రాయ్‌గడ్ జిల్లా చరిత్ర

రాయ్‌గడ్ జిల్లా భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో ఒక జిల్లా. ఇది కొంకణ్ ప్రాంతంలో ఉంది. మరాఠా పాలకుడు ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ పూర్వ రాజధాని అయిన రాయ్‌గడ్ కోట పేరు మీద కులాబా జిల్లాకు పేరు మార్చారు. ఈ కోట చుట్టూ సహ్యాద్రి శ్రేణిలోని పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ ముఖంగా ఉన్న జిల్లా లోపలి ప్రాంతాలలో దట్టమైన అడవి ఉంది. ముఖ్యమంత్రి ఎ. ఆర్. అంతులే పాలనలో 1981 జనవరి 1న ఈ పేరు మార్చబడింది.

## ప్రారంభ చరిత్ర
జంజీరాలోని కోలాబా ఓడరేవులు సియుల్, మహద్ చోడేగాంవ్,  రాజ్‌పురి బహుశా తొలి చారిత్రక కాలం నుండి (క్రీ. పూ. 225) వాణిజ్య కేంద్రాలుగా ఉండేవి. ఆ కాలంలో వాణిజ్యం బోర్, దేవస్థలి, కుంభ, సేవ్త్య కనుమలు సహ్యాద్రిల ఓడరేవుల ద్వారా జరిగి ఉండాలి. ఆ సమయంలో కొలంబా తీరం మొత్తం కొంకణ్, దక్కన్ రెండింటిపై ఆధిపత్యం కలిగిన ఒక శక్తిచే పాలించబడి ఉండవచ్చు, కొలంబా స్థానిక అధిపతి పాలించిన గుజరాత్లో భాగమైనప్పుడు పైన పేర్కొన్న ఓడరేవులలో వాణిజ్యం విదేశీ వాణిజ్యం నుండి స్థానిక రవాణాకు కుంచించుకుపోయింది. క్రీస్తు తరువాత 1వ శతాబ్దం రోజుల నుండి, బౌద్ధ గుహలు మహద్ సమీపంలోని స్యూల్, పాల్, కోల్ & రాజ్‌పురి సమీపంలోని కుడాలో ఉన్నాయి. ఈ చారిత్రక ప్రదేశాలతో పాటు, ఘోడేగాంవ్‌ను వాణిజ్య కేంద్రంగా కూడా పేర్కొనవచ్చు. టోలెమీ సిముల్లా లేదా టిములా (క్రీ.శ 150), బహుశా ప్లినీ పెరిములా (క్రీ.శ 77) సెముల్లా లేదా సియుల్‌తో సమానంగా ఉంటాయి. ఈ సెముల్లా (అంటే, సియుల్) గురించిన మొట్టమొదటి హిందూ సూచన క్రీస్తు తర్వాత 2వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రెండు కన్హేరి గుహ శాసనాలలో కనుగొనబడింది.

### స్థానిక పాలకులు
కుడా గుహలలో ఇప్పటివరకు దొరికిన ఇరవై ఎనిమిది శాసనాలలో ఖండపాలిత, మహాభోజ, మాండవ అధిపతి, బహుశా స్థానిక రాజవంశానికి చెందినవారు, కుడాకు ఒక మైలు ఉత్తరాన మందడ్‌లో రాజధానిగా ఉన్న స్థానిక రాజవంశానికి చెందినవారు కావచ్చు. అదేవిధంగా పాలే గుహలలోని ఒక శాసనం అదే సమయంలో కోలాబాలో ఎక్కడో పాలించిన కంబోజ రాజవంశానికి చెందిన యువరాజు గురించి ప్రస్తావించింది. ఈ స్థానిక రాజవంశాలు స్వతంత్రంగా ఉన్నాయా లేదా శాతవాహనులకు అధీనంలో ఉన్నాయా అనేది ఖచ్చితంగా తెలియదు, ఈ సమయంలో అహ్మద్‌నగర్ సమీపంలోని పైథాన్, కొల్హాపూర్‌లో రాజధానిని కలిగి ఉన్నారు

### క్షత్రపాలు
కుశారత చక్రవర్తి కనిష్క I క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం చివరిలో మధ్య,  పశ్చిమ భారతదేశంపై తన అధికారాన్ని విస్తరించాడు. కనిష్క ఇంటి కుషాణుల సామ్రాజ్యం నైరుతి భాగానికి బాధ్యత వహించిన క్షత్రపుడుగా పూర్వం ప్రసిద్ధి చెందిన క్షత్రపుడు అయిన క్షహరత భూమకా. ఈ క్షత్రపా భూమాక తరువాత నహపాణుడు క్రీ.శ. 60 కాలంలో వర్ధిల్లాడు. నహపాణుడు ఉజ్జయినిని 40 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడని జైన గ్రంథాలు ఏకగ్రీవంగా చెబుతున్నాయి, ఉషవదత చేసిన శాసనాలు నహపాణుడు 46 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడని రుజువు చేస్తున్నాయి. ఆ విధంగా నహపాన తన 6వ పాలనా సంవత్సరంలో ఉజ్జయినిని స్వాధీనం చేసుకుని ఉండాలి. క్రీ. శ. 60 నాటి పెరిప్లస్ నహపాన ఉజ్జయినిని పరిపాలిస్తున్నాడని, తద్వారా అతని పాలనా కాలాన్ని క్రీ. శ 54 నుండి క్రీ. శ 100 వరకు నిర్ణయించాడు. మునుపటి రికార్డులలో నహపానను క్షత్రప అని పిలుస్తారు, అయితే భూమకతో అతని ఖచ్చితమైన సంబంధం తెలియదు. నాణేల మీద. నహపానాను ఎల్లప్పుడూ రాజన్ అని పిలుస్తారు, ఇది బహుశా అతను స్వాతంత్ర్యం పొందాడని సూచిస్తుంది. ఆయన పాలనలో, ఆయన అల్లుడు ఋషభదత్త కొంకణ్ ఉత్తర భాగంపై తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించాడు. క్రీ. శ. 125 లో శాతవాహన రాజు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి నహపానాను ఓడించి, క్షత్రత రాజ్యంలోని దక్షిణ ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. నానేఘాట్ (జున్నార్ సమీపంలో) వద్ద గుహలలో లభించిన శాసనాలలో ఈ రాజును 'ఖఖరత్వంసనిరవ్సెసకాల' అని వర్ణించారు, అంటే క్షత్రపాల మొత్తం కుటుంబాన్ని నిర్మూలించిన వ్యక్తి 'సకయవనపల్లవనసుదన' అని వర్ణించబడింది.

### కర్దమకాస్
నహపానాను పడగొట్టిన తరువాత, కర్దమకాల సిథియన్ కుటుంబం పశ్చిమ భారతదేశంలో యాసామోటిక కుమారుడు కాస్టానా ఆధ్వర్యంలో తన అధికారాన్ని స్థాపించింది. కచ్చాలోని అంధాన్ వద్ద కనుగొనబడిన శాసనాలు శక సంవత్సరం 52 (AD 130-31) లో రాజా కాస్టానా తన మనవడు రుద్రదమన్తో కలిసి సంయుక్తంగా పాలించాడని సూచిస్తున్నాయి. కస్తాన మహాకష్ట్రా పుడు, రుద్రదమను క్షత్రపుడు.  రుద్రదమనుడి ఆధ్వర్యంలో శకులు శాతవాహన రాజును ఓడించడంలో విజయం సాధించారని, తద్వారా శాతకర్ణి రాజ్యంలోని ఉత్తర జిల్లాలలో చాలా వరకు నహపాన నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నారని చూపించడానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి. రుద్రదమన్ జునాగఢ్ శాసనం అతనిని అకోరా, అవంతి, అనుప, అపరాంత, సౌరాష్ట్ర, అనర్త (అనగా, కథియవాడలోని ద్వారక) తో సహా అనేక దేశాలకు ప్రభువుగా పేర్కొంది. రుద్రదమన్ బహుశా తన తాత ఆధ్వర్యంలో క్షత్రపుడు అయినప్పుడు వీటిలో చాలా వరకు గౌతమీపుత్ర నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

క్రీ. శ. 130 తరువాత రుద్రదమన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. శక సంవత్సరం 72 (ఎ. డి) నాటి జునాగఢ్ శాసనంలోని ముఖ్యమైన చారిత్రక పత్రం సహాయంతో ఈ శక్తివంతమైన పాలకుడి పాలన గురించి మనకు చాలా తెలుసు. ఆయన కాలంలో భయంకరమైన తుఫాను కారణంగా తుడిచిపెట్టుకుపోయిన సుదర్శన సరస్సు ఆనకట్ట పునర్నిర్మాణం ఇక్కడ ప్రసాదానికి సంబంధించిన అంశం. నాసిక్, పూనా జిల్లాలు మినహా రుద్రదమన్ పాలన మొత్తం క్షత్రట రాజ్యాలపై విస్తరించినట్లు తెలుస్తోంది. గొప్ప విజేతగా, పరిపాలకుడిగా ఉండటమే కాకుండా, ఆయన సంస్కృత సాహిత్యానికి గొప్ప పోషకుడు. ఆయన పాలనలో అతని ప్రభావం కారణంగా కర్దమకులు దక్షిణాపథంలోని శాతవాహనుల కుటుంబాలతో, ఆంధ్రాపథంలోని ఇక్ష్వాకుల కుటుంబాలతో, వైశాలిలోని లిచ్ఛవీలతో కూడా వివాహ సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. అయితే, రుద్రదమన్ వారసులు, బహుశా క్రీ. శ. 2వ శతాబ్దం చివరిలో శాతవాహనుల ఒత్తిడి కారణంగా, అపరాంత ప్రావిన్స్‌పై తమ పట్టును నిలుపుకోలేకపోయారు.

### శాతవాహనులు
క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దంలో వింధ్యకు ఆవల భారతదేశంలో శాతవాహనులు అధికారంలోకి వచ్చారు. ఈ ప్రముఖ కుటుంబానికి చెందిన రాజులను దక్షిణపథ ప్రభువులుగా భావించారు. భారతీయ సాహిత్య సంప్రదాయం ప్రకారం, శాతవాహనులు మహారాష్ట్రలోని ఔరంగాబాద్ జిల్లాలోని గోదావరి ఉన్న ఆధునిక పైఠాన్గా గుర్తించబడిన ప్రతిష్ఠాన తమ రాజధానిని కలిగి ఉన్నారు. టోలెమీ  భౌగోళికం కూడా ఈ అభిప్రాయాన్ని ధృవీకరిస్తుంది. ఈ కుటుంబ సభ్యుల విషయంలో పురాణాలు ఆంధ్రభృత్య అనే పదబంధాన్ని ఉపయోగిస్తాయి. ఇది వివాదానికి దారితీసింది .  (భారతీయ విద్యా భవన్) పండితుల మధ్య. ఈ విషయంలో, శాతవాహన అనేది కుల లేదా కుటుంబం పేరు కావచ్చునని ఎత్తి చూపవచ్చు; ఆంధ్ర అనేది జాతి లేదా తెగ పేరుగా పరిగణించవచ్చు.

#### సిముకా & అతని వారసులు
శాతవాహనుల కాలక్రమం కూడా వివాదాస్పదమైన విషయం. పౌరానిక భాగాల ప్రకారం, ఈ రాజవంశం స్థాపకుడైన సిముకా, చివరి శుంగ రాజు దేవభూతితో 45 సంవత్సరాలు పాలించిన కణ్వ రాజులలో చివరివాడైన సుసర్మన్ను పడగొట్టడం ద్వారా తనను తాను వేరు చేసుకున్నాడు. ఈ ప్రాతిపదికన, సిముకాను క్రీ. పూ. 1వ శతాబ్దానికి కేటాయించవచ్చు, దీనిని సిముకతో పాటు అతని తక్షణ వారసులు, కృష్ణ, శాతకర్ణిని సూచించే నానేఘాట్, నాసిక్, సాంచి, హతిగుంఫా శాసనాల పురాలేఖ ద్వారా కూడా ధృవీకరించబడింది. ఈ రెండూ శాసనాల ద్వారా తెలిసినవి. మొదటి శాతకర్ణి ఒక పెద్ద సామ్రాజ్యంపై తన ఆధిపత్యాన్ని ప్రదర్శించి ఉండవచ్చని హతిగుర్ఫ్ శాసనం చూపిస్తుంది. ఇందులో బహుశా ఉత్తర కొంకణ్, కతియావాడ్ కూడా ఉండవచ్చు. అనేక వేద యజ్ఞాలను జరుపుకున్నట్లు పేర్కొన్న ఈ రాజు భార్య నయనిక గురించి నానేఘాట్ శాసనం చెబుతుంది. ఇక్కడ ఆమె గురించి ప్రస్తావించబడింది. కుమారులు వేదిశ్రీ, శక్తిస్రీ కూడా. పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ (70 & 80 మధ్యకాలంలో వ్రాయబడినది) లో ఎల్డర్ సారగనస్ బహుశా మొదటి శాతకర్ణిని సూచిస్తూ పేర్కొన్నాడు. ఉత్తర కొంకణ్ 1వ శతాబ్దం మధ్యలో శాతకర్ణి నుండి సాండరెస్‌కు వెళ్ళిందని పెరిప్లస్ సూచిస్తున్నాడు. ఈ శాతకర్ణి, శాతకర్ణి I వారసుడిగా కనిపిస్తుంది. శాతకర్ణి I (1వ శతాబ్దం చివరి), గౌతమిపుత్ర శాతకర్ణి (క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం ప్రారంభం) మధ్య ఉన్న దాదాపు ఒక శతాబ్దం కాలం, శకుల ఆక్రమణ కారణంగా శాతవాహన శక్తికి తాత్కాలిక గ్రహణం ఏర్పడినట్లు తెలుస్తోంది.

#### 106-130 క్రీ.శ
గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి 'శక-యవన-పల్లవ-నిసుదానా', 'శాతవాహన-కుల-యాస-ప్రతిష్ఠాపనకర' గా వర్ణించారు. క్షహరత రాజవంశం  నిర్మూలన అతని అద్భుతమైన విజయం. ఆయన పాలనలోని పద్దెనిమిదవ సంవత్సరం (సుమారుగా AD 124-25తో సమానంగా) నాసిక్ శాసనం నహపాణుడి అల్లుడు అయిన రుషభదత్తుడికి చెందిన కొంత భూమిని గ్రాంట్ చేసినట్లు నమోదు చేయబడింది. ఈ గ్రాంట్ "విజయం సాధిస్తున్న సైన్యం విజయవంతమైన శిబిరం" నుండి జారీ చేయబడింది,  ఆ సమయంలో రాజు గోవర్ధన (నాసిక్) జిల్లాలోని బెనకటక అనే ప్రదేశంలో ఉన్నాడు. ఈ శాసనం బలం ఆధారంగా, ఈ రాజు ప్రత్యక్ష పాలన దక్షిణాన కృష్ణుడి నుండి ఉత్తరాన మాల్వా, కతియావాడ వరకు,  తూర్పున బేరార్ నుండి పశ్చిమాన కొంకణ్ వరకు మొత్తం భూమిపై విస్తరించిందని చెప్పవచ్చు. ఈ రాజు పాలనలోని ఇరవై నాలుగవ సంవత్సరానికి చెందిన చివరి శిలాశాసన రికార్డును ఆయన తన తల్లి గౌతమి బాలశ్రీతో కలిసి జారీ చేశారు, వీరిలో "ఆయన కుమారుడు జీవించి ఉన్నాడు" అని పిలుస్తారు. ఈ చార్టర్ జారీ చేయబడిన వెంటనే, రాజు మరణించినట్లు తెలుస్తోంది, ఆయన కుమారుడు వశిష్ఠపుత్ర పులుమావి (పేరు పులుమయి అని వ్రాయబడింది). అందువల్ల ఈ రాజు పాలనను సుమారుగా AD 106–130 కాలానికి ఆపాదించవచ్చు. ఆయన మరణానికి ముందు, ఈ రాజు నహపానా నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న కొన్ని జిల్లాలను కర్దమాకుల మరొక సిథియన్ రాజవంశం చేతిలో కోల్పోయాడు, ఇప్పటికే పైన పేర్కొన్న విధంగా. 

ఈ ప్రముఖ రాజు వారసులలో యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి లేదా అంతకంటే మంచి యజ్ఞ శాతకర్ణి (ఎ. డి. లోనే ఉంచబడ్డాయి. ముంబైకి అఖాతం అవతల ఉన్న పన్వేల్‌ను 1883 వరకు కొలాబా జిల్లాలో చేర్చలేదు, ఆధునిక రాయ్‌గడ్ జిల్లా ఈశాన్య మూలలో ఉన్న కర్జాత్‌ను 1891 వరకు కొలాబాలో చేర్చలేదు.

ఔరంగాబాద్ అనేది ముఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు పేరు మీద పెట్టబడిన ఒక మధ్యయుగ భారతీయ పట్టణం, అతను దక్కన్ వైస్రాయ్ ఉన్న కాలంలో ఈ పట్టణాన్ని స్థాపించాడు (ఆధునిక మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, కర్ణాటక కొన్ని భాగాలతో కూడిన భౌగోళిక ప్రాంతం.
## ఇవి కూడా చూడండి
* ముంబై చరిత్ర
* బీడ్ చరిత్ర
* నాసిక్ చరిత్ర
* పూణే చరిత్ర
* ఔరంగాబాద్ చరిత్ర

## మూలాలు

వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర
వర్గం:రాయ్‌గడ్ జిల్లా