ఆర్.డి.ప్రధాన్

**రామచంద్ర దత్తాత్రేయ ప్రధాన్** (1928 జూన్ 27   – 2020 జూలై 31) 1952 బ్యాచ్‌కు చెందిన ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్ అధికారి. రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వ కాలంలో కేంద్ర హోం కార్యదర్శిగా, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్‌గా పనిచేశాడు.

అస్సాం ఒప్పందం, మిజో ఒప్పందాలు కుదరడంలో ప్రధాన్ కీలక పాత్ర పోషించాడు. వాణిజ్యం, రక్షణ, గృహ రంగాలలో అంతర్జాతీయ, జాతీయ స్థాయిలో కార్యదర్శి స్థాయి పదవులను నిర్వహించాడు. ఆయన 36 సంవత్సరాలు భారత ప్రభుత్వ సేవలో ఉన్నాడు.

ప్రధాన్ 1952 బ్యాచ్ కు చెందిన ఐఏఎస్ అధికారి, మహారాష్ట్ర కేడర్ లో పనిచేశాడు. ఆయన బాంబే స్టేట్ అధికారిగా చేరాడు. తరువాతి ఐదు సంవత్సరాలు గుజరాత్ లో పనిచేశాడు. కేంద్ర రక్షణ మంత్రి వై.బి. చవాన్ కు ప్రైవేట్ కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. తరువాత, ఆయన పది సంవత్సరాలు జెనీవాలో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం వర్తకంలో భారత ప్రతినిధిగా పనిచేశాడు. ఆయన మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ హోం కార్యదర్శి, భారత ప్రభుత్వంలో షిప్పింగ్ డైరెక్టర్ జనరల్‌గా, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శితో సహా అనేక ముఖ్యమైన పదవులను నిర్వహించాడు. 2008 డిసెంబరులో ముంబై దాడులను పరిశోధించే ఇద్దరు సభ్యుల ప్యానెల్ కు నాయకత్వం వహించడానికి ఆయనను నియమించారు. ఆయన 2020 జూలై 31 న 92 సంవత్సరాల వయసులో వయస్సు సంబంధిత వ్యాధుల కారణంగా మరణించాడు.

## కేంద్ర హోం కార్యదర్శి
1982లో భివాండి మత కలహాల సమయంలో ప్రధాన్, మహారాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఉన్నాడు. ఆ సమయంలో అతను చేసిన పనికి అప్పటి కాంగ్రెస్ (ఐ) పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి రాజీవ్ గాంధీ ముగ్ధుడయ్యాడు. 1984 లో రాజీవ్ ప్రధానమంత్రి అయినప్పుడు, భారత ప్రభుత్వంలో పనిచేసేందుకు ప్రధాన్‌ను ఆహ్వానించాడు. ప్రధాన్ 1985లో కేంద్ర హోం కార్యదర్శిగా నియమితుడయ్యాడు. 1986లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు ఆ పదవిలో పనిచేశాడు.

ప్రధాన్, హోం మంత్రులు ఎస్.బి. చవాన్, బూటా సింగ్, హోం శాఖ సహాయ మంత్రి అరుణ్ నెహ్రూ ల క్రింద పనిచేశాడు.

## పంజాబ్ సమస్య
1985 ఫిబ్రవరిలో హోం కార్యదర్శిగా ప్రధాన్ చేపట్టిన మొదటి ప్రధానమైన పని పంజాబ్‌లోని రాజకీయ పరిస్థితిని అంచనా వేయడం. పంజాబ్‌లో రాజకీయాలు వేర్పాటువాదంగా మారాయి. అకాలీదళ్ పార్టీ స్వతంత్ర ఖలిస్తాన్ దేశం కోసం పిలుపునిచ్చింది. మునుపటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఉగ్రవాదులను తరిమికొట్టడానికి ఆపరేషన్ బ్లూ స్టార్‌ను ఆదేశించిన తరువాత, ఖలిస్తాన్ లక్ష్యానికి సానుభూతిపరులైన ఆమె సొంత సిక్కు అంగరక్షకులే ఆమెను హత్య చేసిన తరువాత, పంజాబ్‌లో పరిస్థితి ఉద్రిక్తంగా మారింది. అకాలీదళ్‌తో సంభాషణను తిరిగి ప్రారంభించాలని ప్రధాన్ సూచించాడు. ముందస్తుగా పంజాబ్ గవర్నర్ కెటి సతారావాలా స్థానంలో రాజకీయ నేపథ్యం ఉన్న వ్యక్తిని నియమించాలని సూచించాడు.

దీని తరువాత, అర్జున్ సింగ్‌ను 1985 మార్చిలో పంజాబ్ కొత్త గవర్నరుగా నియమించారు. పంజాబ్ చర్చలలో మహారాష్ట్ర మాజీ ముఖ్యమంత్రి శరద్ పవార్‌ను కూడా పాల్గొనమని ప్రధాన్ సూచించారు. మహారాష్ట్రకు చెందిన ప్రధాన్‌కు తన సొంత రాష్ట్రంపై రాజకీయ నిర్మాణం గురించి, పవార్ సామర్థ్యాల గురించి, అకాలీ బలమైన వ్యక్తులలో ఒకరైన ప్రకాష్ సింగ్ బాదల్ స్నేహితుడిగా ఉండటం వల్ల కలిగే అదనపు ప్రయోజనం గురించి తెలుసు. పవార్ నియామకం ఆయన విడిపోయిన కాంగ్రెస్ (ఐ)లో తిరిగి చేరడానికి దారితీసింది. నరసింహారావు ప్రభుత్వంలో పవార్, కాంగ్రెస్‌లో బలమైన వ్యక్తిగా మారాడు.

పంజాబ్ ఎన్నికల సంసిద్ధతను అంచనా వేసే పనిని ప్రధాన్‌కు అప్పగించారు. పంజాబ్ యువత మానసిక స్థితిని అంచనా వేయడానికి జైలులో ఉన్న విద్యార్థి నాయకులకూ వారి మార్గదర్శకులకూ మధ్య సమావేశాలను ఏర్పాటు చేశారు. పంజాబ్‌లో ఎన్నికలు జరిగినప్పుడు, అకాలీదళ్ ప్రధాన స్రవంతిలోకి చేరి, అధికార్ం లోకి వచ్చింది.

## పంజాబ్ ఒప్పందం
పంజాబ్ ఒప్పందాన్ని అమలు చేయడంలో ప్రధాన్ పాత్ర వహించాడు. పంజాబ్‌లోని హిందీ మాట్లాడే ప్రాంతాలను హర్యానాకు బదిలీ చేయాలని నిర్ణయించడానికి ఏర్పాటు చేసిన మాథ్యూ కమిషన్‌కు ఆయన మద్దతు ఇచ్చాడు. దీనికి బదులుగా చండీగఢ్‌ను పంజాబ్‌కు శాశ్వతంగా బదిలీ చేస్తారు. కందు ఖేరా అనే గ్రామ జనాభాను భాషాపరంగా లెక్కించాలని కమిషన్ సూచన ప్రకారం, గణన న్యాయంగా, శాంతియుతంగా జరగాల్సి ఉంది. గణనదారుల భద్రత కోసం గ్రామంలో అస్సాం రైఫిల్స్ బృందాన్ని మోహరించాలని ప్రధాన్ ఆదేశించాడు. తద్వారా రాజకీయ శక్తులు, ఫలితాన్ని నిర్ణయించకుండా అరికట్టవచ్చు. పంజాబ్, హర్యానా ముఖ్యమంత్రులు ఇద్దరూ గణనదారుల తటస్థత పట్ల అసంతృప్తి వ్యక్తం చేసినప్పుడు ప్రధాన్, హిందీ మాట్లాడని ప్రాంతాల నుండి 30 మంది యువ IAS అధికారులను ఎంపిక చేశాడు. వారు గణనను విజయవంతంగా నిర్వహించారు. ఆ గణన ప్రకారం, హర్యానాకు బదిలీ చేయదగిన హిందీ-మెజారిటీ గ్రామాలు వరుసగా ఉన్న ప్రాంతాన్ని సిఫార్సు చేయలేదని కమిషన్ తేల్చింది.

దీని తరువాత వెంకటరామయ్య కమిషన్‌ను అదే ఉద్దేశ్యంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కమిషన్ విచారణలలో ప్రధాన్, కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. భజన్ లాల్ ప్రభుత్వం చివరి నిమిషంలో ప్రణాళికను మార్చడం వల్ల ఆ కమిషన్ కూడా సకాలంలో పరిష్కారాన్ని కనుగొనలేకపోయింది. కమిషన్ పట్ల భజన్ లాల్ వ్యతిరేకతను ఎదుర్కోవడానికి, ఆయన స్థానంలో బన్సీ లాల్‌ను ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. ఆయన కమిషన్ అవార్డుకు అంగీకరించారు.

దీని తరువాత, మునుపటి కమిషన్ పనిని 24 గంటల్లో పూర్తి చేయడానికి దేశాయ్ కమిషన్ ఏర్పాటు చేయబడింది. ప్రధాన్ మునుపటి కమిషన్లు చేసిన పని గురించి కమిషన్‌కు వివరించాడు. హోం మంత్రిత్వ శాఖ వద్ద ఉన్న రికార్డులు, గణాంకాలను అందించాడు. అయితే, పంజాబ్ ఆదేశం మేరకు దాని పదవీకాలం పొడిగించబడినందున కమిషన్ తన పనిని పూర్తి చేయలేకపోయింది. చండీగఢ్, 2026 నాటికి కూడా పంజాబ్, హర్యానా రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధానిగా, కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగానే ఉంది.

## అస్సాం ఒప్పందం

అస్సాంలోని AASU వంటి విద్యార్థి పార్టీలు, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్‌ల నుండి విదేశీయులు రాష్ట్రంలోకి రావడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఆందోళన చేస్తున్నాయి. 1980లో ఇందిరా గాంధీ కాలం నుండి ఈ సమస్యకు పరిష్కారం కోసం వారు కేంద్ర ప్రభుత్వంతో చర్చలు జరుపుతున్నారు. 1983లో చర్చలు అధికారికంగా పరిష్కారం లేకుండానే ఆగిపోయాయి. ప్రధాన్ 1985 ఏప్రిల్‌లో ప్రధానమంత్రి రాజీవ్ గాంధీ ఆదేశాల మేరకు అస్సాం సమస్యపై అధికారికంగా చర్చలను తిరిగి ప్రారంభించాడు. ఆయన AASU అధ్యక్షుడు ప్రఫుల్ల కుమార్ మహంత, AASU ప్రధాన కార్యదర్శి భృగు కుమార్ ఫూకన్ వంటి AASU ప్రతినిధులను 1985 మేలో ఢిల్లీకి ఆహ్వానించాడు. మేలో జరిగిన మొదటి రౌండ్ చర్చలలో ప్రధాన్ AASUతో ఐదు సమావేశాలు నిర్వహించాడు. మొదట ఇరవై ఐదు పాయింట్ల జాబితాతో చర్చలు మొదలయ్యాయి. చివరికి జాబితాను ఏడు ప్రధాన సమస్యలకు కుదించారు. విదేశీయులను గుర్తించడం, వారితో వ్యవహరించడం కోసం ఒక విధానాన్ని ఈ సమావేశాలలో చర్చించారు.

ప్రధాన్ 1985 ఆగస్టు 9న హోంమంత్రి ఎస్.బి. చవాన్ తో కలిసి అస్సాం వెళ్లి, ఆ రోజు 95 మంది ప్రతినిధులను కలిశారు. ఆగస్టు 12న చివరి రౌండ్ చర్చలు ప్రారంభమయ్యాయి. చర్చల మొదటి లిఖిత ముసాయిదాను ప్రధాన్, AASU సంయుక్త కార్యదర్శి SS శర్మలు సంయుక్తంగా తయారు చేశారు. మునుపటి చర్చల గురించి ఎటువంటి లిఖిత రికార్డులు లేవు. ఎందుకంటే ప్రధాన్ పత్రికలకు లీక్ అవుతుందని భయపడ్డారు. చర్చలు గోప్యంగా జరిగాయి. అస్సాం ముఖ్యమంత్రి, గవర్నర్లకు కూడా సాధించిన పురోగతి గురించి తెలియలేదు. పార్టీ సభ్యుల ఆమోదం కోసం డ్రాఫ్ట్‌ను అస్సాంకు తీసుకెళ్తామని AASU అభ్యర్థించినప్పుడు, దాని బదులు అరవై మంది సభ్యుల ఆ AASU కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ఢిల్లీకి తీసుకురావాలని సూచించారు. డ్రాఫ్ట్‌ను ఆమోదించే వరకు ప్రధాన్, ఉద్దేశపూర్వకంగా రాజీవ్ గాంధీని చర్చలకు దూరంగా ఉంచాడు. ఆగస్టు 15 తెల్లవారుజామున 2:30 గంటలకు ప్రధాన్ సమయం ఒత్తిడిని ఉపయోగించి ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నాడు. అదే రోజు ఉదయం స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో ఒప్పందంపై సంతకం చేసినట్లు రాజీవ్ గాంధీ ప్రకటించాలని నిర్ణయించుకున్నారు.

ఈ ఒప్పందం తరువాత AASU తమ రాజకీయ విభాగం అసోం గణ పరిషత్‌ను ఏర్పాటు చేసింది, ఇది 1985 డిసెంబరులో అస్సాంలో జరిగిన ఎన్నికలలో అధికారంలోకి వచ్చింది. PK మహంత ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 

## మిజోరం ఒప్పందం

1985 ఆగస్టులో రాజీవ్ గాంధీ లాల్డెంగాతో చర్చల బాధ్యతను ప్రధాన్‌కు అప్పగించాడు. మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ వ్యవస్థాపకుడు లాల్డెంగా తన భూమిని దేశం నుండి వేరు పడాలని పోరాడాడు. 1976లో ఆయన భారత ప్రభుత్వంతో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. కానీ ప్రభుత్వాలు వరుసగా మారడంతో ఇది అమలు కాలేదు. 1980 నాటి ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వ కాలం నుండి చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి. ప్రధాన్ 1985 సెప్టెంబరులో లాల్డెంగాతో ప్రత్యక్ష చర్చలు ప్రారంభించాడు.

అస్సాం విషయంలో మాదిరిగానే, ప్రధాన్ రాజీవ్ గాంధీని చర్చల నుండి దూరంగా ఉంచారు. ప్రధాన్‌కి ముందున్న వారు లాల్డెంగాతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందంలోని కొన్ని అంశాలను రాజీవ్ గాంధీ వ్యతిరేకించినందున చర్చలు కొంత ప్రతికూల వాతావరణంలో ప్రారంభమయ్యాయి. చర్చలు నెమ్మదిగా సాగాయి, కానీ 1986 జూన్‌లో, ప్రధాన్ ఆ నెలలో ప్రభుత్వ సేవ నుండి విరమణ చేస్తున్నందున పరిష్కారం త్వరగా చూడాలని ప్రతిపాదన చేశాడు.

జూన్ 30 న, పదవీ విరమణ చేసే రోజున ప్రధాన్, లాల్డెంగా ఒక ఒప్పందానికి రావడానికి సిద్ధంగా ఉండాలని మళ్ళీ సూచించాడు. లాల్డెంగా దీనికి అంగీకరించాడు. ఒక గంట వ్యవధిలో పెండింగ్‌లో ఉన్న అన్ని సమస్యలను తొలగించి, ఒప్పందం ముసాయిదాను సిద్ధం చేశాడు. ప్రధాన్ వారసుడు ఒప్పందంపై సంతకం చేయాలని వారు ప్రణాళిక వేసినప్పటికీ, రాజీవ్ గాంధీ పదవీ విరమణకు ముందు మిగిలి ఉన్న కొన్ని గంటల్లో ప్రధాన్ దానిపై సంతకం చేయాలని కోరుకున్నాడు. వారు ఒక న్యాయ నిపుణుడిని సంప్రదించి, అతని పదవీ విరమణను అర్ధరాత్రికి వాయిదా వేశారు. ఆ ఒప్పందంపై ఆయన, లాల్డెంగా, మిజోరం ప్రధాన కార్యదర్శి లాల్ఖమా సంయుక్తంగా సంతకం చేశారు.

## అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ పదవి
1986 నవంబర్‌లో అరుణాచల్‌కు రాష్ట్ర హోదా మంజూరు చేసిన తర్వాత, 1987 మార్చిలో ఆర్‌డి ప్రధాన్ అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు రెండవ గవర్నర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ఆ సమయంలో ఆ రాష్ట్రం చైనాతో సరిహద్దు సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది. ఈశాన్య రాష్ట్రాలైన అస్సాం, మిజోరాం లలో ఒప్పందాలు కుదర్చడంలో ప్రధాన్ సాధించిన విజయాలు, రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖలో ఆయన గతంలో పొందిన అనుభవం ప్రధాన్ గాంధీకి ఈ పదవిని ఇచ్చే ముందు పరిగణించిన అంశాలు. 1990 జనవరిలో విపి సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు, అన్ని రాష్ట్రాల గవర్నర్ల రాజీనామాను ఆయన డిమాండ్ చేశారు. రాజీనామాను అందజేసిన మొదటి గవర్నర్ ప్రధాన్.

## రాజ్యసభ, శాసన మండలి
ఆర్డీ ప్రధాన్ 1990 జూన్‌లో కాంగ్రెస్ టికెట్‌పై మహారాష్ట్ర శాసనమండలికి ఎన్నికయ్యాడు.

## నిర్వహించిన పదవులు

* గవర్నర్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ : మార్చి 1987 – మార్చి 1990
* హోం కార్యదర్శి, భారతదేశం : జనవరి 1985 – జూన్ 1986
* హోం కార్యదర్శి, మహారాష్ట్ర : 1977
* ప్రధాన కార్యదర్శి, మహారాష్ట్ర
* మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి వై.బి. చవాన్ ప్రైవేట్ కార్యదర్శి, రక్షణ మంత్రి భారతదేశం : (1960–1965)
* జెనీవాలో UNCTAD GATT లకు భారత నివాస ప్రతినిధి : 12 సంవత్సరాలు
* అంతర్జాతీయ పౌర సేవకుడు : 5 సంవత్సరాలు
* అసిస్టెంట్ కలెక్టర్, సబ్-డివిజనల్ మేజిస్ట్రేట్, మౌంట్ అబూ
* 26/11 ఉన్నత స్థాయి విచారణ కమిషన్ చైర్మన్.

## పురస్కారాలు

* 1987 గణతంత్ర దినోత్సవం నాడు ఆర్.డి. ప్రధాన్ కు పద్మ భూషణ్ అవార్డు లభించింది.

## మూలాలు

## మరింత చదవడానికి

* ఆర్.డి.ప్రధాన్ రాసిన *"రాజీవ్ గాంధీతో కలిసి పనిచేయడం"*

వర్గం:2020 మరణాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర వ్యక్తులు
వర్గం:1928 జననాలు
వర్గం:ఐఎఫ్‌ఎస్‌ అధికారులు