అయోధ్య రామమందిరం

**అయోధ్య రామమందిరం** ,  అనేది హిందూ దేవాలయ సముదాయంగా అయోధ్యలో, ఉత్తర ప్రదేశ్, భారతదేశంలో ఉంది. అనేక మంది హిందువులు ఈ దేవాలయం రామ జన్మభూమి స్థలంలోనే నిర్మించబడిందని నమ్ముతారు. రామ్ జన్మభూమి అనేది పురాణ ప్రస్తావనలలో పేర్కొన్న, రాముడు జన్మించిన ప్రదేశంగా భావించబడుతుంది. రాముడు హిందూ మతంలో ప్రధాన దేవతలలో ఒకరిగా పూజించబడుతున్నాడు.

ఈ దేవాలయాన్ని 22 జనవరి 2024న ఘనమైన కార్యక్రమంలో ప్రారంభించారు. ఈ కార్యక్రమానికి భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ నాయకత్వం వహించారు. ఆ సందర్భంగా హిందూ పూజారులు దేవత యొక్క *[[రామ్ మందిర్ ప్రాణ ప్రతిష్ఠ|ప్రాణ ప్రతిష్ఠ]]* కు సంబంధించిన మతాచారాలను నిర్వహించారు. ప్రారంభ దినాననే ఈ దేవాలయాన్ని ఐదు లక్షలకు పైగా భక్తులు దర్శించుకున్నారు.  తరువాత కూడా ఈ దేవాలయానికి రోజుకు సుమారు 1 లక్ష నుండి 1.5 లక్షల మధ్య భక్తులు విచ్చేస్తున్నట్లు నివేదికలు తెలియజేస్తున్నాయి. 2024 సంవత్సరంలో 13.55 కోట్లకు పైగా సందర్శకులను ఆకర్షిస్తూ, రామ్ మందిర్ భారతదేశంలోని ప్రధాన ధార్మిక పర్యాటక కేంద్రాలలో ఒకటిగా మారింది. దేవాలయ నిర్మాణం 25 నవంబర్ 2025న పూర్తయింది. ఆ సందర్భంలో *[[ధర్మ ధ్వజ]]* (పవిత్ర పతాకం) ఆవిష్కరణతో కార్యక్రమం నిర్వహించబడింది.

ఈ దేవాలయ స్థలం భారతదేశంలో హిందూ, ముస్లిం సమాజాల మధ్య సామాజిక ఉద్రిక్తతలకు కారణమైంది, ఎందుకంటే ఇదే ప్రదేశంలో సుమారు 1528 ప్రాంతంలో నిర్మించబడిన బాబ్రీ మసీదు ఉండేది. 1850లలో అక్కడ ఒక కంచె ఏర్పాటు చేయబడింది, హిందువులకు బయటి ప్రాంగణంలో పూజలు నిర్వహించడానికి అనుమతి ఇచ్చారు. 1949లో రాముడు యొక్క *[[మూర్తి]]*  ను కంచె లోపల ప్రతిష్ఠించారు. 1980లలో విశ్వ హిందూ పరిషత్ (VHP) ఈ స్థలాన్ని హిందువుల కోసం స్వాధీనం చేసుకోవాలనే ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది. తదనంతరం 1992లో ఆ నిర్మాణంపై దాడి జరిగి, అది బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత ఘటనలో కూల్చివేయబడింది.  2019లో భారత సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వెలువరించి, వివాదాస్పద భూమిని దేవాలయ నిర్మాణం కోసం హిందువులకు అప్పగించింది. అదే సమయంలో ముస్లింలకు సమీప ప్రాంతంలో మొహమ్మద్ బిన్ అబ్దుల్లా మసీదు నిర్మాణానికి భూమిని కేటాయించింది. ఈ తీర్పులో భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) నివేదికను కూడా ప్రస్తావించారు. ఆ నివేదిక ప్రకారం, కూల్చివేయబడిన బాబ్రీ మసీదు కింద ఒక ఇస్లామేతర నిర్మాణం ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయని పేర్కొనబడింది.

2020 ఆగస్టు 5న రామ్ మందిర్ నిర్మాణ ప్రారంభానికి సంబంధించిన *భూమి పూజ*  ను భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ నిర్వహించారు. దేవాలయ నిర్మాణాన్ని శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్ర ట్రస్ట్ పర్యవేక్షించింది. 2024 జనవరి 22న జరిగిన కార్యక్రమంలో నరేంద్ర మోదీ *ముఖ్య యజమాని* గా వ్యవహరించి, దేవాలయంలో *[[రామ్ మందిర్ ప్రాణ ప్రతిష్ఠ|ప్రాణ ప్రతిష్ఠ]]* ను నిర్వహించారు.

ఈ *ప్రాణ ప్రతిష్ఠ* కార్యక్రమం దేవాలయ *గర్భగృహం*  లో జరిగింది. అక్కడ శిశురూపంలోని రాముడును *రామ్ లల్లా* గా ప్రతిష్ఠించి, మతాచారాల ప్రకారం పూజలు నిర్వహించారు. మదురు రంగు కృష్ణ‌శిల‌పై రామ్ ల‌ల్లా 51 అంగుళాల పొడవుతో 5 ఏళ్ల బాలుడిలా విల్లు, బాణం పట్టుకుని దర్శనమిస్తాడు. ఈ దేవాలయం నాగర శైలిలోని హిందూ దేవాలయ నిర్మాణ శైలి ప్రకారం రూపకల్పన చేయబడింది. దేవాలయ ప్రధాన నిర్మాణంలో *గర్భగృహం* (పవిత్ర అంతర్గర్భాలయం), ఐదు *[[మండపం|మండపాలు]]* (గోపురాకార గుమ్మట్లు) ఉన్నాయి. వీటిపై శిఖరాలు (గోపురాలు) నిర్మించబడ్డాయి. ప్రధాన దేవత అయిన *రామ్ లల్లా*ను భూమి అంతస్తులోని గర్భగృహం మధ్యభాగంలో ప్రతిష్ఠించారు. మొదటి అంతస్తులో *రామ్ దర్బార్* ఏర్పాటు చేయబడింది. ఇందులో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు,, హనుమంతుడు విగ్రహాలు ఉన్నాయి. దేవాలయ సముదాయంలో ఆరు చిన్న దేవాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. నాలుగు మూలల్లో సూర్యుడు, దేవి దుర్గా (భగవతి), గణేశుడు,, శివుడులకు ఆలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఉత్తర, దక్షిణ వైపులా మా అన్నపూర్ణ, హనుమంతుని దేవాలయాలు ఉన్నాయి.

## నేపథ్యం
[thumb|''రామ్ లల్లా'', ఐదు సంవత్సరాల బాలరూపంలోని [రాముడు, రామ్ మందిర్ యొక్క ప్రధాన దేవత.]]

### రాముని ప్రాధాన్యం
రాముడు ఒక ప్రముఖ హిందూ దేవుడు, ఆయనను విష్ణువు యొక్క పూర్ణావతార (అక్షరాలా 'పూర్ణ అవతారం') గా భావిస్తారు.  కొంతమంది హిందువులు రాముడిని పరబ్రహ్మ (అక్షరాలా 'అంతిమ బ్రాహ్మణుడు') గా చూస్తారు. హిందూ మతంలో రాముడికి అపారమైన ప్రాముఖ్యత ఉంది. హిందూ పురాణాల ప్రకారం, రామ అవతారం విష్ణువు యొక్క దైవిక శక్తులను ప్రదర్శించకూడదు, అతను మానవుడిగా తన జీవితాన్ని గడుపుతాడు.  రాముడికి పదహారు ఆదర్శ లక్షణాలు ఉన్నాయని చెప్పబడినందున, హిందువులు రాముడిని పురుషోత్తమ (అక్షరాలా 'ఆదర్శ పురుషుడు'), విగ్రహవాన్ ధర్మం (అక్షరాలా 'ధర్మ స్వరూపం'), ఆది పురుష (అక్షరాలా 'మొదటి పురుషుడు' లేదా 'ఆదిమ జీవి') గా చూస్తారు. హిందూ ఇతిహాసం రామాయణం ప్రకారం, రాముడు అయోధ్య అనే పౌరాణిక నగరంలో జన్మించాడు. రెండవ శతాబ్దం CEలో ఉద్భవించిన ప్రస్తుత అయోధ్య నగరం ఒక ప్రత్యేక స్థావరం, అదే పేరుతో ఉన్న హిందూ పౌరాణిక నగరం లాంటిది కాదు.  ప్రస్తుత అయోధ్యను "సాకేత" అని పిలిచేవారు, క్రీస్తుశకం ఐదవ శతాబ్దంలో గుప్త సామ్రాజ్యానికి చెందిన ఒక రాజు రాముడి పౌరాణిక జన్మస్థలంతో తనను తాను అనుబంధించుకోవాలని కోరుకున్నాడు.

### దేవత
రాముడి జననాన్ని స్మరించుకునేందుకు రామమందిరాన్ని నిర్మిస్తున్నారు: కాబట్టి, ఈ ఆలయ ప్రధాన దేవత విష్ణువు అవతారమైన రాముడి శిశు రూపంగా భావించబడుతుంది. ఆ శిశు రూపంలో ఉన్న రాముడిని తులసీదాస్ రామ్ లల్లా (అక్షరాలా 'బాల రాముడు') అని పిలిచారు. అయితే, 1949లో ఉంచిన రాముడి విగ్రహాన్ని స్థానిక హిందువులు రామ్ లల్లా విరాజ్మాన్ (అక్షరాలా 'ప్రతిష్టించబడిన బాల రాముడు') అని పిలుస్తారు. 1989లో వివాదాస్పద స్థలంపై కోర్టు కేసులో రామ్ లల్లా ఒక న్యాయవాదిగా ఉన్నారు, చట్టం ప్రకారం ఆయనను "న్యాయసంబంధమైన వ్యక్తి"గా పరిగణిస్తారు. రామ్ లల్లాకు అత్యంత సన్నిహిత 'మానవ' స్నేహితుడిగా పరిగణించబడే సీనియర్ VHP నాయకుడు త్రిలోకి నాథ్ పాండే ఆయన తరపున వాదించారు. గర్భగుడిలో మూలవిరాట్ మూర్తి (అక్షరాలా ప్రధాన దేవత) గా కొత్త దేవత విగ్రహం ప్రతిష్టించబడినందున,  949 నాటి రామ్ లల్లా విరాజ్మాన్ విగ్రహాన్ని ఇక నుండి ఉత్సవ మూర్తి (పండుగలకు అక్షరాలా విగ్రహం) గా ఉపయోగించనున్నట్లు మందిర్ ట్రస్ట్ తెలియజేసింది.

## చరిత్ర

ఈ స్థలం 16వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిన బాబ్రీ మసీదు ఉన్న ప్రదేశం. 1992లో ఆ మసీదు‌పై దాడి జరిగి, అది బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత ఘటనలో కూల్చివేయబడింది. 2019లో భారత సుప్రీంకోర్టు తీర్పు వెలువరించి, వివాదాస్పద భూమిని దేవాలయ నిర్మాణం కోసం హిందువులకు కేటాయించింది. అదే సమయంలో ముస్లింలకు మరో ప్రాంతంలో మొహమ్మద్ బిన్ అబ్దుల్లా మసీదు నిర్మించడానికి భూమిని కేటాయించాలని ఆదేశించింది.

### మధ్యయుగం
1528లో ముగల్ సామ్రాజ్యంకు చెందిన సేనాధిపతి మీర్ బాకీ, బాబర్ ఆదేశాల మేరకు బాబ్రీ మసీదును నిర్మించాడు. మసీదు నిర్మాణానికి ఎంపిక చేసిన ఈ స్థలాన్ని అనేక మంది హిందువులు రామ జన్మభూమిగా, అంటే రాముడి పౌరాణిక జన్మస్థలంగా గుర్తిస్తారు.  ఈ మసీదు గురించి ప్రాథమిక లిఖిత ఆధారం 1767 నాటిదిగా భావించబడుతుంది. అది లాటిన్ భాషలో రాసిన *[[Joseph Tiefenthaler#Works|Descriptio Indiae]]* అనే గ్రంథంలో కనిపిస్తుంది. ఈ గ్రంథాన్ని జెస్యూట్ మతప్రచారకుడు జోసెఫ్ టీఫెంథాలర్ రచించాడు. ఆయన ప్రకారం, స్థానిక ప్రజలు ఈ మసీదు రామకోట ఆలయాన్ని కూల్చి నిర్మించబడిందని నమ్మేవారు. రామకోటను అయోధ్యలో రాముడి కోటగా భావించేవారు. అదేవిధంగా, రాముడి జన్మస్థలం ఉన్నట్లు నమ్మిన “బేడి” అనే ప్రదేశం కూడా అక్కడే ఉందని పేర్కొన్నారు.

### ఆధునిక కాలం
thumb|2025లో పూర్తయిన రామ్ మందిర్

#### వివాదాస్పద స్థలం
1853లో ఈ స్థలంలో మతపరమైన హింసకు సంబంధించిన తొలి ఘటన నమోదైంది. 1858 డిసెంబరులో బ్రిటిష్ పరిపాలన వివాదాస్పద ప్రదేశంలో హిందువులు *[[పూజ]]* (ఆచారాలు) నిర్వహించడాన్ని నిషేధించింది. మసీదు వెలుపల పూజలు నిర్వహించేందుకు ఒక వేదికను ఏర్పాటు చేశారు. 1949 డిసెంబర్ 22–23 రాత్రి రాముడు, సీత యొక్క *[[మూర్తి]]*లు  బాబ్రీ మసీదు లోపల ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. అనంతరం భక్తులు ఆ స్థలాన్ని దర్శించడానికి రావడం ప్రారంభించారు. 1950 నాటికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ (CrPC) సెక్షన్ 145 కింద మసీదు నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఆ తరువాత హిందువులకు మాత్రమే పూజలు నిర్వహించేందుకు అనుమతి ఇవ్వబడింది; ముస్లింలకు అనుమతి ఇవ్వబడలేదు.

1980లలో విశ్వ హిందూ పరిషత్ (VHP), హిందుత్వ భావజాలానికి చెందిన సంస్థల సమూహమైన సంఘ్ పరివార్కు చెందినది, ఈ స్థలాన్ని హిందువుల కోసం తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ శిశు రాముడికి (*రామ్ లల్లా*) అంకితమైన ఆలయాన్ని నిర్మించాలనే ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది.

VHP “'జై శ్రీ రామ్'” అని రాసిన ఇటుకలను సేకరించడం ప్రారంభించింది, నిధుల సేకరణ చేపట్టింది. అనంతరం రాజీవ్ గాంధీ ప్రధాన మంత్రిగా ఉన్న కేంద్ర ప్రభుత్వం  శిలన్యాస్ ను నిర్వహించేందుకు VHPకు అనుమతి ఇచ్చింది. అప్పటి గృహ వ్యవహారాల మంత్రి బూటా సింగ్ ఈ అనుమతిని VHP నాయకుడు అశోక్ సింఘాల్కు అధికారికంగా తెలియజేశారు. ప్రారంభంలో భారత ప్రభుత్వం, ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం శిలాన్యాస్ కార్యక్రమాన్ని వివాదాస్పద భూభాగం వెలుపల నిర్వహించేందుకు అంగీకరించాయి. అయితే 1989 నవంబర్ 9న VHP నాయకులు, సన్యాసుల బృందం వివాదాస్పద భూమికి సమీపంగా 200-లీటర్ (7-క్యూబిక్-అడుగులు) గుంత తవ్వి పునాది రాయిని వేశారు. అక్కడే గర్భగృహం యొక్క  సింహద్వార్ నిర్మించబడింది. ఆ తరువాత VHP వివాదాస్పద మసీదు సమీప భూభాగంలో ఆలయ నిర్మాణానికి పునాదులు వేసింది.

#### బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత

1992 డిసెంబర్ 6న విశ్వ హిందూ పరిషత్ (VHP), భారతీయ జనతా పార్టీ స్థలంలో సుమారు 1,50,000 మంది స్వచ్ఛంద సేవకులు (కార్సేవకులు) పాల్గొన్న ర్యాలీని నిర్వహించాయి. ఈ ర్యాలీ హింసాత్మకంగా మారింది. గుంపు భద్రతా బలగాలను అధిగమించి మసీదును కూల్చివేసింది. మసీదు కూల్చివేత అనంతరం భారతదేశంలో హిందూ–ముస్లిం సమాజాల మధ్య అనేక నెలలపాటు సామాజిక హింస చెలరేగింది. దాని ప్రత్యక్ష పరిణామంగా బొంబాయి అల్లర్లలో  సుమారు 2,000 మంది మరణించినట్లు అంచనా వేయబడింది. ఈ ఘటనలు భారత ఉపఖండం అంతటా అల్లర్లకు దారితీశాయి.  మసీదు కూల్చివేత తరువాతి రోజు, 1992 డిసెంబర్ 7న, *ది న్యూయార్క్ టైమ్స్* ప్రకారం పాకిస్తాన్ లో 30కుపైగా హిందూ దేవాలయాలపై దాడులు జరిగాయి. వాటిలో కొన్ని కాల్చివేయబడ్డాయి, ఒక దేవాలయం కూల్చివేయబడింది. అలాగే బంగ్లాదేశ్ లోని హిందూ దేవాలయాలపై కూడా దాడులు నమోదయ్యాయి. 2005 జూలై 5న అయోధ్యలో కూల్చివేయబడిన బాబ్రీ మసీదు స్థానంలో ఏర్పాటు చేసిన తాత్కాలిక రామ్ మందిర్‌పై ఐదుగురు ఉగ్రవాదులు దాడి చేశారు. అనంతర జరిగిన ఎదురు కాల్పుల్లో కేంద్ర రిజర్వ్ పోలీస్ దళం (CRPF) వారు ఐదుగురు దుండగులను హతమార్చారు. దాడి సమయంలో దుండగులు గోడను ఛేదించేందుకు విసిరిన గ్రెనేడ్ కారణంగా ఒక పౌరుడు మరణించాడు. CRPF సిబ్బందిలో ముగ్గురు గాయపడ్డారు, అందులో ఇద్దరు బుల్లెట్ గాయాలతో తీవ్రంగా గాయపడ్డారు.

#### ASI తవ్వకాలు
భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) 1978, 2003 సంవత్సరాల్లో నిర్వహించిన రెండు పురావస్తు తవ్వకాలు స్థలంలో ఒక దేవాలయం ఉన్నట్లు సూచించే ఆధారాలు లభించాయని నివేదికలు పేర్కొన్నాయి. అయితే ఈ వాదనలు విమర్శకులచే తీవ్రంగా ప్రశ్నించబడ్డాయి. కొందరు పండితులు నివేదికలను విరుద్ధమైనవి, విశ్వసనీయతలేనివిగా పేర్కొన్నారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కే. కే. మహమ్మద్ 1978 తవ్వకాల సమయంలో ఒక హిందూ దేవాలయ అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయని పేర్కొన్నారు. అలాగే వివాద పరిష్కారానికి కొందరు చరిత్రకారులు అడ్డంకులు సృష్టించారని ఆయన ఆరోపించారు.

#### కోర్టు తీర్పులు
కాలక్రమంలో వివిధ హక్కులు, న్యాయపరమైన వివాదాలు కొనసాగాయి. 1993లో “Acquisition of Certain Areas at Ayodhya Act” అనే చట్టం అమలులోకి వచ్చింది. 2010లో అలహాబాద్ హైకోర్టు వివాదాస్పద 1.12 హెక్టార్లు (2.77 ఎకరాలు) భూమిని మూడు భాగాలుగా విభజించాలని తీర్పు ఇచ్చింది. అందులో ఒక భాగాన్ని రామ్ మందిర్ నిర్మాణం కోసం రామ్ లల్లా (శిశు రాముడు)కు — ఆయన తరఫున హిందూ మహాసభ ప్రాతినిధ్యం వహించింది — కేటాయించాలని పేర్కొంది. మరో భాగాన్ని ముస్లిం సున్నీ వక్ఫ్ బోర్డుకు, మూడవ భాగాన్ని హిందూ మతసంస్థ నిర్మోహి అఖారాకు ఇవ్వాలని తీర్పు వెలువరించింది. ఈ భూభాగ విభజనపై సంబంధిత మూడు పక్షాలు కూడా భారత సుప్రీంకోర్టులో అప్పీల్ దాఖలు చేశాయి. 2019లో వెలువడిన సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ప్రకారం, వివాదాస్పద భూమిని రామ్ మందిర్ నిర్మాణం కోసం భారత ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన ట్రస్ట్‌కు అప్పగించాలని నిర్ణయించింది. తీర్పులో 2003లో భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) సమర్పించిన నివేదికను ప్రస్తావించింది. ఆ నివేదిక ప్రకారం కూల్చివేయబడిన బాబ్రీ మసీదు కింద ఒక ఇస్లామేతర నిర్మాణం ఉన్నట్లు సూచనలు ఉన్నాయని పేర్కొంది.  అదే సమయంలో సుప్రీంకోర్టు తన ప్రాముఖ్యమైన తీర్పులో, మసీదు కింద ఉన్న నిర్మాణం ఇస్లామిక్ నిర్మాణం కాదని పేర్కొంది. అయితే బాబ్రీ మసీదు నిర్మాణం కోసం ప్రత్యేకంగా ఒక ఇస్లామేతర నిర్మాణాన్ని కూల్చివేశారనే నిర్ధారిత ఆధారాలు లభించలేదని కూడా పేర్కొంది. తీర్పులో మరో ముఖ్య అంశం హిందువులు ఈ స్థలాన్ని రాముడి జన్మస్థలంగా విశ్వసిస్తున్నారనే వాదనపై ఉంది. ఈ విశ్వాసం “వివాదరహితం”గా ఉందని కోర్టు పేర్కొంది, ఆ స్థలాన్ని రాముడి జన్మస్థలంగా హిందువులు విశ్వసిస్తున్నారనే స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉన్నాయని అభిప్రాయపడింది.

#### ఉగ్రదాడి
2005 జూలై 5న లష్కర్-ఏ-తోయిబాకు చెందిన ఐదుగురు ఉగ్రవాదులు అయోధ్యలో కూల్చివేయబడిన బాబ్రీ మసీదు స్థలంలో ఏర్పాటు చేసిన తాత్కాలిక రామ్ మందిర్‌పై దాడి చేశారు.

తరువాత జరిగిన కాల్పుల్లో కేంద్ర రిజర్వ్ పోలీస్ దళం (CRPF) ఐదుగురు దుండగులను హతమార్చింది. దాడి సమయంలో గోడను ఛేదించేందుకు విసిరిన గ్రెనేడ్ కారణంగా ఒక పౌరుడు మరణించాడు. CRPF సిబ్బందిలో ముగ్గురు గాయపడ్డారు; వారిలో ఇద్దరు బహుళ తుపాకీ గాయాలతో తీవ్రంగా గాయపడ్డారు.

#### ట్రస్ట్ ఏర్పాటు, నిర్మాణ ప్రారంభం
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు అనంతరం దేవాలయ నిర్మాణం కోసం శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్ర అనే ట్రస్ట్ ఏర్పాటు చేయబడింది. 2020 ఫిబ్రవరి 5న భారత పార్లమెంట్ లో, ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఆధ్వర్యంలోని ప్రభుత్వం ఈ ట్రస్ట్ ద్వారా దేవాలయ నిర్మాణానికి ఆమోదం తెలిపినట్లు ప్రకటించింది. రెండు రోజుల తరువాత, 2020 ఫిబ్రవరి 7న, అయోధ్య నగరానికి సుమారు 22 కి.మీ (14 మైళ్ళు) దూరంలోని ధన్నీపూర్ గ్రామంలో కొత్త మసీదు నిర్మాణం కోసం 2.0 హెక్టార్లు (5 ఎకరాలు) భూమిని కేటాయించారు. ఈ మసీదు అయోధ్య మసీదు, ధన్నీపూర్గా సూచించబడింది.

## నిర్మాణ శైలి
రామ్ మందిరానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక రూపకల్పనను 1988లో అహ్మదాబాద్ కు చెందిన సోంపురా కుటుంబం రూపొందించింది. సోంపురా కుటుంబం కనీసం 15 తరాలుగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా 100కుపైగా దేవాలయాల రూపకల్పనలో భాగస్వాములైంది. అందులో సోమనాథ్ ఆలయం కూడా ఉంది. ఈ దేవాలయ ప్రధాన శిల్పి చంద్రకాంత్ సోంపురా. ఆయనకు సహాయంగా ఆయన కుమారులు నిఖిల్ సోంపురా, ఆశిష్ సోంపురా పనిచేశారు. 2020లో అసలు రూపకల్పనలో కొన్ని మార్పులతో కొత్త నమూనాను సోంపురా కుటుంబం సిద్ధం చేసింది. ఈ రూపకల్పన హిందూ శాస్త్రాలు అయిన వాస్తు శాస్త్రం, శిల్ప శాస్త్రాలు ప్రకారం రూపొందించబడింది. దేవాలయం వెడల్పు 250 అడుగులు (76 మీ), పొడవు 380 అడుగులు (120 మీ), ఎత్తు 161 అడుగులు (49 మీ)గా రూపకల్పన చేయబడింది. పూర్తి అయిన తరువాత ఈ దేవాలయ సముదాయం ప్రపంచంలోని మూడవ అతిపెద్ద హిందూ దేవాలయంగా నిలిచింది. ఈ దేవాలయం ప్రధానంగా ఉత్తర భారతదేశంలో కనిపించే నాగర శైలిలోని మారు-గుర్జర శైలికి అనుగుణంగా నిర్మించబడింది. ప్రతిపాదిత దేవాలయ నమూనాను 2019లో జరిగిన ప్రయాగ్ కుంభమేళా సందర్భంగా ప్రదర్శించారు.

దేవాలయ ప్రధాన నిర్మాణం ఎత్తైన వేదికపై మూడు అంతస్తులతో నిర్మించబడింది. ఇందులో *గర్భగృహం*  మధ్య భాగంలో, ప్రవేశ మార్గంలో ఐదు *[[మండపం|మండపాలు]]* ఉన్నాయి. మొదటి అంతస్తులో ఉన్న శ్రీ రామ్ దర్శన్ భాగంలో ఐదు హాళ్లు ఉన్నాయి – నృత్య మండపం, రంగ మండపం, సభ మండపం, ప్రార్థనా మండపం, కీర్తన మండపం. నాగర శైలి ప్రకారం ఈ మండపాలు *శిఖరాలు*తో అలంకరించబడ్డాయి. దేవత విగ్రహాలతో అలంకరించబడిన ఈ దేవాలయ సముదాయంలో మూలల వద్ద సూర్యుడు, భగవతి (దుర్గా), గణేశుడు,, శివుడుకు ప్రత్యేక మండిరాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర, దక్షిణ భాగాల్లో అన్నపూర్ణ దేవి, హనుమంతుడుకు ఆలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. దేవాలయ పునాది భాగంలో 14-మీటర్లు (46 అడుగులు) మందమైన రోలర్-కాంపాక్టెడ్ కాంక్రీట్ పొరను కృత్రిమ శిలలా నిర్మించారు. తేమ రక్షణ కోసం 21-అడుగులు (6.4 మీ) ఎత్తైన గ్రానైట్ పీఠాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. నిర్మాణంలో ఇనుము వినియోగాన్ని నివారించారు.

వృద్ధులు, దివ్యాంగుల కోసం ర్యాంపులు, లిఫ్టులు, ప్రత్యేక సదుపాయాలు కల్పించబడ్డాయి. సుమారు 25,000 మంది యాత్రికులకు వైద్య సేవలు, లాకర్ సౌకర్యాలు అందించే యాత్రికుల సదుపాయ కేంద్రం ఏర్పాటు చేయబడింది. పర్యావరణ పరిరక్షణకు ప్రాధాన్యత ఇస్తూ మొత్తం 70-ఎకరాలు (28 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణంలో సుమారు 70% భాగాన్ని హరితవనంగా సంరక్షించారు. నీటి సంరక్షణకు ప్రత్యేక చర్యలు తీసుకున్నారు.

దేవాలయంలో మొత్తం 366 స్తంభాలు ఉన్నాయి. ప్రతి స్తంభంపై 16 విగ్రహాలు చెక్కబడ్డాయి. వీటిలో శివుడు యొక్క అవతారాలు, 10 దశావతారాలు, చౌసఠ్ యోగినీలు,, దేవీ సరస్వతి యొక్క 12 అవతారాలు ఉన్నాయి. మెట్ల వెడల్పు 16 అడుగులు (4.9 మీ) గా ఉంది. విష్ణువుకు అంకితమైన దేవాలయాల రూపకల్పనకు సంబంధించిన శాస్త్రాల ప్రకారం గర్భగృహం అష్టభుజాకారంలో (ఆక్టాగనల్ ఆకారం) నిర్మించబడింది. దేవాలయ కమిటీ ప్రకారం ఈ స్థలం ఒకేసారి సుమారు 70,000 మంది సందర్శకులను నిర్వహించగల సామర్థ్యం కలిగి ఉంది. లార్సెన్ అండ్ టూబ్రో (L&T) దేవాలయ రూపకల్పన, నిర్మాణాన్ని ఉచితంగా పర్యవేక్షించేందుకు ముందుకొచ్చింది, ఈ ప్రాజెక్ట్‌కు ప్రధాన కాంట్రాక్టర్‌గా వ్యవహరించింది. దేవాలయ నిర్మాణానికి సంబంధించి మట్టీ పరీక్షలు , కాంక్రీట్ సరఫరా, రూపకల్పన వంటి రంగాల్లో కేంద్ర భవన పరిశోధన సంస్థ (CBRI), జాతీయ భూభౌతిక పరిశోధన సంస్థ (NGRI),, ఐఐటి బొంబాయి, ఐఐటి గువాహటి, ఐఐటి మద్రాస్ వంటి సంస్థలు సహకరించాయి.

దేవాలయ నిర్మాణానికి రాజస్థాన్లోని బాంసీ ప్రాంతం నుండి సుమారు 600,000 క్యూబిక్ అడుగులు (17,000 మీ3) సాండ్‌స్టోన్‌ను ఉపయోగించారు. నిర్మాణంలో ఇనుము, ఉక్కును ఉపయోగించలేదు. రాళ్ల బ్లాకులను కలిపేందుకు సుమారు పది వేల రాగి పలకలు వినియోగించబడ్డాయి. సాంస్కృతికంగా ప్రాధాన్యత కలిగిన చర్యగా థాయ్‌లాండ్ కూడా రామ్ మందిర్ ప్రతిష్ఠాపనకు ప్రతీకాత్మకంగా సహకరించింది. ముందుగా థాయ్‌లాండ్‌లోని రెండు నదుల నుండి జలాన్ని పంపిన తర్వాత, రామ్ జన్మభూమికి మట్టిని పంపడం ద్వారా దేవాలయాన్ని గౌరవించింది. దేవాలయ ట్రస్ట్ ప్రకారం, తుది రూపకల్పనలో దేవాలయ ప్రాంగణంలో సూర్యుడు, గణేశుడు, శివుడు, దుర్గా, విష్ణువు, బ్రహ్మకు అంకితమైన ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి.

## నిధుల సేకరణ
రామ్ మందిర్ నిర్మాణం కోసం దేశవ్యాప్తంగా, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో నిర్వహించిన నిధుల సేకరణ కార్యక్రమాల ద్వారా నిధులు సమీకరించబడ్డాయి. ఈ కార్యక్రమాలలో సుమారు రెండు మిలియన్లకు సమీపంగా స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు పాల్గొన్నారు. 2021 జనవరి 14న అప్పటి భారత రాష్ట్రపతి రామ్ నాథ్ కోవింద్ 500,000 విరాళం అందించి నిధుల సేకరణ కార్యక్రమానికి శ్రీకారం చుట్టిన తొలి వ్యక్తిగా నిలిచారు. దేవాలయానికి మొత్తం 12.7 కోట్లకుపైగా విరాళాలు లభించాయి. వాటి మొత్తం సుమారు 50 బిలియన్ (దాదాపు ₹5,000 కోట్లు)గా నమోదైంది. భారతదేశంలోని కొన్ని మీడియా సంస్థలు రామ్ మందిర్ నిర్మాణాన్ని ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద క్రౌడ్ ఫండింగ్ ప్రాజెక్టులలో ఒకటిగా పేర్కొన్నాయి. మందిర్ ట్రస్ట్ నిర్వహించిన అధికారిక నిధుల సేకరణ కార్యక్రమం 2021 ఫిబ్రవరి 27న ముగిసింది.

2015లో రామ్ మందిర్ అంశంలో ప్రధానంగా పాల్గొన్న సంస్థలలో ఒకటైన హిందూ మహాసభ దేవాలయ నిర్మాణ నిధుల విషయంలో ₹1,400 కోట్లు (US$180 మిలియన్లు) రూపాయల దానం మోసం జరిగిందని ఆరోపిస్తూ విశ్వ హిందూ పరిషత్ (VHP)పై ఆరోపణలు చేసింది. VHP ఈ ఆరోపణలను ఖండించింది. 2019లో నిర్మోహి అఖారా జాతీయ ప్రతినిధి మహంత్ సీతారామ్ దాస్ కూడా దేవాలయ నిధుల సేకరణలో ₹1,400 కోట్లు (US$180 మిలియన్లు) రూపాయల అవకతవకలు జరిగాయని ఆరోపించారు. ప్రతిపక్ష పార్టీలకు చెందిన రాజకీయ నాయకులు కూడా నిధుల సేకరణ పద్ధతులపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు. ఆన్‌లైన్ మోసగాళ్లు నిధుల సేకరణకర్తలుగా నటిస్తూ ప్రజలను మోసం చేసిన ఘటనలపై కూడా హెచ్చరికలు జారీ చేయబడ్డాయి. దానాల దుర్వినియోగం, ప్రధాన కార్యకర్తల పక్కనపెట్టడం,, దేవాలయ అంశాన్ని భారతీయ జనతా పార్టీ రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం వినియోగించిందనే ఆరోపణల కారణంగా కూడా వివాదాలు ఉద్భవించాయి.

## నిర్మాణం
శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్రం ట్రస్ట్ మార్చి 2020లో రామ్ మందిర్ నిర్మాణం మొదటి దశను ప్రారంభించింది. భారతదేశంలో కోవిడ్-19 లాక్‌డౌన్ కారణంగా నిర్మాణ పనులు తాత్కాలికంగా నిలిపివేయబడ్డాయి. 2020 మార్చి 25న, ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్ సమక్షంలో రాముడి విగ్రహాన్ని తాత్కాలిక స్థలానికి మార్చారు. దేవాలయ నిర్మాణానికి సన్నాహకంగా, విశ్వ హిందూ పరిషత్ (VHP) 2020 ఏప్రిల్ 6న "విజయ మహామంత్ర జాప్ అనుష్టాన్" ” పేరుతో కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. ఇందులో వివిధ ప్రదేశాలలో ప్రజలు కూడి "శ్రీ రాం, జై రాం, జై జై రామ్" ” అనే విజయ మహామంత్రాన్ని జపించారు. దేవాలయ నిర్మాణంలో ఎదురయ్యే అడ్డంకులను అధిగమించేందుకు ఇది ఉపకరిస్తుందని పేర్కొన్నారు.

శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్రం ట్రస్ట్ ప్రధాన కార్యదర్శి చంపత్ రాయ్ అధికారికంగా ప్రకటించిన ప్రకారం, 2024 జనవరి 22న *రామ్ లల్లా* విగ్రహాన్ని *గర్భగృహం* (అంతఃస్థలము)లో ప్రతిష్ఠించేందుకు నిర్ణయించారు. 2023 అక్టోబర్ 25న ఈ కార్యక్రమానికి హాజరుకావాలని ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీకి అధికారిక ఆహ్వానం పంపించారు. 2020లో నిర్మోహి అఖాడా జాతీయ ప్రతినిధి మహంత్ సీతారాం దాస్, దేవాలయ భూమి పూజను నరేంద్ర మోదీ చేత ప్రారంభించాలనే భారతీయ జనతా పార్టీ నిర్ణయాన్ని విమర్శించారు. ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, దేవాలయ నిర్మాణ కార్యక్రమం పూర్తిగా మతపెద్దలచే నిర్వహించబడాలి. కొంతమంది హిందుత్వ అనుచరులు, ముఖ్యంగా సామాజిక మాధ్యమాల్లో ప్రభావశీలులు, దేవాలయ నిర్మాణ రూపకల్పనలో ముస్లింల పాత్ర ఉందని, అందులో ఇస్లామిక్ అలంకరణల ముద్ర కనిపిస్తోందని అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేశారు. ఈ విమర్శలకు ప్రతిస్పందిస్తూ, శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్రం ట్రస్ట్ ప్రధాన కార్యదర్శి చంపత్ రాయ్ దేవాలయాన్ని నిపుణులు శిల్పిస్తున్నారని, వారి మతపరమైన నేపథ్యం గురించి సందేహించాల్సిన అవసరం లేదని తెలిపారు. హిందూ మహాసభ ఉపాధ్యక్షుడు పండిత్ అశోక్ శర్మ, ఈ మొత్తం విషయాన్ని భారతీయ జనతా పార్టీ రాజకీయీకరించిందని పేర్కొన్నారు.

పలు ప్రతిపక్ష రాజకీయ పార్టీలు, అలాగే భారతీయ జనతా పార్టీకి చెందిన కొంతమంది సభ్యులే, దేవాలయ అంశాన్ని రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం వినియోగిస్తున్నారని బీజేపీపై విమర్శలు చేశారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు మల్లికార్జున ఖర్గే, దేవాలయ ప్రారంభ తేదీని ప్రకటించిన సందర్భంలో గృహ మంత్రి అమిత్ షా అధికారంపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు. బీజేపీ నాయకుడు సుబ్రహ్మణ్య స్వామి కూడా రామ్ మందిర ప్రారంభోత్సవంలో ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ పాల్గొనడంపై ప్రశ్నలు వ్యక్తం చేశారు. కాంగ్రెస్ ఎంపీ శశి థరూర్ భారత మీడియాను విమర్శిస్తూ, దేశ పరిపాలనకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన సమస్యల నుండి దృష్టి మళ్లించేందుకు దేవాలయ అంశాన్ని అధికంగా ప్రాచుర్యం ఇస్తున్నారని పేర్కొన్నారు.

### ''భూమి పూజ'' కార్యక్రమం
[thumb|[భారత ప్రధాన మంత్రి|ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ రామ్ మందిర నిర్మాణానికి సంబంధించి *భూమి పూజ* (శంకుస్థాపన) నిర్వహిస్తున్న దృశ్యం. ఈ సందర్భంలో రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS) ప్రధాన అధికారి మోహన్ భాగవత్, ఉత్తరప్రదేశ్ గవర్నర్ ఆనందీబెన్ పటేల్ కూడా హాజరయ్యారు.]]
భూమి పూజ సందర్భంగా రామ్ లల్లా విగ్రహానికి ధరించబోయే వస్త్రాలను నాలుగో తరం టైలర్ అయిన భాగవత్ ప్రసాద్, శంకర్ లాల్ కుట్టారు. 2020 ఆగస్టు 5న నిర్వహించిన *భూమి-పూజ* (శంకుస్థాపన కార్యక్రమం) అనంతరం దేవాలయ నిర్మాణం అధికారికంగా పునఃప్రారంభమైంది. ఈ శంకుస్థాపనకు ముందుగా మూడు రోజులపాటు వేద మంత్రోచ్చారణలతో ప్రత్యేక క్రతువులు నిర్వహించబడ్డాయి. ఈ సందర్భంగా ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ 40 కిలోల వెండి ఇటుకను పునాది రాయిగా ప్రతిష్ఠించారు. దీనికి ముందురోజు, ఆగస్టు 4న, *రామార్చన పూజ* (రాముని పాదాల పూజ) నిర్వహించబడింది. ఈ పూజ ద్వారా దేవాలయంలో ప్రధాన దేవతలను ఆహ్వానించారని విశ్వసించబడింది. *భూమి పూజ* సందర్భంలో దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న అనేక పవిత్ర క్షేత్రాల నుండి మట్టి, పవిత్ర జలం సేకరించబడింది. వాటిలో ప్రయాగరాజ్ లోని త్రివేణి సంగమం (గంగా, యమునా, సరస్వతి నది సంగమం), కర్ణాటకలోని తలకావేరి (కావేరి నది ఉద్భవ స్థలం),, అస్సాంలోని కామాఖ్య దేవాలయం ఉన్నాయి. దేశంలోని వివిధ హిందూ దేవాలయాలు, గురుద్వారాలు,, జైన దేవాలయాలు నుండి కూడా మట్టి పంపబడింది. అదేవిధంగా చార్ ధామ్ యాత్రా క్షేత్రాల నుండి కూడా పవిత్ర మట్టి సేకరించి దేవాలయ నిర్మాణానికి ఆశీర్వాదంగా ఉపయోగించారు. కార్యక్రమానికి ముందు, ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ అయోధ్యలోని హనుమాన్ గఢీ దేవాలయంలో ప్రార్థనలు చేసి హనుమాన్ ఆశీర్వాదాన్ని కోరారు.

ఈ కార్యక్రమంలో ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS) సర్‌సంఘ్‌చాలక్ మోహన్ భాగవత్, రామ్ జన్మభూమి న్యాస్ అధిపతి, శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్రం ట్రస్ట్ ప్రధానుడు నృత్య గోపాల్ దాస్ పాల్గొన్నారు. ఈ సందర్భంగా నరేంద్ర మోదీ సహా పలువురు నేతలు ప్రసంగించారు. కొంతమంది పండితులు, మతపెద్దలు, ముఖ్యంగా స్వరూపానంద సరస్వతి, ఆగస్టు 5 తేదీ శాస్త్రోక్తంగా శుభదినం కాదని అభ్యంతరం తెలిపారు. అలాగే కార్యక్రమంలో సరైన శాస్త్రాచరణలు పాటించలేదని, ముఖ్యంగా హవన్ నిర్వహించలేదని వారు పేర్కొన్నారు. రచయిత, సామాజిక కార్యకర్త అరుంధతి రాయ్, ఎంపీ మోదీకి విమర్శకురాలిగా పేరుగాంచిన ఆమె, ఎంపిక చేసిన తేదీ జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రత్యేక హోదా రద్దుకు ఏడాది పూర్తయిన రోజు అని పేర్కొన్నారు. పాకిస్తాన్ విదేశాంగ కార్యాలయం కూడా ఒక ప్రకటన విడుదల చేసి, కూల్చివేయబడిన బాబ్రీ మసీదు స్థలంలో దేవాలయ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించడాన్ని విమర్శించింది. 2017లో హిందూ మహాసభ బీజేపీ, బజరంగ్ దళ్, ఇతర సంఘ్ పరివార్ సంస్థలు రామ్ మందిర ఉద్యమాన్ని తమకే సంబంధించినట్లుగా చూపించుకుంటున్నాయని ఆరోపించింది. 2020లో హిందూ మహాసభ జాతీయ ప్రతినిధి ప్రమోద్ జోషి, రామ్ మందిర నిర్మాణానికి అసలైన కీర్తి హిందూ మహాసభకే చెందుతుందని పేర్కొన్నారు. భూమి పూజను హిందూ మహాసభ నిర్వహించాల్సిందిగా ఉండగా, తమను పక్కన పెట్టారని ఆరోపించారు. దేవాలయ ట్రస్ట్ కమిటీ బీజేపీ కేంద్ర కార్యాలయంలో ఏర్పడిందని, హిందూ మహాసభను పక్కన పెట్టారని ఆయన తెలిపారు.

### 2021–ప్రస్తుతం
దేవాలయ ట్రస్ట్ దేశవ్యాప్తంగా “సామూహిక సంప్రదింపులు, విరాళాల సేకరణ” కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాలని నిర్ణయించింది. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా సుమారు 55 నుండి 60 కోట్ల మందిని సంప్రదించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.  లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మొత్తంలో స్వచ్ఛంద విరాళాలు స్వీకరించబడ్డాయి. 2021 జనవరి 1న మాజీ భారత రాష్ట్రపతి రామ్ నాథ్ కోవింద్ రామ్ మందిర నిర్మాణానికి తొలి విరాళంగా ₹5 లక్షలు (US$6,300) కంటే ఎక్కువ మొత్తాన్ని అందజేశారు. దేశవ్యాప్తంగా పలువురు రాజకీయ నాయకులు, ప్రముఖులు కూడా విరాళాలు అందించారు. 2021 ఏప్రిల్ నాటికి దేశమంతటా సుమారు ₹5,000 కోట్లు (US$630 మిలియన్లు) విరాళాల రూపంలో సేకరించబడినట్లు నివేదికలు పేర్కొన్నాయి. సుమారు 1.5 లక్షల విశ్వ హిందూ పరిషత్ (VHP) కార్యకర్తలు విరాళాల సేకరణలో పాల్గొన్నారు. దేవాలయ ట్రస్ట్‌కు ముస్లిం, క్రైస్తవ సమాజాల సభ్యుల నుండి కూడా విరాళాలు అందినట్లు నివేదించబడింది.
thumb|2022లో నిర్మాణంలో ఉన్న రామ్ మందిర దృశ్యం
2021 ఆగస్టులో దేవాలయ నిర్మాణ పనులను ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా వీక్షించేందుకు ప్రత్యేక వీక్షణ ప్రదేశం (కారిడార్) ఏర్పాటు చేయబడింది. భూమి పూజ అనంతరం సుమారు 40 అడుగులు (12 మీ) మేర మట్టిని, అవశేషాలను తొలగించి, మిగిలిన భూమిని బలంగా కుదించి పునాది పనులు ప్రారంభించారు. పునాది నిర్మాణంలో రోలర్ కంపాక్టెడ్ కాంక్రీట్  సాంకేతికతను ఉపయోగించారు. ప్రతి పొర 1-అడుగు (0.30 మీ) ఎత్తుతో మొత్తం 47–48 పొరలను 2021 సెప్టెంబర్ మధ్య నాటికి పూర్తి చేశారు. మిర్జాపూర్లో విద్యుత్ సరఫరా సమస్యల కారణంగా శిల్ప నిర్మాణానికి అవసరమైన రాతి త్రవ్వకాల పనులు కొంత ఆలస్యమయ్యాయి. 2022 ప్రారంభంలో దేవాలయ ట్రస్ట్ ఒక 3D వీడియోను విడుదల చేసింది. అందులో దేవాలయ నిర్మాణ రూపకల్పనను, భవిష్యత్ నిర్మాణ ప్రణాళికలను చూపించారు.

2023 జనవరిలో సుమారు 6 కోట్ల సంవత్సరాల ప్రాచీనమైన రెండు శాలిగ్రామ శిలలు (ఒకటి 26 టన్నులు, మరొకటి 14 టన్నులు) నేపాల్లోని గండకి నది నుండి అయోధ్యకు తరలించబడ్డాయి. ఈ శిలలను *రామ్ లల్లా* విగ్రహాన్ని చెక్కడానికి, ముఖ్యంగా గర్భగృహంలో ప్రతిష్ఠించేందుకు ఉపయోగించారు. 2023 ఆగస్టు నాటికి శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్రం ట్రస్ట్ ప్రకారం, భూగర్భ పునాది పనులలో సుమారు 70% పూర్తయ్యాయి, పైకప్పు పనులలో సుమారు 40% పూర్తయ్యాయి. 2023 డిసెంబర్ నాటికి గర్భగృహంతో కూడిన ప్రధాన దేవాలయ నిర్మాణానికి సంబంధించిన పునాది భాగం దాదాపు పూర్తయింది. అలాగే ప్రధాన దేవాలయాన్ని చుట్టుముట్టే ఆరు ఉప దేవాలయాల నిర్మాణం కూడా దాదాపు ముగిసింది. ప్రాణ ప్రతిష్ఠ మహోత్సవం కోసం దేవాలయ భవనంలోని భూమి అంతస్తు (గ్రౌండ్ ఫ్లోర్) మాత్రమే ప్రారంభించబడింది. దేవాలయ నిర్మాణం పూర్తిస్థాయిలో 2025 జూలై నాటికి ముగియనున్నట్లు అంచనా వేయబడింది.

## ప్రతిష్ఠా మహోత్సవం
[thumb|2024 జనవరి 22న ఆలయం వెలుపల జరిగిన ''[ప్రాణ ప్రతిష్ఠ* కార్యక్రమాన్ని జరుపుకుంటున్న భక్తులు, సందర్శకులు]]
2023 జూన్ 22న ఆలయ నిర్మాణ కమిటీ అధ్యక్షుడు [[నృపేంద్ర మిశ్రా]] మూడు అంతస్తుల ఆలయంలోని భూమి అంతస్తు నిర్మాణం పూర్తయిందని, అది 2024 జనవరిలో భక్తులకు తెరవబడుతుందని ప్రకటించారు. [[రామ్ మందిర్ తీర్థ్ క్షేత్ర ట్రస్ట్]] ప్రకటన ప్రకారం, హిందూ జ్యోతిష్కులు 2024 జనవరి 22 తేదీని *ప్రాణ ప్రతిష్ఠ* (విగ్రహ ప్రతిష్ఠా కార్యక్రమం) నిర్వహణకు శుభ ముహూర్తంగా నిర్ణయించారు.

*ప్రాణ ప్రతిష్ఠ* (మూర్తి ప్రతిష్ఠా మహోత్సవం) కార్యక్రమానికి ముందుగా, [[ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం]] ‘రామోత్సవ్’ పేరుతో నిర్వహించిన ధార్మిక కార్యక్రమాల శ్రేణికి ₹100 కోట్లు కేటాయించింది. ఈ కార్యక్రమాలు [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని 826 స్థానిక సంస్థల పరిధిలో నిర్వహించబడ్డాయి. దీనితో పాటు ‘రామ్ పాదుకా’ యాత్రను కూడా నిర్వహించారు. ఈ యాత్ర 2023 డిసెంబర్‌లో ప్రారంభమై, 2024 జనవరి 16న జరిగిన [[మకర సంక్రాంతి]] వేడుకలతో ఘనోత్సవాలుగా ప్రారంభమై, జనవరి 22న రామమందిర ప్రారంభోత్సవం వరకు కొనసాగింది.  ఈ యాత్ర ‘రామ్ వన్ గమన్’ మార్గాన్ని అనుసరించింది. ఇది [[రామాయణం|రామాయణంలో]] పేర్కొన్న శ్రీరాముని 14 సంవత్సరాల వనవాసాన్ని గుర్తు చేస్తూ, [[అయోధ్య]] నుండి ఆయన సాగించిన మార్గాన్ని పునఃస్మరించింది. రామమందిర ట్రస్ట్, [[ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం]], అయోధ్య నగర పరిపాలనాధికారులు ప్రపంచవ్యాప్తంగా నుండి వచ్చే భక్తులు, ఆహ్వానిత అతిథులను స్వాగతించేందుకు విస్తృత ఏర్పాట్లు చేశారు. దేవాలయ ప్రాంగణం, పరిసర ప్రాంతాల్లో కట్టుదిట్టమైన భద్రతా చర్యలు అమలు చేయబడ్డాయి. ఈ సందర్భంగా [[ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం]] జనవరి 22న ప్రభుత్వ సెలవు ప్రకటించింది. అలాగే [[భారత ప్రభుత్వం|భారత ప్రభుత్వంతో]] పాటు కొన్ని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఆ రోజు అర్ధదిన సెలవును ప్రకటించాయి.

[[భారత ప్రధాన మంత్రి]] [[నరేంద్ర మోదీ|నరేంద్ర మోదీను]], గర్భగుడిలో ప్రతిష్ఠించబడిన కొత్త విగ్రహానికి *ప్రాణ ప్రతిష్ఠ* నిర్వహించేందుకు ఆహ్వానించారు. ఈ కార్యక్రమానికి సన్నాహకంగా, ఆయన 11 రోజుల పాటు ఉపవాసం ఆచరించారు. ఈ కాలంలో ఆయన కేవలం కొబ్బరి నీరు, పండ్లు మాత్రమే తీసుకున్నారు. రాత్రివేళల్లో నేలపై నిద్రించారు. ఆయన 2024 జనవరి 22న మధ్యాహ్నం 12:15 గంటల నుండి 12:45 గంటల వరకు [[భారత ప్రామాణిక సమయం]] (IST) ప్రకారం ప్రాణ ప్రతిష్ఠా మహోత్సవాన్ని నిర్వహించారు. ఈ సందర్భంగా ప్రతి భారతీయుడు తమ ఇళ్లలో *దియాలు* వెలిగించి, ఈ వేడుకను [[దీపావళి|దీపావళిలా]] జరుపుకోవాలని ప్రధాన మంత్రి మోదీ పిలుపునిచ్చారు.
[[దస్త్రం:Prime_Minister_Modi_at_Pran_Pratishtha.jpg|thumb|ప్రాణ ప్రతిష్ఠ కార్యక్రమంలో ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ]]
ఆహ్వానిత అతిథులను [[యోగి ఆదిత్యనాథ్|ఉత్తర ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్]], [[మోహన్ భగవత్|ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ ప్రధాన కార్యదర్శి మోహన్ భాగవత్]], [[నరేంద్ర మోదీ|ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ]] ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. తన ప్రసంగంలో మోదీ, [[రాముడు|రాముడును]] ధర్మానికి, ఐక్యతకు ప్రతీకగా అభివర్ణించారు. ఇక [[యోగి ఆదిత్యనాథ్]] తన ప్రసంగంలో ఆధ్యాత్మిక ఉత్సాహాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ, రామమందిర నిర్మాణాన్ని విశ్వాసం, దీక్షకు లభించిన విజయంగా పేర్కొన్నారు. మందిర నిర్మాణానికి తమ వంతు సహకారం అందించిన లక్షలాది భక్తుల భక్తిని ప్రశంసిస్తూ, ఈ ప్రక్రియ అంతటా దైవ అనుగ్రహం మార్గనిర్దేశం చేసిందని తెలిపారు.

[[మోహన్ భగవత్|మోహన్ భాగవత్]] తన ప్రసంగంలో రామమందిరాన్ని జాతీయ గౌరవానికి ప్రతీకగా అభివర్ణిస్తూ, ఇది భారతదేశ సాంస్కృతిక వారసత్వ పునరుజ్జీవనాన్ని సూచిస్తుందని పేర్కొన్నారు. వేగంగా ఆధునీకరణ దిశగా పయనిస్తున్న ప్రపంచంలో ప్రాచీన సంప్రదాయాలు, విలువలను పరిరక్షించాల్సిన అవసరాన్ని ఆయన నొక్కిచెప్పారు. ఈ కార్యక్రమానికి ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్తలు, శాస్త్రవేత్తలు, సినీనటులు, సైన్యాధికారులు, ఆధ్యాత్మిక నాయకులు, [[పద్మ పురస్కారం|పద్మ అవార్డు గ్రహీతలు]] హాజరయ్యారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని [[శ్రీ రామ్ జన్మభూమి తీర్థ క్షేత్ర]] ట్రస్ట్ నిర్వహించింది.

నాలుగు ప్రధాన [[శంకరాచార్యులు|శంకరాచార్యులులకు]] చెందిన నాలుగు ప్రధాన [[మఠం|మఠాల]] పీఠాధిపతుల్లో ఎవ్వరూ వివిధ కారణాలను సూచిస్తూ ఈ కార్యక్రమంలో పాల్గొనలేదు. [[శృంగేరి శారదా పీఠం]] తమ పీఠాధిపతి [[భారతీ తీర్థ]] ఈ కార్యక్రమంపై అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశారనే వార్తలను ఖండిస్తూ, ఈ కార్యక్రమాన్ని సమస్త హిందువులకు “ఆనందకరమైన విషయం”గా పేర్కొంది. భారతీ తీర్థ ఈ కార్యక్రమానికి ఆశీర్వాదాలు అందజేసి, మఠ ప్రతినిధిగా పరిపాలనా అధికారి గౌరీశంకర్‌ను పంపించారు. [[గోవర్ధన మఠం]] పీఠాధిపతి [[నిశ్చలనంద సరస్వతి]] ఈ కార్యక్రమం సాంప్రదాయ పరంపరలకు భిన్నంగా నిర్వహించబడిందని వ్యాఖ్యానించారు. [[జ్యోతిర్ మఠం]] పీఠాధిపతి స్వామి అవిముక్తేశ్వరానంద ఈ కార్యక్రమం దేవాలయ నిర్మాణం పూర్తికాకముందే నిర్వహించబడిందని, అందువల్ల ఇది హిందూ శాస్త్రాలకు విరుద్ధమని అభిప్రాయపడ్డారు. ఇదిలా ఉండగా, [[శారదా పీఠం|ద్వారక శారదా పీఠం]] పీఠాధిపతి స్వామి సదానంద సరస్వతి ఈ కార్యక్రమాన్ని “ఎన్నాళ్లుగానో ఎదురుచూస్తున్న ఘడియ”గా స్వాగతించారు. అతను నాలుగు శంకరాచార్యుల్లో ఎవ్వరూ కోపంగా లేరని, భారీ జనసందోహం ఉండబోవడంతో వారు హాజరు కాకపోవడం సముచితమని తెలిపారు.

2025 నవంబర్ 25న దేవాలయ నిర్మాణం అధికారికంగా పూర్తయిన సందర్భంగా *రామ్ మందిర్ ధ్వజారోహణం* పేరుతో ప్రత్యేక కార్యక్రమం నిర్వహించబడింది. ఈ సందర్భంగా ప్రధాన మంత్రి [[నరేంద్ర మోదీ]] దేవాలయ శిఖరంపై కాషాయ పతాకం అయిన ‘ధర్మ ధ్వజం’ను ఎగురవేశారు. ఈ కార్యక్రమం శుభదినమైన [[వివాహ పంచమి]] నాడు నిర్వహించబడింది. ధ్వజంపై సూర్య చిహ్నం, ‘ఓం’ ప్రతీక, అలాగే కోవిదార వృక్ష చిహ్నం ఆవిష్కరించబడ్డాయి. ఈ కార్యక్రమంలో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ ప్రధాన కార్యదర్శి [[మోహన్ భగవత్|మోహన్ భాగవత్]], రాష్ట్ర గవర్నర్ [[ఆనందిబెన్ పటేల్|ఆనందీబెన్ పటేల్]],, ముఖ్యమంత్రి [[యోగి ఆదిత్యనాథ్]] వంటి ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.

== ప్రభావం, అనుబంధ కార్యకలాపాలు ==
[[దస్త్రం:Ram_Temple_miniature_not_to_scale_replica_Diwali_New_Delhi_3.jpg|thumb|2020 [[దీపావళి]] సందర్భంగా [[పశ్చిమ ఢిల్లీ జిల్లా|పశ్చిమ ఢిల్లీలోని]] పసిఫిక్ మాల్‌లో ప్రదర్శించిన  ఎత్తైన రామమందిర నమూనా ప్రతిరూపం]]
దేవాలయ నిర్మాణంతో పాటు, [[అయోధ్య]] నగరానికి సంబంధించిన 10 బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్ల పరివర్తన ప్రణాళిక అమలు చేయబడుతోంది. ఈ ప్రణాళికలో కొత్త విమానాశ్రయం నిర్మాణం, రైల్వే స్టేషన్ పునర్వ్యవస్థీకరణ, పట్టణ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ఇవి అనేక హోటల్ అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు దోహదం చేస్తూ, విభిన్న ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు ప్రోత్సాహం కలిగిస్తున్నాయి.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న హిందూ భక్తులు ఈ దేవతకు [[దర్శనం]] పొందేందుకు భారీగా అయోధ్యకు తరలి వస్తున్నారు. దీని ఫలితంగా ఏర్పడే ఆర్థిక ప్రభావం వల్ల 2024 సంవత్సరం ముగిసే నాటికి రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు సుమారు నాలుగు లక్షల కోట్లు రూపాయలు (సుమారు 48 బిలియన్ అమెరికన్ డాలర్లకు సమానం) అదనంగా లభించవచ్చని అంచనా వేయబడింది.

హిందువులలో ఉన్న విశేషమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, సంవత్సరానికి సుమారు 5 కోట్ల (50 మిలియన్) మంది భక్తులు సందర్శించే అవకాశం ఉన్నందున, అయోధ్యలోని రామమందిరం భారతదేశంలో అత్యధికంగా సందర్శించబడే [[భారతదేశంలోని హిందూ తీర్థయాత్ర స్థలాలు|హిందూ తీర్థయాత్ర స్థలంగా]] అవతరించే అవకాశం ఉందని అంచనా వేయబడింది. 2024 జనవరి 23న రామమందిరాన్ని ప్రజలకు దర్శనార్థం తెరిచిన తరువాత, కేవలం 12 రోజుల్లోనే అయోధ్యకు సుమారు 24 లక్షల మంది భక్తులు విచ్చేసినట్లు సమాచారం. ప్రస్తుతం నమోదవుతున్న సందర్శకుల సంఖ్య ఆధారంగా, అయోధ్య రామమందిరం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యధికంగా సందర్శించబడే తీర్థయాత్ర స్థలాలలో ఒకటిగా మారి, [[మక్కా]], [[వాటికన్ నగరం|వాటికన్లను]] కూడా అధిగమించే అవకాశముందని అంచనాలు సూచిస్తున్నాయి. భారతదేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి భక్తులు అధిక సంఖ్యలో అయోధ్యకు తరలి వస్తున్న నేపథ్యంలో, అయోధ్యలో ఆధ్యాత్మిక పర్యాటక రంగం వేలాది ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించే సామర్థ్యం కలిగి ఉందని అంచనా వేయబడింది. రామమందిర సందర్శకుల అవసరాలను తీర్చడానికి అధిక మానవ వనరులు అవసరమవడంతో పాటు, ఈ రంగంలో భారీ పెట్టుబడులు ఆకర్షితమవుతున్నాయి.

2024 ఏప్రిల్ 17న, రామమందిర ప్రాణ ప్రతిష్ఠ అనంతరం జరిగిన మొదటి [[రామ నవమి]] (శ్రీరామ జన్మదినోత్సవం) వేడుకను వేలాది మంది భక్తులు ఘనంగా జరుపుకున్నారు. ఈ సందర్భంగా మధ్యాహ్న సమయంలో రామమందిరంలో ఒక విశిష్ట ఘట్టం ఆవిష్కృతమైంది. రామలల్లా విగ్రహం నుదుటిపై సూర్యకిరణం ప్రత్యక్షంగా పడేలా ఏర్పాట్లు చేయబడ్డాయి. ఈ ప్రక్రియను *సూర్య తిలకం (సూర్య తిలకా)* అని పిలుస్తారు. సూర్యకిరణాలు రామలల్లా విగ్రహం నుదుటిని ప్రస్ఫుటంగా అలంకరించిన సమయంలో అనేక మంది భక్తులు ఆనందోత్సాహాలతో ఈ దృశ్యాన్ని వీక్షించారు. ఈ సూర్య తిలక వ్యవస్థ అభివృద్ధి కోసం [[సెంట్రల్ బిల్డింగ్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్]] (సీబీఆర్‌ఐ), రూర్కీ, [[ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆస్ట్రోఫిజిక్స్]] (ఐఐఏపీ), బెంగళూరు శాస్త్రవేత్తలు పరస్పర సహకారంతో పని చేశారు. వారు అద్దాలు, లెన్సులు కలిగిన సాంకేతిక వ్యవస్థను రూపొందించి, సూర్యకాంతిని ఖచ్చితంగా విగ్రహం నుదుటిపై కేంద్రీకరించేలా ఒక సున్నితమైన యంత్రాంగాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. ఇది శాస్త్రీయ దృష్టికోణంలో ఒక ముఖ్యమైన సాధనంగా పరిగణించబడింది.

== ప్రజాదరణ సంస్కృతిలో ==
[[దస్త్రం:Uttar_Pradesh_tableau_on_Rajpath_at_the_72nd_Republic_Day.jpg|thumb|2021 గణతంత్ర దినోత్సవ పరేడ్లో పాల్గొన్న [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] రాష్ట్ర ట్యాబ్లో]]
2021లో రాజ్‌పథ్ వద్ద నిర్వహించిన గణతంత్ర దినోత్సవ పరేడ్ సందర్భంగా, ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ట్యాబ్లోలో రామమందిరం నమూనా ప్రతిరూపాన్ని ప్రదర్శించారు. 2023 అక్టోబరులో జరిగిన [[దుర్గా పూజ]] వేడుకల సందర్భంగా, [[సంతోష్ మిత్రా స్క్వేర్, కొల్కతా|సంతోష్ మిత్రా స్క్వేర్, కోల్‌కతాలో]] రామమందిరం నమూనా ప్రతిరూపాన్ని, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రసిద్ధ కట్టడాల నమూనాలతో కలిసి ప్రదర్శించారు.

=== పుస్తకాలు ===

* *The Battle for Rama: Case of the Temple at Ayodhya* – [[మీనాక్షి జైన్]] రచన, 

* *Sunrise over Ayodhya: Nationhood in Our Times* – [[సల్మాన్ ఖుర్షీద్]] రచన, 

=== చిత్రాలు ===

* *మిషన్ అయోధ్య'' – దర్శకుడు సమీర్ రమేష్ సుర్వే

## ఇవీ చూడండి
* అయోధ్య రామ మందిరం ప్రాణ ప్రతిష్ఠ
* సీతాదేవి మందిరం (బీహార్)
* గణేశ్వర్ శాస్త్రి ద్రవిడ్
* చంద్రకాంత్ సోమ్‌పుర
* సీతాపురం, బీహార్
* కనక్ భవన్
* హిందూ పండుగల జాబితా
* రామ నవమి
* భారతదేశంలో పర్యాటకం
## గమనికలు

## మూలగ్రంథాలు

* 


వర్గం:అయోధ్య వివాదం
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:రామ దేవాలయాలు
వర్గం:21వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:అయోధ్యలోని భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు
వర్గం:ఒక మతం నుండి మరొక మతానికి మార్పు చెందిన ఆధ్యాత్మిక కట్టడాలు
వర్గం:భారతదేశంలో నిర్మాణంలో ఉన్న భవనాలు

## మూలాలు




## బాహ్య లింకులు
* 
వర్గం:దేవాలయాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:అయోధ్య వివాదం