సంగీత రత్నాకరము

**సంగీత రత్నాకరము** ను శార్ఙ దేవుడు 13 వ శతాబ్దంలో రచించాడు. అటు హిందుస్తానీ సంగీతానికి ఇటు కర్ణాటక సంగీతానికి ఇది ప్రామాణిక గ్రంథం. వేదకాలం నుంచీ ముస్లింల ప్రాబల్యం వరకూ గల మధ్య కాలంలో సంగీతానికి గల స్థితిగతులను తెలియజెప్పే గ్రంథమిది. దీనినే *సప్తాధ్యాయి* అని కూడా అంటారు.

## పుస్తకం గురించి
పండిట్ శర్ంగదేవ్ రాసిన సంగీత రత్నాకర్ అనేది భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతానికి సంబంధించిన ఒక గ్రంథం, ఇది హిందూస్థానీ, కర్ణాటక సంగీతం రెండింటికీ ఆధారం. ఈ గ్రంథం ద్వారా భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం యొక్క ప్రాచీన నిర్మాణం సంరక్షించబడటమే కాకుండా, ప్రాచీన రూపాలు, స్వరాలు, రాగాలు, గీతులు, జాతి గణాలు, తాళాలు, వాయిద్యాలు, నృత్యం మొదలైన వాటి గురించి కూడా ఆధునిక సంగీత శాస్త్రవేత్తలకు జ్ఞానం అందుబాటులోకి వచ్చింది. శర్ంగదేవ్ కు ముందున్న పండితుల అభిప్రాయాలు, భరత్, మాతంగ్, దత్తిల్ తో పాటు ఇతరులు కూడా సంగీత రత్నాకర్‌లో ప్రస్తావించబడ్డారు, ఇది భారతీయ సంగీతంలో ఒక ముఖ్యమైన గ్రంథంగా నిలిచింది.

పదమూడవ శతాబ్దంలో వ్రాయబడిన సంగీత రత్నాకర్‌ను 'సప్తధ్యాయై' అని కూడా పిలుస్తారు, ఎందుకంటే ఇది ఏడు అధ్యాయాలను కలిగి ఉంటుంది. ప్రతి అధ్యాయం సంగీతం యొక్క వివిధ అంశాలను వివరంగా చర్చిస్తుంది. ఉదాహరణకు, 'రాగవివేకాధ్యాయ' అనే రెండవ అధ్యాయంలో, అతను రాగాల పది రెట్లు వర్గీకరణ, కూర్పులు, విస్తరణతో పాటు గతంలో ప్రబలంగా,  ప్రస్తుతం ప్రబలంగా పేర్కొనబడిన మొత్తం 264 రాగాలను చర్చిస్తాడు. పండిట్ శర్గదేవ్ సంగీత భావనలను తిరిగి స్థాపించి సమగ్రమైన రీతిలో ముందుకు తెచ్చారు. నేటికీ, ప్రాథమిక పరిభాష యొక్క నిర్వచనాలు ఈ గ్రంథం నుండి ఉటంకించబడ్డాయి.

## అధ్యాయాలు
ఇందులో 7 అధ్యాయాలు ఉన్నాయి. అవి,
# స్వరగతాధ్యాయము
# రాగవివేకాధ్యాయము
# ప్రకీర్ణకాధ్యాయము
# ప్రబంధాధ్యాయము
# తాళాధ్యాయము 
# వాద్యాధ్యాయము
# నర్తనాధ్యాయము : ఈ చివరి అధ్యాయం నాట్యం గురించి చెబుతుంది.

### స్వరగతాధ్యాయం
స్వర్గాధ్యాయ అనే మొదటి అధ్యాయంలో ఎనిమిది విభాగాలు లేదా ప్రాకరణలు ఉన్నాయి. మొదటి విభాగంలో, దేవుని ప్రార్థన తర్వాత, రచయిత తండ్రి పేరును 'సోధల' అని పేర్కొన్నాడు, అతను కాశ్మీర్‌లోని గౌరవనీయమైన బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఈ గ్రంథంలో అతను తన ముందున్న సంగీతంపై గొప్ప వ్యక్తుల  అభిప్రాయాలను - భరత్, మాతంగ్, దత్తిల్, అలాగే యష్టిక్, దుర్గాశక్తి, శార్దూల, కోహల, నారద, నాన్యదేవ్ మొదలైన వారి అభిప్రాయాలను సంక్షిప్తంగా ప్రస్తుతించాడు. గానం, వాయిద్య సంగీతం, నృత్యం అనే త్రయానికి సమిష్టిగా 'సంగీత్' అనే పదాన్ని ఇవ్వడంతో పాటు, అతను దానిని రెండు రకాలుగా ఇచ్చాడు, 'మార్గ' మరియు 'దేశ్'. అతని ప్రకారం, బ్రహ్మ కనుగొన్నది ,  భరతుడు మరియు ఇతరులు ఆచరించేది 'మార్గ' , వివిధ ప్రాంతాల ప్రజల అభిరుచికి అనుగుణంగా ఆచరించేది 'దేశి' సంగీతం. నృత్యం వాయిద్య సంగీతాన్ని అనుసరిస్తుందని, వాయిద్య సంగీతం గానం తర్వాత వస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా, గానం, వాయిద్య సంగీతం, నృత్యాలలో అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా పరిగణించబడింది. అతను ఏడు అధ్యాయాలను వాటి లోని విషయం గురించి క్లుప్తంగా ప్రస్తావించాడు. మొదటి అధ్యాయంలోని రెండవ, మూడవ విభాగాలలో, మానవ శరీరధర్మ శాస్త్రం, నాద, నాద, శ్రుతి యొక్క సర్వవ్యాప్తి, స్వరాల రకాలు, వాటి కులం, దేవత, ఋషి, మీటర్, రస మొదలైన వాటిని చర్చించారు. శరీరంలో ప్రాణ శ్వాస ఉదయించడం, నోటి నుండి దాని పరాకాష్ట నుండి నాద మూలం గురించి చర్చిస్తున్నప్పుడు, 22 శ్రుతులు ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఈ 22 శ్రుతుల నుండి, 12 సవరించిన (వికృత) మరియు 7 స్వచ్ఛమైన (శుద్ధ) స్వరాలు పొందబడ్డాయి, ఇది శృంగదేవ్ యొక్క మొత్తం స్వరాల సంఖ్యను 19గా ఇస్తుంది. అతను రసాలు, మీటర్,  వర్ణాలతో  వాటి సంబంధాన్ని కూడా ఇచ్చాడు. నాల్గవ, ఐదవ విభాగాలలో, అతను గ్రామ, మూర్చ్ఛన మరియు తానాల విశ్లేషణను ఇస్తాడు, దీనిలో రెండు గ్రామాలు షడ్జ గ్రామ,  మాధ్యమ గ్రామ, వాటి నుండి పొందిన మూర్చ్ఛనలు, తానాలను వివరంగా వివరించారు. తరువాత అతను జాతులలో స్వర సాధరణ ఉపయోగాన్ని వివరిస్తాడు. ఆరవ, ఏడవ మరియు ఎనిమిది విభాగాలలో అతను వర్ణ, అలంకార, జాతి, గీతి వివరాలను ఇస్తాడు.

### రాగవివేకాధ్యాయం
రాగవివేకాధ్యాయ అనే రెండవ అధ్యాయంలో, రాగాల పది భాగాల వర్గీకరణను 'మార్గ' రాగాలు-, గ్రామ రాగా-, -ఉపరాగ, రాగ, భాష, విభాష, అంతర్ భాష మరియు దేశీ రాగాలు - భాషాంగ, ఉపాంగ, క్రియాంగ మరియు రాగంగా రూపంలో వివరించబడింది. సంగీత రత్నాకర్‌లో ఇవ్వబడిన ప్రతి వర్గపు రాగాల మొత్తం సంఖ్య 264. ఈ అధ్యాయంలో రెండు విభాగాలు ఉన్నాయి. మొదటి విభాగంలో, ఐదు రకాల గ్రామ రాగాలను ఐదు గీతిలు - శుద్ధ, భిన్న, గౌడి, వేషర మరియు సాధరణి ఆధారంగా చర్చించారు. ఆ తరువాత, అతను ఉప రాగాలు, రాగాలు, భాషలు, విభాషలు మరియు అంతర్ భాషలను ప్రస్తావించాడు. రెండవ విభాగంలో, దేశీ రాగాలను రాగాలప్ మరియు అక్షిప్తికతో పాటు గతంలో ప్రబలంగా మరియు ప్రస్తుతం ప్రబలంగా (ఆ సమయంలో) వర్ణించారు.

### ప్రకీర్ణకాధ్యాయం
మూడవ అధ్యాయం 'ప్రకీర్ణకాధ్యాయ', ఇందులో వివిధ అంశాలు కలిగిన 'ప్రకీర్ణ' ఉంటుంది.

ఇది వాగ్గేయకారుడు, మాస్టర్ స్వరకర్త వివరాలతో ప్రారంభమవుతుంది. శబ్ద వచనాన్ని మరియు కూర్పు యొక్క శ్రావ్య నిర్మాణాన్ని కూర్చే వ్యక్తిని 'వాగ్గేయకారుడు' అంటారు. వాగ్గేయకారుని లక్షణాలలో వ్యాకరణం, సాధారణంగా భాష, రస, భవ, కాల, లయ, తాళ, దేశి రాగాలు, ప్రబంధాలు మొదలైన వాటి పరిజ్ఞానం ఉంటుంది.

ఉత్తమం, మధ్యమం మరియు అధమం  వంటి వర్గాలు కూడా స్వరకర్తల నైపుణ్యం ప్రకారం ఇవ్వబడ్డాయి. దీని తరువాత గంధర్వ మరియు స్వరది యొక్క వివరణ ఉంటుంది. మార్గ మరియు దేశి సంగీతం తెలిసిన వ్యక్తి 'గంధర్వ' అయితే మార్గ మాత్రమే తెలిసిన వ్యక్తి 'స్వరది'.

వివిధ వర్గాల ప్రకారం గాయకుడి లక్షణాలు ఇవ్వబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, 'ఉత్తమ గాయకుడు' లేదా మంచి నాణ్యత గల గాయకుడు మంచి స్వర లక్షణాన్ని కలిగి ఉండాలి, అతను రాగాలు, రాగాంగాలు, భాషాంగాలు, క్రియాంగాలు మరియు ఉపాంగాలతో బాగా పరిచయం కలిగి ఉండాలి. అతను ప్రబంధాలు, అలాప్తి, అన్ని రిజిస్టర్లలో గమకాలపై పట్టు, తాళ, లయ మొదలైన వాటిపై జ్ఞానం కలిగి ఉండాలి. అదేవిధంగా, మధ్యమ, అధమ, పంచవిద్ గాయకుడు, త్రివిద్ గాయకుడు మరియు గాయని (స్త్రీ గాయని) వంటి ఇతర వర్గాలను వర్ణించారు.

ఈ అధ్యాయంలో పండిట్ శృంగదేవ్ పదిహేను రకాల గమకాలు మరియు తొంభై ఆరు స్థాయులను లెక్కించారు. మనస్సును ఆహ్లాదపరిచే విధంగా స్వరాన్ని కదిలించడాన్ని 'గమక' అని పిలుస్తారు, అయితే 'స్థాయులు' రాగాల భాగాలు, రాగాన్ని విప్పే ప్రక్రియను 'ఆలప్తి' అంటారు. ఆయన రెండు రకాల అలప్తిని ఇస్తాడు 1) రాగలప్తి మరియు 2) రూపకలప్తి

చివరగా, ఆయన గాత్ర మరియు వాయిద్య సమితులను వివరిస్తాడు.

### ప్రబంధాధ్యాయం
నాల్గవ అధ్యాయంలో, అంటే, ప్రబంధాధ్యాయంలో, 'ప్రబంధ' అనే సంగీత రూపం గురించి వివరించబడింది. ప్రబంధ అనేది ప్రాచీన కాలంలో ప్రబలంగా ఉన్న సంగీత రూపం, ఇందులో నాలుగు ధాతువులు - ఉద్గ్రహ, మేళపాక, ధ్రువ, అభోగ మరియు ఆరు అంగాలు - స్వర, బిరుద, తేనక్, పద, పట మరియు తాల ఉన్నాయి. మూడు రకాల ప్రబంధాలు ఇవ్వబడ్డాయి - సుద, అలి లేదా అలిక్రామ మరియు విప్రకీర్ణ. పండిట్. శార్గదేవ్ గీత మరియు దాని రెండు రకాల నిర్వచనంతో ప్రారంభిస్తాడు - గంధర్వ మరియు గణ. గణ రెండు రకాలు - నిబద్ధ మరియు అనిబద్ధ. ధాతువులు మరియు అంగాలతో బంధించబడినది 'నిబద్ధ' మరియు అటువంటి బంధం నుండి విముక్తి పొందినది 'అనిబద్ధ'. అతను నిబద్ధకు మూడు పదాలను ఇచ్చాడు - ప్రబంధ, వాస్తు మరియు రూపక.

### తాళాధ్యాయం
ఐదవ అధ్యాయం, అంటే తలాధ్యాయ 'తల' భావనకు అంకితం చేయబడింది. పండిట్ శార్గదేవ్ ప్రకారం, తాళం అనేది గానం, వాయిద్య సంగీతం మరియు నృత్యం స్థాపించబడిన ఆధారం. ఈ అధ్యాయాన్ని రెండు విభాగాలుగా విభజించారు. మొదటి విభాగంలో మార్గ తాళాలు మరియు రెండవ విభాగంలో దేశీ తాళాలు ఉన్నాయి. ఐదు రకాల మార్గ తాళాలు మరియు నూట ఇరవై రకాల మార్గ తాళాలు మరియు నూట ఇరవై రకాల దేశీ తాళాలు ఇవ్వబడ్డాయి.

తాళంలోని వివిధ అంశాలు, క్రియ (నిశబ్ద మరియు సశబ్ద), లయ, యతి, కాళ మొదలైనవి సంగీత సమయం లేదా లయను చూపించడంలో వాటి ఆచరణాత్మక వివరణ ప్రకారం వివరించబడ్డాయి.

### వాద్యాధ్యాయం
‘వాద్యాధ్యాయ’ అనే ఆరవ అధ్యాయంలో (1) తత (2) అవనాద్య (3) ఘన (4) సుశీర్ అనే నాలుగు రకాల సాధనాలు (వాద్య) ఇవ్వబడ్డాయి. తత వాద్యలో ఏక తంత్రి, త్రి తంత్రి, చిత్ర విణ, విపంచి, విన, కిన్నారి విన, పినాకి విన మొదలైన తీగ వాయిద్యాలు ఉన్నాయి. పెర్కషన్ కోసం ఉపయోగించే తోలుతో కప్పబడిన వాయిద్యాలను అవంద్య వాద్య అంటారు. ఉదాహరణకు, పటా, ఘాట్, డక్కా, దమ్రు, భేరి మరియు దుందుభి. మెటాలిక్ పెర్కషన్ వాయిద్యాలను ఘనా వాద్య అంటారు. జై ఘంట, ఘంట, శూద్ర ఘంటిక మొదలైన వాయిద్యాలు ఈ కోవలో చేర్చబడ్డాయి. సుశీర్ వాద్యలో గాలి వాయిద్యాలు ఉన్నాయి, అక్షరార్థంగా వంశీ, పావికా, మురళి, ష్రింగ్, శంఖ్ మొదలైన రంధ్రాలు ఉంటాయి. ఈ వాయిద్యాల వివరణతో పాటు వాయించే సాంకేతికత ఈ అధ్యాయంలో చర్చించబడింది.

### నర్తనాధ్యాయం
'నర్తనాధ్యాయ' అనే ఏడవ అధ్యాయం వివిధ అంశాలు, ఉప అంశాలు మరియు నృత్య వివరణకు అంకితం చేయబడింది. ఇది రెండు భాగాలను కలిగి ఉంటుంది. మొదటి భాగంలో, పండిట్ శృంగదేవ్ నృత్య సందర్భంలో మూడు పదాలను ఇస్తాడు - నాట్యం, నృత్యం మరియు నృత్తం. నాట్యం మరియు నృత్యం పండుగల సమయంలో ప్రదర్శించబడతాయని మరియు రాజుల పట్టాభిషేకం, వివాహం, జననం మరియు ఇతర సందర్భాలలో నృత్తం ప్రదర్శించబడుతుందని చెప్పబడింది. నాట్యం మౌఖిక వ్యక్తీకరణపై ఆధారపడి ఉంటుంది, నృత్యం శారీరక వ్యక్తీకరణపై ఆధారపడి ఉంటుంది, అయితే నృత్యం శారీరక భంగిమలు మరియు లయ ఆధారంగా పాద పనిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. 'నృత్తం' సంగీత సందర్భంలో ఉపయోగించబడింది. నృత్యం మరియు నృత్యం రెండు రకాలను ప్రస్తావించారు, అవి - తాండవం మరియు లాస్య. తాండవం అనేది ఉన్మాదమైనది మరియు లాస్య అనేది శివుడు మరియు పార్వతి సృష్టించిన మధురమైన రూపం. రెండవ భాగంలో, తొమ్మిది రసాలు - శృంగార, హాస్య, అద్భుత, రౌద్ర, వీర్, కరుణ, భయానక, విభాత్స మరియు శాంత అనే సందర్భంలో చర్చించబడ్డాయి.

## ఈ గ్రంథం పై వ్రాయబడిన వ్యాఖ్యానాలు
1200-47 ప్రాంతంలో దేవగిరిని పరిపాలించిన ఆం।గ్రేతరుడు శార్‌జ్ఞదేవుడు రాసిన సంగీత లక్షణ (గంధం సంగీతరత్నాకరాన్ని ఇప్పటికీ లక్షణ గ్రంథంగా సంగీత లోకం ఉపయోగించుకుంటోంది. ఈ సంగీతరత్నాకరానికి ఏడు వ్యాఖ్యానాలు వెలిసాయి. 1400-1500 ప్రాంతంలో చతురకల్లినాధుడు రాసిన కళానిధి వ్యాఖ్య (ప్రసిద్ధి పొందింది. 
# సింహభూపాలుని *సంగీత సుధాకరము.*
# కల్లినాథుని *కళానిధి*

## మూలాలు

## బాహ్య లంకెలు
* 

వర్గం:హిందుస్థానీ సంగీతము
వర్గం:కర్ణాటక సంగీతం
వర్గం:పుస్తకాలు
వర్గం:సంగీతం