నీలకంఠ దాస్

**పండిట్ నీలకంఠ దాస్** (5 ఆగస్టు 1884 – 6 నవంబర్ 1967) ఒడిశాకు చెందిన అత్యంత ప్రముఖ వ్యక్తులలో ఒకరు. ఒడిశాకు భారతదేశ పటంలో రాజకీయ గుర్తింపు లేని, ఒడియా భాష అంతరించిపోయే దశలో ఉన్న అత్యంత కీలకమైన చారిత్రక కాలంలో ఆయన రాజకీయ, సాహిత్య రంగాల్లో అడుగుపెట్టాడు. ఒడిశా రాజకీయ, భాషా గుర్తింపు కోసం ఆయన నిరంతరం శ్రమించాడు, ఉత్కళ గౌరవ్ మధుసూదన్ దాస్, ఉత్కళమణి గోపబంధు దాస్, ఇతర ఒడియా ప్రేమికుల కలలను సాకారం చేయడంలో సహాయపడ్డాడు.
మహాత్మా గాంధీ, మోతీలాల్ నెహ్రూ, డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ లాంటి నాయకుల సహోద్యోగిగా భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో నీలకంఠ కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఆయన ఒక గొప్ప ఉపాధ్యాయుడు, అసాధారణ నాయకుడు, అపారమైన పండితుడు, ప్రసిద్ధ రచయిత, గొప్ప వక్త, శక్తివంతమైన శాసనసభ్యుడు. ఉత్కళమణి గోపబంధు ఆలోచనల ప్రతిరూపమైన సత్యబాడి వన విద్యాలయ ప్రధానోపాధ్యాయుడిగా పండిట్ నీలకంఠ ప్రసిద్ధి చెందాడు. 1936లో స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటులో ఆయన ప్రధాన శిల్పి, ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి మధుసూదన్ దాస్ కు కుడిభుజంగా ఆయన అవిశ్రాంతంగా పనిచేశాడు. ఢిల్లీ కేంద్ర శాసనసభలో ఆయన చేసిన కృషి కారణంగా, భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన భారతదేశపు మొదటి ప్రావిన్స్‌గా ఒడిశా అవతరించింది.

ఒడియా భాషా పరిణామంపై ఆయన చేసిన లోతైన పరిశోధన అనేక వాస్తవాలను వెల్లడించింది, ఇవి ఒడియాను ఆరవ భారతీయ శాస్త్రీయ భాషగా స్థాపించడంలో సహాయపడ్డాయి. 2024 నాటికి సంస్కృతం కాకుండా ఇండో-ఆర్యన్ భాషా కుటుంబం నుండి శాస్త్రీయ హోదా పొందిన ఏకైక భాష ఒడియా.

అనేక ముఖ్యమైన రంగాలలో ఆయనకున్న అపారమైన జ్ఞానం కారణంగా, నీలకంఠ దాస్‌ను **ఉత్కళ గురువు** అని గౌరవిస్తారు.

## జీవిత చరిత్ర
### ప్రారంభ జీవితం, విద్య (1884-1911)
నీలకంఠ దాస్ 1884 ఆగస్టు 5న ఒడిశాలోని పూరీ సమీపంలోని బ్రాహ్మణ శాసనం అయిన శ్రీరామచంద్రపూర్ గ్రామంలో ఒక గౌరవప్రదమైన బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించాడు. తల్లిదండ్రులకు లేటు వయసులో పుట్టి ప్రాణాలతో మిగిలిన ఏకైక కుమారుడు ఆయన. ఆయన తాత సంపన్న భూస్వామి, గ్రామ పెద్ద, కానీ 28 ఏళ్ల చిన్న వయసులోనే మరణించాడు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పన్ను వసూళ్ల కోసం విధించిన ‘సన్‌సెట్ చట్టాల’ కారణంగా ఆ కుటుంబం తమ ఆస్తిని కోల్పోయింది. తత్ఫలితంగా, నీలకంఠ తండ్రి ఆనంద దాస్ ఉన్నత విద్యను అభ్యసించలేకపోయాడు, కానీ ఆయన దృఢమైన స్వభావం, అభ్యుదయ భావాలు గల వ్యక్తి, తనకు పెద్ద సామాజిక నష్టం వాటిల్లినప్పటికీ నీలకంఠ సామాజిక సంస్కరణలు, ఇతర కార్యకలాపాలకు బలమైన మద్దతుదారుగా నిలిచాడు.

తన గ్రామంలో మిడిల్ స్కూల్ విద్యను పూర్తి చేసిన తర్వాత, నీలకంఠ పూరీ జిల్లా స్కూల్‌లో, కొంతకాలం రావెన్‌షా కాలేజియేట్ స్కూల్‌లో చదివాడు. కటక్‌లోని రావెన్‌షా కళాశాల నుండి రసాయన శాస్త్రం, తత్వశాస్త్రంలో బ్యాచిలర్ డిగ్రీని పూర్తి చేశాడు. తరువాత, నీలకంఠ సాహిత్యం, తత్వశాస్త్రంలో తన ఎంఏ సంపాదించడానికి కలకత్తా వెళ్ళాడు. అదే సమయంలో న్యాయశాస్త్రం కూడా అభ్యసించాడు, కానీ డిగ్రీ పూర్తి చేయలేదు. ఆయన విద్యకు ఆసాంతం స్కాలర్‌షిప్‌ల ద్వారా మద్దతు లభించింది. ఆయన అద్భుతమైన జ్ఞాపకశక్తి కలిగిన గొప్ప పాఠకుడు, తూర్పు, పాశ్చాత్య సంస్కృతులు, సాహిత్యం, మతాలు, జానపద కథలపై తనను తాను విద్యావంతుడిని చేసుకున్నాడు. ఒడియా, ఇంగ్లీష్, సంస్కృత భాషల్లో ఆయన సమానంగా ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు.

### పండిట్ గోపబంధు దాస్ ప్రభావం
ఉన్నత పాఠశాల రోజుల్లో, నీలకంఠ పండిట్ గోపబంధు దాస్ బలమైన ప్రభావానికి లోనయ్యాడు, ఆయనను ఎల్లప్పుడూ లోతుగా గౌరవిస్తూ తన మార్గదర్శకుడిగా భావించాడు. ఆచార్య హరిహర, మరో స్నేహితుడితో కలిసి, పూరీ సమీపంలోని భార్గవి నది ఒడ్డున గోపబంధుతో కలిసి, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంలో ఎలాంటి ఉద్యోగాలు అంగీకరించబోమని, మాతృభూమి సేవ కోసం తమ జీవితాలను అంకితం చేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. నీలకంఠ విద్యార్థి దశలో, ఆ తరువాత కూడా వరదలు, కలరా ధ్వంసం చేసిన అనేక ప్రాంతాలలో సహాయక చర్యలపై వారు కలిసి పనిచేశారు. గోపబంధు జీవితకాలమంతా, నీలకంఠ ఏదైనా ప్రధాన అడుగు వేసే ముందు ఆయన సలహా తీసుకునేవాడు, గోపబంధు ఆశయాలను నిజం చేయడానికి ఆయన కుడిభుజంగా పనిచేశాడు.

### సత్యబాడి పాఠశాల ప్రధానోపాధ్యాయుడు (1911-1918)
1909లో సత్యబాడి వన విద్యాలయ కోసం గోపబంధు చొరవ ప్రారంభమైంది , ఈ పాఠశాల బాధ్యతలు స్వీకరించడానికి తనను తాను మెరుగ్గా సిద్ధం చేసుకోవడానికి నీలకంఠ కలకత్తా వెళ్లి ఎం.ఏ చదివాడు. ఇది పురాతన గురుకుల పద్ధతిలో అందమైన అటవీ వాతావరణంలో ఉన్న ఒక “గ్రోవ్ స్కూల్”. 1911లో 19 మంది విద్యార్థులు, కొన్ని పాత ఫర్నిచర్‌తో ఈ పాఠశాల ప్రారంభమైంది, 27 ఏళ్ల నీలకంఠ దీనికి కఠినమైన ప్రధానోపాధ్యాయుడిగా (కులపతి) ఉన్నాడు. ఆచార్య హరిహర దాస్, కృపాసింధు మిశ్రా ఆయన సహోద్యోగులుగా మారారు. ఇతర దేశభక్తి గల యువకులు కూడా ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేశారు, తరువాత గోదాబరీష్ మిశ్రా కూడా ఈ బృందంలో చేరాడు.

సత్యబాడి పాఠశాల పిల్లల వ్యక్తిత్వ సమగ్ర వికాసానికి ఒక కేంద్రంగా మారడానికి కృషి చేసింది. ఇది త్వరలోనే ఒక *మనిషిని తయారు చేసే* కర్మాగారంగా పరిగణించబడింది, ఒడిశాలోని అనేక మంది ప్రముఖులు ఈ పాఠశాల విద్యార్థులే. అంటరానితనంపై మహాత్మా గాంధీ పోరాటానికి చాలా కాలం ముందే, అన్ని కులాలు, సామాజిక-ఆర్థిక స్థాయిల పిల్లలు ఈ పాఠశాలలో కలిసి జీవించారు, భోజనం చేశారు, చదువుకున్నారు. ఇది ఆ ప్రాంతంలోని సనాతన బ్రాహ్మణులకు ఆగ్రహం తెప్పించింది, వారు పాఠశాలకు నిప్పు పెట్టి కాల్చేశారు. భయపడని నీలకంఠ మరుసటి రోజు నుండి చుట్టుపక్కల ఉన్న బకుళ వనంలో ఆరుబయట పాఠశాలను నిర్వహించాడు. తరువాత దీని కోసం ఒక ఇటుక భవనం నిర్మించబడింది. ఇది ఉన్నత పాఠశాలగా కూడా మారింది, మొదట కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉండి 1914లో తన మొదటి మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్షను నిర్వహించింది. 1918లో నీలకంఠ ప్రధానోపాధ్యాయ పదవిని విడిచిపెట్టాడు, కానీ 1920 వరకు పాఠశాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు. ఆ కాలంలో ఆయన అనేక సహాయక చర్యలలో కూడా పాల్గొన్నాడు. 1911 నుండి 1921 వరకు ఉన్న కాలాన్ని ఒడిశా "సత్యబాడి యుగం" అని పిలుస్తారు.

సత్యబాడి పాఠశాల అనేక మంది ప్రముఖ సందర్శకులను ఆకర్షించింది, వారిలో కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్ సర్ అశుతోష్ ముఖర్జీ ఒకరు. ఆయన నీలకంఠ జ్ఞానానికి అత్యంత ప్రభావితుడయ్యాడు, ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో 'ఒరియా, తులనాత్మక తత్వశాస్త్రం' ప్రొఫెసర్‌గా చేరాలని కోరాడు. గోపబంధు సలహాతో, ఆయన అయిష్టంగానే 1920 సెప్టెంబర్‌లో కలకత్తా కోసం పాఠశాలను విడిచిపెట్టాడు, రెండేళ్లలో పాఠశాలకు తిరిగి రావాలని యోచించాడు. కానీ ఆయన భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో చేరడానికి, వివిధ బ్రిటిష్ ప్రెసిడెన్సీలలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న ఒడియా మాట్లాడే ప్రాంతాలను ఒక స్వతంత్ర రాష్ట్రంగా ఏకం చేసే పనిలో పాల్గొనడానికి కేవలం మూడు నెలల తర్వాత ఆ ప్రొఫెసర్ పదవిని విడిచిపెట్టాడు.

ఒకసారి మధుసూదన్ దాస్ సత్యబాడి పాఠశాల గురించి గోపబంధుతో, "గోపబంధు, నీవు ఇక్కడ ఒక నలందను సృష్టించావు" అని చెప్పినప్పుడు, గోపబంధు వెంటనే "నేను కాదు, నీలకంఠ!" అని సమాధానమిచ్చాడనే విషయం అందరికీ తెలిసిందే.

### శాసనసభ్యుడు, సాహిత్యవేత్త (1921-1964)
కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రొఫెసర్ పదవిని విడిచిపెట్టిన తర్వాత, నీలకంఠ 1921 జనవరిలో సంబల్‌పూర్‌లో తన పనిని ప్రారంభించాడు. గోపబంధు నాయకత్వంలో, స్థానిక ప్రజల పరిస్థితులను గమనించడం, వారి స్ఫూర్తిని ప్రోత్సహించడం, వారికి వివిధ మార్గాల్లో సహాయం చేయడం, ఏకం చేయడం ఆయన లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాడు. ఆయన తొమ్మిది నెలల పాటు సంబల్‌పూర్‌లో ఉన్నాడు, అక్కడ కలరా వ్యాప్తిని ఎదుర్కోవడంలో సహాయపడ్డాడు, “సేబ” (సేవ) అనే పత్రికను ప్రచురించాడు. అనేక మంది ప్రముఖ స్థానిక నాయకుల సహాయ సహకారాలతో ఆయన అక్కడ ఒక మంచి ఉన్నత పాఠశాలను స్థాపించాడు. అంతేకాకుండా, బీహార్‌లోని ఇతర విడిపోయిన లేదా విలీనం చేయబడిన ఒడియా మాట్లాడే ప్రాంతాలను ఏకం చేయడానికి నీలకంఠ క్షేత్రస్థాయిలో కృషి చేశాడు, ఆయా ప్రాంతాలకు తరచుగా పర్యటనలు చేశాడు.

ఢిల్లీ కేంద్ర శాసనసభలో ఒడియా సమస్యల తరపున పోరాడటానికి బలమైన ఒడియా ప్రాతినిధ్యం లేకపోవడాన్ని గోపబంధు దాస్ త్వరలోనే గ్రహించాడు. ఆయన సలహా మేరకు, నీలకంఠ 1924లో ఒడిశా నుండి కేంద్ర శాసనసభకు పోటీ చేసి ఎన్నికయ్యాడు, దీనికి ప్రధానంగా మూడు లక్ష్యాలు ఉన్నాయి:

# ఒరియా మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే ప్రావిన్స్ కింద విలీనం (ఏకం) చేయడం
# ఒడిశా, భారతదేశ సర్వతోముఖాభివృద్ధి తీసుకురావడం
# లోపలి నుండే బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదంతో పోరాడటం.

అతి తక్కువ సమయంలోనే, ఆయన ఢిల్లీలోని కేంద్ర శాసనసభలో ఒక శక్తివంతమైన శాసనసభ్యుడిగా తనను తాను నిరూపించుకున్నాడు, ఒడిశా తరపున అనేక బిల్లులను ప్రవేశపెట్టాడు, ఇందులో అక్కడి ప్రజలపై ఉప్పు పన్నును రద్దు చేసే బిల్లు, స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటు కోసం అనేక బిల్లులు ఉన్నాయి. ఈ సమస్యలపై ఆయన తిరుగులేని స్ఫూర్తితో అవిశ్రాంతంగా పనిచేశాడు. వివిధ రంగాలలోని కార్మికుల వేతనాలు, జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడానికి కూడా ఆయన కృషి చేశాడు.

ఆయన కేంద్ర శాసనసభ నుండి పదవీ విరమణ చేసి 1945లో ఒడిశాకు వచ్చాడు, 1945 నుండి 1951 వరకు తన సమయాన్ని ప్రధానంగా సాహిత్య వ్యాసంగాలకు కేటాయించాడు. తరువాత ఆయన ఒడిశా అసెంబ్లీలో శాసనసభ్యుడిగా, స్పీకర్‌గా చేరి 1961 వరకు కొనసాగాడు. 1963లో ఆయన తన ఆత్మకథను రాశాడు, దానికి 1964లో భారతదేశ కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది. ఆయన 1967 నవంబర్ 6న కటక్‌లో మరణించాడు.

కింది విభాగాలు ఆయన రాష్ట్ర, దేశ స్థాయిలో చేసిన పనుల వివరాలను వివరిస్తాయి.

## స్వతంత్ర ఒడిశా ఏర్పాటు

స్వతంత్ర ఒడిశా (అప్పట్లో ఒరిస్సా అని పిలిచేవారు) ప్రావిన్స్ ఏర్పాటు సందర్భం ఈ విధంగా ఉంది: పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో, 1803 వరకు పూర్తిగా బ్రిటిష్ వారి ఆధీనంలోకి రాని ఒకప్పటి గర్వకారణమైన ఒడిశా, ఆ తర్వాత ముక్కలు చేయబడి పొరుగున ఉన్న నాలుగు రాష్ట్రాలైన బెంగాల్, బీహార్, సెంట్రల్ ప్రావిన్స్ (మధ్యప్రదేశ్), మద్రాసులకు బ్రిటిష్ వారిచే కలపబడింది, ఆయా బ్రిటిష్ ప్రెసిడెన్సీలచే పాలించబడింది. వాస్తవానికి, తీర ప్రాంత జిల్లాలైన బాలాసోర్, కటక్, పూరీ, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు మాత్రమే ఒడిశాను రూపొందించాయి, ఇది బీహార్/పాట్నా అధికార పరిధిలో ఉంచబడింది. (దీని పటంలో 1936కి ముందు బీహార్ తో కలిసిన ఒరిస్సా చూపబడింది.) భాషాపరంగా మైనారిటీ హోదా కారణంగా, విలీనం చేయబడిన ప్రాంతాలలోని ఒడియాలు ఉద్యోగాలు, విద్యా సంబంధ విషయాలలో వివక్షను ఎదుర్కొన్నారు, వారి పిల్లలకు పాఠశాలల్లో ఒడియా నేర్పించలేదు, ఇది ఒడియాల స్వయం గుర్తింపును అణచివేసింది, ఒడిశా ఆర్థిక వనరులు బయటకు పోవడానికి దారితీసింది. కాబట్టి, చాలా కాలంగా, 1880ల నుండి, అనేక మంది ప్రముఖ, ఆందోళన చెందిన ఒడియాలు ఒడియా మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే పరిపాలన కింద విలీనం చేయాలని కోరుకున్నారు. మధుసూదన్ దాస్ తన ఉత్కళ సమ్మిళని ద్వారా దీనిని ఒడియాలకు ఒక ప్రధాన సమస్యగా మార్చాడు.

ఒడియా మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే పరిపాలన కింద విలీనం (ఏకీకరణ) చేయాలనే మధుసూదన్ దాస్ లక్ష్యంతో నీలకంఠ బాగా ప్రభావితుడయ్యాడు, ముందుగా 1903లో ఆయన ఉత్కళ సమ్మిళనిలో పాల్గొనడం, ఆ తర్వాత 1904లో ఆయనను నేరుగా కలవడం ద్వారా ఇది జరిగింది. 1917లో, ఉత్కళ సమ్మిళని మంజూష సమావేశానికి నీలకంఠ అధ్యక్షత వహించాడు, ఆనాటి అవిభక్త కొరాపుట్, గంజాం, పర్లాకిమిడి తదితర చెల్లాచెదురుగా ఉన్న ఒడియా మాట్లాడే ప్రాంతాల విలీన డిమాండ్‌ను బలోపేతం చేయడంలో ఎంతగానో సహాయపడ్డాడు. ఈ ప్రతిపాదన స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్‌ను కలిగి ఉండటంతో సమానం కాదు, దీని కోసం ప్రతిపాదిత రాష్ట్రం ఆర్థికంగా స్వతంత్రంగా ఉండాలి. ఆ అవసరాన్ని ఒడిశా నెరవేర్చలేకపోయింది, ముఖ్యంగా విలీనం చేయబడిన ప్రాంతాలు చాలా వెనుకబడి, పేదరికంలో ఉన్నందున. కాబట్టి మధుసూదన్, ఈ ఉద్యమానికి చెందిన ఇతర ప్రముఖ నాయకులు (పర్లాకిమిడి మహారాజా శ్రీ కృష్ణ చంద్ర గజపతి వంటివారు), నిధుల కొరతతో ఉన్న విలీనమైన ఒడియా మాట్లాడే ప్రాంతాలను ఒకే పాలక రాష్ట్రం, ప్రాధాన్యంగా మధ్యప్రదేశ్ కింద ఒక ఉప-ప్రావిన్స్‌గా ఉంచడానికి సుముఖత వ్యక్తం చేశారు.

కానీ ఒరిస్సాకు ఉప-ప్రావిన్స్ హోదా రావడం నీలకంఠకు సంతృప్తినివ్వలేదు, అక్కడ అది ఇప్పటికీ పాలక రాష్ట్రానికి అధీనంలోనే ఉంటుంది. 1924లో ఢిల్లీ కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన తర్వాత, ఆయన కేవలం ఒక విలీన ప్రాంతం లేదా ఉప-ప్రావిన్స్ మాత్రమే కాకుండా, ప్రస్తుత స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్‌ను కింది ముఖ్యమైన మార్గాల్లో సృష్టించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు.

### శాసన బిల్లుల పరిచయం
నీలకంఠ, కాంగ్రెస్ పార్టీ సభ్యుడిగా, స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటు కోసం అనధికారికంగా శాసన బిల్లును ప్రవేశపెట్టడానికి తొలిసారి ప్రయత్నించినప్పుడు, కాంగ్రెస్ పార్టీలోని అగ్ర నాయకుల నుండి ఆయనకు పెద్దగా మద్దతు లభించలేదు. పండిట్ మోతీలాల్ నెహ్రూ, ఇతర ప్రాధాన్యతల కారణంగా, దీనిని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి సమర్పించడాన్ని వ్యతిరేకించాడు. కాబట్టి నీలకంఠ కాంగ్రెస్ పార్టీ ఈ వైఖరిని ఖండిస్తూ కలకత్తా, ఇతర ప్రదేశాలలో భారీ ఊరేగింపులను నిర్వహించాడు.

ఆ తర్వాత నీలకంఠ కేంద్ర శాసనసభలోని అనేక ఇతర అడ్డంకులను దాటుకుని చివరకు 1927లో అక్కడ ఒక తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు, ఇది ఒరియా మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే స్థానిక పరిపాలన కింద, ***స్వతంత్ర, భాషా ఆధారిత ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ రూపంలో*** ఉంచాలని కోరింది. "లేకపోతే ఒడియాలు సంతృప్తి చెందరు, ఆందోళనలు కొనసాగుతాయి" అని ఆయన వాదించాడు.

కేంద్ర స్థాయిలో వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ ఆయన 1929లో అఖిల భారత కాంగ్రెస్ సమావేశంలో ఈ తీర్మానాన్ని తిరిగి ప్రవేశపెట్టాడు, ఒడిశాను ఉప-ప్రావిన్స్‌గా అంగీకరించమని బ్రిటిష్ ఇండియా ప్రభుత్వ ఆర్థిక కార్యదర్శి అలెగ్జాండర్ ముద్దిమాన్ చేసిన 'సర్' బిరుదు ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు. భాషా ప్రాతిపదికన ప్రత్యేక ప్రావిన్సుల ఏర్పాటుపై నీలకంఠ ది స్టేట్స్‌మన్, ది బాంబే క్రానికల్‌లో అనేక వ్యాసాలు కూడా రాశాడు. చివరగా, రౌండ్ టేబుల్ కాన్ఫరెన్స్‌లో, బ్రిటిష్ పార్లమెంట్ ద్వారా తదుపరి పరిశీలన కోసం ఈ బిల్లు పంపబడేలా మహాత్మా గాంధీ ఈ విషయంపై మధ్యవర్తిత్వం వహించాడు.

### దక్షిణ ఒడిశా ప్రాంతాల చేరిక
ఏప్రిల్ 1, 1936న ఒడిశా ఏర్పడినప్పుడు, చిలక వరకు ఉన్న కొరాపుట్, పర్లాకిమిడి, గంజాం సహా దక్షిణ ప్రాంతాలను ఒడిశాలో చేర్చడానికి నీలకంఠ దాస్ బాధ్యత వహించాడు. అప్పటి వరకు ఆ ప్రాంతాలు మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం కింద ఉండేవి. 1927 జూన్ 16న ముఖలింగంలో "ఆంధ్ర తూర్పు సంస్కృతి పరిశోధనా కమిటీ" ఒక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, అక్కడ కమిటీ ఆ ప్రాంతాల సాంస్కృతిక మూలాలను తెలుగు ప్రాంతంలో స్థాపించి, దానిని మద్రాసులో ఉంచాలని కోరుకుంది. కానీ దక్షిణ ఒడిశా ప్రాంతాల సాంస్కృతిక వారసత్వంపై తన లోతైన పరిశోధన ఆధారంగా నీలకంఠ చారిత్రక వాస్తవాలను, కాదనలేని ఆధారాలను సమర్పించాడు, వీటిని ఆంధ్ర కమిటీ తిరస్కరించలేకపోయింది, తన దావాను శాశ్వతంగా వదులుకోవలసి వచ్చింది.

### భాషా ఆధారిత ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటు

ఢిల్లీ కేంద్ర శాసనసభలో నీలకంఠ చేసిన తిరుగులేని వాదనలు, కృషి కారణంగానే స్వతంత్ర ఒడిశా రాష్ట్రాన్ని సృష్టించడానికి ఉన్న "ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం" అవసరాన్ని చివరకు పక్కన పెట్టారు. విలీనం చేయబడిన ప్రాంతాల పేదరికం, అభివృద్ధి చెందని స్వభావమే వాటిని ఒడిశాలోకి తీసుకురావడానికి, రాష్ట్రంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలతో సమానంగా వాటి పరిస్థితిని మెరుగుపరచడానికి ఒక ముఖ్యమైన కారణంగా ఉండాలని ఆయన విజయవంతంగా వాదించాడు.

స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటుకు పునాదిగా నిలిచిన ఓ'డొనెల్ కమిటీకి ఆయన ఒక మెమోరాండం తయారు చేసి సమర్పించాడు. దురదృష్టవశాత్తు, చివరి నిమిషంలో ఊహించని కొన్ని రాజకీయ సమస్యల కారణంగా బీహార్‌లోని విలీన ప్రాంతాలకు (సధేయికల, ఖరసువాన్) ఈ విలీనానికి ఆమోదం లభించలేదు.

చివరగా, భాషా ప్రాతిపదికన సృష్టించబడిన మొదటి భారతీయ ప్రావిన్స్‌గా, దాని ఆర్థిక లోటును తీర్చడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి 40 లక్షల రూపాయల ప్రాథమిక గ్రాంట్‌తో 1936 ఏప్రిల్ 1న ఆధునిక ఒడిశా జన్మించింది. ఒడిశాలోని రాచరిక రాష్ట్రాలు మొదట ఒడిశా ప్రభుత్వానికి స్వతంత్రంగా ఉండాలని కోరుకున్నాయి, కానీ 1949 నాటికి అందులో విలీనం చేయబడ్డాయి, 13 జిల్లాల ఒడిశా ఏర్పడింది.

1934 ఫిబ్రవరిలో మరణించిన మధుసూదన్ దాస్, ఈ కొత్త, స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పడటాన్ని చూడటానికి జీవించి లేడు, కానీ మరణానికి ముందు ఆయన తన వారసత్వాన్ని కొనసాగించడంలో, తన కలలను సాకారం చేయడంలో నీలకంఠపై పూర్తి విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. ఈ విషయంలో నీలకంఠ చేసిన అసాధారణ, మార్గదర్శక కృషికి గాను ఆయనను భారత పార్లమెంటులో (1980-1991) కాంగ్రెస్ పార్టీ ఉప నాయకుడు ప్రొఫెసర్ ఎన్. జి. రంగా "ఒరిస్సాకు నిజమైన పితామహుడు" అని కీర్తించాడు.

1936లో స్వతంత్ర ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పడిన తర్వాత, నీలకంఠ దాని మొదటి ముఖ్యమంత్రి కావాల్సింది, కానీ స్థానిక కాంగ్రెస్ పార్టీ లేవనెత్తిన కొన్ని శాసన సమస్యల (అంటే నీలకంఠ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యుడు, స్థానిక శాసనసభ కాదు) కారణంగా అది జరగలేదు.

నీలకంఠ వాదనలను అనుసరించి, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత భారతదేశంలో ఆంధ్ర వంటి ఇతర రాష్ట్రాలు కూడా భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడ్డాయి. అందుకే కేంద్ర విద్యాశాఖ మంత్రి ప్రొఫెసర్ సయ్యద్ నూరుల్ హసన్ (1972-1977) చేత మోడరన్ ఇండియా మేకర్స్ జాబితాలో నీలకంఠ స్థానం పొందాడు.

### ఉత్కళ విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు
1936లో ఒడిశా స్వతంత్ర రాష్ట్రంగా అవతరించినప్పటికీ, దానికి స్వంత విశ్వవిద్యాలయం లేదు; దాని కళాశాలలన్నీ బీహార్‌లోని పాట్నా విశ్వవిద్యాలయం కింద ఉండేవి. అదేవిధంగా, హైకోర్టు కలకత్తాలో ఉండేది. కాబట్టి, స్వతంత్ర రాష్ట్రానికి స్వయం నిర్ణయాధికారానికి ప్రాథమికంగా ఈ మౌలిక సంస్థలు ఉండాలని వాదిస్తూ, ఒడిశాకు స్వంత స్వతంత్ర విశ్వవిద్యాలయం, హైకోర్టు ఏర్పాటును కూడా నీలకంఠ విజయవంతంగా డిమాండ్ చేశాడు. ఆ విధంగా, పండిట్ గోదాబరీష్ మిశ్రా విద్యాశాఖ మంత్రిగా ఉన్నప్పుడు 1943లో ఉత్కళ విశ్వవిద్యాలయం చివరకు సృష్టించబడింది, కటక్‌లోని రావెన్‌షా కళాశాలలో ఇది ఏర్పాటైంది.

ఒడిశా ప్రావిన్స్ ఏర్పాటుకు సంబంధించిన ఈ వాస్తవాలు పండితులచే వివిధ పరిశోధనా వ్యాసాలలో చర్చించబడ్డాయి, రిఫరెన్సులు  నుండి  మరియు రిఫరెన్స్  లో కూడా ఉన్నాయి.

## ఇతర శాసన పనులు

### ఢిల్లీ కేంద్ర శాసనసభ

ఇంగ్లీషులో అనర్గళంగా మాట్లాడే పండిట్ నీలకంఠ ఒడిశాతో పాటు భారతదేశంలో కూడా శాసనసభ్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. భారతీయ రాజకీయ రంగంలో, ఆయన రాజకీయ ఖైదీల హక్కులు, దక్షిణాఫ్రికాలోని ప్రవాస భారతీయుల హక్కులతో సహా జాతీయ ప్రయోజనాలకు సంబంధించిన అనేక సమస్యలను లేవనెత్తాడు. వివిధ సమస్యలలో ఆయన చేసిన కృషి, వాదనలు చాలా విలువైనవిగా పరిగణించబడ్డాయి, తద్వారా వాటిని ఎమినెంట్ పార్లమెంటేరియన్స్ మోనోగ్రాఫ్ సిరీస్ ఆఫ్ ఇండియాలో ప్రచురించారు. ఈ ధారావాహికలోని నాల్గవ సంపుటిలో స్థానిక, జాతీయ, అంతర్జాతీయ సమస్యలపై చర్చల సమయంలో కేంద్ర శాసనసభలో ఆయన చేసిన ప్రసంగాలు ఉన్నాయి. నేటి శాసనసభ్యుల ప్రయోజనం కోసం ఒడిశా ప్రభుత్వం ఆయన ప్రసంగాలలో కొన్నింటిని "స్పీచెస్ అండ్ రిమార్క్స్ ఆఫ్ పండిట్ నీలకంఠ దాస్ ఇన్ సెంట్రల్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ" అనే పుస్తకంగా సంకలనం చేసింది.

ఢిల్లీ అసెంబ్లీలో నీలకంఠ వాదనలకు హాజరైన ఒడిశా గవర్నర్ (1983-1988) శ్రీ బిషంభర్ నాథ్ పాండే ఒకసారి మాట్లాడుతూ, నీలకంఠ మాట్లాడుతున్నప్పుడు "ఒరిస్సా సింహం గర్జిస్తోంది!" అని ప్రజలు అనేవారని వ్యాఖ్యానించాడు.

### కార్మిక నాయకుడు

కేంద్ర శాసనసభ్యుడిగా, భారతదేశంలో కార్మికుల దుస్థితి గురించి నీలకంఠ చాలా ఆందోళన చెందాడు. అస్సాం టీ గార్డెన్స్ ప్లాంటేషన్ వర్కర్లు, జంషెడ్‌పూర్, కలకత్తా, ఖిదిర్‌పూర్ (1929) లోని కార్మికుల సంఘటితానికి ఆయన సహాయం చేశాడు. టాటా (1928-1930) లోని టిన్‌ప్లేట్ కార్మికుల సమ్మెకు మద్దతుగా ఆయన ప్రవేశపెట్టిన కట్ మోషన్ కేంద్ర శాసనసభలో ప్రభుత్వం ఓటమికి దారితీసింది. ఒకే పనికి భారతీయ కార్మికులకు (నెలకు రూ. 88), బ్రిటిష్ ఉద్యోగులకు (నెలకు రూ. 1300) మధ్య ఉన్న వేతన వ్యత్యాసాన్ని తొలగించడానికి ఆయన కేంద్ర అసెంబ్లీలో పోరాడాడు. అనేక భద్రతా సమస్యలకు సంబంధించిన బిల్లులను కూడా ఆయన ప్రవేశపెట్టాడు.

ఈ రంగాలలో ఆయన చేసిన ముఖ్యమైన కృషి కారణంగా, నీలకంఠ ఇండియన్ రైల్వే పర్చేజ్ కమిటీలో సభ్యుడిగా నియమితుడయ్యాడు, అక్కడ ఆయన రైల్వే బోగీలలో, ముఖ్యంగా పేద ప్రజలు ప్రయాణించే థర్డ్ క్లాస్ కంపార్ట్‌మెంట్‌లలో అనేక మెరుగుదలలను ప్రవేశపెట్టాడు. ఆయన ప్రతిష్టాత్మక సెంట్రల్ అసెంబ్లీ పబ్లిక్ అకౌంట్స్ కమిటీకి కూడా ఎన్నికయ్యాడు. అదనంగా, నీలకంఠ 1927లో "ఆల్ ఇండియా పోస్టల్ యూనియన్ అధ్యక్షుడిగా" ఎన్నికయ్యాడు.

### ఒడిశా అసెంబ్లీ
పండిట్ నీలకంఠ 1945లో కేంద్ర శాసనసభ నుండి పదవీ విరమణ చేసి ఒడిశా రాజకీయ రంగంలోకి ప్రవేశించాడు. అయితే తదుపరి కొన్ని సంవత్సరాలు రాజకీయాల నుంచి సెలవు తీసుకుని సాహిత్య వ్యాసంగాలకు అంకితమై అనేక విలువైన పుస్తకాలు రాశాడు. తర్వాత పండిట్ గోదాబరీష్ మిశ్రాతో కలిసి "స్వాతంత్ర్య జనసంఘ్" అనే స్వంత పార్టీని స్థాపించి 1952లో ఒడిశా అసెంబ్లీకి ఎన్నికయ్యాడు. 1954లో పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆయనను తిరిగి కాంగ్రెస్‌లో చేరాలని కోరేవరకు ఆయన కాంగ్రెస్ రాజకీయాలకు దూరంగా ఉన్నాడు.

1957లో, నీలకంఠ ఏకగ్రీవంగా ఒడిశా అసెంబ్లీకి తిరిగి ఎన్నికయ్యాడు, అసెంబ్లీ స్పీకర్ అయ్యాడు. ఆ ఏడాది మార్చిలో పరిపాలన కుప్పకూలినప్పటికీ, ఆయన 1961 జూలై వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగాడు. భారత రాజ్యాంగ పండితుడిగా, "అసెంబ్లీ రద్దు అయినప్పుడల్లా, రద్దు తర్వాత అసెంబ్లీ మొదటి సమావేశానికి ముందు వరకు స్పీకర్ తన పదవిని ఖాళీ చేయకూడదు" అనే రాజ్యాంగ నిబంధనను ఆయన భారత ప్రభుత్వం, న్యాయ శాఖ దృష్టికి తీసుకెళ్ళాడు. (అప్పటి వరకు అసెంబ్లీతో పాటు స్పీకర్ కూడా పదవి నుంచి తప్పుకోవడం ఆనవాయితీగా ఉండేది.) చివరకు దీనిని భారత ప్రభుత్వం అంగీకరించింది, ఇప్పుడు వివిధ రాష్ట్రాల్లో అసెంబ్లీల రద్దు అయిన అన్ని సందర్భాల్లో ఇది ఆచరించబడుతోంది.

పండిట్ నీలకంఠ శాసనపరమైన సహకారాల కాలక్రమ ఖాతా, వివరాలు "పండిట్ నీలకంఠ దాస్, ది లెజిస్లేటర్" అనే పీహెచ్‌డీ థీసిస్‌లో కనుగొనవచ్చు.

## భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం
1921 జనవరిలో సంబల్‌పూర్‌కు వచ్చిన తర్వాత, గోపబంధు, నీలకంఠ అక్కడ సత్యాగ్రహ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. వారి స్ఫూర్తితో ఆ ప్రాంతంలోని అనేక మంది ప్రముఖులు, విద్యార్థులు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. అప్పుడు నీలకంఠ పండిట్ మోతీలాల్ నెహ్రూ, చిత్తరంజన్ దాస్ నేతృత్వంలోని సెంట్రల్ కాంగ్రెస్ స్వరాజ్ పార్టీ (లేదా ప్రో-ఛేంజర్స్) లో చేరాడు. స్వరాజ్ పార్టీ సభ్యుడిగా 1924లో కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికైన తర్వాత, ఆయన దానికి సీనియర్ కార్యదర్శి అయ్యాడు. ఢిల్లీ, సిమ్లాలో ఉన్నప్పుడు ఆయన అనేక మంది భారతీయ స్వాతంత్ర్య సమరయోధులతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నాడు, భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం వారితో కలిసి పనిచేశాడు.

### ఉప్పు పన్ను, ఉప్పు సత్యాగ్రహం
సముద్రపు నీటి నుండి ఉప్పును ఉత్పత్తి చేయడానికి విధించే ఉప్పు పన్నును 1923లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం రెట్టింపు చేసింది, ఇది ఒడిశాలోని తీరప్రాంత ఉప్పు ఉత్పత్తిదారులను చాలా ప్రభావితం చేసింది. ఈ ఉప్పు పన్నును రద్దు చేయాలని నీలకంఠ 1929లో కేంద్ర శాసనసభలో డిమాండ్ చేశాడు. అయినప్పటికీ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం దీనిని పెడచెవిన పెట్టింది, జాతీయ స్థాయిలో ఉన్నత స్థాయి నాయకులు కూడా ఒడిశా సమస్యపై పెద్దగా దృష్టి పెట్టలేదు. దాంతో ఒడిశా ప్రజల్లో తిరుగుబాటు రగులుకోవడం ప్రారంభమైంది.

అప్పుడు మహాత్మా గాంధీ ఈ ఆలోచనను గ్రహించి ఉప్పు పన్నును జాతీయ సమస్యగా మార్చాడు - ఎందుకంటే ఉప్పు పన్ను ప్రతి వ్యక్తిని ప్రాథమిక స్థాయిలో ప్రభావితం చేస్తుంది. ఉప్పు పన్నును ధిక్కరిస్తూ పౌర శాసనోల్లంఘన ప్రదర్శనగా ఆయన 1930లో తన చారిత్రాత్మక దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించాడు. గాంధీ తన సొంత రాష్ట్రం గురించి బాగా తెలుసు కాబట్టి గుజరాత్‌లోని దండిని ఎంచుకున్నాడు. కానీ అనేక మంది ఒడియా నాయకులు గాంధీతో కలిసి ఒడిశా తీరప్రాంతాల్లో ఉప్పు సత్యాగ్రహాన్ని నిర్వహించారు. పూరీ సమీపంలోని కాకత్‌పూర్/అస్తరంగ్ ప్రాంతంలో నీలకంఠ కవాతుకు నాయకత్వం వహించాడు, దీనికి ఆయన వెంటనే జైలు పాలయ్యాడు. ఆ తర్వాత ఒడిశాపై ఉప్పు పన్నును రద్దు చేశారు.

### జైలు శిక్ష
భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమానికి సంబంధించిన అనేక కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్న నీలకంఠను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నాలుగుసార్లు జైలులో పెట్టింది, మొత్తం రెండున్నరేళ్లకు పైగా ఆయన అక్కడే గడిపాడు.

# మొదటిసారి, 1923లో, ఒడియా ప్రాంతాల విలీనం కోసం ఆందోళనలకు నాయకత్వం వహించినందుకు ఆయనను నాలుగు నెలల పాటు హజారీబాగ్ జైలుకు పంపారు. నీలకంఠను పూరీ నుండి హజారీబాగ్‌లోని జైలుకు తీసుకువెళుతున్నప్పుడు, దొంగలాగా సంకెళ్లు వేయించుకోవడానికి ఆయన నిరాకరించడం ఒక ఆసక్తికరమైన వాస్తవం. అలెగ్జాండర్ చక్రవర్తిని పోరస్ రాజు కోరినట్లుగా, అధికారులు తనను ఒక పెద్దమనిషిలా చూసుకోవాలని నీలకంఠ డిమాండ్ చేశాడు. తత్ఫలితంగా ఆయనను చేతి సంకెళ్లు లేకుండా మొదట గుర్రపు బండిలో రైల్వే స్టేషన్‌కు, ఆపై పోలీసు సబ్-ఇన్‌స్పెక్టర్ ఎస్కార్ట్‌తో రైలులో హజారీబాగ్‌కు తీసుకెళ్లారు.
# రెండవసారి 1930లో, ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో శాసనోల్లంఘనకు గాను ఆయనను ఆరున్నర నెలల పాటు హజారీబాగ్‌లో జైలులో పెట్టారు, బెనారస్‌లో జరిగిన అఖిల భారత విద్యా సదస్సులో పాల్గొనడానికి కాస్త ముందుగానే విడుదల చేశారు.
# శాసనోల్లంఘనకు గాను 1931లో మళ్లీ అరెస్టై రెండు నెలల పాటు జైలుకు వెళ్లాడు.
# చివరిసారిగా 1932లో, కాంగ్రెస్ సంస్థను చట్టవిరుద్ధమని బ్రిటిష్ వారు ప్రకటించడంతో, ఆయనను 16 నెలల పాటు హజారీబాగ్‌లో జైలులో ఉంచారు, కానీ ఆయనకు చాలా అనారోగ్యం కలగడంతో కొంతకాలం పాట్నా జైలుకు పంపారు.

నీలకంఠ చేసిన లోతైన పరిశోధన, వాస్తవాల ప్రదర్శన, స్ఫూర్తిదాయక ప్రసంగాలు భారత రాజకీయ రంగంలో డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్, గోవింద్ బల్లభ్ పంత్, ఆచార్య కృపలానీ, మోతీలాల్ నెహ్రూ లాంటి అనేక మంది నాయకులకు ఆయనను దగ్గర చేశాయి. హజారీబాగ్ జైలులో తన సహ ఖైదీలుగా ఉన్న వారిలో కొందరితో ఆయన సన్నిహితంగా మెలిగాడు, వారు భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం చర్చలు, ప్రణాళికలు కొనసాగించారు.

తరువాత స్వతంత్ర భారతదేశ మొదటి రాష్ట్రపతి అయిన డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ హజారీబాగ్‌లో నీలకంఠకు జైలు సహచరుడు. భగవద్గీతపై నీలకంఠ వ్యాఖ్యానాన్ని కొన్నిసార్లు విన్న తర్వాత, డాక్టర్ ప్రసాద్ 'గీత వివరణ'పై తన ప్రసంగాన్ని రాయాలని ప్రోత్సహించాడు; అలా నీలకంఠ తన జైలు శిక్ష సమయంలో ఈ అమూల్యమైన రచనను ప్రారంభించాడు. జైలులో ఉన్నప్పుడు నీలకంఠ తన ఇతర రెండు పుస్తకాలు 'దాస నాయక్', 'లావణ్యవతి ర టీకా' కూడా రాశాడు.

### గాంధీ, నెహ్రూ, సుభాష్ బోస్‌తో

గాంధీజీ స్వరాజ్యోద్యమ సమయంలో గోపబంధు ఆహ్వానం మేరకు మహాత్మా గాంధీ తొలిసారిగా 1921లో ఒడిశాకు వచ్చి, ఆ తర్వాత ఆ రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు మరో ఏడుసార్లు పర్యటించాడు. నీలకంఠ అనేకసార్లు ఆయనతో పాటు రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు వెళ్లి ఇతరులను ఉద్యమంలో చేరేలా ప్రేరేపించాడు. గాంధీ పిలుపు మేరకు 1930లో ఒడిశాలో ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించాడు. గాంధీ స్ఫూర్తితో ఆయన, ఆయన భార్య ఎల్లప్పుడూ సాధారణ ఖద్దరు దుస్తులనే ధరించేవారు.

రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత ఒడిశా పర్యటనల్లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూతో నేరుగా నీలకంఠ పనిచేశాడు, కాంగ్రెస్ పార్టీ తరపున ప్రచారం చేయడానికి రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు ఆయనతో పాటు వెళ్లాడు.

నీలకంఠ కటక్‌లో పుట్టి పెరిగిన నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ మద్దతుదారుడు (సుభాష్ తండ్రి నీలకంఠకు ఆప్తమిత్రుడు), తన ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ (INA) ఉపయోగించి ఆయన చేసే స్వాతంత్ర్య పోరాటాలపై ఒడిశాలో ఆయన కోసం అనేక సమావేశాలను ఏర్పాటు చేశాడు. సుభాష్ బోస్ భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సాధించడంలో సఫలం కాకపోయినప్పటికీ, 1945లో మరణించినప్పటికీ, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పట్ల తమ విధేయతను ప్రశ్నించేలా భారత సాయుధ దళాలలో (ఆర్మీ, నేవీ, ఎయిర్ ఫోర్స్) తగినంత సానుభూతిని పొందాడు. పర్యవసానంగా, ఇది 1947లో భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టాలనే నిధుల కొరతతో ఉన్న బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని ప్రభావితం చేసింది. కానీ సెంట్రల్ కాంగ్రెస్ బహిష్కరించిన నేతాజీ పట్ల ఆయనకున్న సానుభూతి కారణంగా, తిరిగి ఎన్నికవడానికి సెంట్రల్ కాంగ్రెస్ హైకమాండ్ నీలకంఠకు టిక్కెట్ నిరాకరించింది. ఆ సమయంలో పార్టీ పట్ల ఉన్న విధేయత కారణంగా నీలకంఠ స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా ఆ నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి ఇష్టపడలేదు.

## సాహిత్యవేత్త
నీలకంఠ స్వతంత్ర ఒడిశా రాష్ట్రం, భారత స్వాతంత్ర్య కాంక్షకు ఎంత అంకితమయ్యాడో ఒడియా సాహిత్య రంగానికి కూడా అంతే అంకితమయ్యాడు. ఒడియా భాష, దాని వారసత్వ పునాదిని కనుగొనడంతో పాటు ఒడియా సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేసే లక్ష్యంతో ఆయన అనేక విభిన్న రంగాలలో, అనేక విభిన్న ప్రక్రియలలో పుస్తకాలు, వ్యాసాలు రాశాడు. పిల్లల కోసం అనేక ఒడియా చిన్న కథలు, పద్యాలు కూడా రాశాడు. అందువల్ల, ఆయన సాహిత్య రచనలలో ప్రధాన ఇతివృత్తం ఒడియా దేశం గత వైభవాన్ని, దాని స్వచ్ఛమైన సంస్కృతిని దృష్టిలోకి తీసుకురావడం. ఇది ఒడిశా పిల్లలకు తమ కోల్పోయిన గుర్తింపును తిరిగి పొందేందుకు సహాయపడుతుందని ఆయన ఆశించాడు. ఆయన కవిత్వ రచనలు ఈ దేశానికి విరుద్ధమైన పాశ్చాత్య భావాల ద్వారా దానిని కీర్తించడం కంటే ప్రేమ పవిత్రతను వర్ణిస్తాయి.

నీలకంఠ ఒక తులనాత్మక భాషాశాస్త్రవేత్త, ఆయన కృషి ఒడియా భాష, సంస్కృతులపై మొదటి శాస్త్రీయ భాషా అధ్యయనం. భారతదేశంలో 14వ శతాబ్దం నాటి సాహిత్యంతో కూడిన ఆరవ శాస్త్రీయ భాషగా ఒడియాను నిరూపించడానికి కీలకమైన అనేక వాస్తవాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

### ప్రసిద్ధ పుస్తకాలు
* **ఒడియా సాహిత్యర క్రమ పరిణామ:** ఇది పండిట్ నీలకంఠ అద్భుత సృష్టి, దీని కోసం ఆయన ఒడియా సంస్కృతి వాస్తవికత కోసం లోతుగా పరిశోధించి అనేక కోణాల నుండి కూలంకషంగా చర్చించాడు. ఈ రెండు భాగాల సంపుటిలో, ఆయన ఒరియా భాష పవిత్రతను, బెంగాలీ వంటి ఇతర ప్రాంతీయ భాషల నుండి దాని స్వాతంత్ర్యాన్ని నిరూపించడానికి ప్రయత్నించాడు. జానపద కథలు, ద్రావిడ సంస్కృతి సహకారం కూడా ఇక్కడ విశ్లేషించబడింది. జగన్నాథ ధర్మం, దానితో ముడిపడి ఉన్న ‘సమానత్వ సూత్రాలు’ ఒరియా గుర్తింపుకు కీలకమని చూపబడ్డాయి. ఈ పుస్తకంలోని భాగాలు ఇప్పుడు ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడి క్రిటికల్ డిస్కోర్స్ ఇన్ ఒడియాలో ప్రచురించబడ్డాయి.
* **కోణార్కే:** అత్యంత ప్రశంసలు పొందిన ఈ కావ్యంలో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. మొదటి భాగం, *రామచండి థారే రతి,* తన యువ విద్యార్థులను కోణార్క విహారయాత్రకు తీసుకువెళ్లి, తుఫాను వాతావరణం కారణంగా రాత్రి సమీపంలోని ఒక ఆలయంలో ఆశ్రయం పొందిన ఒక మేల్కొన్న ఉపాధ్యాయుడు (తానే) ఒడిశా గత వైభవాలను గుర్తుచేసుకోవడాన్ని వివరిస్తుంది. రెండవ భాగం, *మాయాదేవి,* శిశుపాల గఢ్ సామంత రాజు కుమార్తె, తన మొదటి రాణి, నిజమైన ప్రేమ అయిన మాయాదేవి జ్ఞాపకార్థం ఒడియా రాజు నరసింగ దేవుడు సూర్య దేవాలయం కోణార్క నిర్మాణ ఘట్టానికి సంబంధించినది. ఇది ఒక స్థానిక వ్యక్తి నీలకంఠకు చెప్పిన కథపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
* **ఖారవేల:** ఈ కావ్యం 2100 సంవత్సరాలకు పైగా క్రితం కళింగ యుద్ధం తర్వాత ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు, తూర్పు నుండి పడమర వరకు భారతదేశంలోని విశాలమైన ప్రాంతాలను జయించడం ద్వారా ఒడియాల ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పునరుద్ధరించిన ఒడియా రాజు ఖారవేలుని విజయాలను హైలైట్ చేస్తుంది. యవన చొరబాటుదారులతో కలిసి పోరాడి ఓడించడంలో వారి ధైర్యసాహసాల ఆధారంగా బాజిర గృహ (ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో ఒక భాగం) యువరాణి ధుసితో ఆయన వివాహాన్ని కూడా ఇది వివరిస్తుంది.
* **ఆత్మ జీవని:** 1963లో రాసిన నీలకంఠ ఈ ఆత్మకథ, ఆనాటి ఒడియా సమాజం, ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభం, మధ్య కాలంలో వివిధ ప్రావిన్సులు, సామంత రాష్ట్రాల్లో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న ఒడియా ప్రజల పోరాటాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. భవిష్యత్ తరాలకు స్ఫూర్తినిచ్చేలా నీలకంఠ, మరెందరో ప్రముఖుల జీవితాల జాడలను ఇది మోస్తుంది. దీనికి 1964లో భారతదేశ కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది.
* **గీతా ప్రవేశ:** నీలకంఠ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యుడిగా సిమ్లా (బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ వేసవి రాజధాని) లో ఉన్నప్పుడు పవిత్ర హిందూ గ్రంథం గీతకు నాంది అయిన ఈ గీతా ప్రవచనాన్ని రాశాడు. ఈ పుస్తకాన్ని 21 రాత్రులలో రాసినట్లు చెబుతారు. ఈ పుస్తకం ఆంగ్ల అనువాదం కూడా ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉంది.
* దీనికి తోడు, తాను అంతకుముందు హజారీబాగ్ జైలులో ప్రారంభించిన గీతా వ్యాఖ్యానం విమర్శకులచే ఎంతో ప్రశంసలు అందుకుంది (అప్పట్లో అఖిల భారత స్థాయిలో ఆరో స్థానంలో నిలిచింది). నీలకంఠకు ఒడియా, ఇంగ్లీష్, సంస్కృత భాషల్లో సమాన ప్రావీణ్యం ఉన్నప్పటికీ, ఒడిశా గ్రామాల్లోని ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఆయన దీనిని ఒడియాలో రాశాడు, అప్పట్లో ఇతర భాషల్లో ప్రావీణ్యం లేని ఒడియాలకు అందుబాటులో ఉన్న ఏకైక ప్రామాణిక గ్రంథంగా ఇది మారింది.

### ఇతర కావ్యాలు, పుస్తకాలు
నీలకంఠ పెద్దల కోసం, పిల్లల కోసం టెన్నిసన్ అనుసరణలుగా 'దాస నాయక్', 'ప్రణయిని' అనే రెండు కావ్యాలతో సహా అనేక ఇతర పుస్తకాలను రాశాడు. ఆయన విద్వత్ రచనలలో 'సంస్కృత ఓ సంస్కృతి', 'ఒడియా భాషా ఓ సాహిత్య', 'ఆర్య జీబన్' ప్రసిద్ధమైనవి.

మూడు ప్రధాన భారతీయ ఇతిహాసాలను 'పిల్లల రామాయణం, మహాభారతం, భాగవత'లుగా ఒడిశా పిల్లల కోసం ఆయన చాలా సరళమైన, వివరణాత్మక భాషలో రాశాడు, గ్రామీణ ఇతివృత్తాలతో కథలు, పద్యాల రూపంలో అనేక పిల్లల పుస్తకాలను రాశాడు. సత్యబాడి పాఠశాల విద్యార్థుల దైనందిన ప్రార్థన కోసం ఆయన 1918లో 'భక్తి గాథ' అనే భక్తి పుస్తకాన్ని కూడా రాశాడు. ఆయన స్వంత శ్లోకాలతో పాటు, వేదాలు, ఇతర గ్రంథాల నుండి అనేక శ్లోకాల ఒడియా అనువాదం ఇందులో ఉంది.

## ఇతర కోణాలు
పండిట్ నీలకంఠ చిన్న వయస్సు నుండే తన శక్తివంతమైన, బహుముఖ వ్యక్తిత్వాన్ని తన అనేక చర్యల ద్వారా ప్రదర్శించాడు. అందువల్ల ఆయనను తరచుగా ముద్దుగా "సత్యబాడి-ర సవ్యసాచి" (సత్యబాడి సవ్యసాచి) అని పిలుస్తారు, ఇక్కడ సవ్యసాచి అంటే మహాభారతంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన మధ్య పాండవుడైన అర్జునుడు, అతను రెండు చేతులను ఉపయోగించి ఒకే నైపుణ్యంతో, కచ్చితత్వంతో బాణాలు వేయగలడు. ఈ అత్యుత్తమ, ప్రకాశవంతమైన వ్యక్తికి సంబంధించిన ఇతర అంశాలపై కొన్ని వాస్తవాలు కింద ఇవ్వబడ్డాయి.

### పండితుడు (మేధావి)

నీలకంఠ జ్ఞానార్జనకు హద్దుల్లేవు. కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఢిల్లీ పార్లమెంటు వరకు ఉన్న గ్రంథాలయాల్లోని భారీ పుస్తక సేకరణలను ఉపయోగించుకుని ఆయన అనేక విషయాలలో అత్యంత ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. పగటిపూట ముఖ్యమైన కార్యకలాపాలతో నిండి ఉండటం వల్ల ఆయన రాత్రి పూట ఎక్కువ భాగం పుస్తకాలు చదవడానికే కేటాయించేవాడు.

తత్వశాస్త్రం, సంస్కృతి, భాషా రంగాలలో ఆయనకున్న అపారమైన జ్ఞానం కారణంగా, అనేక సమావేశాలలో తన అభిప్రాయాలను పంచుకోవడానికి ఆయన ఆహ్వానించబడ్డాడు. ఆయన 1930 డిసెంబరులో బెనారస్‌లో జరిగిన ఆల్ ఆసియాటిక్ ఎడ్యుకేషన్ కాన్ఫరెన్స్‌లో ప్రసంగించి “ది ఐడియల్ అండ్ అవుట్‌లుక్ ఇన్ ఎడ్యుకేషన్ (ఇన్ ఇండియా అండ్ ది ఈస్ట్)” అనే శీర్షికతో ఒక పరిశోధనా పత్రాన్ని సమర్పించాడు. 1949, 1959 మధ్యకాలంలో ఆయన “కల్ట్ ఆఫ్ జగన్నాథ్”, ఒడియా భాషపై ఇండియన్ హిస్టరీ కాంగ్రెస్ పలు సెషన్లకు అధ్యక్షత వహించాడు లేదా పరిశోధనా పత్రాలను సమర్పించాడు. ఈ సెషన్‌లలో సమర్పించిన పత్రాలు, ఆయన ఇతర ఉపన్యాసాలలో కొన్నింటిని “డిస్కవరీ ఆఫ్ ఒరిస్సా ఇన్ ది స్పీచెస్ అండ్ రైటింగ్స్ ఆఫ్ పండిట్ నీలకంఠ దాస్” అనే పుస్తకంగా సంకలనం చేశారు.

నీలకంఠ మొదటి ఒడియా భాషావేత్త, మొదటి ఒడియా బాలల సాహిత్యవేత్త. ఆయన మొదటి ఒరియా లిపి సంస్కర్త, మొదటి స్వచ్ఛమైన ఒడియా వ్యాకరణకర్త కూడా. అదనంగా, నీలకంఠ ఏడేళ్ల పాటు ఢిల్లీ యూనివర్సిటీ కోర్ట్ ఫెలోగా ఉన్నాడు.

### సంఘ సంస్కర్త
నీలకంఠ తన పని, తత్వశాస్త్రం ద్వారా సమాజంలోని రుగ్మతలను తొలగించడానికి ప్రయత్నించాడు. పూరీలోని శాసన బ్రాహ్మణ కులంలో జన్మించినప్పటికీ, హిందూ మతంలోని అన్ని ప్రాచీన సంస్కృతులకు ఆయన వ్యతిరేకి. ఆయన తన రచనల ద్వారా క్షుద్రశక్తులు, జాతకాలు, హస్తసాముద్రికాలపై తీవ్ర విమర్శలు చేశాడు. నేతాజీ సుభాష్ బోస్ తండ్రి జానకీనాథ్ బోస్ అధ్యక్షుడిగా 1925లో ఆయన హిందూ మహాసభ ఒరిస్సా శాఖకు వ్యవస్థాపక-కార్యదర్శిగా ఉన్నాడు. అంటరానితనం, వరకట్నం, బాల్య వివాహాలు, వితంతు వివాహ నిషేధం లాంటి ఆచారాలను ఖండించడానికి ఆయన ఈ వేదికను ఉపయోగించుకున్నాడు. 20 ఏళ్ల వయసులో తన సొంత వివాహానికి, రూ. 4,000 నగదు కట్నాన్ని తిరస్కరించి, ఒక దిగువ మధ్యతరగతి కుటుంబంలో వివాహం చేసుకున్నాడు.

అగ్రవర్ణ బ్రాహ్మణులు విధించిన అనేక సామాజిక, సాంస్కృతిక ఆంక్షలను ఆయన వ్యతిరేకించాడు, దానిని నిరసిస్తూ ఆనాటి ప్రసిద్ధ మాసపత్రిక "ముకుర"లో 'మో నిషా' (నా మీసం) పేరుతో వరుస కథనాలు రాశాడు.

పండిట్ నీలకంఠ 1934 నుండి 1953 వరకు అప్పుడప్పుడు విరామాలతో ప్రసిద్ధ మాసపత్రిక 'నవభారత్'కు సంపాదకత్వం వహించాడు, 1941 నుండి 1953 వరకు అదే పేరుతో ఒక దినపత్రికను ప్రచురించాడు. ఒడిశా మేధావులు, వివిధ రంగాల నిపుణులు సామాజిక సంస్కరణలతో సహా అనేక విభిన్న రంగాలలో తమ విమర్శనాత్మక కథనాలను ఈ పత్రికలో ప్రచురించారు.

'భక్తిక మిథ్య' (ఆరాధన, భక్తి లేదా తప్పుడు సమాచారం కారణంగా చెప్పే అబద్ధాలు లేదా అతిశయోక్తి) ని నీలకంఠ అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశాడు, ఇక్కడ అభిమానులు ఒక ప్రసిద్ధ వ్యక్తి లేదా దేశం సాధించిన విజయాలను లేదా స్వభావాన్ని అతిశయోక్తి లేదా తప్పుడు కథనాల ద్వారా అలంకరిస్తారు. తరచుగా, ఇది కవి కల్పనగా మొదలవుతుంది, తరువాత ఇతరులు దానిని నిజమని నమ్మడం ప్రారంభిస్తారు. ఆయన తనను, ఇతర ప్రముఖ వ్యక్తులను ఉద్దేశించి జరిగిన ఇలాంటి సంఘటనలను ఎత్తిచూపడానికి ప్రయత్నించాడు, అలా చేసినందుకు ఇతరుల విమర్శల గురించి పట్టించుకోలేదు.

### తత్వవేత్త
పండిట్ నీలకంఠ అత్యున్నత స్థాయి తత్వవేత్త, ఆయన 'జగన్నాథ ధర్మం' విశిష్టత, బోధనలపై గొప్ప నమ్మకం ఉన్నవాడు. ఇక్కడ ధర్మం అనే పదం మతాన్ని సూచించదు, భగవద్గీతలో చర్చించినట్లుగా ఒకరి బాధ్యత, తత్వశాస్త్రం, విధులను సూచిస్తుంది. ఆయనకు, సవర ప్రజల గిరిజన దేవుడైన జగన్నాథుడికి ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉంది: ఇది మనుషులందరి సమానత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది; జగన్నాథుని చుట్టూ ఉన్న సంప్రదాయాలు ప్రపంచానికి ఒడిశా ఇచ్చిన బహుమతిగా ఆయన భావించాడు. ఆయన 'ఆర్య జీబన్' పుస్తకం ఆయన అభిప్రాయాలను, తత్వాలను వ్యక్తపరుస్తుంది, ఇది సృష్టితో సామరస్యంగా జీవించే మానవుడికి సంబంధించిన 'మానవ ధర్మం'.

జైన ధర్మ సిద్ధాంతాల పట్ల ప్రభావితుడైన నీలకంఠ, జైనమతం, జగన్నాథ సంస్కృతుల మధ్య గొప్ప సారూప్యతను కనుగొన్నాడు, రెండూ దేవుడి కంటే మనుషులందరి సమానత్వంపై దృష్టి సారించాయి. భక్తివాది (గుడ్డి భక్తిని నమ్మేవాడు) కంటే తాను యుక్తివాది (హేతువును నమ్మేవాడు) అని చెప్పుకున్నాడు. నాస్తికుడు కాకపోయినప్పటికీ, వ్యవస్థీకృత మతం లేదా కల్ట్‌లకు ఆయన మద్దతుదారుడు కాదు.

### వ్యక్తిత్వం

పండిట్ నీలకంఠ సరళమైన, నీతివంతమైన వ్యక్తి, తప్పులను చూసినప్పుడు అకస్మాత్తుగా కోపం తెచ్చుకునేవాడు, కానీ తన తప్పులను తెలుసుకుంటే వెంటనే శాంతించేవాడు. ఆయన ఒడిశా, దాని వారసత్వంపై అపారమైన ప్రేమతో నిండిన 'సత్యం' ఆరాధకుడు. ఆయన ఎల్లప్పుడూ సృజనాత్మక, సంప్రదాయేతర ఆలోచనాపరుడు, న్యాయమైన కారణాల కోసం పోరాడే 'ఫైటర్ ఎక్సలెన్స్'గా పిలువబడ్డాడు. తన విమర్శనాత్మక ఆలోచన, లొంగని స్వభావం కారణంగా తరచుగా విమర్శలు, బెదిరింపులు ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చినప్పటికీ, నీలకంఠ వాటికి ఏనాడూ భయపడలేదు. నిజమైన కోణంలో, ఆయన ఎప్పటికీ కఠినమైన పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడే, విద్యార్థుల్లో ఎలాంటి బలహీనతను సహించడు, కానీ వారిలోని మంచి లక్షణాలన్నింటినీ అభినందించి, ప్రోత్సహించి వారు అత్యుత్తమ స్థాయికి చేరుకోవడానికి మనస్ఫూర్తిగా సహాయం చేసేవాడు.

నీలకంఠ మట్టి మనిషి కూడా, తన శ్రీరామచంద్రపూర్ గ్రామాన్ని ఎంతో ప్రేమించాడు. తన చురుకైన జీవితంలో అప్పుడప్పుడు గ్రామానికి వెళ్ళినప్పుడు, గ్రామ వార్తలను, గ్రామస్తుల కష్టాలను తెలుసుకోవడానికి ప్రతిరోజూ దాదాపు తన ముందు వరండాలో అక్కడి పెద్దలను, యువకులను కలిసేవాడు.

గోపబంధు దాస్ సలహా మేరకు నీలకంఠ భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో చేరాలనుకున్నప్పుడు, తన యువ కుటుంబం, వృద్ధ తల్లిదండ్రులను చూసుకోవాల్సిందిగా తన మామగారిని కోరాడు. నీలకంఠ దేశం కోసం తన లక్ష్యంపై ఉన్నప్పుడు, మొదట 1921లో సంబల్‌పూర్‌లో, ఆ తర్వాత 1923లో పూరీ జైలు నుంచి హజారీబాగ్‌కు మారుస్తున్న సమయంలో ఆయన ఇద్దరు కుమార్తెలు నాలుగైదేళ్ల చిన్న వయసులోనే మరణించారు. కానీ అది ఆయనను తన లక్ష్యం నుండి దూరం చేయలేదు.

తన క్రియాశీలక జీవితంలో ఎక్కువ భాగం నీలకంఠకు కారు కూడా లేదు, ఢిల్లీ, కటక్ లేదా ఇతర ప్రాంతాల నుండి తిరిగి వచ్చేటప్పుడు సాక్షిగోపాల్ రైల్వే స్టేషన్ నుండి తన స్వగ్రామానికి రెండు మైళ్ల దూరం ఎద్దుల బండ్లలో ప్రయాణించేవాడు. వృద్ధాప్యం గడపడానికి పూరీలో కూడా తన గ్రామం వెలుపల ఏనాడూ ఆయన ఇల్లు నిర్మించుకోలేదు, కేవలం తన తల్లిదండ్రులు, కుటుంబ సౌకర్యార్థం తన ఊరి ఇంటిని పునరుద్ధరించాడు. రాజకీయాల నుండి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, వైద్య చికిత్స, ఇతర కార్యకలాపాల కోసం ఆయన తరచుగా నగరాల్లోని తన పిల్లలతో ఉండేవాడు.

## స్మశానవాటిక

నీలకంఠ దాస్ 1967 నవంబర్ 6న కటక్‌లో తన పెద్ద కుమార్తె, అల్లుడి నివాసంలో మరణించాడు. తన జీవితపు చివరి కొన్నేళ్లుగా అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న ఆయన తన విస్తృత కుటుంబం, స్నేహితుల మధ్య ప్రశాంతంగా మరణించాడు. సాక్షిగోపాల్‌లో ఆయన ప్రియ మిత్రులైన సత్యబాడి కాలం నాటి పంచసఖుల స్మశానవాటికలో పూర్తి ప్రభుత్వ లాంఛనాలతో ఆయన అంత్యక్రియలు జరిగాయి. ఒడిశా ప్రజలు ఆయనకు సక్రమంగా సంతాపం తెలపడానికి ఆ రోజును రాష్ట్ర సెలవుదినంగా ప్రకటించారు.

ఈ అమరవీరులకు దేశం నివాళులర్పించేందుకు వీలుగా గోపబంధు, గోదాబరీష్ స్మారకాలకు సమీపంలో నీలకంఠ స్మారక చిహ్నం నిర్మించబడింది. సత్యబాడి, వాణీ విహార్, భువనేశ్వర్ జనరల్ పోస్టాఫీసు, కలకత్తా వంటి వివిధ ప్రదేశాలలో కూడా ఆయన విగ్రహాలు నెలకొల్పబడ్డాయి.

## అవార్డులు, ప్రశంసలు
నీలకంఠ జ్ఞానం, నైతికత, పద్ధతులు, పట్టుదల గురించి ఒడిశా లోపల, వెలుపల అనేక మంది ప్రముఖులు ఆయనను ఆరాధించారు, గౌరవించారు. ఆయన ఒక గొప్ప రాజనీతిజ్ఞుడు, కానీ ఏనాడూ రాజకీయ నాయకుడు కాదు. ప్రజా వ్యవహారాలకు గాను 1957లో ఆయనకు పద్మభూషణ్ అవార్డు లభించింది, ఆయన ఢిల్లీకి ప్రయాణించలేకపోయినందున భువనేశ్వర్‌లోని ఆయన ప్రభుత్వ నివాసంలో అప్పటి భారత రాష్ట్రపతి డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ స్వయంగా దీనిని అందించారు. ఆయన 75వ పుట్టినరోజు సందర్భంగా పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, గోవింద బల్లభ్ పంత్, డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్, భీమ్‌సేన్ సచార్ లాంటి ఎందరో ప్రముఖులు ఆయనకు ప్రశంసా పూర్వక సందేశాలు పంపారు.

పండిట్ నీలకంఠ 1955లో ఉత్కళ విశ్వవిద్యాలయం నుండి గౌరవ డి.లిట్ (డాక్టర్ ఆఫ్ లెటర్స్) పట్టా అందుకున్నాడు. ఆయన 1955 నుండి 1962 వరకు ఆ విశ్వవిద్యాలయ ప్రొ-ఛాన్సలర్‌గా కూడా నియమితుడయ్యాడు. ఆయన ఒడిశా సాహిత్య అకాడమీ (1957) మొదటి అధ్యక్షుడు.

విస్తృతమైన విభిన్న రంగాలలో ఆయనకున్న అపారమైన జ్ఞానం కారణంగా, సుభాష్ చంద్రబోస్, ఇతరులు ఆయనను ఉత్కళ గురువుగా సత్కరించారు.

### నీలకంఠ స్మృతి సమితి
నీలకంఠకు తన సహోద్యోగులు, రాజకీయ నాయకులు, విద్యావేత్తలు, రచయితలు, తత్వవేత్తలు, విద్యార్థులలో ఒడిశాలో ఎంతో మంది అభిమానులు ఉన్నారు. ఆయన విలువైన రచనలను సంరక్షించడానికి, విస్తృతమైన రంగాలలో ఆయన చేసిన అద్భుతమైన కృషిని గుర్తించడానికి, 1978లో డాక్టర్ సదాశివ మిశ్రా (ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త, ఉత్కళ విశ్వవిద్యాలయ మాజీ వైస్ ఛాన్సలర్) అధ్యక్షుడిగా నీలకంఠ స్మృతి సమితి అనే ట్రస్ట్ స్థాపించబడింది. లాభాపేక్ష లేని ఈ సమితి ప్రింట్లు, పుస్తక రూపంలో ప్రచురించబడిన నీలకంఠ రచనలతో పాటు ఆయన సాధించిన అనేక విభిన్న విజయాలపై అనేక మంది ప్రముఖుల వ్యాసాల భారీ భాండాగారాన్ని కలిగి ఉంది. సామాన్య ప్రజలకు సులభంగా అందుబాటులో ఉండటం కోసం ఆ రచనలలో కొన్ని ప్రస్తుతం పునర్ముద్రించబడుతున్నాయి లేదా డిజిటల్ రూపంలోకి మార్చబడుతున్నాయి.

నీలకంఠ స్మృతి సమితి ప్రచురించిన కొన్ని సంకలనం చేసిన పుస్తకాలు, వ్యాసాలు దిగువ 'మరింత చదవడానికి' విభాగంలో చేర్చబడ్డాయి.

### మరింత చదవడానికి

స్మృతి సమితి ఆధ్వర్యంలో పండిట్ నీలకంఠ దాస్‌పై ముఖ్యమైన ఒడియా, ఆంగ్ల ప్రచురణలు:

# నీలకంఠ స్మారకి – నీలకంఠ ప్రతిభ, సహకారాల విభిన్న అంశాలపై - ఒడిశాలోని అనేక మంది ప్రముఖులచే (సంపుటాలు 1–5, 1980–1988)
# పండిట్ నీలకంఠ ఓ టంక ప్రతిభ: డాక్టర్ సత్య నారాయణ్ రాజ్‌గురు (ఉత్కళ విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురణ - 1983)
# పండిట్ నీలకంఠ దాస్ – లైఫ్ అండ్ అచీవ్‌మెంట్స్: లీలా రే (1985)
# బకుళ వనర గురు: జాతీయ కబి బిరా కిషోర్ దాస్ (రెండవ ఎడిషన్, 1987)
# దార్శనిక నీలకంఠ – నీలకంఠ తాత్విక అభిప్రాయాలపై వ్యాసాలు (1988)
# ఉత్కళ గురు పండిట్ నీలకంఠ – జీవిత చరిత్ర, నీలకంఠ విజయాలు: డాక్టర్ కిషోర్ చంద్ర పాఢి (1989)
# లోక సంస్కృతిబిద్ నీలకంఠ – ఒడియా భాషకు జానపద కథల సహకారం: డాక్టర్ మహేంద్ర কুমার మిశ్రా (1990)
# ఆత్మ జీవని - ఒడిశాకు సంబంధించిన విషయాలను చర్చిస్తూ నీలకంఠ దాస్ ఆత్మకథ (1963)

## మూలాలు

వర్గం:కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం పూర్వ విద్యార్థులు
వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:1967 మరణాలు
వర్గం:1884 జననాలు