కాశ్మీరీ హిందువుల వలస

కాశ్మీరీ హిందువుల - అంటే పండిట్ల - వలస అనేది 1990 ప్రారంభంలో తమపై ఉగ్రవాదుల హింస పెరగడంతో హిందూ పండిట్లు కాశ్మీర్ లోయ నుండి పారిపోవడం. మొత్తం 1,20,000-1,40,000 మంది గల పండిట్ల జనాభాలో 1990 మధ్య నాటికి 90,000-1,00,000 మంది వరకూ లోయను విడిచి వలసపోయారు. అప్పటికి వారిలో సుమారు 30-80 మందిని ఉగ్రవాదులు చంపేసారు.

గణనీయమైన వలసల కాలంలో, లౌకిక, స్వతంత్ర కాశ్మీర్ కోసం పిలుపునిచ్చే సమూహం ఉగ్రవాదానికి నాయకత్వం వహించింది. అయితే ఇదే సమయంలోఇస్లామిక్ రాజ్యాన్ని డిమాండ్ చేస్తూ ఉన్న ఇస్లామిస్ట్ వర్గాలు కూడా పెరిగాయి. మరణించిన వారి సంఖ్య, గాయపడిన వారి సంఖ్య తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, కాశ్మీర్ సంస్కృతి భారతదేశంతో ముడిపడి ఉందని విశ్వసించిన పండిట్‌లు, తమ సమాజంలోని కొంతమంది సభ్యులను లక్ష్యంగా చేసుకుని హత్యలు చేయడంతో భయాందోళనలకు గురయ్యారు. వారిలో ఉన్నత స్థాయి అధికారులు కూడా ఉన్నారు. స్వాతంత్ర్యం కోసం ఉగ్రవాదులు బహిరంగంగా పిలుపునిచ్చారు. వారి భద్రతకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నుండి హామీలేమీ లేకపోవడంతో పాటు పుకార్లు, అనిశ్చితి కారణంగా కూడా వలసలకు కారణాలు. కొన్ని హిందూ జాతీయవాద ప్రచురణలలో లేదా కొంతమంది బహిష్కరించబడిన పండిట్‌లు వ్యక్తం చేసిన అనుమానాలలో ఈ హింసను "జాతిహత్య" లేదా "జాతి ప్రక్షాళన"గా వర్ణించడం సరికాదని, దూకుడుగా ఉందనీ కొందరు పరిశీలకులు పరిగణిస్తారు.

ఈ వలసలకు కారణాలు తీవ్రంగా వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి. 1989-1990 లో, భారతదేశం నుండి స్వాతంత్ర్యం కోసం కాశ్మీరీ ముస్లింల పిలుపులు వేగం పుంజుకున్నాయి. ఇది దేశానికి వ్యతిరేకమైనదిగా భావించిన చాలా మంది కాశ్మీరీ పండితులు ఒత్తిడికి లోనయ్యారు. 1990 లలో అనేక మంది పండిట్ అధికారుల హత్యలు, సమాజంలో అభద్రతా భావాన్ని కలిగించాయి. జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (జెకెఎల్ఎఫ్) కు చెందిన ఉగ్రవాదులు పండిట్లను లక్ష్యంగా చేసుకుని చేసిన హత్యలలో కొందరు ఉన్నత స్థాయి వ్యక్తులు ఉన్నారు. కొన్నిసార్లు మసీదుల నుండి లౌడ్ స్పీకర్లపై, పండిట్లను లోయను విడిచిపెట్టమని హిందూ వ్యతిరేక పిలుపులు ఇచ్చారు. బెదిరింపు లేఖల వార్తలు భయాన్ని సృష్టించాయి. అయితే తరువాతి ఇంటర్వ్యూలలో ఆ లేఖల సంఖ్య కొద్దిగానే ఉందని తెలిసింది. ముస్లింలు, పండితులు అనే రెండు వర్గాలు చెప్పే విషయాల మధ్య అంతరాలు ఉండేవి. పాకిస్తాన్, దానికి మద్దతు ఇచ్చిన తీవ్రవాదులూ తమను సామూహికంగా లోయ నుండి బలవంతంగా బయటకు పారదోలారని చాలా మంది కాశ్మీరీ పండితులు భావించారు. చాలా మంది కాశ్మీరీ ముస్లింలు మతపరమైన మైనారిటీలపై హింసకు మద్దతు ఇవ్వలేదు. కాశ్మీరీ పండితుల వలసలతో కాశ్మీరీ ముస్లింలను ఇస్లామిక్ ఉగ్రవాదులుగా చూపించడానికి ఒక సాకుగా మారింది. ముస్లిం ఉగ్రవాదులపై ప్రతీకార చర్యలను మరింత స్వేచ్ఛగా కొనసాగించడానికి అప్పటి గవర్నర్ జగ్మోహన్, పండిట్ల వలసలను ప్రోత్సహించారని లోయలోని చాలా మంది ముస్లింలు విశ్వసించారు. అనేక పరిశీలకుల అభిప్రాయాల ప్రకారం, ఉగ్రవాదులు చేసిన మత ఆధారిత హింస వలన పండిట్లలో భయాందోళనలు కలిగి వలసలు పెరిగాయి. గవర్నర్ నుండి తమ భద్రతకు హామీ లేకపోవడం కూడా వారి భయానికి ఆజ్యం పోసింది.

కాశ్మీరీ పండితులు మొదట్లో జమ్మూ కాశ్మీర్ దక్షిణ భాగంలో ఉన్న జమ్మూ డివిజన్‌కు తరలివెళ్లారు. అక్కడ వారు శరణార్థి శిబిరాల్లో, కొన్నిసార్లు అపరిశుభ్రమైన పరిసరాల్లో నివసించారు. వారి వల్స సమయంలో, తమ వలస కొన్ని నెలలకు మించి ఉండదని భావించిన పండిట్లు చాలా తక్కువ. బహిష్కరణ ఎక్కువ కాలం కొనసాగడంతో, పట్టణ ఉన్నత వర్గాలలో ఉన్న చాలా మంది స్థానభ్రంశం చెందిన పండితులు భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో ఉద్యోగాలు పొందగలిగారు. కాని దిగువ-మధ్యతరగతి, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చెందిన వారు శరణార్థి శిబిరాల్లో ఎక్కువ కాలం ఉన్నారు. కొంతమంది పేదరికంలో నివసించారు. ఇది స్థానిక సమాజంలో ఉద్రిక్తతలను సృష్టించింది. స్థానిక సామాజిక, మతపరమైన ఆచారాలు హిందూ ఆచారాలే  అయినప్పటికీ, బ్రాహ్మణ పండిట్ల ఆచారాల కంటే అవి భిన్నంగా ఉండేవి. ఆ కారణంగా స్థానిక సమాజాల్లో పండిట్లు మమేకం కావడం కష్టతరమైంది. శిబిరాల్లో నివసిస్తున్న చాలా మంది పండితులు భావోద్వేగాలకు, నిరాశ, నిస్సహాయతలకూ లోనయ్యారు. కాశ్మీరీ పండిట్లను భారతదేశంలోని మితవాద హిందూ సమూహాలు త్వరగా సమర్థించాయి. దీంతో కాశ్మీరీ ముస్లింల నుండి పండిట్లను మరింత దూరం చేశాయి. కొంతమంది స్థానభ్రంశం చెందిన కాశ్మీరీ పండితులు పనూన్ కాశ్మీర్ (మా స్వంత కాశ్మీర్) అనే సంస్థను ఏర్పాటు చేశారు. ఇది లోయలో కాశ్మీరీ హిందువులకు ప్రత్యేక మాతృభూమి కావాలని కోరింది. ఇది కాశ్మీర్కు స్వయంప్రతిపత్తిని వ్యతిరేకించింది. పండిట్లు కాశ్మీర్లోని తమ మాతృభూమికి తిరిగి రావడం అనేది పాలక భారతీయ జనతా పార్టీ తమ ఎన్నికల ప్రధాన అంశాలలో ఒకటిగా మార్చుకుంది. పండిట్లు ముస్లింల మధ్య చర్చలు వారి పరస్పర బలహీనతలను చెప్పుకోవడం, పరస్పర కష్టాలను గుర్తించకపోవడం వల్ల దెబ్బతిన్నప్పటికీ, కాశ్మీర్ను విడిచిపెట్టిన పండిట్లు తమను తిరస్కరించినట్లు, తాము తుడిచిపెట్టుకుపోయినట్లూ భావించారు. ప్రవాసంలో ఉన్న కాశ్మీరీ పండిట్లు తమ అనుభవాలను నమోదు చేసుకోవడానికి, వాటిని అర్థం చేసుకోవడానికి స్వీయచరిత్రలు, జ్ఞాపకాలు, నవలలు, కవిత్వం రాశారు. జనవరి 19 వ తేదీని కాశ్మీరీ హిందూ సమాజాలు ఎక్సోడస్ డేగా జరుపుకుంటాయి.

## నేపథ్యం
1947 నుండి భారత, పాకిస్తాన్ల మధ్య వివాదానికి కారణమైన కాశ్మీర్ లోయ భారతదేశం పాలనలో ఉంది. 1947 కి ముందు, బ్రిటిషు పాలనా కాలంలో జమ్మూ కాశ్మీర్ ఒక సంస్థానంగా ఉన్నప్పుడు, కాశ్మీరీ పండితులు లేదా కాశ్మీరీ హిందువులు, 1889 నుండి 1941 వరకు జనాభా లెక్కల ప్రకారం కాశ్మీర్ లోయ జనాభాలో 4% నుండి 6% మధ్య ఉన్నారు. మిగతావారంతా కాశ్మీరీ ముస్లిములు. మెజారిటీగా ఉన్న ఈ ముస్లింలకు, కాశ్మీర్ భవిష్యత్తును నిర్ణయించడంలో తమ మద్దతు తప్పనిసరి అని భావించేవారు. 1950 నాటికి, కాశ్మీర్‌ను భారతదేశంలో విలీనం చేసిన అంశం పరిష్కారం కాని నేపథ్యంలో, షేక్ అబ్దుల్లా ప్రభుత్వం ప్రణాళిక చేసిన భూ సంస్కరణల వలన, సామాజికంగా, ఆర్థికంగా తాము క్షీణించే ముప్పు వలనా పెద్ద సంఖ్యలో పండిట్లు భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లారు. అప్పట్లో లోయలో సాగునీటి భూమిలో 30% పైగా పండిట్ల ఉన్నతవర్గం చేతిలోనే ఉండేది.

1989 లో కాశ్మీరులో ఉగ్రవాదం ప్రారంభమైంది. 1987 లో జరిగిన శాసనసభ ఎన్నికలలో రిగ్గింగు పట్ల, మరింత స్వయంప్రతిపత్తి కోరికను నిరాకరించడం పట్ల భారత ప్రభుత్వంపై కాశ్మీరీల అసంతృప్తి ఉగ్రవాదానికి ఆజ్యం పోసింది. ఈ అసంతృప్తి భారతదేశానికి వ్యతిరేకంగా మారింది. జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (జెకెఎల్ఎఫ్) కు లౌకిక మూలాలుండేవి. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం దాని ప్రధాన లక్ష్యంగా ఉండేది. తిరుగుబాటుకు అది నాయకత్వం వహించింది కానీ హింసను మాత్రం విడిచిపెట్టలేదు. 1990 ప్రారంభంలో, అధిక సంఖ్యాక కాశ్మీరీ హిందువులు సామూహికంగా లోయ నుండి పారిపోయారు. తరువాతి సంవత్సరాల్లో మరింత మంది వెళ్ళిపోయారు. దాంతో 2011 నాటికి కేవలం 3,000 కుటుంబాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. కొంతమంది పరిశీలకుల ప్రకారం, 1990 మార్చి మధ్య నాటికి 30 లేదా 32 మంది కాశ్మీరీ పండితులను ఉగ్రవాదులు చంపేసారు. ఆ సమయానికి వలసలు చాలా వరకు పూర్తయిపోయాయి. భారత హోం మంత్రిత్వ శాఖ డేటా ప్రకారం 1988 నుండి 1991 వరకు ఉన్న నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో 217 మంది హిందూ పౌరులు మరణించారు.

1975 ఇందిరా-షేక్ ఒప్పందం ప్రకారం, జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం గతంలో చేపట్టిన చర్యలకు షేక్ అబ్దుల్లా అంగీకరించాడు. కాశ్మీర్ విశ్వవిద్యాలయం సామాజిక శాస్త్రవేత్త అయిన ఫరూఖ్ ఫహీం, దాని పట్ల కాశ్మీర్ ప్రజలలో వ్యతిరేకత ఎదురైందనీ, భవిష్యత్ ఉగ్రవాదానికి అది పునాది వేసిందనీ అతను పేర్కొన్నాడు. ఈ ఒప్పందాలను వ్యతిరేకించిన వారిలో జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ కాశ్మీర్, జమ్మూ కాశ్మీర్ పీపుల్స్ లీగ్, పాక్ ఆక్రమిత ఆజాద్ జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రంగా ఉన్న జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (జెకెఎల్ఎఫ్) లు ఉన్నాయి. 1970 ల మధ్యకాలం నుండి, ఓటుబ్యాంకు రాజకీయాల కోసం రాష్ట్రంలో మతతత్వ వాక్చాతుర్యాన్ని దోపిడీ చేస్తున్నారు. ఈ సమయంలో, పాకిస్తాన్ నిఘా సంస్థ ఇంటర్-సర్వీసెస్ ఇంటెలిజెన్స్ (ISI) తమ దేశంలో మత ఐక్యతను పెంపొందించడానికి సూఫీయిజం స్థానంలో వహాబిజంను వ్యాప్తి చేయడానికి ప్రయత్నించింది. దానికి మతతత్వం సహాయపడింది. 1980 లలో షేక్ అబ్దుల్లా ప్రభుత్వం సుమారు 300 ప్రదేశాల పేర్లను ఇస్లామిక్ పేర్లుగా మార్చినప్పుడు కాశ్మీరులో ఇస్లామీకరణ ప్రారంభమైంది. షేక్ 1930 ల నాటి తన ఘర్షణాత్మక స్వాతంత్య్ర అనుకూల ప్రసంగాల మాదిరిగానే మసీదులలో మతపరమైన ప్రసంగాలు చేయడం ప్రారంభించాడు. అదనంగా, అతను కాశ్మీరీ హిందువులను *ముఖ్‌బీర్* () అని వర్ణించాడు.

భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా కాశ్మీరులో అశాంతిని నాటడానికి ఐఎస్ఐ మొదట్లో చేసిన ప్రయత్నాలు 1980 ల చివరి వరకు చాలావరకు విఫలమయ్యాయి. సోవియట్-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్ ముజాహిదీన్ చేసిన సాయుధ పోరాటం, ఇరాన్లో ఇస్లామిక్ విప్లవం, భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పంజాబ్లో ఖలిస్తాన్ ఉద్యమం మొదలైనవి కాశ్మీరీ ముస్లిం యువతకు ప్రేరణగా నిలిచాయి. స్వాతంత్ర్యానికి కోరుతున్న జేకేఎల్ఎఫ్, జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ కాశ్మీర్ సహా పాకిస్తాన్ అనుకూల ఇస్లామిస్ట్ గ్రూపులు రెండూ కాశ్మీరీ జనాభాలో వేగంగా పెరుగుతున్న భారత వ్యతిరేక భావాలను సమీకరించాయి. 1984 సంవత్సరంలో కాశ్మీర్లో ఉగ్రవాద హింస గణనీయంగా పెరిగింది. 1984 ఫిబ్రవరిలో జేకేఎల్ఎఫ్ ఉగ్రవాది మక్బూల్ భట్‌ను ఉరితీసిన తరువాత, ఈ ప్రాంతంలో కాశ్మీరీ జాతీయవాదుల సమ్మెలు, నిరసనలు చెలరేగాయి. ఇక్కడ పెద్ద సంఖ్యలో కాశ్మీరీ యువత భారత వ్యతిరేక ప్రదర్శనలలో విస్తృతంగా పాల్గొన్నారు, తత్ఫలితంగా రాష్ట్ర భద్రతా దళాల నుండి భారీ ప్రతీకార చర్యలను ఎదుర్కొన్నారు.

అప్పటి ముఖ్యమంత్రి ఫరూక్ అబ్దుల్లా పరిస్థితిని అదుపు చేయలేకపోయారని అతని విమర్శకులు ఆరోపించారు. ఈ సమయంలో పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ లో అతను పర్యటించడం ఇబ్బందికరంగా మారింది. అక్కడ అతను జేకేఎల్ఎఫ్తో కలిసి ఒకే వేదికపై కూర్చున్నాడు. ఇందిరా గాంధీ తరఫున, తన తండ్రి తరపునా తాను అక్కడికి వెళ్లానని, తద్వారా అక్కడి మనోభావాలను "ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకోవచ్చు" అనీ అబ్దుల్లా నొక్కి చెప్పాడు. కానీ దాన్ని పెద్దగా ఎవరూ నమ్మలేదు. జమ్మూలో ఖలిస్తానీ ఉగ్రవాదులకు శిక్షణ ఇవ్వడానికి అతను అనుమతించాడని ఆరోపణలు కూడా ఉన్నాయి. అయితే అది నిజమని నిరూపణ కాలేదు. 1984 జూలై 2 న, ఇందిరా గాంధీ అబ్దుల్లాను ముఖ్యమంత్రిగా తొలగించిన తరువాత, ఆమె మద్దతు ఉన్న గులాం మహ్మద్ షా, తన బావమరిది ఫరూక్ అబ్దుల్లా స్థానంలో ముఖ్యమంత్రి పదవిని చేపట్టాడు. దీనిని "రాజకీయ కుట్ర" అని వర్ణించారు.

ప్రజల ద్వారా ఎన్నిక గాని జి. ఎం. షా పరిపాలన, మతపరమైన మనోభావాల ద్వారా కొంత చట్టబద్ధతను పొందడానికి, ఇస్లామిస్టులు, భారతదేశ ప్రత్యర్థులు, ముఖ్యంగా మోల్వీ ఇఫ్తిఖర్ హుస్సేన్ అన్సారీ, మొహమ్మద్ షఫీ ఖురేషి, మొహినుద్దీన్ సలాతీ లను ఆశ్రయించాడు. గతంలో 1983 రాష్ట్ర ఎన్నికలలో భారీ ఓటమిని చవిచూసిన ఇస్లామిస్టులకు ఇది రాజకీయ అవకాశంగా కలిసివచ్చింది. 1986 లో జమ్మూలోని కొత్త సచివాలయ ప్రాంతం లోపల ఒక పురాతన హిందూ ఆలయ ప్రాంగణంలో, ముస్లిం ఉద్యోగులు 'నమాజ్' చేసుకోవడం కోసం ఒక మసీదును నిర్మించాలని షా నిర్ణయించాడు. ఈ నిర్ణయానికి నిరసనగా జమ్మూ ప్రజలు వీధుల్లోకి వచ్చారు, ఇది హిందూ-ముస్లిం ఘర్షణకు దారితీసింది. దీనికి ప్రతీకారంగా షా, 1986 ఫిబ్రవరిలో కాశ్మీర్ లోయకు తిరిగి వచ్చి ఇస్లాం ఖతరే మే హై (ఇస్లాం ప్రమాదంలో ఉంది) అని చెప్పి కాశ్మీరీ ముస్లింలను రెచ్చగొట్టాడు. దీని ఫలితంగా 1986 లో కాశ్మీరులో అల్లర్లు జరిగాయి. కాశ్మీరీ హిందువులను కాశ్మీరీ ముస్లింలు లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. వివిధ ప్రాంతాల్లో కాశ్మీరీ హిందువులను చంపి, వారి ఆస్తులను, దేవాలయాలనూ ధ్వంసం చేసారు. ప్రధానంగా దక్షిణ కాశ్మీర్, సోపోర్ ప్రాంతాల్లో ఇవి ఎక్కువగా జరిగాయి. 1986 ఫిబ్రవరిలో జరిగిన అనంతనాగ్ అల్లర్ల సమయంలో, హిందువులెవరూ మరణించనప్పటికీ, హిందువులకు చెందిన అనేక ఇళ్లు, ఇతర ఆస్తులను దోచుకున్నారు, తగలబెట్టారు. అనంతనాగ్ అల్లర్ల దర్యాప్తులో మతపరమైన మనోభావాల ద్వారా రాజకీయ ప్రయోజనం పొందడానికి హింసను నిర్వహించడంలో ఇస్లామిస్టులు కాకుండా రాష్ట్రంలోని 'లౌకిక పార్టీల' సభ్యులు కూడా కీలక పాత్ర పోషించారని వెల్లడైంది. హింసను అరికట్టడానికి షా సైన్యాన్ని పిలిచాడు, కానీ అది పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు. దక్షిణ కాశ్మీర్లో మతపరమైన అల్లర్ల తరువాత ఆయన ప్రభుత్వాన్ని 1986 మార్చి 12న గవర్నర్ జగ్మోహన్ తొలగించగా, రాష్ట్రంలో గవర్నర్ పాలన విధించారు. ఈ రాజకీయ పోరాటాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, రాష్ట్రంలో ఇస్లామిస్టులు, మతాచార్యులు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న "ముస్లిం"లకూ  మధ్య సంఘర్షణగా చిత్రీకరించబడింది.

1987 రాష్ట్ర ఎన్నికల కోసం, జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ కాశ్మీర్‌తో సహా వివిధ ఇస్లామిస్ట్ గ్రూపులు, ఇస్లామిక్ ఐక్యత కోసం, కేంద్రం నుండి రాజకీయ జోక్యానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేయడానికి ఒక మేనిఫెస్టోతో ముస్లిం యునైటెడ్ ఫ్రంట్ పతాకం కింద ఒకటయ్యాయి. రెండు ప్రధాన పార్టీలు (NC, INC) కలిసి పొత్తు పెట్టుకుని ఎన్నికల్లో విజయం సాధించాయి, అయితే, ప్రధాన స్రవంతి కూటమికి అనుకూలంగా ఎన్నికల్లో రిగ్గింగు చేసారని విశ్వసించారు. ఫరూక్ అబ్దుల్లా ఏర్పాటు చేసిన ప్రభుత్వానికి చట్టబద్ధత లేదని భావించారు. అవినీతి, అక్రమాలు ఉగ్రవాదానికి ఉత్ప్రేరకాలయ్యాయి. భారత అనుకూల అభిప్రాయాలను బహిరంగంగా వ్యక్తం చేసిన వారిని కాశ్మీరీ ఉగ్రవాదులు హతమార్చారు. కాశ్మీరీ హిందువులు తమ మతం ద్వారా కాశ్మీర్‌లో భారతదేశ ఉనికిని ప్రదర్శిస్తున్నారనే నెపంతో ఉగ్రవాదులు వారిని ప్రత్యేకంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ఉగ్రవాదాన్ని మొదలుపెట్టింది JKLF అయినప్పటికీ, తరువాతి కొద్ది నెలల్లోనే ఇస్లామిక్ షరియా ఆధారిత పరిపాలనను స్థాపించాలని వాదించే ఇస్లామిస్ట్ సమూహాలు పెరిగిపోయాయి. సామాజిక-రాజకీయ వ్యవస్థలను, ఆర్థిక వ్యవస్థనూ ఇస్లామీకరించడం, పాకిస్తాన్‌తో విలీనం, *ఉమ్మా* ఏకీకరణ, ఇస్లామిక్ కాలిఫేట్ స్థాపనలు వాటి లక్ష్యాలు. ఇస్లామేతర అంశాల నుండి లోయను విముక్తి చేయడానికి, కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారులు, హిందువులు, ఉదారవాద, జాతీయవాద మేధావులు, సామాజిక, సాంస్కృతిక కార్యకర్తలను నిర్మూలించడం అవసరమని వాళ్ళు వివరించారు. ప్రధాన స్రవంతి పార్టీలు, ఇస్లామిస్ట్ సమూహాల మధ్య సంబంధాలు సాధారణంగా బలహీనంగా, తరచుగా ప్రతికూలంగానూ ఉండేవి. JKLF తన సమీకరణ వ్యూహాలు, బహిరంగ ప్రసంగాలలో ఇస్లామిక్ సూత్రీకరణలను ఉపయోగించుకునేది. ఇస్లాం, స్వాతంత్ర్యం ఒకటే అన్నట్లుగా వాడేది. ప్రతి ఒక్కరికీ సమాన హక్కులు ఉండాలని  కోరేది. అయితే అదే సమయంలో ఇస్లామిక్ ప్రజాస్వామ్యాన్ని, ఖురాన్, సున్నత్ ప్రకారం మైనారిటీ హక్కుల రక్షణ, ఇస్లామిక్ సోషలిజపు ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థాపించడానికి అది ప్రయత్నించినందున JKLF డిమాండులో ప్రత్యేకమైన ఇస్లామిక కోంణం ఉండేది. వేర్పాటువాద అనుకూల రాజకీయాలు కొన్ని సమయాల్లో లౌకిక వాదం నుండి దూరంగా జరిగేవి.

## ఉగ్రవాద కార్యకలాపాలు
1988 జూలైలో, జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (జెకెఎల్ఎఫ్) భారతదేశం నుండి కాశ్మీర్ను వేరుచేయడానికి వేర్పాటువాద ఉగ్రవాదాన్ని ప్రారంభించింది. ఈ బృందం మొదటిసారిగా 1989 సెప్టెంబరు 14 న కాశ్మీరీ హిందువులను లక్ష్యంగా చేసుకుంది. జమ్మూ కాశ్మీర్లోని భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రముఖ నాయకుడు, న్యాయవాది టీకా లాల్ తప్లూని పలువురు చూస్తూండగానే ఉగ్రవాదులు హత్య చేశారు. ముఖ్యంగా తప్లూ హంతకులను పట్టుకోకపోవడం కాశ్మీరీ హిందువులలో భయాన్ని కలిగించింది, ఇది ఉగ్రవాదులకు ధైర్యాన్ని ఇచ్చింది కూడా. లోయలో తాము సురక్షితంగా లేమని, తమను ఎప్పుడైనా లక్ష్యంగా చేసుకోగలరని హిందువులు భావించారు. అనేక మంది ప్రముఖులతో సహా కాశ్మీరీ హిందువుల హత్యలు మరింత భయాన్ని కలిగించాయి.

భారత హోంమంత్రి ముఫ్తీ మొహమ్మద్ సయీద్, ఆ సమయంలో జమ్మూ కాశ్మీర్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న తన రాజకీయ ప్రత్యర్థి ఫరూక్ అబ్దుల్లాను అణగదొక్కడానికి, జగ్మోహన్‌ను రాష్ట్ర గవర్నరుగా నియమించమని ప్రధాన మంత్రి వి. పి. సింగ్‌ను ఒప్పించాడు. అంతకుముందు 1984 ఏప్రిల్లో కూడా గవర్నరుగా నియమితులైన జగ్మోహన్ పట్ల అబ్దుల్లాకు అప్పటికే కోపం ఉండేది. 1984 జూలైలో అబ్దుల్లాను తొలగించాలని రాజీవ్ గాంధీ సిఫారసు చేశారు. జగ్మోహన్‌ను గవర్నరుగా నియమిస్తే తాను రాజీనామా చేస్తానని అబ్దుల్లా గతంలో ప్రకటించారు. అయితే, కేంద్ర ప్రభుత్వం ముందుకు వెళ్లి ఆయననే గవర్నరుగా నియమించింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, అబ్దుల్లా 1990 జనవరి 18 న రాజీనామా చేశాడు. రాష్ట్ర అసెంబ్లీని రద్దు చేయాలని జగ్మోహన్ సూచించాడు.

చాలా మంది కాశ్మీరీ హిందువులు కాశ్మీర్ లోయను విడిచిపెట్టి భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు, ముఖ్యంగా రాష్ట్రంలోని జమ్మూ ప్రాంతానికి వలస వెళ్ళి అక్కడి శరణార్థి శిబిరాలలో చేరారు.

### దాడులు, బెదిరింపులు
1989 సెప్టెంబరు 14న న్యాయవాది, బిజెపి సభ్యుడైన టికా లాల్ తప్లూను శ్రీనగర్‌లో తన ఇంట్లోనే జెకెఎల్ఎఫ్ ఉగ్రవాదులు హత్య చేసారు.

నవంబరు 4న శ్రీనగర్ హైకోర్టు సమీపంలో న్యాయమూర్తి నీలకాంత్ గంజూని కాల్చి చంపారు. అతను 1968లో కాశ్మీరీ వేర్పాటువాద మక్బూల్ భట్‌కు మరణశిక్ష విధించాడు.

డిసెంబరులో జేకేఎల్ఎఫ్ సభ్యులు అప్పటి కేంద్ర మంత్రి ముఫ్తీ మహ్మద్ సయీద్ కుమార్తె డాక్టర్ రుబియా సయీద్‌ను కిడ్నాప్ చేసి, ఐదుగురు ఉగ్రవాదులను విడుదల చేయాలని డిమాండ్ చేశారు. తరువాత అది నెరవేరింది.

1990 జనవరి 4 న, శ్రీనగర్‌కు చెందిన వార్తాపత్రిక *ఆఫ్తాబ్,* హిందువులందరినీ వెంటనే కాశ్మీర్‌ను విడిచిపెట్టమని బెదిరిస్తూ ఒక సందేశాన్ని విడుదల చేసింది. అది ఉగ్రవాద సంస్థ హిజ్బుల్ ముజాహిదీన్‌ పంపించిందని చెప్పింది. 1990 ఏప్రిల్ 14 న శ్రీనగర్‌కు చెందిన మరొక వార్తాపత్రిక *అల్-సఫా* అదే హెచ్చరికను మళ్లీ ప్రచురించింది. ఆ ప్రకటన ఇచ్చినదెవరో పత్రిక యాజమాన్యం చెప్పలేదు. ఆ తరువాత ఒక వివరణను జారీ చేసింది. కాశ్మీరీలందరూ ఇస్లామిక నిబంధనలను ఖచ్చితంగా పాటించాలని బెదిరింపు సందేశాలతో గోడలపై పోస్టర్లు వెలిసాయి. ఇందులో ఇస్లామిక దుస్తుల నియమావళిని పాటించడం, మద్యంపై, సినిమాహాళ్లపై, వీడియో పార్లర్‌లపై నిషేధం, మహిళలపై కఠినమైన ఆంక్షలు ఉన్నాయి. కలాష్నికోవ్‌లతో ముసుగు ధరించిన గుర్తు తెలియని వ్యక్తులు తమ గడియారాల్లో సమయాన్ని పాకిస్తాన్ ప్రామాణిక సమయాన్ని పెట్టుకొమ్మని ప్రజలను వత్తిడి చేశారు. ఇస్లామిక పాలనకు చిహ్నంగా కార్యాలయాల భవనాలు, దుకాణాలు, సంస్థలకు ఆకుపచ్చ రంగులు వేసారు. కాశ్మీరీ హిందువుల దుకాణాలు, కర్మాగారాలు, దేవాలయాలు, ఇళ్లను తగులబెట్టారు లేదా ధ్వంసం చేశారు. కాశ్మీర్‌ను వెంటనే వదిలి వెళ్ళిపోవాలని హిందువుల ఇళ్ళ తలుపులపై బెదిరింపు పోస్టర్లు అంటించారు. జనవరి 18 - 19 అర్థరాత్రి సమయంలో, కాశ్మీర్ లోయలో ఒక కరెంటు తీసేసారు. అక్కడ మసీదులలో మినహా అన్నిచోట్లా విద్యుత్తుని నిలిపివేసారు. కాశ్మీరీ హిందువులను ఏరివేయాలని కోరుతూ మసీదు నుండి విభజనాత్మక, ఉద్రేకపూరిత సందేశాలను ప్రసారం చేసింది.

జనవరి 21న, జగ్‌మోహన్ గవర్నర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించిన రెండు రోజుల తర్వాత, శ్రీనగర్‌లో గావ్‌కాడల్ మారణకాండ జరిగింది. నిరసనకారులపై భద్రతా దళాలు కాల్పులు జరిపడంతో కనీసం 50 మంది మరణించారు. ఈ సంఘటనలు గందరగోళానికి దారితీశాయి. లోయ కల్లోలితమైంది. తుపాకీలు పట్టుకుని నినాదాలు చేస్తూ జనం వీధులలో తిరగడం ప్రారంభించారు. హింసాత్మక సంఘటనల వార్తలు వస్తూనే ఉన్నాయి. రాత్రి ప్రాణాలతో బయటపడిన చాలా మంది హిందువులు లోయ నుండి పారిపోయి తమ ప్రాణాలను కాపాడుకున్నారు.

జనవరి 25న, రావల్‌పోరా కాల్పుల ఘటన జరిగింది. ఇందులో నలుగురు భారత వైమానిక దళ సిబ్బంది - స్క్వాడ్రన్ లీడర్ రవి ఖన్నా, కార్పోరల్ DB సింగ్, కార్పోరల్ ఉదయ్ శంకర్, ఎయిర్‌మెన్ ఆజాద్ అహ్మద్‌లు మరణించారు. 10 మంది ఇతర IAF సిబ్బంది గాయపడ్డారు. ఉదయం వారిని తీసుకెళ్ళే వాహనం కోసం బస్ స్టాండులో వేచి ఉండగా వారిపై ఈ దాడి జరిగింది. ఉగ్రవాదులు దాదాపు 40 రౌండ్ల కాల్పులు జరిపారు. స్పష్టంగా 2 నుండి 3 ఆటోమేటిక్ ఆయుధాలు, ఒక సెమీ ఆటోమేటిక్ పిస్టల్‌తో ఈ కాల్పులు జరిపారు. 7 గురు సాయుధ కానిస్టేబుళ్లు, ఒక హెడ్ కానిస్టేబుల్‌తో కూడిన జమ్మూ కాశ్మీర్ ఆర్మ్‌డ్ పోలీస్ పోస్టు సమీపంలోనే ఉన్నప్పటికీ వాళ్ళు స్పందించలేదు. జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (JKLF), ముఖ్యంగా దాని నాయకుడు యాసిన్ మాలిక్ ఈ హత్యలు చేసినట్లు ఆరోపణలు వచ్చాయి. ఇలాంటి సంఘటనలు కాశ్మీర్ నుండి హిందువుల వలసలను మరింత వేగవంతం చేశాయి.

## అనంతర పరిణామాలు
కాశ్మీరీ హిందువుల వలసల తర్వాత కాశ్మీర్‌లో ఉగ్రవాదం పెరిగింది. ఉగ్రవాదులు కాశ్మీరీ హిందువుల ఆస్తులను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. భారత హోం మంత్రిత్వ శాఖ డేటా ప్రకారం, 1991 నుండి 2005 వరకు 1,406 హిందూ పౌరులు మరణించారు. జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రభుత్వం 1989 - 2004 మధ్య కాలంలో 219 మంది హిందూ పండిట్ కమ్యూనిటీ సభ్యులు చంపబడ్డారని ఆ తర్వాత ఎవరూ చంపబడలేదనీ చెప్పింది. కాశ్మీర్‌లోని హిందువుల స్థానిక సంస్థ, కాశ్మీర్ పండిట్ సంఘర్ష్ సమితి (KPSS) 2008 - 2009 సంవత్సరాల్లో ఒక సర్వేను నిర్వహించి, 1990 నుండి 2011 వరకు 399 మంది కాశ్మీరీ హిందువులను ఉగ్రవాదులు చంపేసారనీ వారిలో 75% మందిని మొదటి సంవత్సరంలోనే చంపారని పేర్కొంది. కాశ్మీరీ ఉగ్రవాదులు, గత 20 సంవత్సరాలలో, లోయలో, దాదాపు 650 మంది హిందువులను చంపేసారు.

వలసలకు ప్రతిస్పందనగా, కాశ్మీర్ నుండి పారిపోయిన హిందువులకు ప్రాతినిధ్యం వహించే రాజకీయ సమూహం పనూన్ కాశ్మీర్ అనే సంస్థను ఏర్పరచింది. 1991 చివరలో, ఈ సంస్థ *మార్గదర్శన్ తీర్మానాన్ని* ఆమోదించింది, ఇది కాశ్మీర్ డివిజన్, పనూన్ కాశ్మీర్‌లో ప్రత్యేక కేంద్రపాలిత ప్రాంతం ఏర్పాటు చెయ్యాల్సిన ఆవశ్యకతను పేర్కొంది. పనూన్ కాశ్మీర్ కాశ్మీరీ హిందువులకు మాతృభూమిగా ఉంటుంది. చెల్లాచెదురైన కాశ్మీరీ పండిట్లకు పునరావాసం కల్పిస్తుంది అని కూడా చెప్పింది.

2009లో అమెరికా లోని ఓరెగాన్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీ, ఇస్లామిక్ రాజ్యాన్ని స్థాపించే ఉద్దేశంతో ఉగ్రవాదులు జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని ముస్లిమేతర మైనారిటీలపై చేసిన హింసను గుర్తించి, 2007 సెప్టెంబరు 14 ను  అమరవీరుల దినోత్సవంగా గుర్తించింది.

కాశ్మీరీ హిందువులు లోయకు తిరిగి వెళ్ళేందుకు పోరాడుతూనే ఉన్నారు. వారిలో చాలా మంది శరణార్థులుగా జీవిస్తున్నారు. పరిస్థితి మెరుగుపడిన తర్వాత బహిష్కృత సంఘం తిరిగి రావాలని ఆశించింది. లోయలో పరిస్థితి అస్థిరంగా ఉంది. తమ ప్రాణాలకు ప్రమాదం వాటిల్లుతుందనే భయంతో చాలా మంది వెళ్ళలేదు. వలస పోయాక చాలా మంది తమ ఆస్తులను కోల్పోయారు, తిరిగి వెళ్లి వాటిని విక్రయించలేరు. వారి కాందిశీక స్థితి వలన చదువులో వారు వెనకబడి పోయారు. చాలా హిందూ కుటుంబాలు తమ పిల్లలను మంచి గుర్తింపు ఉన్న ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో చదివించలేకపోయాయి. ఇంకా, చాలా మంది హిందువులు ప్రధానంగా ముస్లిం రాష్ట్ర బ్యూరోక్రాట్ల సంస్థాగత వివక్షను ఎదుర్కొన్నారు. శరణార్థి శిబిరాల్లోని తాత్కాలిక పాఠశాలలు, కళాశాలలు సరిపడినన్ని లేవు, హిందూ పిల్లలకు చదువుకోవడం కష్టంగా మారింది. వారు జమ్మూ విశ్వవిద్యాలయంలోని పిజి కాలేజీలలో చేరలేకపోవడంతో వారు ఉన్నత విద్యలో కూడా వెనకబడ్డారు. కాశ్మీర్ లోయలోని ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లలో చేరడమనేది అసలు సాధ్యమే కాదు.

బుర్హాన్ వనీ హత్య తర్వాత 2016 లో జరిగిన కాశ్మీర్ అశాంతి సమయంలో, కాశ్మీర్‌లో కాశ్మీరీ హిందువులు ఉన్న ట్రాన్సిట్ క్యాంపులపై రౌడీ మూకలు దాడి చేశాయి. దాడుల కారణంగా దాదాపు 200–300 మంది కాశ్మీరీ హిందూ ఉద్యోగులు జులై 12న రాత్రి సమయంలో రవాణా శిబిరాల నుండి పారిపోయారు. తమ శిబిరంపై దాడులకు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా నిరసనలు నిర్వహించి, కాశ్మీర్ లోయలోని కాశ్మీరీ హిందూ ఉద్యోగులందరినీ వెంటనే ఖాళీ చేయించాలని డిమాండ్ చేశారు. అశాంతి సమయంలో కమ్యూనిటీకి చెందిన 1300 మంది ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఈ ప్రాంతం నుండి పారిపోయారు. హిందువులు కాశ్మీర్‌ను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోవాలని లేదంటే చంపేస్తామనీ బెదిరించే పోస్టర్‌లను కూడా ఉగ్రవాద సంస్థ లష్కరే తోయిబా పుల్వామాలోని ట్రాన్సిట్ క్యాంపుల దగ్గర అంటించింది.

రూట్స్ ఆఫ్ కాశ్మీర్ అనే సంస్థ 2017లో కాశ్మీరీ హిందువులపై 700 పైచిలుకు హత్యలు జరిగినట్లు ఆరోపించిన 215 కేసులను తిరిగి తెరవాలని పిటిషన్ దాఖలు చేసింది, అయితే భారత సుప్రీంకోర్టు దాని అభ్యర్థనను తిరస్కరించింది. జాతి ప్రక్షాళనపైన, నేరాలపైనా దర్యాప్తు చేసేందుకు "ప్రత్యేక నేరాల ట్రిబ్యునల్" ఏర్పాటు చేయాలని వారు డిమాండ్ చేశారు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు దరఖాస్తు చేసుకోలేని నిర్వాసిత కాశ్మీరీ హిందువులకు ఒకేసారి పరిహారం చెల్లించాలని డిమాండ్ చేశారు.

## పునరావాసం
భారత ప్రభుత్వం హిందువులకు పునరావాసం కల్పించడానికి ప్రయత్నించింది. వేర్పాటువాదులు కూడా హిందువులను తిరిగి కాశ్మీర్‌కు రమ్మని ఆహ్వానించారు.

2016 నాటికి, మొత్తం 1,800 మంది కాశ్మీరీ హిందూ యువకులు లోయకు తిరిగి వచ్చారు. 2008 లో యూపీఏ ప్రభుత్వం 1,168 కోట్ల ప్యాకేజీని ఇచ్చింది. అయితే, యూత్ ఆల్ ఇండియా కాశ్మీరీ సమాజ్ అధ్యక్షుడు RK భట్, ఈ ప్యాకేజీ కేవలం కంటితుడుపు మాత్రమేనని విమర్శించాడు. చాలా మంది యువకులు ఇరుకైన షెడ్‌ల లోనో, అద్దె ఇళ్ల లోనో నివసిస్తున్నారని చెప్పాడు. 2010 నుంచి ఇప్పటి వరకు 4 వేల పోస్టులు ఖాళీగా ఉన్నాయని, బీజేపీ ప్రభుత్వం పడికట్టు పదాలనే మళ్లీ మళ్ళీ వల్లిస్తోందని, వారికి సాయం చేయడంలో దానికి నిబద్ధత లేదనీ ఆరోపించాడు. ‘కాష్ కాశ్మీర్’ అనే ఓ నాటకంలో ప్రభుత్వ ఉదాసీనతనూ, కాశ్మీరీ హిందువుల బాధలనూ ఎత్తిచూపారు. జర్నలిస్ట్ రాహుల్ పండిత ఒక జ్ఞాపకంలో వ్రాసినట్లుగా ఇటువంటి ప్రయత్నాలకు, వాదనలకూ రాజకీయ సంకల్పం లేదు.

జనవరి 19న NDTVకి ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో ఫరూఖ్ అబ్దుల్లా, వెనక్కి రావాల్సిన బాధ్యత కాశ్మీరీ హిందువులదేనని, అలా చేయమని ఎవరూ వారిని వేడుకోరనీ చెప్పి వివాదం సృష్టించాడు. అతని వ్యాఖ్యలపై కాశ్మీరీ హిందూ రచయితలు నీరూ కౌల్, సిద్ధార్థ గిగూ, కాంగ్రెస్ ఎంపీ శశి థరూర్, లెఫ్టినెంట్ జనరల్ సయ్యద్ అటా హస్నైన్ (రిటైర్డ్.) ల నుండి విమర్శలను ఎదుర్కొన్నాడు. అలాగే 1996 లో తాను ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న సమయంలో తిరిగి రావాలని కోరానని, అందుకు వారు నిరాకరించారనీ అతను చెప్పాడు. జనవరి 23 న తన వ్యాఖ్యలను పునరుద్ఘాటిస్తూ, వారు తిరిగి రావాల్సిన సమయం ఆసన్నమైందని అన్నాడు.

కాశ్మీరీ హిందువులకు ప్రత్యేక టౌన్‌షిప్‌లు ఉండాలనే అంశం కాశ్మీర్ లోయలో వివాదానికి మూలంగా ఉంది. ఇస్లాంవాదులు, వేర్పాటువాదులు, ప్రధాన స్రవంతి రాజకీయ పార్టీలు అన్నీ దీన్ని వ్యతిరేకించాయి. హిజ్బుల్ ముజాహిదీన్ ఉగ్రవాది, బుర్హాన్ ముజఫర్ వనీ, ముస్లిమేతర సమాజ పునరావాసం కోసం నిర్మించాలనుకున్న "హిందూ కాంపోజిట్ టౌన్‌షిప్‌ల"పై దాడి చేస్తామని బెదిరించాడు. 6 నిమిషాల నిడివి గల వీడియో క్లిప్‌లో వానీ, పునరావాస పథకాన్ని ఇజ్రాయెలీ డిజైన్‌లను పోలి ఉన్నట్లు చెప్పాడు. అయితే, బుర్హాన్ వనీ కాశ్మీరీ హిందువులు తిరిగి రావాలని స్వాగతించాడు. వారికి రక్షణ కల్పిస్తామని హామీ ఇచ్చాడు. అమర్‌నాథ్ యాత్ర సురక్షితంగా జరగనిస్తామని హామీ ఇచ్చాడు. బుర్హాన్ వనీని ఉగ్రవాదులు చంపేసినపుడు లోయలో నివసిస్తున్న కాశ్మీరీ హిందువులు కూడా అతమ్ని మృతికి సంతాపం తెలిపారు. హిజ్బుల్ ముజాహిదీన్‌లో బుర్హాన్ వనీ వారసుడినని చెప్పుకునే జకీర్ రషీద్ భట్ కూడా కాశ్మీరీ హిందువులను వెనక్కి రమ్మని కోరాడు. వారికి రక్షణ కల్పిస్తామని చెప్పాడు.

2010 లో జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రభుత్వం, 3,445 మంది వ్యక్తులతో కూడిన 808 హిందువుల కుటుంబాలు ఇప్పటికీ లోయలో నివసిస్తున్నాయనీ, ఇతరులను అక్కడికి తిరిగి వచ్చేలా ప్రోత్సహించడానికి చేపట్టిన ఆర్థిక తదితర ప్రోత్సాహకాలు విఫలమయ్యాయని పేర్కొంది. 2017 అక్టోబరులో *J&K మైగ్రెంట్స్ (స్పెషల్ డ్రైవ్) రిక్రూట్‌మెంట్ రూల్స్, 2009కి* సవరణతో లోయ నుండి వలస వెళ్లని హిందువులకు కూడా వర్తించేలా ఉపాధి ప్యాకేజీని విస్తరించారు. భారత ప్రభుత్వం కాశ్మీర్ నుండి వలస పోయిన విద్యార్థులకు విద్యా సౌకర్యం కల్పించే అంశాన్ని చేపట్టింది. దేశవ్యాప్తంగా వివిధ కేంద్రీయ విద్యాలయాలు, ప్రధాన విద్యాసంస్థలు & విశ్వవిద్యాలయాలలో ప్రవేశాలు పొందేందుకు వారికి సహాయం చేసింది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* భారతదేశ విభజన
* పనూన్ కాశ్మీర్
* జమ్మూ కాశ్మీరులో ఉగ్రవాదం
* జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్
## గమనికలు

## మూలాలు
 

## గ్రంథావళి

; Secondary sources
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

; Primary sources
* 
* 

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:కాశ్మీర్ సమస్య