హెఫ్తలైటు సామ్రాజ్యం

హెఫ్తలైట్లు లేదా ఎఫ్తలైట్లు  (),వైటు హన్సు (వైటు హునాసు అని కూడా పిలుస్తారు. వీరిని ఇరానియను భాషలలో స్కిను‌లో ఇరానియను భాషలలో*స్కిను‌లో  స్పెటు ఎక్సాను, సంస్కృతం, ప్రాకృతంలో స్వేత-హునా గా) పేర్కొన్నారు.  వీరు 5వ నుండి సా.శ 8వ శతాబ్దాల సమయంలో [[మధ్య ఆసియా]]లో నివసించిన ప్రజలు.  తూర్పు ఇరానియను హన్సు సమూహంలో  పెద్ద భాగం  ప్రజలు ఇంపీరియలు హెఫ్తలైట్లు అనే సామ్రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. సా.శ 450 నుండి కిదారైటు‌లను ఓడించినప్పటి నుండి, సా.శ. 560 వరకు సైనికపరంగా ముఖ్యమైనవారు. మొదటి టర్కికు ఖగనేటు, [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]] నుండి కలిపిన దళాలు వారిని ఓడించాయి. సా.శ 560 తర్వాత వారు పశ్చిమ టర్క్సు (ఆక్ససు ఉత్తర ప్రాంతాలలో), [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]] (ఆక్ససు దక్షిణ ప్రాంతాలలో) తోఖారిస్తాను ప్రాంతంలో "రాజ్యాలను" స్థాపించారు, తోఖారా యాబ్ఘసు స్వాధీనం చేసుకునే ముందు  సా.శ 625.*

బాక్టీరియాలో స్థిరపడిన ఇంపీరియలు హెఫ్తలైట్లు తూర్పు వైపు తారిం బేసిను వరకు, పశ్చిమ వైపు సోగ్డియా వరకు, దక్షిణం వైపు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ వరకు విస్తరించారు. కానీ వారు ఎప్పుడూ ఆల్కాను హన్సు ఆక్రమించిన హిందూ-కుష్ దాటి వెళ్ళలేదు. దీనిని గతంలో హెఫ్తలైట్ల పొడిగింపుగా భావించారు. వారు ఒక గిరిజన సమాఖ్య, సంచార సమూహంగా ఉండి, స్థిరపడిన పట్టణ సమాజాలను కలిగి ఉన్నారు. వారు జియోను (జియోనైట్లు) లేదా హునా అని పిలువబడుతూ నాలుగు ప్రధాన రాజ్యాలలో భాగంగా ఏర్పడ్డారు. వీరికి ముందు కిదారైట్లు, అల్ఖోను ఉన్నారు. నెజాకు హన్సు మొదటగా టర్కికు ఖగనేటుకు వచ్చారు. ఈ హున్నికు ప్రజలందరూ తరచుగా అదే కాలంలో తూర్పు ఐరోపాను ఆక్రమించిన హన్సుతో వివాదాస్పదంగా ముడిపడి ఉన్నారు లేదా వారిని "హన్స్" అని పిలుస్తారు. కానీ మేధావులు అలాంటి సంబంధం గురించి ఏకాభిప్రాయానికి రాలేదు.

హెఫ్తలైట్ల బలమైన స్థావరం హిందూ కుష్ ఉత్తర వాలులలో తోఖారిస్తాను (ప్రస్తుత దక్షిణ ఉజ్బెకిస్తాన్, ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్), వారి రాజధాని బహుశా కుండుజు వద్ద ఉండవచ్చు లేదా తూర్పు నుండి వచ్చి ఉండవచ్చు. బహుశా పామిరు ప్రాంతం నుండి కావచ్చు. సా.శ 479 నాటికి హెఫ్తలైట్లు సోగ్డియాను జయించి కిదారిట్లను తూర్పు వైపుకు తరిమికొట్టారు. సా.శ 493 నాటికి వారు జుంగారియా, తారిం బేసిను (ప్రస్తుత వాయువ్య చైనాలో) భాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆల్కాను హన్సు, గతంలో హెఫ్తలైటు‌లతో గందరగోళం చెందారు. ఉత్తర భారతదేశంలోకి కూడా విస్తరించారు.

హెఫ్తలైటు చరిత్రకు సంబంధించిన మూలాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. చరిత్రకారుల అభిప్రాయాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. రాజుల జాబితా లేదు.  చరిత్రకారులకు ఈ సమూహం ఎలా ఉద్భవించిందో లేదా వారు మొదట ఏ భాష మాట్లాడారో ఖచ్చితంగా తెలియదు. వారు తమను తాము *ఎబోడలో* (ηβοδαλο, అందుకే *ఎఫ్తాలు(హెఫ్తాలు)* అని పిలుచుకున్నట్లు అనిపిస్తుంది), తరచుగా *ఎబ్* (ηβ) అని సంక్షిప్తీకరించబడుతుంది, ఈ పేరును వారు వారి కొన్ని నాణేల మీద బాక్టీరియను లిపిలో రాసుకున్నారు. "హెఫ్తలైట్లు" అనే పేరు మూలం తెలియదు. ఇది "బలమైన" అనే అర్థం వచ్చే ఖోటానీసు పదం *హితాల* నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. ఊహాజనిత సోగ్డియను *హేతాలిటు*, బహువచనం *హెβతలకు*, లేదా సూచించబడిన మధ్య పర్షియను *హాఫ్టు ఆల్* "ది సెవెను అల్".

## పేరు - జాతి పేర్లు
హెఫ్తలైట్లు తమను తాము ఎబోడాలో (బాక్ట్రియను: ; గ్రీకు లిపి: ) అని వారి శాసనాల్లో పిలిచారు. దీనిని సాధారణంగా  (, *eb*) అని వారి నాణేలలో సంక్షిప్తీకరించారు. ప్రొఫెసరు డాక్టరు అమను ఉర్ రెహమాను ప్రైవేటు సేకరణలో ఉంచబడిన 2011లో నికోలసు సిమ్సు-విలియమ్సు ప్రచురించిన ఒక ముఖ్యమైన, ప్రత్యేకమైన ముద్ర.  గుండ్రని గడ్డం లేని ముఖం, వాలుగా ఉన్న బాదం ఆకారపు కళ్ళు, ఒకే చంద్రవంకతో ప్రకాశవంతమైన కిరీటం ధరించి, బాక్టీరియను లిపి పురాణం ద్వారా ఫ్రేం చేయబడిన ప్రారంభ హెప్తలైటు పాలకుడిని చూపిస్తుంది. ηβοδαλο ββγο ("హెఫ్తలైట్ల ప్రభువు [*యబ్ఘు*]").
ముద్ర 5వ శతాబ్దం చివరి నుండి సా.శ 6వ శతాబ్దం  ప్రారంభంలో ఉంది. జాతి పేరు "ఎబోడలో", "ఎబోడలో యబ్ఘు" అనే శీర్షిక, హెఫ్తలైట్ల క్రింద పరిపాలనా విధులను వివరించే రాబ్ రాజ్యం సమకాలీన బాక్ట్రియను పత్రాలలో కూడా కనుగొనబడ్డాయి.

బైజాంటైన్ గ్రీకు మూలాలు వారిని *ఎఫ్తాలిటై* (), *అబ్దేలు* లేదా *అవ్దేలు* అని పేర్కొన్నాయి. అర్మేనియన్లకు, హెఫ్తలైట్లు *హెఫ్తాలు*, *హెప్తాలు* & *టెటలం* కొన్నిసార్లు కుషాన్లు తో గుర్తించబడతారు. పర్షియన్లకు హెఫ్తలైట్లు అంటే హెఫ్తాలు, హెఫ్టెలు, & హెవ్తాల్సు. అరబ్బులకు, హెఫ్తలైట్లు *హైతాలు*, *హేతాలు*, *హీతాలు*, *హైతాలు*, *హేతెలైట్లు*, *(అల్-)హయాటిలా* (), కొన్నిసార్లు టర్కులుగా గుర్తించబడ్డారు.  జెకి వెలిడి టోగను (1985) అభిప్రాయం ప్రకారం మొదటి కాలంలో పర్షియను, అరబికు మూలాలలో *హాయితాలు* అనే రూపం *హాబుతాలుకు* క్లరికలు లోపం ఎందుకంటే అరబికు *[[బెట్ (అక్షరం)#అరబిక్ బాʾ|ـبـ]]* *[[యోధ్#అరబిక్‌ను పోలి ఉంటుంది. yāʼ|ـيـ‎]]*.లో 88

చైనీసు చరిత్రలలో హెఫ్తలైట్లను‌ *యాండయిలిటుయో* () లేదా మరింత సాధారణ సంక్షిప్త రూపంలో, *యెడా*  లేదా 635 *లియాంగు పుస్తకం*లో *హువా* గా పిలుస్తారు.  తరువాతి పేరుకు *యెడా*, *యె-టా*, *యె-థా*; *యె-డా,* *యాండా* వంటి వివిధ లాటినైజేషను‌లు ఇవ్వబడ్డాయి. సంబంధిత కాంటోనీసు కొరియను పేర్లు *యిప్డాటు*, *యెయోప్టలు* (), ఇవి మధ్య చైనీసు ఉచ్చారణ (IPA ), అంశాలను ఆధునిక మాండరిను ఉచ్చారణ కంటే మెరుగ్గా సంరక్షిస్తాయి. ఇవి గ్రీకు *హెఫ్తలైటుతో* మరింత స్థిరంగా ఉంటాయి. కొన్ని మూలాల ప్రకారం హెఫ్తలైట్ పాలక ఉన్నత వర్గం పేరు కుషాన్ సామ్రాజ్యం నుండి వచ్చిన 5 యుయెజి కుటుంబాలలో ఒకదానికి వర్తింపజేసినట్లు తెలుస్తోంది. కొంతమంది చైనీసు చరిత్రకారులు *హెఫ్తా-* అనే మూలం (*యాండైయిలిటుయో* లేదా *యాదా*లో వలె) సాంకేతికంగా "చక్రవర్తి"కి సమానమైన బిరుదు అని సూచిస్తున్నారు. అయితే *హువా* అనేది ఆధిపత్య తెగ పేరు.

పురాతన భారతదేశంలో హెఫ్తలైటు వంటి పేర్లు తెలియవు. హెఫ్తలైట్లు భారతదేశంలో *హునాలు* లేదా *తురుష్కులు* అని పిలువబడే వ్యక్తులలో భాగం లేదా వారి అనుబంధాలు. అయితే ఈ పేర్లు విస్తృత సమూహాలను లేదా పొరుగు ప్రజలను సూచించి ఉండవచ్చు. ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథం *ప్రవిష్యసూత్ర*లో *హవితరాలు* అనే వ్యక్తుల సమూహం గురించి ప్రస్తావించబడింది కానీ ఈ పదం హెఫ్తలైట్లను సూచిస్తుందో లేదో అస్పష్టంగా ఉంది. భారతీయులు హెఫ్తలై‌ట్ల కోసం "వైటు హన్స్" (*స్వెతా హునా*) అనే వ్యక్తీకరణను కూడా ఉపయోగించారు.

### భౌగోళిక మూలం - విస్తరణ
ఇటీవలి స్కాలర్షిపు ప్రకారం హెఫ్తలైట్ల బలమైన కోట తోఖారిస్తాను. ఇది హిందూ కుష్ ఉత్తర వాలులలో ఉండేది. ప్రస్తుత దక్షిణ ఉజ్బెకిస్తాన్, ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్లో ఇది ఉండేది. వారి రాజధాని బహుశా కుండుజులో ఉండేది. దీనిని 11వ శతాబ్దపు పండితుడు అల్-బిరుని *వార్-వాలిజు* అని పిలుస్తారు. ఇది చైనీయులు హెఫ్తలైట్లకు ఇచ్చిన పేర్లలో ఒకదానికి మూలం కావచ్చు:  (మధ్య చైనీసు (జెంగు‌జాంగు షాంగ్ఫాంగు) *ɦˠuat̚*  ప్రామాణిక చైనీసు: *హువా*).

హెఫ్తలైట్లు తూర్పు నుండి పామిరు పర్వతాల గుండా, బహుశా బడఖ్షాను ప్రాంతం నుండి వచ్చి ఉండవచ్చు. ప్రత్యామ్నాయంగా వారు ఆల్టై ప్రాంతం నుండి దండయాత్ర చేస్తున్న హన్ల తరంగాల మధ్య వలస వచ్చి ఉండవచ్చు.

వారి పశ్చిమ లేదా దక్షిణ విస్తరణ తరువాత హెఫ్తలైట్లు బాక్ట్రియాలో స్థిరపడ్డారు. ఆల్కాను హన్లును స్థానభ్రంశం చేశారు. వారు ఉత్తర భారతదేశంలోకి విస్తరించారు. హెఫ్తలైట్లు ససానియన్ సామ్రాజ్యంతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. సైనికపరంగా 1వ పెరోజు తన సోదరుడు 3వ హార్మిజ్దు నుండి సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడంలో సహాయం చేయడంలో పాల్గొన్నారు.

తరువాత 5వ శతాబ్దం చివరిలో హెఫ్తలైట్లు మధ్య ఆసియాలోని విస్తారమైన ప్రాంతాలకు విస్తరించారు. టర్ఫాను వరకు తారిం బేసినును ఆక్రమించారు. రౌరనుల నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు ఒయాసిసు నగరాల నుండి భారీగా కప్పం వసూలు చేస్తున్నారు. కానీ ఇప్పుడు చైనీసు ఉత్తర వీ రాజవంశం దాడుల కారణంగా బలహీనపడ్డారు.

## మూలాలు - లక్షణాలు

ఇరానియను ప్రజలుతో హెఫ్తలైట్ల మూలాలకు సంబంధించి అనేక సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. అట్లాటికు  సిద్ధాంతాలు ప్రధానమైనవి. ప్రస్తుతం అత్యంత ప్రముఖమైన సిద్ధాంతం ఏమిటంటే హెఫ్తలైట్లు టర్కికు మూలానికి చెందినవారు. తరువాత బాక్ట్రియను భాషను స్వీకరించారు. 

చాలా మంది నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం కుషాన్లు బాక్ట్రియా (తోఖారిస్తాను)లో స్థిరపడిన తరువాత హెఫ్తలైట్లు బాక్ట్రియను‌ను తమ అధికారిక భాషగా స్వీకరించారు. బాక్ట్రియను అనేది తూర్పు ఇరానియను భాష ఇది గ్రీకు వర్ణమాలలో వ్రాయబడింది. ఇది క్రీపూ 3వ–2వ శతాబ్దంలో గ్రీకో-బాక్ట్రియను రాజ్యం వారసత్వం. బాక్ట్రియను అధికారిక భాషగా కాకుండా హెఫ్తలైట్లు పాలించిన స్థానిక జనాభా భాషగా కూడా ఉంది.

హెఫ్తలైట్లు వారి నాణేలను చెక్కారు బాక్ట్రియను భాషలో వారు కలిగి ఉన్న బిరుదులు బాక్ట్రియను ఉదాహరణకు(ఖొయాడియో లేదా సావో సంభావ్య చైనీసు మూలం, ఉదాహరణకు యబ్ఘు*. ఫెర్డోవ్సి *షానామెహు*లో ఇవ్వబడిన హెఫ్తలైటు పాలకుల పేర్లు ఇరానియను, రత్న శాసనాలు, ఇతర ఆధారాలు హెఫ్తలైటు ఉన్నత వర్గాల అధికారిక భాష తూర్పు ఇరానియను అని చూపిస్తున్నాయి. . 1959లో కజువో ఎనోకి హెఫ్తలైట్లు బహుశా (తూర్పు) ఇరానియన్లు అయి ఉండవచ్చు. వారు బాక్ట్రియా (తోఖారిస్తాను)లో ఉద్భవించారని ప్రతిపాదించారు. పురాతన మూలాలు సాధారణంగా వారిని సోగ్డియా, [[హిందూ కుష్]] మధ్య ప్రాంతానికి చెందినవారిగా గుర్తించాయి. హెఫ్తలైట్లు కొన్ని ఇరానియను లక్షణాలను కలిగి ఉన్నారు. రిచర్డు నెల్సను ఫ్రై ఎనోకి పరికల్పనను జాగ్రత్తగా అంగీకరించారు. అదే సమయంలో హెఫ్తలైట్లు "బహుశా మిశ్రమ సమూహం" అని నొక్కి చెప్పారు. ఫ్రై ఇలా వ్రాశాడు:*

మార్క్వార్టు, గ్రౌసెటు వంటి కొంతమంది మేధావులు ప్రోటో-మంగోలికు మూలాలను ప్రతిపాదించారు.  యు తైషాను హెఫ్తలైట్ల మూలాలను జియాను‌బీగా, తరువాత గోగుర్యోగా గుర్తించారు.

చైనీసు మూలాల ఇటీవలి పునఃమూల్యాంకనం ఆధారంగా డి లా వైసియెరు వంటి ఇతర మేధావులు హెఫ్తలైట్లు టర్కికు మూలానికి చెందినవారని, తరువాత బాక్ట్రియను భాషను స్వీకరించారని సూచిస్తున్నారు. మొదట పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం బహుశా తరువాత స్థానిక భాషగా. రెజాఖాని (2017) అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ సిద్ధాంతం "ప్రస్తుతం అత్యంత ప్రముఖమైనది" అని అనిపిస్తుంది. 

### యూరోపియను హన్సుతో సంబంధం
మార్టిను షాట్కీ అభిప్రాయం ప్రకారం హెఫ్తలైటు‌లకు యూరోపియను హన్సుతో ప్రత్యక్ష సంబంధం లేదు. కానీ వారి ఉద్యమంతో కారణ సంబంధం ఉండవచ్చు. తెగలు ప్రశ్నించినప్పుడు తమ శత్రువులను భయపెట్టడానికి ఉద్దేశపూర్వకంగా తమను తాము "హన్స్" అని పిలిచారు. దీనికి విరుద్ధంగా డి లా వైసియరు హెఫ్తలైట్లు ఆల్టై ప్రాంతం నుండి సా.శ 4వ శతాబ్దంలో ఐరోపాకు చేరుకున్న గొప్ప హునికు వలసలలో భాగమని ఈ హన్స్ "జియోంగ్ను రాజకీయ, పాక్షిక, సాంస్కృతిక వారసులు" అని భావిస్తుంది. ఈ భారీ వలస స్పష్టంగా వాతావరణ మార్పు ద్వారా ప్రేరేపించబడింది. సా.శ 4వ శతాబ్దంలో ఆల్టే పర్వతాల మేత భూములను శుష్కత ప్రభావితం చేసింది. అమండా లోమాజోఫు, ఆరోను రాల్బీ అభిప్రాయం ప్రకారం పశ్చిమాన అట్టిలా "భయంకరమైన పాలన", మధ్య ఆసియాలో హన్‌లు  హెఫ్తలైటు‌ల మధ్య విస్తృతమైన ప్రాదేశిక అతివ్యాప్తితో హెఫ్తలైటు‌ల దక్షిణ విస్తరణ మధ్య అధిక సమకాలీకరణ ఉంది. 

6వ శతాబ్దపు బైజాంటైను చరిత్రకారుడు ప్రోకోపియసు సిజేరియా (యుద్ధాల చరిత్ర, పుస్తకం I. అధ్యాయం 3), వారిని యూరపు‌లోని హన్‌లతో అనుసంధానించాడు. కానీ సాంస్కృతిక, సామాజిక వ్యత్యాసాలను నొక్కి చెప్పాడు, హెఫ్తలైటు‌ల అధునాతనతను హైలైటు చేశాడు:

### చైనీసు క్రానికల్సు

హెఫ్తలైట్లు మొదట చైనీయులకు సా.శ 456లో ఉత్తర వీ, చైనీసు కోర్టుకు హెఫ్తలైటు రాయబార కార్యాలయం నుండి దూతలు వచ్చినప్పుడు తెలిసింది. చైనీయులు హెఫ్తలైట్లకు *హువా* (), *యే-థా-ఇ-లి-టో* (simp. , ట్రేడ్. ) లేదా మరింత క్లుప్తంగా *యే-డా* (嚈噠) వంటి వివిధ పేర్లను ఉపయోగించారు. పురాతన ఇంపీరియలు చైనీసు చరిత్రలు హెఫ్తలైట్ల మూలాల గురించి వివిధ వివరణలను ఇస్తాయి:
* వారు *బుక్ ఆఫ్ వీ* లేదా ది వంటి తొలి చరిత్రల ప్రకారం "గవోజు లేదా డా యుజేహి" వారసులు (*ఉత్తర రాజవంశాల చరిత్ర)*.
* వారు "డా యుజేహి తెగల వారసులు" అని అనేక తరువాతి చరిత్రలు చెబుతున్నాయి.
* పురాతన చరిత్రకారుడు పీ జియే "హువా" () సా.శ 2వ శతాబ్దపు జుషి జనరలు వారసులు కావచ్చని ఊహించాడు ఎందుకంటే ఆ జనరలు‌కు "బహువా" () అని పేరు పెట్టారు. ఈ శబ్దవ్యుత్పత్తి ఫాంటసీని *లియాంగు పుస్తకం* (వాల్యూమ్ 30  వాల్యూమ్ 54 స్వీకరించాయి.
* * టోంగ్డియను*లో మరొక శబ్దవ్యుత్పత్తి ఫాంటసీ కనిపించింది. ఇది ప్రయాణికుడు వీ జీ రాసిన కథనాన్ని నివేదిస్తుంది. దీని ప్రకారం హెఫ్తలైట్లు తూర్పుకు చెందిన కాంగ్జు జనరలు అయినందున కాంగ్జు వారసులు అయి ఉండవచ్చు. హానుకు "యిటియను" అని పేరు పెట్టారు.

కజువో ఎనోకి 1959లో చైనీసు మూలాల గురించి మొదటి విప్లవాత్మక విశ్లేషణ చేసాడు. హెఫ్తలైట్లు తోఖారిస్తాను (బాక్ట్రియా) ప్రాంతంలోని స్థానిక తెగ అని వారి మూలం సమీపంలోని పశ్చిమ హిమాలయాలులో ఉందని సూచించాడు. హెఫ్తలైట్లలో అనేక బాక్ట్రియను పేర్ల ఉనికిని,  వారు ప్రసిద్ధ పశ్చిమ హిమాలయ సాంస్కృతిక లక్షణమైన బహుభర్తృత్వంను అభ్యసించారని చైనీయులు నివేదించిన వాస్తవాన్ని కూడా ఆయన వాదనగా ఉపయోగించాడు.

డిషు‌వాషరు (2003) ద్వారా చైనీసు మూలాల ఇటీవలి పునఃమూల్యాంకనం ప్రకారం హెఫ్తలైట్ల టర్కికు గావోజు మూలాన్ని మాత్రమే వారి ప్రాథమిక జాతికి సూచికగా ఉంచాలి. డా యుయెజి గురించిన ప్రస్తావన ఆ సమయంలో హెఫ్తలైట్లు ఇప్పటికే బాక్ట్రియా పూర్వ డా యుయెజి భూభాగంలో స్థిరపడ్డారు. అక్కడ వారు తూర్పు ఇరానియను బాక్ట్రియను భాషను ఉపయోగించారని తెలిసింది.  ఈ ఎన్‌కౌంటరు‌కు సంబంధించిన తొలి చైనీసు మూలం తరువాతి *టోంగ్డియను*లో ఉదహరించబడిన ఉత్తర వీ (*వీషు*) దాదాపు సమకాలీన చరిత్రలు వారు దక్షిణం వైపుకు వలస వచ్చారని నివేదిస్తుంది. అల్టై ప్రాంతం సుమారు సా.శ 360 :

గావోజు (高車 లిటు. "హై కార్టు") దీనిని టైలు అని కూడా పిలుస్తారు.   వారు మునుపటి డింగ్లింగు‌కు సంబంధించిన ప్రారంభ టర్కికు మాట్లాడేవారు.   వారు ఒకప్పుడు జియోంగ్ను చేత జయించబడ్డారు.  గావోజు, జియోంగ్ను మధ్య భాషా, జాతి సామీప్యాన్ని కూడా వీషు ప్రస్తావించారు.  డె లా వైసియెరు హెఫ్తలైట్లు మొదట్లో గావోజు (టైల్) సమాఖ్యకు చెందిన ఒక ఒఘురికు-మాట్లాడే తెగ అని ప్రతిపాదించారు. తరువాత అనేక చైనీసు చరిత్రలు కూడా హెఫ్తలైట్లు డా యుయెజి నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చని నివేదిస్తున్నాయి. బహుశా వారు బాక్ట్రియాలోని పూర్వపు డా యుయెజి భూభాగంలో స్థిరపడినందున.  తరువాత చైనీసు మూలాలు హెఫ్తలైట్ల మూలాల గురించి చాలా గందరగోళానికి గురైయ్యారు. వారు అక్కడ స్థిరపడిన తర్వాత బాక్ట్రియను సంస్కృతి, భాష ప్రగతిశీల సమీకరణ దీనికి కారణం కావచ్చు. 

*ఉత్తర రాజవంశాల చరిత్ర (బీషి)* ప్రకారం 6వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో సాంగు యున్ మధ్య ఆసియాను సందర్శించిన సమయంలో పరిస్థితిని వివరిస్తూ, హెఫ్తలైట్ల భాష రౌరాను, గావోజు లేదా మధ్య ఆసియాలోని ఇతర తెగల భాష నుండి భిన్నంగా ఉండేది. కానీ అది బహుశా సా.శ 4వ శతాబ్దంలో బాక్ట్రియాకు వచ్చినప్పటి నుండి వారు సంస్కృతికంగా బాక్ట్రియను భాషను స్వీకరించడాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. *లియాంగ్షు*, *లియాంగు జిగోంగ్టు* హెఫ్తలైట్లకు మొదట్లో లిఖిత భాష లేదని, *హు* (స్థానిక, "బార్బేరియను") వర్ణమాలను స్వీకరించారని వివరిస్తాయి (ఈ సందర్భంలో బాక్ట్రియను లిపి).

మొత్తం మీద హెఫ్తలైట్లు ఆల్టై ప్రాంతం నుండి సా.శ 4వ శతాబ్దంలో ఐరోపాకు చేరుకున్న గొప్ప హనికు వలసలలో భాగమని ఈ హన్సు"జియోంగ్ను రాజకీయ, పాక్షిక, సాంస్కృతిక వారసులు" అని డి లా వైసియరు భావించాడు.

### స్వరూపం

తోఖారిస్తాను ప్రాంతంలోని అనేక కుడ్యచిత్రాలలో ముఖ్యంగా బాలాలికు టెపే వద్ద విందు దృశ్యాలలో బామియను బుద్ధులు వద్ద 35 మీటర్ల బుద్ధుని పైకప్పు పెయింటింగు‌లో బుద్ధునికి దాతలుగా హెప్తలైట్లు కనిపిస్తారు. ఈ చిత్రాలలోని అనేక బొమ్మలు ఒక విలక్షణమైన రూపాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. బెల్టు జాకెట్లు వాటి ట్యూనికు ప్రత్యేకమైన లాపెలు‌తో కుడి వైపున మడవబడి ఉంటాయి. ఈ శైలి హెఫ్తలైట్ల క్రింద ప్రాచుర్యం పొందింది. కత్తిరించిన జుట్టు, జుట్టు ఉపకరణాలు, వాటి విలక్షణమైన శరీర శాస్త్రం, వారి గుండ్రని గడ్డం లేని ముఖాలు వంటి హెప్తాలైట్ల ముఖాకృతిని ప్రతిబింబిస్తాయి. బామ్యాను‌లోని బొమ్మలు స్మారక దిగ్గజం బుద్ధుని నిర్మాణానికి మద్దతు ఇచ్చిన దాతలు, శక్తివంతులుగా హెప్తాలైట్లను సూచిస్తున్నాయి. ఈ అద్భుతమైన చిత్రాలు "తుఖారిస్తాను హెఫ్తలైటు పాలక వర్గాల కళాత్మక సంప్రదాయంలో" పాల్గొంటాయి. >

హెఫ్తలైట్లకు సంబంధించిన చిత్రాలను తరచుగా "టోఖారిస్తాను స్కూలు ఆఫ్ ఆర్ట్", లేదా "మధ్య ఆసియా కళా చరిత్రలో హెఫ్తలైటు దశ" అనే పేరుతో వర్గీకరించారు. చాలా అధిక నాణ్యత కలిగిన తవ్కా కుర్గాను చిత్రాలు కూడా ఈ కళా పాఠశాలకు చెందినవి. బాలాలికు టెపే వంటి టోఖారిస్తాను పాఠశాల ఇతర చిత్రాలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటాయి; బట్టల చిత్రణలో, ముఖ్యంగా ముఖాల చికిత్సలో.

ఈ "హెఫ్తలైటు కాలం" కళలో కుడి వైపున ముడుచుకున్న త్రిభుజాకార కాలరు‌తో కాఫ్టాను‌లు, ప్రత్యేకమైన కత్తిరించిన కేశాలంకరణ, చంద్రవంకలతో కిరీటాలు, చారిత్రాత్మకంగా హెఫ్తలైట్లు ఆక్రమించిన, పాలించిన అనేక ప్రాంతాలలో, సోగ్డియా, బామియను (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్), లేదా కుచా తారిం బేసినులో (ఆధునిక జిన్జియాంగు, చైనా) కనిపిస్తుంది. ఇది హెఫ్తలైట్ల పాలనలో సారూప్య కళాత్మక శైలులు, ఐకానోగ్రఫీతో "మధ్య ఆసియా రాజకీయ, సాంస్కృతిక ఏకీకరణ"ను సూచిస్తుంది.

## చరిత్ర
5వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు హెఫ్తలైట్లు రౌరాను ఖగనేటుకు సామంత రాజ్యంగా ఉన్నారు. వారికి వేర్వేరు భాషలు,  సంస్కృతులు ఉన్నప్పటికీ వారి మధ్య సన్నిహిత సంబంధాలు ఉన్నాయి. హెఫ్తలైట్లు వారి రాజకీయ సంస్థలో ఎక్కువ భాగాన్ని రౌరాన్ల నుండి తీసుకున్నారు.  ముఖ్యంగా మెక్గవర్ను అభిప్రాయం ప్రకారం రౌరాన్లకు చెందిన "ఖాన్" అనే బిరుదును హెఫ్తలైటు పాలకులు తీసుకున్నారు. హెఫ్తలైట్లు ఆగ్నేయానికి వలస రావడానికి కారణం రౌరాన్ల కాలం నాటి ఒత్తిడిని నివారించడం.

హెఫ్తలైట్లు సా.శ 450 ప్రాంతంలో లేదా కొంతకాలం ముందు బాక్ట్రియాలో ఒక ముఖ్యమైన రాజకీయ సంస్థగా మారారు. చియోనైట్లు (ఇవారు దాదాపు సా.శ 350 లో వచ్చారు)  కిడారైట్లు (వారు దాదాపు సా.శ 380 నుండి వచ్చారు) తర్వాత హెఫ్తలైట్లు మధ్య ఆసియాలోకి మూడవ వలస తరంగాన్ని ఏర్పరచారని సాధారణంగా భావించబడింది. కానీ ఇటీవలి అధ్యయనాలు సా.శ 350–360లో ఒకే భారీ సంచార వలసలు జరిగి ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. "గ్రేటు ఇన్వేషను" ఇది వాతావరణ మార్పు, ఆల్టే ప్రాంతంలోని మేత భూములలో శుష్కత ప్రారంభం వల్ల ప్రేరేపించబడింది. ఈ సంచార తెగలు ఆ తర్వాత దక్షిణ మధ్య ఆసియాలోని వారి కొత్త భూభాగాలలో ఆధిపత్యం కోసం పోటీ పడ్డాయి. వారు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నప్పుడు హెఫ్తలైట్లచేత స్థానభ్రంశం చెందిన వారిలో కిడారైట్లు, తరువాత ఆల్కాను హన్సు ఉన్నారు. వారు గాంధార ఉత్తర భారతదేశంలోకి విస్తరించారు.

హెఫ్తలైట్లు ససానియన్లతో కూడా వివాదంలోకి దిగారు. బాండియను కాంప్లెక్సు రిలీఫు‌లు సా.శ 425 లో హెఫ్తలైట్లు ససానియన్ల చేతిలో తొలి ఓటమిని చవిచూసారు. ఆ మీద 5వ బహ్రాం (సా.శ 420-438 ) కాలం నుండి వారు ససానియన్ భూభాగాన్ని ఆక్రమించి సా.శ 484 లో బాండియను కాంప్లెక్సు‌ను నాశనం చేసే వరకు వారితో వారి పొత్తును చూపిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. 

456–457లో ఉత్తర వీ చక్రవర్తి వెన్ పాలనలో హెఫ్తలైటు రాయబార కార్యాలయం చైనాకు వచ్చింది. 458 నాటికి వారు పర్షియాలో జోక్యం చేసుకునేంత బలంగా ఉన్నారు.

466 ప్రాంతంలో వారు పర్షియను సహాయంతో కిదారైట్సు నుండి ట్రాన్సోక్సియను భూములను స్వాధీనం చేసుకుని ఉండవచ్చు. కానీ త్వరలోనే పర్షియా నుండి బాల్ఖు తూర్పు కుషాన్షహరు ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఐదవ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో వారు తుర్కమేనిస్తాన్ ఎడారులను కాస్పియన్ సముద్రం వరకు (బహుశా మెర్వు వరకు) నియంత్రించారు. 500 నాటికి వారు మొత్తం బాక్టీరియా, పామిర్లు, ఆఫ్ఘనిస్తాన్లోని కొన్ని ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 509లో వారు సోగ్డియానాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.  వారు 'సుగ్దు' (సోగ్డియానా రాజధాని)ను తీసుకున్నారు. 

తూర్పున వారు తారం బేసినును స్వాధీనం చేసుకుని ఉరుంకి వరకు వెళ్ళారు.

సుమారు సా.శ 560లో మొదటి టర్కికు ఖగనేటు, ససానియన్ సామ్రాజ్యం  ఏకమై వారి సామ్రాజ్యాన్ని పతనం చేసారు. కానీ తదుపరి 150 సంవత్సరాలు వారిలో కొందరు తోఖారిస్తాను ప్రాంతంలో  స్థానిక పాలకులుగా ఉన్నారు. తరువాత 150 సంవత్సరాలు పశ్చిమ టర్కుల ఆధిపత్యంలో  తోఖారా యాబ్ఘులు ఉన్నారు. టర్కికు‌లు వారి భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత కూడా హెఫ్తలైటు చేతులలో మిగిలి ఉన్న సంస్థానాలలో ఇవి ఉన్నాయి: చాగానియను వఖ్షు లోయ లోని ఖుట్టల్.

### ససానియను సామ్రాజ్యం మీద అధిరోహణ (సా.శ 442–c.530 )

హెఫ్తలైట్లు మొదట రౌరాను ఖగనేటు సామంతులు కానీ ఐదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వారి అధిపతుల నుండి విడిపోయారు. తదుపరిసారి వారు పర్షియను మూలాల్లో 3వ యాజు‌డెగర్డు (435–457) శత్రువులుగా ప్రస్తావించబడ్డారు. వారు 442 నుండి 'హెఫ్తలైట్ల తెగలతో' పోరాడారని అర్మేనియను ఎలిసీ వర్దపెడు తెలిపారు.

453లో హెఫ్తలైట్లు లేదా సంబంధిత సమూహాలతో వ్యవహరించడానికి యాజ్డెగర్డు తన ఆస్థానాన్ని తూర్పుకు తరలించాడు.

458లో  ససానియన్ చక్రవర్తి 1వ పెరోజు (458–484) తన సోదరుడి నుండి పెర్షియను సింహాసనాన్ని పొందడంలో అఖ్షున్వరు అనే హెఫ్తలైటు రాజు సహాయం చేశాడు. సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి ముందు పెరోజు సామ్రాజ్యం తూర్పున సిస్తాను ససానియను‌గా ఉన్నాడు. అందువలన హెఫ్తలైటు‌లతో సంబంధంలోకి వచ్చి వారి సహాయం కోరిన మొదటి ససానియన్ రాజులలో ఆయన ఒకడు.

హెఫ్తలైట్లు  మరొక హన్నికు తెగ  కిదారైట్సును నిర్మూలించడానికి కూడా ససానియన్లకు సహాయం చేసి ఉండవచ్చు. : 467 నాటికి 1వ పెరోజు, హెఫ్తలైటు సహాయంతో బిలామును పట్టుకుని ట్రాన్సోక్సియానాలో కిదారైటు పాలనను శాశ్వతంగా అంతం చేయగలిగాడని తెలుస్తోంది. బలహీనమైన కిదారైట్సు గాంధార ప్రాంతంలో ఆశ్రయం పొందవలసి వచ్చింది.

#### ససానియను సామ్రాజ్యం మీద విజయాలు (సా.శ 474–484)
అయితే తరువాత సా.శ 474 నుండి 1వ పెరోజు తన మాజీ మిత్రులైన హెఫ్తలైట్లతో మూడు యుద్ధాలు చేశాడు. మొదటి రెండింటిలో ఆయన స్వయంగా బంధించబడి విమోచన పొందాడు. ఆయన రెండవ ఓటమి తరువాత ఆయన హెఫ్తలైట్లకు వెండి డ్రాచు‌లతో నిండిన ముప్పై కంచర గాడిదలను అందించాల్సి వచ్చింది. ఆయన కుమారుడు కవాదును కూడా బందీగా వదిలివేయబడ్డాడు. 1వ పెరోజు నాణేలు వాస్తవానికి టోఖరిస్తాను‌ను ముంచెత్తాయి. ఇది అన్ని ఇతర ససానియను సమస్యల కంటే ప్రాధాన్యతనిచ్చింది.

కవాదు విమోచన పొందిన తరువాత 1వ పెరోజు మళ్ళీ హెఫ్తలైట్ల మీద దాడి చేశాడు. ఫలితంగా  హెరాతు యుద్ధం (సా.శ 484) (మూడవ యుద్ధంలో) అక్కడ ఆయన హెఫ్తలైటు రాజు కున్-ఖి చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు.  తరువాతి రెండు సంవత్సరాలు హెఫ్తలైట్లు ససానియన్ సామ్రాజ్యం తూర్పు భాగాన్ని దోచుకుని నియంత్రించారు. పెరోజ్ కుమార్తె పెరోజు‌డక్టు బంధించబడి హెఫ్తలైటు కోర్టులో రాజు కున్-ఖి రాణిగా (ఒక అంతఃపుర మహిళగా) మారింది. ఆమె గర్భవతి అయింది. తరువాత ఆమె కుమార్తె మామ 1వ కవాదును వివాహం చేసుకుంది. సా.శ 474 నుండి 6వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు ససానియన్ సామ్రాజ్యం హెఫ్తలైట్లకు కప్పం చెల్లించింది.

ఆ సమయం నుండి బాక్ట్రియా అధికారిక హెఫ్తలైటు పాలనలోకి వచ్చింది. హెఫ్తలైట్లు స్థానిక జనాభా మీద పన్నులు విధించేవారు: రాబ్ రాజ్యం ఆర్కైవు నుండి బాక్ట్రియను భాషలో ఒక ఒప్పందం కనుగొనబడింది. ఇది హెఫ్తలైట్ల నుండి పన్నులను ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ పన్నులను చెల్లించడానికి భూమిని విక్రయించాలని కోరుతుంది. ఇది సా.శ 483-484 నాటిది.

#### హెఫ్తలైటు ఉనాణేల తయారీ
సా.శ 474 నుండి ససానియన్ సామ్రాజ్యం భారీ కప్పం చెల్లించడంతో హెఫ్తలైట్లు తమ నాణేల తయారీకి డిజైను‌గా రెక్కలుగల, మూడు-నెలల చంద్రవంకను 1వ పెరోజు కిరీటాన్ని స్వీకరించారు. ససానియను వెండి నాణేలు ప్రవాహం నుండి ప్రయోజనం పొంది. హెఫ్తలైట్లు తమ సొంత నాణేలను అభివృద్ధి చేయలేదు: వారు ససానియన్ల మాదిరిగానే డిజైన్లతో నాణేలను ముద్రించారు. లేదా వారి స్వంత చిహ్నాలతో ససానియను నాణేలను ప్రతి-గుర్తు చేశారు.  వారు తమ పాలకుడి పేరును లిఖించలేదు. ఇది వారికి ముందు ఆల్కాను హన్సు లేదా కిదారైట్సు అలవాటుకు విరుద్ధంగా ఉంది. అనూహ్యంగా ఒక నాణెం రకం సాసానియను డిజైను నుండి వైదొలిగి తాగే కప్పు పట్టుకున్న హెప్తలైటు యువరాజు ప్రతిమను చూపిస్తుంది. మొత్తంమీద  సా.శ 530 లో వరకు  1వ ఖోస్రో ఆవిర్భావం వరకు హెప్తలైట్లకు సాసానియన్లు "అపారమైన కప్పం" చెల్లించారు.

#### కవాదు రక్షకులు
1వ పెరోజు మీద విజయం సాధించిన తరువాత హెప్తలైట్లు ఆయన కుమారుడు 1వ కవాదు రక్షకులు, దాతలుగా మారారు. ఎందుకంటే పెరోజు సోదరుడు బాలాషు ససానియను‌ను సింహాసనం తీసుకున్నాడు. 1వ కవాదు నాలుగు సంవత్సరాలు హెఫ్తలైట్లతో నివసించి, హెఫ్తలైటు రాజు కుమార్తె లేదా సోదరి కుమార్తెను వివాహం చేసుకుని ఆయనకు దళాలను అందించాడు. 488లో హెఫ్తలైటు సైన్యం బాలాషు ససానియను సైన్యాన్ని ఓడించి 1వ కవాదు (488–496, 498–531) ను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టగలిగింది.

496–498లో మజ్డాకైటు ఉద్యమం, ఒక ప్రభువులు-మతాధికారుల తిరుగుబాటు 1వ కవాదును పడగొట్టి హెఫ్తలైటు‌కు పారిపోయేలా చేసాయి. హెఫ్తలైటు రాజు ఆయనకు 30,000 మంది సైనికులను అందించడానికి అంగీకరించాడు. ప్రతిగా 1వ కవాదు ప్రాదేశిక రాయితీలు ఇవ్వవలసి వచ్చింది. 498లో ఆయన చాగనియను‌ను తన మిత్రులకు అప్పగించాడు. 

501–502లో థియోడోసియుపోలిసు ఆఫ్ అర్మేనియా నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న సమయంలో,  502–503లో రోమన్లతో జరిగిన యుద్ధాలలో, మళ్ళీ సెప్టెంబరు‌లో ఎడెస్సా ముట్టడి సమయంలో కవాదు హెఫ్తలైటు ("హన్") దళాలకు నాయకత్వం వహించిన అనేక సందర్భాలను జాషువా ది స్టైలైటు నివేదించాడు. 

### టోఖరిస్తాను ‌లోని హెఫ్తలైట్లు (సా.శ 466)

సుమారుగా సా.శ 461–462 లో మెహామా అనే ఆల్కాను హన్ పాలకుడు తూర్పు టోఖారిస్తాను‌లో నివసించాడని తెలుస్తుంది. బహుశా పశ్చిమ టోఖారిస్తాను‌లోని హెఫ్తలైటు‌లు బాల్ఖు మీద కేంద్రీకృతమై, తూర్పు టోఖారిస్తాను‌లోని ఆల్కాను హన్సు మధ్య ప్రాంతం విభజనను సూచిస్తుంది. వారు తరువాత ఉత్తర భారతదేశంలోకి విస్తరిస్తరించారని  మెహామా వ్రాసిన ఒక లేఖలో కనిపిస్తుంది. ఆయన సా.శ 461–462లో రాసిన బాక్ట్రియను భాషలో అక్కడ ఆయన తనను తాను ఇలా వర్ణించుకున్నాడు. "మేయం, కడగు ప్రజల రాజు, ప్రసిద్ధ, సంపన్నమైన రాజుల పెరోజు గవర్నరు".–141 దక్షిణ ప్రాంతంలోని కాగు‌స్తాను, దక్షిణ ప్రాంతం, బాగ్లాను ప్రాంతంలో ముఖ్యంగా ఆయన తనను తాను ససానియన్ సామ్రాజ్యం రాజు 1వ పెరోజు సామంతుడిగా చూపించుకున్నాడు. కానీ తరువాత మెహమా స్వయంప్రతిపత్తి లేదా స్వాతంత్ర్యంతో పోరాడగలిగాడు. ససానియను శక్తి క్షీణించి ఆయన భారతదేశంలోకి వెళ్ళాడు. గుప్త సామ్రాజ్యం చేరుకుని తీవ్ర పరిణామాలు ఎదుర్కొన్నాడు.

సా.శ 466లో కిదారైట్సు నాశనం తర్వాత హెఫ్తలైట్లు బహుశా తోఖారిస్తాను లోకి విస్తరించారు.  టోఖరిస్తాను (బాక్ట్రియా) లో హెఫ్తలైట్ల ఉనికి సా.శ 484 నాటిదని సురక్షితంగా నిర్ధారించబడింది. రాబ్ రాజ్యంలోని  పన్ను   చెల్లించే రైతు హెఫ్తలైటు పన్నులు చెల్లించడానికి కొంత భూమిని విక్రయించాల్సిన అవసరాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. హెఫ్తలైటు పాలకులకు చెల్లించిన పన్నులను ప్రస్తావిస్తూ సా.శ  492 నుండి 527 వరకు ఉన్న రెండు పత్రాలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. మరొక తేదీ లేని పత్రాలు, హెఫ్తలైట్ల క్రింద లేఖరి, న్యాయవ్యవస్థ విధులను ప్రస్తావిస్తాయి:

### సోగ్డియానా (సా.శ.479)  హెఫ్తలైటు విజయం
హెఫ్తలైట్లు ఆక్ససు అవతల ఉన్న సోగ్డియానా భూభాగాన్ని జయించారు. ఇది వారి సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. వారు సా.శ 479 లోనే సోగ్డియానాను జయించి ఉండవచ్చని ఇది చైనాకు సోగ్డియన్ల చివరి రాయబార కార్యాలయం తేదీ ఆధారంగా భావించబడింది. లియాంగ్ జిగోంగ్టు  ఖాతా కూడా సా.శ 479 నుండి హెఫ్తలైట్లు సమర్కండు ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించారని నమోదు చేసినట్లు అనిపిస్తుంది. ప్రత్యామ్నాయంగా హెఫ్తలైట్లు ఆక్రమించి ఉండవచ్చు సోగ్డియా తరువాత సా.శ 509 లో ఇది సమర్కండు నుండి చైనా సామ్రాజ్యానికి చివరిగా తెలిసిన రాయబార కార్యాలయం తేదీ కాబట్టి బాల్ఖు లేదా కోబాడియను వంటి అనేక నగరాలు హెఫ్తలైటు నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు సా.శ 522 నాటికి చైనాకు రాయబార కార్యాలయాలను పంపినట్లు తెలిసినందున ఇది నిశ్చయాత్మకం కాకపోవచ్చు.  484 నాటికి 1వ పెరోజును ఓడించిన ప్రసిద్ధ హెఫ్తలైటు పాలకుడు అఖ్షున్వరు. సోగ్డియను అని అర్థం చేసుకోగల బిరుదును కలిగి ఉన్నాడు: "’xs’wnd’r’ (“అధికార హోల్డరు”).

హెఫ్తలైట్లు పెద్ద కోటలను నిర్మించి ఉండవచ్చు. సోగ్డియానాలోని హిప్పోడామియను నగరాలలో (వీధుల లంబకోణ నెట్వర్కు‌తో దీర్ఘచతురస్రాకార గోడలు); బుఖారా, పంజికెంటు వంటివి ఉన్నాయి. హెరాతులో కూడా కిడారైటు‌ల నగర నిర్మాణ ప్రయత్నాలను  వారు చేసినట్లుగానే కొనసాగించారు. హెఫ్తలైట్లు బహుశా స్థానిక పాలకులు లేదా గవర్నర్ల సమాఖ్యను పరిపాలించారు. ఇది కూటమి ఒప్పందాల ద్వారా అనుసంధానించబడింది. ఈ సామంతులలో ఒకరు వర్దాంజీ పాలకుడు అస్బరు అయి ఉండవచ్చు. ఆయన ఆ కాలంలో తన సొంత నాణేలను కూడా ముద్రించాడు. 

ససానియను విమోచన క్రయధనాలు, కప్పం రూపంలో వసూలు చేసిన సంపదను సోగ్డియాలో తిరిగి పెట్టుబడి పెట్టి ఉండవచ్చు, బహుశా ఆ సమయం నుండి ఈ ప్రాంతం శ్రేయస్సును వివరిస్తుంది.  చైనాకు ససానియన్ సామ్రాజ్యం, బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం మధ్య కొత్త సిల్క్ రోడ్ మధ్యలో ఉన్న సోగ్డియా దాని సంచార ఉన్నత వర్గాల క్రింద చాలా సంపన్నంగా మారింది. హెఫ్తలైట్లు వారి గొప్ప పూర్వీకుడు కుషాన్లు తర్వాత సిల్క్ రోడ్లో ప్రధాన మధ్యవర్తి పాత్రను పోషించారు.  చైనా సామ్రాజ్యం, ససానియన్ సామ్రాజ్యం మధ్య పట్టు, ఇతర విలాసవంతమైన వస్తువుల వాణిజ్యాన్ని కొనసాగించడానికి స్థానిక సోగ్డియన్లుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు.

సోగ్డియా హెఫ్తలైటు ఆక్రమణ కారణంగా సోగ్డియా నాణేలు, హెఫ్తలైట్లకు నివాళిగా అందుకున్న ససానియను నాణేలు ఉనికిలో ఉన్నాయి. ఈ నాణేలు తరువాత సిల్క్ రోడ్ వెంట వ్యాపించాయి. హెఫ్తలైట్ల చిహ్నం సమర్కండు అవశేష నాణేల మీద కనిపిస్తుంది. బహుశా సోగ్డియా మీద హెఫ్తలైటు నియంత్రణ ఫలితంగా ఉండవచ్చు. ఇది సా.శ 500 నుండి 700 వరకు సోగ్డియను నాణేలలో ప్రముఖంగా మారింది. వారి స్వదేశీ వారసులు ఇఖ్షిదులు (సా.శ 642-755) నాణేలు  ముస్లిం ట్రాన్సోక్సియానా విజయం వరకూ కొనసాగాయి. 

### తారిం  బేసిను (సుమారు సా.శ 480–550)

5వ శతాబ్దం చివరిలో వారు పామిరు పర్వతాల గుండా తూర్పు వైపు విస్తరించారు. వీటిని దాటడం చాలా సులభం. వారికి ముందు కుషాన్లు కూడా దాటారు. ఎత్తైన శిఖరాల మధ్య అనుకూలమైన పీఠభూములు ఉండటం వలన వారు పశ్చిమ తారిం బేసిను (కష్గరు ఖోటాను)ను ఆక్రమించారు. రౌరానుల నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. వారు ఒయాసిసు నగరాల నుండి భారీగా కప్పం వసూలు చేస్తున్నారు. కానీ  చైనీసు ఉత్తర వీ రాజవంశం దాడుల కారణంగా బలహీనపడ్డారు. 479లో వారు తారిం బేసిను తూర్పు చివరను, టర్ఫాను.497–509లో వారు టర్ఫాను ఉత్తరం వైపు ఉరుంచి ప్రాంతానికి తరలించారు. 6వ శతాబ్దం ప్రారంభ సంవత్సరాలలో వారు తారిం బేసిను‌లోని వారి ఆధిపత్యాల నుండి ఉత్తర వీ రాజవంశానికి రాయబార కార్యాలయాలను పంపుతున్నారు. వారు బహుశా డన్హువాంగు చైనీసు గవర్నరు లి జియానుతో సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు. ఆయన తన సమాధిని బహుశా బాక్ట్రియాలో తయారు చేసిన పాశ్చాత్య శైలి ఎవరు‌తో అలంకరించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. 

హెఫ్తలైట్లు తమ సామ్రాజ్యం చివరికి అంటే దాదాపు సా.శ 560 వరకు తారిం  బేసిను‌ను వారి ఆక్రమణలో కొనసాగించారు.

హెఫ్తలైట్లు పాలించిన భూభాగాలు మధ్య ఆసియా, తారిం బేసిను‌లోకి విస్తరించడంతో ప్రాతినిధ్యం వహించే వ్యక్తుల దుస్తులు, కేశాలంకరణ ద్వారా వర్గీకరించబడిన హెఫ్తలైట్ల కళ, వారు పాలించిన ప్రాంతాలలో కూడా ఉపయోగించబడింది. ఉదాహరణకు సోగ్డియానా, బామ్యను లేదా కుచా తారిం బేసిను (కిజిలు గుహలు, కుమ్తురా గుహలు, సుబాషి రెలిక్యురీ).  ఈ ప్రాంతాలలో కుడి వైపున త్రిభుజాకార కాలరు‌తో కాఫ్టాను‌లు, మూడు చంద్రవంకలతో కిరీటాలు, రెక్కలతో కొన్ని కిరీటాలు, ఒక ప్రత్యేకమైన కేశాలంకరణతో ఉన్న ప్రముఖులు కనిపిస్తారు. మరో లక్షణం ఏమిటంటే కత్తుల కోసం రెండు-పాయింట్ల సస్పెన్షను వ్యవస్థ. ఇది హెఫ్తలైటు ఆవిష్కరణగా కనిపిస్తుంది. వారు నియంత్రించిన భూభాగాలలో వారిచే ప్రవేశపెట్టబడింది. కుచా ప్రాంతం నుండి వచ్చిన చిత్రాలు, ముఖ్యంగా కిజిలు గుహలలో ఖడ్గవీరులు, ఈ ప్రాంతంలో హెఫ్తలైటు పాలనలో, సుమారు సా.శ 480–550  సమయంలో తయారు చేయబడినట్లు కనిపిస్తాయి. కిజిలు గుహలలో కొన్ని తొలి చిత్రాలలో గాంధార కళ ప్రభావం సుమారు సా.శ 500 నాటిది ఇది బాక్ట్రియా కుచా మధ్య ప్రాంతం హెఫ్తలైట్ల రాజకీయ ఏకీకరణ పర్యవసానంగా పరిగణించబడుతుంది.  టోచారియను భాషల లోని కొన్ని పదాలు సా.శ 6వ శతాబ్దం లోని హెఫ్తలైట్ల నుండి స్వీకరించబడి ఉండవచ్చు. 

మొదటి టర్కికు ఖగనేటు ప్రారంభ టర్కులు సా.శ 560 నుండి టర్ఫాను, కుచా ప్రాంతాలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. ససానియన్ సామ్రాజ్యంతో పొత్తు పెట్టుకుని, హెప్తలైటు సామ్రాజ్యం పతనానికి కీలక పాత్ర పోషించారు. 

### లియాంగు చైనా (సా.శ 516–526) కు హెఫ్తలైటు రాయబార కార్యాలయాలు

రాజధానిలోని దక్షిణ లియాంగు చైనీసు కోర్టుకు హెప్తలైటు (, హువా) రాయబార కార్యాలయం సచిత్ర వివరణ. జింగు‌జౌ సా.శ 516–526 లో *లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలు*లో ఇవ్వబడింది. దీనిని మొదట పీ జియే లేదా భవిష్యత్తు లియాంగు చక్రవర్తి యువాను సా.శ 526, 539 మధ్య యువకుడిగా జింగు‌జౌ ప్రావిన్సు గవర్నరు‌గా ఉన్నప్పుడు చిత్రించాడు.  దీని 11వ శతాబ్దపు పాట కాపీ భద్రపరచబడింది. ఈ వచనం రౌరాన్ ఖగనేట్ కు సామంతులుగా ఉన్నప్పుడు హువా దేశం ఎంత చిన్నదిగా ఉందో తరువాత వారు "మోక్సియను" కు ఎలా వెళ్లారో వివరిస్తుంది. ఇది బహుశా సోగ్డియాను ఆక్రమించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ తరువాత ససానియను సామ్రాజ్యంతో సహా అనేక పొరుగు దేశాలను జయించింది: 

*లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలు* క్రీపూ 516 కి ముందు హెఫ్తలైట్ల నుండి దక్షిణ ఆస్థానానికి రాయబారులు ఎవరూ రాలేదని పేర్కొంది. ఆ సంవత్సరంలోనే యిలిటువో యాండై () అనే హెఫ్తలైటు రాజు పుదుయోడా () అనే రాయబారిని పంపాడు. బహుశా బౌద్ధ పేరు "బుద్ధదత్త" లేదా "బుద్ధదాస"). 520లో ఫుహెలియాయోలియావో () అనే మరో రాయబారి లియాంగు ఆస్థానాన్ని సందర్శించి పసుపు సింహం, తెల్లటి మార్టెను బొచ్చు కోటు, పెర్షియను బ్రోకేడు‌ను తీసుకువచ్చాడు. కాంగు ఫుజెను () అనే మరో రాయబారి బహుమతులను కూడా అనుసరించాడు (సా.శ 526 లో *లియాంగ్షు* ప్రకారం). వారి భాషను తుయుహును.

*లియాంగు  ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలలో* హెప్తాలితు‌లు విదేశీ రాయబారుల స్తంభంలో ముందు భాగంలో ప్రముఖ స్థానాన్ని ఆక్రమించి ఇప్పటివరకు అతిపెద్ద వివరణాత్మక వచనాన్ని కలిగి ఉన్నందున వారిని అత్యంత ముఖ్యమైన విదేశీ రాజ్యంగా పరిగణిస్తారు. హెప్తలైటు‌లు *లియాంగ్షు* (Chap.54) అభిప్రాయం ప్రకారం మూడు రాజ్యాలలో వారి రాయబార కార్యాలయం: హుమిడాను (), యార్కండు (, ఖర్గాలికు), కబాడియాను  కుడి నుండి ఎడమకు రాయబారులు: హెఫ్తలైటు‌లు (滑/嚈哒), (), కొరియా (), కుచా (), జపాన్ (), మలేషియా () క్వింగు (), యార్కండు (, *ఝౌగుకె*, "'హువా' దగ్గర"),  *హెబటాను*, "'హువా' దగ్గర"), కుమేదు (, *హుమిడాను*, "'హువా'కి సమీపంలో'), బాలఖు (, "బైటి", జియోగ్ను *హువా "సంతతికి చెందిన వారు),  చివరగా మెర్వు (). 

మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చిన చాలా మంది రాయబారులు భారీ గడ్డాలు, సాపేక్షంగా పొడవాటి జుట్టు ధరించినట్లు చూపబడింది. కానీ దీనికి విరుద్ధంగా హెఫ్తలైటు రాయబారు. అలాగే బాల్ఖు నుండి వచ్చిన రాయబారులు క్లీన్-షేవ్డు, బేర్-హెడు కలిగి ఉన్నారు. వారి జుట్టు చిన్నగా కత్తిరించబడింది. ఈ భౌతిక లక్షణాలు ఆ కాలంలోని అనేక మధ్య ఆసియా ముద్రలలో కూడా కనిపిస్తాయి.

==== ఇతర రాయబార కార్యాలయాలు ====
మొత్తం మీద చైనీసు చరిత్రలు ఇరవై నాలుగు హెఫ్తలైటు రాయబార కార్యాలయాలను నమోదు చేశాయి: 456లో మొదటి రాయబార కార్యాలయం మిగిలినవి సా.శ 507 నుండి 558 వరకు (535లో ఈ రాజవంశం ముగిసే వరకు ఉత్తర వీకి పదిహేను 516–541లో, దక్షిణ లియాంగుకి ఐదు). చివరి మూడు *జౌషు*లో ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఇది హెప్తలైట్లు ఆంక్సి, యుటియను (జిన్జియాంగు లోని హోటను ప్రాంతం), ఇరవైకి పైగా ఇతర దేశాలను జయించారని, వారు వెస్ట్రను వీ, చైనా కోర్టుకు రాయబార కార్యాలయాలను పంపారని నమోదు చేసింది. నార్తర్ను జౌ వరుసగా సా.శ 546, 553, 558 లలో హెఫ్తలైట్లను "టర్కులు అణిచివేశారు" రాయబార కార్యాలయాలు ఆగిపోయాయి. 

హెఫ్తలైట్లు చర్చి ఆఫ్ ది ఈస్టు పాట్రియార్కు 1వ మార్ అబా నుండి సుమారు సా.శ 550 నుండి క్రైస్తవ బిషపు‌ను అభ్యర్థించి పొందారు.

=== బామియను బుద్ధులు (544–644 CE) ===



బామియాను బుద్ధుల సముదాయం హెఫ్తలైటు పాలనలో అభివృద్ధి చేయబడింది. 550–560లో వారి సామ్రాజ్యం రద్దు అయిన తర్వాత హెఫ్తలైట్లు తోఖారిస్తాను, నేటి ఉత్తర [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]]కు అనుగుణంగా ఉన్న భౌగోళిక ప్రాంతాలలో పాలన కొనసాగించారు. ముఖ్యంగా బామియను‌కు వెళ్లే రహదారుల మీద కోటల శ్రేణిని కలిగి ఉంది. బుద్ధుల నిర్మాణ భాగాల కార్బను డేటింగు చిన్న 38మీ(125అ) “తూర్పు బుద్ధుడు" 570 ప్రాంతంలో నిర్మించబడిందని నిర్ధారించింది.  (సా.శ 544–595 95% సంభావ్యతతో) అయితే పెద్ద  55 మీ(180అ)  “ పశ్చిమ బుద్ధుడు" సా.శ 618  (591–644 CE 95% సంభావ్యతతో) చుట్టూ నిర్మించబడింది.   ఇది పశ్చిమ టర్కు [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]] (సా.శ 557)  సంయుక్త దళాల మీద హెఫ్తలైట్ల ప్రధాన ఓటమికి ముందు లేదా తరువాత కాలానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. లేదా వారు ఆక్ససు‌కు దక్షిణంగా ప్రిన్సిపాలిటీలుగా తిరిగి సమూహమయ్యారు. కానీ ముఖ్యంగా పశ్చిమ టర్కులు చివరకు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి తోఖారా యాబ్ఘసు (సా.శ 625)ను ఏర్పాటు చేయడానికి ముందు.

బామియను బుద్ధుల అత్యంత ప్రసిద్ధ చిత్రాలలో చిన్న తూర్పు బుద్ధుని పైకప్పు గుర్రాలు లాగుతున్న రథం మీద ఉన్న సౌర దేవతను అలాగే రాజ బొమ్మలు, భక్తులతో కూడిన ఉత్సవ దృశ్యాలను సూచిస్తుంది. దేవుడు తోఖారా శైలిలో కాఫ్తాను ధరించి, బూట్లు ధరించి, ఈటెను పట్టుకుని ఉన్నాడు. ఆయన "సూర్య దేవుడు, స్వర్గంలో ఉదయించే బంగారు రథం ఆయన ప్రాతినిధ్యం సోగ్డియాలో గౌరవించబడిన ఇరానియను దేవుడు మిత్ర ప్రతిమ నుండి ఉద్భవించింది. ఆయన నాలుగు గుర్రాలు లాగుతున్న రెండు చక్రాల బంగారు రథం మీద స్వారీ చేస్తున్నాడు. రెండు రెక్కలుగల పరిచారకులు రథం పక్కన నిలబడి కొరింథీయుల శిరస్త్రాణం ఈకతో ధరించి, కవచాన్ని పట్టుకుని ఉన్నారు. మీద భాగంలో గాలి దేవతలు రెండు చేతులలో కండువా పట్టుకుని ఎగురుతుంటారు. ఈ గొప్ప కూర్పు ప్రత్యేకమైనది.  [[గాంధార]] లేదా [[భారతదేశం]]లో దీనికి సమానమైనది లేదు. కానీ కిజిలు లేదా దున్హువాంగు చిత్రలేఖనంతో కొన్ని సారూప్యతలు ఉన్నాయి.

తన బంగారు రథం మీద ఉన్న సూర్య భగవానుడి కేంద్ర చిత్రం రెండు పార్శ్వ వరుసల వ్యక్తులచే ఫ్రేం చేయబడింది: రాజులు, ప్రముఖులు బుద్ధులు  బోధిసత్వ లతో కలిసి ఉన్నారు. [[:File:Painting of a King in the niche of the 38 meter Buddha, Bamiyan.jpg|వ్యక్తులలో ఒకరు]], ప్రొఫైలు‌లో ఒక సన్యాసి వెనుక నిలబడి ఉన్నారు. చాలా వరకు బామియను రాజు. ఆయన ఒకే అర్ధచంద్రాకారంతో కూడిన క్రెనెలేటెడు కిరీటం  కోరింబోసు, గుండ్రని మెడ గల ట్యూనికు, ససానియను హెడ్‌బ్యాండు ధరించాడు. [[:File:Bamiyan Hephthalite donors, ceiling of the 38 meter Buddha (donor detail).jpg|రాజ జంటలు]], [[:File:Bamiyan Hephthalite donors, ceiling of the 38 meter Buddha (donor detail).jpg|కిరీటం ధరించిన వ్యక్తులు]] లేదా [[:File:Bamiyan Queen 38 meter Buddha.jpg|ధనవంతులుగా దుస్తులు ధరించిన మహిళలు]], టోఖారిస్తాను హెఫ్తలైట్ల విలక్షణమైన రూపాన్ని కలిగి ఉన్నారు. వారి ట్యూనికు ప్రత్యేకమైన లాపెలు కుడి వైపున మడవబడి ఉన్న బెల్టు జాకెట్లు, కత్తిరించిన జుట్టు, జుట్టు ఉపకరణాలు, వారి విలక్షణమైన శరీరధర్మం, వారి గుండ్రని గడ్డం లేనివి. ముఖాలు.  ఈ బొమ్మలు స్మారక దిగ్గజం బుద్ధుని నిర్మాణానికి మద్దతు ఇచ్చిన దాతలు, శక్తివంతులను సూచించాలి. వారు గతంలోని ఏడు బుద్ధులు, మైత్రేయ చుట్టూ గుమిగూడారు. ఈ పెయింటింగు‌లోని వ్యక్తులు బాలాలికు టెపెలో చిత్రీకరించబడిన వ్యక్తులతో చాలా పోలి ఉంటారు. వారు హెప్తలైట్సుకి సంబంధించినవారు కావచ్చు.  వారు "తుఖారెస్తాను హెఫ్తలైటు పాలక వర్గాల కళాత్మక సంప్రదాయానికి" పాల్గొంటారు. 

2001లో [[తాలిబాన్]] విగ్రహాలను నాశనం చేయడంతో ఈ కుడ్యచిత్రాలు అదృశ్యమయ్యాయి.

===సోగ్డియను వ్యాపారుల సమాధుల మీద హెఫ్తలైటు రాజవంశాలు===


విర్కాకు సమాధి అనేది చైనాలో స్థాపించబడిన 6వ శతాబ్దపు సోగ్డియను వ్యాపారి సమాధి. జియానులో కనుగొనబడింది. 
సమాధి చిత్ర అలంకరణలలో హెఫ్తలైటు పాలకుల చిత్రణలు సర్వవ్యాప్తంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. వారి రాజభవనాలు, సంచార యార్టు‌లు లేదా వేటాడేటప్పుడు కనిపించే విస్తృతమైన ససానియను-రకం కిరీటాలతో రాజ వ్యక్తులుగా. హెఫ్తలైటు పాలకులు పొట్టి జుట్టు గలవారు. ట్యూనికు‌లు ధరించి, తరచుగా వారి భార్యతో కలిసి చిత్రీకరించబడ్డారు. సోగ్డియను వర్తకుడు విర్కాకు తన చిన్న వయస్సులో ప్రధానంగా హెఫ్తలైటు‌లతో వ్యవహరించి ఉండవచ్చు (సా.శ 556, 560 మధ్య ససానియన్లు, టర్కుల కూటమి ద్వారా హెఫ్తలైటు‌లు చివరకు నాశనం చేయబడినప్పుడు ఆయనకు 60 సంవత్సరాలు). హెఫ్తలైటు‌లు నాలుగు వాటిలో కూడా కనిపిస్తారు. మిహో అంత్యక్రియల సోఫా (సా.శ c.570 ) ప్యానెలు‌లు కొంతవరకు వ్యంగ్య లక్షణాలు, టర్కులకు సామంతుల లక్షణాలతో ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా ఆన్ సమాధి వంటి తరువాతి సోగ్డియను వ్యాపారుల సమాధులలోని చిత్రణలు జియా (వీర్వాకు కంటే 24 సంవత్సరాలు చిన్నవాడు) ఇప్పటికే మొదటి టర్కికు ఖగనేటు టర్కుల సర్వవ్యాప్తిని చూపిస్తున్నారు. వారు బహుశా ఆయన చురుకైన జీవితంలో ఆయన ప్రధాన వ్యాపార భాగస్వాములు కావచ్చు.

=== సామ్రాజ్యం ముగింపు - హెఫ్తలైటు రాజ్యాలుగా విచ్ఛిన్నం (సా.శ 560–710) ===


1వ కవాదు తర్వాత హెఫ్తలైట్లు [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]] నుండి తమ దృష్టిని మళ్లించినట్లు కనిపిస్తోంది. కవాదు వారసుడు 1వ ఖోస్రో (531–579) విస్తరణ విధానాన్ని తిరిగి ప్రారంభించగలిగాడు. తూర్పు. అల్-తబరి అభిప్రాయం ప్రకారం 1వ ఖోస్రో తన విస్తరణ విధానం ద్వారా "సిందు, బస్టు, అల్-రుక్ఖాజు, జబులిస్తాను, తుఖారిస్తాను, దర్దిస్తాను, కాబులిస్తాను" లను నియంత్రించగలిగాడు. చివరికి ఆయన మొదటి టర్కికు ఖగనేటు సహాయంతో హెఫ్తలైట్లను ఓడించాడు.

552లో గోక్తుర్క్సు మంగోలియాను స్వాధీనం చేసుకుని మొదటి టర్కికు ఖగనేటును ఏర్పాటు చేసి 558 నాటికి [[వోల్గా]]కు చేరుకున్నాడు. సిర్కా 555–567  మొదటి టర్కికు ఖగనేటు టర్కులు, 1వ ఖోస్రో నేతృత్వంలోని ససానియన్లతో  పొత్తు పెట్టుకుని, ఖార్షి సమీపంలో ఎనిమిది రోజుల యుద్ధం, గోల్-జారియును యుద్ధం తర్వాత వారిని ఓడించారు (బహుశా 557లో).

ఈ సంఘటనలు హెఫ్తలైటు సామ్రాజ్యాన్ని అంతం చేశాయి. ఇది పాక్షిక-స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విడిపోయింది. సైనిక పరిస్థితిని బట్టి ససానియన్లు లేదా టర్కులకు కప్పం అర్పించింది. ఓటమి తరువాత. హెఫ్తలైట్లు బాక్ట్రియాకు ఉపసంహరించుకుని చాఘానియను పాలకుడు ఫాఘానిషు రాజును నియమించారు. ఆ తరువాత బాక్ట్రియా లోని ఆక్ససు చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతంలో అనేక హెఫ్తలైటు రాజ్యాలు ఉన్నాయి. టర్కులు, ససానియన్ల కూటమి నాశనం చేసిన గొప్ప హెఫ్తలైటు సామ్రాజ్యం అవశేషాలు;  జరాఫు‌షాను లోయ, చాఘానియను, ఖుట్టలు, టెర్మెజు, బాల్ఖు, బాద్గిసు, హెరాతు, [[కాబూల్]], తోఖారిస్తానులలో నేటి ఉత్తర [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]]కు సంబంధించిన భౌగోళిక ప్రాంతాలలో నివేదించబడ్డారు. వారు బామియనుకు వెళ్లే రహదారుల మీద వరుస కోటలను కూడా కలిగి ఉన్నారు. ఈ ప్రాంతం అంతటా విస్తృతమైన హెఫ్తలైటు కుర్ఘాను నెక్రోపోలి తవ్వబడింది. అలాగే బామియను లోయలో ఒకటి కూడా బయటపడింది. 

సాసానియన్లు, టర్కులు ఆక్ససు నది వెంబడి వారి ప్రభావ మండలాలకు సరిహద్దును స్థాపించారు. హెఫ్తలైటు ప్రిన్సిపాలిటీలు రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య బఫరు స్టేట్సు‌గా పనిచేశాయి. కానీ హెఫ్తలైట్లు ఫాఘనిషును చాగనియను‌లో తమ రాజుగా ఎంచుకున్నప్పుడు 1వ ఖోస్రో ఆక్ససు‌ను దాటి సామంతరాజ్యాలుగా చేసి చఘానియను, ఖుట్టలుల నుండి కప్పం అందుకున్నాడు.

సా.శ 579లో 1వ ఖోస్రో మరణించినప్పుడు తోఖారిస్తాను, ఖోటాను హెఫ్తలైట్లు ససానియన్ల మీద తిరుగుబాటు చేయడానికి పరిస్థితిని ఉపయోగించుకున్నారు. కానీ వారి ప్రయత్నాలను టర్కులు తుడిచిపెట్టారు. సా.శ 581 లేదా అంతకు ముందు మొదటి టర్కికు ఖగానేటు నుండి పశ్చిమ భాగం విడిపోయి పశ్చిమ టర్కికు ఖగానేటుగా మారింది. 588లో మొదటి పర్సో-టర్కికు యుద్ధానికి దారితీసింది. టర్కికు ఖాగను బాఘా ఖఘాను (పర్షియను మూలాలలో సబెహు (సాబా) అని పిలుస్తారు).ఆయన హెఫ్తలైటు ప్రజలతో కలిసి ఆక్ససు‌కు దక్షిణంగా ఉన్న ససానియను భూభాగాల మీద దండెత్తి అక్కడ వారు బాల్ఖులో ఉన్న ససానియను సైనికుల మీద దాడి చేసి వారిని ఓడించారు. ఆ తరువాత తలాకాను బాద్గిసు, హెరాతు లతో కలిసి నగరాన్ని జయించారు. చివరకు వారిని ససానియను జనరలు వహ్రాం చోబిను తిప్పికొట్టారు.
==== ససానిదు సామ్రాజ్యం మీద దాడులు (క్రీపూ 600–610) ====


సుమారు సా.శ 600 సంవత్సరాల కాలంలో హెఫ్తలైట్లు [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]]ను మధ్య ఇరాను‌లోని ఇస్పాహాను (స్పాహాను) వరకు ఆక్రమించారు. హెఫ్తలైట్లు 2వ ఖోస్రో నాణేలను అనుకరించే అనేక నాణేలను విడుదల చేశారు. సోగ్డియనులో హెఫ్తలైటు సంతకం, తమ్ఘా చిహ్నాన్ని  జోడించారు.

సిర్కా సా.శ 616/617 గోక్తుర్క్సు  హెఫ్తలైట్లు [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]] మీద దాడి చేసి ఇస్ఫహాను ప్రావిన్సు‌కు చేరుకున్నారు.  ఖోస్రో పర్షియను అర్మేనియా నుండి 5వ స్మబాటు బగ్రతునిని పిలిపించి ఆక్రమణదారులను తిప్పికొట్టడానికి ఇరాన్‌కు పంపాడు. స్మబాటు దటోయెను అనే పర్షియను యువరాజు సహాయంతో  హెఫ్తలైట్లను పర్షియా నుండి  తరిమికొట్టాడు. తూర్పు ఖోరాసనులోని వారి డొమైను‌లను దోచుకున్నాడు. అక్కడ స్మబాటు వారి రాజును ఒకే యుద్ధంలో చంపాడని చెబుతారు. ఖోస్రో అప్పుడు స్మబాటు‌కి *ఖోస్రో షున్* ("ఖోస్రో ఆనంద పరచిన లేదా సంతృప్తి పరచిన") అనే గౌరవ బిరుదును ఇచ్చాడు. అయితే కుమారుడు 2వ వరాజ్టిరోట్సు బాగ్రతుని గౌరవప్రదమైన పేరు *జావిటియను ఖోస్రో* ("ఎటర్నలు ఖోస్రో") అందుకున్నాడు. 

==== పశ్చిమ టర్కు స్వాధీనం (సా.శ 625) ====

సా.శ 625 నుండి తోఖారిస్తాను నుండి కాబులిస్తాను వరకు ఉన్న హెఫ్తలైట్ల భూభాగాన్ని పశ్చిమ టర్కులు స్వాధీనం చేసుకుని పశ్చిమ టర్కు ప్రభువులైన తోఖారా యబ్ఘులు పాలించే ఒక సంస్థగా ఏర్పడ్డారు.  తోఖారా యబ్ఘులు లేదా "తోఖారిస్తాను యబ్ఘులు" (చైనీసు: 吐火羅葉護; పిన్యిన్: Tǔhuǒluó Yèhù), పశ్చిమ టర్కు సామంతరాజ్యం-రాజుల రాజవంశం. "యబ్ఘులు" అనే బిరుదుతో వారు సా.శ 625 నుండి ఆక్ససు నదికి దక్షిణంగా తోఖారిస్తాను ప్రాంతంలో అంతటిని మించి పాలించారు. సా.శ 758 వరకు కొన్ని చిన్న రాజ్యాలు బదఖ్షాను ప్రాంతంలో మనుగడలో ఉన్నాయి. వారి వారసత్వం సా.శ 9వ శతాబ్దం వరకు ఆగ్నేయానికి విస్తరించింది. తుర్కు షాహిలు జున్బిల్సు ఉన్నారు.

==== అరబు దండయాత్ర  (సా.శ c.651)====


సా.శ 652 లో హెఫ్తలైట్లు పాల్గొన్న హెరాతు ముట్టడి (652) తరువాత అరబ్బులు ఉత్తర తోఖారిస్తాను నగరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. బాల్ఖు కూడా ఇందులో ఉంది. హెఫ్తలైటు సంస్థానాలు కప్పం చెల్లించి అరబు దండులను అంగీకరించవలసి వచ్చింది.  మళ్ళీ సా.శ 654లో హెఫ్తలైట్లు తిరుగుబాటు చేశారు. ఇది బాద్గిసు యుద్ధంకు దారితీసింది.

సా.శ 659లో చైనీసు చరిత్రలు ఇప్పటికీ "హెఫ్తలైటు టార్కన్లు" ( *యిదా తైహాను*, బహుశా "నెజాకు టార్కను"కి సంబంధించినవి) గురించి ప్రస్తావించాయి. టోఖరిస్తాను‌లోని కొంతమంది పాలకులు సైద్ధాంతికంగా చైనీసు సామ్రాజ్యానికి లోబడి ఉన్నారు. వారి ప్రధాన నగరం హువోలు  (ఆధునిక మజారు-ఇ షెరిఫు, ఆఫ్ఘనిస్తాన్). 

మెర్వు నగరం అరబ్బుల మధ్య ఆసియా కార్యకలాపాలకు స్థావరంగా మారింది. 4 సంవత్సరాల అంతర్యుద్ధంలో అరబ్బులు బలహీనపడ్డారు. దీని ఫలితంగా సా.శ 661లో ఉమయ్యదు కాలిఫేటు స్థాపన జరిగింది. కానీ వారు తరువాత వారి విస్తరణను కొనసాగించగలిగారు.
====== ఉమ్మయాదు కాలిఫేటు (సా.శ 689–710) మీద హెఫ్తలైటు తిరుగుబాటు ======

సుమారు సా.శ 689, బాద్గీసు హెఫ్తలైటు పాలకుడు. అరబు తిరుగుబాటుదారుడు మూసా ఇబ్ను  అబ్దు అల్లా ఇబ్ను  ఖాజిం ఖురాసను అబ్దు అల్లా ఇబ్ను  ఖాజిం అల్-సులామి జుబైరిదు గవర్నరు కుమారుడు ఉమయ్యదు ఖలీఫా దళాలకు వ్యతిరేకంగా పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. సా.శ 689లో హెఫ్తలైట్లు, వారి మిత్రులు టెర్మెజును స్వాధీనం చేసుకుని అరబ్బులను తిప్పికొట్టారు. ఖోరాసను మొత్తం ప్రాంతాన్ని కొంతకాలం ఆక్రమించారు. దీనికి టెర్మెజు రాజధానిగా ఉంది. దీనిని అరబ్బులు "హెఫ్తలైట్ల ప్రధాన కార్యాలయం" (*దార్ మమ్లకతు అల్-హయాసలా*)గా అభివర్ణించారు.  యాజిదు ఇబ్ను అల్-ముహల్లాబు నేతృత్వంలోని ఉమయ్యదు ఖలీఫా అరబ్బులు సా.శ 704లో టెర్మెజును తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. బాద్గిసు‌లోని హెఫ్తలైట్ల పాలకుడు నెజాకు తార్కాను 709లో ఇతర సంస్థానాల మద్దతుతో పాటు ఆయన నామమాత్రపు పాలకుడు టోఖారిస్తాను యబ్ఘుతో కొత్త తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు.సా.శ 710లో కుతైబా ఇబ్ను ముస్లిం తోఖారిస్తాను మీద ‌ముస్లిం నియంత్రణను తిరిగి స్థాపించగలిగాడు. నెజాకు తర్కాను‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అల్-హజ్జాజు ఆదేశాల మేరకు ఆయనను ఉరితీశారు. క్షమాపణ హామీ ఇచ్చినప్పటికీ యబ్ఘును డమాస్కసుకు బహిష్కరించి అక్కడ బందీగా ఉంచారు. 

సా.శ 718 లో చైనీసు చరిత్రలు ఇప్పటికీ హెఫ్తలైటు‌లను ( *యిడా*) టర్కికు తోఖారా యాబ్ఘసు ఆధిపత్యంలో ఉన్న రాజకీయాలలో ఒకటిగా పేర్కొన్నాయి. ఇది దాని అధిపతి సేవలో 50,000 మంది సైనికులను అందించగలదు. హెఫ్తలైటు సమాఖ్య కొన్ని అవశేషాలు తప్పనిసరిగా రాజవంశం కాదు. గోకు‌టర్క్సులో చేర్చబడతాయి. 8వ శతాబ్దానికి చెందిన పాత టిబెటను పత్రంగా తూర్పు టర్కికు ఖగను *బగ్-చోర్* పాలించిన 12 *డ్రు-గు* తెగలలో *హెబ్-దల్* తెగను పేర్కొన్నారు. అనగా కపాఘను ఖఘను  సా.శ 748  నాటి "హెఫ్తలైటు రాజ్యం" నుండి రాయబార కార్యాలయాలను చైనీసు క్రానికల్సు నివేదిస్తున్నాయి.

== సైనిక - ఆయుధాలు ==




హెఫ్తలైటు‌లను శక్తివంతమైన సైనిక దళంగా పరిగణించేవారు. మూలాల ఆధారంగా  వారి ప్రధాన ఆయుధం విల్లు, గద లేదా కత్తి. చైనీయులు వారిని అద్భుతమైన ఆర్చర్సుగా భావించారు .  వారి సైనిక విజయాలను బట్టి చూస్తే, వారికి బహుశా బలమైన అశ్వికదళం ఉండవచ్చు. పర్షియాలో 6వ శతాబ్దపు అర్మేనియను చరిత్రకారుడు లాజరు పర్పెట్సి అభిప్రాయం ప్రకారం:

ఇస్లామికు దండయాత్రలకు ముందు సా.శ 6వ-7వ శతాబ్దంలో ఆయుధాలలో "హునికు" డిజైన్లు సాసానియను డిజైన్లను ప్రభావితం చేశాయని తెలుస్తుంది. సాసానియన్లు నేరుగా ఇనుప కత్తులు, వాటి బంగారు పూతతో కప్పబడిన స్కాబార్డు‌ల కోసం హన్నిషు సంచార డిజైను‌లను స్వీకరించారు.ఇది ముఖ్యంగా రెండు-పట్టీల సస్పెన్షను. డిజైను విషయంలో దీనిలో వేర్వేరు పొడవుల పట్టీలు స్కాబార్డు మీద P- ఆకారపు ప్రొజెక్షను‌కు జోడించబడ్డాయి. తద్వారా కత్తిని పక్కకు పట్టుకోవచ్చు. ముఖ్యంగా గుర్రం మీద ఉన్నప్పుడు గీయడం సులభం అవుతుంది.రెండు-పాయింటు సస్పెన్షను కత్తుల  వ్యవస్థను మధ్య ఆసియాలోని హెఫ్తలైట్లు ససానియను సామ్రాజ్యంలో ప్రవేశపెట్టినట్లు భావిస్తారు. ఇది వారి ప్రభావానికి గుర్తుగా ఉంటుంది. ఈ డిజైను‌ను సాధారణంగా వారు నియంత్రించిన భూభాగాలలో ప్రవేశపెట్టారు. ససానియను కళలో రెండు-సస్పెన్షను కత్తి మొదటి ఉదాహరణ 2వ ఖుస్రో  (సా.శ 590–628) కాలం నాటి తక్-ఐ బస్తాను రిలీఫు‌లో కనిపిస్తుంది. దీనిని హెఫ్తలైట్ల నుండి స్వీకరించినట్లు భావిస్తున్నారు.



పెంజికెంటు, కిజిలు చిత్రాలలో పురావస్తు త్రవ్వకాలలో కనిపించే విధంగా అలంకరించబడిన క్లోయిసోను డిజైన్లు, రెండు-పట్టీల సస్పెన్షను‌లతో కూడిన కత్తులు, హెఫ్తలైటు కింద ఉత్పత్తి చేయబడిన కత్తుల ప్రభావిత వెర్షను‌లు కావచ్చు. హన్నికు డిజైను‌లతో కూడిన ఆయుధాలు కిజిలు గుహలు లోని "చిత్రకారుల గుహ"లో సాయుధ యోధులను చూపించే కుడ్యచిత్రంలో సా.శ 5వ శతాబ్దం నాటివిగా చిత్రీకరించబడ్డాయి. వారి కత్తి గార్డులు క్లోయిసోన్నే అలంకారంతో దీర్ఘచతురస్రం లేదా ఓవలు ఆకారాల విలక్షణమైన హన్నిషు డిజైను‌లను కలిగి ఉన్నారు. కొరియాలోని ఒక సమాధిలో కనుగొనబడిన గ్యెరిం-రో బాకు 5-6వ శతాబ్దానికి చెందిన అత్యంత అలంకరించబడిన బాకు, మధ్య ఆసియాలో హెఫ్తలైట్లు ప్రవేశపెట్టిన "హునికు" రెండు-పట్టీల సస్పెన్షను డిజైను స్కాబార్డు. గైరిమ్-రో బాకు కొరియాకు వాణిజ్యం ద్వారా లేదా దౌత్య బహుమతిగా చేరుకుందని భావిస్తున్నారు.

లామెల్లారు హెల్మెటు లను స్టెప్పీ నోమాడు‌లు కూడా ప్రాచుర్యం పొందాయి. [[ససానియన్ సామ్రాజ్యం]] వారు పూర్వపు హెఫ్తలైటు భూభాగాన్ని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నప్పుడు వాటిని స్వీకరించారు. ఈ రకమైన హెల్మెటు తాక్-ఇ బోస్తాను, బెహిస్తును వద్ద స్తంభాల రాజధానులు లోని శిల్పాలలో 2వ ఖోస్రో [[:File:Coin of the Iranian goddess Anahita, minted during the reign of Khosrow II.jpg|అనాహిత నాణేల సమయంలో]] ముద్రించబడిన నాణేలు కనిపిస్తాయి. 



== మతం - సంస్కృతి ==

పాలియాండ్రీ అనేది హెఫ్తలైట్ల అత్యంత ముఖ్యమైన సామాజిక ఆచారం. సోదరులకు అందరికీ ఒకే భార్య ఉండేది. పిల్లలు పెద్ద సోదరుడికి చెందినవారిగా పరిగణించబడ్డారు. వివాహిత స్త్రీ శిరస్త్రాణం మీద ఉన్న 'కొమ్ముల' సంఖ్య ఆమె భర్తల సంఖ్యకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. వారు కృత్రిమ కపాల వైకల్యం ఆచరిస్తారని కూడా చెప్పబడింది. చైనా వర్గాలు 'విదేశీ దేవుళ్లను', 'రాక్షసులను', 'స్వర్గ దేవుడు' లేదా 'అగ్ని దేవుడిని' పూజించారని చెప్పారు. గోక్తుర్కు‌లు బైజాంటైను‌లకు ప్రాకార నగరాలు ఉన్నాయని చెప్పారు. కొన్ని చైనీసు వర్గాలు వారికి నగరాలు లేవని, గుడారాలలో నివసించారని చెప్పారు. లిట్విన్స్కీ వారు తాము జయించిన నగరాలలోకి వలస వచ్చిన సంచార జాతులని చెప్పడం ద్వారా దీనిని పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కొంతమంది ప్రభుత్వ అధికారులు ఉన్నారు. కానీ కేంద్ర నియంత్రణ బలహీనంగా ఉంది. స్థానిక రాజవంశాలు కప్పం చెల్లించాయి.

సాంగు యున్ అభిప్రాయం ప్రకారం 540లో హెఫ్తలైటు భూభాగాన్ని సందర్శించిన చైనీసు బౌద్ధ సన్యాసి, "ప్రజలు, వారి దుస్తులు, సామ్రాజ్ఞులు, ప్రజల ఆస్థాన విధానాలు, సంప్రదాయాల గురించి ఖచ్చితమైన ఖాతాలను అందిస్తాడు. హెఫ్తలైట్లు బౌద్ధ మతాన్ని గుర్తించలేదని, వారు నకిలీ దేవుళ్లను బోధించారని, వారి మాంసం కోసం జంతువులను చంపారని ఆయన పేర్కొన్నారు." కొంతమంది హెఫ్తలైట్లు బౌద్ధ ఆరామాలను తరచుగా నాశనం చేసేవారు కానీ వీటిని ఇతరులు పునర్నిర్మించారు. దాదాపు 100 సంవత్సరాల తరువాత సాంగు యున్ ఉన్న ప్రాంతాలను సందర్శించిన మూడవ చైనీసు యాత్రికుడు జువాన్జాంగు ప్రకారం, చాఘనియను రాజధానిలో ఐదు ఆరామాలు ఉన్నాయి.

హెఫ్తలైట్లు బౌద్ధమతాన్ని విశ్వసించలేదని సాంగు యున్ పేర్కొన్నప్పటికీ, బౌద్ధ మత సంస్థలు తోఖారిస్తాను ఇతర ప్రాంతాలలో అభివృద్ధి చెందాయి. అయితే భారతదేశంలో హెఫ్తలైట్లు బౌద్ధ మత సంస్థల పట్ల అసహనాన్ని చూపించారు. 


చరిత్రకారుడు ఆండ్రే వింకు అభిప్రాయం ప్రకారం, "...హెఫ్తలైటు ఆధిపత్యంలో [[బౌద్ధమతం]] ప్రధానంగా ఉండేది. అయితే జోరాస్ట్రియనిజం, మానికేయిజం మతపరమైన అవక్షేపం కూడా ఉంది."బాల్ఖులో దాదాపు 100 [[బౌద్ధ]] మఠాలు, 30,000 మంది సన్యాసులు ఉన్నారు. పట్టణం వెలుపల ఒక పెద్ద బౌద్ధ విహారం ఉంది. తరువాత దీనిని నౌబహారు అని పిలుస్తారు.  ఆఫ్ఘనిస్తాను తోఖరిస్తాను‌లో [[హిందూ]] విశ్వాసాలను అనుసరించేవారు కూడా చాలా మంది ఉన్నారు.

6వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి హెఫ్తలైట్లలో [[క్రైస్తవులు]] ఉన్నారు. అయితే వారు ఎలా మతం మార్చబడ్డారో ఏమీ తెలియదు. సా.శ 549లో వారు తూర్పు చర్చి పితృస్వామ్యుడు అయిన 1వ అబా వద్దకు ఒక ప్రతినిధి బృందాన్ని పంపి, వారు తమ బిషపు‌గా ఎంచుకున్న పూజారిని ప్రతిష్టించమని అడిగారు. పితృస్వామ్యుడు అలాగే చేశాడు. అప్పుడు కొత్త బిషపు పితృస్వామ్యుడికి, ససానియను రాజు 1వ ఖోస్రో ఇద్దరికీ నమస్కరించాడు. బిషప్రికు స్థానం ఎక్కడ ఉందో తెలియదు కానీ అది బాద్గిసు–ఖాదిస్తాను అయి ఉండవచ్చు. దీని బిషపు గాబ్రియేలు 585లో పాట్రియార్కు 1వ ఇషోయాబు సినోడు‌కు ప్రతినిధిని పంపాడు.  ఇది బహుశా హెరాటు మహానగరం కింద ఉంచబడింది. హెఫ్తలైట్లలో చర్చి ఉనికి వారు ఆక్ససు అంతటా వారి మిషనరీ పనిని విస్తరించడానికి వీలు కల్పించింది. సా.శ 591లో తిరుగుబాటుదారుడు బహ్రాం చోబిను సైన్యంలో పనిచేస్తున్న కొంతమంది హెఫ్తలైట్లను 2వ ఖోస్రో బంధించి రోమను చక్రవర్తి మారిసుకు దౌత్య బహుమతిగా పంపాడు. వారు నెస్టోరియను శిలువలను నుదిటి మీద టాటూలుగా వేయించుకున్నారు.

== హెఫ్తలైటు సీల్సు ==


బాక్ట్రియా, సోగ్డియాలో కనుగొనబడిన అనేక ముద్రలు హెఫ్తలైట్లకు ఆపాదించబడ్డాయి.

* </sup> (హెఫ్తలైట్ల ప్రభువు) తో 5వ శతాబ్దం చివరి నుండి 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నాటిది. ఈ ముఖ్యమైన ముద్రను 2011లో జుడితు ఎ. లెర్నరు, నికోలసు సిమ్సు-విలియమ్సు ప్రచురించారు. 
* బ్రిటిషు మ్యూజియం లోని *స్టాంపు సీల్ (బి.ఎం 119999)* రెండు ముఖాలున్న బొమ్మలను చూపిస్తుంది. ఒకటి గడ్డంతో ససానియను దుస్తులు ధరించి, మరొకటి ముఖ వెంట్రుకలు లేకుండా రేడియేటు కిరీటం ధరించి, రెండూ రాజ రిబ్బను‌లతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి. ఈ ముద్ర మొదట్లో సా.శ 300–350 నాటిది. ఇది ముందు కుషానో-ససానియన్లుకి ఆపాదించబడింది. కానీ ఇటీవల హెఫ్తలైట్లకు ఆపాదించబడింది. ఇది 5వ–6వ శతాబ్దానికి చెందినది. పురాతన చిత్రలేఖనం ప్రకారం ఈ ముద్రను 4వ శతాబ్దం లేదా 5వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగానికి ఆపాదించవచ్చు.
* ఖింగిలా ముద్ర ఎస్కిజిలు పేరుతో ఒకే లాపెలు కాఫ్తాను ధరించిన గడ్డం లేని పాలకుడిని చూపిస్తుంది. (), ఇది ఖింగిలా () అనే పాలకులలో ఒకరికి అనుగుణంగా ఉండవచ్చు లేదా "కత్తి సహచరుడు" లేదా "యుద్ధ దేవుని సహచరుడు" అనే అర్థం వచ్చే హునికు శీర్షిక కావచ్చు. 

===ఇతర శాసనాలు===
నాణెం, ముద్ర ఇతిహాసాలతో పాటు, కొన్ని హెఫ్తలైటు శాసనాలు, గ్రీకు నుండి ఉద్భవించిన వాటి వర్ణమాలలను ఉపయోగిస్తాయి. వర్ణమాల, బౌద్ధ గ్రంథాలు, మౌంటు ముగు నుండి చేతితో రాసిన పత్రాలు, అలాగే టెర్మెజు సమీపంలోని జాంగు-టెపే, ఓల్డు టెర్మెజు స్థావరానికి వాయువ్యంగా ఉన్న కారా-టెపే, అఫ్రాసియాబు (సమర్కండు సమీపంలో), కాఫిరు-కాలా, డాల్వెర్జిను-టెపే, బౌద్ధ మఠం, లేదా ఉరుజు-గాను (కాందహారు  వాయువ్యం)లోని శిలా శాసనాలు,   తోచి నది లోయ (వాయువ్య పాకిస్తాను) రాతి శాసనాలు నుండి కూడా తెలుసు.


== హెఫ్తలైట్ల క్రింద స్థానిక జనాభా ==
హెఫ్తలైట్లు వివిధ ప్రజల సమాఖ్యను పరిపాలించారు. వీరిలో చాలామంది బహుశా ఇరానియను సంతతికి చెందినవారు, ఇరానియను భాష మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. బాల్ఖు, కోబాడియను, బహుశా సమర్కండు వంటి అనేక నగరాలు హెఫ్తలైటు నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు చైనాకు ప్రాంతీయ రాయబారులను పంపడానికి అనుమతించబడ్డాయి. హెఫ్తలైట్లు ఆక్రమించిన భూభాగాల నుండి ప్రాంతీయ రాయబారుల అనేక చిత్రాలు (టోఖారిస్తాను, తారిం బేసిను) చైనీసు చిత్రాల నుండి లభిస్తున్నాయి. *లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలు* మొదట సా.శ 526–539లో చిత్రించబడ్డాయి. వారు ఆ సమయంలో హెఫ్తలైట్ల ఆధిపత్యంలో ఉన్నారు. వారు 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దక్షిణ లియాంగు కోర్టుకు రాయబార కార్యాలయాలను నడిపించారు. ఒక శతాబ్దం తరువాత టాంగు రాజవంశం కింద తోఖారిస్తాను స్థానిక ప్రజల చిత్రాలు మళ్ళీ *రాజుల సేకరణ*లో సిర్కా సా.శ 650లో చిత్రీకరించబడ్డాయి. ఎటియన్నే డి లా వైసియరు ఈ కాలంలో టోఖారిస్తాను, పశ్చిమ తుర్కెస్తాను లోని ప్రతి ప్రధాన ఒయాసిసు స్థానిక జనాభా ఒక్కొక్కటి దాదాపు అనేక వందల వేల మందిని కలిగి ఉన్నాయని అంచనా వేశారు. అయితే తారిం బేసిను లోని ప్రధాన ఒయాసిసు‌లో ఒక్కొక్కటి పదివేల మంది జనాభా ఉండే అవకాశం ఉంది. 

<gallery widths="150px" heights="170px" perrow="4">
File:Kabadiyan ambassador to the Southern Liang court 516-520 CE.jpg| కబాడియాను క్రీపూ 516–520లో తన రాజధాని జింగ్జౌలో లియాంగు చక్రవర్తి యువాను చైనీసు కోర్టుకు రాయబారి. *లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలు* 11వ శతాబ్దపు పాత కాపీ. ఆయన చైనాకు హెఫ్తలైటు రాయబారితో పాటు వెళ్ళాడు.
File:Kumedh ambassador to the Southern Liang court 516-520 CE.jpg| కుమేదు సా.శ 516–520లో తన రాజధాని జింగ్జౌలో  లియాంగు చక్రవర్తి యువాను చైనీసు కోర్టుకు రాయబారి. *లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలు.* 11వ శతాబ్దపు పాట కాపీ.
File:Kucha ambassador to the Southern Liang court 516-520 CE.jpg| తారిం బేసిను లోని ప్రధాన టోచారియను నగరాలో ఒకటైన కుచా (龜茲國 *క్యూసి-గువో*) నుండి రాయబారి, సుమారు సా.శ 516–520లో జింగ్జౌలోని చైనీసు దక్షిణ లియాంగు కోర్టును సందర్శించారు. *లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణ చిత్రాలు.* 11వ శతాబ్దపు పాత కాపీ.
File:Ambassadors from Kabadiyan (阿跋檀), Balkh (白題國) and Kumedh (胡密丹), visiting the court of the Tang Dynasty. The Gathering of Kings (王会图) circa 650 CE.jpg|కబాడియను (阿跋檀), బాల్ఖు (白題國), కుమేదు (胡密丹) నుండి రాయబారులు. *ది గాదరింగు ఆఫ్ కింగ్సు* (王会图), సా.శ సిర్కా 650
</gallery>

== అల్కాను హన్సు  ==

ఉత్తర భారతదేశాన్ని ఆక్రమించి అక్కడ "హూణులు" అని పిలువబడే ఆల్కాను హన్సు, చాలా కాలంగా హెఫ్తలైట్లలో ఒక భాగంగా లేదా ఉపవిభాగంగా లేదా వారి తూర్పు శాఖగా పరిగణించబడుతున్నారు. కానీ ఇప్పుడు వారు ఒక ప్రత్యేక సంస్థగా పరిగణించబడుతున్నారు. వారు బాక్ట్రియాలోని హెఫ్తలైట్ల స్థిరనివాసం ద్వారా స్థానభ్రంశం చెంది ఉండవచ్చు.  బెక్వితు వంటి చరిత్రకారులు, ఎటియను డి లా వైసియరు గురించి ప్రస్తావిస్తూ హెఫ్తలైట్లు తప్పనిసరిగా హూణుల (*స్వెటా హునా*) లాగానే ఒకటే కాదని చెప్పారు. డి లా వైసియరు అభిప్రాయం ప్రకారం హెఫ్తలైట్లు హునాసు‌తో పాటు క్లాసికలు మూలాలలో నేరుగా గుర్తించబడలేదు. వారు మొదట మధ్య ఆసియాలోని ఆక్ససు బేసిను‌లో స్థిరపడ్డారు. దాదాపు సా.శ 465 నాటికి భారత ఉపఖండంలోని వాయువ్య భాగంలోని గాంధార మీద తమ నియంత్రణను స్థాపించారు. అక్కడి నుండి వారు ఉత్తర, పశ్చిమ, మధ్య [[భారతదేశం]]లోని వివిధ ప్రాంతాలకు విస్తరించారు.

భారతదేశంలో ఈ దండయాత్ర ప్రజలను [[సంస్కృతం]] హుణులు లేదా "శ్వేత హుణులు" (*తెల్ల హణులు*) అని పిలుస్తారు. [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]], [[పురాణాలు]], కాళిదాసు [[రఘువంశం]] వంటి అనేక పురాతన గ్రంథాలలో హణులు ప్రస్తావించబడ్డారు. మొదటి *హుణులు*, బహుశా కిదారీయులు, మొదట ఓడిపోయారు. సా.శ 5వ శతాబ్దంలో [[గుప్త సామ్రాజ్యం]] చక్రవర్తి [[స్కందగుప్తుడు]] ద్వారా *హుణులు* వారి ఆగ్నేయంలో ఉన్న గుప్త సామ్రాజ్యంలోని కొంత భాగాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు. మధ్య, ఉత్తర భారతదేశాన్ని జయించారు. గుప్త చక్రవర్తి గుప్తులలో గుప్త చక్రవర్తి భానుగుప్త సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించాడు. సా.శ 510 ఆయన కుమారుడు  [[యశోధర్ముడు]] మిహిరకులని క్రీపూ 528లో తిప్పికొట్టారు.   6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో 'హుణులను'ను [[యశోధర్ముడు]], [[నరసింహగుప్తుడు]] రాజులు భారతదేశం నుండి తరిమికొట్టారు. 

== సాధ్యమయ్యే వారసులు ==
హెఫ్తలైట్ల నుండి అనేక సమూహాలు వచ్చి ఉండవచ్చు.
* అవార్సు: పన్నోనియను అవార్సు క్రీపూ 557లో పతనం తర్వాత హెఫ్తలైట్లు యూరపు‌కు వెళ్లినట్లు  అని సూచనలు చేయబడ్డాయి. కానీ దీనికి పురావస్తు లేదా వ్రాతపూర్వక వనరులు తగినంతగా మద్దతు ఇవ్వలేదు. 
*రాజ‌పుత్‌లు: అనేక మంది ప్రారంభ చరిత్రకారులు గుప్తుల అధికారం క్షీణించిన తర్వాత రాజ‌పుత్ రాజకీయాల ఆవిర్భావం  తరువాత వచ్చిన రాజకీయ పునర్వ్యవస్థీకరణలతో భారతీయ మూలాలలోని హూణులుగా గుర్తించబడిన సమూహాల చొరబాట్లతో వీరిని ముడిపెట్టారు. ఇవి తరచుగా హెఫ్తలైట్లు లేదా తెల్ల హూణులతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఈ కాలంలో వాయువ్య భారతదేశంలోకి ప్రవేశించిన ప్రజలతో జేమ్సు టాడ్ అనేక రాజ‌పుత్ వంశాలను అనుసంధానించాడు. ఆకస్మిక జనాభా భర్తీ కంటే యుద్ధ నాయకత్వం, పాలక వంశాలలో కొనసాగింపు జరిగిందని నొక్కి చెప్పాడు. విన్సెంటు ఎ. స్మితు అదేవిధంగా హుణ సమూహాలు క్రమంగా ప్రారంభ మధ్యయుగ ఉత్తర భారతదేశంలోని పాలక వర్గాలలోకి కలిసిపోయాయని, గుప్తుల అనంతర కాలంలో రాజ‌పుత్ రాజవంశాల ఏర్పాటుకు దోహదపడ్డాయని గుర్తించాడు. తరువాత స్కాలరు‌షిపు అనేక రాజ‌పుత్ వంశపారంపర్య సంప్రదాయాలను జాగ్రత్తగా చూసుకుంది. అనేక వంశ మూల కథనాలు సాపేక్షంగా ఆలస్యంగా క్రమబద్ధీకరించబడి తరచుగా రాజకీయ అధికారాన్ని చట్టబద్ధం చేయడానికి ఉపయోగపడ్డాయి. రోమిలా థాపరు,  బి. డి. చటోపాధ్యాయ వంటి చరిత్రకారులు రాజ‌పుత్ గుర్తింపులు ఒకే, నిరంతర జాతి సంతతి ద్వారా కాకుండా సామాజిక చలనశీలత, ఉన్నత వర్గాల ఏకీకరణ, విభిన్న వంశాలను భాగస్వామ్య క్షత్రియ చట్రంలో చేర్చడం ద్వారా స్ఫటికీకరించబడ్డాయని నొక్కి చెప్పారు.  ఈ సందర్భంలో కొంతమంది చరిత్రకారులు తోమరాలు, చౌహాన్లు, గుహిలోట్లు, పర్మారాలు, ప్రతిహారాలు వంటి వంశాలు, సంబంధిత వంశాల గురించి హుణ కార్యకలాపాల ద్వారా ప్రభావితమైన ప్రాంతాలలో ప్రారంభ మధ్యయుగ అధికార నిర్మాణాలకు సంబంధించి చర్చించారు. అయితే వారి నమోదు చేయబడిన వంశావళి తరచుగా ఆలస్యంగా స్కీమాటికు‌గా, సమకాలీన డాక్యుమెంటేషను కంటే పునరాలోచన చట్టబద్ధత ద్వారా రూపొందించబడిందని నొక్కి చెప్పారు.

* చౌహాన్లు: ప్రధాన రాజపుత్ర వంశాలలో ఒకటి చౌహాన్లు (చహమానులు) 5వ-6వ శతాబ్దాలలో వాయువ్య భారతదేశంలో రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిన హూణుల నుండి ముఖ్యంగా హెఫ్తలైట్ల (తెల్ల హూన్లు) నుండి వచ్చారని అనేక మంది చరిత్రకారులు, జన్యు పరిశోధనలు సూచించాయి. హున్నికు శక్తి క్షీణించిన తరువాత భారతీయ క్షత్రియ వర్గంలోకి కలిసిపోయిన విదేశీ యోధుల సమూహాల నుండి ఉద్భవించిన రాజపుత్ర వంశాలలో చౌహాన్లను ఒకటిగా జేమ్సు టాడు పరిగణించాడు. హూణ సమాఖ్య పతనం తర్వాత రాజస్థాను‌లో స్థిరపడిన సిథికు-హున్నికు జాతులలో చౌహాన్లను స్పష్టంగా వర్గీకరించాడు.. విన్సెంటు ఎ. స్మితు కూడా అదేవిధంగా చౌహాన్లతో సహా అనేక రాజపుత్ర రాజవంశాలు హున్నికు దండయాత్రల తర్వాతే ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయని గతంలో హన్ల నియంత్రణలో ఉన్న సైనిక భూభాగాలు, రాజకీయ నిర్మాణాలను వారసత్వంగా పొందాయని గుర్తించారు. రాజ‌పుత్‌లను కనీసం పాక్షికంగా, భారతీయ సమాజంలో కలిసిపోయిన హున్నికు, మధ్య ఆసియా యోధుల ఉన్నత వర్గాల వారసులుగా ఆయన పరిగణించారు.. చౌహాన్లు సౌర, యోధుల దేవతలతో సాంప్రదాయ అనుబంధాన్ని కూడా హన్నికు మత సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా అర్థం చేసుకున్నారు. ఇది ఖగోళ ఆరాధన, యుద్ధ దైవత్వాలను నొక్కి చెప్పింది. వంశ పేరును మధ్య ఆసియా, యూరోపియను జాతి పేర్లతో పోల్చారు. మధ్యయుగ హంగేరియను కుటుంబ పేరు క్సోహాను కూడా ఉంది. దీనిని కొంతమంది హంగేరియను చరిత్రకారులు హన్నికు వంశానికి అనుసంధానించారు. ఇది ఉమ్మడి ఒనోమాస్టికు మూలాన్ని సూచిస్తుంది.
జన్యు అధ్యయనాలు చౌహాను వంశానికి సంభావ్య హన్నికు సహకారాన్ని మరింత సమర్థిస్తాయి. Y-క్రోమోజోం హాప్లోగ్రూపు Q1b, సాధారణంగా మధ్య ఆసియా, హన్నికు జనాభాతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఇది సాంప్రదాయకంగా చౌహాను, పర్మారు. వరాహగా గుర్తించబడిన రాజ‌పుత్ సమూహాలలో నివేదించబడింది. అదనంగా సేన్‌గుప్తా, ఇతరులు. గుర్తించబడని రాజస్థాను రాజ‌పుత్ నమూనాలో హాప్లోగ్రూపు O3e ఉనికిని నమోదు చేసింది. ఇది ఇండో-ఆర్యను జనాభాలో అరుదుగా ఉంటుంది. కానీ హూణులతో చారిత్రాత్మకంగా ముడిపడి ఉన్న ఇన్నరు ఆసియను సమూహాలలో గమనించబడింది. 
కలిసి తీసుకుంటే చారిత్రక ఆధారాలు, వంశ సంప్రదాయాలు, పేరు సంబంధాలు, జన్యు ఆధారాలు చౌహాన్లు హూణులు నుండి పాక్షిక సంతతికి బలమైన అభ్యర్థులలో ఉన్నారని సూచిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా రాజపుత్ర వంశాలలో గణనీయమైన పితృ వారసత్వాన్ని వదిలిపెట్టిన హెఫ్తలైట్లు.
ఇటీవలి జన్యు అధ్యయనాలు అప్పుడప్పుడు రాజ‌పుట్-నియమించబడిన నమూనాల నుండి వ్యక్తులలో సెంట్రలు, ఇన్నరు ఆసియను-అనుబంధ Y-క్రోమోజోమలు హాప్లోగ్రూపు‌లను గుర్తించాయి. కొంతమంది పరిశోధకులు పెద్ద-స్థాయి జనాభా భర్తీ కంటే ఉన్నత-స్థాయి సమీకరణ చారిత్రక నమూనాలతో విస్తృతంగా అనుకూలంగా ఉన్నారని భావిస్తున్న పరిశోధనలు. 
* పష్టును‌లు: హెఫ్తలైట్ల వంశానికి చెందిన వారి రాజ‌పుట్ ప్రతిరూపాల వలె వారు అంత అనుకూలంగా ఉండకపోవచ్చు, హెఫ్తలైటు‌లు పష్టును‌లు  ఎథ్నోజెనిసిసు‌కు దోహదపడి ఉండవచ్చు. యు. ఆఫ్ఘనిస్తాను ‌మీద సోవియటు చరిత్రకారుడు వి. గాంకోవ్స్కీ ఇలా పేర్కొన్నాడు: "పష్టును ఎక్కువగా తూర్పు ఇరానియను తెగల యూనియను‌గా ప్రారంభమైంది. ఇది సా.శ మొదటి సహస్రాబ్ది మధ్యకాలం నుండి పష్టును ఎథ్నోజెనిసిసు ప్రారంభ జాతి పొరగా మారింది. హెఫ్తలైటు సమాఖ్య రద్దుతో ముడిపడి ఉంది."ది కేంబ్రిడ్జు హిస్టరీ ఆఫ్ ఇరాన్ ప్రకారం హెఫ్తలైట్ల వారసులు పాష్టున్లు. 
* ఖలజు: ఖలజు ప్రజలు మొదట 7వ–9వ శతాబ్దాలలో ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాను‌ లోని ఘజ్ని, ఖలతు ఘిల్జీ  జబులిస్తాను ప్రాంతంలో ప్రస్తావించబడ్డారు. వారు ఖలజు టర్కికు మాట్లాడేవారు. అల్-ఖ్వారిజ్మి వారిని హెఫ్తలైట్ల అవశేష తెగగా పేర్కొన్నారు. అయితే భాషావేత్త సిమ్సు-విలియమ్సు అభిప్రాయం ప్రకారం ఖలజు హెఫ్తలైట్ల వారసులు అనే సూచనను పురావస్తు పత్రాలు సమర్థించవు. అయితే చరిత్రకారుడు V. మైనర్స్కీ అభిప్రాయం ప్రకారం ఖలాజు "బహుశా హెఫ్తలైట్లతో మాత్రమే రాజకీయంగా సంబంధం కలిగి ఉన్నారు." ఖలాజు‌లో కొందరు తరువాత పష్టునైజు చేయబడ్డారు. ఆ తర్వాత వారు పష్టును ఘిల్జీ తెగగా రూపాంతరం చెందారు. 
* కంజినా: ఇండో-ఇరానియన్లు కుమిజిలు హెఫ్తలైట్లలో చేర్చబడింది. కంజినాలను తరువాత తుర్కికైజు చేశారు. అల్-ఖ్వారిజ్మి వారిని "కంజినా టర్క్సు” అని పిలిచారు. అయితే బోస్వర్తు, క్లాసను అల్-ఖ్వారిజ్మి "టర్కు " అనే పదాన్ని "అస్పష్టమైన, సరికాని అర్థంలో" ఉపయోగిస్తున్నారని వాదించారు.
* కార్లుక్సు: (లేదా కార్లుగిడ్సు) పదమూడవ శతాబ్దంలో ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని ఘజ్ని, జబులిస్తాను‌లో స్థిరపడినట్లు నివేదించబడింది. చాలా మంది ముస్లిం భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు "కార్లుక్సు" *ఖల్లుఖు* ~ *ఖర్లుఖు* ను "ఖలాజెసు" *ఖలాజు'' తో గందరగోళం నుండి గుర్తించారు. ఎందుకంటే రెండు పేర్లు సారూప్యంగా ఉన్నాయి. ఈ రెండు సమూహాలు ఒకదానికొకటి సమీపంలో నివసించాయి. 
* అబ్దలు అనేది హెఫ్తలైట్లతో అనుబంధించబడిన పేరు. ఇది ఏను ప్రజలకు ప్రత్యామ్నాయ పేరు.
** ఓర్హాను కోప్రులు అభిప్రాయం ప్రకారం టర్కీకి చెందిన అబ్దలు హెఫ్తలైట్ల నుండి వచ్చిన వారసుడని చెప్పవచ్చు. ఆల్బర్టు వాన్ లే కోక్ అదానా అబ్దల్సు, తూర్పు తుర్కెస్తాను, అయ్నసు మధ్య సంబంధాన్ని ప్రస్తావించారు. వారికి కొన్ని సాధారణ పదాలు ఉండటం ద్వారా ఇద్దరూ తమను తాము అబ్దల్సు అని పేర్కొనడం ద్వారా తమలో తాము ఒక ప్రత్యేకమైన భాషను మాట్లాడటం ద్వారా. కొన్ని అబ్దలు మూలకాలను అజరు‌బైజానీలు, తుర్కు‌మెను (అటా, చౌదూరు, ఎర్సరీ, సారికు), కజఖు‌లు, ఉజ్బెకు-లోకేలు, టర్కులు, వోల్గా బల్గార్లు (సావిర్లు) కూర్పులో కూడా చూడవచ్చు.

## మూలాలు