పుష్ప మిత్ర భార్గవ

**పుష్ప మిత్ర భార్గవ** ( ఫిబ్రవరి 22, 1928 - ఆగష్టు 1, 2017) (పి.ఎం.భార్గవ) భారతీయ ప్రముఖ శాస్రవేత్త. ఇతను "సెంటర్ ఫర్ సెల్యూలర్ అండ్ మాలిక్యూలర్ బయాలజీ" వ్యవస్థాపకులు. ఒకవైపు జాతీయ అంతర్జాతీయ స్థాయిలో తీసుకురావల్సిన మార్పులకు విధి విధానాల రూపకల్పన చేస్తూనే, క్షేత్రస్థాయిలో ప్రాంతీయంగా చేయాల్సిన సైన్సు ఉద్యమాలను కూడా ప్రోత్సహించారు. ఊరకే సలహాలు, సూచనలు ఇవ్వడం మాత్రమే కాకుండా, తనే ముందు నిలిచి, యువకులకు స్పూర్తినందించారు. అతను  ప్రజలను చైతన్య పరచడంలో ప్రముఖపాత్ర నిర్వహించిన సేవాతత్పరుడు. జన విజ్ఞాన వేదికకు ఆలంబనగా నిలిచిన గొపు సైన్సు కార్యకర్త.  సైన్సు ప్రచార కార్యక్రమాల్లో ఆ సంస్థను మున్ముందుకు నడిపిస్తూ చేప మందు శాస్త్రీయతను ప్రశ్నించిన వారు న్యాయస్థానం వరకు వెళ్ళి అది మందుకారని నిరూపించారు. చేపమందు పంపిణీదారులు పలాయనం చిత్తగించడానికి కారణమయ్యారు. తర్వాత వారు మందును ప్రసాదంగా ప్రకటించుకోవాల్సి వచ్చింది. వాస్తవాలు గ్రహించిన జనం ఆ తర్వాత 'చేప ప్రసాదం' కోసం బారులు తీరడం మానేస్తూ వచ్చారు. విశ్వవిద్యాలయాల్లో ప్రభుత్వం జ్యోతిష్యాన్ని ప్రవేశపెట్టడాన్ని నిరసించారు. అలాగే, వాస్తు ప్రామాణికతను ప్రశ్నించారు. సమగ్రమైన చర్చలేకుండా జీవ సాంకేతిక మార్పులతో కూరగాయలను మార్కెటికి విడుదల చేయడాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఎంఎఆర్సీహెచ్ (మెడికల్లి ఎవేర్ అండ్ రెస్పాన్సబుల్ సిటీజన్స్ అఫ్ హైదరాబాద్) స్థాపించి అల్లోపతి మందు ప్రామాణికత మీద ప్రతినెలా అవగాహన కల్పించేవారు. శ్రీమతి చండరా చక్రవర్తి సహ రచయిత్రిగా ఆయన రచించిన పుస్తకాలు 'ఏన్ ఎజెండా ఫర్ ద నేషన్'- 'టూ పేసెస్ అప్ బ్యూటీ సైన్స్ అండ్ ఆర్ట్, 'ఏంజిల్స్ డేవిల్స్ అండ్ సైన్స్' 'ద సాగా ఆఫ్ ఇండియన్ సైన్స్ సిన్స్ ఇండిపెండెన్స్ ఇన్ ఎ నబీషెల్ మొదలైనవన్నీ ప్రజాసైన్స్ ఉద్యమానికి ఎంతో ఉపకరించాయి. అలాగే శివాజీ కార్ల్ హైండా ఫైట్ సహకారంతో భార్గవ రచించిన 'ప్రొటీన్స్ ఆఫ్ సెమినల్ ప్లాస్మా' అనే గ్రంథం కూడా చెప్పుకోదగ్గది. 

## జీవిత విశేషాలు
1928 ఫిబ్రవరి 22న   అజ్మీర్‌లో జన్మించారు. తండ్రి డాక్టర్ రామచంద్ర భార్గవ, వైద్యుడు. తల్లి గాయత్రీ భార్గవ గృహిణి బాల్యంలో వారణాసిలోని బీసెంట్ థియోసాఫికల్ స్కూల్లో చదువుకున్న భార్గవ, ఆ తర్వాత క్వీన్స్ కళాశాలలో, లక్నో విశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్నత విద్యనభ్యసించారు. 1944లో బి.యస్సీ పట్టభద్రుడై, 1946లో ఆర్గానిక్ కెమిస్ట్రీ (సేంద్రియ రసాయన శాస్త్రం)లో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేషన్ చేశారు.   లక్నో యూనివర్సిటీ నుంచి కెమిస్ట్రీలో ఎంఎస్సీ పూర్తి చేసి అదే యూనివర్సిటీలో 1946లో తన 21వ ఏట కెమిస్ట్రీలో పీహెచ్‌డీ పొందారు. కొంత కాలం అక్కడే లక్నో యూనివర్సిటీలో లెక్చరర్గా పనిచేసి, తర్వాత కాలంలో హైదరాబాదు చేరుకున్నారు.  హైదరాబాద్‌కు వచ్చి 1950 నుంచి 1953 మధ్య కాలంలో ప్రస్తుతం ఉన్న ఐఐసీటీలో, ఉస్మానియా యూనివర్సిటీలో పరోశధకుడిగా పనిచేశారు. తర్వాత 1953 నుంచి 56 వరకు అమెరికా వెళ్ళి అక్కడి యూనివర్సిటీ ఆఫ్‌ విస్‌కానిసన్‌, మెడిసన్‌లో ప్రఖ్యాత శాస్త్రవేత్త హెడెల్‌ బర్గర్‌తో కలిసి విస్తృతమైన పరిశోధనలు చేశారు. 1956- 57 వరకు లండన్‌లోని నేషనల్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఫర్‌ మెడికల్‌ రిసెర్చ్‌లో పనిచేసి 1957లో ఇండియాకు వచ్చి తిరిగి ఐఐసీటీలో చేరారు. తర్వాత ఐఐసీటీలో పనిచేస్తూనే సీసీఎంబీ పరిశోధన సంస్థను స్థాపించారు. ఆయన అందించిన సేవలకు గాను 1986లో భారత ప్రభుత్వం పద్మభూషణ్‌ పురస్కారంతో సత్కరించింది.

ఒకవైపు బోధన, మరోవైపు పరిశోధన కొనసాగిస్తూ 23 ఏండ్లకే 14 పరిశోధనా పత్రాలు ప్రచురించగలిగారు. 1968లో పోస్ట్ డాక్టోరల్ స్కాలర్షిప్ తో  పరిశోధనలు చేశారు. కేన్సర్ కు మందు (5 షోలో యురాసిల్) కనుగొనడంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. మూడేండ్ల తర్వాత యూకేలో నేషనల్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసర్చ్ లో  పరిశోధనలు చేశారు. ఐదేండ్ల తర్వాత స్వదేశం తిరిగొచ్చి, హైదరాబాద్ లోని  ప్రాంతీయ పరిశోధనా ప్రయోగశాల (రీజినల్ రీసెర్చ్ లాబోరేటరీ ఆర్.ఆర్.ఎల్)లో సైంటిస్ట్ గా చేరారు. తర్వాత కాలంలో ఆ ప్రయోగశాల భారత రసాయన సాంకేతిక సంస్థ (ఇండియన్ ఇనిస్టూట్ ఆఫ్ కెమికల్ టెక్నాలజీ ఇఐసీటీ)గా రూపాంతరం చెందింది. 1971-72లలో ఆయన ఫ్రాన్స్ వెళ్ళి, పారిస్ లోని ఇనిస్టిట్యూట్ డూ రేడియం'లో కేన్సర్ పై పరిశోధనలు చేసి వచ్చారు. 1975లో జాతీయ విద్య పరిశోధనా శిక్షణా సంస్థ (ఎస్సీఈ ఆర్బ) సంచాలకుడు రయీస్ అహ్మద్, పుష్పా భార్గవకు ఒక గురుతరమైన బాధ్యతను అప్పగించారు. విద్యార్థులకు సైన్స్ పట్ల ఆసక్తి పెరిగే విధంగా ఒక ప్రదర్శన (ఎగ్జిబిషన్)కు రూపకల్పన చేయమన్నారు. ఫలితంగా పీ.యం. భార్గవ సారధ్యంలో 'శాస్త్రీయ పద్ధతి' (మెథడ్ ఆఫ్ సైన్స్) అనే ఇతివృత్తంతో హైదరాబాదు ఐ.ఐ.సీ.టీలో బ్రహ్మండమైన సైన్స్ ఎగ్జిబిషన్ రూపుదిద్దుకుంది. అలాగే దేశ రాజధాని ఢిల్లీలోని బాలభవన్ లో 1977 జనవరి మార్చి నెలల్లో మరొక అద్భుతమైన సైన్స్ ప్రదర్శన ప్రారంభమైంది. అది జనాన్ని విశేషంగా ఆకర్షించింది. అయితే, ఆనాటి జనతా ప్రభుత్వ పెద్దలకు అది నచ్చలేదు. ఏవో రాజకీయ దురుద్దేశాలతో 1978లో ఆ ఎగ్జిబిషన్ ను చడీచప్పుడు లేకుండా మరుగున పడేశారు. దానితో దేశ రాజధానిలో ఆందోళనలు జరిగాయి. విషయం కోర్టుకెక్కింది. చివరకు ఆ పరికరాలన్నింటిని ఆనాటి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కొనుగోలు చేసి, వాటిని హైదరాబాద్ కు తరలించింది. కొంతకాలం ఇక్కడి కేంద్ర గ్రంథాలయంలో లక్షల మంది విద్యార్థినీ విద్యార్థులకు గొప్ప వైజ్ఞానిక ఆకర్షణగా నిలిచింది. కాలక్రమంలో ఆ ప్రదర్శనలోని పరికరాలను నౌబత్ పహాడ్ మీదున్న 'బిర్లా సైన్స్ సెంటరు మార్చారు. నిధుల కొరత, ప్రభుత్వాల అనాసక్తత వల్ల అక్కడ వైజ్ఞానిక ప్రదర్శన ప్రారంభం కాలేదు. ఈ సైన్స్ ఎగ్జిబిషన్ కు బంధించిన పూర్తి వివరాల్ని బి ప్రేమానంద్ ఒక కళాత్మక విజ్ఞాన శాస్త్ర నిర్మాణ నిర్వలనం (ఎండలైజేషన్ ఆఫ్ ఎవర్క్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అండ్ సైన్స్) అనే గ్రంథంలో నమోదు చేశారు.

డాక్టర్ పి.యం. భార్గవకు దేశ ప్రధానులందరితో దగ్గరి పరిచయాలుండేవి. అందువల్ల ఆయన హైదరాబాద్ లో   'సెంటర్ ఫర్ సెల్యూలర్ అండ్ మాలిక్యులర్ బయాలజీ సీసీఎంబీని స్థాపించగలిగారు. 1977-1990 మధ్య కాలంలో దానికి వ్యవస్థాపక సంచాలకుడిగా ఉండి, ప్రపంచ ఖ్యాతిని తెచ్చారు. మాలిక్యులర్ సెగ్మెంట్స్ తయారీ కోసం ఒక అణుశక్తి ప్రయోగశాలను నెలకొల్పారు. శాస్త్రవేత్త గుహ పేరుతో పరిశోధక మహాసభలు నిర్వహించారు. భారత ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో ఒక బయోటెక్నాలజీ విభాగం నెలకొల్పడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. దీనికోసం జర్మనీ- గోటెన్లైన్లోని మార్స్ ప్లాంక్ బయో ఫిజికల్ రీసర్చ్ ఇనిస్టిట్యూట్ తో కలిసి పనిచేశారు. ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్ వారి కోసం కొన్ని మార్గదర్శకాల్ని రూపొందించారు. నేషనల్ నాలెడ్జ్ కమిషన్కు వైస్ ప్రెసిడెంట్గా ఉన్నప్పుడు దానికి ప్రెసిడెంట్ గా ఉన్న శామ్ పిట్రోడా విధానాలతో విభేడించి రాజీనామా చేసి బయటపడ్డారు. అయితే డి.ఎన్.ఏ. ఫింగర్ ప్రింటింగ్ టెక్నాలజీని హైదరాబాద్ లో  ఆవిష్కరించి, నేర పరిశోధనలో విప్లవాత్మకమైన మార్పుకు కారణమయ్యారు డాక్టర్ భార్గవి.  ఒక సైంటిస్టుగా, ఒక డైరెక్టరుగా వివిధ స్థాయిలలో పనిచేస్తూ, దేశ విదేశాలలోని పరిశోధనా శాలల సమన్యయంతో పనిచేస్తూ ఒకానొక సమయంలో దేశ వైజ్ఞానిక పరిశోధనా రంగానికి వెన్నెముకగా నిలిచిన డాక్టర్ పుష్పా మిత్ర భార్గవ కృషి చాలా విలువైంది.  1963లో ఆయన సతీష్ రావన్, అబుర్ రహమాన్లతో కలసి వైజ్ఞానిక దృక్పథం పెంపొందించడానికి ఒక జాతీయ సంఘం నెలకొల్పారు. అలాగే 1980లో రాజా రామన్న పి.ఎన్. హక్సర్తోలతో కలిసి "ఏ స్టేట్మెంట్ ఆఫ్ సైంటిఫిక్ టెంపర్' ప్రకటించారు. ఇది భారతీయ సామాజిక జీవనంలో రావల్సిన మార్పుల గురించి విపులంగా చర్చించింది.

## పురస్కారాలు
డాక్టర్ భార్గవకు లభించిన వేశ విదేశాల అవార్డులు, గుర్తింపులూ ఎన్నో ఉన్నాయి. ఫ్రాన్స్ ప్రెసిడెంట్ ఇచ్చే లీజియన్ డి ఆవర్ (1998) పొందిన ఘనత వీరిచే 1986లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు 'పద్మభూషణ్' ఇచ్చి సత్వరించింది. అయితే ఈ మధ్యకాలంలో దేశంలో వ్యాపించిన మత ఛాందన అసహనం పట్ల దబోల్కర్, పన్సారే, కల్బుర్గీల  హత్యల పట్ల కలతచెందిన భార్గవ తన పద్మభూషణ్ సత్కారాన్ని 2015లో భారత ప్రభుత్వానికి వాపస్ చేశారు. అంతటి సత్యారాన్ని తృణప్రాయంగా భావించి, వెనక్కి పంపి.. తీవ్రమైన తన నిరసనను ప్రకటించారు. ప్రజా సైన్సు ఉద్యమకారుడిగా తన వైఖరి ఏమిటో స్పష్టం చేశారు. 
హైదరాబాదులోని ఉప్పల్‌లోని ఐదు అంతస్తుల నివాసంలో ఒక అంతస్తును పరిశోధనశాలకు, మరో అంతస్తును లైబ్రరీకి కేటాయించారు. ఇటీవల వరకూ ఆయన అనేక ఫార్మా కంపెనీలకు సలహాదారుగా పనిచేస్తున్నారు. బీజేపీ ఆధ్వర్యంలోని ఎన్‌డీఏ ప్రభుత్వం ఏర్పడ్డాక దేశ వ్యాప్తంగా అసహనం, దళితులపై దాడులు పెరిగిపోతున్నాయని నిరసన వ్యక్తం చేస్తూ.. 2016లో పద్మభూషణ్‌ అవార్డును వెనక్కి ఇస్తున్నట్టు ప్రకటించారు. ఆయన భార్య మనోరమ, ఇద్దరు పిల్లలు ఉన్నారు.

## మరణం
ఇతను ఆగస్టు 1, 2017 న హైదరాబాదులో మరణించారు.

## మూలాలు

## ఇతర లింకులు

వర్గం:1928 జననాలు
వర్గం:2017 మరణాలు
వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు