మార్వార్ రాజ్యం

**మార్వార్ రాజ్యం**, ఆధునిక యుగంలో దీనిని **జోధ్‌పూర్ రాష్ట్రం** అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది 1243 నుండి 1818 వరకు మార్వార్ ప్రాంతంలో ఒక రాజ్యం, 1818 నుండి 1947 వరకు బ్రిటిష్ పాలనలో ఒక సంస్థానం. ఇది 1243లో పాలిలో *రావ్ సిహా* చేత స్థాపించబడింది, ఇతను బహుశా వలస వచ్చిన గహడవాల కులీనుడు అయి ఉండొచ్చు. అతని వారసులు ఆధిపత్యం కోసం ప్రాంతీయ శక్తులతో పోరాడటం కొనసాగించారు, 1438 నాటికి 15 మంది పాలకులలో 9 మంది యుద్ధంలో మరణించారు. 1395లో, దీని రాజధానిని రావ్ చుండా మాండోర్కు మార్చాడు, 1459లో రావ్ జోధా దానిని జోధ్‌పూర్కు మార్చాడు. ఈ రాజ్యాన్ని రాజ్‌పుత్‌లలోని రాథోడ్ వంశస్థులు స్థాపించి పాలించారు.

నాటి కాలంలో గొప్ప యోధులలో ఒకరిగా పేరుగాంచిన రావ్ గంగా, మాల్దేవ్ రాథోడ్ పాలనలో మార్వార్ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడి ప్రతిఘటించింది. చంద్రసేన్ రాథోడ్ మరణం తర్వాత 1581లో మొఘల్ సామ్రాజ్యం విలీనం చేసుకునే వరకు ఈ రాజ్యం స్వతంత్రంగా ఉంది. 1583లో సామంత రాజుగా ఉదయ్ సింగ్ సింహాసనాన్ని అధిరోహించి రాజా బిరుదును పొందే వరకు ఇది ప్రత్యక్ష మొఘల్ నియంత్రణలో ఉంది. 17వ శతాబ్దం చివరలో ఇది మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు కఠినమైన నియంత్రణలో ఉన్నప్పటికీ, పాలక రాథోడ్ సభ వారి భూభాగంలో పాక్షిక-స్వయంప్రతిపత్తితో ఉండటానికి అనుమతించబడింది.

1678లో రాజా జస్వంత్ సింగ్ మరణించినప్పుడు మార్వార్ మొఘలులతో సుదీర్ఘ కాలం వివాదం, యుద్ధంలో చిక్కుకుంది. జస్వంత్ సింగ్ మరణానంతరం జన్మించిన అతని కుమారుడు అజిత్ సింగ్ పాలకుడిగా రావాల్సి ఉంది కానీ ఔరంగజేబు అజిత్‌ను పాలకుడిగా నియమించలేదు. ఈ సమయంలో దుర్గాదాస్ రాథోడ్ రాథోడ్ రాజవంశాన్ని రక్షించడానికి పోరాడాడు, 31 సంవత్సరాల యుద్ధం తర్వాత మొఘల్ సామ్రాజ్యం నుండి మార్వార్‌ను విడిపించాడు. 18వ శతాబ్దం చివరలో, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సింధియా, హోల్కర్ వంశాలకు చెందిన మరాఠా దళాలు రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాయి. మరాఠాలు వసూలు చేసిన భారీ కప్పం కారణంగా మార్వార్ ఆర్థికంగా దివాలా తీసింది. ఒకప్పుడు ప్రఖ్యాతిగాంచిన దాని సైన్యం ఇప్పుడు అంతర్గత యుద్ధాలు, దాని సామంతుల తిరుగుబాట్ల కారణంగా క్షీణించింది, దీంతో దాని పాలకులు బ్రిటిష్ వారి సహాయం కోరవలసి వచ్చింది.

6 జనవరి 1818 వరకు రాష్ట్ర వ్యవహారాల్లో బ్రిటిష్ వారికి ఎలాంటి పాత్ర లేదు, ఆ సమయంలో అప్పటి రాజా మాన్ సింగ్ వారితో సైన్య సహకార ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు, ఆ తర్వాత మార్వార్ (లేదా జోధ్‌పూర్) రాజులు సంస్థాన పాలకుల హోదాలోనే కొనసాగారు. 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు సమయంలో, ఠాకూర్ కుశాల్ సింగ్ నేతృత్వంలో రాజ్‌పుత్ సామంతులు మహారాజా తఖ్త్ సింగ్, బ్రిటిష్ వారిపై తిరుగుబాటు చేశారు, అయితే ఔవాలోని ఠాకూర్ కోటను ముట్టడించిన తర్వాత కల్నల్ హోమ్స్ ఆధ్వర్యంలో బ్రిటిష్ సైన్యాలు తిరుగుబాటును అంతం చేశాయి. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో జోధ్‌పూర్ సంస్థాన సైన్యాలు బ్రిటిష్ వారి తరపున పోరాడాయి. వారు ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మిడిల్-ఈస్ట్‌లలో చురుకుగా పోరాడారు, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి వరుస విజయాలు అందించారు. జోధ్‌పూర్ అశ్విక దళాలు మైసూర్ అశ్విక దళాల మద్దతుతో హైఫా యుద్ధంలో పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న టర్క్‌లు, జర్మన్‌లను ఓడించాయి. వారు పాల్గొన్న కొన్ని ఇతర యుద్ధాలలో సూయజ్, గాజా, జోర్డాన్ వ్యాలీ, అబు టెల్లుల్, మెగిడ్డో యుద్ధాలు ఉన్నాయి.

1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత జోధ్‌పూర్ రాష్ట్ర చివరి పాలకుడు మహారాజా హన్వంత్ సింగ్ 11 ఆగస్టు 1947న విలీన ఒప్పందంపై సంతకం చేసి తన రాష్ట్రాన్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేశాడు.

## భౌగోళికం
 విస్తీర్ణంలో ఉన్న జోధ్‌పూర్ రాష్ట్రం, జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రం, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం తర్వాత రాజపుటానా ఏజెన్సీ కింద అతిపెద్ద రాష్ట్రం, బ్రిటిష్ ఇండియాలో మూడవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం. రాష్ట్ర ఆదాయం దాని అత్యున్నత దశలో 5 కోట్లుగా ఉండేది; అయితే మహారాజా బిజై సింగ్ కాలానికి క్షీణత కారణంగా ఇది సగానికి పడిపోయింది. బ్రిటిష్ కాలంలో 1901లో రాష్ట్ర సగటు ఆదాయం రూ. 56,00,000. జోధ్‌పూర్ మహారాజులకు వాస్తవానికి 21 వ్యక్తిగత, 19 తుపాకుల వందనం లభించింది. అయితే ఉదయ్‌పూర్ మహారాణాతో జరిగిన గొడవ కారణంగా 1870లో తుపాకుల వందనం 19 వ్యక్తిగత, 17 తుపాకులకు తగ్గించబడింది.

## చరిత్ర
### పుట్టుక

ఇటీవలి వంశవృక్షకారులు రాథోడ్‌లు కన్నౌజ్‌కు చెందిన గహడవాల వంశానికి అనుసంధానించబడి ఉన్నారని భావిస్తున్నారు. రాజ్‌పుత్ పాలకుడు జైచంద్, రాథోడ్‌ల మధ్య తరచుగా ఒక సంబంధం ఏర్పరచబడుతుంది. జైచంద్ తర్వాత చందావర్ యుద్ధంలో గోరీ మహమ్మద్ చేతిలో ఓడిపోయాడు. కన్నౌజ్‌లో ఓడిపోయిన పాలకుల ఒక శాఖ పశ్చిమంగా రాజపుటానాలోకి వలస వచ్చింది, వారు పాలిలో స్థిరపడటానికి ఆహ్వానించబడ్డారు. *[[రావ్ సిహా|సిహా]]* 1243లో పాలిలో తన రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి వలస వచ్చిన మొదటి వ్యక్తిగా పరిగణించబడతాడు, అతను స్థానికులకు *మెడ్స్*, *[[మీనా|మీనాల]]*ను పారద్రోలడానికి సహాయం చేసి, *రావ్* బిరుదును పొందాడు. అతను 1273లో ముస్లిం ఆక్రమణదారులతో పోరాడుతూ మరణించాడు. ఈ దండయాత్రలో ఈ ప్రాంతంలోని పెద్ద సంఖ్యలో బ్రాహ్మణులు ఊచకోతకు గురయ్యారు. 
సిహా కుమారుడు రావ్ ఆస్థాన్ గుహిలాల నుండి ఖేద్‌ను, భిల్లుల నుండి ఇడార్‌ను ఆక్రమించాడు. అతను 1291లో జలాలుద్దీన్ ఖిల్జీ సైన్యంతో పోరాడుతూ మరణించాడు, అతని తర్వాత అతని కుమారుడు ధూహద్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. ధూహద్ పరిహారుల నుండి మాండోర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, కానీ తరువాత దానిని కోల్పోయాడు.

ధూహద్ కుమారుడు రాయ్పాల్ (పాలన 1309-1313), మనవడు కరణ్పాల్ ఆ తర్వాత కరణ్పాల్ కుమారుడు భీమ్ అధికారంలోకి వచ్చారు, వీరు మాల్వా రాజ్యం, టర్కిక్ ఆక్రమణదారులతో పోరాడటం కొనసాగించారు. కరణ్పాల్ కుమారుడు జలన్సి సోధా రాజ్‌పుత్‌లను, ముల్తాన్ పాలకుడిని ఓడించాడు కానీ 1328లో టర్క్‌లతో పోరాడుతూ మరణించాడు. అతని కుమారుడు ఛాడా సోధాలను, జైసల్మేర్, నాగార్, జలోర్ పాలకుడిని ఓడించాడు. అతను 1344లో సోంగరాలతో పోరాడుతూ మరణించాడు. ఛాడా కుమారుడు రావ్ టిడా సోంగరాలను ఓడించి తన తండ్రి మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. టిడా తర్వాత అతని కుమారుడు త్రిభువన్, అతని మనవడు మల్లినాథ్ అధికారంలోకి వచ్చారు. మల్లినాథ్ సోంగరాలు, దేవరాలు, భాటీలు, తుగ్లక్‌లతో పోరాడాడు.

### రావ్ చుండా
1384లో, మల్లినాథ్ మేనల్లుడు చుండా రావ్ బిరుదును పొంది పాలకుడయ్యాడు. చుండా ఒక పరిహార్ రాజ్‌పుత్ వంశంలో వివాహం చేసుకున్నాడు, దీని నుండి అతనికి కట్నంగా మాండోర్ నగరం లభించింది. అతను తన రాజధానిని 1395లో ఆ నగరానికి మార్చాడు. 1396లో, గుజరాత్‌కు చెందిన జఫ్ఫార్ ఖాన్ మాండోర్‌ను ముట్టడించాడు కానీ చుండా చేతిలో ఓడిపోయాడు. చుండా జఫ్ఫార్‌తో ఒక ఒప్పందం చేసుకున్నాడు, కానీ చుండా తర్వాత జఫ్ఫార్‌పై ఎదురుదాడి చేసి సాంబార్, అజ్మీర్‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. చుండా ఆక్రమణాత్మక విధానం అతని పొరుగువారైన పుగల్ భట్టీ రావ్, జంగ్లు సంఖ్లాలు, ముల్తాన్ గవర్నర్ ఖిదార్ ఖాన్‌తో అతనికి శత్రుత్వం తెచ్చిపెట్టింది. వీరంతా కలిసి నాగార్‌పై దండెత్తారు. 1428లో నాగార్‌ను రక్షిస్తూ చుండా మరణించాడు.

### రణ్మల్
తన జీవిత చరమాంకంలో, అతను తన సింహాసనాన్ని తన చిన్న కుమారుడు కన్హాకి వాగ్దానం చేశాడు, ఇది అతని పెద్ద కుమారుడు రణ్‌మల్‌కు ఆగ్రహం తెప్పించింది, అతను మేవార్లో ఆశ్రయం పొందాడు. రణ్‌మల్ సోదరి హంసా బాయికి మేవార్ రాణా లాఖాతో వివాహం జరిగింది కాబట్టి అతను మేవార్ దర్బార్‌లో శక్తివంతమైన సభ్యుడు కాగలిగాడు. కరణ్ అదే సంవత్సరం త్వరలో మరణించాడు, రణ్‌మల్ మార్వార్ సింహాసనాన్ని పొందగలిగాడు. రణ్‌మల్ తన 10 సంవత్సరాల పాలనలో భాటి, పుగల్, జలోర్ పాలకులపై దాడి చేశాడు. 1433లో అతని సోదరి హంసా బాయి కుమారుడు మోకాల్ హత్యకు గురైనప్పుడు రణ్‌మల్ మేవార్‌ను పాలించడంలో సహాయపడటానికి పిలవబడ్డాడు. అతను రాజ్యాన్ని పాలించడంలో సహాయపడ్డాడు కానీ అతని అధికారాన్ని సిసోడియా వంశం అంగీకరించలేదు. మోకాల్ కుమారుడు రాణా కుంభా అతనిని 1438లో హత్య చేయించాడు.

### రావ్ జోధా

రణ్‌మల్ హత్య తర్వాత, మేవార్, మార్వార్ సంబంధాలు తీవ్రస్థాయికి చేరుకున్నాయి, రణ్‌మల్ కుమారుడు రావ్ జోధా మేవార్ నుండి తప్పించుకుని దాని సరిహద్దులకు చేరుకున్నాడు. అక్కడి నుంచి సొంత అధికారాన్ని నిర్మించుకోవడం ప్రారంభించాడు. అతను మిత్రులను కూడగట్టుకుని తన శత్రువులను ఒక్కొక్కరిగా ఓడించి అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు, 1453 నాటికి అతను మాండోర్‌ను తిరిగి పొందగలిగాడు. ఈ శత్రుత్వాన్ని అంతం చేయడానికి, కుంభా, జోధా ఒప్పందాలకు వచ్చారు, 1459లో కుంభా కుమారుడు రైమల్కి జోధా కుమార్తె శృంగార్ దేవిని ఇచ్చి వివాహం చేయడం ద్వారా వైవాహిక సంబంధం ఏర్పరచుకున్నారు. దీని తరువాత మార్వార్ రావ్ జోధా పాలనలో సంపన్నమైన రాజ్యంగా మారింది. జోధాకి ముందు ఉన్న 15 మంది పాలకులలో, తొమ్మిది మంది యుద్ధభూమిలో మరణించారు, వారిలో ఆరుగురు విదేశీ సైన్యాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. జోధా కుమారుడు స్వయంగా ఆఫ్ఘన్ ఆక్రమణదారుల నుండి 140 మంది మహిళలను రక్షించిన యుద్ధం తర్వాత మరణించాడు.

శాంతిని నెలకొల్పిన తర్వాత, జోధా మాండోర్‌కు దక్షిణంగా 6 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ఒక కొండపై మెహ్రాన్‌గఢ్ అనే కొత్త రాజధాని కోటను నిర్మించాడు. నగరానికి అతని పేరు వచ్చింది. ఆ విధంగా జోధ్‌పూర్ నగరం స్థిరపడింది. వెంటనే, అతను తన భూభాగాన్ని బాగా విస్తరించాడు. అతని కుమారులలో ఒకరైన బికా జంగ్లును పట్టుకున్నాడు, దానికి తన పేరు మీదుగా బికనీర్ అని పేరు పెట్టి దానికి పాలకుడయ్యాడు.

అతను 1489లో మరణించాడు, అతని కుమారుడు రావ్ సతాల్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1492లో ఇతను మరణించగా, అతని తర్వాత జోధా రెండవ కుమారుడు, రావ్ సుజా అధికారంలోకి వచ్చాడు. సుజా తమ్ముడు బికా బికనీర్‌లో ఒక ప్రత్యేక రాజ్యం కావాలని డిమాండ్ చేస్తూ జోధ్‌పూర్‌ను ముట్టడించాడు, ఆ తరువాత జరిగిన చర్చలలో, బికనీర్‌ను బికాకు తన స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఇచ్చారు. సుజా తన పెద్ద కుమారుడు బాఘా కంటే ఎక్కువ కాలం జీవించి 1515లో మరణించాడు, ఆ తర్వాత 1515లో అతని మనవడు రావ్ గంగా అధికారంలోకి వచ్చాడు.

జోధా కుమారులు పాలిస్తున్న కాలంలో, చాలా మంది సామంతులు తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. ఇది వారసత్వం కోసం వివిధ అభ్యర్థులకు అనుకూలంగా వర్గాలు ఏర్పడటానికి దారితీసింది. రావ్ గంగా సింహాసనాన్ని అధిరోహించినప్పుడు, ఈ ముఠా పోరాటం అంతర్యుద్ధం లాంటి పరిస్థితికి దారితీసింది ఎందుకంటే బీరామ్ దేవ్ అనే మరో అభ్యర్థి వారసత్వం కోసం పోటీపడ్డాడు. గంగా అధికారంలోకి వచ్చిన కొద్దిసేపటికే బీరామ్ జోధ్‌పూర్ నుండి బహిష్కరించబడ్డాడు. దీనికి ప్రతీకారంగా బీరామ్ జోధ్‌పూర్‌ను దోచుకోవడం ప్రారంభించాడు. చివరకు, తన కుమారుడు మాల్దేవ్ సహాయంతో, గంగా బీరామ్‌ను ఓడించగలిగాడు.

### మాల్దేవ్ రాథోడ్

రాణా సంగ విజయాన్ని చూసి, గంగా మార్వార్‌ను మేవార్‌తో కలపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, 1517లో గుజరాత్ సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో, 1527లో జరిగిన బయన యుద్ధంలో, 1527లో బాబర్కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఖన్వా యుద్ధంలో సంగాకు సహాయం చేశాడు. అతని కుమారుడు మాల్దేవ్ రాథోడ్ ఈ యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు, ఓటమి తర్వాత స్పృహ తప్పిన రాణా సంగను యుద్ధభూమి నుండి సురక్షితంగా తీసుకెళ్లాడు. సంగ మరణం తర్వాత, మాల్దేవ్ రాజపుటానాలో అధికార శూన్యతను భర్తీ చేయాలనుకున్నాడు, రాజుగా ఉన్న తన తండ్రి దానిని భర్తీ చేయలేడని భావించాడు. గంగా 1531లో తన బాల్కనీ నుండి పడి అనుమానాస్పదంగా మరణించాడు. కిందపడటం ఒక ప్రమాదం కావచ్చు కానీ మాల్దేవ్ చేసిన హత్య అని భావిస్తారు.

#### విస్తరణ
మాల్దేవ్ రాథోడ్ పాలనలో, మార్వార్ గొప్ప శక్తిగా ఎదిగింది. అతన్ని గొప్ప, నిర్భయ యోధుడిగా పరిగణిస్తారు. ఫెరిష్టా ప్రకారం, అతను హిందుస్థాన్‌లో అత్యంత శక్తివంతమైన యువరాజు. 1531లో, గుజరాత్‌కు చెందిన బహదూర్ షా మేవార్‌పై దండెత్తినప్పుడు, మాల్దేవ్ రాణా విక్రమాదిత్యకు సహాయం చేశాడు. 1534-35లో, మాల్దేవ్ అజ్మీర్, నాగార్‌లను ఆక్రమించగలిగాడు.

మాల్దేవ్ ప్రాదేశిక విస్తరణ సమయంలో, జైసల్మేర్ రాజు శాంతి కోసం ఒప్పందం చేసుకుని తన కుమార్తె ఉమాదేను ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. అతను 1538లో జలోర్‌పై దాడి చేసి దానిని ఆక్రమించాడు. దాని పాలకుడు జైలు పాలై కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత మరణించాడు. అతని పాలనలో, మార్వార్ పశ్చిమ రాజపుటానాలో అధిక భాగాన్ని ఆక్రమించింది.

చట్టబద్ధమైన వారసుడైన రెండవ ఉదయ్ సింగ్‌కు బన్వీర్ నుండి సింహాసనాన్ని తిరిగి తీసుకోవడంలో సహాయం చేయడం ద్వారా అతను మేవార్ రాజ్యానికి తన తండ్రి విధానాన్ని కొనసాగించాడు. అతను అదే కుటుంబానికి చెందిన ఒక శాఖ పాలిస్తున్న బికనీర్‌పై దండెత్తి 1542లో దానిని విలీనం చేసుకున్నాడు.

#### హుమాయున్, షేర్ షా సూరి
1540లో, మాల్దేవ్ షేర్ షా సూరికి వ్యతిరేకంగా మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయున్కు భక్కర్ వద్ద 20,000 దళాలను పంపి సహాయం చేశాడు. ఈ సహాయం అందించడానికి తన ప్రభావాన్ని పెంచుకోవడం లేదా షేర్ షా ఆస్థానంలో పారిపోయిన వారికి ఆశ్రయం కల్పించినందుకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం వంటి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి. చివరికి, బహిష్కరించబడిన హుమాయున్ మాల్దేవ్ నుండి సహాయం కోరడానికి మార్వార్‌లోని ఫలోడికి చేరుకున్నాడు కానీ రాజా నుండి ఎక్కువ సహాయం పొందలేకపోయాడు. మాల్దేవ్ హుమాయున్‌ను అంతగా స్వాగతించకపోవడంతో, షేర్ షా ఫలోడికి చేరుకుని హుమాయున్‌ను అప్పగించమని మాల్దేవ్‌ను అడిగాడు, హుమాయున్ అమర్‌కోట్‌కు తప్పించుకున్నాడు.

హుమాయున్ తప్పించుకున్న తర్వాత, షేర్ షా ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చి అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. అతను చాలా ప్రతిష్టాత్మకమైనవాడు కాబట్టి తరువాత మాల్దేవ్‌పై దాడి చేయడానికి ప్లాన్ చేశాడు. షేర్ షా మార్వార్ చేరుకున్నప్పుడు, అతను ఒక మోసపూరిత ప్రణాళికను రూపొందించాడు. అతను మార్వాడీ సైనికులకు ఉద్దేశించి, ఢిల్లీ పక్షం చేరాలని కోరుతూ అనేక లేఖలను వేశాడు. దీంతో మాల్దేవ్‌కు వారిపై అనుమానం వచ్చి వెనక్కి తగ్గాలని ఆదేశించాడు. కొద్ది వేల మంది సైనికులు ఇంకా సరిహద్దులో ఉండి, సమ్మేల్ యుద్ధంలో షేర్ షా సూరిని ఎదుర్కొన్నారు. షేర్ షా ఆ యుద్ధంలో గెలిచి మార్వార్‌పై మరింత ముందుకు సాగాడు. జోధ్‌పూర్ అనేక నెలల పాటు ఆక్రమణలో ఉంది, కానీ 1545లో మాల్దేవ్ దానిని తిరిగి తీసుకున్నాడు.

#### నిరంతర విస్తరణ
1550లో మాల్దేవ్ పోఖ్రాన్, ఫలోడిలపై దండెత్తి వాటిని ఆయా పాలకుల నుండి లాక్కున్నాడు.1556లో ఉదయ్, హాజీ మధ్య విభేదాలు తలెత్తడంతో మేవార్ రాణా ఉదయ్ సింగ్ మిత్రుడైన హాజీ ఖాన్, మేవార్‌పై దండెత్తడానికి మాల్దేవ్ సహాయం కోరాడు. 1557లో జరిగిన హర్మాడ యుద్ధంలో, ఉదయ్ సింగ్ ఓడిపోయాడు, మెర్టా భూభాగాన్ని మాల్దేవ్ ఆక్రమించాడు.

#### అక్బర్
1556లో హుమాయున్ తర్వాత అక్బర్ అధికారంలోకి వచ్చాడు, జోధ్‌పూర్‌లోని రాథోడ్ పాలకుడిపై తమకున్న ఫిర్యాదులతో అనేక మంది రాజ్‌పుత్ పాలకులు అతని చుట్టూ గుమిగూడారు. అక్బర్ దీనిని మాల్దేవ్‌పై యుద్ధానికి ఒక సాకుగా ఉపయోగించుకున్నాడు. మొఘలులు 1557లో అజ్మీర్, నాగార్‌లను జయించారు, ఆ వెంటనే అక్బర్ జైతరణ్, పర్బత్‌సర్‌లను ఆక్రమించాడు. అయితే మొఘలులు మార్వార్ ప్రధాన భూభాగాలను ఆక్రమించడంలో విఫలమయ్యారు. మాల్దేవ్ మరణానికి ముందు జోధ్‌పూర్, సోజత్, జైతరణ్, ఫలోడి, శివానా, పోఖ్రాన్, జలోర్, సంచోర్, మెర్టా, బార్మర్, కోట్రా జిల్లాలు, జైసల్మేర్ లోని కొన్ని భాగాలను కలిగి ఉన్నాడు. మాల్దేవ్ కుమారుల మధ్య జరిగిన వారసత్వ యుద్ధం కారణంగా ఈ భూభాగాలను అక్బర్ తరువాత ఆక్రమించాడు.

మాల్దేవ్ రాథోడ్ 7 నవంబర్ 1562న మరణించాడు.

### రావ్ చంద్రసేన్

మాల్దేవ్ మరణానంతరం, అతని వీలునామా ప్రకారం అతని మూడవ కుమారుడు చంద్రసేన్ రాథోడ్ *రావ్*గా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు. అయితే అతని మొదటి, రెండవ కుమారులు రామ్, ఉదయ్ సింహాసనం కోసం వారసత్వ యుద్ధాన్ని ప్రారంభించారు. వారు 1563 నాటికి చంద్రసేన్ చేతిలో ఓడిపోయారు. వారసత్వ యుద్ధం తర్వాత, చంద్రసేన్ అక్బర్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించలేదు కాబట్టి మొఘల్ సైన్యం జోధ్‌పూర్‌పై దండెత్తి దానిని ఆక్రమించింది, దీని వలన చంద్రసేన్ తన రాజధానిని భద్రాజున్‌కు మార్చుకున్నాడు.

చంద్రసేన్ మొఘల్ దండయాత్రల నుండి తన రాజ్యాన్ని రక్షించుకోవడాన్ని కొనసాగించగా, అతని పొరుగు రాజైన మేవార్‌కు చెందిన రాణా ప్రతాప్ 1576లో హల్దీఘాటీ యుద్ధంలో మొఘలులతో పోరాడాడు, ఇది మేవార్, మొఘలులు ఇద్దరికీ భారీ నష్టాన్ని కలిగించింది. హల్దీఘాటీ యుద్ధం తర్వాత, మొఘలులు తమ దృష్టిని మార్వార్ వైపు మళ్లించి అదే సంవత్సరంలో దండెత్తారు. చంద్రసేన్ భద్రాజున్ నుండి తొలగించబడ్డాడు, రాజధాని, సింహాసనం, ఆశ్రయం లేకుండా తదుపరి 5 సంవత్సరాల పాటు తిరుగుతూనే ఉన్నాడు. అతను తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేశాడు, ఇందులో సామ్రాజ్య దళాలపై అనేక దాడులు కూడా ఉన్నాయి. అతని ప్రయత్నాలు ఫలించలేదు, అతను 1581లో మరణించాడు.

### మొఘల్ రాజ్యంగా

1583లో, అక్బర్ అధికారికంగా చంద్రసేన్ సోదరుడు, ప్రత్యర్థి అయిన ఉదయ్ సింగ్ను మొఘల్ రాష్ట్రమైన మార్వార్‌కు పాలకుడిగా గుర్తించాడు. మార్వార్ కొత్త పాలకుడు 1570 నుండి అక్బర్ క్రింద ఉన్నందున అతని ఆధిపత్యాన్ని సులభంగా అంగీకరించాడు. సిరోహి దండయాత్రలలో అక్బర్ సామ్రాజ్య దళానికి ఉదయ్ కూడా సహకరించాడు. 1586లో ఉదయ్ సింగ్ కుమార్తె *మాన్వతి బాయి*ని జహంగీర్కి ఇచ్చి వివాహం చేసినప్పుడు మొఘలులు, మార్వార్ మధ్య వైవాహిక సంబంధం ఏర్పడింది. 1592లో, అక్బర్ కాశ్మీర్‌ ఆక్రమణకు వెళుతూ తన రాజధాని లాహోర్ పరిపాలనా వ్యవహారాలను చూసుకునే బాధ్యతను ఉదయ్‌కు అప్పగించాడు. ఉదయ్ సింగ్ 1595లో లాహోర్‌లో మరణించాడు.

ఉదయ్ తర్వాత 1595లో అతని కుమారుడు సూర్ సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతని సైనిక సామర్థ్యాల కారణంగా, అతనికి సవాయ్ రాజా బిరుదు ఇవ్వబడింది. 1596లో అతనికి గుజరాత్ నియంత్రణ కూడా ఇవ్వబడింది. 1599లో, అక్బర్ చక్రవర్తి తరపున దక్కన్ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించడంలో డానియల్ మీర్జాకు సహాయం చేయడానికి అతను పంపబడ్డాడు. 1604లో డానియల్ మీర్జా అభ్యర్థన మేరకు, అతను జోధ్‌పూర్‌కు తిరిగి రావడానికి అనుమతించబడ్డాడు, అతనికి జైతరణ్, పశ్చిమ భాగపు మెర్టా పర్గానా మంజూరు చేయబడ్డాయి. ఉదయ్, అతని కుమారుడు సూర్ పాలనలో, వారి *ప్రధాన్* (ప్రధానమంత్రి) గోవింద్ దాస్ భాటి మార్వాడీ పరిపాలనా వ్యవస్థను సంస్కరించి దానిని మొఘల్ వ్యవస్థతో సమానంగా తీర్చిదిద్దాడు. 1613లో, మేవార్ దండయాత్ర చేపట్టడానికి యువరాజు ఖుర్రం ('మాన్వతి బాయి' కుమారుడు) తో పాటు మొఘల్ చక్రవర్తి అతన్ని నియమించాడు. సూర్ సింగ్ 1619లో మరణించాడు, అతని తర్వాత అతని కుమారుడు గజ్ సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చాడు.
గజ్ సింగ్ సైనిక సామర్థ్యాలకు ముగ్ధుడైన మొఘల్ చక్రవర్తి, మాలిక్ అంబర్, నిజాం ఉల్ ముల్క్, ఖాన్-ఇ-జహాన్ లోధీలను అణిచివేయడానికి గజ్ సహాయం తీసుకున్నాడు. తన తిరుగుబాటుదారుడైన కుమారుడు ఖుర్రం (తరువాతి కాలంలో *షాజహాన్*) ప్రారంభించిన తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి గజ్ జహంగీర్‌కు సహాయం చేశాడు. అతను 1638లో మరణించాడు, సింహాసనం అతని రెండవ కుమారుడు జస్వంత్‌కు దక్కింది.
జస్వంత్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించే నాటికి అతని వయస్సు కేవలం 12 సంవత్సరాలు, అతని నిర్ణయాలు షాజహాన్‌చే బాగా ప్రభావితమయ్యాయి. జస్వంత్ షాజహాన్, అతని కుమారుడు ఔరంగజేబు వారి అనేక దండయాత్రలలో వారితో పాటు వెళ్ళాడు. అతను 1650లో జైసల్మేర్‌కు చెందిన భాటీల నుండి విముక్తి పొందగలిగాడు.

#### షాజహాన్ వారసత్వ యుద్ధం

1657లో, షాజహాన్ అనారోగ్యానికి గురై, అతని కుమారులు ఔరంగజేబు, మురాద్‌లు వారసత్వ యుద్ధాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు, జస్వంత్ సింగ్ ఆ ఇద్దరు యువరాజులకు వ్యతిరేకంగా ఒక ఐక్య మొఘల్ ఫ్రంట్‌కు నాయకత్వం వహించాడు.
ఈ రెండు దళాలు ఏప్రిల్ 1658లో ధర్మత్ యుద్ధంలో కలుసుకున్నాయి. ఈ యుద్ధంలో మొఘల్ కమాండర్ ఖాసిం ఖాన్ జస్వంత్ సింగ్‌కు ద్రోహం చేశాడు, యుద్ధంలో పూర్తిగా పాల్గొనకపోవడం వల్ల రాజ్‌పుత్‌లకు నష్టాలు కలిగాయి. ఈ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన తర్వాత గాయపడిన జస్వంత్ వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.

సాముగఢ్ యుద్ధంలో దారా షికోహ్ ఓడిపోయిన తరువాత, ఔరంగజేబు మొఘల్ చక్రవర్తిగా పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు, దారా పక్షాన ఉన్నందుకు జస్వంత్ సింగ్‌ను క్షమించాడు.
1661లో, మరాఠా నాయకుడు శివాజీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి తన మేనమామ షాయిస్తా ఖాన్‌కు సహాయం చేయమని ఔరంగజేబు జస్వంత్‌ను ఆదేశించాడు. 1663లో జస్వంత్ కొండనా కోటను స్వాధీనం చేసుకుని శివాజీని బలహీనపరిచాడు. జస్వంత్ 1678లో మరణించాడు.

#### జస్వంత్ సింగ్ వారసత్వ సంక్షోభం
మరణించే సమయానికి జస్వంత్ సింగ్‌కు జీవించి ఉన్న వారసులు లేరు, అయితే వెంటనే ఫిబ్రవరి 1679లో అతని భార్య మరణానంతరం కుమారుడికి జన్మనిచ్చింది. ఈ వారసులలో ఒకరు మరణించారు కానీ రెండవ కుమారుడు అజిత్ సింగ్ బతికి ఉన్నాడు. జస్వంత్ కుటుంబం ఢిల్లీకి తరలించబడింది, పాలకుడు లేనందున దానిని పాలించడానికి ఔరంగజేబు మార్వార్‌ను సామ్రాజ్య భూభాగంగా మార్చాడు. ఔరంగజేబు వెంటనే అజిత్ సింగ్‌ను పాలకుడిగా పట్టాభిషేకం చేయలేదు, ముందుగా అతను వయోజనుడు కావాలని డిమాండ్ చేశాడు. దానికి బదులుగా జస్వంత్ సోదరుని మనవడైన ఇందర్ సింగ్ రాథోడ్‌కు ఔరంగజేబు పట్టాభిషేకం చేశాడు. మార్వార్ మంత్రులలో ఒకరైన దుర్గాదాస్ రాథోడ్, రాథోడ్ ప్రతినిధి బృందంతో కలిసి జూన్ 1679లో అజిత్ సింగ్, *రాణులను* రక్షించి, వారిని తిరిగి సిరోహికి తీసుకువెళ్లాడు, అక్కడ అజిత్ అజ్ఞాతంగా పెరిగాడు. తరువాతి కొన్ని దశాబ్దాల పాటు మొఘలులు, మార్వార్ మధ్య గెరిల్లా యుద్ధాలు జరిగాయి.

#### ఔరంగజేబుపై దుర్గాదాస్, అజిత్ రాథోడ్ పోరాటం

మార్వార్, మేవార్లు కలిసి ఔరంగజేబును ఎదిరించడానికి చేతులు కలిపాయి కానీ 1680లో డెబారి యుద్ధంలో ఓడిపోయాయి. అజిత్ని పట్టుకోవడానికి ఔరంగజేబు తన కుమారుడు ముహమ్మద్ అక్బర్‌ను పంపాడు కానీ అక్బర్ 1681లో తన తండ్రిపైనే తిరుగుబాటు చేశాడు. రాజ్‌పుత్‌లకు, అక్బర్‌కు మధ్య పొత్తును నిరోధించడానికి, ఈ తిరుగుబాటు రాజ్‌పుత్‌లను ఆకర్షించే కుట్ర అని పేర్కొంటూ తనకు, అక్బర్‌కు మధ్య నకిలీ లేఖలను సృష్టించి ఔరంగజేబు ప్రయత్నించాడు. ఇది ఫలించి మార్వార్, అక్బర్ మధ్య ఎలాంటి పెద్ద పొత్తు ఏర్పడలేదు. తరువాత అక్బర్‌కు సహాయం చేయడానికి, దుర్గాదాస్ అతనిని శంభాజీ ఆస్థానానికి తీసుకువెళ్లాడు. దుర్గాదాస్ విజయవంతంగా ఔరంగజేబు దృష్టిని మరల్చగలిగాడు, 1681 నుండి 1687 వరకు మార్వార్ భూభాగాలను తిరిగి ఆక్రమించగలిగాడు.

1687 తర్వాత, మార్వార్, మొఘలులు పోరాటాన్ని ముగించడానికి చర్చలు జరిపారు. అజిత్ సింగ్ నిజంగా జస్వంత్ సింగ్ కుమారుడేనా అని ఔరంగజేబు మనసులో ఉన్న సందేహాన్ని నివృత్తి చేయడానికి అజిత్‌కు మహారాణా జై సింగ్ మేనకోడలిని ఇచ్చి వివాహం చేశారు. సంధి ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు, గుజరాత్‌లో *యువరాజు ఆజం* బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత అతను 1702లో తన పూర్వీకుల రాజీ విధానాలను విరమించుకున్నాడు. దీని కారణంగా అజిత్ సింగ్ 1707లో ఔరంగజేబు మరణించే వరకు జోధ్‌పూర్‌కు తిరిగి రాలేదు, ఆ తర్వాత వారు జోధ్‌పూర్‌ను ఆక్రమించారు. మొఘల్ సింహాసనాన్ని యువరాజు ముఅజ్జమ్ బహదూర్ షా Iగా అధిష్టించే సమయానికి అజిత్ సింగ్ మార్వార్‌లోని పెద్ద భాగాలను ఆక్రమించాడు.
బహదూర్ షా 1708లో మార్వార్‌పై దండెత్తాడు, మెర్టా యుద్ధంలో అజిత్‌ను ఓడించి ఫిబ్రవరిలో మార్వార్‌ను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు.
1708లో మార్వార్‌కు చెందిన అజిత్ సింగ్, సవాయ్ జై సింగ్, మహారాణా అమర్ సింగ్లు మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా కూటమి ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, ఆ విధంగా 1708 రాజ్‌పుత్ తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది.
మార్వార్‌ను పూర్తిగా తన నియంత్రణలోకి తీసుకురావడానికి అజిత్ దుర్గాదాస్ రాథోడ్‌ను మార్వార్ నుండి బహిష్కరించాడు, దుర్గాదాస్ 1718లో మేవార్‌లో మరణించాడు.

#### రాజ్‌పుత్ తిరుగుబాటు

మహారాణా అమర్ సింగ్, అజిత్ సింగ్, సవాయ్ జై సింగ్‌లు కలిసి 1708లో జోధ్‌పూర్‌పై దండెత్తి *మెహ్రాబ్ ఖాన్*ను తరిమికొట్టి అజిత్ సింగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. అదే సంవత్సరం తరువాత, ఆ కూటమి అంబర్‌పై దండెత్తి సాంబార్ వద్ద బహదూర్ షా I దళాలను ఎదుర్కొంది. ఈ యుద్ధంలో కూటమి విజయం సాధించింది, అక్టోబర్ 1708 నాటికి, రెండవ జై సింగ్ అంబర్‌లో తన సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందాడు. చివరకు బహదూర్ షా అజిత్, జై సింగ్‌ల డిమాండ్లను అంగీకరించి, వారిని వరుసగా జోధ్‌పూర్, అంబర్ పాలకులగా గుర్తించి 1710లో తిరుగుబాటును ముగించాడు.

యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత, అజిత్ సింగ్ కొత్త మొఘల్ చక్రవర్తి జహందర్ షాతో మంచి సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నాడు, అతను అతనికి ఉన్నత స్థానాలను ఇచ్చాడు. ఫరూఖ్ సియార్ మొఘల్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు, సింధ్‌లోని థట్టా గవర్నర్ పదవిని అంగీకరించనందుకు మార్వార్‌పై దండెత్తడానికి 1714లో సయ్యద్ హుస్సేన్ అలీ ఖాన్‌ను పంపాడు. అజిత్ హుస్సేన్‌తో చర్చలు జరిపి శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు, దీని ప్రకారం, అతని కుమారుడు, వారసుడు అభయ్ సింగ్ మొఘల్ దర్బార్‌కు హాజరు కావాలి, అతని కుమార్తెకు ఫరూఖ్ సియార్‌తో వివాహం జరిపించాలి. అజిత్ సింగ్ 1719లో తన ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. అజిత్ సింగ్ ఎర్రకోటను ముట్టడించి, రాజభవన ప్రాంగణంలోకి ప్రవేశించి, కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్‌ను పొడిచి ఫరూఖ్ సియార్‌ను అరెస్టు చేశాడు. చక్రవర్తిని త్రిపోలియా గేటులోని ఒక చిన్న గదికి లాక్కెళ్లి, అక్కడ చిత్రహింసలు పెట్టి, సూదితో కళ్లు పొడిచి అంధుడిని చేశారు. 2 మార్చి 1719న, అజిత్ సింగ్, జై సింగ్‌లు రఫీ-ఉద్-దర్జత్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.

#### తిరుగుబాటు తరువాత
రఫీ-ఉద్-దర్జత్ పదవీచ్యుతుడైన తరువాత, అదే సంవత్సరంలో రఫీ-ఉద్-దౌలా అకాల మరణం తర్వాత, ముహమ్మద్ షా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అజ్మీర్ సుబేదార్, గుజరాత్ గవర్నర్ పదవులను పొందడానికి అజిత్‌కు అతనిపై తగినంత ప్రభావం ఉంది. ముహమ్మద్ షా అజిత్ సింగ్ ప్రభావానికి లోనుకాలేదు, అతను 1720లో సయ్యద్ సోదరులను పదవీచ్యుతులను చేశాడు, ఆపై గుజరాత్, అజ్మీర్‌లలో అజిత్ నియామకాలను రద్దు చేశాడు. అజిత్ దీనిపై తిరుగుబాటు చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, అతను హైదర్ కులీ ఖాన్ చేతిలో ఓడిపోయాడు. అజిత్ నుండి డజనుకు పైగా *పరగాణాలు* లాక్కోబడ్డాయి, అతను 1723లో జోధ్‌పూర్‌కు తిరిగి వెళ్ళవలసి వచ్చింది.
అజిత్ కుమారుడు అభయ్, సయ్యద్ సోదరుల పదవీచ్యుతి తర్వాత దర్బార్‌లో తన ప్రాముఖ్యతను కోల్పోని రెండవ జై సింగ్ ప్రభావంలో ఉన్నాడు. జై సింగ్ అజిత్‌ను వదిలించుకోమని అభయ్‌ను ప్రేరేపించాడు, అతను అజిత్‌ను హత్య చేయమని తన తమ్ముడు బఖత్ సింగ్‌ను ఆదేశించాడు. 23 జూన్ 1724న బఖత్ సింగ్ తన తండ్రి రాజభవనంలోకి ప్రవేశించి ఆయనను హత్య చేశాడు. అజిత్ సింగ్ 45 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించాడు, అతని కుమారుడు అభయ్ మహారాజా అభయ్ సింగ్గా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అజిత్ సింగ్ చితిపై అరువై మందికి పైగా మహిళలు *సతి* (సహగమనం) చేశారు.

### మరాఠాల ప్రభావం
1730లో ముహమ్మద్ షా చేత అభయ్ సుబేదార్‌గా నియమింపబడినప్పుడు మునుపటి గుజరాత్ సుబేదార్ అయిన సర్బులంద్ ఖాన్ అతనికి పదవిని అప్పగించడానికి నిరాకరించడంతో, అభయ్ సింగ్ అతనిపై దండెత్తాడు. అభయ్ 1732లో మొదటి బాజీ రావ్, త్రయంబక్ రావ్ దాభాడే మధ్య నెలకొన్న విభేదాల కారణంగా దృష్టి మరల్చిన మరాఠాల నుండి బరోడా, జంబుసర్‌లను ఆక్రమించి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను 1737 వరకు గుజరాత్ సుబేదార్‌గా ఉన్నాడు.
1734లో, మహారాణా జగత్ సింగ్ మరాఠాలను ఎదిరించడానికి హుర్డా వద్ద ఒక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు, ఈ సమావేశంలో ప్రధాన సంతకం చేసిన వ్యక్తి అభయ్ సింగ్. అదే సంవత్సరంలో ఒక కూటమి మరాఠాలపై దాడి చేసింది, కానీ ఓడిపోయి మాల్వా ప్రాంతం *చౌత్*ను వదులుకోవలసి వచ్చింది.

### మొఘలుల క్షీణత తర్వాత
1730ల దశకంలో, ఇతర రాజ్‌పుత్ పాలకులు మరాఠాలను శాంతింపజేస్తుండగా, జోధ్‌పూర్ మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా ఉండి మొఘలులకు మద్దతుగా, మరాఠా ప్రభావాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ కూటమి కట్టింది. ఈ కారణంగా మరాఠాలు 1736లో మార్వార్‌పై దండెత్తారు. 1739లో, అభయ్ బికనీర్‌పై దండెత్తాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, కానీ అతని సోదరుడు బఖత్ సింగ్ బికనీర్ మహారాజా జోరావర్ సింగ్‌కు మద్దతు ఇవ్వాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. బఖత్ సింగ్ సహాయం కోసం సవాయ్ జై సింగ్‌ను అభ్యర్థించాడు, అతను 1740లో అతని కోసం బయలుదేరాడు. చివరకు, మేవార్ రాణా జోక్యం చేసుకుని రెండు రాష్ట్రాల మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు, ఇందులో జైపూర్‌కు యుద్ధ నష్టపరిహారం చెల్లించే నిబంధన కూడా ఉంది. 1739లో, నాదిర్ షా మొఘల్ సామ్రాజ్యంపై దండెత్తి ఢిల్లీని దోచుకున్నాడు. ఒక్క రాజ్‌పుత్ పాలకుడు కూడా ముహమ్మద్ షా రక్షణకు రాలేదు, సాయం కోసం అతని పిలుపులను పట్టించుకోలేదు.

ఒప్పందం తరువాత, అభయ్, బఖత్ సింగ్ మళ్ళీ ఏకమయ్యారు, ఈసారి జూన్ 1741లో జైపూర్‌పై దండెత్తారు. మార్వార్, అంబర్ దళాలు గంగ్వానా యుద్ధంలో కలుసుకున్నాయి. ఈ యుద్ధంలో ఇరుపక్షాలకు భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది, కానీ చివరకు బుల్లెట్, బాణం తగలడం వల్ల తీవ్రంగా గాయపడిన బఖత్ సింగ్ వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఇడార్‌ను అభయ్‌కి మంజూరు చేశాడు, అతను దానిని తన తిరుగుబాటు సోదరుడు ఆనంద్ సింగ్‌కు ఇచ్చాడు. 1749లో మరణించడానికి ముందు, అభయ్ బికనీర్‌పై దాడి చేయడానికి విఫల ప్రయత్నం చేశాడు, హోల్కర్‌లతో మంచి సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాడు.

### మరాఠాల జోక్యం
#### అభయ్ సింగ్ వారసత్వ సంక్షోభం

అభయ్ తర్వాత అతని కుమారుడు రామ్ సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చాడు కానీ వెంటనే, అతని సోదరుడు బఖత్ సింగ్ అతని పదవిని వివాదం చేశాడు. ఈ వివాదం బాహ్య శక్తులను జోక్యం చేసుకునేలా చేసింది. బికనీర్‌కు చెందిన గజ్ సింగ్ బఖత్ పక్షాన చేరగా, జైపూర్‌కు చెందిన ఈశ్వరి సింగ్ రామ్ సింగ్ పక్షాన చేరాడు. 1751లో, లూనియావాస్ యుద్ధంలో రామ్ సింగ్ బఖత్ సింగ్ చేతిలో ఓడిపోయాడు, బఖత్ మహారాజుగా కిరీటధారణ చేశాడు. రామ్ సింగ్ మరాఠాల సహాయం కోరాడు, జయాప్పా సింధియా త్వరలో అతనికి సహాయం చేయడానికి వచ్చాడు. వారు అజ్మీర్‌లో విడిది చేశారు కానీ కొద్దిసేపటికే బఖత్ సింగ్ అజ్మీర్ వైపు సైన్యాన్ని పంపడంతో అది వదిలివేయబడింది. ఎలాంటి స్పష్టమైన ఫలితం రాకముందే బఖత్ సింగ్ 1752లో మరణించాడు. అతని కుమారుడు బిజయ్ సింగ్ కేవలం ఒక సంవత్సరం మాత్రమే సింహాసనంపై ఉండగలిగాడు, జయాప్పా సింధియా సహాయంతో రామ్ సింగ్ అతనిని పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. 1755లో బిజయ్ సింగ్ నాగార్లో జయాప్పా సింధియాను హత్య చేయించాడు, అతని తర్వాత జంకోజీ రావు సింధియా అధికారంలోకి వచ్చాడు.

జంకోజీ రాజ్యాన్ని విభజించి జోధ్‌పూర్ భాగాన్ని బిజయ్ సింగ్‌కు, జలోర్ భాగాన్ని రామ్ సింగ్‌కు ఇచ్చాడు. 1761లో జరిగిన మూడవ పానిపట్ యుద్ధం సమయంలో మార్వార్ తటస్థంగా ఉంది, బిజయ్ సింగ్ దృష్టి మరల్చిన మరాఠాలను ఉపయోగించుకుని రామ్ సింగ్‌ను మార్వార్‌లోని జలోర్ భాగం నుండి తరిమివేసి, పూర్తి నియంత్రణను పొందగలిగాడు. రామ్ సింగ్ జైపూర్‌కు పారిపోయి 1772లో మరణించాడు.

రామ్ సింగ్ మరణం తర్వాత, మార్వార్ బిజయ్ సింగ్ పాలనలో పునరుజ్జీవనం పొందింది. 1781లో మొఘల్ పాలకుడు రెండవ షా ఆలం అనుమతితో సొంత నాణేలను ముద్రించిన మొదటి రాథోడ్ పాలకుడు బిజయ్ సింగ్. 1787లో, మహాదాజీ షిండే జైపూర్‌పై దండెత్తాడు, జైపూర్ తుంగా పట్టణంలో లాల్సోట్ యుద్ధంలో పోరాడటానికి జోధ్‌పూర్‌తో చేతులు కలిపింది. ఫ్రెంచ్ కమాండర్ బెనోయిట్ డి బోయిన్ ఆధ్వర్యంలోని సింధియా దళాల వృత్తి నైపుణ్యం రాజ్‌పుత్ దళాల శౌర్యానికి సాటిరాలేకపోయాయి, రాజ్‌పుత్‌లు వారిని వెనక్కి తగ్గేలా చేశారు, బిజయ్ అజ్మీర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. డి బోయిన్ మార్వార్‌కు తిరిగి వచ్చాడు, ఈసారి బిజయ్ సైన్యం 1790లో పటాన్ యుద్ధం, మెర్టియా వద్ద రెండు భారీ పరాజయాలను చవిచూసింది, మార్వార్ తన భూభాగంలో చాలా భాగాన్ని మరాఠాలకు అప్పగించవలసి వచ్చింది. 1793లో, బిజయ్ సింగ్ మరణించాడు, అతని పెద్ద మనవడు భీమ్ సింగ్ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు. సింహాసనానికి పోటీలో ఉన్న ఇతర అభ్యర్థులందరూ బహిష్కరించబడ్డారు, అంధులుగా చేయబడ్డారు లేదా చంపబడ్డారు, ఒక్క మాన్ సింగ్ మాత్రమే మిగిలాడు. ధనంజయ సింగ్ అతని వారసత్వాన్ని *హత్యల పరంపర*గా అభివర్ణించాడు. తన పాలనా కాలమంతా, భీమ్ తన సోదరుడు మాన్ సింగ్‌ను పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు కానీ పలుమార్లు విఫలమయ్యాడు. అతను 1803లో తన సోదరుడిని పట్టుకోకముందే మరణించాడు, అప్పటికి మాన్ సింగ్ మాత్రమే మిగిలి ఉన్న వారసుడు కాబట్టి, అతను 1804లో రాజుగా కిరీటధారణ చేశాడు.

#### కృష్ణా కుమారి గురించి యుద్ధం
భీమ్ సింగ్‌కు చిన్న వయస్సులోనే మేవార్ యువరాణి కృష్ణా కుమారితో నిశ్చితార్థం జరిగింది, కానీ ఆమెను వివాహం చేసుకోకముందే అతను మరణించాడు. దాంతో మహారాణా భీమ్ సింగ్ ఆమెను జైపూర్‌కు చెందిన సవాయ్ జగత్ సింగ్‌కి ఇచ్చి వివాహం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. మార్వార్ భీమ్ సింగ్ వారసుడైన మాన్ సింగ్, కృష్ణను తనకే ఇచ్చి వివాహం చేయాలని పట్టుబట్టాడు, ఈ సమస్యను పరిష్కరించమని దౌలత్ రావ్ సింధియాను కోరాడు. చివరికి, దౌలత్ రావ్ సింధియా వెనక్కి తగ్గడంతో, కృష్ణా కుమారి కోసం రాజపుటానాలో యుద్ధం ప్రారంభమైంది. జగత్ సింగ్ 1807లో మెహ్రాన్‌గఢ్ కోటను ముట్టడించాడు కానీ విజయం సాధించలేకపోయాడు. అతని సొంత రాజ్యం సింధియాల ఆక్రమణకు గురికావడంతో అతను తిరిగి జైపూర్‌కు వెనుతిరగవలసి వచ్చింది. అమీర్ ఖాన్ మాన్ సింగ్ పక్షాన చేరి కృష్ణా కుమారిని మాన్ సింగ్‌కి ఇచ్చి వివాహం చేయాలని లేదా ఆమెను చంపాలని సూచించాడు. అతను ఉదయ్‌పూర్‌పై దాడి చేసి అనేక గ్రామాలను తగులబెట్టాడు. మేవార్ భీమ్ సింగ్ చివరికి కృష్ణకు విషం ఇవ్వాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, ఆమె 21 జూలై 1810న విషప్రయోగం వల్ల మరణించింది.

#### అమీర్ ఖాన్ పిండారీ దోపిడీలు
1808లో, మాన్ సింగ్ బికనీర్‌పై ఇంద్ర సింగ్ సంఘ్వీని పంపాడు. అతను ఉదాసర్‌లో ఒక దళాన్ని ఓడించాడు కానీ బికనీర్ కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు. పంపిన రెండవ దళం కూడా ఓడిపోయి బంధించబడింది. చివరికి, బికనీర్ మహారాజు మార్వార్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. ఇంతలో, అమీర్ ఖాన్ పిండారీ జైపూర్ భూభాగంపై చేసిన దాడులు జగత్ సింగ్‌ను మార్వార్‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకోవలసి వచ్చేలా చేశాయి, దీంతో మరొక వైవాహిక బంధం ఏర్పడింది.

కృష్ణా కుమారి గురించి జరిగిన యుద్ధం తర్వాత, అమీర్ ఖాన్ డిమాండ్లు పెరిగిపోయాయి. యుద్ధంలో చేసిన సహాయానికి ప్రతిఫలంగా అతను మార్వార్ నుండి దోచుకోవాలని అనుకున్నాడు. మంత్రి ఇంద్ర రాజ్ సంఘ్వీ కలిగి ఉన్న ప్రభావవంతమైన స్థానం గురించి ఆందోళన చెందిన మార్వాడీ దర్బార్‌లోని మంత్రులు, ఇతర ప్రభువులు, తన బకాయిలు సంఘ్వీ కారణంగానే పెండింగ్‌లో ఉన్నాయని అమీర్ ఖాన్‌ను ఒప్పించారు. 1815లో పిండారీలు సంఘ్వీని హత్య చేశారు. ఖాన్ బలహీనమైన మార్వార్‌ను ఆసరాగా చేసుకుని లక్షల రూపాయలను బహుమానంగా తీసుకున్నాడు. ఇంద్ర రాజ్ సంఘ్వీ హత్య అతని ప్రత్యర్థి *మెహతా అఖేయ్ చంద్*, అతని సోదరుడు *సంఘ్వీ గుల్ రాజ్*ల మధ్య అధికార పోరుకు దారితీసింది. ఇది చివరకు గుల్ రాజ్ హత్యకు దారితీసింది, మెహతా అఖేయ్ తన వారసుడైన ఛతర్ సింగ్ కోసం సింహాసనాన్ని విడిచిపెట్టేలా మాన్ సింగ్‌ను ఒప్పించాడు.

### బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం క్రింద

#### 1818 ఒప్పందం

రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో మరాఠాలను ఓడించిన తర్వాత 1803లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాజపుటానాతో మొదటి సంబంధాలు ఏర్పరచుకుంది. అది యమునా నది వరకు మరాఠా భూభాగంపై నియంత్రణ సాధించింది, రాజపుటానా ముఖద్వారానికి చేరుకుంది, రాజ్‌పుత్ పాలకులను సహకరించాలని కోరింది. ఢిల్లీ, ఆగ్రా, మౌలకు వెళ్లే ప్రయాణ మార్గాల ప్రాముఖ్యతను వారు అర్థం చేసుకున్నారు, ఇవన్నీ రాజ్‌పుత్ భూముల గుండానే వెళ్లేవి. 1805లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భరత్‌పూర్‌ను ఓడించిన తరువాత, అనేక రాజ్‌పుత్ రాజ్యాలు బ్రిటిష్ వారిని మొఘలుల స్థానంలో తమకు రక్షణ కల్పించే శక్తిగా చూడటం ప్రారంభించాయి.

మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం సమయంలో, బ్రిటిష్ వారు 1817లో పిండారీ యుద్ధంలో అమీర్ ఖాన్‌ను ఓడించి, అతనికి టోంక్ ఆధీనాన్ని ఇచ్చి దాని *నవాబ్‌*గా చేశారు. అమీర్ ఖాన్‌తో ఒప్పందం కుదిరిన తర్వాత, మాన్ సింగ్ 1818లో బ్రిటిష్ వారితో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. ఆ ఒప్పందంలోని అంశాలు:

# బ్రిటిష్ వారు జోధ్‌పూర్ రాజ్యం, భూభాగాన్ని రక్షిస్తారు.
# మాన్ సింగ్ అధీన సహకారంతో వ్యవహరిస్తాడు.
# బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి తెలియకుండా, వారి అనుమతి లేకుండా మార్వార్ ఏ పాలకుడితో లేదా రాష్ట్రంతో ఎలాంటి చర్చలకు దిగదు.
# సింధియాలకు చెల్లిస్తున్న 108,000 కప్పాన్ని (tribute) చెల్లించాలి.
# ఇంకా రాథోడ్‌లు మార్వార్‌కు సంపూర్ణ పాలకులుగా ఉంటారు.

ఒప్పందంలో ఇవి సహా ఇతర అంశాలు కూడా ఉన్నాయి. 1818లో ఛతర్ సింగ్ అకాల మరణం తర్వాత, మాన్ సింగ్ రాజీనామా నుండి బయటకు వచ్చి తన రాష్ట్ర వ్యవహారాలను చేతిలోకి తీసుకున్నాడు.

#### 1839 దండయాత్ర

ఈసారి మాన్ సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత మొదటగా చేసిన పని, తను అధికారంలో లేనప్పుడు దర్బార్‌లో అధికార పోరుకు కారణమై, అమీర్ ఖాన్ పిండారీని ఆహ్వానించి ఇంద్ర రాజ్ సంఘ్వీ హత్యకు దారితీసిన వర్గాన్ని పట్టుకోవడం. ఈ వర్గానికి చెందిన ఇతర సభ్యులతో పాటు మెహతా అఖేయ్ చంద్ 1820లో ఉరితీయబడ్డారు. మాన్ సింగ్ తరువాత ఒక దశాబ్దం పాటు అధీన పాలకునిలా వ్యవహరించలేదు, బ్రిటిష్ వారితో కుదిరిన ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘిస్తూ పరారీలో ఉన్న పాలకులకు ఆశ్రయం ఇవ్వడం, పొరుగు రాష్ట్రాలపై దాడి చేయడం, గవర్నర్-జనరల్ అభ్యర్థనలను పట్టించుకోకపోవడం వంటి చర్యలకు పాల్పడ్డాడు. మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో ఓడిపోయిన తర్వాత, రెండవ ముధోజీ భోంస్లే మార్వార్‌లో ఆశ్రయం అడిగాడు, అది అతనికి మంజూరు చేయబడింది. అతను తన జీవితాంతం అక్కడే గడిపి 1840లో మరణించాడు.

మాన్ సింగ్ 1832లో అజ్మీర్‌లో జరిగిన లార్డ్ విలియం బెంటింక్ దర్బార్‌కు హాజరు కావడానికి కూడా నిరాకరించాడు, దీనిని ఒక తీవ్రమైన ఉల్లంఘనగా పరిగణించారు. మాన్ సింగ్ చర్యలతో విసిగిపోయిన బ్రిటిష్ వారు 1839లో అతనిపై చర్య తీసుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు, వారు మార్వార్‌పై దండెత్తి మెహ్రాన్‌గఢ్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కెప్టెన్ లడ్లో మార్వార్‌కు కంపెనీ పొలిటికల్ ఏజెంట్‌గా నియమించబడ్డాడు. మహారాజాను సంపూర్ణ పాలకుడిగా పేర్కొన్న 1818 ఒప్పందపు నిబంధన రద్దు చేయబడింది, బ్రిటిష్ వారు మార్వార్‌లో శాశ్వత ఉనికిని ఏర్పరచుకున్నారు. మాన్ సింగ్ పదవీ విరమణ చేసి 1843లో మరణించాడు.

మాన్ సింగ్ కుమారులు అతనికంటే ముందే మరణించారు, అతని విధవలు, ఇతర సీనియర్ రాథోడ్‌ల సలహా మేరకు, ఇదార్ రాజాకు కజిన్, మహారాజా అజిత్ సింగ్ మునిమనవడు అయిన తఖ్త్ సింగ్ను మాన్ సింగ్ వారసుడిగా ఎన్నుకున్నారు, అతన్ని పట్టాభిషేకం కోసం ఆహ్వానించారు.

తరువాతి దశాబ్దాలలో మార్వార్‌లో అధికార పీఠం మహారాజు నుండి బ్రిటిష్ రెసిడెంట్‌కు మారింది. 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, అతను కార్యనిర్వాహక, ఆర్థిక, న్యాయాధికారాలను అనుభవించాడు. ఈ కాలంలో ఆధునీకరణకు అనేక ప్రయత్నాలు జరిగాయి. *దివానీ*, *ఫౌజ్దారీ* న్యాయస్థానాలు స్థాపించబడ్డాయి, ఇతర రెసిడెన్సీల నుండి న్యాయాధికారులను తీసుకువచ్చారు. శిశుహత్యలు, పిల్లల అక్రమ రవాణాను నేరంగా పరిగణించారు. రోడ్లు, ఒక ఖగోళ పరిశీలనా కేంద్రం (Astronomical observatory) నిర్మించబడ్డాయి.

#### 1857 తిరుగుబాటు

## మార్వార్ పాలకులు
జోధ్‌పూర్కు చెందిన రాథోడ్ రాజవంశ రాజ్‌పుత్‌లు తాము రాష్ట్రకూట రాజవంశం వారసులమని చెప్పుకుంటారు. రాష్ట్రకూటుల కొన్ని శాఖలు ఉత్తర దిశగా వలసవెళ్లి కన్నౌజ్లో గహడవాలా రాజవంశంగా తమ రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఆఖరి చక్రవర్తి జైచంద్ చందావర్ యుద్ధంలో మరణించిన తర్వాత అతని వారసులు మార్వార్కు వలసవెళ్లి రాథోడ్ రాజవంశాన్ని స్థాపించారు.

### సా.శ. 1226–1438 పాలకులు (పాలి, మాండోర్ నుండి)

### సా.శ. 1438–1949 పాలకులు ([[జోధ్‌పూర్]] నుండి)

## మూలాలు

## గ్రంథ పట్టిక

* 
* 
* 

## మరింత చదవడానికి
* *Jodhpur*, Published by [s.l.], 1933.
* *Maharaja Man Singh of Jodhpur and His Times (1803–1843 A.D.)*, by Padmaja Sharma. Published by Shiva Lal Agarwala, 1972.
* *The Administration of Jodhpur State, 1800–1947 A.D.*, by Nirmala M. Upadhyaya. International Publishers, 1973.
* *Marwar under Jaswant Singh, (1658–1678): Jodhpur hukumat ri bahi*, by Satish Chandra, Raghubir Sinh, Ghanshyam Datt Sharma. Published by Meenakshi Prakashan, 1976.
* *Jodhpur, Bikaner, Jaisalmer: Desert Kingdoms*, by Kishore Singh, Karoki Lewis. Lustre Press Ltd. 1992.
* *Modern Indian Kingship: Tradition, Legitimacy & Power in Jodhpur*, by Marzia Balzani. Published by James Currey Limited, 2003. .
* *Jodhpur and the Later Mughals, AD 1707–1752*, by R. S. Sangwan. Published by Pragati Publications, 2006.
* *Jodhpur's Umaid Bhawan: The Maharaja of Palaces*, by Aman Nath. Published by India Book House, 2008.

## బాహ్య లింకులు
*
* అధికారిక వెబ్‌సైట్

వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు