ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు

**ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు**, గతంలో **కట్టక గుంఫా** లేదా **కట్టక్ గుహలు** అని పిలువబడినవి, భారతదేశంలోని ఒడిశా రాష్ట్రంలో భువనేశ్వర్ నగరానికి సుమారు 3&nbsp;కి.మీ దక్షిణంగా ఉన్న పురావస్తు, చారిత్రక, మతపరమైన ప్రాధాన్యత కలిగిన సహజ, కృత్రిమ గుహల సముదాయం. ఈ గుహలు పక్కపక్కనే ఉన్న రెండు కొండలపై ఉన్నాయి. అవి ఉదయగిరి, ఖండగిరి. వీటిని హాథిగుంఫా శాసనంలో *కుమారి పర్వతం*గా ప్రస్తావించారు.  

ఇవి క్రీస్తుపూర్వ 1వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిన, సుందరంగా, శ్రద్ధగా చెక్కబడిన అనేక గుహలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ గుహలలో చాలావరకు రాజు ఖారవేలుడు పాలన సమయంలో జైన సన్యాసుల నివాసాలుగా చెక్కబడినవని విశ్వసించబడుతుంది. ఉదయగిరి అనే పదానికి "సూర్యోదయ కొండ" అనే అర్థం ఉంది. ఉదయగిరిలో 18 గుహలు ఉండగా, ఖండగిరిలో 15 గుహలు ఉన్నాయి. ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలను శాసనాలలో *లేనా* లేదా *లెణా* అని పిలుస్తారు. వీటిని ప్రధానంగా ఖారవేలుడు పాలన సమయంలో జైన తపస్వుల నివాసంగా నిర్మించారు.

ఈ సమూహంలో అత్యంత ముఖ్యమైనది ఉదయగిరిలోని రాణిగుంఫా, ఇది రెండు అంతస్తుల మఠం రూపంలో ఉంది. ఇతర ముఖ్యమైన గుహలలో హాథి గుంఫా, అనంత గుంఫా, గణేశ గుంఫా, జయ విజయ గుంఫా, మంచపురి గుంఫా, బాఘ/వ్యాఘ్ర గుంఫా, సర్ప గుంఫా ఉన్నాయి. భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలను "తప్పక చూడవలసిన" భారత వారసత్వ స్థలాల జాబితాలో చేర్చింది. ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు ASI ద్వారా *ఆదర్శ స్మారక స్మారకం*గా కూడా జాబితా చేయబడ్డాయి.
## గుహల సంఖ్య
బి. ఎం. బరువా, హాథి గుంఫా శాసనంలోని 14వ పంక్తిని ఆధారంగా తీసుకుని, కుమారి కొండ (ఉదయగిరి)పై ఖారవేలుడు, ఇతరులు మొత్తం 117 గుహలను తవ్వించారని ప్రకటించాడు. మార్షల్ ఈ రెండు కొండలలో కలిపి 35 కంటే ఎక్కువ గుహలను లెక్కించాడు. అయితే ఎం. ఎం. గంగూలీ మాత్రం కేవలం 27 గుహలను మాత్రమే సూచించాడు. ప్రస్తుతం ఉన్న గుహల సంఖ్య ఉదయగిరిలో 18 కాగా, ఖండగిరిలో 15 ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఉన్న గుహల స్థానిక పేర్లు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి. ఈ సంఖ్యాక్రమం భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) చేసిన క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది.

## ప్రసిద్ధ గుహలు

ఉదయగిరిలో హాథి గుంఫా (గుహ 14), గణేశ గుంఫా (గుహ 10) చారిత్రకంగా ప్రాముఖ్యత కలిగిన శిల్పాలు, ఉబ్బెత్తు చెక్కుదలల కోసం ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. రాణింకా నా'ఆరా (రాణి మహల్ గుహ, గుహ 1) కూడా విస్తృతంగా చెక్కబడిన గుహగా ప్రసిద్ధి చెందింది, శిల్ప ఫ్రీజ్‌లతో అలంకరించబడింది. ఖండగిరి కొండ శిఖరం నుండి భువనేశ్వర్ నగరాన్ని విస్తృతంగా చూడగల అద్భుత దృశ్యం కనిపిస్తుంది. అనంత గుహ (గుహ 3)లో మహిళలు, ఏనుగులు, క్రీడాకారులు, పూలను మోసుకొచ్చే హంసల చెక్కిన బొమ్మలు కనిపిస్తాయి.  
## ఉదయగిరి గుహలు
భువనేశ్వర్ నుండి వచ్చేటప్పుడు ఉదయగిరి కొండలు కుడి వైపున ఉంటాయి. ఖండగిరితో పోలిస్తే, ఉదయగిరిలో మరింత అందమైన, బాగా నిర్వహించబడిన గుహాలయాలు ఉన్నాయి. ఉదయగిరిలో మొత్తం 18 గుహలు ఉన్నాయి:

;1. రాణి గుంఫా "రాణి గుహ"
రాణి గుంఫా ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలలో అత్యంత పెద్దదిగా, ప్రముఖమైన గుహగా ఉంది. *రాణి* అనే పదానికి "రాజు భార్య (రాణి)" అని అర్థం. ఇది గొప్ప నిర్మాణ అద్భుతం కాకపోయినా, ఇందులో కొన్ని ప్రాచీన, అందమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఈ గుహ రెండు అంతస్తులుగా నిర్మించబడింది. ప్రతి అంతస్తులో మూడు విభాగాలు (వింగ్స్) ఉండగా, మధ్య విభాగం మిగిలిన రెండింటికంటే పెద్దది. దిగువ అంతస్తులో మధ్య విభాగంలో ఏడు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉండగా, పై అంతస్తులో తొమ్మిది స్తంభాలు ఉన్నాయి. మధ్య విభాగం పైభాగంలో ఒక రాజు విజయయాత్రను చూపించే ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి.  

అనేక గదులలో చెక్కబడిన *ద్వారపాల* విగ్రహాలు ఉన్నాయి; వాటిలో కొన్ని కాలక్రమంలో వికృతరూపం పొందాయి.  

మధ్య విభాగాన్ని కుడి, ఎడమ విభాగాలతో కలిపే ప్రాంతంలో కొన్ని శిల్ప ప్యానెల్లు ఉన్నాయి. అక్కడ అడవి జంతువులు, పండ్లతో నిండిన చెట్లు, మనుష్య రూపాలు, సంగీత వాయిద్యాలు వాయిస్తున్న స్త్రీలు, కోతులు, ఆడుకుంటున్న ఏనుగుల శిల్పాలు కనిపిస్తాయి.  

స్తంభాలపై తోరణం (కమానాలు) చెక్కబడి ఉంటాయి. ఇవి జైన మతానికి సంబంధించిన శిల్పాలతో, రాజసంబంధ దృశ్యాలతో అలంకరించబడ్డాయి.

;2. బాజఘర గుంఫా
బాజఘర గుంఫా చాలా సరళమైనదిగా, చిన్నదిగా ఉంటుంది. ఇందులో ఒక రాయి మంచం, దిండును చూడవచ్చు. ప్రాచీన కాలంలో ఇది జైన సన్యాసుల ఆశ్రయంగా ఉపయోగించబడింది. సాధారణ దీర్ఘచతురస్రాకార స్తంభాలు తప్ప, ఈ గుహలో ఇతర శిల్ప అలంకరణలు లేవు.

;3. చిన్న హాథి గుంఫా
చిన్న హాథి గుంఫా పరిమాణంలో చిన్నది. దీని ముఖభాగంలో ఆరు చిన్న ఏనుగు ఆకృతులు, ఒక కాపలాదారు విగ్రహం ఉన్నాయి.

;4. అలకాపురి గుంఫా
అలకాపురి గుంఫాలో ఒక సింహం తన నోటిలో వేటను పట్టుకుని ఉన్న ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఉంది. ఈ గుహలో రెక్కలున్న మానవాకృతులు (దివ్య ప్రాణులు) చెక్కబడిన స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఇది రెండు అంతస్తుల గుహ.

;5. జయ విజయ గుంఫా
జయ విజయ గుంఫా రెండు అంతస్తులుగా ఉంటుంది. ఈ గుహలో పెద్ద చెవిపోగులు, చేతి బాండ్లు, అందంగా అలంకరించిన జుట్టుతో ఉన్న ఒక స్త్రీ శిల్ప చెక్కుదల ఉంది. ఆ శిల్పంలో ఒక చేతిలో చిలుక ఉండగా, మరో చేయి ఆమె నడుముపై విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది.  

;6. పనస గుంఫా
పనస గుంఫా ప్రత్యేక లక్షణాలు లేని, చాలా చిన్న, సరళమైన గుహ.

;7. ఠాకురాణి గుంఫా
ఠాకురాణి గుంఫా రెండు అంతస్తుల గుహ అయినప్పటికీ శైలిలో చాలా సరళంగా ఉంటుంది. ఇందులో కొన్ని చిన్న ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు మాత్రమే ఉన్నాయి.

;8. పాతాళపురి గుంఫా
పాతాళపురి గుంఫా స్తంభాల వరండాతో కొద్దిగా పెద్దదిగా ఉంటుంది.
;9. మంచపురి, స్వర్గపురి గుంఫా

మంచపురి, స్వర్గపురి గుంఫా రెండు అంతస్తుల గుహ. మంచపురి గుహలో ఖారవేలుడు మగధ నుండి తిరిగి తీసుకొచ్చిన కళింగ జినను ఇద్దరు పురుషులు, ఇద్దరు స్త్రీలు ఆరాధిస్తున్న దృశ్యం చెక్కబడింది. ఇందులో దెబ్బతిన్న జైన మత చిహ్నం కూడా ఉంది, ఇది బహుశా పూజల కోసం ఉపయోగించబడినదిగా భావించబడుతుంది.

ఇక్కడ మూడు శాసనాలు ఉన్నాయి: ఒక శాసనం ఖారవేలుని ప్రధాన రాణి గురించి చెబుతుంది. మిగిలిన రెండు శాసనాలు ఖారవేలుని వారసుడైన కుడేపసిరి, కుడేపసిరి కుమారుడు లేదా సోదరుడైన బడుఖా గురించి ప్రస్తావిస్తాయి.

;10. గణేశ గుంఫా
గణేశ గుంఫా ఉదయగిరిలోని అత్యంత ముఖ్యమైన గుహలలో ఒకటి. ఈ గుహకు దాని కుడి గదిప్రాంతం వెనుక భాగంలో చెక్కబడిన గణేశ విగ్రహం కారణంగా ఈ పేరు వచ్చింది. అయితే, ఈ శిల్పం తరువాతి కాలంలో చెక్కబడినదిగా భావించబడుతుంది కాబట్టి ఇది అసలు నిర్మాణ కాలపు పని కాదని అంచనా.

ఈ గుహ ప్రవేశద్వారంలో పుష్పమాలలు మోస్తున్న రెండు పెద్ద ఏనుగు విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రవేశాన్ని కాపాడే శిల్ప జంతువులుగా ఉపయోగించిన తొలి ఉదాహరణగా భావించబడుతుంది. అలాగే ప్రవేశ ద్వారాల వద్ద చెక్కబడిన *ద్వారపాల* విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఈ గుహలోని శిల్పాలు ఉజ్జయిని రాజకుమార్తె బాసవదత్త, వసంతకుడి తోడుగా కౌశాంబి రాజు ఉదయనుడితో పారిపోవడం అనే కథను వివరిస్తాయి.

;11. జాంబేశ్వర గుంఫా
జాంబేశ్వర గుంఫా ఒక స్తంభం, రెండు పిలాస్టర్లు కలిగిన చాలా చిన్న, సరళమైన గుహ. ఇక్కడి శాసనం ప్రకారం ఇది మహామాదే భార్య అయిన నాయకీకి చెందిన గుహగా పేర్కొనబడింది.

;12. వ్యాఘ్ర గుంఫా

వ్యాఘ్ర గుంఫా ఉదయగిరిలోని ప్రసిద్ధ గుహలలో ఒకటి. ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉన్న ఈ గుహ ప్రవేశద్వారం పులి నోటిలా చెక్కబడింది. గుహలోని ఒకే ఒక్క గది పులి గొంతును సూచించే విధంగా ఉంటుంది. ఇది ఉదయగిరిలో అత్యధికంగా ఫోటోలు తీసే ప్రదేశాలలో ఒకటి. *వ్యాఘ్ర* అనే పదానికి "పులి" అని అర్థం. ఇక్కడ కనుగొనబడిన శాసనం ప్రకారం ఈ గుహ నగర న్యాయాధిపతి సభూతికి చెందినదిగా చెబుతుంది.

;13. సర్ప గుంఫా
సర్ప గుంఫా అసాధారణంగా చిన్న గుహగా ఉండి, ఇందులో రెండు శాసనాలు ఉన్నాయి. *సర్ప* అనే పదానికి "పాము" అని అర్థం.
;14. హాథి గుంఫా
హాథి గుంఫా ఒక పెద్ద సహజ గుహ. ఇందులో ఖారవేలుడి శాసనం ఉంది. ఇది ఖారవేలుడి గురించి సమాచారం పొందేందుకు ప్రధాన ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.  

ఈ గుహలో అద్భుతంగా చెక్కబడిన ఏనుగు శిల్పాలు ఉండటం వల్ల దీనిని హాథి గుంఫా అని పిలుస్తారు. *హాథి* అనే పదానికి "ఏనుగు" అని అర్థం.

;15. ధనఘర గుంఫా
ధనఘర గుంఫా ఒక చిన్న గుహ. ఇందులో రెండు వెడల్పైన స్తంభాలు ఉన్నాయి, ప్రవేశద్వారం వద్ద ద్వారపాల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.

;16. హరిదాస గుంఫా
హరిదాస గుంఫా మూడు ప్రవేశ ద్వారాలు, ముందు వైపున ఒక వరండా కలిగిన చిన్న గుహ. ఇక్కడ ఒక శాసనం కూడా కనుగొనబడింది.

;17. జగన్నాథ గుంఫా
జగన్నాథ గుంఫా మోటుగా చెక్కబడిన గుహగా ఉంది. ఇందులో మూడు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి.

;18. రసుయి గుంఫా
రసుయి గుంఫా అసాధారణంగా చాలా చిన్న గుహ.
## శాసనాలు

### హాథిగుంఫా శాసనం

హాథిగుంఫా శాసనం, జైన మతంలో అరిహంతులు, సిద్ధులను వందించే శుభప్రదమైన నమోకార మంత్రం యొక్క ఒక రూపంతో ప్రారంభమవుతుంది. హాథిగుంఫా గుహ ("ఏనుగు గుహ")లో ఉన్న హాథిగుంఫా శాసనంను, క్రీస్తుపూర్వ 2వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోని కలింగం రాజైన రాజా ఖారవేలుడు రచించాడు. హాథిగుంఫా శాసనం మొత్తం పదిహేడు పంక్తులతో ఉంటుంది. ఇవి ఉదయగిరి కొండ దక్షిణ భాగంలోని సహజ గుహ హాథిగుంఫా పైభాగంలో, లోతుగా చెక్కబడిన బ్రాహ్మి అక్షరాలలో లిఖించబడ్డాయి.ఈ శాసనం నంద సామ్రాజ్యం తీసుకుపోయిన *అగ్ర-జిన*  విగ్రహాన్ని ఖారవేలుడు తిరిగి తీసుకువచ్చిన ఘనతను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ శాసనం సుమారు ఆరు మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న ధౌలీలోని అశోక శిలాశాసనాల (ఎడిక్టులు) వైపు ఎదురుగా ఉంది.
### ఇతర చిన్న శాసనాలు

ఖారవేలుడు యొక్క హాథిగుంఫా శాసనం కాకుండా, ఉదయగిరి, ఖండగిరి అనే జంట కొండలపై మరికొన్ని చిన్న బ్రాహ్మి శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని తొలిసారిగా ప్రొఫెసర్ ఆర్.డి. బెనర్జీ 1915–16లో (Epigraphic Indica-XIII), బి.ఎం. బరువా (Indian Historical Quarterly-XIV) వివరణ చేశారు. సదానంద అగ్రవాల్ వీటి గురించి మరింత స్పష్టీకరణలు అందించారు. అవి క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి:

**I- మంచపురి గుహ శాసనం** (పై అంతస్తు) ఈ శాసనం ఖారవేలుని ప్రధాన రాణి అయిన *ఆగా-మహిషి* ద్వారా *అర్హతులు*కు ఆలయం నిర్మించడం, జైన సన్యాసుల కోసం గుహ తవ్వించడం గురించి ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ శాసనం ఖారవేలుని కలింగానికి చెందిన చక్రవర్తిగా కూడా పేర్కొంటుంది. 

**II- మంచపురి గుహ శాసనం** (పై అంతస్తు)-A  ఈ శాసనం ఎడమ వైపు నుండి 3వ, 4వ ద్వారాల మధ్య ఉన్న పైకి ఎత్తబడిన వంపుపై చెక్కబడింది, ఒక్క పంక్తితో ఉంటుంది. దేవనాగరి లిపిలోని పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

ऐरस महाराजस कलिंगाधिपतिना महामेघवाहनस कुदेपसिरिनो लेणं

అనువాదం – ఇది ఐర మహామేఘవాహన మహారాజ కుడేపసిరికి చెందిన గుహ. ఆయన కలింగంకు అధిపతి.

గమనిక:- కుడేపసిరి ఖారవేలునికి తక్షణ వారసుడిగా కనిపిస్తున్నాడు.

**III- మంచపురి గుహ శాసనం** (క్రింది అంతస్తు)-B
ఈ శాసనం ప్రధాన విభాగంలోని కుడి వైపు గదికి వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారం కుడి పక్కన, వరండా కుడి గోడపై చెక్కబడి ఉంది. ఇది ఒక్క పంక్తితో ఉంటుంది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

कुमारो वडुखस लेणं

అనువాదం – [ఇది] యువరాజు వడుఖాకు చెందిన గుహ.

గమనిక:- పాళియోగ్రఫీ ఆధారంగా ప్రొఫెసర్ బెనర్జీ ఈ శాసనం కుడేపసిరి రాజు శాసనానికి కొద్దిగా ముందు కాలానికి చెందినదిగా భావించారు. సదానంద అగ్రవాల్ ప్రకారం యువరాజు బడుఖా చరిత్రలో అంతగా ప్రసిద్ధి కాని వ్యక్తి. అయితే బడుఖా కుడేపసిరికి కుమారుడు లేదా సోదరుడు అయి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది.

**IV- సర్పగుంఫాలోని శాసనం** (ద్వారంపై)

ఈ ఒక్క పంక్తి శాసనం సర్పగుంఫా ప్రవేశ ద్వారంపై చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

चूलकमस कोठाजेया च

అనువాదం – చూలకమకు చెందిన గది, వరండా/లేదా పక్క గది.

గమనిక:- అయితే డా. సాహు "అజేయ" అనే పదాన్ని *సంధి* ద్వారా "కోఠా"కు విశేషణంగా భావించి "అజేయమైన" అని అర్థం చేసుకున్నారు. కానీ ఆయన *చ* (దేవనాగరి: च) అనే సంధాన పదాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోలేదు. అది *కోఠా* (దేవనాగరి:कोठा), *జేయా* (దేవనాగరి:जेया) తరువాత వస్తుంది. 

**V- సర్పగుంఫాలోని శాసనం** (ప్రవేశ ద్వారం ఎడమ వైపు) దేవనాగరి లిపిలోని పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

L.1- कंमस हलखि

L.2- णय च पसादो

అనువాదం: [ఈ మండపం] కమ్మ, హలఖిణా అందించిన బహుమతి.

గమనిక:- బహుశా హలఖిణా కమ్మ భార్య అయి ఉండవచ్చు. శాసనం సంఖ్య IVలో కనిపించిన *చూలకమ్మ*, ఈ శాసనంలో ఉన్న *కమ్మ* అనే పదాలు వ్యక్తిగత పేర్లకన్నా అధికారిక హోదాలను సూచిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది. *కమ్మ*ను పనుల శాఖ మంత్రి (*కర్మ సచివ*)గా భావించవచ్చు. అలాగే *చూలకమ్మ* అనేది పనుల శాఖలో ఉన్న ఒక యువమంత్రి లేదా తక్కువ హోదా కలిగిన అధికారిగా కనిపిస్తుంది.

**VI- హరిదాస గుహ శాసనం**

ఈ శాసనం ఒక్క పంక్తితో ఉంటుంది. ఇది వరండా నుండి గుహ ప్రధాన గదిలోకి వెళ్లే మూడు ప్రవేశ ద్వారాలలో ఒక ద్వారం పైభాగంలో చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

चूलकमस पसातो कोठाजेया च

అనువాదం: గది, వరండా (లేదా పక్క గది) చూలకమ్మ అందించిన బహుమతులు.

**VII- వ్యాఘ్రగుంఫా శాసనం**

ఈ శాసనం లోపలి గది బయట గోడపై చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

L.1- नगर अखंदस

L.2- स भूतिनो लेणं

అనువాదం: నగర న్యాయాధిపతి భూతికి చెందిన గుహ.

**VIII- జాంబేశ్వర గుహ శాసనం**

ఈ శాసనం గుహ లోపలి గదికి వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారాల పైన చెక్కబడింది. దేవనాగరి లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

महामदास बारियाय नाकियस लेणं

అనువాదం: మహామాద నాకియ, బారియా వారికి చెందిన గుహ. 

**X- తతోవాగుంఫా శాసనం (గుహ సంఖ్య −1)**

ఈ శాసనం లోపలి గదికి వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారాలలో ఒక ద్వారం పైన చెక్కబడింది. సంస్కృతంలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

पादमुलिकस कुसुमस लेणं x [॥]

అనువాదం: *పాదమూలిక* అయిన కుసుమకు చెందిన గుహ.

గమనికలు:- *లేణం* అనే పదం తరువాత ఒక అక్షరం ఉంది, దీన్ని *ని* లేదా *ఫి*గా చదవవచ్చు. *పాదమూలిక* అనే పదానికి సాక్షాత్తు అర్థం "రాజు పాదాల వద్ద సేవ చేసే వ్యక్తి".

గమనిక:- సదానంద అగ్రవాల్ *మసికానగర* అనే పదాన్ని *అసికానగర*గా అర్థం చేసుకుని, అది నాగపూర్ జిల్లాలోని ఆదమ్ నగరమని గుర్తించారు. ఆదమ్ వద్ద వెలికి తీసిన అత్యంత సంపన్న నగర ఆధారాల ప్రకారం, ప్రొఫెసర్ ఎ.ఎం. శాస్త్రి ఆదమ్ నగరమే హాథిగుంఫా శాసనంలో పేర్కొన్న అసికానగరమని అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ సందర్భంలో గమనించదగ్గ విషయం ఏమిటంటే, వైంగంగా నది కుడి తీరం వద్ద ఉన్న ఆదమ్ నుండి ఒక టెర్రకోట ముద్ర కూడా లభించింది. అందులోని లిఖితం అసక జనపదస (దేవనాగరి: असकजनपदस)గా చదవబడుతుంది.

**XI- అనంత గుంఫా శాసనం (A)**

ఈ శాసనం ఎడమ వైపు అంచు, ఐదవ స్తంభం మధ్య ఉన్న కండరంపై చెక్కబడింది. ఒడియా లిపిలో పాఠ్యం ఇలా ఉంది:

**** (దేవనాగరి: दोहद समणनं लेणं)

అనువాదం: దోహద శ్రమణులకు చెందిన గుహ.
## ఖండగిరి గుహలు

భువనేశ్వర్ నుండి ఈ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఖండగిరి కొండలు ఎడమ వైపున ఉంటాయి. ఖండగిరిలో మొత్తం 15 గుహలు ఉన్నాయి. ఈ గుహలు సోమవంశీ వంశంకు చెందిన ఉద్యోతకేశరి పాలన సమయంలో పునర్నిర్మించబడ్డాయి.

;1. తతోవా గుంఫా
ప్రవేశ ద్వారపు కమానంపై చిలుకలు చెక్కబడి ఉండటం వల్ల దీనిని తతోవా గుంఫా అని పిలుస్తారు. ఇందులో రెండు *ద్వారపాల* విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి. గుహలో ఫ్రీజ్‌లు, రైలింగ్, కమానాలు, లోపల కలశ ఆకృతులు చెక్కబడ్డాయి.

;2. తతోవా గుంఫా
ఈ గుహలో నాయకీలు, గంధర్వులు, వివిధ జంతువులు, పక్షులు, చైత్య కమానాలు, పిలాస్టర్ డిజైన్, రాఫ్టర్లు, వాల్ట్ పైకప్పు వంటి శిల్ప ఫ్రీజ్‌లు అలంకారంగా ఉన్నాయి.

;3. అనంత గుంఫా
ఈ గుహలో మహిళలు, ఏనుగులు, హంసలు మొదలైన శిల్పాలు ఉన్నాయి. 

;4. టెంటులి గుంఫా
ఇది ఒక్క స్తంభం మాత్రమే కలిగిన చిన్న రాతితో తవ్వబడిన గది.

;5. ఖండగిరి గుంఫా
ఇది సాదాసీదాగా తవ్వబడిన గదిగా ఉండి, రెండు అంతస్తులు కలిగి ఉంటుంది.

;6. ధ్యాన గుంఫా
ఇది మోటుగా తవ్వబడిన చిన్న గది.
;7. నవముని గుంఫా
నవముని గుంఫా మోటుగా తవ్వబడిన చిన్న గది. ఇందులో తొమ్మిది మంది జైన తీర్థంకరులు, శాసన దేవీలు శిల్పాలుగా ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలను 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ వంశం పాలన సమయంలో గుహలలో చేర్చారు.

;8. బరభుజి గుంఫా
ఈ గుహ గోడలపై మూడు వైపులా మొత్తం ఇరవై ఐదు తీర్థంకరుల శిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పార్థ్వనాథుడు రెండు సార్లు పునరావృతంగా కనిపిస్తాడు. తీర్థంకరుల క్రింద వారి సంబంధిత శాసన దేవీలు కూడా ఉన్నాయి.  

చక్రేశ్వరి 12 చేతులతో చిత్రించబడినందున ఈ గుహకు *బరభుజి* అనే పేరు వచ్చింది. ఈ ప్రతిమను ప్రస్తుతం బ్రాహ్మణ సంప్రదాయ దేవతగా పూజిస్తున్నారు. ఈ శిల్పాలను 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ వంశం పాలన సమయంలో గుహలలో చేర్చారు. 

;9. త్రిశూల గుంఫా
ఇక్కడ కాయోత్సర్గ భంగిమలో ఉన్న ఋషభదేవుని మూడు శిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటికి అదనంగా మోటుగా కనిపించే 24 జైన తీర్థంకరుల శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి.

;10. అంబిక గుంఫా
ఇక్కడ మూడు ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి. వాటిలో రెండు ఋషభనాథుడుకి సంబంధించినవి కాగా, ఒకటి నేమినాథుడు యొక్క శాసన దేవి అయిన అమ్రాకు చెందినది.

;11. లలతేందు కేశరి గుంఫా
గది 1లో ఋషభనాథుడి 2 ప్రతిమలు, పార్శ్వనాథుడు యొక్క 3 ప్రతిమలు ఉన్నాయి. గది 2లో పార్శ్వనాథుడి 2 ప్రతిమలు, ఋషభనాథుడి 1 ప్రతిమ ఉంది. ఈ శిల్పాలను 11వ శతాబ్దంలో సోమవంశీ వంశం పాలన సమయంలో గుహలలో చేర్చారు.

గుహలు 12, 13, 15లకు పేర్లు లేవు. గుహ సంఖ్య 14 చాలా సరళమైనదిగా ఉండి, దీనిని ఏకాదశి గుంఫా అని పిలుస్తారు.
## ఇవి కూడా చూడండి
* హాథిగుంఫా శాసనం
* ఖారవేలుడు

## సూచనలు
### ఉదహరణలు

### మూలాలు
#### పుస్తకాలు

*  
* 
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 
* 
* 

## మరింత చదవండి
* Sachin Singhal: Orissa tourist road guide and political, Vardhman Publications, 

## బాహ్య లింకులు
* 
* ఉదయగిరి సముదాయం, ఇందిరా గాంధీ జాతీయ కళా కేంద్రం అందించిన విశాల చిత్ర గ్యాలరీ
* గుహ ఆలయాల విశదమైన చిత్రాలు
* http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_orissa_udaigiricaves.asp

వర్గం:ఒడిశా పర్యాటక ప్రదేశాలు