ప్రభాస్ పటాన్

**ప్రభాస్ పటాన్**, చారిత్రకంగా దీనికి **దేవ్ పటాన్** అనే పేరు ఉంది. ఇది గుజరాత్ లోని వెరావల్ లో గల ఒక ప్రాంతం. సోమనాథ్ ఆలయం, దానికి సంబంధించిన జ్యోతిర్లింగం (శివుని ప్రతిరూపం) ఉన్న ప్రదేశంగా ఇది ఒక ముఖ్యమైన హిందూ పుణ్యక్షేత్రం.

## ఆసక్తికరమైన ప్రదేశాలు

**[[సోమనాథ్|సోమనాథ్ ఆలయం]]** - పన్నెండు శివ జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి.

**దైత్యుసూదన్ ఆలయం** - సా.శ 7వ శతాబ్దం నాటి శ్రీమహావిష్ణువు విగ్రహం ఉన్న ఒక పురాతన ఆలయం. ఇది సోమనాథ్ మహాదేవ్ ఆలయానికి సమీపంలో ఉత్తరంగా ఉంది. చంద్రప్రభ స్వామి జైన దేవాలయం ఈ ఆలయానికి ఆనుకుని ఉంటుంది.

**మహాకాళి ఆలయం** - సోమనాథ్ మహాదేవ్ ఆలయానికి సమీపంలో ఉంది. దీనిని ఇండోర్ మహారాణి అహల్యాబాయి హోల్కర్ క్రీ.శ 1783లో నిర్మించారు. ఆలయంలో వల్లభఘాట్‌తో పాటు శ్రీ కపర్ది వినాయక్, శ్రీ హనుమాన్ ఆలయాలు ఇతర ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు. వల్లభఘాట్ చూడచక్కని సూర్యాస్తమయ వీక్షణ ప్రాంతం.

**ప్రభాస్ మ్యూజియం** - ఆలయానికి ఉత్తరాన ఉన్న వీధిలో గత సోమనాథ్ ఆలయం నుండి సేకరించిన ముఖ్యమైన పురావస్తు అవశేషాలతో కూడిన ఒక మ్యూజియం ఉంది. సరైన డాక్యుమెంటేషన్, గైడ్‌బుక్‌లు లేనప్పటికీ ఇక్కడ గడిపిన సమయం ప్రయాణానికి తగిన విలువను ఇస్తుంది. అన్హిల్వాడ పటాన్ చాళుక్య మహారాజ శ్రీ ములరాజ దేవ సోలంకి పునర్నిర్మించిన పురాతన మందిర అవశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. కొంతమందికి ఈ మ్యూజియం ఆధునిక ఆలయం కంటే ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇది రాతి శిల్పాలు, శాసనాలు, అనేక కాలాలకు చెందిన కుమ్మరి పాత్రలను భద్రపరుస్తుంది.

**రుద్రాలయ్ మహాదేవ్ లేదా రుద్రేశ్వర ఆలయం** – క్రీ.శ 11వ లేదా 13వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడిన ఈ ఆలయం త్రివేణి ఘాట్‌కు వెళ్లే రహదారికి ఎడమ వైపున ఉంది.

**పరశురామ ఆలయం** – త్రివేణి సంగమానికి వెళ్లే రహదారికి కుడి వైపున, రుద్రాలయ్ ఆలయానికి ఎదురుగా ఉన్న ఈ ఆలయం భక్తులలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. రేణుకా దేవి, పవిత్ర ఋషి జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముడు శ్రీమహావిష్ణువు ఆరవ అవతారం, హిందూ పురాణాలలో పేర్కొన్న ఏడుగురు చిరంజీవులలో ఒకరు. క్షత్రియ వధ పాపం నుండి బయటపడటానికి పరశురాముడు సోమనాథుని గౌరవార్థం తీవ్ర తపస్సు చేసిన ప్రదేశం ఇదేనని నమ్ముతారు. త్రివేణి తీర్థంలోని పరశురామ ఆలయం పరశురాముడికి అంకితం చేయబడిన అరుదైన దేవాలయాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. రెండు పురాతన స్నానపు నీటి ట్యాంకులు (పవిత్ర కుండాలు) ఆనుకుని ఉన్న ఈ ఆలయ శైలి భక్తులు ప్రార్థనలు, ధ్యానం చేయడానికి ఎంతో అనువుగా ఉంటుంది. ఆలయ భవనం సభ మంటపం, మధ్య మంటపం, గర్భగుడి అనే మూడు ఉప నిర్మాణాలుగా విభజించబడింది. ఈ మందిర గర్భగుడిలో కాల, కామ విగ్రహాల మధ్య పరశురాముని విగ్రహం ఉంటుంది. ఆలయ సముదాయంలో హనుమంతుడు, గణేశుడికి అంకితం చేయబడిన ఉప మందిరాలు కూడా ఉన్నాయి. అదనంగా, రేణుకా దేవిని ప్రతిష్టించే చిన్న మందిరం కూడా ప్రధాన ఆలయం వెనుక ఉంది. మతపరమైన, పౌరాణిక ప్రాముఖ్యతతో పాటు దాని ఆకర్షణీయమైన సుందరమైన నేపథ్యంతో, ఈ ఆలయాన్ని భక్తులు, పర్యాటకులు ఏడాది పొడవునా తరచుగా సందర్శిస్తారు.

మూడు పవిత్ర నదులైన సరస్వతి, కపిల, హిరణ్ నదుల సంగమం వద్ద స్థాపించబడిన సోమనాథ్ **త్రివేణి సంగమ ఘాట్** హిందువులచే మోక్ష తీర్థంగా అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించబడే ఒక పవిత్ర ప్రదేశం. ఆశీర్వాదం పొందిన మూడు నదులు అరేబియా సముద్రంలోకి ప్రవహించే ప్రదేశం ఇది. సముద్రం నదికి అంతిమ గమ్యస్థానమైనట్లే, మానవ జీవిత అంతిమ లక్ష్యం మోక్షం పొందడం. సరస్వతి, కపిల, హిరణ్ అనే మూడు నదులు పుట్టుక, జీవితం, మరణం అనే జీవితంలోని మూడు దశలను సూచిస్తాయి. త్రివేణి సంగమ స్నానఘాట్ పవిత్రమైన, పాపాలను ప్రక్షాళన చేసే త్రివేణి సంగమంలో స్నానం చేయడానికి ఒక పవిత్ర స్థలం. అంతేకాకుండా ఈ స్నానఘాట్ మీ మరణించిన పూర్వీకులకు ‘పితృ తర్పణాలు’ సమర్పించగల ప్రదేశంగా కూడా ప్రశంసించబడింది. త్రివేణి ఘాట్ హిందూ పురాణాలు, పవిత్ర గ్రంథాలలో ఒక ముఖ్యమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. భాల్క తీర్థంలో జర అనే వేటగాడు బాణం వేసిన తర్వాత శ్రీకృష్ణుడు ఈ పవిత్ర ప్రదేశానికి నడిచాడని నమ్ముతారు.

**బలరాంజీ కి గుఫా** (బల్దేవ్ గుఫా లేదా దౌజీ - ని - గుఫా) - శ్రీకృష్ణుని అన్నయ్య బలరాముడు శ్రీకృష్ణుని చివరి ప్రయాణంలో అంతటా తోడుగా ఉన్నాడు. శ్రీకృష్ణుని నిర్వాణం (నిర్యాణం) చూసిన తర్వాత, బలరాముడు (ఆదిశేష అవతారం) తన మానవ రూపాన్ని వదిలివేసి తన ఆదిశేష సర్ప రూపంలో సమీప ప్రదేశం నుండి తన నివాసానికి బయలుదేరాడు. ఈ ప్రదేశం దౌజీ-ని-గుఫా అని పిలువబడే పురాతన పవిత్ర గుహ ద్వారా గుర్తించబడింది, ఇక్కడ గుహ గోడపై ఆదిశేషుని ముద్రను మీరు చూడవచ్చు, ఇక్కడి నుండే ఆయన వెళ్ళాడని చెబుతారు. ఈ ప్రదేశం శ్రీకృష్ణుని నిర్వాణ ప్రదేశానికి ఆనుకుని ఉంటుంది.

**కామ్‌నాథ్ మహాదేవ్ ఆలయం, శారదా పీఠం** – మయూరధ్వజ రాజుచే 200 సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించబడిన కామ్‌నాథ్ మహాదేవ్, త్రివేణి సంగమానికి ఎదురుగా, సూరజ్ మందిర్ కి దగ్గరగా సోమనాథ్‌లో ఉన్న ప్రసిద్ధ ఆలయం. దుధియు తలావ్ అనే పవిత్ర కొలను, గాంగ్వో కువో అనే నీటి బావి, మహాదేవ్ నో కుండ్ అనే స్నానపు కొలనుతో ఇది ఒక పెద్ద ఆలయ సముదాయం. మయూరధ్వజ రాజు ఈ ప్రదేశంలో స్నానం చేసిన తర్వాత కుష్టు వ్యాధి నుండి కోలుకున్నాడని నమ్ముతారు, భక్తులు ఈనాటికీ దాని స్వస్థత శక్తుల కోసం ఈ నీటిలో స్నానం చేస్తారు. గుజరాత్‌లో "కుండ్‌లో స్నానం చేయనివాడు చనిపోయినవాడితో సమానం లేదా జీవచ్ఛవం" అని ఒక సామెత ఉంది. ప్రధాన దైవమైన కామ్‌నాథ్ పెద్ద ఆలయం మధ్యలో ఉండి అనేక చిన్న నిర్మాణాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఎన్నో ఏళ్ల క్రితం శివుడు తన మూడవ కన్ను తీసి మన్మథుని బూడిద చేశాడని నమ్ముతారు, అందుకే ఈ ఆలయానికి కామ్‌నాథ్ అని పేరు వచ్చింది. లోపలి భాగంలో, ఆదిశంకరాచార్యులు సంవత్సరాల తరబడి ధ్యానం చేసిన పొడవైన, ఇరుకైన గుహ ఉంది. ఈ గుహ ద్వారం వద్ద శివుని పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాల అద్భుత ప్రదర్శన కనిపిస్తుంది.

**సూరజ్ మందిర్** - సోమనాథ్ లో సూర్య దేవాలయం అని కూడా ప్రసిద్ధి చెందిన ఇది సోమనాథ్ ఆలయ మూలాల నాటి పురాతన ఆలయం. ఈ ఆలయం త్రివేణి ఘాట్‌కు ఉత్తరాన ఉంది. ఏనుగులు, సింహాలు, ఇతర పక్షులు, జంతువుల అనేక చిత్రాలతో ఆలయ వాస్తుశిల్పం అద్భుతంగా ఉంటుంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో మెట్ల బావి కూడా ఉంది. ఈ ఆలయం కూడా ముస్లిం విదేశీ ఆక్రమణదారుల దాడులకు పలుమార్లు గురైంది.

**పంచ పాండవ గుఫా** (హింగ్లాజ్ మాత గుఫా) - సూరజ్ మందిర్‌కు సమీపంలో సోమనాథ్‌లోని లాల్‌ఘాటి సమీపంలో స్థాపించబడిన గుహాలయం, దీనిని 1949లో కీర్తిశేషులు బాబా నారాయణదాస్ ప్రస్తుత రూపానికి విస్తరించారు. అరణ్యవాస సమయంలో పాండవ సోదరులు శివుడిని మెప్పించడానికి గుహలలో తపస్సు చేశారని నమ్ముతారు. పాండవ సోదరులు ఇక్కడ శివుడితో పాటు హింగ్లాజ్ మాతాజీని కూడా పూజించారు. పాత ఆలయం బహుశా 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చు. ఒక చిన్న గుట్టపై ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉండి, ఆనుకుని ఉన్న సోమనాథ్ పట్టణం, సముద్రం విశాల వీక్షణాన్ని అందించే ఈ ఆలయం ఐదుగురు పాండవ సోదరులకు అంకితం చేయబడింది (గుహ, ఆలయానికి ఇరుకైన మెట్లు దారితీస్తాయి). పాండవుల విగ్రహాలతో పాటు, ఈ ఆలయం శివుడు, దుర్గా దేవి, రాముడు, సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు, హనుమంతుల విగ్రహాలను కూడా పొందుపరిచింది. సుందరమైన పరిసరాలు, ప్రశాంతమైన, చల్లని ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం మధ్య ఏర్పాటు చేయబడిన పంచ పాండవ గుఫా ఆలయం తన ప్రాంగణంలో ఒక సంస్కృత కళాశాలను కూడా కలిగి ఉంది. ఇక్కడి గుహను అరావలేం గుహలు అని కూడా పిలుస్తారు; గోవాలో ఉన్న ఇదే పేరు గల మరో గుహ చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది.

**గీతా మందిర్** - త్రివేణి తీర్థంగా పిలువబడే మూడు పవిత్ర నదుల సంగమం వద్ద ఉంది. పురాణాల ప్రకారం, భాల్క తీర్థంలో వేటగాడు బాణం వేసిన తరువాత శ్రీకృష్ణుడు దేహోత్సర్గ్ వద్ద తన 'నిజ ధామ్'కు బయలుదేరే ముందు కాసేపు విశ్రాంతి తీసుకున్న ఖచ్చితమైన ప్రదేశంలో గీతా మందిరం ఉంది. పాదం నుండి రక్తం కారుతుండగా శ్రీకృష్ణుడు భాల్క తీర్థం నుండి ఈ ప్రదేశానికి దాదాపు 4 కి.మీ నడిచాడని చెబుతారు. పాలిష్ చేసిన పాలరాతి రాయితో అద్భుతంగా నిర్మించబడిన గీతా మందిర్ దాని గర్భగుడిలో శ్రీకృష్ణుని విగ్రహాన్ని కలిగి ఉంది. ఇక్కడ ప్రధాన దైవం విగ్రహానికి ఇరువైపులా లక్ష్మీనారాయణ స్వామి, సీతారామ స్వామి విగ్రహాలు ఉంటాయి. శ్రీ కృష్ణ నిజధామ్ ప్రస్థాన్ లీల దైవిక జ్ఞాపకార్థం శ్రీ కృష్ణుని పాదముద్ర ఇక్కడ చెక్కబడింది. గీతా మందిర్‌లోని అత్యంత విశేషమైన అంశం దాని పద్దెనిమిది పాలరాతి స్తంభాలు, వాటిపై శ్రీమద్ భగవద్గీతలోని 18 అధ్యాయాలు చెక్కబడి ఉంటాయి. ఆలయ లోపలి భాగం శ్రీకృష్ణుని జీవితంలోని వివిధ ఘట్టాలను వర్ణించే అనేక చిత్రాలతో అలంకరించబడింది. ఆలయం లోపల చేసే ఏ శబ్దమైనా ప్రతిధ్వనించే విధంగా గీతా మందిరం నిర్మించబడింది. ఫలితంగా, ఆలయం లోపల పఠించే కృష్ణ భజనలు, స్తోత్రాలు వాతావరణంలో ప్రతిధ్వనించి ఆధ్యాత్మిక ఆకర్షణను సృష్టిస్తాయి.

**లక్ష్మీనారాయణ ఆలయం** - హిరణ్ నది వెంబడి గీతా మందిర్‌కు ఆనుకుని ఉన్న ఈ ఆలయం విష్ణువు, లక్ష్మీ దేవికి అంకితం చేయబడింది. సహజమైన బీచ్ వెంట ఉన్న ఈ మందిరం భగవాన్ లక్ష్మీనారాయణ దైవిక 'శ్రీ విగ్రహాన్ని' ప్రతిష్టించినందుకు పూజింపబడుతుంది. బద్రీనాథ్ లక్ష్మీనారాయణ ఆలయం తరహాలో రూపొందించబడిన ఈ ఆలయం ఆధునిక భారతీయ వాస్తుశిల్ప శైలిలో నిర్మించబడింది. మెరిసే పాలరాతితో నిర్మించబడిన, అందమైన శిల్పాలు, చెక్కడాలతో అలంకరించబడిన ఈ గంభీరమైన నిర్మాణం దాని ఆకట్టుకునే వాస్తుశిల్పానికి ప్రత్యేకమైనది. ఆలయ గోడలపై చెక్కబడిన శిల్పాలు హిందూ పురాణాలలో వివరించిన ఘట్టాలను చిత్రీకరిస్తాయి. లక్ష్మీనారాయణ స్వామి విగ్రహంతో పాటు, ఈ ఆలయం వివిధ హిందూ దేవతల విగ్రహాలను కూడా ప్రతిష్టించింది.

**శ్రీ మహాప్రభుజీ బైఠక్ జీ**  -  గీతా మందిర్‌కు సమీపంలో ఉంది. దేహోత్సర్గ్ తీర్థంలో శ్రీ వల్లభాచార్యులు శ్రీమద్ భగవద్గీతపై ఏడు రోజుల పాటు ప్రవచనాలు ఇచ్చారు, అలాంటి 84 బైఠక్ జీలలో ఈ ప్రదేశం 65వది.

**భీమనాథ్ మహాదేవ్** – గీతా మందిర్‌కు కొద్దిగా ఉత్తరాన ఉన్న మరో చిన్న పురాతన ఆలయం ఇది, గతంలో ముస్లిం పాలకులు దీనిని దోచుకున్నారు.

**శ్రీ వేణేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం** శివునికి అంకితం చేయబడింది – సోమనాథ్ ట్రస్ట్ ధర్మశాల గేటుకు ఎదురుగా పట్టణం మధ్యలో ఉన్న ఈ ఆలయానికి ధోలేశ్వర్ మందిరం నుండి ఇరుకైన మార్గంలో పశ్చిమంగా కూడా చేరుకోవచ్చు. ముస్లింల ఆక్రమణల సమయంలో సోమనాథ్ రాజపుత్రుల "వాజా" వంశం ఆధీనంలో ఉండేది. పురాణాల ప్రకారం, సా.శ 1025లో గజనీ మహ్మద్ సోమనాథ్‌పై దండెత్తినప్పుడు, రాజు అతనిని తీవ్రంగా ఎదిరించాడు. రాజు లొంగిపోకపోవడంతో గజనీ మహ్మద్ కొత్త పథకం పన్నాడు. ప్రతిరోజూ ప్రభాస్ పటాన్ కోట గోడ వెలుపల ఉన్న ఈ శివాలయానికి వెళ్లే వేణి అనే కుమార్తె రాజుకు ఉందని అతను తెలుసుకున్నాడు. గజనీ మహ్మద్ వేణిని అపహరించి ఆ తర్వాత రాజును లొంగిపోయేలా చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆ తర్వాత గజనీ సైనికులు అలా ప్రయత్నించినప్పుడు, శివలింగం అకస్మాత్తుగా రెండుగా విడిపోయింది, యువరాణి అందులో సమాధి చేయబడింది. అప్పటి నుండి ఇక్కడి శివాలయం "వేణేశ్వర్ ఆలయం"గా ప్రసిద్ధి చెందింది. వేణి అడుగుజాడలు, రెండుగా చీలిన శివలింగం గుర్తులు ఇప్పటికీ ఇక్కడి లింగంపై కనిపిస్తాయి. వేణి యువరాణి విముక్తి అద్భుత ఘట్టాన్ని గుజరాతీ నవలా రచయిత కనైయాలాల్ మాణేక్లాల్ మున్షీ తన నవలలో ప్రశంసించారు.

**ప్రభాస్ బౌద్ధ గుహలు** చాలా పురాతన గుహలు, ధోలేశ్వర్‌కు వాయువ్యంగా హైవేకి దగ్గరగా ఉన్నాయి.

## మూలాలు

వర్గం:గుజరాత్‌లోని పురావస్తు ప్రదేశాలు
వర్గం:గిర్ సోమనాథ్ జిల్లా