నాగరేశ్వర ఆలయం, బంకాపుర

**నాగరేశ్వర ఆలయం** (**నాగరేశ్వర** లేదా **నాగరేశ్వర** అని కూడా వ్రాయబడుతుంది) **అరవత్తారు కంభద గుడి** (అర్థం: “అరవై ఆరు స్తంభాలు కలిగిన ఆలయం”) అని కూడా పిలవబడే ఒక 12వ శతాబ్దపు పశ్చిమ చాళుక్యుల (తర్వాత చాళుక్యులు లేదా కళ్యాణి చాళుక్యులు అని కూడా పిలుస్తారు) కాలపు నిర్మాణం. బంకాపుర పట్టణం భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, హవేరి జిల్లాలో ఉంది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త హెన్రీ కౌజెన్స్ (1854–1933) ప్రకారం, మధ్యయుగ కాలంలో బంకాపుర కోట కర్ణాటక ప్రాంతంలో అత్యంత ముఖ్యమైన రక్షణ కట్టడాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.

కౌజెన్స్ వ్రాతల ప్రకారం, 1406 CEలో బంకాపుర ఫిరోజ్ షా బహమనీ సేనల చేతిలో పడినప్పుడు ఆలయం తీవ్రంగా దెబ్బతింది. తరువాత బీజాపూర్ సుల్తాన్ ఆదిల్ షా ఆక్రమణ సమయంలో కూడా ఆలయం మరలా నష్టానికి గురైంది. ఫరిష్తా రచనల ప్రకారం, సుల్తాన్ “కోటలో ఉన్న అద్భుతమైన ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయమని ఆదేశించాడు”. అయితే అనేక విధ్వంసాలు జరిగినప్పటికీ, ఈ మహత్తర ఆలయం, దాని విశాలమైన “గొప్ప” సభామంటపం (*మంటపం*) ఇప్పటికీ కొంతమేర తన అసలు వైభవాన్ని నిలుపుకుంది.

ఈ ఆలయం హిందూ దేవుడు శివుడు గౌరవార్థం నిర్మించబడిందని ఆలయంలో ఉన్న రెండు చిన్న శాసనాల ద్వారా తెలుస్తుంది. అవి “శంభు” (శివుని మరో పేరు)కు నమస్కారంతో ప్రారంభమవుతాయి. ఆలయంలో మరికొన్ని శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి. వాటిలో రెండు 1138 CE సంవత్సరానికి చెందినవిగా, మరొకటి 1091 CE సంవత్సరానికి చెందినదిగా తేదీలతో ఉన్నాయి. ఇవి “నాగరేశ్వరదేవ” అనే దేవునికి ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తున్నాయి. ఈ ఆలయం భారత ప్రభుత్వ భారత పురావస్తు సర్వే విభాగంచే జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా సంరక్షించబడుతోంది.
## ఆలయ రూపకల్పన

చరిత్రకారుడు కామత్ ప్రకారం, పశ్చిమ చాళుక్య వాస్తుశిల్పానికి భారతీయ వాస్తు సంప్రదాయంలో విశిష్టమైన స్థానం ఉంది, తరువాతి కాలంలోని హోయసళ వాస్తుశిల్పంపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. కళా చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ ప్రకారం, ఈ ఆలయం 12వ శతాబ్దానికి చెందింది, ప్రధాన ప్రవాహానికి చెందని పశ్చిమ చాళుక్య కళా శైలికి చెందినది. ఈ ఆలయం సోప్‌స్టోన్ పదార్థంతో నిర్మించబడింది, ఇందులో చిన్న గర్భగృహం (*విమానం*), మూసివున్న సభామంటపం (*మంటపం*) ఉండి, అది విశాలమైన తెరిచి ఉన్న మంటపం (*మహామంటపం* లేదా *నవరంగం*)తో అనుసంధానమై ఉంటుంది.

పశ్చిమ చాళుక్య దేవాలయాలలో సాధారణంగా ఉన్నట్లుగా, గర్భగృహం పెద్ద మంటపంతో ఒక వెస్టిబ్యూల్ (“ఆంటీచాంబర్” లేదా *అర్ధమంటపం*, అర్థం “అర్ధ సభ”) ద్వారా కలపబడుతుంది. పెద్ద మంటపం చివరలో, గర్భగృహాన్ని ఎదురుగా చూస్తూ తెరిచిన *నందిమంటపం* ఉంటుంది. ఇది శివుని వాహనమైన నంది  విగ్రహంతో కూడిన చిన్న తెరిచి ఉన్న మంటపం. కళా చరిత్రకారుడు పర్సీ బ్రౌన్ ప్రకారం, పశ్చిమ చాళుక్య శిల్పకారులు గర్భగృహం, మంటపాల బాహ్య గోడలను ఎంతో అందంగా తీర్చిదిద్దారు. వారు గోడల ఉపరితలాన్ని సన్నని పూర్తి, అర్ధ స్తంభాల మధ్య విడగొట్టి అలంకరించారు. అర్ధ స్తంభాలపై చిన్న అలంకార గోపురాలు (*శిఖరం*, ఆడిక్యులా అని పిలుస్తారు) ఉండి, వాటి కింద నిచ్చెనలు (నిచెస్) ఉంటాయి.

పెద్ద మంటపంలోని ప్రధాన ఆకర్షణ నల్ల బూడిద రంగు సోప్‌స్టోన్‌తో తయారైన గంట ఆకారపు లేథ్ సాంకేతిక పరిజ్ఞానంతో  తిప్పిన స్తంభాలు. ఇవి ఎంతో మెత్తగా పాలిష్ చేయబడినందున ప్రతిబింబిత కాంతితో మెరుస్తాయి. కామత్ ప్రకారం, ఇది పశ్చిమ చాళుక్య స్తంభ కళలో సాధారణ లక్షణం, తరువాత హోయసళ శిల్పకారులకు కూడా ప్రాచుర్యం పొందింది.

ఈ స్తంభాల ప్రధాన అలంకారం అడ్డంగా ఉండే మోల్డింగ్ వలయాలు. మరికొన్ని స్తంభాలు చదరపు పునాదిపై ఉండి, వాటి దండాలు అష్టభుజాకారంగా లేదా 16 ముఖాలుగా ఉండి, పై భాగంలో గుండ్రని క్యాపిటల్స్ ఉంటాయి. రెండు మంటపాల మధ్య ఉన్న స్తంభాలు అత్యంత శోభాయమానంగా ఉండి, వేరే రకమైన నైపుణ్యానికి ఉదాహరణగా నిలుస్తాయి. పెద్ద మంటపంలో స్తంభాల మధ్య ఉన్న పైకప్పు అత్యంత అలంకారంగా ఉంటుంది. అందులో రోసెట్లు, నాలుగు మూలల్లో ఊహాత్మక జంతువుల రూపాలు (*కీర్తిముఖం*) కనిపిస్తాయి.

ప్రత్యేకంగా కేంద్ర భాగంలో ఉన్న గోపురాకార పైకప్పు, సమాంతర వృత్తాకార అలంకారాలతో పైకెత్తి ఉంటుంది. ద్వారస్తంభాలు, లింటెల్ అలంకరణ ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాల్సినవి, ముఖ్యంగా దక్షిణం నుండి మూసివున్న మంటపం ప్రవేశ ద్వారంలో.

ప్రస్తుతం గర్భగృహం ఖాళీగా ఉన్నప్పటికీ, ఒకప్పుడు ఇక్కడ శివుని ప్రతీక అయిన *[[లింగం]]* ఉండేదని భావిస్తారు. ఈ ఆలయాన్ని కొన్ని సందర్భాల్లో జైన దేవాలయం అని కూడా పిలిచినప్పటికీ, కౌజెన్స్ ప్రకారం జైనమతంకు సంబంధించిన శిల్పాల ఆనవాళ్లు ఎక్కడా కనిపించలేదు. దీని బదులు, శివుడు, విష్ణువు, గణపతి, బ్రహ్మ,, కాళీ వంటి హిందూ దేవతల శిల్పాలు విరివిగా ఉన్నాయి.

## మూలాలు

## గమనికలు

* 
* 
* 
* Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation: the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995 .
* 

వర్గం:చాళుక్యులు

వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:కర్ణాటక దేవాలయాలు