హొయసల వాస్తుశిల్పం

కుడి|thumb|467x467px|సోమనాథపుర హొయసల ఆలయం యొక్క ప్రొఫైల్
**హొయసల వాస్తుశిల్పం** అనేది 11వ, 14వ శతాబ్దాల మధ్య హొయసల సామ్రాజ్య పాలనలో అభివృద్ధి చేయబడిన హిందూ ఆలయ నిర్మాణ శైలి.  ఈ రోజు భారతదేశంలోని కర్ణాటక అని పిలువబడే ప్రాంతంలో గల నిర్మాణ శైలి. 13వ శతాబ్దంలో దక్షిణ దక్కన్ పీఠభూమి ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం చెలాయించినప్పుడు హొయసల ప్రభావం గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది. ఈ యుగంలో నిర్మించిన పెద్ద, చిన్న దేవాలయాలు హొయసల నిర్మాణ శైలికి ఉదాహరణలుగా ఉన్నాయి, వీటిలో బేలూరు చెన్నకేశవ ఆలయం, హలేబిడు హొయసలేశ్వర ఆలయం, సోమనాథపుర కేశవ ఆలయం ఉన్నాయి.  ఈ మూడు దేవాలయాలకు 2023లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశ హోదా లభించింది. హొయసల హస్తకళకు ఇతర ఉదాహరణలు బేలవాడి, అమృతపుర, హొసహోలలు, మొస్లే, అరసికేరే, మొసేల్, కిక్కేరి, నుగ్గెహళ్లి వద్ద ఉన్న దేవాలయాలు. హొయసల నిర్మాణ శైలి అధ్యయనం ఉత్తర భారత ప్రభావం చాలా తక్కువగా ఉందని, అయితే దక్షిణ భారత శైలి ప్రభావం మరింత స్పష్టంగా ఉందని వెల్లడించింది.

12వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో హొయసల స్వాతంత్ర్యానికి ముందు నిర్మించిన దేవాలయాలు గణనీయమైన పాశ్చాత్య చాళుక్య ప్రభావాలను ప్రతిబింబిస్తాయి, అయితే తరువాతి దేవాలయాలు పాశ్చాత్య చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పానికి ముఖ్యమైన కొన్ని లక్షణాలను కలిగి ఉన్నాయి. అయితే అదనపు సృజనాత్మక అలంకరణ, అలంకరణలను కలిగి ఉన్నాయి, ఇవి హొయసల కళాకారులకు ప్రత్యేకమైన లక్షణాలు. ప్రస్తుత కర్ణాటక రాష్ట్రంలో సుమారు మూడు వందల దేవాలయాలు మనుగడలో ఉన్నాయని, ఇంకా చాలా దేవాలయాలు శాసనాలలో ప్రస్తావించబడ్డాయి, అయితే కేవలం డెబ్బై మాత్రమే నమోదు చేయబడ్డాయి. వీటిలో ఎక్కువ కేంద్రీకృతమై ఉన్నవి హొయసల రాజుల స్వస్థలం అయిన మల్నాడ్ (హిల్) జిల్లాల్లో ఉన్నాయి.

హోయసల నిర్మాణాన్ని ప్రభావవంతమైన పండితుడు ఆడమ్ హార్డీ *కర్ణాటక ద్రావిడ* సంప్రదాయంలో భాగంగా వర్గీకరించారు, ఇది దక్కనులో ద్రావిడ నిర్మాణంలో ఒక ధోరణి, ఇది మరింత దక్షిణాన ఉన్న తమిళ శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది. సంప్రదాయానికి ఇతర పదాలు వెసరా, చాళుక్య వాస్తుశిల్పం, ఇవి ప్రారంభ బాదామి చాళుక్య నిర్మాణంగా, హొయసలకు ముందు ఉన్న పశ్చిమ చాళుక్య వాస్తుకళగా విభజించబడ్డాయి. మొత్తం సంప్రదాయం 7వ శతాబ్దంలో బాదామి చాళుక్య రాజవంశం పోషణలో ప్రారంభమై, 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో మన్యఖేట రాష్ట్రకూటుల ఆధ్వర్యంలో, 11వ, 12వ శతాబ్దాలలో పశ్చిమ చాళుక్యులు (లేదా తరువాత బసవకల్యాణ చాళుక్యుల ఆధ్వర్యంలో) మరింత అభివృద్ధి చెందింది. దీని చివరి అభివృద్ధి దశ, స్వతంత్ర శైలిగా పరివర్తన 12వ, 13వ శతాబ్దాలలో హొయసల పాలనలో జరిగింది. ఆలయ ప్రదేశాలలో ప్రముఖంగా ప్రదర్శించబడే మధ్యయుగ శాసనాలు ఆలయ నిర్వహణకు చేసిన విరాళాల గురించి, ప్రతిష్ఠ యొక్క వివరాలు, సందర్భానుసారంగా, నిర్మాణ వివరాల గురించి సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.

## ఆలయ దేవతలు
[కుడి|thumb|హళేబిడులో లక్ష్మితో విష్ణు (''లక్ష్మీనారాయణ'') [హళేబీడు|హలేబిడు]]
[కుడి|thumb|[హళేబీడు|హలేబిడు శివుడు, పార్వతి, నంది]]
హిందూ మతం అనేది లౌకిక, పవిత్రమైన నమ్మకాలు, ఆచారాలు, రోజువారీ పద్ధతులు, సంప్రదాయాల కలయిక, ఇది రెండు వేల సంవత్సరాల కాలంలో అభివృద్ధి చెందింది, సహజ ప్రపంచాన్ని తత్వశాస్త్రంతో కలిపే సంక్లిష్ట ప్రతీకవాదాన్ని కలిగి ఉంది.

హిందూ దేవాలయాలు ఒక దేవతను కలిగి ఉన్న సాధారణ పుణ్యక్షేత్రాలుగా ప్రారంభమయ్యాయి, హొయసలుల సమయానికి బాగా వర్ణించబడిన భవనాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి, దీనిలో భక్తులు రోజువారీ ప్రపంచాన్ని అధిగమించాలని కోరుకున్నారు. హొయసల దేవాలయాలు హిందూ మతం యొక్క ప్రత్యేకమైన వ్యవస్థీకృత సంప్రదాయానికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు, వివిధ హిందూ భక్తి ఉద్యమాల యాత్రికులను ప్రోత్సహించాయి. హోయసలులు సాధారణంగా తమ దేవాలయాలను శివుడు లేదా విష్ణువులకు అంకితం చేస్తారు (ఇద్దరు ప్రసిద్ధ హిందూ దేవతలు), కానీ వారు అప్పుడప్పుడు జైన విశ్వాసానికి అంకితం చేసిన కొన్ని దేవాలయాలను కూడా నిర్మించారు. శివుని ఆరాధించేవారిని శైవులు అని, విష్ణువును ఆరాధించేవరిని వైష్ణవులు అని పిలుస్తారు. విష్ణువర్ధనుడు, అతని వారసులు విశ్వాసం ద్వారా వైష్ణవులు అయినప్పటికీ, హొయసలులు విష్ణువుకు అంకితం చేసిన అనేక దేవాలయాలను నిర్మించడం ద్వారా మత సామరస్యాన్ని కొనసాగించారని రికార్డులు చూపిస్తున్నాయి.

ఈ దేవాలయాలలో చాలా వరకు వాటి శిల్పాలలో వర్ణించబడిన విస్తృత ఇతివృత్తాలతో లౌకిక లక్షణాలను కలిగి ఉన్నాయి. విష్ణువుకు అంకితం చేయబడిన బేలూరు ప్రసిద్ధ చెన్నకేశవ ఆలయం, శివుడికి అంకితం చేయబడ్డ హలేబిడు హొయసలేశ్వర ఆలయంలో దీనిని చూడవచ్చు. సోమనాథపుర కేశవ ఆలయం దాని అలంకరణ ఖచ్చితంగా వైష్ణవంగా ఉండటం వల్ల భిన్నంగా ఉంటుంది. సాధారణంగా వైష్ణవ దేవాలయాలు కేశవానికి (లేదా "అందమైన విష్ణు" అని అర్ధం వచ్చే చెన్నకేశవకు) అంకితం చేయబడతాయి, అయితే కొద్ది సంఖ్యలో లక్ష్మీనారాయణ, లక్ష్మీనరసింహ (నారాయణ, నరసింహ ఇద్దరూ విష్ణువు యొక్క అవతారాలు లేదా భౌతిక వ్యక్తీకరణలు, విష్ణువు భార్య లక్ష్మి ఆయన పాదాల వద్ద కూర్చుంటారు. విష్ణువుకు అంకితం చేయబడిన దేవాలయాలకు ఎల్లప్పుడూ దేవత పేరు పెట్టబడుతుంది.

శైవ దేవాలయాలలో ఈ మందిరంలో సంతానోత్పత్తికి చిహ్నమైన, శివుని సార్వత్రిక చిహ్నమైన శివలింగం ఉంది. శివాలయాల పేర్లు "లార్డ్ ఆఫ్" అని అర్ధం వచ్చే *ఈశ్వర* అనే ప్రత్యయంతో ముగుస్తాయి. ఉదాహరణకు "హొయ్సళేశ్వర" అనే పేరుకు "హొయసల ప్రభువు" అని అర్థం. ఆలయ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించిన భక్తుడి పేరు మీద కూడా ఈ ఆలయానికి పేరు పెట్టవచ్చు, దీనికి ఉదాహరణ కోరవంగలలోని బుసేశ్వర ఆలయం, దీనికి భక్తుడు బుచి పేరు పెట్టారు. అత్యంత అద్భుతమైన శిల్ప అలంకరణలు వివరణాత్మక రిలీఫ్  లతో  కూడిన అచ్చుల క్షితిజ సమాంతర వరుసలు, బయటి ఆలయ గోడ పలకలపై దేవతలు, దేవతలు, వారి పరిచారకుల యొక్క క్లిష్టంగా చెక్కబడిన చిత్రాలు.

దొడ్డగడ్డవల్లి లక్ష్మీ దేవి (సంపద దేవత) ఆలయం మినహాయింపు, ఎందుకంటే ఇది విష్ణువుకు లేదా శివుడికి అంకితం చేయబడలేదు. 11వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చోళులు జైన పశ్చిమ గంగా రాజవంశం (ప్రస్తుత దక్షిణ కర్ణాటక) ను ఓడించడం, 12వ శతాబ్దంలో వైష్ణవ హిందూ మతం, వీరశైవ మతం అనుచరుల సంఖ్య పెరగడం జైనమతం ఆసక్తి తగ్గడం ప్రతిబింబిస్తుంది. అయితే, హొయసల భూభాగంలో జైన ఆరాధనకు రెండు ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు శ్రవణబెళగొళ, కంకంబడహళ్ళి. హొయసలలు జైన జనాభా అవసరాలను తీర్చడానికి జైన దేవాలయాలను నిర్మించారు, వీటిలో కొన్ని జైన తీర్థంకరుల విగ్రహాలను కలిగి ఉన్న హలేబిడు ఉన్నాయి. వారు *పుష్కర్ణి* లేదా కళ్యాణి అని పిలువబడే మెట్ల బావులను నిర్మించారు, హులికెరె వద్ద అలంకరించబడిన పుష్కరిణి కి ఒక ఉదాహరణ. ఈ పుష్కరిణిలో  హిందూ దేవతలను కలిగి ఉన్న పన్నెండు చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి.

హొయసల ఆలయ శిల్పకళలో కనిపించే రెండు ప్రధాన దేవతలు శివుడు, విష్ణువు వారి వివిధ రూపాలు, అవతారాలలో (అవతారాలు) ఉన్నారు. శివుడు సాధారణంగా నాలుగు చేతులతో త్రిశూలం, ఒక చిన్న ఢమరుకం పట్టుకుని ఇతర చిహ్నాలతో పాటు, అవి అనుబంధించబడిన దైవిక చిత్రం నుండి స్వతంత్రంగా పూజించబడే వస్తువులను సూచిస్తాయి. ఈ విధంగా చిత్రీకరించిన ఏ మగ విగ్రహం అయినా శివుడు, అయితే కొన్నిసార్లు ఈ లక్షణాలతో స్త్రీ విగ్రహాన్ని శివుని భార్య పార్వతి చిత్రీకరించవచ్చు. శివుని యొక్క వివిధ చిత్రణలు ఉన్నాయిః ఒక రాక్షసుడిని చంపడం (అంధకాసురుడు) లేదా చంపబడిన ఏనుగు తలపై నృత్యం చేయడం (గజాసురుడు), దాని చర్మాన్ని తన వెనుకకు పట్టుకోవడం వంటి కార్యకలాపాలలో అతన్ని నగ్నంగా (పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా) చూపించడం. ఆయన తరచుగా తన భార్య పార్వతిని వెంట తీసుకువెళతారు లేదా నంది ఎద్దును చూపిస్తారు. శివుని అనేక రూపాలలో మరొకటి అయిన భైరవుడు ఆయన ప్రాతినిధ్యం వహించవచ్చు.

శంఖము , చక్రం  వంటి కొన్ని వస్తువులను పట్టుకున్నట్లు చిత్రీకరించబడిన పురుషుడు విష్ణువు. ఈ వస్తువులను పట్టుకున్న స్త్రీ చిత్రం ఉంటే, ఆమెను అతని భార్య లక్ష్మి గా చూస్తారు. అన్ని వర్ణనలలో విష్ణువు నాలుగు వస్తువులను పట్టుకున్నాడుః ఒక శంఖం, ఒక చక్రం, ఒక తామర, ఒక కౌమోదకి (గద). వీటిని ఏ విగ్రహం చేతిలో అయినా పట్టుకోవచ్చు, విష్ణువు యొక్క ఇరవై నాలుగు విభిన్న రూపాలను సాధ్యం చేస్తుంది, ప్రతి ఒక్కటి ప్రత్యేకమైన పేరుతో ఉంటుంది.  వీటితో పాటు, విష్ణువు తన పది అవతారాలలో దేనిలోనైనా చిత్రీకరించబడ్డాడు, వాటిలో విష్ణువు అనంతుడు (ఆకాశ సర్పం, జీవశక్తిని కాపాడేవాడు కూడా శేషుడు అని కూడా పిలుస్తారు), విష్ణువు లక్ష్మిని తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకున్నాడు (లక్ష్మీనారాయణుడు), సింహం తలతో ఉండి తన ఒడిలో రాక్షసుడిని సంహరిస్తూ ఉంచడం (లక్ష్మీనరసింహుడు), పంది తల ఒక రాక్షసుడిపై నడుస్తూ ఉండటం (వరాహుడు), కృష్ణ అవతారంలో వేణువు  వాయిస్తున్న వేణుగోపాలుడు లేదా ఆవు కాపరిగా, కాళీయుడు అనే పాము తలపై నృత్యం చేస్తూ, గోవర్ధనుడు వంటి కొండను ఎత్తుతూ, ఒక చిన్న వ్యక్తి (వామనుడు) తలపై తన పాదాలను ఉంచి, ఇంద్రుడితో పాటు ఏనుగుపై స్వారీ చేస్తున్నాడు, లక్ష్మి గరుడపై కూర్చుని, డేగ (పారిజాత చెట్టును దొంగిలించడం) ఉన్నాయి. 

## ఆలయ సముదాయం
[కుడి|thumb|ఆలయ రూపరేఖ-బల్లిగావిలోని కేదారేశ్వర ఆలయంలో అస్థిరమైన చదరపు ప్రణాళిక మంటపం[[కేదారేశ్వర ఆలయం, [బల్లిగావి]]]]
[thumb|శ్రవణబెళగొళ వద్ద అక్కన బసది[శ్రావణబెళగొళ|శ్రవణబెళగొళ]]
ఒక ఆలయం యొక్క కేంద్రం గర్భగుడి (గర్భగృహం), ఇక్కడ దేవత యొక్క ప్రతిమ ఉంటుంది, కాబట్టి ఆలయ నిర్మాణం భక్తుడిని బయటి నుండి గర్భగృహానికి ప్రదక్షిణ కోసం నడిచే మార్గాలు, దేవత దగ్గరకు వచ్చే కొద్దీ పవిత్రంగా మారే హాళ్లు లేదా గదులు (మండపాలు) ద్వారా తరలించడానికి రూపొందించబడింది. హొయసల దేవాలయాలు విభిన్న భాగాలను కలిగి ఉంటాయి, ఇవి ఏకీకృత సేంద్రీయ మొత్తాన్ని ఏర్పరుస్తాయి, తమిళ దేశంలోని దేవాలయాలకు భిన్నంగా, ఆలయంలోని వివిధ భాగాలు స్వతంత్రంగా ఉంటాయి.  ఉపరితలంగా ప్రత్యేకమైనప్పటికీ, హొయసల దేవాలయాలు నిర్మాణాత్మకంగా ఒకదానికొకటి పోలి ఉంటాయి. అవి మృదువైన సబ్బు రాయి (క్లోరిటిక్ స్కిస్ట్) తో చెక్కబడిన అన్ని ఆలయ భాగాలను అలంకరించే సంక్లిష్టమైన శిల్పకళ ద్వారా వర్గీకరించబడతాయి, ఇది క్లిష్టమైన చెక్కడానికి మంచి పదార్థం, ఎక్కువగా స్థానిక కళాకారులచే అమలు చేయబడుతుంది, దక్షిణ భారతదేశంలోని ఇతర ఆలయ నిర్మాణాల నుండి వాటిని వేరు చేసే నిర్మాణ లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తుంది.

చాలా హొయసల దేవాలయాలలో లాథ్ (వృత్తాకార లేదా గంట ఆకారపు) స్తంభాలతో ఆధారాన్ని ఇచ్చే సాదా కప్పబడిన ప్రవేశ ద్వారం ఉంటుంది, వీటిని కొన్నిసార్లు లోతైన వేణువుతో చెక్కబడి అలంకార మూలాంశాలతో అచ్చువేస్తారు. ఈ దేవాలయాలను "జగతి" అని పిలువబడే ఒక మీటర్ ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించవచ్చు. *జగతి*, ఆలయానికి ఎత్తైన రూపాన్ని ఇవ్వడమే కాకుండా, ఆలయం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయడానికి *ప్రదక్షిణపథం* లేదా "ప్రదక్షిణ మార్గం" గా పనిచేస్తుంది, ఎందుకంటే గర్భగృహం  అటువంటి లక్షణాన్ని అందించదు. అటువంటి దేవాలయాలలో తెరచిన *మంటప* (పారాపెట్ గోడలతో తెరవబడిన హాలు) దారితీసే అదనపు మెట్లు ఉంటాయి. ఈ శైలికి సోమనాథపుర కేశవ ఆలయం మంచి ఉదాహరణ. ఆలయంలోని మిగిలిన భాగాలతో ఐక్యతతో ఉన్న *జగతి* నక్షత్ర ఆకారపు రూపకల్పనను అనుసరిస్తుంది, ఆలయ గోడలు ఒక వంపు-కధన నమూనాను, ఒక హొయసల ఆవిష్కరణను అనుసరిస్తాయి.

భక్తులు మొదట ప్రధాన ద్వారం నుండి ప్రారంభించి *జగతి* ప్రదక్షిణను సవ్యదిశలో (*మంటప* ప్రవేశించే ముందు ఎడమ వైపుకు) నడవడం ద్వారా పూర్తి చేయవచ్చు, బయటి ఆలయ గోడలపై శిల్పకళ సవ్యదిశగా- వరుస శిల్పాలను అనుసరించి హిందూ పురాణాల నుండి పురాణ దృశ్యాలను వర్ణిస్తుంది. *జగతి* మీద నిర్మించని దేవాలయాలు ఏనుగు బల్లస్ట్రేడ్స్తో (పరాపెట్స్) మెట్లు కలిగి ఉంటాయి, ఇవి నేల స్థాయి నుండి *మంటప* దారితీస్తాయి. ఎత్తైన వేదికను ప్రదర్శించని ఆలయానికి ఉదాహరణ హసన్ జిల్లా కొర్వాంగ్లాలోని బుసేశ్వర ఆలయం. రెండు పుణ్యక్షేత్రాలు ఉన్న దేవాలయాలలో (*ద్వికూట*) *విమానాలు* (పుణ్యక్షేత్రాలు లేదా సెల్లే) ఒకదానికొకటి పక్కన లేదా ఎదురుగా ఉంచవచ్చు. దొడ్డగడ్డవల్లి వద్ద ఉన్న లక్ష్మీదేవి ఆలయం హొయసల నిర్మాణ శైలికి ప్రత్యేకమైనది, ఎందుకంటే ఇది ఒక సాధారణ కేంద్రం చుట్టూ నాలుగు పుణ్యక్షేత్రాలను, భైరవ దేవత (శివ యొక్క ఒక రూపం) కోసం ఒకే సముదాయంలో ఐదవ పుణ్యక్షేత్రాన్ని కలిగి ఉంది. అదనంగా, ప్రాంగణంలోని ప్రతి మూలలో నాలుగు చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి (ప్రాకరం).

## నిర్మాణ అంశాలు

### మంటపం
కుడి|thumb|బేలూరులోని చెన్నకేశవ ఆలయంలో మంటప ప్రవేశ ద్వారం మీద అలంకరించబడిన లింటెల్
thumb|హొయసల దేవాలయాలలో సాధారణమైన బేలవాడిలోని వీర నారాయణ ఆలయంలోని మంటపాలలో అలంకరించబడిన బే సీలింగ్
మండపం అనేది ప్రార్థనల సమయంలో ప్రజలు గుంపులుగా సమావేశమయ్యే హాలు. మంటప ప్రవేశ ద్వారం సాధారణంగా మకరతోరణం అని పిలువబడే అత్యంత అలంకరించబడిన ఓవర్ హెడ్ లింటెల్‌ను కలిగి ఉంటుంది (మకర అనేది ఒక ఊహాత్మక మృగం, తోరణం అనేది ఓవర్ హెడ్ డెకరేషన్).   బయటి హాలు (బయటి మంటపం)  ప్రయోజనాన్ని అందించే ఓపెన్ మంటపం పెద్ద హొయసల దేవాలయాలలో ఒక సాధారణ లక్షణం, ఇది లోపలి చిన్న మూసివేసిన మంటపం, పుణ్యక్షేత్రాలకు దారితీస్తుంది. తరచుగా విశాలంగా ఉండే ఓపెన్ మంటపాలు రాతితో చేసిన సీటింగ్ ప్రాంతాలను (ఆసనాలు) కలిగి ఉంటాయి, మంటప  పారాపెట్ గోడ బ్యాక్ రెస్ట్‌గా పనిచేస్తుంది. సీట్లు పారాపెట్ గోడ యొక్క అదే అస్థిరమైన చదరపు ఆకారాన్ని అనుసరించవచ్చు.  ఇక్కడ పైకప్పు అనేక బేలను సృష్టించే అనేక స్తంభాలచే ఆధారాన్ని ఇస్తుంది.   ఓపెన్ మంటప ఆకారాన్ని స్టాగర్డ్-స్క్వేర్‌గా ఉత్తమంగా వర్ణించవచ్చు, ఇది చాలా హొయసల దేవాలయాలలో ఉపయోగించే శైలి.[  అతి చిన్న ఓపెన్ మంటపంలో కూడా 13 బేలు ఉంటాయి. గోడలకు పైకప్పు బయటి చివరలను ఆదుకునే సగం స్తంభాలు ఉన్న పారాపెట్‌లు ఉన్నాయి, ఇవి అన్ని శిల్ప వివరాలను కనిపించేలా పుష్కలంగా కాంతిని అనుమతిస్తాయి. మంటప పైకప్పు సాధారణంగా పౌరాణిక, పూల శిల్పాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది. పైకప్పు లోతైన, గుమ్మడికాయ ఉపరితలాలను కలిగి ఉంటుంది, అరటి మొగ్గ మూలాంశాలు, ఇతర అలంకరణల శిల్ప చిత్రణలను కలిగి ఉంటుంది.

ఆలయం చిన్నగా ఉంటే అది మూసివేసిన మంటపం (పైకప్పు వరకు విస్తరించి ఉన్న గోడలతో చుట్టబడి ఉంటుంది), మందిరం మాత్రమే కలిగి ఉంటుంది. లోపల, వెలుపల బాగా అలంకరించబడిన మూసివేసిన మంటపం, మందిరం, మంటపాన్ని అనుసంధానించే వెస్టిబ్యూల్ కంటే పెద్దదిగా ఉంటుంది, పైకప్పుకు ఆధారంగా నాలుగు లాత్ - తిరిగిన స్తంభాలను కలిగి ఉంటుంది, ఇవి లోతుగా గోపురం కలిగి ఉండవచ్చు. నాలుగు స్తంభాలు హాలును తొమ్మిది బేలుగా విభజిస్తాయి. తొమ్మిది బేలు తొమ్మిది అలంకరించబడిన పైకప్పులకు దారితీస్తాయి.  నవరంగ (హాలు), సభామంటప (సమావేశ మందిరం)లో కిటికీలుగా పనిచేసే గుచ్చబడిన రాతి తెరలు (జాలి లేదా లాటిస్‌వర్క్) హొయసల శైలీకృత అంశం యొక్క లక్షణం. 

మూసి ఉన్న మండప ప్రవేశ ద్వారం వద్ద వాకిలి అలంకరించబడి ఉంటుంది, ఇందులో రెండు అర్ధ-స్తంభాలు (నిమగ్నమైన స్తంభాలు), రెండు పారాపెట్‌ల ఆధారంతో కూడిన ఒక గుడారం ఉంటుంది, అన్నీ గొప్పగా అలంకరించబడ్డాయి. మూసివేసిన మంటపం ఒక వెస్టిబ్యూల్ ద్వారా పుణ్యక్షేత్రాలకు అనుసంధానించబడి ఉంది, ఇది ఒక చదరపు ప్రాంతం, ఇది పుణ్యక్షేత్రాలను కూడా కలుపుతుంది. దీని బయటి గోడలు అలంకరించబడ్డాయి, కానీ వసారాలో పరిమాణం పెద్దది కానందున, ఇది ఆలయంలో గుర్తించదగిన భాగం కాకపోవచ్చు. వసారాలో సుకనాసి లేదా "ముక్కు" అని పిలువబడే ఒక చిన్న గోపురం కూడా ఉంది, దానిపై హొయసల చిహ్నం అమర్చబడి ఉంటుంది. బేలూర్, హళేబీడులలో, ఈ శిల్పాలు చాలా పెద్దవిగా ఉంటాయి, అన్ని ద్వారాల వద్ద ఉంచబడ్డాయి. 

బయటి, లోపలి *మంటప* (ఓపెన్, క్లోజ్డ్) వృత్తాకార లేత్-మారిన స్తంభాలను కలిగి ఉంటాయి, పైభాగంలో నాలుగు బ్రాకెట్లు ఉంటాయి. ప్రతి బ్రాకెట్ పై  *[[సాలభంజిక|సాలభంజికా]]* లేదా *మదనికా* అని పిలువబడే శిల్ప ఆకృతులు ఉన్నాయి. స్తంభాలు ఉపరితలంపై అలంకారమైన చెక్కడాలను కూడా ప్రదర్శించవచ్చు, రెండు స్తంభాలు ఒకేలా ఉండవు. వృత్తాకార స్తంభానికి శిల్ప వివరాలను జోడించి పై మైదానాన్ని విడిచిపెట్టిన వారి ప్రారంభ అధిపతులు, పశ్చిమ చాళుక్యుల పనికి హోయసల కళ భిన్నంగా ఉంటుంది. లేత్గా మారిన స్తంభాలు 16,32 లేదా 64-పాయింట్లు కలిగి ఉంటాయి, కొన్ని గంట ఆకారంలో ఉంటాయి, కాంతిని ప్రతిబింబించే లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి. హలేబిడులోని పార్శ్వనాథ బసది ఒక మంచి ఉదాహరణ. బ్రౌన్ ప్రకారం, వాటి పైన నాలుగు ఏకశిలా బ్రాకెట్లతో ఉన్న స్తంభాలు సలభంజికాలు, *మదనికలు* (ఒక మహిళ యొక్క శిల్పం, శైలీకృత స్త్రీలింగ లక్షణాలను ప్రదర్శిస్తాయి) చిత్రాలను కలిగి ఉంటాయి. ఇది చాళుక్య-హొయసల దేవాలయాలలో ఒక సాధారణ లక్షణం. శాస్త్రి ప్రకారం, స్తంభం యొక్క ఆకారం, దాని రాజధాని, దీని ఆధారం చదరపు, దీని షాఫ్ట్ ఒక ఏకశిలా, ఇది వివిధ ఆకృతులను అందించడానికి లేత్ తిప్పబడుతుంది, ఇది హొయసల కళ యొక్క "విశేషమైన లక్షణం".

### విమానము
[కుడి|thumb|నక్షత్ర ఆకారంలో ఉన్న విమానం (హొసహోలలు వద్ద మందిరం) [లక్ష్మీనారాయణ ఆలయం, హొసహొళలు|హోసహోలాలు]]
సెల్లా అని కూడా పిలువబడే ఈ విమానము, అత్యంత పవిత్రమైన మందిరాన్ని కలిగి ఉంది, దీనిలో ప్రధాన దేవత  ప్రతిమ ఉంటుంది. ఈ విమానము తరచుగా లోపలి కంటే బయట చాలా భిన్నంగా ఉండే ఒక గోపురంతో అగ్రస్థానంలో ఉంటుంది. లోపల, విమానము సాదాగా, చతురస్రంగా ఉంటుంది, అయితే వెలుపల అది విస్తారంగా అలంకరించబడి ఉంటుంది, నక్షత్రాకార ("నక్షత్ర ఆకారంలో") లేదా అస్థిరమైన చతురస్రం ఆకారంలో ఉంటుంది లేదా ఈ డిజైన్ల కలయికను కలిగి ఉంటుంది, ఇది కాంతి దానిపై పడినప్పుడు గుణించబడే అనేక అంచనాలు, విరామాలను ఇస్తుంది. ప్రతి ప్రొజెక్షన్, విరామము లయబద్ధంగా, పునరావృతమయ్యే, బ్లాక్స్, అచ్చులతో కూడిన పూర్తి అలంకార ఉచ్చారణను కలిగి ఉంటుంది, ఇది టవర్ ప్రొఫైల్‌ను అస్పష్టం చేస్తుంది. పుణ్యక్షేత్రాల సంఖ్యను బట్టి ( టవర్ల సంఖ్యను బట్టి), దేవాలయాలను ఏకకూట (ఒకటి), ద్వికూట (రెండు), త్రికూట (మూడు), చతుష్కూట (నాలుగు), పంచకూట (ఐదు) గా వర్గీకరించారు. చాలా హొయసల దేవాలయాలు ఏకకూట, ద్వికూట లేదా త్రికూట, వైష్ణవ దేవాలయాలు ఎక్కువగా త్రికూట.  ఒక ఆలయం త్రికూటమైనప్పటికీ ప్రధాన మందిరం (మధ్యలో) పైన ఒకే ఒక గోపురం ఉన్న సందర్భాలు ఉన్నాయి. కాబట్టి త్రికూట అనే పదజాలం అక్షరాలా ఖచ్చితమైనది కాకపోవచ్చు. మోసాలేలోని జంట దేవాలయాలు వంటి బహుళ అనుసంధానించబడని మందిరాలు ఉన్న దేవాలయాలలో, సమరూపత, సమతుల్యత కోసం అన్ని ముఖ్యమైన భాగాలు నకిలీ చేయబడతాయి. 

ఆలయంలోని ఎత్తైన ప్రదేశం (కలశ) నీటి కుండ ఆకారాన్ని కలిగి ఉంది , గోపురం పైన ఉంటుంది. విమానంలోని ఈ భాగం తరచుగా ఆలయ వయస్సు కారణంగా అదృశ్యమవుతుంది , లోహ శిఖరంతో భర్తీ చేయబడింది. కలశానికి దిగువన పెద్ద, అత్యంత శిల్పకళా నిర్మాణం ఉంది, ఇది పెద్ద రాళ్లతో తయారు చేయబడింది , శిరస్త్రాణంలా ​​కనిపిస్తుంది.  ఇది 2 మీటర్లు ,  2 మీటర్ల చదరపు పరిమాణంలో ఉండవచ్చు , మందిరం ఆకారాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఈ నిర్మాణం క్రింద చదరపు ప్రణాళికలో గోపురం పైకప్పులు ఉన్నాయి, అవన్నీ చాలా చిన్నవిగా , చిన్న కలశాలతో కిరీటం చేయబడ్డాయి. అవి వివిధ ఆకారాల ఇతర చిన్న పైకప్పులతో కలిపి అలంకరించబడి ఉంటాయి. మందిరం యొక్క గోపురం సాధారణంగా మూడు లేదా నాలుగు అంతస్తుల అలంకార పైకప్పుల వరుసలను కలిగి ఉంటుంది, అయితే సుకనాసి పైన ఉన్న గోపురం ఒక తక్కువ శ్రేణిని కలిగి ఉంటుంది, దీని వలన గోపురం ప్రధాన గోపురం యొక్క పొడిగింపులా కనిపిస్తుంది (ఫోకేమా దీనిని "ముక్కు" అని పిలుస్తుంది). ఒక అలంకరించబడిన పైకప్పు శ్రేణి తెరిచిన మంటపం యొక్క భారీ చూరు పైన , వరండాల పైన మూసివేసిన మంటపం యొక్క గోడ పైన నడుస్తుంది. 
కుడి|thumb|సోమనాథపుర వద్ద ఆరు సమాంతర అచ్చులతో బయటి గోడ ప్యానెల్
విమాన నిర్మాణం కింద గోడ నుండి అర మీటరు దూరం వరకు ఆలయ "ఈవ్స్"  ఉన్నాయి. సామ్రాజ్యం యొక్క ప్రారంభ లేదా తరువాతి కాలంలో ఆలయం నిర్మించబడిందా అనే దానిపై ఆధారపడి, ఈవ్స్ క్రింద రెండు వేర్వేరు అలంకార పథకాలు కనిపిస్తాయి. 13వ శతాబ్దానికి ముందు నిర్మించిన ప్రారంభ దేవాలయాలలో, ఒక ఈవ్ ఉంది , దీని క్రింద అలంకార సూక్ష్మ గోపురాలు ఉన్నాయి. హిందూ దేవతలు , వారి పరిచారకుల ప్యానెల్ ఈ గోపురాల క్రింద ఉంది, తరువాత ఐదు వేర్వేరు అచ్చుల సమితి గోడ యొక్క ఆధారాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. తరువాతి దేవాలయాలలో ఎగువ చూరుల క్రింద ఒక మీటర్ వరకు నడుస్తున్న రెండవ ఈవ్ ఉంది, వాటి మధ్య అలంకార సూక్ష్మ గోపురాలు ఉంచబడ్డాయి. దేవతల గోడ చిత్రాలు దిగువ చూరుల క్రింద ఉన్నాయి, తరువాత సమాన పరిమాణంలో ఆరు వేర్వేరు అచ్చులు ఉంటాయి. దీనిని విస్తృతంగా "క్షితిజ సమాంతర చికిత్స" అని పిలుస్తారు. బేస్ వద్ద ఉన్న ఆరు అచ్చులను రెండు విభాగాలుగా విభజించారు. గోడ యొక్క బేస్ నుండి వెళ్ళేటప్పుడు, మొదటి క్షితిజ సమాంతర పొరలో ఏనుగుల ఊరేగింపు ఉంటుంది, వాటి పైన గుర్రపు స్వారీలు , తరువాత ఆకుల బ్యాండ్ ఉంటాయి. రెండవ క్షితిజ సమాంతర విభాగంలో హిందూ ఇతిహాసాలు , పురాణ దృశ్యాల చిత్రణలు వివరంగా అమలు చేయబడ్డాయి. దీని పైన యాలిలు లేదా మకరాలు (ఊహాత్మక జంతువులు) , హంసలు (హంసలు) యొక్క రెండు ఫ్రైజ్‌లు ఉన్నాయి. విమాన (గోపురం) మూడు క్షితిజ సమాంతర విభాగాలుగా విభజించబడింది , గోడల కంటే మరింత అలంకరించబడి ఉంటుంది.

### శిల్పం
[కుడి|thumb|[బేలూరు *స్థంబ బుటాలిక*, హొయసల కళ]]
[కుడి|thumb|[బేలూరు వద్ద *మదనిక* బ్రాకెట్]]
హొయసల కళలో హార్డీ పాశ్చాత్య (తరువాతి) చాళుక్య కళ నుండి రెండు స్పష్టమైన నిష్క్రమణలను గుర్తించాడు: అలంకార విస్తరణ , బొమ్మల శిల్పాలతో కూడిన ఐకానోగ్రఫీ, రెండూ మందిరంపై ఉన్న సూపర్ స్ట్రక్చర్‌లో కూడా సమృద్ధిగా కనిపిస్తాయి. వారి మాధ్యమం, మృదువైన క్లోరైట్ స్కిస్ట్ (సోప్‌స్టోన్) ఒక కళాకారుడు చెక్కే శైలిని ఎనేబుల్ చేసింది.  హొయసల కళాకారులు హిందూ ఇతిహాసాలు , దేవతల నుండి ఇతివృత్తాలను చిత్రీకరించడంలో లేదా పిలాస్టర్‌పై యాలి, కీర్తిముఖ (గార్గోయిల్స్), ఎడిక్యులా (చిన్న అలంకరణ టవర్లు), మకర (జల రాక్షసుడు), పక్షులు (హంస), మురి ఆకులు, సింహాలు, ఏనుగులు , గుర్రాలు వంటి జంతువులు , వాడుకలో ఉన్న జుట్టు శైలులు వంటి రోజువారీ జీవితంలోని సాధారణ అంశాల వంటి శిల్ప వివరాలపై వారి శ్రద్ధకు ప్రసిద్ధి చెందారు. 

హొయసల శిల్పకళ యొక్క సాధారణ రూపం అయిన సాలభంజిక, బౌద్ధ శిల్పకళకు చెందిన పాత భారతీయ సంప్రదాయం. సాలా అనేది సాలా చెట్టు , భంజికా అనేది పవిత్రమైన కన్య. హొయసల భాషలో, మదనిక బొమ్మలు ఆలయ పైకప్పు సమీపంలో బయటి గోడలపై ఒక కోణంలో ఉంచిన అలంకార వస్తువులు, తద్వారా ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టే భక్తులు వాటిని చూడవచ్చు.

స్థంబ బుటాలికాలు చాళుక్య స్పర్శలలో చోళ కళ యొక్క జాడలను చూపించే స్తంభ చిత్రాలు. హొయసల కోసం పనిచేస్తున్న కొంతమంది కళాకారులు చోళ దేశానికి చెందినవారు అయి ఉండవచ్చు, ఇది దక్షిణ భారతదేశంలోని తమిళ భాష మాట్లాడే ప్రాంతాల్లోకి సామ్రాజ్యం విస్తరించిన ఫలితంగా సంభవించింది. చెన్నకేశవ ఆలయంలోని *మంటప* (మూసివేసిన హాలు) లోని స్తంభాలలో ఒకదానిపై ఉన్న *మోహిని* చిత్రం చోళ కళకు ఒక ఉదాహరణ.

గుర్రాలను నియంత్రించే విధానం, ఉపయోగించిన స్టిరప్ రకం, నృత్యకారులు, సంగీతకారులు, వాయిద్యకారుల చిత్రణ , సింహాలు , ఏనుగుల వంటి జంతువుల వరుసలు (ఇక్కడ రెండు జంతువులు ఒకేలా ఉండవు) వంటి సాధారణ జీవిత ఇతివృత్తాలు గోడ పలకలపై చిత్రీకరించబడ్డాయి. బహుశా దేశంలోని మరే దేవాలయం కూడా రామాయణ, మహాభారత ఇతిహాసాలను హలేబిడులోని హొయసలేశ్వర ఆలయం కంటే సమర్థవంతంగా వర్ణించలేదు.

శృంగార అనేది హొయసల కళాకారుడు అభీష్టానుసారం నిర్వహించే ఒక విషయం. ఇందులో ప్రదర్శనవాదం లేదు, , శృంగార ఇతివృత్తాలు సాధారణంగా సూక్ష్మ రూపంలో, అప్రసిద్ధంగా, అంతరాలు , గూళ్ళలో చెక్కబడ్డాయి. ఈ శృంగార ప్రాతినిధ్యాలు *శాక్త* అభ్యాసంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. .

ఈ శిల్పాలతో పాటు, హిందూ ఇతిహాసాల నుండి మొత్తం సన్నివేశాలు (సాధారణంగా రామాయణం , మహాభారతం) ప్రధాన ద్వారం నుండి సవ్యదిశలో చెక్కబడ్డాయి. భక్తులు తమ కర్మ ప్రదక్షిణలో లోపలి గర్భగుడి వైపు లోపలికి గాలి వీస్తున్నప్పుడు కుడి నుండి ఎడమ దిశలో ఉంటుంది. పురాణాల నుండి పురాణ కథానాయకుడు అర్జునుడు చేపలు కొట్టడం, ఏనుగు తల గల దేవుడు గణేశుడు, సూర్య దేవుడు, వాతావరణ యుద్ధ దేవుడు ఇంద్రుడు , సరస్వతి బ్రహ్మ వంటి చిత్రణలు సర్వసాధారణం. ఈ దేవాలయాలలో తరచుగా కనిపించే దుర్గ, ఇతర దేవతలు ఇచ్చిన ఆయుధాలను పట్టుకుని, గేదెను (గేదె రూపంలో ఉన్న రాక్షసుడు) , హరిహర (శంఖము, చక్రం , త్రిశూలం పట్టుకున్న శివుడు , విష్ణువు కలయిక) చంపే చర్యలో కనిపిస్తుంది. ఈ చిత్రలేఖనాలలో చాలా వరకు చేతివృత్తులవారు సంతకం చేశారు, ఇది భారతదేశంలో సంతకం చేసిన కళాకృతికి తెలిసిన మొట్టమొదటి ఉదాహరణ.

## పరిశోధనలు
కుడి|thumb|హరిహరలోని హరిహరేశ్వర ఆలయ లోపలి మంటపం ప్రవేశద్వారం వద్ద అలంకరించబడిన లింటెల్ , డోర్ జాంబ్ రిలీఫ్
సెట్టర్ ప్రకారం, ఆధునిక కాలంలో సర్వేలు హొయసలలు 1000-1500 నిర్మాణాలను నిర్మించారని సూచించాయి, వీటిలో ఇప్పటి వరకు సుమారు వంద దేవాలయాలు మనుగడలో ఉన్నాయి. హొయసల శైలి అనేది 10వ , 11వ శతాబ్దాలలో ప్రాచుర్యం పొందిన పశ్చిమ చాళుక్య శైలికి చెందిన ఒక శాఖ. ఇది విలక్షణమైన ద్రావిడ శైలి, బ్రౌన్ ప్రకారం, దాని లక్షణాల కారణంగా, హొయసల వాస్తుశిల్పం స్వతంత్ర శైలిగా అర్హత పొందింది. హొయసలులు తమ నిర్మాణంలో వినూత్న లక్షణాలను ప్రవేశపెట్టినప్పటికీ, వారు కదంబలు, పశ్చిమ చాళుక్యుల వంటి కర్ణాటక పూర్వపు బిల్డర్ల నుండి కూడా లక్షణాలను స్వీకరించారు. ఈ లక్షణాలలో క్లోరిటిక్ స్కిస్ట్ లేదా సోప్ స్టోన్ను ప్రాథమిక నిర్మాణ సామగ్రిగా ఉపయోగించడం జరిగింది. .

ఇతర లక్షణాలు *కదంబ శిఖర* అని పిలువబడే విమాన గోపురం యొక్క మెట్ల శైలి, ఇది కదంబుల నుండి వారసత్వంగా వచ్చింది. హొయసల శిల్పులు చెక్కిన గోడలపై కాంతి , నీడ ప్రభావాన్ని ఉపయోగించుకున్నారు, ఇది దేవాలయాల ఫోటోగ్రఫీకి సవాలుగా మారింది. రాయిలో హొయసల కళాత్మకతను దంతపు పనివాడు లేదా స్వర్ణకారుడి నైపుణ్యంతో పోల్చారు. చెక్కిన బొమ్మలు ధరించే ఆభరణాల సమృద్ధి , వర్ణించబడిన వివిధ రకాల కేశాలంకరణ , శిరస్త్రాణాలు హొయసల కాలపు జీవనశైలి గురించి మంచి అవగాహనను ఇస్తాయి.

## ప్రముఖ హస్తకళాకారులు
ఎడమ|thumb|బుసేశ్వర ఆలయంలో ఏనుగు బలస్ట్రేడ్స్. కొర్వాంగ్లాలో ''జగతి'' లేకుండా ఆలయ ప్రణాళిక
[thumb|200x200px|[చిక్కబళ్ళాపూర్ జిల్లా|చిక్కబల్లపుర జిల్లా భోగ నందీశ్వర ఆలయ సముదాయంలో ముందుగా ఉన్న *ఉమా-మహేశ్వర* మందిరానికి హొయసల శకం నుండి 13వ శతాబ్దపు అలంకరించబడిన వసంత మంటపం]]
మధ్యయుగ భారతీయ చేతివృత్తులవారు అనామకంగా ఉండటానికి ఇష్టపడగా, హొయ్సళ చేతివృత్తుల వారు వారి రచనలపై సంతకం చేశారు, ఇది వారి జీవితాలు, కుటుంబాలు, సంఘాలు మొదలైన వాటి గురించి పరిశోధకులకు వివరాలను అందించింది. వాస్తుశిల్పులు , శిల్పులతో పాటు, స్వర్ణకారులు, దంతాల శిల్పులు, వడ్రంగులు , వెండి కళాకారులు వంటి ఇతర సంఘాల ప్రజలు కూడా దేవాలయాల నిర్మాణానికి పూర్తికి దోహదపడ్డారు. కళాకారులు విభిన్న భౌగోళిక నేపథ్యాల నుండి వచ్చారు , వారిలో ప్రసిద్ధి పొందిన స్థానికులు ఉన్నారు. పశ్చిమ చాళుక్యుల కోసం దేవాలయాలను కూడా నిర్మించిన తుంకుర్ జిల్లాలోని కైదలకు చెందిన అమరశిల్పి జకనాచారి , సంపన్న వాస్తుశిల్పులలో ఉన్నారు. రువారి మలితమ్మ సోమనాథపుర కేశవ ఆలయాన్ని నిర్మించి, అమృతపురలోని అమృతేశ్వర ఆలయంతో సహా నలభై ఇతర స్మారక కట్టడాలపై పనిచేశారు. లలితమ్మ అలంకరణలో నైపుణ్యం కలిగి, ఆరు దశాబ్దాల పాటు ఆయన రచనలు సాగాయి. అతని శిల్పాలు సాధారణంగా *మల్లి* లేదా కేవలం మా అని సంక్షిప్తలిపిగా సంతకం చేయబడ్డాయి.

బల్లిగావి చెందిన దాసోజ, అతని కుమారుడు చవనా బేలూరులోని చెన్నకేశవ ఆలయ వాస్తుశిల్పులు కేదారోజ హలేబిడు హొయసలేశ్వర ఆలయ ప్రధాన వాస్తుశిల్పి. హొయసలులు నిర్మించిన ఇతర దేవాలయాలలో కూడా వారి ప్రభావం కనిపిస్తుంది. శాసనాలలో కనిపించే ఇతర స్థానికుల పేర్లు మరీదమ్మ, బైకోజా, కాడయ, నంజయ , బామా, మల్లోజ, నాడోజ, సిద్దోజ, మసానితమ్మ, చమేయ , రామయ్య. తమిళ దేశానికి చెందిన కళాకారులలో పల్లవచారి, చోళావాచారి ఉన్నారు.

## హొయసల శకానికి చెందిన ప్రముఖ దేవాలయాల జాబితా
[కుడి|thumb|దొడ్డగడ్డవల్లి లోని లక్ష్మీదేవి ఆలయంలో కదంబ శిఖర (కళశ తో ఉన్న గోపురం) [లక్ష్మీదేవి ఆలయం, దొడ్డగద్దవళ్ళి|లక్ష్మీదేవి ఆలయం, దొడ్డగడ్డవల్లి]]
thumb|కర్ణాటకలోని అరలాగుప్పే లోని చెన్నకేశవ ఆలయంలోని ఆలయ నక్షత్ర ప్రణాళిక

## ఇవి కూడా చూడండి

* భారత నిర్మాణ శైలి
* విజయనగర వాస్తుశిల్పం

## గమనికలు

## సూచనలు

### పుస్తకం
 

### వెబ్
 
* 
*
* 
* 
* 
* 
*Review by: Ajay J. Sinha of 
* 

వర్గం:భారతీయ శిల్పకళా శైలులు
వర్గం:హోయసల రాజ్యం
వర్గం:భారతీయ శిల్పకళ
వర్గం:కర్ణాటక శిల్పకళ
వర్గం:హిందూ దేవాలయ శిల్పకళ