జ్ఞానేంద్ర నాథ్ ముఖర్జీ

**జ్ఞానేంద్ర నాథ్ ముఖర్జీ** (1893–1983) భారతదేశానికి చెందిన ప్రముఖ కొలాయిడ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త. ఆయనకు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య గౌరవమైన CBE మరియు FRSC ఫెలోషిప్‌లు లభించాయి. కొలాయిడ్ రసాయన శాస్త్రం, మట్టి శాస్త్రం, వ్యవసాయ పరిశోధన రంగాలలో ఆయన చేసిన కృషి అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినది.

## ప్రారంభ జీవితం
జ్ఞానేంద్ర నాథ్ ముఖర్జీ 1893 ఏప్రిల్ 23న మహాదేవ్‌పూర్ గ్రామంలో జన్మించారు. ఈ గ్రామం అప్పటి బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలోని రాజ్‌షాహీ జిల్లాలో ఉండేది (ప్రస్తుతం బంగ్లాదేశ్లో భాగం). ఆయన ఒక కులిన్ బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందినవారు. తండ్రి దుర్గాదాస్ ముఖర్జీ, తల్లి శరత్‌శశి దేవి.  
తండ్రి ప్రతిభావంతుడైన విద్యావేత్తగా రాజ్ చంద్ర కాలేజ్, బరిసాల్ ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశారు. అనంతరం న్యాయ సేవలోకి వెళ్లారు. జ్ఞానేంద్ర నాథ్ 12 ఏళ్ల వయసులోనే తండ్రిని కోల్పోయి, తమ్ముడితో కలిసి తల్లి సంరక్షణలో పెరిగారు.

## విద్యాభ్యాసం
బర్ద్వాన్ మునిసిపల్ హై స్కూల్‌లో చదివిన జ్ఞానేంద్ర నాథ్, 1909లో కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం ప్రవేశ పరీక్షలో జిల్లా స్కాలర్‌షిప్ సాధించారు.  
1909–1915 మధ్య ప్రెసిడెన్సీ కాలేజ్, కలకత్తాలో చదివి, 1913లో BSc, 1915లో MSc డిగ్రీలను రాజాబజార్ సైన్స్ కాలేజ్ నుండి పొందారు.  
MSc థీసిస్ ఆధారంగా ‘‘ఎలక్ట్రిక్ సింథసిస్ ఆఫ్ కొలాయిడ్స్’’ అనే పరిశోధనా పత్రం 1915లో *Journal of the American Chemical Society* లో ప్రచురితమైంది.

## విద్యా, పరిశోధనా కృషి

### కొలాయిడ్ శాస్త్ర పాఠశాల
ప్రెసిడెన్సీ కాలేజ్‌లో MSc విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడే ముఖర్జీ స్వతంత్రంగా పరిశోధన చేసి అంతర్జాతీయ జర్నల్‌లో ప్రచురించారు.  
1919లో ఆయన జ్ఞాన్ చంద్ర ఘోష్తో కలిసి లండన్ యూనివర్శిటీ కాలేజ్లో ప్రొఫెసర్ FG డొనన్ ఆధ్వర్యంలో భౌతిక రసాయన శాస్త్ర ప్రయోగశాలలో పరిశోధన చేపట్టారు.  
కొలాయిడ్ కణాల ఎలక్ట్రోకైనెటిక్ ద్వితల నిర్మాణం (electrokinetic double layer)పై ఆయన సిద్ధాంతాలు అత్యంత ప్రాముఖ్యతను పొందాయి.  
కొలాయిడ్ కణాల కాథాఫోరేటిక్ వేగాన్ని కొలిచేందుకు ఆయన అభివృద్ధి చేసిన **సరిహద్దు విధానం** (Boundary Method) ప్రసిద్ధి చెందింది.

### మట్టి శాస్త్ర పాఠశాల
మట్టి లక్షణాలను అర్థం చేసుకోవడంలో కొలాయిడ్ శాస్త్రం ఎంత ఉపయోగకరమో ముందే గ్రహించిన శాస్త్రవేత్త డా. ముఖర్జీ. తన పరిశోధనా పద్ధతులన్నింటినీ మట్టి శాస్త్రంలో ఉపయోగించారు.  
1942లో N.C. సేన్ గుప్తాతో కలిసి అసాధారణ సాంద్రత లక్షణాలను అధ్యయనం చేయడానికి రోటరీ విస్కోమీటర్‌ను అభివృద్ధి చేశారు.  
1944లో క్రూడ్ ఆయిల్స్‌ను వేరు చేసే క్రోమటోగ్రఫీ పద్ధతిని UV కాంతి సహాయంతో అభివృద్ధి చేశారు.

### వ్యవసాయ పరిశోధన అభివృద్ధి
1945లో భారతీయ వ్యవసాయ పరిశోధనా సంస్థ డైరెక్టర్‌గా నియమితులైన తరువాత, దేశవ్యాప్తంగా వ్యవసాయ పరిశోధనలను పునర్వ్యవస్థీకరించారు.  
మట్టి–వృక్ష సంబంధాలు, సూక్ష్మపోషకాలు, మట్టి ఖనిజశాస్త్రం, వ్యవసాయ రసాయనాలు వంటి అనేక కొత్త విభాగాలను స్థాపించారు.  
భారతదేశంలో మట్టి సర్వేలు వ్యవసాయ అభివృద్ధికి ఎంత అవసరమో స్పష్టంగా చాటారు. ఆయన సూచన మేరకు 1949లో భారత ప్రభుత్వం కేంద్ర మట్టి శాస్త్ర కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.  
1954లో భారతదేశపు మట్టి పటాన్ని ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో ప్రచురించారు.

## వ్యవసాయ విద్య
భారతీయ వ్యవసాయ పరిశోధనా సంస్థను ఒక విశ్వవిద్యాలయంగా తీర్చిదిద్దాలనే ఆలోచనను ప్రతిపాదించిన తొలి వ్యక్తి ముఖర్జీ.  
1958లో రాక్‌ఫెల్లర్ ఫౌండేషన్ సహకారంతో పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్ స్కూల్ ప్రారంభమైంది. ప్రస్తుతం ఈ సంస్థ విశ్వవిద్యాలయ హోదాను పొందింది.

## పదవులు
జ్ఞానేంద్ర నాథ్ ముఖర్జీ అనేక కీలక పదవులు నిర్వహించారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
* కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలో రసాయన శాస్త్ర ప్రొఫెసర్  
* భారతీయ వ్యవసాయ పరిశోధనా సంస్థ డైరెక్టర్  
* భారతీయ శాస్త్ర కాంగ్రెస్ సంఘం అధ్యక్షుడు
* భారతీయ రసాయన సంఘం అధ్యక్షుడు
* భారతీయ మట్టి శాస్త్ర సంఘం అధ్యక్షుడు
* భారతీయ జాతీయ శాస్త్ర అకాడమీ ఫెలో
* యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యుడు  
* పలు అంతర్జాతీయ శాస్త్రీయ సదస్సులకు భారత ప్రతినిధి  

## అవార్డులు, గౌరవాలు
* పద్మభూషణ్ – 1964  
* బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య ఆర్డర్ కమాండర్ (CBE) – 1943
* భారతీయ శాస్త్ర అకాడమీ, రాయల్ సొసైటీ ఆఫ్ కెమిస్ట్రీ ఫెలోషిప్‌లు  
* భారతీయ శాస్త్ర కాంగ్రెస్ సంఘం ప్రధాన అధ్యక్షుడు (1952)

## సూచనలు

## బాహ్య లింకులు
* http://www.neglectedscience.com/alphabetical-list/m/jnanendra-nath-mukherjee