పుష్ప దీక్షిత్

**మహామహోపాధ్యాయ పుష్ప దీక్షిత్** ఒక భారతీయ పండితురాలు, రచయిత, కవి. ఈమె ప్రాచీన వ్యాకరణవేత్త పాణిని సూత్రాల ఆధారంగా సంస్కృత వ్యాకరణం, భాషాశాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేసే పాణినీయ వ్యాకరణానికి కొత్త ప్రతిపాదనలు చేసారు. 'మాతాజీ' (గౌరవనీయమైన తల్లి) అని పిలువబడే ఈ దీక్షిత్, పౌష్పి ప్రక్రియ అని పిలువబడే ఒక కొత్త బోధనా పద్ధతిని అభివృద్ధి చేశారు.

## జీవిత విశేషాలు
పుష్ప 1943 జూన్ 12న భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని జబల్‌పూర్ నగరంలో జన్మించారు. ఆమె తండ్రి, సుందర్‌లాల్ శుక్లా, ఒక ఆయుర్వేద వైద్యుడు, పండితుడు . ఆమె తల్లి జానకి దేవి శుక్లా. ఆమె బాల్యంలో, వ్యాకరణ పండితుడైన తన తండ్రి అడుగుజాడలను అనుసరించి, తరువాత జబల్‌పూర్‌లోని కృష్ణ బోధాశ్రమ్ సంస్కృత కళాశాల ప్రిన్సిపాల్, ప్రముఖ వ్యాకరణవేత్త అయిన విశ్వనాథ్ త్రిపాఠి వద్ద దానిని అభ్యసించారు. ఆమె రామ్‌ప్రసాద్ త్రిపాఠితో సహా మరో ముగ్గురు గురువుల నుండి కూడా సంస్కృత విద్యను పొందారు. ఆమె శివ్ ప్రసాద్ దీక్షిత్‌ను చిన్న వయసులోనే వివాహం చేసుకున్నారు . దీక్షిత్ రాణి దుర్గావతి విశ్వవిద్యాలయం నుండి సంస్కృతంలో మూడు బంగారు పతకాలతో తన పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిగ్రీని పూర్తి చేసారు. దీక్షిత్ అదే విశ్వవిద్యాలయంలో తన ఉన్నత విద్యను అభ్యసించి, అక్కడ తన పిహెచ్.డి. డిగ్రీని సంపాదించారు.

ఆమె బిలాస్‌పూర్‌లోని ప్రభుత్వ బాలికల పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ కళాశాలలో సంస్కృత విభాగాధిపతిగా పనిచేశారు. ఆమె దాదాపు 39 సంవత్సరాలు సేవలో ఉన్నారు.దీక్షిత్ జాతీయ స్థాయి సంస్కృత కవిత్వ సమావేశాలలో పాల్గొని, స్కాట్లాండ్ ఎడిన్బర్గ్ విశ్వవిద్యాలయం జరిగిన 13వ ప్రపంచ సంస్కృత సమావేశంలో కవిత్వం పఠించిన 15 మంది జాతీయ సంస్కృత కవులలో ఒకరిగా ఎంపికయ్యాడు.

పాణిని వ్యాకరణ అధ్యయనాన్ని ప్రోత్సహించడానికి, దీక్షిత్ ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బిలాస్‌పూర్‌లో ఉన్న తన సంస్థ, పాణిని శోధ సంస్థాన్ ద్వారా ఆన్‌లైన్- ఆఫ్‌లైన్‌లో ఉచితంగా వర్క్‌షాప్‌లను నిర్వహిస్తున్నారు. ఈ వర్క్‌షాప్‌లలో వసతి భోజనాన్ని కోసల్ సంస్కృత కమిటీ అందిస్తుంది. 

బిలాస్‌పూర్‌లో, అష్టాధ్యాయి సూత్రాలను స్పష్టం చేయడానికి దీక్షిత్ ఒక కొత్త గణిత పద్ధతిని అభివృద్ధి చేశారు, దీని లక్ష్యం విద్యార్థులు పాణిని వ్యాకరణ భావనలను తక్కువ సమయంలో గ్రహించేలా చేయడం.  పౌష్పి ప్రక్రియ పాణిని అష్టాధ్యాయి యొక్క సారాంశాన్ని అర్థం చేసుకోవడంపై దృష్టి పెడుతుంది, ఈ పద్ధతి సంక్లిష్టమైన నియమాలను ఒక క్రమబద్ధమైన అభ్యాస మార్గంగా సరళీకరిస్తుంది. 

సిద్ధాంత కౌముది, కాశిక వంటి గ్రంథాలపై ప్రధానంగా ఆధారపడిన ప్రబలమైన పద్ధతులు సమకాలీన అభ్యాసకులకు అసమర్థమైనవని దీక్షిత్ విశ్వసించారు, ఇది సంవత్సరాల అధ్యయనాన్ని చాలా తక్కువ వ్యవధిలోకి కుదించగల వ్యవస్థను సృష్టించడానికి ఆమెను ప్రేరేపించింది. అందువల్ల, అష్టాధ్యాయి యొక్క విధాన శాస్త్రాన్ని స్పష్టం చేసే గణిత పద్ధతిని అభివృద్ధి చేయడానికి ఆమె దశాబ్దాల పాటు కృషి చేశారు, ఇది అభ్యాసకులు నాలుగు నెలల్లో సమగ్ర అవగాహనను పొందడంలో సహాయపడుతుంది. పాణిని తర్వాత ఈ పద్ధతి ఇంతకు ముందు వివరించబడలేదు. క్రియారూపాల సాంప్రదాయ క్రమాన్ని పునర్నిర్మించడం ద్వారా, ఆమె అన్ని మూలాలను నిలుపుకుంటూ పాణిని ధాతుపాఠాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు, వాటిని విధాన పద్ధతికి అనుగుణంగా మార్చారు. సాంప్రదాయకంగా పూర్తి చేయడానికి సంవత్సరాలు పట్టే సంస్కృత వ్యాకరణం నేర్చుకునే సమయాన్ని గణనీయంగా తగ్గించినందుకు దీక్షిత్ విధానం ప్రశంసించబడింది. ఆమె సంస్థ ద్వారా వేలాది మంది విద్యార్థులు ఉత్తీర్ణులయ్యారు. 

## రచనలు
పౌష్పి ప్రక్రియతో పాటు, ఆమె అనేక రచనలను ప్రచురించారు:

1. అష్టాధ్యాయి సహజబోధ - పాణిని యొక్క అష్టాధ్యాయిపై శాస్త్రీయ వ్యాఖ్యానం" అనేది ఆరు సంపుటాలు ప్రచురించబడిన హిందీ సిరీస్.

సర్వ-ధాతుక ఖాన్‌డ (1999)

అర్ధధాతుకా ప్రకరణము (2001)

కృతాంత-ప్రకరణం (2004)

తద్ధిత-ప్రకరణం (2006)

సుబంత-ప్రక్రియ, స్త్రీప్రత్యయ ఔర ద్విక్తి (2011)

కరక-ప్రకరణం తథా సమాస ప్రక్రియా (2016)

2. పౌష్పి నవ్యసిద్ధాంతకౌముది అనేది ఒక సంస్కృత శ్రేణి, ఇందులో రెండు సంపుటాలు ప్రచురించబడ్డాయి.

3. సెమీ-మెటాలిక్ ప్రత్యయాల యొక్క ఇడాగమ వ్యవస్థ

4. శిఘ్ర-బోధ-వ్యాకరణం (2007)[

5. ధాత్వధికారీయం సామాన్యమంకకార్యమ్ (2014)

6. తిశాంత-కోషః – మూడు భాగాలు (2014)[

7. క్రీదాంత-కోషః – రెండు భాగాలు (2014)

8. పాణిని వేద వ్యాకరణం (2019)

9. భాగవతః పాణినేః సప్తవిభాగ-అష్టాధ్యాయి

10. పాణిన్యా అష్టాధ్యాయిసూత్రపాఠః ప్రకరణనిర్దేశసమన్వితః

## అవార్డులు

* **గౌరవ పత్రం**  – 14 ఆగస్టు 2004న, అప్పటి భారత రాష్ట్రపతి డా. ఏపీజే అబ్దుల్ కలాం, సంస్కృత సాహిత్యంలో ప్రావీణ్యతకు శాస్త్రాలలో పాండిత్యానికి గాను ఆమెకు ఈ పత్రాన్ని ప్రదానం చేశారు. 
* **అభినందనపత్రం** ( *ప్రశంసల పత్రం* ) – 11 ఆగస్టు 2011న సంస్కృత వారోత్సవం సందర్భంగా జైపూర్ క్యాంపస్‌లోని సెంట్రల్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం సమర్పించింది. 
* **వాచస్పతి బిరుదు** – 26 నవంబర్ 2010న, భారతీయ విద్యలో అసాధారణ పరిజ్ఞానానికి గాను లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి జాతీయ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం ఆమెకు *వాచస్పతి* (డి.లిట్) బిరుదును ప్రదానం చేసింది. 
* **మహామహోపాధ్యాయ బిరుదు** – 24 మార్చి 2011న, హరిద్వార్‌లోని ఉత్తరాఖండ్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం, భారతీయ విద్యలో అసాధారణ జ్ఞానానికి గాను తన 3వ స్నాతకోత్సవ వేడుకలో మహామహోపాధ్యాయ గౌరవ బిరుదును ప్రదానం చేసింది. 
* **శ్రీ ఓంకారనాథమాలపాణిసంస్కృతాత్మపురస్కారః** (శ్రీ ఓంకారనాత మాలాపణి ఈమె ఫిబ్రవరి 1 సంస్కృతా *3 అవార్డు 2 సంస్కృతా20 అవార్డు* ) సంస్కృతంలో ఆమె సాధించిన విజయాలకు. 

## మూలములు
పుష్ప దీక్షిత్

 
వర్గం:సంస్కృత పండితులు