రాష్ట్రకూట సాహిత్యం

కుడి|thumb|250x250px|రాష్ట్రకూటుల భూభాగాలు (భారతదేశం), సా.శ 800
**రాష్ట్రకూటుల సాహిత్యం** (కన్నడ: ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಹಿತ್ಯ) అనేది 8, 10వ శతాబ్దాల మధ్య భారతదేశపు దక్కన్ దక్షిణ, మధ్య భాగాలను పాలించిన మాన్యఖేటం రాష్ట్రకూటుల పాలనలో సృష్టించబడిన సాహిత్య రచనల సమూహాన్ని సూచిస్తుంది. వారి పాలనా కాలం సాధారణంగా దక్షిణ భారత సాహిత్యం, ముఖ్యంగా కన్నడ సాహిత్యం చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన సమయం. కన్నడలో వ్రాయడానికి విస్తృతమైన అంశాలు అందుబాటులోకి వచ్చినప్పుడు ఈ శకం ఆచరణాత్మకంగా సాంప్రదాయ ప్రాకృత, సంస్కృత రచనలకు ముగింపు పలికింది. కన్నడ అత్యంత ప్రసిద్ధ కవులలో కొందరు రాష్ట్రకూట రాజుల ఆస్థానాలను అలంకరించారు. ఆస్థాన కవులు, రాజ కుటుంబీకులు కన్నడ, సంస్కృతంలో గద్యం, పద్యం, అలంకార శాస్త్రం, ఇతిహాసాలు, వ్యాకరణం వంటి సాహిత్య రూపాలలో విస్తరించిన ప్రముఖ రచనలను సృష్టించారు. ప్రసిద్ధ పండితులు గణితం వంటి లౌకిక విషయాలపై కూడా రాశారు. రాష్ట్రకూటుల శాసనాలు సాధారణ డాక్యుమెంటరీ గద్యంలో కాకుండా వ్యక్తీకరణ, కవితాత్మక కన్నడ, సంస్కృతంలో కూడా వ్రాయబడ్డాయి.

## కన్నడ రచనలు

[thumb|right|ప్రసిద్ధ ఆతకూరు శాసనం (సా.శ 949), రాష్ట్రకూట-పశ్చిమ గంగ కాలం నాటి పురాతన కన్నడ రచన, ఇది కాలి అనే వేట కుక్క అడవి పందితో పోరాడుతూ మరణించిన తీరును, ప్రసిద్ధ [తక్కోలం యుద్ధం|తక్కోలం యుద్ధంలో తంజోర్ చోళ వంశంపై మూడవ కృష్ణ రాజు సాధించిన విజయాన్ని వివరిస్తుంది.]]
మొదటి అమోఘవర్షుడు, అతని ఆస్థాన కవి శ్రీవిజయ రాసిన *[[కవిరాజమార్గం]]* (850) అలంకార శాస్త్రం, కవిత్వంపై అందుబాటులో ఉన్న తొలి పుస్తకం కానీ మునుపటి శతాబ్దాలలోనే అనేక కన్నడ సాహిత్య, కవితా శైలులు ఉనికిలో ఉన్నాయని ఈ పుస్తకం ద్వారా స్పష్టమవుతుంది. *కవిరాజమార్గం* అనేది కవులకు మార్గదర్శి (*కవిశిక్ష*), ఇది ఈ వివిధ శైలులను ప్రామాణీకరించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. కన్నడ గద్యంలో ప్రారంభ రచయిత అయిన 6వ శతాబ్దపు పశ్చిమ గంగ రాజు దుర్వినీతుని వంటి ప్రారంభ కన్నడ రచయితలను ఈ పుస్తకం ఉటంకించింది.

గొప్ప కన్నడ రచయితలలో ఒకరిగా విస్తృతంగా పరిగణించబడే ఆదికవి పంపడు *ఆదిపురాణం* (941) తో ప్రసిద్ధి చెందాడు. చంపూ శైలిలో వ్రాయబడిన ఇది మొదటి జైన తీర్థంకరుడైన వృషభనాథుని జీవిత చరిత్ర. ఆధ్యాత్మిక వీరత్వంతో కూడిన ఈ విశిష్ట రచనలో, ఆత్మ విముక్తి పొందడానికి ముందు వరస జన్మల గుండా పయనిస్తుంది. ఈ ఆధ్యాత్మిక గాథలో, అనేక ఇతర విషయాలలో వలె, జనన మరణ చక్రం నుండి ఆత్మ విముక్తి పొందడమే ప్రధాన అన్వేషణ. పంపడి ఇతర క్లాసిక్ *విక్రమార్జున విజయం* (లేదా *పంప భారత*, 941), ఇది హిందూ ఇతిహాసమైన మహాభారతం రచయిత సొంత వెర్షన్. ఈ ఇతిహాసం ఇతర మునుపటి వెర్షన్ల నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది, ఇందులో ఇతర పాండవ సోదరులు కాకుండా అర్జునుడు మాత్రమే కథానాయకుడు, ద్రౌపది కేవలం అర్జునుడి భార్య మాత్రమే. రచయిత హిందూ దేవుడైన కృష్ణుని పాత్రను తక్కువ చేసి, తన పోషక రాజైన (రాష్ట్రకూటుల సామంతుడు) చాళుక్య అరికేసరిని అర్జునుడితో అనుకూలంగా పోలుస్తాడు, అదే సమయంలో కర్ణుడు, కౌరవ యువరాజు దుర్యోధనుల ఉన్నతమైన, గొప్ప చిత్రాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. పంపడు సాంప్రదాయ కన్నడపై అలాంటి పట్టును ప్రదర్శించాడు, శతాబ్దాలుగా పండితులు అతని పనికి అనేక వ్యాఖ్యానాలు రాశారు.

కన్నడలో మరో గొప్ప రచయిత పొన్నడు, ఇతను మూడవ కృష్ణ రాజుచే పోషించబడ్డాడు, 16వ జైన తీర్థంకరుడైన శాంతినాథుని జీవిత వర్ణన అయిన *శాంతిపురాణం* ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాడు. కన్నడ, సంస్కృతం రెండింటిపై అతనికి ఉన్న పట్టు కారణంగా అతను *ఉభయ కవిచక్రవర్తి* (రెండు భాషలలో అత్యున్నత కవి) బిరుదును పొందాడు. కన్నడలో అతని ఇతర రచనలు *భువనైక-కరామాభ్యుదయ*, *జినాక్షరమాలె*, *గతప్రత్యాగత*. ఆదికవి పంపడు, శ్రీ పొన్నడు, రన్నడు (పశ్చిమ చాళుక్య రాజు తైలపుని ఆస్థాన కవి) కన్నడ సాహిత్యపు "ముగ్గురు రత్నాలు" అని పిలువబడతారు.

కన్నడలో అందుబాటులో ఉన్న తొలి గద్య రచన శివకోట్యాచార్య రాసిన *[[వడ్డారాధన]]* (సుమారు 900). ఈ శీర్షికకు "పెద్దల ఆరాధన" అని అర్థం. ఈ రచనలో 19 కథలు ఉన్నాయి, ఇవి ఎక్కువగా సంస్కృత పుస్తకం *బృహత్కథా-కోశ* నుండి తీసుకోబడ్డాయి, ఇవి జైన సూత్రాల గురించినవి. పునర్జన్మ, *కర్మ*, భూమిపై మానవుల దుస్థితి, అప్పటి సామాజిక సమస్యలైన విద్య, వాణిజ్యం, వ్యాపారం, మాయాజాలం, మూఢనమ్మకాలు, సమాజంలో మహిళల స్థితిగతుల వంటి సమస్యలను ఈ రచన వివరిస్తుంది. ఈ శకానికి చెందిన ఇతర ప్రసిద్ధ రచయితలు బనహట్టికి చెందిన రుద్రభట్ట, నాలుగవ గోవింద రాజుచే పోషించబడిన రవినాగభట్ట, కలశ రికార్డు రాసిన కవి రాజరాజ, మూడవ కృష్ణ రాజు ఆస్థానంలో మంత్రిగా ఉన్న, కామశాస్త్రంపై రాసిన గజానకుశ (గజగ లేదా నారాయణ అని కూడా పిలుస్తారు).

మొదటి అమోఘవర్షుని సమకాలికుడు ద్విభాషా (సంస్కృతం, కన్నడ) దిగంబర జైన కవి అసగ (లేదా అశోక), ఇతను కన్నడలో *కర్ణాటకకుమారసంభవ కావ్య*, *వర్ధమాన పురాణం* రాసినట్లు తెలుస్తోంది. ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేని ఈ రచనలను జయకీర్తి, వ్యాకరణవేత్త కేశిరాజు (సుమారు సా.శ 1260 లో *[[శబ్దమణిదర్పణ]]* రచయిత) వంటి తరువాతి కాలపు కవులు ప్రశంసించారు. వీరు అసగను అతని కాలపు అధికారిక రచయితగా పేర్కొన్నారు, అతనిని ఇతర తొలి కన్నడ కవిత్వ నిపుణులతో పాటు ఉంచారు.

మొదటి అమోఘవర్షుని ఆస్థాన కవి శ్రీవిజయ 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో *చంద్రప్రభ-పురాణం* రాశాడు. ఈ రచన ఇప్పుడు అంతరించిపోయినప్పటికీ, రచయితను, ఆ రచనను చాళుక్య మంత్రి దుర్గసింహుడు (సుమారు 1025) ప్రశంసించాడు. *పూజ్యపాద చరిత* రచయితగా శ్రీ పొన్నడు పేర్కొన్న జినచంద్ర, "ఆధునిక సమంత భద్ర" అనే గౌరవ బిరుదును పొందాడు. ఈ క్లాసిక్ అంతరించిపోయినట్లు పరిగణించబడుతుంది.

రాష్ట్రకూటుల శాసనాలు ఒక అద్భుతమైన మార్పును చూపుతాయి, మునుపటి శతాబ్దాల స్వచ్ఛమైన డాక్యుమెంటరీ కన్నడ గద్యం నుండి సాహిత్య లక్షణాలతో నిండిన మరింత వ్యక్తీకరణ భాష వైపు మళ్లాయి. మూడవ గోవింద రాజు (సా.శ 793 - 814) వేయించిన మావల్లి శాసనం; మొదటి అమోఘవర్షుని (సా.శ 814 - 878) శిరూరు శాసనం; కవి జినవల్లభుడు రాసిన గంగాధరం శాసనం అతని అన్నయ్య, కవి ఆదికవి పంపడు జీవిత చరిత్రను అందిస్తుంది; వివిధ ఛందో రూపాలను కలిగి ఉన్న నాల్గవ గోవిందుని కలశ శాసనం (సా.శ 930); మూడవ కృష్ణ రాజు కాలం నాటి ఆతకూరు శాసనం (లేదా ఆతగూరు, సా.శ 949 - 950) - అడవి పందితో పోరాడి మరణించిన కాలి అనే కుక్క పరాక్రమాన్ని కీర్తించే ఒక ప్రత్యేకమైన వీరగల్లు; శిశువినహళ్లి, కలశ శాసనాలు; మూడవ కృష్ణ రాజు సైనిక విజయాలను వివరించే జురా (జబల్పూర్) శాసనం (సుమారు 964) ఆ కాలంలో ప్రాచుర్యం పొందిన సాంప్రదాయ కన్నడ కూర్పు శైలులకు మంచి ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి.

## సంస్కృత రచనలు
మతం, లౌకిక విషయాలపై అనేక శాశ్వతమైన రచనలు సంస్కృతంలో వ్రాయబడ్డాయి. గణిత శాస్త్రంలో, కర్ణాటక గణిత సంప్రదాయానికి చెందిన గుల్బర్గా స్థానికుడు మహావీరాచార్య బీజగణితం, అంకగణితం, రేఖాగణితంలో సంచలనాత్మక సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించాడు. అతను మొదటి అమోఘవర్ష రాజుచే పోషించబడ్డాడు. ముఖ్యమైన సూత్రాలను నిర్వచించిన 9 అధ్యాయాల రచన అయిన *గణితసారసంగ్రహ* అతని గొప్ప సహకారం. సరైన భిన్నం అనేది సరికాని భిన్నాల మొత్తం అని, ప్రతికూల సంఖ్య అనేది వర్గ సంఖ్య కాదని, అందువల్ల దానికి వర్గమూలం ఉండదని ఈ సూత్రాలు పేర్కొంటున్నాయి. సంక్లిష్ట శ్రేణుల మొత్తాన్ని లెక్కించడానికి సూత్రాలను, అణువు పరిమాణాన్ని కొలవడానికి ఒక కొలత యూనిట్‌ను కూడా అతను నిర్వచించాడు. అతని ఇతర రచన *ఛత్తీస గణిత*, ఇది గణిత సేకరణకు సంబంధించిన 9,000 *గ్రంథాలను* (మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లు) కలిగి ఉన్న ఒక భారీ రచన. *శ్లోకాలు* (పద్యాలు) సంస్కృతంలో ఉన్నాయి, వ్యాఖ్యానం కన్నడ భాషలో ఉంది. అతని ఇతర రచనలు *షట్త్రింశిక*, *జ్యోతిష్ పటల్*.

మూడవ ఇంద్ర రాజు ఆస్థానంలో త్రివిక్రమ భట్ట ప్రముఖ పండితుడు. సంస్కృతంలో చంపూ శైలిలో తొలి రచన అయిన *నలచంపూ* (915), *దమయంతి కథ*, *మదాలసాచంపూ*, బేగుమ్రా పలకలు అతని క్లాసిక్స్. రాజ సభలో ఒక ప్రత్యర్థితో పోటీ పడే ప్రయత్నంలో సరస్వతీ దేవి అతనికి సహాయం చేసిందని పురాణగాథ. జినసేన మొదటి అమోఘవర్షుని ఆధ్యాత్మిక గురువు. ఒక వేదాంతవేత్తగా, అతని రచనలు *ధవళ*, *జయధవళ* (మరొక వేదాంతవేత్త వీరసేనతో కలిసి రాయబడింది). అతిశయధవళ అని కూడా పిలువబడే వారి పోషక రాజు పేరు మీదుగా ఈ రచనలకు ఆ పేరు పెట్టారు. జినసేన అందించిన ఇతర రచనలు *ఆదిపురాణం* (తరువాత అతని శిష్యుడు గుణభద్రాచార్య పూర్తి చేశాడు, అతను *ఆత్మానుశాసనం* కూడా రాశాడు), *హరివంశం*, *పార్శ్వాభ్యుదయం*. మూడవ కృష్ణ రాజుచే పోషించబడిన హలాయుధ *కవిరహస్య* రాశాడు, ఇది పద్య రూపంలో వ్రాయబడిన అర్థాలతో కూడిన క్రియల జాబితా, *మృతసంజీవని* అనే ఛందస్సుపై ఒక రచన కూడా రాశాడు.

950 నాటి సోమదేవసూరి వేములవాడలో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుని సామంతుడైన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో రాశాడు. అతను *[[యశస్తిలక|యశస్తిలక చంపూ]]*, *నీతివాక్యామృత*, ఇతర రచనల రచయిత. జైన సూత్రాలు, నీతిని ప్రచారం చేయడమే *చంపూ* రచన ప్రధాన లక్ష్యం. *యశస్తిలక* రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యంలో వివిధ వర్గాల ప్రజలు తీసుకునే వివిధ రకాల ఆహారాలను వివరిస్తుంది. రెండవ రచన *అర్థశాస్త్రం* విషయాన్ని జైన నీతికోణం నుండి స్పష్టంగా, సంక్షిప్తంగా సమీక్షిస్తుంది. ప్రస్తుత కర్ణాటక ప్రాంతానికి చెందిన ప్రసిద్ధ అద్వైత తత్వవేత్తలు పద్మపాదుడు, సురేశ్వరుడు (విశ్వరూపుడు అని కూడా పిలుస్తారు), వీరు అద్వైత విశ్వాసాలను సమర్థిస్తూ *బాలక్రీడ* వంటి వ్యాఖ్యానాలు రాశారు. మూడవ కృష్ణ రాజు మంత్రి పోషణలో ఉన్న పుష్పదంతుడు *మహాపురాణం*, *నాగకుమార చరిత*, *యశోధర చరిత* రాశాడు. ప్రసిద్ధ కవి అయిన మొదటి అమోఘవర్ష రాజు స్వయంగా మతంపై అత్యంత విలువైన పుస్తకం *ప్రశ్నోత్తర రత్నమాలిక* రాశాడు, ఇది తరువాత టిబెటన్ భాషలోకి అనువదించబడింది. ఇతర ప్రసిద్ధ పండితులలో మాణిక్యనందిన్, మల్లవాదిన్, ప్రభాచంద్ర వంటి తర్కవేత్తలు ఉన్నారు. మొదటి అమోఘవర్షుని పోషణలో శకటాయనుడు *శబ్దానుశాసనం*, *అమోఘవృత్తి* రాశాడు, చాముండరాయుడు *చారిత్రసార* రాశాడు. అకళంక భట్ట *రాజవార్తిక*, *న్యాయవినిశ్చయ*, *అష్టశతి*, *లఘియస్త్రయ* రాశాడు, లక్ష్మీధరుడు *వ్యవహార కల్పతరు*, *ఖండన ఖండ ఖాద్య*, ఇతరులను సంకలనం చేశాడు.

ఆస్థాన కవి ఉగ్రదిత్య రాసిన 'కళ్యాణకారక' అనే వైద్య సంబంధిత సంస్కృత రచనలో, శాకాహారేతర ఆహారం వల్ల కలిగే అనర్థాలు, అనారోగ్యాలకు చికిత్స చేయడానికి అటువంటి ఆహారాన్ని నివారించాల్సిన అవసరం గురించి ఆస్థానంలో ప్రసంగించవలసిందిగా రాజు కవిని కోరినట్లు ప్రస్తావించబడింది.

## ప్రాకృతం
ప్రాకృతంలో పుష్పదంతుని రచనలు *జసౌరచరియు*, *నాయకుమారచరియు*.

## గమనికలు

## మూలాలు

**పుస్తకాలు**
*
*
* 
* 
*
* 
*
* 
* 
*
*
*
* 
* 
*
**వెబ్**

* 
* 
వర్గం:రాష్ట్రకూటులు