వెలుగోటి కస్తూరి రంగనాయకుడు

**కస్తూరి** రంగ వాయకుడు వెలుగోటి అధిపతి, విజయనగర సామ్రాజ్యంలో సైనికాధికారి. ఆయన శ్రీరంగ దేవరాయల వద్ద, తరువాత ఆయన సోదరుడు వెంకటపతి రాయల వద్దా పనిచేశాడు. అతను గోల్కొండ సుల్తానేట్ పై అనేక యుద్ధాలు చేసాడు. కోలార్ కు చెందిన తమ్మప్ప గౌడ తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు. ఆయన ప్రసిద్ధ సేనాధిపతి అయిన వెలుగోటి యాచమ నాయకుడి తండ్రి.

## మూలం
వెలుగోటి కస్తూరి రంగ వాయకుడు ఒక తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన వెంకటగిరి సంస్థానానికి ప్రభువు. విజయనగర సామ్రాజ్యంలో సేనాధిపతిగా కూడా పనిచేశాడు. ఆయన శ్రీరంగ దేవరాయలు, వెంకటపతి రాయలు ఇద్దరి క్రిందా పనిచేశాడు. ఆయన కుమారుడైన, వెలుగోటి యాచమ నాయకుడు ఆ తరువాత, సామ్రాజ్యంలో ముఖ్యమైన సైన్యాధిపతి అయ్యాడు.

## సైనిక జీవితం

### కొండరాజు వెలుగోటి యుద్ధం

#### కమలకూరు యుద్ధం
1579లో తిమ్మరాజు తన సోదరులైన కొండ్రాజు, వెంకటరాజు, దాసరిరాజుల సహాయంతో తన అధికారాన్ని మునుపటి పరిమితులకు మించి విస్తరించి వోబల రాజు భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. భూమిని కోల్పోయిన వోబల రాజు కస్తూరి రంగ నాయకుడి సహాయం కోరాడు. త్వరగా స్పందించిన కస్తూరి రంగ వాయకుడు దాదాపు 2,000 మంది సైనికులతో కోడూరుకు వెళ్లాడు. దామ వెంకటప్ప నాయకుడు కూడా అతనితో చేరాడు. అతను రంగ నాయకుడికి మద్దతుగా చిన్న సైనికుల బృందంతో వచ్చాడు.

ఈ సైనిక చలనాల గురించి విన్న తిమ్మరాజు, సత్వరమే కాట్రేణి, వంకా, కూనపల్లి లనుండి, ఇతర సమీప ప్రాంతాల నుండీ తన మిత్రులను సేకరించి యెర్రగుంట్లకు సైన్యాన్ని నడిపించాడు. రంగవాయకుడు జోక్యం చేసుకోవడానికి ఎటువంటి కారణం లేదనీ, ఈ విషయాన్ని శాంతియుతంగా పరిష్కరించడానికి తాను సిద్ధంగా ఉన్నాననీ గుత్తి వెంకట రాజుతో సందేశం పంపాడు. అయితే, వోబల రాజు భూములను తిరిగి ఇప్పిస్తానని తాను ఇప్పటికే అతనికి హామీ ఇచ్చి ఉన్నాననీ, ఈ షరతు నెరవేరితేనే పోరాటం ముగుస్తుందనీ రంగవాయకుడు బదులిచ్చాడు.

అప్పుడు తిమ్మరాజు తొంభై యుద్ధ ఏనుగులు, వెయ్యి అశ్వికదళం, పన్నెండు వేల పదాతిదళంతో కూడిన పెద్ద సైన్యంతో దాడి మొదలుపెట్టాడు. రంగప్ప నాయుడుకు అనుచరులు, స్నేహితులు తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ, శత్రువును చాలా ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నాడు. అప్పుడు జరిగిన భీకర పోరాటంలో తిమ్మరాజు సైన్యం ఓడిపోయింది. లింగరాజు, తిమ్మన్నతో సహా అతని నాయకులలో యాభై మూడు మంది, నలుగురు సైన్యాధిపతులు కూడా యుద్ధంలో మరణించారు. మిగిలిన ముఖ్యులు, నాయకులు లొంగిపోయి, తమ ప్రాణాలను కాపాడుకున్నారు.

### గోల్కొండతో యుద్ధాలు

#### పెనుకొండ ముట్టడి
1590లో బసవంత రాజు అతని మేనల్లుడు నరసింహ రాజులు నంద్యాల, కలగూర్ కోటలను నియంత్రిస్తున్నారని తెలుసుకున్న ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా, తన సేనాధిపతి మీర్ జుమ్లా అమీన్-ఉల్-ముల్క్‌ను దక్షిణం వైపుకు పంపాడు. ఆ తరువాత స్వయంగా సుల్తాన్ కూడా సైన్యంతో కలిసి ముసలిముడుగు వద్ద కృష్ణా నదిని దాటాడు. ఆ తర్వాత కోటను చుట్టుముట్టి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వాళ్ళను ప్రతిఘటించడం వలన ప్రయోజనం లేదని గ్రహించిన నరసింహ రాజు, తన కుటుంబం సురక్షితంగా వెళ్ళేందుకు అనుమతించాలనే షరతుపై లొంగిపోతానని ప్రతిపాదించాడు. సుల్తాన్ దీనిని అంగీకరించి వారి ప్రాణాలనూ, ఆస్తినీ రక్షించాడు. ఆ తరువాత కొద్ది కాలానికే బసవంత రాజు నంద్యాల వదలిపెట్టి వెళ్ళిపోయాడు. అతను, సమీపంలోని అధిపతులూ కప్పం కట్టేందుకు అంగీకరించి, తమ భూములను నిలుపుకున్నారు. ఈ దాడి తరువాత, గుత్తి, కర్నూలు, గండికోట కోటలు కూడా సుల్తాన్ నియంత్రణలోకి వచ్చాయి.

గండికోటను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా స్వయంగా సైన్యంతో కలిసాడు. వెంకటపతి రాయలు కొన్ని ఒప్పంద నిబంధనలను ఉల్లంఘించాడని భావించి, అతనిపై చర్య తీసుకోవాలని సుల్తాను నిర్ణయించుకున్నాడు. అతన్ని శిక్షించడానికి సుల్తాను, విజయనగర సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉన్న పెనుకొండ పై దాడివెళ్ళాడు. అతనికి దారిలో పెద్దగా ప్రతిఘటనేమీ ఎదురుకాలేదు. ఆలస్యం చేయకుండా సైన్యం నగరం చేరుకుంది. వెంటనే పెనుకొండను చుట్టుముట్టి, దానిని ముట్టడించాడు.

ఆ ఆకస్మిక దండయాత్ర నుండి పెనుకొండను రక్షించుకోడానికి వెంకటపతి రాయలు సిద్ధంగా లేడు. తన సైన్యాన్ని త్వరగా సమీకరించుకోలేక పోయాడు. కొంత జాగు చేసే ఉద్దేశంతో, అతను శాంతిని కోరుకున్నాడు. తన మంత్రి తిమ్మ గోపరాజును, సేనాధిపతి పాపయ్య శెట్టినీ సుల్తాన్ శిబిరానికి పంపాడు. వారు ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షాతో చర్చలు జరిపి తాత్కాలిక సంధిని సాధించారు. శాశ్వత ఒప్పందం కోసం ఏర్పాట్లు జరిగాయి. తన దాడి ఫలితంతో సంతోషించిన సుల్తాను, పెనుకొండ చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి తన సైన్యాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు.

వెంకటపతి రాయలు తన స్థానాన్ని బలోపేతం చేసుకోవడానికి ఈ తాత్కాలిక శాంతిని ఉపయోగించుకున్నాడు. మూడు రోజుల్లోనే, సుదీర్ఘ ముట్టడిని ఎదుర్కోవడానికి తగినంత ఆహారం, సామాగ్రితో కోటను నింపేసాడు. నాల్గవ రోజున, గొబ్బూరి జగ్గ రాయలు, గుల్రంగ శెట్టి, మనుప రాజు, పాపయ్య సామివార్, రఘునాథ నాయకుడు, మట్ల అనంతరాజు, వెలుగోటి కస్తూరి రంగనాయకుడు, వెలుగోటి చెన్న, అతని కుమారుడు వెంకటపతి వంటి వీరుల నేతృత్వంలో దాదాపు ముప్పై వేల మంది అశ్వికదళం, నాలుగు వేల మంది మస్కటీర్లతో కూడిన పెద్ద సైన్యం కోటలో సిద్ధమైంది. ఈ సన్నద్ధాలతో తన దళాలు బలోపేతం కావడంతో, వెంకటపతి రాయుడు లొంగిపోయే సూచనలన్నింటినీ వదిలివేసి, గోల్కొండ సైన్యాన్ని బహిరంగంగా సవాలు చేశాడు.

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా తన తప్పును గ్రహించాడు. అప్పటికే చాలా ఆలస్యం అయిపోయింది. అతను కోట ముట్టడిని తిరిగి ప్రారంభించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, కోటకు ఇప్పుడు మంచి రక్షణ ఉందనీ, తన ప్రయత్నాల వలన సాధించేది ఏమీ లేదని అతను తెలుసుకున్నాడు. వర్షాకాలం సమీపిస్తున్న కొద్దీ, కృష్ణా నదిలో ప్రవాహం పెరగడం మొదలైతే, తన స్వంత రాజ్యం నుండి తన సైన్యానికి సంబంధాలు తెగిపోయే ప్రమాదం ఉంది. దాంతో సుల్తాను వెనక్కి తగ్గాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. సమకాలీన హిందూ చరిత్రలు కూడా, తిరోగమనానికి ముందు ఒక యుద్ధం జరిగిందనీ, అందులో విజయనగర సైన్యం గోల్కొండ సైన్యాన్ని ఓడించిందనీ పేర్కొన్నాయి.

#### కొండవీడుపై దాడి
ఇంకా తన రాజ్యంలోనే ఉన్న కుతుబ్ షాహి దండులను పారదోలడానికి వెంకటపతి రాయలు పెద్ద సైన్యంతో బయలుదేరాడు. మొదటిగా ఎగువ పెన్నా లోయను నియంత్రించే గండికోట కోటపైకి దాడివెళ్లి దానిని ముట్టడించాడు. సారవంతమైన పెన్నా లోయపై నియంత్రణ సాధించాలంటే ఈ కోటపై పట్టు చాలా ముఖ్యం. అయితే, ఇటీవలే పెనుకొండలో ఓడిపోయిన తరువాత కుతుబ్ షాహి దళాలు బలహీనపడి ఉన్నాయి. మూర్తజా ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో అక్కడ మిగిలి ఉన్న దళాలు గట్టిగా ప్రతిఘటించలేవు. ఆ సమయంలో సుల్తాను, మరిన్ని బలగాలను పంపలేకపోయినప్పటికీ, కొండవీడులో తన ప్రతినిధిగా ఉన్న అఫ్జల్ ఖాన్‌ను సైన్యంతో పెన్నా లోయలోకి పంపి, మూర్తజా ఖాన్‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించాడు.

అఫ్జల్ ఖాన్ తన సైన్యాన్ని సేకరించి గండికోట వైపు కవాతు చేశాడు. అతని పురోగతి గురించి విన్న వెంకటపతి దేవ రాయలు, అతను కోటను చేరుకోకుండా అడ్డుపడ్డాడు. తమ్మప్ప గౌడను ఓడించి అంతకు ముందే తిరిగి వచ్చిన కస్తూరి రంగనాయకుడు, మట్ల అనంతరాజులను అఫ్జల్ ఖాన్‌ను అడ్డుకోవాలని ఆదేశించాడు. అదే సమయంలో వారికి మద్దతు ఇవ్వాలనీ, కృష్ణా నది ఒడ్డున ఉన్న కొండవీడు భూములపై దాడి చేయాలనీ ఉదయగిరి సామంతుడిని ఆదేశించాడు. కస్తూరి రంగనాయకుడు, మట్ల అనంతరాజు ఉదయగిరి చేరుకున్నప్పుడు అక్కడి సామంతుడు, తన అల్లుడు ఊరియస రాయల నేతృత్వంలో బలమైన సైన్యాన్ని వారితో పంపాడు. వారు కొండవీడు భూభాగంలోకి ప్రవేశించి, శత్రువును బలహీనపరిచేందుకు ఆ ప్రాంతాన్ని నాశనం చేస్తూ సైన్యాన్ని నడిపించారు.

#### కొత్తలంక యుద్ధం
తన భూములపై దాడి జరుగుతుండగా ముందుకు సాగలేక అఫ్జల్ ఖాన్ తన ముందడుగును ఆపి తన సొంత ప్రాంతాన్ని కాపాడుకోవడంపై దృష్టి పెట్టవలసి వచ్చింది. దీనిని ఎదుర్కోవడానికి అతను తన ఆధీనంలో ఉన్న జాగీర్దార్లను సమీపంలోని విజయనగర భూభాగంపై దాడి చేయమని కోరాడు. అతని ఆదేశం మేరకు జాగీర్దార్లు తమ మనుషులను సేకరించి ఉదయగిరి ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి గ్రామీణ ప్రాంతాలను దోచుకున్నారు. దీని వలన ఉదయగిరి కోట అధిపతి తన భూములను కాపాడుకోవడానికి తన అల్లుడిని వెనక్కి పిలిపించుకోవలసి వచ్చింది. కస్తూరి రంగనాయకుడు, మట్ల అనంతరాజు కూడా తమ సొంత రాజ్యాన్ని నష్టం నుండి కాపాడుకోవడానికి తిరిగి రావలసి వచ్చింది. వారు తిరిగి వచ్చినప్పుడు, అనంతరాజు భూభాగంలోని కమలకూరు వద్ద జాగీర్దార్లు మకాం వేసినట్లు వారు కనుగొన్నారు. వారు వారిని యుద్ధంలో ఓడించి, సరిహద్దులోని చివరి విజయనగర కోట అయిన కొచ్చెర్లకోట వరకు వారిని వెంబడించారు.

#### కోడూరు యుద్ధం
జాగీర్దార్లను సరిహద్దు ఆవలకు తరిమికొట్టిన తర్వాత కస్తూరి రంగనాయకుడు, వూరియస రాయలు కుతుబ్ షాహి భూములపై మళ్ళీ దాడి మొదలుపెట్టారెఉ. వారు కొండవీడు ప్రాంతంలోకి లోతుగా వెళ్లి, ఓ తెలియని ప్రదేశంలో అఫ్జల్ ఖాన్‌ను ఎదుర్కొన్నారు. అఫ్జల్ ఖాన్ ఈ ఎన్‌కౌంటర్‌లో గెలిచాడని పేరులేని ముస్లిము చరిత్రకారుడు పేర్కొన్నప్పటికీ, హిందూ కథనాలు దీనికి విరుద్ధంగా సూచిస్తున్నాయి. సుల్తాను ఆదేశించినట్లుగా అఫ్జల్ ఖాన్, బలగాలతో గండికోట చేరుకోలేకపోయాడు. అతను గెలిచాడని చెప్పే వాదనకు అది మద్దతు ఇవ్వదు. యుద్ధంలో అతను తీవ్రమైన ఓటమిని చవిచూసి ఉండవచ్చు. బహుశా కోట, కొత్తలంకకు దగ్గరగా ఉన్న మూడు నదుల సంగమ స్థానం వద్ద కస్తూరి రంగనాయకుడు అనేక గోల్కొండ దళాలను నాశనం చేశాడని చెప్పిన చర్య ఇదే అయి ఉంటుంది.

### మొరసునాడు దండయాత్ర
పెనుకొండ ముట్టడిలో వెంకటపతి రాయలు సాధించిన విజయం వలన మొత్తం సామ్రాజ్యంపై తక్షణ నియంత్రణ లభించలేదు.  గోల్కొండ దండయాత్ర వల్ల ఏర్పడిన గందరగోళంలో కొంతమంది సామంత రాజులను కప్పం చెల్లించడం మానేసి, అతని అధికారాన్ని బహిరంగంగా సవాలు చేసారు. అదే సమయంలో, కడప, కర్నూలు ప్రాంతాలలో కుతుబ్ షాహి దండులకు ఇంకా అనేక ముఖ్యమైన కోటలు ఉన్నాయి. దీని కారణంగా వెంకటపతి రాయలు శాంతిని పునరుద్ధరించడానికి దృఢంగా వ్యవహరించవలసి వచ్చింది. అత్యంత తీవ్రమైన ముప్పులలో మొరసునాడు లోని కోలార్‌తో సహా అనేక కోటలను నియంత్రించిన తమ్మప్ప గౌడ కూడా ఒకడు. అతని భూభాగం విజయనగర సామ్రాజ్య రాజధాని పెనుకొండకు దగ్గరగా ఉంది.

#### కొత్తకనమ కనుమ యుద్ధం
వెంకటపతి రాయుడు తమ్మప్ప గౌడపైకి కస్తూరి రంగనాయకుడు, మట్ల అనంతరాజు, తంజావూరుకు చెందిన రఘునాథ నాయకుల నాయకత్వంలో సైన్యాన్ని పంపాడు. విజయనగర దళాలను మొదట కొత్తకనమ కనుమ వద్ద అడ్డుకున్నారు. అక్కడ తమ్మప్ప గౌడ దాదాపు ఇరవై ఐదు వేల మంది మన్నే పదాతిదళంతో వారిని ప్రతిఘటించాడు. కఠినమైన పోరాటం తర్వాత, అతను వెలుగోటి కస్తూరి రంగనాయకుడు, వెలుగోటి తిమ్మల చేతిలో ఓడిపోయాడు. తన రాజ్యంలో బాగా వెనక్కి వెళ్ళిపోయాడు.

## ఇవి కూడా చూడండి

* తళ్ళికోట యుద్ధం
* రాయలసీమ కోటలు
* మొరసునాడు

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:విజయనగర సామ్రాజ్యం