యాహ్యా ఖాన్

**ఆఘా మహమ్మద్ యహ్యా ఖాన్** (4 ఫిబ్రవరి 191710 ఆగస్టు 1980) ఒక పాకిస్తానీ జనరల్. 1969 నుంచి 1971 వరకు ఆయన పాకిస్తాన్ మూడవ అధ్యక్షుడిగా మార్షల్ లా పరిస్థిలో పనిచేశారు. ఆయన అధ్యక్షత్వంలో తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో అంతర్యుద్ధం జరిగి, చివరికి బంగ్లాదేశ్ విడిపోవడానికి దారితీసింది. 1966 నుంచి 1971 వరకు ఆయన పాకిస్తాన్ ఆర్మీకి ఐదవ పాకిస్తాన్ ఆర్మీ కమాండర్-ఇన్-చీఫ్గా కూడా సేవలందించారు.

పంజాబ్‌కు చెందిన ఒక పతాన్ అయిన యహ్యా, 1939లో బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలో నియమితుడై, ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధంలో మెడిటరేనియన్ రంగంలో పోరాడాడు. భారత్ విభజన తరువాత పాకిస్తాన్ ఆర్మీలో చేరి స్టాఫ్ కాలేజ్, క్వెట్టాను సంస్థీకరించాడు. 1965లో, రెండో ఇండో-పాక్ యుద్ధం సమయంలో ఈశాన్య కాశ్మీర్లో జరిగిన ఆపరేషన్ గ్రాండ్ స్లామ్ అమలులో కీలకపాత్ర పోషించాడు. తరువాత అయ్యూబ్ ఖాన్ 1966లో అతనిని ఆర్మీ చీఫ్‌గా నియమించాడు. 1968–1969 పాకిస్తానీ నిరసనలు తీవ్రరూపం దాల్చినప్పుడు అయ్యూబ్ ఖాన్ రాజీనామా చేసి అధికారాన్ని యహ్యా ఖాన్‌కు అప్పగించాడు.

1969లో యహ్యా ఖాన్ 1962 రాజ్యాంగాన్ని రద్దు చేసి దేశంలో మార్షల్ లాను కొనసాగించాడు. 1970లో దేశ చరిత్రలో మొదటి సాధారణ ఎన్నికలు జరుగగా, తూర్పు పాకిస్తాన్‌కు చెందిన షేక్ ముజిబుర్ రెహ్మాన్ గెలిచినప్పటికీ, అధికార బదిలీని యహ్యా ఖాన్ అడ్డుకోవడంతో తీవ్ర రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు చెలరేగాయి. సార్వభౌమత్వం కోసం పిలుపులు పెరిగాయి. 1971 మార్చి 25న యహ్యా ఖాన్ ఆపరేషన్ సర్చ్‌లైట్ను ప్రారంభించి, బెంగాలీ జాతీయ ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి ప్రయత్నించాడు. దీనితో బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఈ కాలంలో యహ్యా ఖాన్, అతని డిప్యూటీలు హమీద్ ఖాన్ మరియు టిక్కా ఖాన్లతో కలిసి భారీ స్థాయి బంగ్లాదేశ్ జనసంహారంకు కారణమైన ప్రధాన రూపకర్తగా భావించబడుతున్నాడు.

1971 డిసెంబర్‌లో పాకిస్తాన్, భారత మద్దతు పొందిన బంగ్లాదేశ్ బలగాలపై పూర్వాక్రమణ దాడులు ప్రారంభించగా, ఇది చివరికి మూడవ ఇండో–పాక్ యుద్ధానికి దారితీసింది. యుద్ధం పాకిస్తాన్ పరాజయంతో ముగిసి, పాకిస్తాన్ బలగాలు లొంగిపోయాయి; తూర్పు పాకిస్తాన్ విడిపోయి బంగ్లాదేశ్‌గా ఏర్పడింది. అనంతరం యహ్యా ఖాన్ అధ్యక్ష పదవి, ఆర్మీ పదవి నుంచి తప్పుకుని జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టోకు అధికారాన్ని బదిలీ చేశాడు. 1979 వరకూ గృహ నిర్బంధంలో ఉంచి, తరువాత ఫజల్-ఎ-హక్ విడుదల చేశారు. 1980లో యహ్యా ఖాన్ రావల్పిండిలో మరణించి పేశావర్లో సమాధి చేయబడ్డాడు.

యహ్యా ఖాన్ చిన్నకాల పాలన పాకిస్తాన్ విభజనకు ప్రధాన కారణంగా పరిగణించబడుతుంది. తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో విజయం సాధించిన అవామీ లీగ్‌కు అధికార బదిలీ ఇవ్వకపోవడం దేశాన్ని రాజకీయ సంక్షోభంలోకి నెట్టింది. దీనివల్ల ‘‘ఆపరేషన్ సర్చ్‌లైట్’’ ప్రారంభమై, బెంగాలీలపై దారుణమైన సైనిక చర్యలతో భారీ స్థాయి జనసంహారం జరిగింది. బంగ్లాదేశ్‌లో ఆయన్ని ‘‘జనసంహారం రూపకర్త’’గా అపఖ్యాతి పొందగా, పాకిస్తాన్‌లో దేశ విభజనకు కారణమైన బాధ్యతగల నాయకుడిగా విస్తృతంగా విమర్శించబడుతున్నాడు.
## ప్రారంభ జీవితం మరియు విద్య
అఘా మహ్మద్ యాహ్యా ఖాన్ 1917 ఫిబ్రవరి 4న బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలోని పంచాబ్ లోని చక్వాల్ పట్టణంలో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం పష్టూన్లు మరియు కిజిల్బాష్ వంశానికి చెందినవారిగా పేర్కొనబడ్డారు. వీరు ఇరాన్ దండయాత్రికుడు నాదిర్ షా () యొక్క శ్రేష్ఠ సైనికుల వారసులు కూడా. యాహ్యా ఖాన్‌కు పర్షియన్ భాషలో కూడా పట్టు ఉండేది.

భారతీయ జర్నలిస్టు దేవన్ బరింద్రనాథ్ రచించిన *Private Life of Yahya Khan* (1974) ప్రకారం, యాహ్యా తండ్రి సాదత్ అలీ ఖాన్ పంజాబ్‌లోని ఇండియన్ ఇంపీరియల్ పోలీస్ లో పనిచేశాడు. మొదట హెడ్ కానిస్టేబుల్‌గా చేరి, తరువాత డిప్యూటీ సూపరింటెండెంట్‌గా రిటైర్ అయ్యాడు. ఆయనకు గూఢరహస్యంగా ఉరితీయబడిన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల శవాలను, ప్రభుత్వానికి అనుమానం రాకుండా తొలగించడంలో చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా ఖాన్ సాహిబ్ బిరుదు అందింది. ఇందులో భగత్ సింగ్ కూడా ఉన్నాడని పేర్కొనబడింది.

యాహ్యా ఖాన్ తండ్రి అసలుగా పేషావర్ ప్రాంతానికి చెందినవాడు. వారి కుటుంబ ఇల్లు 1890లో నిర్మించబడింది, ఇది పేషావర్ కోట నగరంలోని గంజ్ ప్రాంతంలోని ముహల్లా షైఖ్ ఉల్ ఇస్లాం వీధిలో ఉంది. యాహ్యా ఖాన్ దేరాడూన్‌లోని ప్రఖ్యాత కర్నల్ బ్రౌన్ కేంబ్రిడ్జ్ స్కూల్లో చదివి, అనంతరం పంజాబ్ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరి B.A. డిగ్రీలో ఫస్ట్ క్లాస్‌లో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు.
## సైనిక సేవ (1939–1969)
### పాకిస్తాన్ ఏర్పాటుకు ముందు ఉన్న కెరీర్
అఘా మహ్మద్ యాహ్యా ఖాన్ 15 జూలై 1939న ఇండియన్ మిలిటరీ అకాడమీ, డెహ్రాడూన్ నుండి బ్రిటిష్ భారత సైన్యంలో నియమించబడ్డాడు. తరువాత అతని నియామక తేదీని 28 ఆగస్టు 1938కు మార్చారు. 4/10 బాలుచ్ రెజిమెంట్‌ (తరువాత ఆధునిక బలోచ్ రెజిమెంట్‌లో విలీనం చేసిన 10వ బాలుచ్ రెజిమెంట్‌లో 4వ బెటాలియన్) కి చెందిన ఇన్ఫెంట్రీ అధికారి అయిన యాహ్యా, రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో ఉత్తర ఆఫ్రికాలో సేవలందించాడు. అక్కడ అతన్ని 1942 జూన్‌లో అక్ష శక్తులు పట్టుకుని ఇటలీలోని యుద్ధ ఖైదీల శిబిరంలో నిర్బంధించారు. మూడో ప్రయత్నంలో అక్కడి నుండి తప్పించుకున్నాడు.

యాహ్యా ఖాన్ రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో భారత 4వ ఇన్ఫెంట్రీ డివిజన్‌లో లెఫ్టినెంట్‌గా, తరువాత కెప్టెన్‌గా పనిచేశాడు. అతను ఇరాక్, ఇటలీ మరియు ఉత్తర ఆఫ్రికాలో సేవలందించాడు.

### పాకిస్తాన్ ఏర్పడిన తరువాత
1947 ఆగస్టులో భారత విభజన తర్వాత, అతను పాకిస్తాన్ సైన్యంలో చేరాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆ సమయంలో అతను ఇప్పటికే మేజర్ (తాత్కాలిక లెఫ్టినెంట్-కర్నల్) స్థాయికి చేరుకున్నాడు. ఈ సంవత్సరంలో, విభజన సమయంలో యాహ్యా స్టాఫ్ కాలేజ్, క్వెట్టాలో ఇన్స్ట్రక్టర్‌గా పనిచేస్తున్నప్పుడు, భారత అధికారులు అక్కడి ప్రసిద్ధ గ్రంథాలయం నుండి పుస్తకాలను తరలించకుండా అడ్డుకున్నాడు. అతనే 'ఆర్మీ స్టాఫ్ కాలేజ్' పేరు మార్చి 'కమాండ్ అండ్ స్టాఫ్ కాలేజ్'గా పెట్టాడు. 34 ఏళ్ల వయసులో అతను బ్రిగేడియర్‌గా పదోన్నతి పొందాడు — ఆ సమయంలో పాకిస్తాన్‌లోనే అతి పిన్న వయస్కుడైన బ్రిగేడియర్. తరువాత అతన్ని 105వ స్వతంత్ర బ్రిగేడ్ కమాండర్‌గా నియమించారు, ఇది 1951–1952లో జమ్మూ మరియు కాశ్మీర్లోని యుద్ధ విరమణ రేఖ వద్ద మోహరించబడింది.

తరువాత యాహ్యా ఖాన్, వైస్ చీఫ్ ఆఫ్ జనరల్ స్టాఫ్‌గా, జనరల్ అయూబ్ ఖాన్ ఏర్పాటు చేసిన సైన్యాన్ని ఆధునికీకరించే ప్రణాళిక బోర్డుకు ఎన్నుకోబడ్డాడు (1954–57). 1957 నుండి 1962 వరకు అతను చీఫ్ ఆఫ్ జనరల్ స్టాఫ్‌గా పనిచేశాడు. తరువాత 1962–1965 మధ్య రెండు ఇన్ఫెంట్రీ డివిజన్లకు కమాండర్‌గా పనిచేశాడు. 1965 పాకిస్తానీ అధ్యక్ష ఎన్నికలులో ఫాతిమా జిన్నాకు వ్యతిరేకంగా అయూబ్ ఖాన్‌కు మద్దతు నిలబెట్టడంలో యాహ్యా కీలక పాత్ర పోషించాడు. అనంతరం అతన్ని 7వ ఇన్ఫెంట్రీ డివిజన్ యొక్క GOCగా నియమించారు, ఇది 1965 భారత్–పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో పాల్గొంది.

ఈ సంవత్సరాల్లో, యాహ్యా పౌర మరియు పరిపాలనా బాధ్యతలు కూడా చేపట్టాడు. అందులో ముఖ్యమైనది ఇస్లామాబాద్ రాజధాని ప్రాజెక్ట్‌కు నిర్వాహకుడిగా పనిచేయడం.

### సైన్యపు కమాండర్-ఇన్-చీఫ్
27 అక్టోబర్ 1966న జనరల్ మొహమ్మద్ ముసా రిటైర్ కావడంతో యాహ్యా పాకిస్తాన్ ఆర్మీ యొక్క C-in-C గా నియమించబడ్డాడు. ఈ నియామకాలలో అతను తన ఇద్దరు సీనియర్లైన లెఫ్టినెంట్-జనరల్ అల్తాఫ్ ఖాదిర్ మరియు లెఫ్టినెంట్-జనరల్ బఖ్తియర్ రానాలను అధిగమించాడు.

C-in-C అయిన తర్వాత, యాహ్యా 1966లో పాకిస్తాన్ సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించడంలో చురుకుగా వ్యవహరించాడు. 1965 యుద్ధం తర్వాత సైన్యంలో ప్రధాన మార్పులు జరిగాయి. 1965 వరకు డివిజన్లు నేరుగా GHQ నుండి ఆదేశాలు తీసుకుంటే సరిపోతుందని భావించారు. కానీ యుద్ధంలో ఇది విఫలమై, GHQ–డివిజన్ల మధ్య కార్ప్స్ ప్రధాన కార్యాలయాల అవసరం తలెత్తింది. ఆ సమయంలో పాకిస్తాన్ సైన్యానికి ఒక్క కార్ప్స్ మాత్రమే (I కార్ప్స్ (పాకిస్తాన్)) ఉంది.

యుద్ధం ప్రారంభించిన వెంటనే, అమెరికా భారత్ మరియు పాకిస్తాన్‌ పై సైనిక సహాయంపై నిషేధం విధించింది. ఈ నిషేధం భారత సైన్యంపై ప్రభావం చూపకపోయినా, పాకిస్తాన్ సైన్యపు సాంకేతిక నిర్మాణంలో మార్పులు తీసుకొచ్చింది. అమెరికా విదేశాంగ కార్యదర్శి డీన్ రస్క్ వ్యాఖ్యానిస్తూ: "మీరు యుద్ధం చేయాలనుకుంటే చేసుకోండి, కానీ దానికోసం మేము చెల్లించము" అని అన్నాడు.

దీంతో పాకిస్తాన్ చైనాపై ఆధారపడింది. T-59 (ట్యాంకు) ట్యాంకులు 1966లో అమెరికా M-47/48 ట్యాంకులను భర్తీ చేశాయి. 1965–66లో మొదటి 80 T-59 ట్యాంకులు అందజేశారు. 1966 మార్చి 23న జాయింట్ సర్వీసెస్ పరేడ్‌లో వీటిని ప్రదర్శించారు. 1965 యుద్ధం పాకిస్తాన్ సైన్యంలో ఇన్ఫెంట్రీ కొరతను స్పష్టంగా చూపింది. 1968 నాటికి చైనా సామగ్రితో సన్నద్ధమైన మూడు కొత్త ఇన్ఫెంట్రీ డివిజన్లు (9, 16, 17) ఏర్పాటయ్యాయి.

కొత్త కార్ప్స్ ప్రధాన కార్యాలయాలు కూడా ఏర్పాటయ్యాయి — II కార్ప్స్ (జీలం–రవీ ప్రాంతం), IV కార్ప్స్ (రవీ–సత్లజ్ ప్రాంతం). అదేవిధంగా, తూర్పు పాకిస్తాన్లో కూడా కార్ప్స్ స్థాయి ఫార్మేషన్ (ఈస్ట్రన్ కమాండ్ (పాకిస్తాన్)) ఏర్పాటు చేశారు.
## అధ్యక్ష పదవీకాలం (1969–1971)

1968 చివరి నాటికి పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌లో ప్రభుత్వ వ్యతిరేక భారీ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. 
ఈ ఉద్యమం తూర్పు పాకిస్తాన్ వరకు వ్యాపించి మరింత వేగం అందుకుంది. 
1966లో అధ్యక్షుడు అయూబ్ ఖాన్ చేపట్టిన తాష్కెంట్ ఒప్పందం, విదేశాంగ 
మంత్రి జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టోను పదవి నుంచి తొలగించడం—ఈ నిర్ణయాలు రాజకీయ ఉద్రిక్తతను 
ఇంకా పెంచేశాయి.

అయూబ్ ఖాన్ ప్రతిపక్ష పార్టీలు అయిన పాకిస్తాన్ పీపుల్స్ పార్టీ (PPP), అవామీ లీగ్ (AL) 
వంటి గ్రూపులకు కొన్ని రాయితీలు ఇచ్చినా కూడా ఆందోళనలు తగ్గలేదు.

సంవిధాన ప్రకారం అధికారం బదిలీ చేసి రాజీనామా చేయడానికి బదులుగా, అయూబ్ ఖాన్ 
సైన్యాధ్యక్షుడు యాహ్యా ఖాన్‌ను వ్యవస్థాపక సంక్షోభం నియంత్రించమని కోరాడు, అంటే 
మార్షల్ లా విధించి అధికారాన్ని స్వీకరించాలని అభ్యర్థించాడు.  
1969 మార్చి 24న అయూబ్ ఖాన్ తన అధికార బదిలీ విషయమై యాహ్యా ఖాన్‌కు లేఖ రాశాడు.

1969 మార్చి 26న యాహ్యా ఖాన్ జాతీయ టెలివిజన్‌పై ప్రత్యక్ష ప్రసారంలో దేశమంతా 
మార్షల్ లా విధించబడిందని ప్రకటించాడు.  
1962 రాజ్యాంగం రద్దు చేయబడింది, పార్లమెంట్ రద్దు చేయబడింది, అన్ని పౌర ప్రభుత్వ 
అధికారులను తొలగించారు.

తన తొలి ప్రసంగంలో యాహ్యా ఖాన్ ఇలా చెప్పాడు:

“అస్థిరతను సహించను… ప్రతి ఒక్కరూ తమ పదవుల్లో ఉండాలి.”

### యాహ్యా ఖాన్ ఏర్పాటు చేసిన సైనిక ప్రభుత్వం

యాహ్యా ఖాన్ అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు పశ్చిమ పాకిస్తాన్ (పంజాబీ–పశ్తూన్–ముహాజిర్) 
మరియు తూర్పు పాకిస్తాన్ (బెంగాళీలు) మధ్య తీవ్రమైన జాత్యంతర వివాదం కొనసాగుతోంది.  
1947 తర్వాతి పరిపాలనా విధానాలు తూర్పు భాగానికి అన్యాయంగా ఉండేవన్న భావన మరింత పెరిగింది.

అంతేకాదు, అయూబ్ ఖాన్ నియంతృత్వ పాలన తర్వాత దేశాన్ని ప్రజాస్వామ్యానికి మార్చాల్సిన 
విశాలమైన బాధ్యత కూడా యాహ్యా ఖాన్ భుజాలపై పడింది.

సంవిధాన రూపకల్పన, వన్ యూనిట్ స్కీమ్ రద్దు, తూర్పు పాకిస్తాన్ అసంతృప్తి నివారణ—
ఇవి అన్నీ అతను ఎదుర్కొన్న ప్రధాన సవాళ్లు.

రాజకీయ శాస్త్రవేత్త లారెన్స్ జైరింగ్ వ్యాఖ్యానించారు:

“యాహ్యా ఖాన్‌ను మూర్ఖుడు, క్రూరుడు, రాజీ పడనివాడిగా చిత్రీకరించారు…  
అతడు తప్పించుకోలేని బాధ్యత ఉన్నా, అతడు ఒంటరిగా పనిచేయలేదు… 
ఆ కాలంలోని నాయకులందరూ అదే రాజకీయ–సాంస్కృతిక మూలాలతో పెరిగారు.”

యాహ్యా ఖాన్ నేషనల్ సెక్యూరిటీ కౌన్సిల్ (NSC) ఏర్పాటు చేశాడు, దీని మొదటి సలహాదారుడు 
మేజర్ జనరల్ ఘులామ్ ఒమర్.

ప్లానింగ్ కమిషన్ ఉపాధ్యక్షుడు ఎం.ఎం. అహ్మద్ ప్రకారం—  
తూర్పు పాకిస్తాన్‌తో ఆర్థిక అసమానత తగ్గించడానికి ప్రభుత్వం అభివృద్ధి వ్యయాన్ని తగ్గించి 
సామాజిక రీత్యా ప్రయోజనకరమైన ప్రాంతాలకు నిధులు మళ్లించాల్సి వచ్చింది.

1971లో యాహ్యా ఖాన్ స్వయంగా అంగీకరించాడు:  
“నేను చెడు ఆర్థిక పరిస్థితిని స్వీకరించాను… అలాగే దానినే అప్పగించబోతున్నాను.”

1969లో అతను లీగల్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ ఆర్డినెన్స్ (LFO) విడుదల చేసి, వన్ యూనిట్ స్కీమ్ 
(పశ్చిమ పాకిస్తాన్ ప్రాంతాల విలీనం) రద్దు చేశాడు.  
దీని వల్ల ప్రావిన్సులు మళ్లీ పాత రూపానికి మారాయి.

ఇది తూర్పు పాకిస్తాన్‌పై ఎలాంటి ప్రభావం చూపలేదు.  
ఇది బెంగాళీలలో మరింత అసంతృప్తిని పెంచి స్వతంత్ర డిమాండ్లను పెంచింది.

### 1970 సాధారణ ఎన్నికలు

1969 జూలై 28న డిసెంబర్ 1970లో ఎన్నికలు నిర్వహించబడతాయని ప్రకటించారు.  
1970 డిసెంబర్ 7న ఎన్నికలు జరిగాయి.

తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో—  
**అవామీ లీగ్ (షేక్ ముజీబుర్ రహ్మాన్ నాయకత్వంలో)** దాదాపు అన్ని సీట్లు గెలుచుకుంది.

పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌లో—  
**పాకిస్తాన్ పీపుల్స్ పార్టీ (భుట్టో)** ప్రధాన పార్టీగా వెలిగింది.

జాతీయ అసెంబ్లీ సీట్లు:  
- అవామీ లీగ్ — **160 (అన్నీ తూర్పు పాకిస్తాన్ నుంచి)**  
- PPP — **81**  
- PML — **10**

అత్యంత తీవ్రమైన ప్రాంతీయ విభజన ఈ ఫలితాలు చూపాయి.

PPP – అవామీ లీగ్ మధ్య అధికార బదిలీపై చర్చలు ఫలించలేదు.  
పశ్చిమ పాకిస్తాన్ రాజకీయ నాయకులు అవామీ లీగ్ 6-పాయింట్ల డిమాండ్‌ను విడిపోవడానికి 
దారితీసే చర్యగా చూశారు.

### బంగ్లాదేశ్ యుద్ధం

ఎన్నికల తర్వాత రాజకీయ సంక్షోభం తీవ్రమైపోతుండగా, యాహ్యా ఖాన్ తన సైనిక అధికారులతో 
తూర్పు పాకిస్తాన్ పరిస్థితిపై చర్చలు ప్రారంభించాడు.

1971 మార్చి 25న **ఆపరేషన్ సెర్చ్‌లైట్** ప్రారంభించాడు.  
దీని ద్వారా బెంగాళీ జాతీయవాదాన్ని, తిరుగుబాటును అణచివేయాలనుకున్నారు.

ఈ చర్య ఫలితంగా—  
తీవ్ర నిరసనలు, పౌర యుద్ధం, పాకిస్తాన్ సైన్యంలో బెంగాళీ సభ్యుల తిరుగుబాటు,  
ముక్తి బాహిని ఏర్పాట్లు, ప్రజా నిరసనలు—అన్నీ మరింత బలపడ్డాయి.

మిలియన్ల మంది భారతదేశానికి శరణార్థులుగా వెళ్లారు.  
భారీ అత్యాచారాలు, దహనాలు, హత్యలు చోటుచేసుకున్నాయి.  
అనేక అధ్యయనాలు దీనిని **బంగ్లాదేశ్ జనసంహారం**గా పేర్కొన్నాయి.

ముజీబుర్ రహ్మాన్‌ను రాజద్రోహం ఆరోపణలపై ప్రత్యేక న్యాయస్థానం మరణదండన విధించింది, 
అయితే యాహ్యా ఖాన్ ఆ తీర్పును నిలిపివేశాడు.

తదుపరి, ఇండియా యుద్ధంలో ప్రవేశించింది.  
ఇది **1971 ఇండో–పాక్ యుద్ధం**గా మారింది.

యుద్ధ ఫలితం:  
- తూర్పు పాకిస్తాన్ **బంగ్లాదేశ్‌గా ఏర్పడింది**  
- పాకిస్తాన్ సైన్యం **సరెండర్ చేసింది**  
- 1972 సిమ్లా ఒప్పందం ద్వారా భారత్ ఆక్రమించిన ప్రాంతం తిరిగి ఇచ్చింది.
## వ్యక్తిగత జీవితం
### మతం
ఆయన పేరుకు మాత్రమే ఒక శియా ముస్లిం కాగా, వాస్తవంగా మతాచారాలను పాటించేవారు కాదు. ఇస్లాంలో నిషిద్ధమైన స్త్రీల పట్ల అసక్తి మరియు మద్యం సేవించడం వంటి వాటిలో ఆయన పాల్గొనేవాడని తెలిసింది.

భారతీయ జర్నలిస్ట్ దేవన్ బెరేంద్రనాథ్ వాదన ప్రకారం, యాహ్యా అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత ఒత్తిడిని తట్టుకోలేక, మద్యం మరియు మహిళల పట్ల ఆసక్తి పెంచుకున్నాడు. కానీ సైన్యంలో ఉన్నప్పుడు ఆయన నైతికంగా నిష్కళంకుడు, ఇతర అధికారుల్లా పార్టీల్లో పాల్గొనకుండా కుటుంబంతో సమయాన్ని గడిపేవాడు. అలాగే రమదాన్ ఉపవాసం వంటి ఇస్లామీయ ఆచారాలు పాటించేవాడు. ఈ నేపథ్యంలో అయూబ్ ఖాన్ ఇలా అన్నారని ఆయన పేర్కొన్నాడు: “యాహ్యా ఖాన్ స్థాయి, నైతిక ప్రమాణాలు కలిగిన అరడజను అధికారులు నాకు ఉంటే, పాకిస్తాన్ ఇస్లామీయ ప్రపంచంలో ఏ స్థాయికి ఎదగగలదో చూపించగలను.”

1969–1971 మధ్య ఆయన పాలన సమయంలో, దేశ ప్రధాన ఇస్లామిస్టు పార్టీ అయిన జమాత్-ఎ-ఇస్లామీ నాయకుడు మియాన్ తుఫైల్ మహ్మద్ యాహ్యాను “ఇస్లాం రక్షకుడు” అని అభివర్ణించాడు. వామపక్ష పార్టీలైన పాకిస్తాన్ పీపుల్స్ పార్టీ (పశ్చిమ పాకిస్తాన్) మరియు ఆల్-పాకిస్తాన్ అవామీ లీగ్ (తూర్పు పాకిస్తాన్)లను అణచివేస్తాడనే భావనతో ఆయనను ఇస్లామిక్ రాజ్యాంగానికి అనుకూలుడని భావించారు.

యాహ్యా, ఇంటెలిజెన్స్ సంస్థలు (ఐ‌ఎస్‌ఐ మరియు ఐబి)ను ఉపయోగించి సెక్యులర్ పార్టీలను అదుపులో పెట్టాడు. సమాచార మంత్రిత్వ శాఖను ఉపయోగించి “ఇస్లాం మరియు పాకిస్తాన్ ప్రమాదంలో ఉన్నాయి” అనే ప్రచారాన్ని నడిపించాడు.

ఆయన జీవితాంతంలో, ముఖ్యంగా కారాగారంలో ఉన్న సమయంలో, యాహ్యా మద్యం పూర్తిగా మానేసి “అత్యంత మతపరుడిగా” మారాడు.

### సంబంధాలు
యాహ్యాకు అక్లీమ్ అఖ్తర్ (*జనరల్ రాణీ*)తో సంబంధం ఉన్నట్లు భావించబడుతుంది, కానీ వారు వివాహం చేసుకోలేదు. గాయని మరియు నటి నూర్ జహాన్తో కూడా ఆయన పేరు ముడిపెట్టబడింది.

ఆయన ఒక బెంగాలీ ముస్లిం మహిళ అయిన షమీం కె. హుస్సేన్ (*బ్లాక్ బ్యూటీ*)తో కూడా కొంతకాలం సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు. ఆమె ఇంగ్లీష్‌ తెలిసి, షేక్స్పియర్ మరియు లార్డ్ బైరన్ కవిత్వంపై ఆయనతో చర్చలు చేయడంతో, విదేశాంగ కార్యాలయ నిర్ణయాల్లో కూడా ప్రభావం చూపే స్థాయికి చేరుకున్నట్లు చెప్పబడింది.

### కుటుంబం
యాహ్యా పెద్దన్న ఆఘా మహ్మద్ అలీ ఖాన్ పాకిస్తాన్ ఇంటెలిజెన్స్ బ్యూరో అధిపతిగా పనిచేశాడు. 1935లో పోలీస్ ఇన్స్పెక్టర్‌గా చేరి, తరువాత లాహోర్ వంటి నగరాల్లో సూపరింటెండెంట్ (SP)గా పనిచేశాడు.

యాహ్యా మరియు ఆయన భార్య ఫాఖ్రాకు ఒక కుమారుడు అలీ యాహ్యా ఖాన్, మరియు ఒక కుమార్తె యాస్‌మీన్ ఖాన్ ఉన్నారు.

ఆయన మేనల్లుడు అహ్మద్ అలీ ఒక మేజర్గా పనిచేసి, 1966–1969 మధ్య యాహ్యా యొక్క ఎయిడ్-డి-క్యాంప్గా విధులు నిర్వహించాడు.

### హాబీలు
*[[టైమ్]]* పత్రిక రాసిన ప్రకారం (1971), “సైన్యానికి బయట ఆయనకు తెలిసిన ఏకైక ఆసక్తి — పక్షులు.” ఆయన ప్రెసిడెంట్ హౌస్‌లో ఆస్ట్రేలియన్ చిలుకలు, క్రేన్లు మరియు హంసలను పెంచేవాడు.

అంతేకాక, యాహ్యాకు కవిత్వంపై కూడా ఆసక్తి ఉండేది, ముఖ్యంగా షేక్స్పియర్ మరియు లార్డ్ బైరన్ రచనలు. ఈ కవుల గురించి ఇంగ్లీష్‌లో చర్చించగల వ్యక్తులతో మాట్లాడడం ఆయనకు ఎంతో ఇష్టం.
## తరువాతి సంవత్సరాలు మరియు మరణం

### గృహ నిర్బంధం

జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టో పరిపాలన వచ్చిన తర్వాత, యాహ్యా ఖాన్‌ను గృహ నిర్బంధంలో ఉంచారు. ప్రారంభంలో, యాహ్యా ఖాన్‌ను ఖారియన్ సమీపంలోని బన్నీ రెస్ట్-హౌస్‌లో, అధికారిక నిర్బంధ ఉత్తర్వు లేకుండానే ఉంచారు. ఈ ప్రదేశాన్ని అతన్ని పూర్తిగా ఒంటరిగా ఉంచడానికీ, అలాగే 1971 డిసెంబర్ 26న ఏర్పాటైన హమూదుర్ రెహ్మాన్ కమిషన్ ముందు అతని సాక్ష్యం పొందడానికీ అనుకూలంగా ఉండడం వల్ల ఎన్నుకున్నారు.

1972 జనవరి 11న, ప్రధాన న్యాయమూర్తి హమూదుర్ రెహ్మాన్ కమిషన్ విచారణ జనవరి 17న ప్రారంభమవుతుందని, జనవరి 24లోపు తన వాంగ్మూలాన్ని సమర్పించాలని యాహ్యాకు లేఖ రాశారు.

బన్నీ రెస్ట్-హౌస్‌లో ఉన్న సమయంలో, యాహ్యా కఠిన నిఘాలో ఉండేవాడు. ఆ భవనాన్ని సైనికులు కాపాడేవారు, అతని అన్ని కమ్యూనికేషన్‌లు నియంత్రించబడి ఉండేవి.

నాలుగు నెలల తర్వాత, 1972 ఏప్రిల్ 20న, యాహ్యాను రావల్పిండిలోని అతని వ్యక్తిగత నివాసం 61 హార్లీ స్ట్రీట్‌కు మారుస్తారు. ఇక్కడి నుంచి అతని గృహ నిర్బంధం కొనసాగినా, కఠిన నియంత్రణలు కొంత సడలింపునకు వచ్చాయి. ఇల్లు వద్ద రెండు పోలీసులే కాపలా ఉండేవారు.

### క్షీణించిన ఆరోగ్యం
గృహ నిర్బంధ సమయంలోనే యాహ్యా ఖాన్ ఆరోగ్యం అత్యంత దెబ్బతింది. అతనికి షుగర్, గుండె సంబంధిత వ్యాధులు, అలాగే మానసిక ఆరోగ్య సమస్యలు ఉన్నట్టు నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.

అతనికి వచ్చిన తీవ్రమైన పక్షవాతం, అతన్ని సగం పక్షవాతంతో ఉంచింది మరియు అతని ఊబకాయం పరిస్థితిని మరింత కష్టతరం చేసింది. కొందరి సమాచారం ప్రకారం, విడుదలయ్యే సమయానికి అతను తనను తాను చూసుకునే స్థితిలో కూడా లేకపోయాడు.

1977 వరకు యాహ్యా గృహ నిర్బంధంలోనే ఉన్నాడు. అతని ఆరోగ్యం అత్యంత క్షీణించడంతో, ఖైబర్ పఖ్తూన్ఖ్వా మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రేటర్ జనరల్ ఫజ్లే హక్ అతన్ని విడుదల చేశాడు.

విడుదల తరువాత కూడా యాహ్యా పూర్తిగా ఒంటరిగా, ప్రజా జీవితానికి దూరంగా జీవించాడు. అతను కొన్ని స్వీయ గమనికలు రాసుకున్నాడు, కానీ అవి ప్రచురించబడలేదు. 1980 ఆగస్టు 10న, అతను రావల్పిండి, పంజాబ్, పాకిస్తాన్లో పక్షవాతం వల్ల మరణించాడు.

### రాష్ట్ర అంత్యక్రియలు
యాహ్యా ఖాన్‌కు పూర్తి సైనిక గౌరవాలతో అంత్యక్రియలు నిర్వహించబడ్డాయి. 1977లో జరిగిన సైనిక తిరుగుబాటు తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన జనరల్ జియా-ఉల్-హక్ పరిపాలన, అతనికి మాజీ అధ్యక్షుడిగా, అడ్మినిస్ట్రేటరుగా ఉన్న సేవలకు గుర్తింపుగా సైనిక గౌరవాలు అందించింది.

అంత్యక్రియలు పెషావర్లో జరిగాయి, అక్కడే అతన్ని సర్కిల్ రోడ్ సమాధి స్థలంలో ఖననం చేశారు. సైనిక ఉన్నతాధికారులు మరియు ప్రభుత్వ ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. అతని కలతపుట్టించే వారసత్వంపై వివాదాలు కొనసాగుతున్నప్పటికీ, ఈ అంత్యక్రియలు పాకిస్తాన్ సైనిక నాయకత్వంలో కొనసాగింపు, శ్రేణి గౌరవం చూపించడానికి చేసిన చర్యగా భావించబడుతుంది.
## వారసత్వం

### పాకిస్తాన్‌లో
యాహ్యా ఖాన్‌కు ,  వంటి బిరుదులు ప్రదానం చేయబడ్డాయి, కానీ తరువాత జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టో ప్రభుత్వము ఆయనకు ఇచ్చిన సైనిక పురస్కారాలు తొలగించింది. ఖాన్‌ను పాకిస్తాన్ చరిత్రకారులు పెద్దమొత్తంలో ప్రతికూలంగా చూస్తారు; దేశ నాయకులలో అత్యంత చెడ్డవారిలో ఒకరుగా, అలాగే అత్యంత తప్పుగా అర్థం చేసుకున్నవారిలో ఒకరుగా పరిగణిస్తారు. ఆయన పరిపాలనను ఢాకా పతనం మరియు పాకిస్తాన్ విభజనకు ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటిగా భావిస్తారు, అయినప్పటికీ అది పూర్తిగా ఆయన ఒక్కడి తప్పు కాదు.

### అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో
అమెరికాలో, చైనాతో సంబంధాలు మెరుగుపరచడంలో ఆయన సులభతరం చేసిన పాత్రకు ఆయనను ప్రశంసించారు. అధ్యక్షుడు రిచర్డ్ నిక్సన్ స్వయంగా ఆయనకు ఒక చేతిరాత లేఖ పంపిస్తూ, “మీ వ్యక్తిగత సహాయం లేకుంటే అమెరికా–చైనా సంబంధాల్లో వచ్చిన ఈ విశేష మార్పు సాధ్యపడేది కాదు... భవిష్యత్ తరాలు మరింత శాంతియుత ప్రపంచాన్ని కోరుకుంటే, వారు ఎప్పటికీ మీకు రుణపడి ఉంటారు” అని పేర్కొన్నారు.
## ప్రజాదరణలో
* 1971లో, ఆయనను భయంకరమైన రాక్షసుడిగా చూపిస్తూ, క్వామ్రుల్ హసన్ రూపొందించిన "*ANNIHILATE THESE DEMONS*" పోస్టర్‌లో చిత్రీకరించారు.

* 2023 భారతీయ చిత్రమైన *గాదర్ 2* లో, యాహ్యా ఖాన్ పాత్రను మనోజ్ బక్షీ పోషించారు.

* 2023 భారతీయ చిత్రమైన *[[సామ్ బహదూర్]]* లో, యాహ్యా ఖాన్ పాత్రను మొహమ్మద్ జీషాన్ అయ్యూబ్ పోషించారు.

## మూలాలు