విశాల మగధ

[thumb|మలి [వేద కాలం నాటి వేద సంస్కృతి విస్తరణ. *[[ఆర్యుల వలస సిద్ధాంతం|ఆర్యావర్తం]]* వాయవ్య భారతదేశం, పశ్చిమ గంగా మైదానానికి పరిమితం కాగా, తూర్పున ఉన్న విశాల మగధ ప్రాంతాన్ని వేద రహిత ఇండో-ఆర్యులు ఆక్రమించారు. వారి స్థానాలు మెరూన్ రంగులో లేబుల్ చేయబడ్డాయి.]]
**విశాల మగధ** అనేది ప్రాచీన భారతదేశ చరిత్ర అధ్యయనాలలో ఒక సిద్ధాంతం, దీనిని జోహన్నెస్ బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ ప్రవేశపెట్టారు. ఇది వేద కాలపు నడిబొడ్డుకు తూర్పున, దిగువ గంగా మైదానాలలో (ఆధునిక బీహార్, తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్) అభివృద్ధి చెందిన వేద రహిత రాజకీయ, సాంస్కృతిక రంగాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది దాదాపుగా తరువాతి మగధ సామ్రాజ్య ప్రాంతానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది.

బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ ప్రకారం, పశ్చిమాన ఉన్న కురు రాజ్యం, పాంచాల వేద రాజ్యాలు, తూర్పున ఉన్న విశాల మగధలోని శ్రమణ అనే ఈ రెండు సాంస్కృతిక రంగాల మధ్య ఉన్న సైద్ధాంతిక వ్యతిరేకత నుండి ప్రాచీన భారతదేశంలో రెండు ప్రధాన మతపరమైన, ఆధ్యాత్మిక భావజాలాలు అభివృద్ధి చెందాయి. తూర్పు, పశ్చిమ ప్రాంతాల మధ్య తీవ్రమైన సాంస్కృతిక విభజన ఉందన్న బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ వాదనను, తొలి మగధపై బ్రాహ్మణీకరణ ప్రభావం తక్కువగా ఉందన్న అతని వాదనను విమర్శకులు ప్రశ్నించారు.

## చరిత్ర
ఈ భావనను ఇండాలజిస్ట్ జోహన్నెస్ బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ రాసిన పుస్తకంలో అభివృద్ధి చేశారు. "విశాల మగధ" సాంస్కృతిక ప్రాంత భావన ప్రాచీన మగధ మహాజనపద సాంప్రదాయ రాజకీయ సరిహద్దులకు ఆవల విస్తరించి ఉంది. బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ ఖచ్చితమైన పరిమితులను పేర్కొనలేదు, మ్యాప్‌ను అందించలేదు కానీ “గంగా, యమునా నదుల సంగమానికి తూర్పున ఉన్న ప్రాంతం”, “బుద్ధుడు, మహావీరుడు నివసించిన, బోధించిన భౌగోళిక ప్రాంతం”లను విశాల మగధగా పేర్కొన్నాడు. అందువలన, విశాల మగధ ప్రధాన ప్రాంతం వెలుపల ఉన్న ఆధునిక తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్, బీహార్, పశ్చిమ బెంగాల్ ప్రాంతాలలోని ఇతర ప్రాచీన మహాజనపదాలను కూడా ఈ విశాల మగధ పరిధిలోకి తీసుకుంటారు.

వారు జంతు బలులకు, క్రతువుల్లో జంతు వధకు సైద్ధాంతిక వ్యతిరేకతను పెంపొందించారు. తరువాత ఈ వేద రహిత సంప్రదాయం జైనమతం వంటి మతాలు లేదా తత్వశాస్త్ర పాఠశాలలకు దారితీసింది, ఇవి తరువాత అహింస వంటి భావనలకు దారితీశాయి.

బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ ప్రకారం, శ్రమణ సంస్కృతి "విశాల మగధ"లో ఉద్భవించింది, ఇది ఇండో-ఆర్యన్ సంస్కృతి, కానీ వేద సంస్కృతి కాదు. ఈ సంస్కృతిలో, బ్రాహ్మణుల కంటే క్షత్రియులకు ఉన్నత స్థానం ఇవ్వబడింది, ఇది వేద అధికారం, ఆచారాలను తిరస్కరించింది.

పశ్చిమాన ఉన్న కురు, పాంచాల వేద రాజ్యాలు, తూర్పున ఉన్న విశాల మగధ శ్రమణ సంస్కృతుల మధ్య ఉన్న సైద్ధాంతిక వ్యతిరేకత నుండి ప్రాచీన భారతదేశంలో రెండు ప్రధాన మత, ఆధ్యాత్మిక భావజాలాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

ఆచారబద్ధమైన ఖచ్చితత్వ వ్యవస్థకు ఎంతో ప్రాముఖ్యతనిచ్చిన వేద మతం, పూర్వపు కురు, పాంచాల రాజ్యాల సంస్కృతి నుండి ఉద్భవించింది. ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలపై దృష్టి సారించిన శ్రమణ సంప్రదాయం విశాల మగధలో అభివృద్ధి చెంది, బౌద్ధమతం, జైనమతం, ఆజీవిక, అజ్ఞాన వంటి వేద రహిత (బ్రాహ్మణేతర) మతాలకు, లోకాయత (చార్వాక) నాస్తిక భావజాలానికి దారితీసింది.

## విమర్శ
నోరెలియస్ ప్రకారం, తూర్పు, పశ్చిమ ప్రాంతాల మధ్య తీవ్రమైన సాంస్కృతిక విభజన ఉందన్న బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ వాదనను, తొలి మగధలో బ్రాహ్మణీకరణ ప్రభావం తక్కువగా ఉందన్న భావనను, వచన కాలక్రమంలో అతను ప్రతిపాదించిన సవరణను విమర్శకులు ప్రశ్నించారు. కొత్త సైద్ధాంతిక పోకడలను రూపొందించడంలో సామాజిక-ఆర్థిక, రాజకీయ పరిణామాల పాత్రను విస్మరించినందుకు కూడా అతన్ని విమర్శించారు.

ప్రారంభ ఉపనిషత్తుల కాలాన్ని బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ ఆలస్యంగా నిర్ణయించడాన్ని అలెగ్జాండర్ వైన్ ప్రశ్నించారు. కర్మ, పునర్జన్మ, విముక్తి (మోక్షం) భావనలు వేరే చోట నుండి అరువు తెచ్చుకున్నవి కావని, అవి వేద సంప్రదాయంలోనే అభివృద్ధి చెందాయని ఆయన వాదించారు. బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ అంగీకరించిన దానికంటే మలి వేద కాలపు ఆలోచనలు, ప్రారంభ ఉపనిషత్తుల మధ్య మరింత కొనసాగింపు ఉందని ఆయన పేర్కొన్నారు. తూర్పు ప్రాంతంలోని సనాతన ధర్మాన్ని వ్యతిరేకించే బ్రాహ్మణ ఆలోచనాపరులు ఈ ఆలోచనలను అభివృద్ధి చేశారని వైన్ ప్రత్యామ్నాయ దృక్పథాన్ని ప్రతిపాదించారు, ఇది బ్రాంక్‌హోర్స్ట్ విశాల మగధతో ముడిపెట్టిన సన్యాస, తాత్విక సంస్కృతికి దారితీసింది.

మరోవైపు, థామస్ హాప్కిన్స్‌ను అనుసరించి జెఫ్రీ శామ్యూల్ కూడా మధ్య గంగా ప్రాంతం "విభిన్నమైన, సంబంధిత సాంస్కృతిక సముదాయంగా" ఏర్పడిందని ప్రతిపాదించారు, దీనికి ఉదాహరణగా పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతిని పేర్కొనవచ్చు, ఇది గంగా-యమునా దోయాబ్ దాటి విస్తరించలేదు. ఇది దక్షిణాసియాలో తెలిసిన అత్యంత పురాతన వరి సాగు ప్రాంతం, ఆర్యులు వాయవ్య భారతదేశంలోకి ప్రవేశించే నాటికి ఇది చాల్కోలిథిక్ దశకు చేరుకుంది. హాప్కిన్స్ ప్రకారం, ఆర్యన్ సమాజాలు, ఈ తూర్పు గంగా సంస్కృతి ఇనుప పని, పట్టణీకరణ దిశగా అభివృద్ధి చెందడానికి రెండు వేర్వేరు వనరులుగా ఏర్పడ్డాయి. ఆర్య, వేద సాంస్కృతిక వలయంలోని బ్రాహ్మణులు ఈ తూర్పు, ఆర్యేతర, జైన-బౌద్ధ సాంస్కృతిక రంగాన్ని పూర్తిగా భిన్నమైనదిగా భావించారు, ఈ ప్రాంతంలో సంతానోత్పత్తి ఆరాధన, స్త్రీ దేవతల మతం ఆధిపత్యం చెలాయించింది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* మగధ
* వేద కాలం
* మహాజనపదాలు
* భారతదేశ చరిత్ర

## మూలాలు

వర్గం:వేద కాలం
వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:మగధ సామ్రాజ్యము