మహాకాళీ మాత ఆలయం, పావగఢ్

**మహాకాళీ మాత ఆలయం** (లేదా **మహాకాళీమాత**) అనేది భారతదేశంలోని పంచమహల్ జిల్లాలోని పవగఢ్ కొండ శిఖరంపై ఉన్న ఒక ప్రముఖ హిందూ దేవత ఆలయ సముదాయం, తీర్థయాత్ర కేంద్రం. ఇది చాంపనర్-పవగఢ్ పురావస్తు ఉద్యానవనం పరిధిలో ఉంది. ఇక్కడ దేవిని దుర్గాదేవి లేదా చండీ రూపంలో పూజిస్తారు. ఈ ఆలయంలో 10వ లేదా 11వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావించే కాళీ యంత్రాన్ని కూడా పూజిస్తారు. ఈ ఆలయంలో దేవీమూర్తుల మూడు విగ్రహాలు ఉన్నాయి: మధ్యలో మహాకాళీ మాత, కుడివైపున కాళీ, ఎడమవైపున బహుచరమాత విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

మహాకాళీ విగ్రహం మొదటగా 12వ శతాబ్దంలో ఈ కొండపై స్థాపితమైన శ్వేతాంబర జైనుల అచల్గచ్చ శాఖకు చెందిందిగా చెప్పబడుతుంది. అక్కడ మహాకాళీ దేవిని అచల్గచ్చకు సంబంధించిన ఆదిష్టాయిక దేవతగా ప్రతిష్ఠించారు. పవగఢ్ ఒక ప్రాచీన జైన తీర్థయాత్ర కేంద్రంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. చిత్ర శుద్ధ అష్టమి రోజున ఆలయంలో ఒక పెద్ద జాతర నిర్వహించబడుతుంది. ఈ జాతరకు వేలాది మంది భక్తులు హాజరవుతారు. ఈ ఆలయం 51 మహా పవిత్ర శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. రోప్‌వే ద్వారా కూడా ఆలయాన్ని సులభంగా చేరుకోవచ్చు.

## భూగోళం

కాలికా మాత ఆలయం భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రంలో, హలోల్ సమీపంలో ఉంది. ఇది సముద్ర మట్టానికి 762 మీటర్ల  ఎత్తులో ఉంది. ఈ ఆలయ సముదాయం చాంపనర్-పవగఢ్ పురావస్తు ఉద్యానవనంలో భాగంగా ఉంది. ఇది యునెస్కో గుర్తించిన ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఆలయం ఘనమైన అడవుల మధ్య, ఒక కొండకోతపై ఉంది. ఆలయానికి చేరుకోవడానికి రోడ్డు ముగిసే ప్రదేశం నుండి అడవుల గుండా సుమారు 5 కి.మీ  పొడవైన దారిమార్గం ఉంది. ఈ మార్గంలో పటాయి రావల్ రాజమహల్ శిథిలాలు కూడా కనిపిస్తాయి. మరో ప్రత్యామ్నాయంగా, 1986లో ప్రారంభించబడిన పవగఢ్ రోప్‌వే ద్వారా కూడా ఆలయాన్ని చేరుకోవచ్చు.

## చరిత్ర

10వ–11వ శతాబ్దాలకు చెందినదిగా భావించబడే కాళికా మాత ఆలయం ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత పురాతన ఆలయం. *Fairs and Festivals of Gujarat* (1961) గ్రంథంలో ఆర్. కె. త్రివేది ప్రకారం, కాళికా మాత దేవిని మొదట స్థానిక భీల్, కోలి ప్రజలు పూజించేవారు. పురాణ విశ్వాసం ప్రకారం, దేవి సతి దేవి శరీర భాగాలలో ఒకటి పావగఢ్ శిఖరంపై పడిన ప్రాంతంగా ఇది భావించబడుతుంది. అందువల్ల ఇది మహాకాళీ స్వయంభూ దేవతగా ఇక్కడ స్థిరపడిందని స్థానిక నమ్మకం ఉంది. మహాకాళీని ఆదిపరాశక్తిగా పూజిస్తారు. పావగఢ్ కొండ శిఖరంపై మహర్షి విశ్వామిత్రుడు తపస్సు చేసినట్లు కూడా విశ్వాసం ఉంది.

పావగఢ్ కాలికా మాత దేవిని ఆదివాసీలు కూడా భక్తిశ్రద్ధలతో ఆరాధిస్తారు. 15వ శతాబ్దపు నాటకం *గంగదాస్ ప్రతాప్ విలాస నాటకం*లో ఈ ఆలయ ప్రస్తావన ఉంది.  దేవి కాళీ గౌరవార్థంగా ఆలయానికి పేరు పెట్టబడినట్లు చెబుతారు. ఈ ఆలయాన్ని కాళీ మాత నివాసస్థలంగా భావిస్తారు. ఇది శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా కూడా విశ్వసిస్తారు, ఎందుకంటే దేవి సతి దేవి యొక్క కుడికాలి బొటనవేలు ఇక్కడ పడిందని నమ్మకం ఉంది.

పావగఢ్ పురాతనకాలంలో ఒక ప్రముఖ జైన యాత్రాకేంద్రంగా కూడా ఉండేది. అక్కడి జైన వారసత్వానికి సంబంధించిన ఆధారాలను తొలగించే ప్రయత్నాలు జరిగినట్లు కొందరు వనరులు పేర్కొంటున్నాయి. తాజా ఘటనగా 16 జూన్ 2024న పురాతన సోపాన్ జినాలయంలో విగ్రహాలు ధ్వంసం చేయబడినట్లు వార్తలు వెలువడ్డాయి.

జైన సమాజం న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించగా, చరిత్రాత్మక ఆధారాలను నాశనం చేయరాదని కోర్టు ఆదేశించినట్లు నివేదికలు ఉన్నాయి. పావగఢ్ జైన చరిత్ర 3వ శతాబ్దం క్రీ.పూ. వరకు వెనక్కి వెళ్తుందని కొన్ని వనరులు సూచిస్తున్నాయి.

పావగఢ్‌లో జైన చరిత్రను ఈ విధంగా అనుసరించవచ్చని పేర్కొంటారు:

# క్రీ.శ. 1055లో శ్వేతాంబర ఆచార్యుడు గుణసాగరసూరి జిరావాలా పార్శ్వనాథ ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠించి, 52 ఉపాలయాలతో కూడిన పురాతన ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించాడు. ఈ సందర్భంలో మహాకాళీ దేవి విగ్రహాన్ని కూడా ప్రతిష్ఠించాడని చెబుతారు. తరువాత ఇది హిందువులచే పూజింపబడిందని పేర్కొనబడింది.
# 12వ శతాబ్దంలో ఆచార్య అర్యరక్షితసూరి ఇక్కడ ఆచల్గచ్ఛ స్థాపించినట్లు చెప్పబడుతుంది. ఆయన జైన సన్యాసుల ప్రవర్తనలోకి ప్రవేశించిన తప్పు ఆచారాలకు వ్యతిరేకంగా సంస్కరణ ప్రయత్నాలు చేశారని చెబుతారు. పురాణకథన ప్రకారం మహాకాళీ దేవి ప్రత్యక్షమై ఆయనకు కొత్త ఆదేశాన్ని ప్రారంభించమని ఆశీర్వదించిందని పేర్కొంటారు.
# 16వ శతాబ్దంలో ఆచార్య కల్యాణసాగరసూరి మార్గదర్శకత్వంలో శ్రావకులు మహాకాళీ ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించినట్లు చెబుతారు.
# 18వ శతాబ్దం చివరలో జైన సన్యాసి దీప్‌విజయ కవిరాజ్ రచించిన ప్రశస్తి కావ్యంలో, ఇక్కడ ఉన్న దేవాలయాలను, మహాకాళీ ఆలయం సహా వివరంగా వర్ణించారు.

ఆచల్గచ్ఛకు చెందిన ఆచార్య మహేంద్రప్రభాసూరి, మేరుతుంగసూరి, జయకేశరిసూరి వంటి అనేక సన్యాసులు, అలాగే తపాగచ్ఛకు చెందిన ఆచార్య ధర్మరత్నసూరి, హేమవిమలసూరి తదితరులు కొండపై అనేక విగ్రహాలను ప్రతిష్ఠించారని శ్వేతాంబర గ్రంథాలు పేర్కొంటాయి. ఒక సమయంలో ఈ క్షేత్రంలోని ఆలయాలు పాలితాన కొండ ఆలయాలకు సమానమైన ప్రాముఖ్యత కలవిగా భావించబడ్డాయని కూడా వనరులు సూచిస్తున్నాయి.

## నిర్మాణకళ, సౌకర్యాలు

ఈ చిన్నదైన, సాధారణమైన ఆలయం కోటకట్టుల మధ్యలో ఉంది. ముందుభాగంలో విస్తృతమైన ఓపెన్ ప్రాంగణం ఉండి, యాత్రికుల రద్దీని దృష్టిలో ఉంచుకుని దీన్ని ఎక్కువ సమయం తెరిచి ఉంచుతారు. ఆలయం ముందు దేవికి బలులు అర్పించేందుకు రెండు బలిపీఠాలు ఉన్నాయి. అయితే గత రెండు నుంచి మూడు శతాబ్దాలుగా జంతుబలులు పూర్తిగా నిషేధించబడ్డాయి. ఈ ఆలయంలో కాళీ యంత్రంను కూడా పూజిస్తారు. పాత ఆలయ సముదాయం రెండు భాగాలుగా విభజించబడి ఉండేది. భూమి అంతస్తులో హిందూ ఉపాలయాలు ఉండగా, ఆలయ శిఖరం గుమ్మటంతో కూడిన ముస్లిం దర్గాతో కూడి ఉండేది. భూమి అంతస్తులోని ప్రధాన గర్భగృహంలో మూడు దేవీమూర్తులు ఉన్నాయి. మధ్యలో కలికా మాతను తల రూపంలో (*[[ముఖ్వాతో]]*) ఎరుపు రంగుతో చూపిస్తారు. ఆమె కుడివైపున భద్రకాళి దేవి, ఎడమవైపున బహుచర మాత దేవి ఉంటారు. గుమ్మటాకార ఆలయ శిఖరంలో సూఫీ సంత్ అయిన సదన్ షా పీర్‌కు చెందిన ముస్లిం దర్గ, మౌసోలియం ఉన్నాయి. 2022లో ఆలయ పునర్వికాసం తరువాత, దర్గను సమీప ప్రాంతానికి తరలించి, ఆలయానికి కొత్త శిఖరం నిర్మించారు.
## పండుగలు

ఈ ఆలయం గుజరాత్ రాష్ట్రంలో అత్యంత పెద్ద పర్యాటక, యాత్రా కేంద్రాలలో ఒకటి. ప్రతి సంవత్సరం ఇక్కడికి పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు వస్తుంటారు. చోధ్రీ సమాజంలో జీవితంలో కనీసం ఒక్కసారి అయినా ఈ ఆలయానికి యాత్ర చేయడం సంప్రదాయంగా పరిగణించబడుతుంది. కలికా మాత భక్తులు ఆలయాన్ని సందర్శించినప్పుడు “గంటల వంటి లోహ చిహ్నాలను మ్రోగిస్తూ పూజిస్తారు” అని వర్ణించబడింది. ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబరు, అక్టోబరు నెలల్లో జరిగే నవరాత్రి (శక్తి దేవతలకు అంకితమైన తొమ్మిది రోజుల పూజా ఉత్సవం) సమయంలో అనేక మంది భక్తులు ఇక్కడికి వచ్చి వేడుకల్లో పాల్గొంటారు.

## సమస్యలు, వివాదాలు

2024 జూన్ 16న, కొండపై తీవ్ర విధ్వంస ఘటన జరిగినట్లు నివేదికలు వెలువడ్డాయి. కాలికా మాత ఆలయానికి చేరుకునే పాత మార్గంలో మెట్ల రెండువైపులా ఉన్న అనేక తీర్థంకరుల విగ్రహాలు అపవిత్రం చేయబడి ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. జైన సన్యాసి జిన్‌ప్రేమ్‌విజయ ఈ ఘటనకు వ్యతిరేకంగా స్థానిక కలెక్టర్ కార్యాలయం వద్ద శాంతియుతమైన కానీ ప్రభావవంతమైన నిరసనకు నాయకత్వం వహించారు. స్థానిక జైనులు భారీ సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు. ఈ నిరసన 2024 జూన్ 16 సాయంత్రం ప్రారంభమై, రాత్రంతా కొనసాగి జూన్ 17 వరకు సాగిందని చెబుతారు. ధ్వంసం చేయబడిన విగ్రహాలలో చాలా 400 సంవత్సరాలకు పైగా పురాతనమైనవి. మరికొన్ని చాలా ప్రాచీనమైనవి, అవి ప్రత్యేకంగా శ్వేతాంబర సంప్రదాయానికి చెందినవిగా పేర్కొనబడ్డాయి.  

## ఇవి కూడా చూడండి
* పావగఢ్‌లో జైన ఆలయాలు
* పాలితాన ఆలయాలు
* చంపానెర్–పావగఢ్ పురావస్తు పార్కు స్మారకాలు

## మూలాలు

వర్గం:10వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:గుజరాత్‌లోని హిందూ ఆలయాలు

వర్గం:గుజరాత్ పర్యాటక ప్రదేశాలు