కాశ్మీర్ శైవం

**కాశ్మీర్ శైవం** అనేది అనేక అద్వైత శైవ-శాక్తేయ తాంత్రిక, ఏకత్వ మత సంప్రదాయాల నుండి ఉద్భవించిన సంస్కృత వ్యాఖ్యాన సాహిత్యానికి 20వ శతాబ్దంలో ఇచ్చిన ఉమ్మడి పేరు. దీనిని తరచుగా **త్రిక** సంప్రదాయం లేదా "గుర్తింపు తత్వశాస్త్రం" (*ప్రత్యభిజ్ఞ*) అని కూడా పిలుస్తారు. క్రీ.శ 850 తర్వాత కాశ్మీర్ లోయలో ఈ సంప్రదాయాలు ఉద్భవించాయి. ఇవి 'అనాగరిక' తాంత్రిక కౌల సంప్రదాయాలను ఉన్నత వర్గాల హిందూ నిబంధనలకు అనుగుణంగా మార్చుకున్నాయి. త్రిక శైవం తర్వాత కాశ్మీర్ దాటి విస్తరించింది. ముఖ్యంగా ఒడిశా, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాల్లో అభివృద్ధి చెందింది.
త్రిక సంప్రదాయం ప్రధాన లక్షణాలు దాని ఆదర్శవాద, ఏకత్వ *ప్రత్యభిజ్ఞ* ("స్వయాన్ని ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకోవడం," "గుర్తింపు") తాత్విక వ్యవస్థ. దీనిని ఉత్పలదేవుడు (సుమారు క్రీ.శ. 925–975), అభినవగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 975–1025) ప్రతిపాదించారు. ఈ తత్వశాస్త్రంలో మూడు దేవతలు పరా, పరాపరా, అపరా వంటి అనేక త్రికాలను (ముగ్గురు లేదా మూడు) ఉపయోగిస్తారు.

త్రిక సంప్రదాయం అనేక శైవ ఆగమాలు, శైవ, శాక్తేయ తంత్రాల నుండి విషయాలను గ్రహించినప్పటికీ, దీని ప్రధాన అధికారిక గ్రంథాలు *మాలినీవిజయోత్తర తంత్రం*, *సిద్ధయోగేశ్వరీమత*, *అనామక-తంత్రం.* దీని ప్రధాన వ్యాఖ్యాన రచనలు అభినవగుప్తుని *తంత్రాలోక*, *మాలినీశ్లోకవార్తిక*, *తంత్రసార*. ఇవి అధికారికంగా *మాలినీవిజయోత్తర తంత్రానికి* వ్యాఖ్యానాలు అయినప్పటికీ, ఇవి కాళీ-ఆధారిత క్రమ ఉపవర్గానికి చెందిన కౌల మార్గం నుండి కూడా భారీగా స్వీకరించాయి. ఈ సంప్రదాయంలో మరో ముఖ్యమైన గ్రంథం *విజ్ఞాన భైరవ తంత్రం*. ఇది అనేక యోగ సాధనలను వివరిస్తుంది.

కాశ్మీర్ శైవం, తిరుమూలర్ రచించిన *[[తిరుమందిరం]]*లో వ్యక్తపరిచిన తక్కువ ప్రాచుర్యం పొందిన శైవ సిద్ధాంత ఏకత్వ పాఠశాలతో అనేక అంశాలలో ఏకీభవిస్తుంది. అలాగే పండితులు ప్రామాణిక తాంత్రిక శైవంగా పరిగణించే మెయ్ కందార్ ద్వైత శైవ సిద్ధాంత పాఠశాల విభేదాలను ఇది పంచుకుంటుంది. కాశ్మీర్ శైవ సిద్ధాంతాలు శాక్తేయ శ్రీ విద్య సంప్రదాయంపై చాలా ప్రభావం చూపాయి.

## నామకరణం
*కాశ్మీర్ శైవం* అనేది క్రీ.శ 850 తర్వాత కాశ్మీర్ ప్రాంతంలో అభివృద్ధి చెందిన అనేక అద్వైత శైవ-శాక్తేయ తాంత్రిక మత సంప్రదాయాలకు ఒక ఉమ్మడి పదం. *త్రిక శైవం* ఈ సంప్రదాయాలలో ఒకటి. దీని తత్వశాస్త్రంలో అనేక త్రికాలను (మూడు అంశాల సమూహాలు) ఉపయోగించడం వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది. కాశ్మీర్‌లో ఉన్న ఇతర శైవ పాఠశాలలు కుల, క్రమ, *ప్రత్యభిజ్ఞ* తత్వశాస్త్రం, "స్పందన సిద్ధాంతం" (*స్పంద*).

## చరిత్ర
[thumb|left| కాశ్మీర్ హిమాలయాల్లోని [వంగత్ ఆలయ సముదాయం|వంగత్ వద్ద శైవ ఆలయ సముదాయం]]
### మూలాలు (9వ శతాబ్దం)
క్రీ.శ 850 తర్వాత కాశ్మీర్ ప్రాంతంలో, కౌల తాంత్రిక ఉద్యమాలను గృహస్థులకు అనుకూలంగా మార్చడం ద్వారా కాశ్మీర్ శైవం ఆవిర్భవించింది. ఇది తన అభిప్రాయాలు, ఆచరణలను ప్రామాణిక ఉన్నత కుల హిందూ మతానికి అనుగుణంగా మలచుకుంది. లారెన్స్ పేర్కొన్నట్లుగా, "తీవ్రమైన ఆచరణలను తగ్గించి, ఔచిత్యం ముసుగులో దాచిపెట్టారు లేదా అంతర్గత ధ్యాన రూపకాలుగా వివరించారు."

ఈ మార్పు ఫలితంగా ఏకత్వ శైవ బ్రాహ్మణులు సంస్కృత పండిత గ్రంథాల (*[[శాస్త్రాలు]]*) నమూనాలో సిద్ధాంతాలు, ఆచరణలకు సంబంధించిన క్రమబద్ధమైన మాన్యువళ్లను రూపొందించారు. ఈ గ్రంథాల అభివృద్ధి *[[శివ సూత్రాలు]]* (9వ శతాబ్దం), *స్పందకారిక* (9వ శతాబ్దం)తో ప్రారంభమైంది. ఇవి *స్పంద వ్యవస్థ*కు కేంద్ర గ్రంథాలు. ఇవి శక్తిని *స్పంద* లేదా "విశ్వ స్పందన"గా, శివుని సృజనాత్మక శక్తిగా వివరిస్తాయి.

సంప్రదాయం ప్రకారం, *శివ సూత్రాలు* వసుగుప్తునికి కలలో కనిపించాయి. *స్పందకారిక*ను వసుగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 800-850) లేదా అతని విద్యార్థి భట్ట కల్లట (9వ శతాబ్దం) రచించారు. ఇవి మెయ్ కందార్ శైవ సిద్ధాంత ద్వైత వ్యాఖ్యానానికి వ్యతిరేకంగా, అద్వైత మెటాఫిజిక్స్ (అధిభౌతిక శాస్త్రం), జ్ఞానోదయ విముక్తి మార్గాన్ని ప్రదర్శించడానికి చేసిన శాక్తేయ శైవ ప్రయత్నం. అదే సమయంలో ఇది తిరుమూలర్ ప్రాచీన, అధికారిక తిరుమందిరంలో వ్యక్తపరిచిన ఏకత్వ దృక్పథంతో ఏకీభవిస్తుంది.

[thumb|శివుడు, [పార్వతి (శక్తితో సంబంధం ఉన్నవారు), కాశ్మీర్, 10 లేదా 11వ శతాబ్దం.]]
### వ్యాప్తి, వికాసం (క్రీ.శ. 900–1200)
త్రిక శైవ ప్రధాన సిద్ధాంతకర్తలు శైవ అద్వైత తత్వశాస్త్రానికి చెందిన ప్రత్యభిజ్ఞ (గుర్తింపు) పాఠశాలకు చెందినవారు.

సోమానందుడు (875-925) *శివదృష్టి*ని రచించాడు. ఇది త్రిక పాఠశాలకు చెందిన "మొట్టమొదటి పూర్తి స్థాయి పండిత తత్వశాస్త్ర రచన". ఉత్పలదేవుడు (సుమారు క్రీ.శ. 900–950), అభినవగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 950–1016, ఉత్పలదేవుని శిష్యులలో ఒకరి విద్యార్థి) ప్రత్యభిజ్ఞ వ్యవస్థను దాని పరిపూర్ణ రూపంలోకి అభివృద్ధి చేశారు. ఉత్పలదేవుని *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ-కారిక (భగవంతుని గుర్తింపుపై శ్లోకాలు)* ఈ సంప్రదాయంలోని ప్రధాన రచనలలో ఒకటి. కానీ అభినవగుప్తుని రచనల ముందు ఇది మరుగున పడింది. టోరెల్లా ప్రకారం, "అభినవగుప్తుని *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ-విమర్శిని*, *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ-వృతి-విమర్శిని* (ఉత్పలదేవుని రచనపై వ్యాఖ్యానం) సాధారణంగా ప్రత్యభిజ్ఞ ప్రామాణిక రచనలుగా పరిగణిస్తారు." అయితే "అభినవగుప్తుని ఆలోచనలలో ఎక్కువ భాగం ఉత్పలదేవుడు అప్పటికే వివరించిన అంశాల అభివృద్ధి మాత్రమే" అని టోరెల్లా పేర్కొన్నాడు.

అభినవగుప్తుని తాంత్రిక సంశ్లేషణ "కాశ్మీర్ శైవం" అత్యంత ప్రభావవంతమైన రూపం. ఇది త్రిక, ప్రత్యభిజ్ఞ, కౌల క్రమ, శైవ సిద్ధాంతం వంటి సంప్రదాయాల (వంశాలు) నుండి అంశాలను ఒకచోట చేర్చింది.

అభినవగుప్తుడు శైవ తంత్రంపై అనేక ఇతర రచనలు చేశాడు. అతని *తంత్రాలోక*, *మాలినీశ్లోకవార్తిక*, *తంత్రసార* ప్రధానంగా *మాలినీవిజయోత్తర తంత్రం*పై ఆధారపడి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ అవి కౌల మార్గానికి చెందిన కాళీ-ఆధారిత క్రమ సంప్రదాయం నుండి కూడా భారీగా స్వీకరించాయి. అభినవగుప్తుని *తంత్రాలోక* బహుశా అతని అత్యంత ముఖ్యమైన రచన. క్రిస్టోఫర్ వాలిస్ ప్రకారం, "*తంత్రాలోక* 5,800 శ్లోకాలకు పైగా ఉన్న తాంత్రిక ఆచరణ, తత్వశాస్త్రం అద్భుతమైన వివరణ. ఇది కేవలం సిద్ధాంతాలు, ఆచరణలను లెక్కించడానికి బదులుగా, వాటన్నింటినీ ఒక పొందికైన చట్రంలోకి తెస్తుంది. ఇందులో ప్రతిదానికి దాని స్థానం ఉంది, మొత్తం సందర్భంలో ప్రతిదీ అర్థవంతంగా ఉంటుంది."

అభినవగుప్తుని విద్యార్థులలో ఒకరైన క్షేమరాజు కూడా ఒక ముఖ్యమైన వ్యక్తి. ఇతను చిన్నదైన *[[ప్రత్యభిజ్ఞహృదయం]]* (*స్వీయ-గుర్తింపు సారాంశం*) రచించాడు.

జయరథుడు (క్రీ.శ. 1150–1200) *[[తంత్రాలోక]]*పై వ్యాఖ్యానం రాశాడు.

### క్షీణత (క్రీ.శ. 1200 – 20వ శతాబ్దం)
క్రీ.శ 1200 తర్వాత ప్రాంతంపై ఇస్లామిక్ దండయాత్రల కారణంగా శైవ, బౌద్ధ తాంత్రిక సంప్రదాయానికి సంస్థాగత ఆధారం, మద్దతు చాలా వరకు కనుమరుగైంది. ఇది సంప్రదాయం నెమ్మదిగా క్షీణించడానికి, కుచించుకుపోవడానికి దారితీసింది. అయినప్పటికీ ముఖ్యంగా కౌల ప్రభావిత వంశాలు సంస్థాగత నిర్మాణం లేకపోవడం వల్ల సంచార సన్యాసుల ద్వారా 18వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగాయి.

సుమారు 14వ శతాబ్దం తర్వాత ప్రధాన రచయితలు, ప్రచురణల సంఖ్య తగ్గింది. అయినప్పటికీ రాజానక ఆనంద కవి, అనంతశక్తిపాద, శివోపాధ్యాయ, భాస్కరకంఠ, రాజానక లక్ష్మీరామ, హరభట్ట శాస్త్రి వంటి రచయితలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ప్రధాన కాశ్మీరీ శైవ గ్రంథాలపై ముఖ్యమైన వ్యాఖ్యానాలను రూపొందించారు.

### 20వ శతాబ్దపు పునరుద్ధరణ
20వ శతాబ్దంలో కాశ్మీరీ హిందువు అయిన లక్ష్మణ్ జూ కాశ్మీర్ శైవం పాండిత్య, యోగ ప్రవాహాలు రెండింటినీ పునరుద్ధరించడంలో సహాయపడ్డారు. అతని కృషి అపారమైనది. అతను ఒక తరం పండితులకు స్ఫూర్తినిచ్చాడు. వారు అకాడమీలో కాశ్మీర్ శైవాన్ని విచారణకు అర్హమైన రంగంగా మార్చారు.

ఆచార్య రామేశ్వర్ ఝా వారణాసి పండిత సమాజంలో కాశ్మీర్ శైవం మూలాలను స్థాపించిన ఘనత పొందారు. రామేశ్వర్ ఝా తన సృజనాత్మకత, ప్రాచీన గ్రంథాలతో పరిచయం, వ్యక్తిగత అనుభవాలతో అద్వైత కాశ్మీర్ శైవ భావనలకు ప్రాప్యతను కల్పించారు. అతని సంస్కృత శ్లోకాల రచనలు *పూర్ణత ప్రత్యభిజ్ఞ*, *సమిత్ స్వాతంత్ర్యం* పుస్తకాలుగా ప్రచురించబడ్డాయి.

లిలియన్ సిల్బర్న్ (1908–1993) కాశ్మీర్ శైవం, తంత్రం, బౌద్ధమతంలో నైపుణ్యం కలిగిన ఫ్రెంచ్ ఇండాలజిస్ట్. లూయిస్ రెనౌతో కలిసి పనిచేస్తూ ఆమె సంస్కృతం నుండి కాశ్మీర్ శైవ ప్రధాన గ్రంథాలను అనువదించి ప్రచురించారు. ఇందులో *[[శివ సూత్రాలు]]*, *[[విజ్ఞాన భైరవ తంత్రం]]* ఇతర గ్రంథాలు ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వరకు అప్పుడే కనుగొనబడిన గ్రంథాల మొట్టమొదటి అనువాదాలు. లక్ష్మణ్ జూ విద్యార్థి అయిన సిల్బర్న్, *కుండలిని: ది ఎనర్జీ ఆఫ్ ది డెప్త్స్, ఎ కాంప్రహెన్సివ్ స్టడీ బేస్డ్ ఆన్ ది స్క్రిప్చర్స్ ఆఫ్ కాశ్మీర్ శైవిజం* (Shaiva Traditions of Kashmir, State University of New York Press, 1988) రచించారు.

స్వామి ముక్తానంద, కాశ్మీర్ శైవ ప్రత్యక్ష వంశానికి చెందినవారు కానప్పటికీ, తన స్వంత ప్రత్యక్ష అనుభవం ద్వారా ధృవీకరించబడిన బోధనల పట్ల అనుబంధాన్ని పొందారు. లక్ష్మణ్ జూ వద్ద లోతుగా అధ్యయనం చేసిన జైదేవ సింగ్ అనువాదాలైన *శివ సూత్రాలు*, *ప్రత్యభిజ్ఞహృదయం*, *స్పంద కారికలు*, *విజ్ఞాన భైరవ* గ్రంథాలను ప్రచురించడానికి మోతీలాల్ బనార్సిదాస్‌ను ఆయన ప్రోత్సహించారు. పాశ్చాత్య ధ్యాన సాధకులకు తన రచనలు, ఉపన్యాసాల ద్వారా కాశ్మీర్ శైవాన్ని పరిచయం చేశారు.

*రుద్రయామల తంత్రం*లోని ఒక అధ్యాయమైన *[[విజ్ఞాన భైరవ తంత్రం]]*, లక్ష్మణ్ జూ విద్యార్థి అయిన పాల్ రెప్స్ ద్వారా పాశ్చాత్య దేశాలకు పరిచయం చేయబడింది. అతను దీని ఆంగ్ల అనువాదాన్ని తన పుస్తకం *[[జెన్ ఫ్లెష్, జెన్ బోన్స్]]*లో చేర్చాడు. శివుడు, అతని సహచరి దేవి లేదా శక్తి మధ్య సంభాషణగా ఉండే ఇది 112 ధ్యాన పద్ధతులను లేదా కేంద్రీకృత పద్ధతులను (*[[ధారణ]]లు*) అందిస్తుంది.

## తత్వశాస్త్రం
### ప్రభావాలు
త్రిక శైవం అనేది అద్వైత ఆదర్శవాద, ఏకత్వ దైవవాదం. దీనిపై శైవ అద్వైతి వసుగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 800–850) రచనలు, ఆగమాలు, శైవ-శాక్తేయ తంత్రాలు, కౌల గ్రంథాల వంటి అనేక శైవ గ్రంథాల ప్రభావం ఉంది. త్రిక తాత్విక వ్యవస్థ *ప్రత్యభిజ్ఞ*ను సోమానందుడు (సుమారు క్రీ.శ. 900–950), ఉత్పలదేవుడు (సుమారు క్రీ.శ. 925–975), అభినవగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 975–1025), అతని శిష్యుడు క్షేమరాజు (సుమారు క్రీ.శ. 1000–1050) తమ రచనలలో సమర్పించారు.

క్రిస్టోఫర్ వాలిస్ ప్రకారం, త్రిక శైవ తత్వశాస్త్రం సాంఖ్య పాఠశాల అస్తిత్వ వ్యవస్థను చాలా వరకు స్వీకరించింది. ఉదాహరణకు దాని 25 *తత్వాల* వ్యవస్థను విస్తరించి, తన సొంత 36 తత్వాల వ్యవస్థ కోసం పునర్వివరించింది. త్రికకు మరొక ముఖ్యమైన మూలం తిరుమూలర్ శైవ సిద్ధాంత ఏకత్వ దైవవాదం. శైవులు బౌద్ధ విజ్ఞానవాద, ప్రమాణవాద తత్వవేత్తల రచనల ద్వారా కూడా ప్రభావితమయ్యారు. ముఖ్యంగా ధర్మకీర్తిని ప్రాథమిక శైవేతర ప్రత్యర్థిగా తీసుకున్నారు. అతని సిద్ధాంతాలు కొన్నిసార్లు *ప్రత్యభిజ్ఞ* వ్యవస్థలో కలిసిపోయాయి.

### త్రికాలు (Triads)
[thumb|right|పది [మహావిద్యలు|మహావిద్యలతో కూడిన శ్రీ యంత్రం రేఖాచిత్రం. త్రిభుజాలు శివుడు, శక్తులను సూచిస్తాయి, పాము స్పంద, కుండలినిని సూచిస్తుంది.]]

త్రిక శైవ సిద్ధాంతంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం పరమసత్యం, దృశ్యమాన వాస్తవికతను వివరించడంలో అనేక త్రికాలను (త్రిశూలంతో సూచించబడతాయి) ఉపయోగించడం. అందుకే దీనికి *త్రిక* అని పేరు వచ్చింది. అభినవగుప్తుని వంటి ఆలోచనాపరుల త్రిక-రచనలలో వివరించిన అనేక త్రికాలు ఉన్నాయి:
* మూడు వాస్తవాలు: శివ (పరమోన్నత అతీంద్రియ), శక్తి (సృష్టిలో అంతర్లీనంగా ఉన్న సృజనాత్మక శక్తి, స్థూల సూక్ష్మ జగత్తుల మధ్య సంబంధం), అణు (పరిమిత అణువు లేదా వ్యక్తి, అంతిమ సత్యం పూర్తి చిత్రం, స్థూల జగత్తు సూక్ష్మ రూపం). కాశ్మీర్ శైవంలో శక్తి దేవి శివునిలో అంతర్భాగం. శివుడు శక్తి సృజనాత్మక బలానికి *శక్తిమంతుడు* ("యజమాని"). మానవుడు శివునితో ఏకత్వాన్ని శక్తి ద్వారానే గుర్తిస్తాడు.
* మూడు శక్తులు: *ఇచ్ఛా* (సంకల్పం), *జ్ఞాన* (తెలుసుకోవడం), *క్రియా* (పని). దేవుడితో సహా ఏ జీవి ఏ చర్య అయినా ఈ మూడు ప్రాథమిక శక్తులకు లోబడి ఉంటుంది. ఏదైనా చర్య లేదా ప్రక్రియ ప్రారంభంలో ఇచ్ఛ లేదా సంకల్పం ఉంటుంది. జ్ఞానం ద్వారా ఆ చర్యను ఆచరణలో పెట్టడానికి ముందే మనస్సులో స్పష్టంగా వ్యక్తీకరిస్తారు. అప్పుడు క్రియ, చర్య శక్తి వస్తుంది.
* మూడు అస్తిత్వాలు: *పతి* (శివుడు), *పాశ* (బంధం), *పశు* (జీవాత్మ)
* శక్తి త్రికం లేదా ముగ్గురు దేవతలు: పరా (అతీంద్రియ), పరాపరా (అతీంద్రియ, అంతర్లీన), అపరా శక్తి (అంతర్లీన)
* జ్ఞానం మూడు కోణాలు: *ప్రమాతృ* (విషయ గ్రహీత), *ప్రమాణ* (జ్ఞాన పద్ధతులు), *ప్రమేయ* - తెలిసిన వస్తువు.
* చైతన్యం మూడు స్థితులు: *జాగ్రత్* (మెలకువ), *స్వప్న* (కల), *సుషుప్తి* (గాఢ నిద్ర)
* మూడు ఆధ్యాత్మిక మార్గాలు: *శాంభవోపాయ*, *శాక్తోపాయ*, ఆణవోపాయ
* అతీంద్రియ త్రికం: *ప్రకాశ* (కాంతి), *[[విమర్శ]]* (చైతన్యం), *సామరస్య* (ఏకరీతి ఆనందం)
* మూడు మలినాలు: ఆణవమల, మాయ, కర్మ

### ఏక చైతన్యం ప్రపంచంలోని వైవిధ్యంగా వికసిస్తుంది
త్రిక గుర్తింపు పాఠశాల ప్రాథమిక సిద్ధాంతాన్ని ఉత్పలదేవుడు *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ-కారిక*లో ఈ విధంగా సంగ్రహించారు:

ఈ పాఠశాల సిద్ధాంతాన్ని క్షేమరాజు తన *ప్రత్యభిజ్ఞ-హృదయం*లో ఇలా వివరించారు:

### స్పంద (Spanda)
త్రిక సిద్ధాంతం చైతన్యాన్ని క్రియాశీలకంగా, చైతన్యవంతంగా పరిగణిస్తుంది. దీనిని విశ్వవ్యాప్త చైతన్యం సహజమైన కంపనం లేదా స్పందన (*స్పంద*)గా వివరిస్తుంది. ఇది దాని స్వేచ్ఛ (*స్వాతంత్ర్య*), శక్తి (*[[శక్తి|శక్తి]]*) వ్యక్తీకరణ. దీని కారణంగా ఈ తత్వశాస్త్రం ఆదర్శవాద అయినప్పటికీ ప్రపంచ వాస్తవికతను, దైనందిన జీవితాన్ని నిరపేక్ష చైతన్యం నిజమైన పరిణామం (*పరిణామ*), అభివ్యక్తి లేదా రూపం (*ఆభాస*)గా ధృవీకరిస్తుంది. పరమసత్యం కాంతి (*ప్రకాశ*), ప్రతిబింబ ఎరుక (*విమర్శ*) రూపకం ద్వారా కూడా వివరించబడుతుంది.

### ప్రత్యభిజ్ఞ (Pratyabhijna)
త్రిక శైవానికి కేంద్ర బిందువు ''ప్రత్యభిజ్ఞ'', అంటే "గుర్తింపు." వ్యుత్పత్తి ప్రకారం, *ప్రత్యభిజ్ఞ* అనేది *ప్రతి-* ("తిరిగి") + *అభి-* ("దగ్గరగా") + **జ్ఞా* ("తెలుసుకోవడం") నుండి ఏర్పడింది. కాబట్టి దీని అర్థం "స్వయాన్ని ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకోవడం," "గుర్తింపు."

ఈ తత్వశాస్త్రం కేంద్ర సిద్ధాంతం ఏమిటంటే, ప్రతిదీ నిరపేక్ష చైతన్యం అభివ్యక్తి లేదా విస్తరణ. దీనిని *[[శివుడు|శివ]]* అని పిలుస్తారు. ఈ ప్రాథమిక వాస్తవికతను "తిరిగి గుర్తించడం" సాధ్యమవుతుంది. పరిమితుల నుండి విముక్తి పొంది, శివునితో గుర్తింపు పొంది ఆనందంలో మునిగిపోవచ్చు. ఈ విధంగా బానిస (*పశు*: మానవ స్థితి) బంధాలను (*[[పాశ]]*) వదిలించుకుని యజమాని (*పతి*: దైవ స్థితి) అవుతాడు.

ఉత్పలదేవుని వంటి ఆలోచనాపరులు వివరించిన 'గుర్తింపు తత్వశాస్త్రం' (ప్రత్యభిజ్ఞ) ప్రకారం, అన్ని ఆత్మల గుర్తింపు దేవుడు (ఈశ్వర) లేదా శివునితో (ఏకైక వాస్తవికత, ఉనికి, నిరపేక్ష చైతన్యం) ఒకటిగా ఉన్నప్పటికీ, మాయ లేదా అజ్ఞానం కారణంగా వారు దీనిని మర్చిపోయారు. అయితే జ్ఞానం ద్వారా ఒకరు తమ ప్రామాణిక దైవిక స్వభావాన్ని గుర్తించి విముక్తి పొందిన జీవిగా మారవచ్చు.

ఈ ఏకైక సుప్రీం రియాలిటీని కొన్నిసార్లు *[[అహం]]* (హృదయం) అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది శివుని అద్వైత అంతర్గత ప్రదేశం, మొత్తం అభివ్యక్తికి ఆధారం, సుప్రీం మంత్రం, శక్తితో సమానం.

### అద్వైత వేదాంతంతో పోలిక
కాశ్మీర్ శైవం, అద్వైత వేదాంతం రెండూ విశ్వవ్యాప్త చైతన్యాన్ని (*చిత్* లేదా *బ్రహ్మన్*) గుర్తించే అద్వైత తత్వశాస్త్రాలు. కానీ ఈ అత్యున్నత వాస్తవికత, దృశ్యమాన ప్రపంచం మధ్య సంబంధంపై వాటికి భిన్నమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. అద్వైత వేదాంతంలో ఈ చైతన్యం (బ్రహ్మన్) మాత్రమే అంతిమంగా వాస్తవం కాగా, దృశ్యమాన ప్రపంచం *మాయ*, భ్రమగా పరిగణించబడుతుంది. కాశ్మీర్ శైవంలో అన్ని వస్తువులు ఈ చైతన్యం అభివ్యక్తి. దృశ్యమాన ప్రపంచం (*శక్తి*) వాస్తవమైనది, చైతన్యం (*చిత్*)లో ఉనికిని కలిగి ఉంటుంది.

## ఆచరణ
### ఆవశ్యకతలు
thumb|right|త్రిక శైవ తాంత్రిక సాధనలను చేపట్టడానికి తాంత్రిక దీక్ష (''దీక్ష'') అవసరం.
ఇది ఒక తాంత్రిక సంప్రదాయం కాబట్టి, త్రిక యోగ సాధనకు తాంత్రిక దీక్ష లేదా దీక్ష అవసరం. సంప్రదాయానికి ప్రధాన వనరు అయిన *మాలినీవిజయోత్తర తంత్రం* ఇలా చెబుతోంది: "దీక్ష లేకుండా శైవ యోగానికి అర్హత లేదు."

### నాలుగు ఉపాయాలు (Four upayas)
*మోక్షం* సాధించడానికి *సాధన* లేదా ఆధ్యాత్మిక ఆచరణ అవసరం. దైవంలో పూర్తి ఇమ్మర్షన్ (సమావేశ) చేరుకోవడానికి త్రిక గ్రంథాలు నాలుగు ప్రధాన పద్ధతులను (*ఉపాయ*-లు) వివరిస్తాయి:

# *ఆణవోపాయం*, మూర్తీభవించిన పద్ధతి లేదా వ్యక్తిగత పద్ధతి. ఇది శరీరం, శ్వాస, సూక్ష్మ శరీర కేంద్రాలు (చక్రాలు), ఊహలను ఉపయోగించే వివిధ పద్ధతులను నొక్కి చెబుతుంది. ఇది చర్య శక్తి (క్రియా-శక్తి)పై దృష్టి పెడుతుంది. ఈ పద్ధతిలో శాస్త్రీయ యోగ సాధారణ పద్ధతులు చాలా వరకు ఉన్నాయి: ధ్యానం (ధ్యాన), ప్రాణాయామ, విజువలైజేషన్, మంత్రాలు, బీజాక్షరాలతో ధ్యానం (వర్ణ-ఉచ్చార), సూక్ష్మ కేంద్రాల క్రియాశీలత, యోగ భంగిమలు (కరణ), ధ్యాన కర్మ ఆచరణ (పూజ).
# *శాక్తోపాయం*, సాధికారిక పద్ధతి లేదా చైతన్య శక్తి పద్ధతి. వాలిస్ రాసిన ప్రకారం ఈ పద్ధతి "వాస్తవికతకు అనుగుణంగా లేని మానసిక నిర్మాణాలను (అశుద్ధ-వికల్పాలు) తొలగించడం, జ్ఞానాన్ని పెంపొందించడం అంటే వాస్తవికతకు అనుగుణంగా ఉండే అవగాహన పద్ధతులపై (శుద్ధ-వికల్పాలు) దృష్టి పెడుతుంది." ఈ పద్ధతి ప్రధానంగా తెలుసుకునే శక్తితో (జ్ఞాన-శక్తి) పనిచేస్తుంది.
# *శాంభవోపాయం*, చైతన్య పద్ధతి. ఇది చైతన్యం స్వచ్ఛమైన సంకల్పంతో (ఇచ్ఛా-శక్తి) పనిచేసే అనుగ్రహ మార్గం. ఇది ఒక భావనారహిత (నిర్వికల్ప) పద్ధతి. ఇది దైవాన్ని చేరుకోవడానికి దైనందిన అనుభవాలు, బీజ మంత్రాలు లేదా కొన్ని సరళమైన పద్ధతులతో పనిచేయవచ్చు. ఆకాశం వైపు చూడటం, శక్తివంతమైన భావోద్వేగంలో లీనమవడం లేదా "గ్రహించిన మొదటి క్షణాన్ని పట్టుకోవడం" వంటివి.
# *అనుపాయం*, 'పద్ధతి లేని' పద్ధతి. వాలిస్ దీనిని చాలా అరుదైన సందర్భమని వివరించాడు. ఇందులో "శక్తిపాత మేల్కొలుపు ఎంత తీవ్రంగా ఉంటుందంటే, నిజమైన గురువు నుండి ఒకే ఒక బోధన ఆ మేల్కొలుపును శాశ్వతంగా స్థిరీకరించడానికి సరిపోతుంది."

## గ్రంథాలు
సాధారణంగా శైవ లిఖిత సంప్రదాయం మొత్తాన్ని మూడు ప్రాథమిక భాగాలుగా విభజించవచ్చు: *ఆగమ శాస్త్రం*, *స్పంద శాస్త్రం*, *ప్రత్యభిజ్ఞ శాస్త్రం*.

1. *[[ఆగమాలు|ఆగమ]] శాస్త్రం*: ఇవి శివుని నుండి వచ్చిన ప్రత్యక్ష దైవవాణిగా పరిగణించబడే రచనలు. ఈ రచనలు మొదట గురువు నుండి అర్హులైన శిష్యుడికి మౌఖికంగా అందించబడ్డాయి. వీటిలో మాలినీవిజయ తంత్రం, స్వచ్ఛంద తంత్రం, విజ్ఞాన భైరవ తంత్రం, నేత్ర తంత్రం, మృగేంద్ర తంత్రం, రుద్రయామల తంత్రం, *[[శివ సూత్రాలు]]* ఇతర ముఖ్యమైన గ్రంథాలు ఉన్నాయి.

2. స్పంద శాస్త్రం: దీని ప్రధాన రచన వసుగుప్తుని శిష్యుడైన భట్ట కల్లట రాసిన స్పంద కారిక. దీనికి అనేక వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. వాటిలో రెండు ప్రధానమైనవి: స్పంద సందోహ (ఇది స్పంద కారిక మొదటి శ్లోకాల గురించి మాత్రమే మాట్లాడుతుంది), స్పంద నిర్ణయ (ఇది పూర్తి వచనానికి వ్యాఖ్యానం).

3. *[[ప్రత్యభిజ్ఞ]] శాస్త్రం*: ఇవి ప్రధానంగా అధిభౌతిక విషయాలను కలిగి ఉన్న రచనలు. వీటి అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక, మేధో స్థాయి కారణంగా శైవ లిఖిత సంప్రదాయంలో ఈ భాగం దీక్ష లేనివారికి అర్థం చేసుకోవడం కష్టం. అయినప్పటికీ ఈ రచనల సముదాయం ఆధ్యాత్మిక సాక్షాత్కారానికి సరళమైన, ప్రత్యక్ష పద్ధతిని సూచిస్తుంది. *ప్రత్యభిజ్ఞ* అంటే "గుర్తింపు". ఇది ప్రతి మానవునిలో దాగి ఉన్న దైవిక స్వభావాన్ని (ఆత్మ) ఆకస్మికంగా గుర్తించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ వర్గంలో అత్యంత ముఖ్యమైన రచనలు: రాజానక క్షేమరాజు రాసిన ప్రత్యభిజ్ఞ హృదయం,  ఉత్పలదేవుని ప్రాథమిక రచన ఈశ్వర ప్రత్యభిజ్ఞ, దానికి వ్యాఖ్యానం ఈశ్వర ప్రత్యభిజ్ఞ విమర్శిని. ఈశ్వర ప్రత్యభిజ్ఞ అంటే నిజానికి భగవంతుని (*ఈశ్వర*) తన హృదయానికి సమానమైన వానిగా ప్రత్యక్షంగా గుర్తించడం. *ఉత్పలదేవుని* కంటే ముందు అతని గురువు సోమానందుడు శివ దృష్టి (*శివుని దర్శనం*) రాశాడు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* లల్లేశ్వరి

## మూలాలు