అజీముల్లా ఖాన్

**అజీముల్లా ఖాన్ యూసఫ్జాయ్** (17 సెప్టెంబరు 1830-18 మార్చి 1859), దివాన్ అజీముల్లాఖాన్, *క్రాంతిదూత్* అని కూడా పిలుస్తారు, 1857 భారత తిరుగుబాటు సైద్ధాంతిక నాయకుడు. ఆయన మొదట కార్యదర్శిగా, తరువాత ప్రధానమంత్రిగా మరాఠా పేష్వా రెండవ నానా సాహెబ్కు కార్యదర్శిగా, తరువాత ప్రధానమంత్రిగా (అందుకే *దివాన్ అనే* ఉపసర్గ) నియమించబడ్డాడు .

అజీముల్లా ఖాన్ 1857 భారత తిరుగుబాటు పాల్గొన్నాడు, ప్రధానంగా సైద్ధాంతికంగా, నానా సాహెబ్ వంటి ముఖ్యమైన ప్రభువులను ప్రభావితం చేశాడు.

## జీవితచరిత్ర
అజీముల్లా ఖాన్ పూర్తి పేరు *అజీముల్లా ఖాన్ యూసుఫ్జాయ్*. ఆయన చిన్నతనంలో తన తండ్రిని కోల్పోయాడు, కాన్పూర్ ఒక మిషన్లో ఆశ్రయం కల్పించినప్పుడు తన తల్లితో పాటు 1837-38 కరువు నుండి ఆకలితో ఉన్న ముస్లిం బాలుడిగా రక్షించబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ నేర్చుకున్నాడు, ఇది 19వ శతాబ్దంలో ఒక భారతీయుడికి సాధించిన విజయం. అనేక మంది బ్రిటిష్ అధికారులకు కార్యదర్శిగా పనిచేసిన తరువాత, ఆయన దివంగత పేష్వా బాజీ రావు II దత్తపుత్రుడు మరాఠా పేష్వా నానా సాహెబ్ II కార్యదర్శిగా, సలహాదారుగా సేవలోకి తీసుకున్నారు. తన పెంపుడు తండ్రి (బిథోర్ కు బహిష్కరించబడిన) మంజూరు చేసిన £80,000 వార్షిక పింఛను తనకు ఇవ్వమని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సుదీర్ఘ విజ్ఞప్తిలో నానా సాహిబ్ పాల్గొన్నాడు. నానా సాహిబ్ పేష్వా బాజీ రావు ఆస్తి  బిరుదును వారసత్వంగా పొందినప్పటికీ, కంపెనీ చెల్లించే పెన్షన్ ఆయన మరణంతో రద్దు చేయబడింది. 1853లో తన కేసును బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంతో వాదించడానికి అజీముల్లా అనే ప్రతినిధి బృందాన్ని ఇంగ్లాండ్ కు నడిపించడానికి నానా సాహిబ్ ఎంపిక చేశారు.

ఇంగ్లాండ్లో, అజీముల్లా లూసీ, లేడీ డఫ్-గోర్డాన్, ఒక మేధావి,  అనువాదకుడు, అతని భర్త పౌర సేవకుడు, కోర్టు కార్యకర్త  అప్పటి ప్రధానమంత్రికి బంధువు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారి అయిన, లూసీకి చిన్ననాటి స్నేహితుడు అయిన తత్వవేత్త జాన్ స్టువర్ట్ మిల్ ద్వారా బహుశా ఈ పరిచయం వచ్చింది. అజీముల్లా డఫ్ గోర్డన్స్ వద్ద ఎషర్ వారి ఇంటిలో బస చేశారు,  లూసీ సంస్థలో ఆమె స్నేహితులు డికెన్స్, కార్లైల్, మెరెడిత్, టెన్నిసన్, బ్రౌనింగ్ & ఠాక్రే కలుసుకుని ఉండవచ్చు (ప్రత్యక్ష ఆధారాలు లేనప్పటికీ). నానా సాహిబ్ కోసం పెన్షన్ పునరుద్ధరణ పొందాలనే లక్ష్యం విఫలమైంది మరియు అజీముల్లా ఖాన్ను చేదు చేసింది.

తిరిగి వెళ్ళేటప్పుడు, అజీముల్లా బృందం కాన్స్టాంటినోపుల్‌లో ఆగింది, అది అప్పట్లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో భాగం. అక్కడ ఆయన టైమ్స్ కరస్పాండెంట్ విలియం హోవార్డ్ రస్సెల్‌ను కలిశాడు, ఆయన బ్రిటిష్ సైన్యం ఎదుర్కొన్న నష్టాలు, ఎదురుదెబ్బలపై యువ ముస్లిం అధికారి ఆసక్తిని గమనించాడు. అజీముల్లా టర్కిష్, రష్యన్ గూఢచారులను సంప్రదించినట్లు నివేదించబడింది. ఆయన లక్ష్యం విఫలమైనప్పటికీ, బహుశా ఆయన మరింత ప్రమాదకరమైన ఆలోచనతో తిరిగి వచ్చి, 1857 నాటి భారత తిరుగుబాటు విత్తనాన్ని నానా సాహిబ్ మనస్సులో నాటారు.  అజీముల్లా ఒక ఫ్రెంచ్ ప్రింటింగ్ ప్రెస్‌ను కూడా తిరిగి తీసుకువచ్చాడు, దీనిని ఇతరులు భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా విధ్వంసక సాహిత్యాన్ని ముద్రించడానికి, పంపిణీ చేయడానికి ఉపయోగించారు.

ఆ తరువాత జరిగిన గొప్ప తిరుగుబాటు, "భారతీయ తిరుగుబాటు" లో అజీముల్లా పాత్ర సైనిక పాత్ర కంటే రాజకీయమైనది. తిరుగుబాటుకు ప్రధాన నాయకులలో ఒకరైన నానా సాహిబ్కు ప్రధాన సలహాదారుగా ఉన్నప్పటికీ, ఆయన హిందూ ఆస్థానంలో ముస్లిం, వక్త, సైనికులు అవసరమయ్యే సమయంలో, వ్యక్తిగత సంపద, ప్రభువులు లేదా మద్దతుదారులు లేని సమయంలో, ఆయన త్వరలో ఒక ఉపాంత వ్యక్తి అయ్యాడు. అయితే కాన్పూర్ ముట్టడి ముగించిన చర్చలలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. నానా సాహిబ్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ, అజీముల్లా బ్రిటిష్ దండు కమాండర్ మేజర్-జనరల్ సర్ హ్యూ వీలర్‌ను కలిశాడు, దండు వారి కుటుంబాలను అలహాబాద్‌లో పడవలో సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించాలని ఒప్పందం కుదిరింది. మరుసటి రోజు ఆయన నానా సాహిబ్ సలహాదారులు,  అధికారుల బృందంలో కనిపించాడు, వారు ఎదురు చూస్తున్న పడవలపైకి ఎక్కేటప్పుడు చాలా మంది శరణార్థులను ఆకస్మిక దాడి చేసి చంపారు.

అజీముల్లా ఖాన్ బహుశా 1859 చివరిలో, తిరుగుబాటును అణిచివేసిన తరువాత, నేపాల్ సరిహద్దు దేశం టెరాయ్ లో బ్రిటిష్ వారి నుండి పారిపోయి జ్వరంతో మరణించాడు. మారువేషంలో కలకత్తా చేరుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు, లేదా భారతదేశం నుండి తప్పించుకుని చివరికి కాన్స్టాంటినోపుల్లో హత్యకు గురైనప్పుడు ఆయన మశూచి కారణంగా మరణించాడని ఇతర వృత్తాంతాలు పేర్కొన్నాయి.

కాన్పూర్‌లోని అజీముల్లా అవెన్యూ అనే రహదారికి అతని గౌరవార్థం పేరు పెట్టారు

## వారసత్వం
భారతదేశం మొట్టమొదటి జాతీయ పాట తిరుగుబాటు సమయంలో రూపొందించబడింది, *పాయమ్-ఎ-ఆజాది* లేదా 'ది మెసేజ్ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్' అజీముల్లా ఖాన్ రచించి ఢిల్లీ నుండి ఉర్దూ & హిందీ ప్రచురించబడింది. ఇది ఈ క్రింది విధంగా నడిచింది:హమ్ హేన్ ఇస్ కే మాలిక్, హిందూస్తాన్ హమారా | *పాక్ వతన్ హే కౌమ్ కా జన్నత్ సే భీ ప్యారా.*  (మేము దాని యజమానులం, అది మాకు చెందినది. ఇది మా పవిత్ర భూమి, స్వర్గం కంటే సుందరమైనది.)

యే హమారీ మిల్కియత్ హిందుస్తాన్ హమారా | ఈస్ కీ రూహానియత్ సే రోషన్ హే జగ్ సారా. [ఇది మన హిందూస్తాన్, మనది. ప్రపంచం మొత్తం దాని ఆధ్యాత్మికతతో ప్రకాశిస్తుంది.]

*కితనా క఼దీమ్ కితనా నయీమ్, సబ్ దునియా సే నియారా |* కార్తి హే జర్ఖేజ్ జిసె గాంగ్-ఓ-జమాన్ కీ ధారా. [ఇది పాతది సౌకర్యవంతమైనది, ఇది ప్రపంచంలో ప్రత్యేకమైనది. గంగా జమునా దాని భూములకు నీటిపారుదల చేస్తాయి].

*ఊపర్ బర్ఫీల పర్వత్ పెహ్రే-దార్ హమారా |* *నీచే సాహిల్ పర్ బజ్తా సాగర్ కా నక్కార*. [పైన మంచుతో కప్పబడిన పర్వతాలు మమ్మల్ని కాపాడుకుంటాయి. దిగువ అంచున సముద్ర గర్జించడం మీకు వినపడుతుంది.]

*ఇస్ కీ ఖానే ఉగల్ రహీన్ సోనా, బీరా, పారా |* ఇస్ కీ షాన్ షౌకత్ కా దునియా మే జైకారా. [దాని గనులు బంగారం, వజ్రాలు, పాదరసం ఉత్పత్తి చేస్తాయి. దీని గొప్పతనం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది].

*ఆయా ఫిరంగీ డోర్ సే, ఐసా మంతర్ మారా |* లూటా డోనో హతూన్ సే ప్యారా వతన్ హమారా. [బ్రిటిష్ వారు చాలా దూరం నుండి వచ్చారు, ఒక ఉపాయం చేశారు. మా ప్రియమైన భూమిని రెండు చేతులతో దోచుకున్నారు.]

ఆజ్ షబీదోన్ నె తుమ్కో, అహ్ల్-ఎ-వతన్ లాల్కారా | తోడో గులామీ కీ జంజీరెన్ బరసన్ అంగారా. [దేశ-సహచరులారా, అమరవీరులు మిమ్మల్ని పిలుస్తున్నారు. బానిసత్వ సంకెళ్లను విచ్ఛిన్నం చేయండి, అగ్ని ఉమ్మివేయండి.]

*హిందూ-ముస్లిం సిక్కు హమారా భాయ్ ప్యారా-ప్యారా |* *యే హే ఆజాదీ కా ఝండా ఇస్సే సలాం హమారా.* [హిందూ-ముస్లిం-సిక్కు మన ప్రియమైన సోదరులు. ఇది స్వాతంత్ర్యం  జెండా, దానికి నమస్కరించండి.]

## మూలాలు

వర్గం:భారతీయ ఉద్యమకారులు