బీడ్ చరిత్ర

బీడ్ భారతదేశంలోని మహారాష్ట్రలో, మధ్యయుగ కాలం నాటి చారిత్రక పట్టణం.
## చారిత్రక వృత్తాంతాల
ఈ పట్టణం గురించి మొదటి చారిత్రక ప్రస్తావన 17వ శతాబ్దపు పర్షియన్-భారతీయ చరిత్రకారుడు ముహమ్మద్ ఖాసిం ఫిరిష్తా సంకలనం చేసిన తరీఖ్-ఎ-ఫిరిష్తా (అసలు పేరు గుల్షన్-ఎ-ఇబ్రహీం) లో వచ్చింది. జాన్ బ్రిగ్స్ రాసిన 'హిస్టరీ ఆఫ్ ది రైజ్ ఆఫ్ మహమ్మద్ పవర్ ఇన్ ఇండియా " పుస్తకం ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల అనువాదం భారతదేశం, విదేశాలలో అనేకసార్లు ప్రచురించబడింది. ఫిరిష్తా తన కాలంలోని పట్టణం గురించి చాలా తక్కువ కానీ విలువైన సమాచారాన్ని ఇచ్చాడు. ఆయన ప్రసిద్ధ కంకలేశ్వర్ ఆలయాన్ని కూడా వివరంగా ప్రస్తావించాడు. 1317 AH (1898)లో బీడ్ నివాసి ఖాజీ అయిన ఖాజీ ముహమ్మద్ కుతుబుల్లా, ఆ సమయంలో అందుబాటులో ఉన్న ఖాతాల ఆధారంగా ఉర్దూలో బీడ్ పట్టణం ( తారీఖ్-ఎ-బీర్ ) వివరణాత్మక చరిత్రను రచించాడు. ఈ పుస్తకం కాపీ, ఇప్పుడు హైదరాబాద్ లోని స్టేట్ ఆర్కైవ్స్, సలార్ జంగ్ మ్యూజియం లైబ్రరీ, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం లైబ్రరీలలో మాత్రమే లభిస్తుంది. అయితే, *రియాజ్-ఉల్-అబ్రార్* (సద్గుణాల ఉద్యానవనం) పట్టణం మొదటి వివరణాత్మక చరిత్రను 1152 AH (1739) లో ఖాజీ ముహమ్మద్ ఫక్రుద్దీన్ రాశారు. ఈ పుస్తకం దురదృష్టవశాత్తు గ్రంథాలయాలలో సూచన కోసం అందుబాటులో లేదు. అయితే, కుతుబుల్లా ఈ పుస్తకాన్ని తన తారిఖ్-ఎ-బీర్ (బీద్ చరిత్ర) లో ఉటంకించారు, వృత్తాంతాల కోసం కూడా ప్రస్తావించారు. 1361 హిజ్రీలో (1942) హైదరాబాద్ సిటీ కాలేజీలో ఇంటర్మీడియట్ విద్యార్థి అయిన బీడ్ నివాసి సయ్యద్ బాసిత్ అలీ ఉర్దూలో సంక్షిప్త చరిత్ర తరీఖ్-ఎ-బీర్ రాశారు. దీని కాపీలు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయంలో చూడవచ్చు. ఇటీవలి కాలంలో అబ్దుల్ హమీద్ నాథపురి ఉర్దూలో జిల్లా బీర్ కీ తారిఖ్ (బీడ్ జిల్లా చరిత్ర) ను రచించారు, ఇది 1998లో ముంబై నుండి ప్రచురించబడింది. ఆయన పుస్తకం ప్రధానంగా బీడ్ పట్టణం గురించి వివరిస్తుంది, కుతుబుల్లా ఖాతాలు & మౌఖిక సంప్రదాయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కొన్ని చారిత్రక ఖాతాలను 1969లో బీడ్ జిల్లా గెజిటీర్స్ విభాగం ప్రచురించిన బీడ్ జిల్లా గెజిట్‌లో కూడా చూడవచ్చు. ఈ గెజిట్ ఇప్పుడు ముద్రించబడలేదు కానీ మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ వెబ్‌సైట్‌లో ఆన్‌లైన్‌లో అందుబాటులో ఉంది. బ్రిటిష్ పాలనలో సంకలనం చేయబడిన ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ఆఫ్ ఇండియా కూడా పట్టణ, జిల్లా గురించి కొన్ని ముఖ్యమైన వివరాలను అందిస్తుంది.

## ఫౌండేషన్ & పేరు
ఈ పట్టణం పునాది చరిత్ర తెలియదు. పురాణాల ప్రకారం, పాండవులు, కురుల కాలంలో *దుర్గావతి* బీడ్ ఒక నివాస ప్రదేశం. తరువాత దాని పేరును *బాల్నీ* మార్చారు. విక్రమాదిత్య సోదరి అయిన చంపావతి దానిని స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత *చంపావతినగర్* అని పేరు మార్చారు. ఆ తరువాత ఈ పట్టణం ముస్లిం పాలనలోకి రాకముందు రాష్ట్రకూట, యాదవ రాజవంశాల ఆధీనంలోకి వచ్చింది. అయితే, కొంతమంది పండితులు దీనిని దేవగిరి (ఇప్పుడు దౌలతాబాద్) యాదవ పాలకులు స్థాపించి ఉండవచ్చని చెబుతారు. ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ పట్టణంలో  చుట్టుపక్కల ఒక కోట అనేక బావులను నిర్మించిన తరువాత దీనికి బీర్ (అరబిక్ 'బావి') అని పేరు పెట్టినట్లు తరీఖ్-ఎ-బీర్ (బీడ్ చరిత్ర) పేర్కొంది. ఇటీవలి కాలం వరకు పట్టణంలో బావులు సమృద్ధిగా ఉండేవి. ఆధునిక నీటి సరఫరా సౌకర్యాల కారణంగా అవి తక్కువ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి, తరువాత వాటిలో చాలా వరకు నిండిపోయాయి. ప్రస్తుత పేరు బీడ్ ఎలా వాడుకలోకి వచ్చిందో అస్పష్టంగా ఉంది. కనీసం రెండు వేర్వేరు సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. మొదటి సంప్రదాయం ప్రకారం, ఈ జిల్లా బాలాఘాట్ శ్రేణి పాదాల వద్ద ఒక రంధ్రంలో ఉన్నట్లుగా ఉన్నందున, దీనికి బిల్ (మరాఠీ అంటే రంధ్రం) అని పేరు పెట్టారు, ఇది కాలక్రమేణా బిడ్ గా మారింది. రెండవ సంప్రదాయం ప్రకారం పురాతన భారతదేశంలోని యవన పాలకుడు చాలా తక్కువ లోతులో నీటిని కనుగొన్న తర్వాత దీనికి భిర్ (పర్షియన్ అంటే నీరు) అని పేరు పెట్టాడు. మొదటి సంప్రదాయం అసత్యంగా అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే కోణం లేకుండా, మొత్తం జిల్లాను 'రంధ్రం' అని పిలుస్తారు. జిల్లాలోని ఈశాన్య భాగం మాత్రమే తక్కువ ఎత్తులో ఉంది, 10,615 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తారమైన ప్రాంతాన్ని స్వల్ప మాంద్యం కారణంగా 'రంధ్రం' అని పిలవలేరు.ఇంకా, మరాఠీలో బిల్ (రంధ్రం) అనేది స్వల్ప లోయకు కాదు, లోతైన & ఇరుకైన రంధ్రానికి మాట్లాడబడుతుంది. అయితే రెండవ సంప్రదాయం కొంత వక్రీకరణను కలిగి ఉంది, ఇది నిజమని & క్వాజీ ముహమ్మద్ కుతుబుల్లా (1898) తారీఖ్-ఎ-బీర్‌కు అనుగుణంగా కనిపిస్తుంది.. ప్రారంభ భారతీయ సాహిత్యం 'యవన' అనే పదానికి గ్రీకు లేదా ఏదైనా విదేశీయుడు అని అర్థం. చాలా తరువాతి కాలంలో దీనిని తరచుగా భారతదేశంపై ముస్లిం దండయాత్రదారులకు వర్తింపజేయబడింది. ఈ సంప్రదాయంలో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ను యవన పాలకుడుగా పేర్కొన్నట్లు చాలా అవకాశం ఉంది. ముస్లింలు శతాబ్దాలుగా దక్కన్ దాడి చేసి పాలించారు, దాదాపు అన్ని ముస్లిం పాలకులు పర్షియన్ భాషను తమ ఆస్థాన భాషగా కలిగి ఉన్నారు. అరబిక్ 'బీర్' ను చివరికి భారతీయ భాషలలో 'భీర్' అని ఉచ్ఛరించారని, పాలకులు ఆస్థాన భాష పర్షియన్ అని ప్రజలు పొరపాటున ఈ అరబిక్ పదాన్ని పర్షియన్గా తీసుకున్నారని తెలుస్తోంది. ఈ పట్టణాన్ని స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఇటీవలి కాలం వరకు అధికారిక పత్రాలలో 'బిర్' & 'భిర్' అని పిలిచేవారు.

## చారిత్రక సంఘటనలు
పురాణాల ప్రకారం, *లంక* చెందిన రాక్షసుడు రాజు అయిన రావణుడు సీతను (హిందూ దేవత రాముడి భార్య) అపహరించి, ఆమెను లంకకు తీసుకువెళుతుండగా, *జటాయు* (ఈగిల్) అతన్ని ఆపడానికి ప్రయత్నించాడు. రావణుడు దాని రెక్కలను నరికి, గాయపడిన జటాయు నేలపై పడిపోయాడు. రాముడు తన భార్యను వెతుక్కుంటూ అక్కడికి చేరుకున్నప్పుడు, జటాయువు అతనికి మొత్తం కథ చెప్పి మరణించాడు. ఆయన మరణించిన ప్రదేశం బీడ్ పట్టణంలో ఉందని, ఆ ప్రదేశంలో *జటాశంకర్* ఆలయం ఉందని చెబుతారు, ఇది దేవగిరి యాదవులు నిర్మించి ఉండవచ్చని పండితులు భావిస్తున్నారు. మహాభారతం వినాశకరమైన యుద్ధంలో పోరాడిన పాండవులు, కురుల కాలంలో బీడ్ను *దుర్గావతి* అని పిలిచారని మరో పురాణం కూడా వివరిస్తుంది.
కుడి|thumb|పురాతన కోట, దాని బుర్జ్ ల శిథిలమైన గోడ-పట్టణంలోని అదృష్టవంతులైన నివాసితులకు బెంద్సురా హింసాత్మక వరదలకు దురదృష్టకరమైన కవచం.

## ప్రారంభ చరిత్ర
తుగ్లక్ పాలనలోకి వచ్చే వరకు పట్టణం యొక్క తొలి చరిత్ర అస్పష్టంగానే ఉంది. ఈ పట్టణం యాదవ యుగంలో స్థాపించబడినట్లయితే, బహుశా ఇది రాజు సింఘాన (ఐడి1) కాలంలో, యాదవ రాజవంశం దాని శిఖరానికి చేరుకున్నప్పుడు జరిగింది. ఆయన ఈ పట్టణాన్ని, కంకలేశ్వర్ ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించి ఉండవచ్చు. 1317లో చివరి ఖాల్జీ అయిన కుతుబ్-ఉద్-దిన్ ముబారక్ షా (1316–20) దేవగిరిని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు, యాదవ రాజవంశం ఖాల్జీ రాజవంశంలో విలీనం చేయబడినప్పుడు బీడ్ మొదటిసారి ముస్లిం పాలనలోకి వచ్చింది. 1320లో ఘియాస్-ఉద్-దిన్ తుగ్లక్ (ID1) అధికారం చేపట్టే వరకు బీడ్ ఖిల్జీల ఆధీనంలో ఉండిపోయింది. 1327లో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ దౌలతాబాద్‌ను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. తుగ్లక్ అతని సైన్యం 1341 (ఎహెచ్ 742 ఇస్లామిక్ క్యాలెండర్) లో వరంగల్ నుండిదౌలతాబాద్‌కు తిరిగి ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు ఈ పట్టణంలో శిబిరాలు ఏర్పాటు చేశారు. చక్రవర్తి తన దంతాలలో ఒకదాన్ని ఇక్కడ కోల్పోయాడు, దానిని చాలా వేడుకలతో ఖననం చేయాలని ఆదేశించాడు, ఆ ప్రదేశంలో ఒక సమాధిని నిర్మించారు. పట్టణానికి దక్షిణాన 13 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కర్జాని గ్రామానికి సమీపంలో ఈ సమాధి ఇప్పటికీ చాలా పేలవమైన స్థితిలో ఉంది. తుగ్లక్ సామ్రాజ్యం గవర్నర్లలో ఒకరైన జునా ఖాన్ కొంతకాలం బీడ్ లో నివసించి, పాలించిన వారి సంక్షేమం కోసం అనేక సంస్*కర్జన్* ప్రవేశపెట్టాడని చెబుతారు. అతను పట్టణం చుట్టూ రక్షణ గోడను నిర్మించడం ద్వారా బెంద్సురా మార్గాన్ని పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు మళ్లించాడు. ఆయన కాలానికి ముందు పట్టణానికి అలాంటి రక్షణ లేదు, ఇది నది తూర్పు ఒడ్డున ఉండేది. ఆ తరువాత జనాభా ఎక్కువగా పశ్చిమ భాగానికి మార్చబడింది. 1347లో బహమనీద్ సుల్తానేట్ వ్యవస్థాపకుడు హసన్ గంగు తుగ్లక్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి అలా-ఉద్-దిన్ బహ్మన్ షా గా దౌలతాబాద్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు బీడ్ బహమనీద్ పాలనలోకి వచ్చింది. ముహమ్మద్ తుగ్లక్ తీవ్రంగా వ్యవహరించి తిరుగుబాటుదారులను లొంగదీసుకోవడానికి దక్కనుకు వచ్చాడు. బీడ్ ఒక భాగంగా ఉన్న దౌలతాబాద్ ప్రావిన్స్‌ను ఆయన తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. హసన్ గంగు, ఇతర తిరుగుబాటుదారులు బీదర్, గుల్బర్గా పారిపోయారు.ఈ విషయం పూర్తిగా పరిష్కరించబడకముందే గుజరాత్‌లో తిరుగుబాటుదారుడు తిరుగుబాటు చేసి, సుల్తాన్ గుజరాత్‌కు చేరుకుని ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్‌ను దక్కన్‌లో గవర్నర్‌గా నియమించాడు. ఇంతలో, హసన్ గంగు దౌలతాబాద్‌పై దాడి చేసి బీడ్ వైపు కవాతు చేసి దానిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత ఈ పట్టణం బహమనీ పాలనలో ఉండిపోయింది. ఫిరుజ్ షా బహమనీ (1397-1422) పాలనలో అభివృద్ధి చెందిందని చెబుతారు. హుమాయూన్ షా బహమనీ పాలనలో (ID1), జాలిం (క్రూరమైన) గా ప్రసిద్ధి చెందాడు, అతని సోదరుడు హసన్ షా తిరుగుబాటు చేసి బీడ్ కు వచ్చాడు. బీడ్ కు చెందిన జాగీర్దార్ (సామ్రాజ్యాధికారి) అయిన హబీబుల్లా షా అతనికి మద్దతుదారుడు. హుమాయున్ షా ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు, కంకలేశ్వర్ ఆలయ ప్రాంగణంలో జరిగిన భీకర పోరాటం తర్వాత తిరుగుబాటు సైన్యాలు హుమాయున్ సైన్యాన్ని ఓడించాయి. హుమాయున్ కోపంగా మారి తిరుగుబాటుదారులను ఓడించడానికి మరొక సైన్యాన్ని పంపాడు. ఈసారి తిరుగుబాటుదారులు ఓడిపోయారు, హబీబుల్లా షా చంపబడ్డాడు, హసన్ షాను రాజధానికి తీసుకెళ్లి ఆకలితో ఉన్న సింహం ముందు ఉంచాడు.

## క్రీ. శ. 1600 నుండి 1858 వరకు
బహమనీద్ సుల్తానేట్ పతనం తరువాత పట్టణం అహ్మద్నగర్ నిజాం షాహీ పాలకుల ఆధీనంలోకి వచ్చింది. బీడ్ నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి నిజాం షాహి, బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహి పాలకుల మధ్య బీడ్ లో అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి. 1598లో మొఘలులు అహ్మద్ నగర్ కు చెందిన  చాంద్ బీబీ నుండి బీద్ ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఒక సంవత్సరం తరువాత నిహాంగ్ ఖాన్ దానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, కాని త్వరలో అది మళ్లీ మొఘలుల చేతిలో పడిపోయింది. మొఘల్ సైన్యం కొంతకాలం ఇక్కడ శిబిరాలు ఏర్పాటు చేసింది. జహంగీర్ పాలనలో జాన్ సిపార్ ఖాన్ బీడ్ పట్టణాన్ని పరిపాలిస్తున్నాడు. ఆయన 1036 హిజ్రీలో (1627) బీడ్ జామా మసీదును నిర్మించాడు. ఔరంగజేబు (1658-1707), బీడ్ లో హాజీ సదర్ షాను *నాయబ్-ఎ-సుబదార్* (గవర్నర్ సహాయకుడు) గా నియమించాడు. సదర్ షా పట్టణంలో కొన్ని మంచి మార్పులు, నిర్మాణాలు చేశాడు. అతను 1702లో *ఈద్ గాహ్* (ఈద్ ప్రార్థన స్థలం) ను 1703లో తూర్పు భాగంలోని ఎత్తైన ప్రదేశాలలో *ఘాజీ పురా* (ఇప్పుడు ఇస్లాం పురా) గా కొత్త నివాసాన్ని నిర్మించాడు. దాని అవశేషాలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి. అతను పాత పెద్ద కోట లోపల ఒక చిన్న కోటను కూడా నిర్మించాడు (1703), ఇది తుగ్లక్ కాలం నుండి అనేక వందల సంవత్సరాల పాటు నిలిచిపోయిన తరువాత క్షీణించింది. తుగ్లక్ కాలం నుండి అనేక వందల సంవత్సరాలుగా నిలిచి ఉన్న తర్వాత శిథిలావస్థకు చేరుకున్న పాత పెద్ద కోట లోపల ఒక చిన్న కోట (1703)ను ఆయన నిర్మించారు. జామా మసీదు ప్రధాన ద్వారం వద్ద పర్షియన్ లిపిలో ఉన్న ఒక రాతి పలక 1115 AH (1703) సంవత్సరంలో హాజీ సదర్ షా కోట నిర్మాణ సంవత్సరాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. ఆయన కాలంలో పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా అభివృద్ధి చెందింది. బీడ్‌లో తయారు చేయబడిన చాగల్ (తోలుతో చేసిన నీటి పాత్ర), గుప్తి (చెక్క కర్రలో దాచిన కత్తి) మొదలైనవి ఈ ప్రాంతంలో ప్రసిద్ధి చెందాయి.

బహమనీలు, మొఘలుల కాలంలో బీడ్ ఒక పట్టణం. ఈ కాలంలోని తారిఖ్-ఎ-బీర్ అనేక ఉద్యానవనాలు, సౌకర్యాల గురించి ప్రస్తావించింది. 1960ల వరకు పట్టణంలో రెండు బాగా నిర్వహించబడుతున్న తోటలు ఉండేవి. 1724లో నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా అసఫ్ జాహి రాజ్యాన్ని స్థాపించి, మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా పాలనకు వ్యతిరేకంగా  దక్కన్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. నిజాంల కాలంలో కోటకు పెద్దగా ఎటువంటి చేర్పులు లేదా నిర్మాణం జరగలేదు ఎందుకంటే పాత భవనం దాని ప్రయోజనాన్ని అందిస్తోంది, ఆధునిక పోరాట పద్ధతుల ఆగమనంతో కోటలు ప్రాముఖ్యతను కోల్పోతున్నాయి. ఆధునిక పోరాట పద్ధతుల ఆగమనంతో సిటాడెల్స్ ప్రాముఖ్యతను కోల్పోతున్నాయి. గ్వాలియర్ మరాఠా పాలకుడు మహద్జీ సింధియా (ID1) 1761లో మూడవ పానిపట్ యుద్ధంలో ఓడిపోయి తీవ్రంగా గాయపడి తప్పిపోయాడు. బీడ్ కు చెందినదిగా చెప్పబడే అతని భార్య, బీడ్ మన్సూర్ షా ముస్లిం సూఫీ వద్దకు వెళ్లి మహద్జీ తిరిగి రావడానికి వేటాడమని చెప్పింది. గ్వాలియర్కు తిరిగి వచ్చిన తరువాత మహద్జీ మన్సూర్ షాను గ్వాలియర్కు పిలిచాడు, కానీ అతను నిరాకరించి, బదులుగా తన కుమారుడు హబీబ్ షాను పంపాడు. మహద్జీ తన జీవితాంతం మన్సూర్ షాకు కృతజ్ఞతతో ఉన్నాడు. ఆయన సమాధి తూర్పు బీడ్లో ఉంది. ఆరవ నిజాం మీర్ మెహబూబ్ అలీ ఖాన్ పాలన బీడ్ చరిత్రలో సంఘటనల పరంగా నిరూపించబడింది. ఆయన పాలనలో తిరుగుబాటుదారులు, గొప్ప కరువు, వరదలు సంభవించాయి. జాగీర్దార్ ల స్థానంలో అతని తండ్రి పాలనలో *అవ్వల్ తాలూకా* (కలెక్టర్లు) నియమించబడ్డా. 1865లో జీవన్జీ రతన్జీ బీడ్ మొదటి కలెక్టర్ గా నియమించబడ్డాడు. జిల్లాలు సృష్టించబడ్డాయి. 1883లో బీడ్ జిల్లాలో అధికారికంగా స్థిరపడింది. అతను ఒక నివాసం మార్కెట్ను నిర్మించాడు, బెంద్సురా తూర్పు ఒడ్డున *మెహబూబ్ గంజ్* (ఇప్పుడు హీరాలాల్ చౌక్), దాని అవశేషాలు ఇప్పటికీ చూడవచ్చు. వరుసగా మూడు సంవత్సరాలలో చాలా తక్కువ వర్షపాతం తరువాత, 1900లో బీడ్‌లో గొప్ప కరువు సంభవించింది. వేలాది పశువులు, వందలాది మంది మానవులు ఆకలితో మరణించారు, వేలాది మంది పొరుగు దేశాలకు వలస వెళ్లారు. 1901 జనాభా లెక్కల ప్రకారం బీడ్ జిల్లా జనాభాలో 150,464 మంది గణనీయంగా తగ్గారు. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (ID1) తన తండ్రి మరణం తరువాత వచ్చాడు. ఆయన కాలంలో కొత్వాలీలు, పోలీస్ స్టేషన్లు, పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, ఔషధశాలలు నిర్మించబడ్డాయి. నిజాంలు భారతదేశంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి మిత్రులు. 19వ, 20వ శతాబ్దాలలో దేశవ్యాప్త స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలో, స్వాతంత్య్ర సమరయోధుల దేశవ్యాప్త ప్రయత్నాల వల్ల వ్యాప్తి చెందుతున్న జాతీయ భావాలను అణచివేయడానికి వారు ప్రయత్నించారు. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని జాతీయవాదులు అణచివేతకు గురైన బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం నిజాం స్నేహం ఇష్టపడలేదు. 1818లో స్వాతంత్య్ర పోరాటం ప్రారంభమైన మరాఠ్వాడా ప్రాంతంలో బీడ్ మొదటి ప్రదేశం. 1818లో నిజాం సికందర్ జా పాలనలో బీడ్ లో ధర్మాజీ 'ప్రతాప్ రావు' గర్జే (మరాఠా-వంజారి పాలకుడు) నాయకత్వంలో పేష్వా బాజీ రావు II తో కలిసి మహారాష్ట్ర మొదటి తిరుగుబాటు జరిగింది. బ్రిటిష్ లెఫ్టినెంట్ జాన్ సదర్లాండ్ ఆధ్వర్యంలో నిజాం నవాబ్ ముర్తజా యార్ జాంగ్ రిసాలాను పంపాడు. తిరుగుబాటు నాయకుడు, ఆయన సోదరుడు పట్టుబడ్డారు బీడ్‌లో దీర్ఘకాలంగా కొనసాగుతున్న తిరుగుబాటు ఉద్యమం ముగిసింది.

## క్రీ. శ. 1858 నుండి ఇప్పటి వరకు
1858లో మరో తిరుగుబాటు విఫలమై తిరుగుబాటుదారులందరినీ బంధించారు. ఆ తరువాత బ్రిటిష్ పాలన వ్యతిరేకంగా అనేక చిన్న ధిక్కరణ సంఘటనలు జరిగాయి, కానీ అవన్నీ బలవంతంగా అణచివేయబడ్డాయి. 1898లో బాబా సాహెబ్ అలియాస్ రావు సాహెబ్ నాయకత్వంలో ఒక పెద్ద తిరుగుబాటు జరిగింది. ఈ ఉద్యమంలో ముఖ్యమైన నాయకులు బీడ్ బ్రాహ్మణులు, పోలీసు, న్యాయవ్యవస్థలోని బ్రాహ్మణ అధికారులు కూడా ఈ ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చారు. వారు బ్రాహ్మణ పాలన గురించి కలలు కంటూ, జిల్లాలోని వివిధ ప్రాంతాలలో దోపిడీలు, విరాళాల ద్వారా ఆయుధాల కోసం డబ్బు సేకరించడం ప్రారంభించారు. కానీ ఒక చిన్న పోరాటం తరువాత తిరుగుబాటుదారులు పట్టుబడ్డారు ఉద్యమం ముగిసింది. కానీ ధిక్కరణ భావాలను అణచివేయలేకపోయారు, స్వామి రామానంద్ తీర్థ్, గోవింద్ భాయ్ ష్రాఫ్ నాయకత్వంలో వివిధ ఉద్యమాలు మరాఠ్వాడాలో, రాష్ట్రంలో కొనసాగాయి. స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ భారత యూనియన్లో చేరడానికి ఇష్టపడలేదు. చివరగా, 1948 సెప్టెంబరు 12న సైనిక చర్య ఆపరేషన్ పోలో ప్రారంభించబడింది, నిజాం సైన్యం పెద్దగా ప్రతిఘటించకపోవడంతో ఆరు రోజుల్లోనే రాష్ట్రాన్ని సులభంగా స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆపరేషన్ పోలో సాపేక్షంగా తక్కువ ప్రాణనష్టానికి కారణమైనప్పటికీ, తదుపరి మతపరమైన మారణహోమం మరింత భయంకరమైనది. రాష్ట్రంలో అత్యధికంగా దెబ్బతిన్న ఎనిమిది జిల్లాల్లో బీడ్ ఒకటి. శాంతించిన తరువాత, భారత ప్రభుత్వం తరపున ఒక బృందం పట్టణాన్ని సందర్శించి కేంద్రానికి నివేదిక పంపింది. అధికారి, సుందర్లాల్ రిపోర్ట్ ప్రకారం, 27,000-40, రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 000 మంది ముస్లింలు చంపబడ్డారు. మహిళలు, బాలికలపై అపహరణ, అత్యాచారం, దోపిడీ, కాల్పులు, మసీదులను అపవిత్రం చేయడం, బలవంతంగా మతమార్పిడులు, ఇళ్లు, భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడం వంటి భయంకరమైన నేరాలు నివేదికలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. అయితే, కొన్ని అనధికారిక నివేదికలు హత్యల సంఖ్యను 50,000 వరకు, కొన్ని కొన్ని లక్షల వరకు కూడా ఉంచాయి. సైనిక చర్య జరిగిన వెంటనే ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరిగింది, దీనిలో ప్రజలు భారత యూనియన్లో చేరడానికి అనుకూలంగా ఓటు వేశారు. 1948లో, ఆ తర్వాత చాలా మంది ముస్లింలు పాకిస్తాన్ వలస వచ్చారు. ఈ పట్టణం ఆధునిక భారతదేశంలో అనేకసార్లు మత కలహాలను చూసింది. 1949లో పట్టణానికి, సమీప గ్రామాలకు తాగునీటి, నీటిపారుదల నీటి సరఫరాను అందించడానికి బెంద్సురా ప్రాజెక్ట్ ప్రారంభించబడింది. ఈ ప్రాజెక్ట్ 1956లో పూర్తయింది. 1952లో అవిభక్త హైదరాబాద్ రాష్ట్రం క్రింద బీడ్ *నగర్ పాలికా* (మునిసిపల్ కౌన్సిల్) స్థాపించబడింది. 1962లో, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం ఏర్పడిన ఒక సంవత్సరం తరువాత, అన్ని స్థానిక సంస్థలను రద్దు చేసిన తరువాత బీడ్ జిల్లా పరిషత్ (జిల్లా మండలి) ఉనికిలోకి వచ్చింది.

## కాలక్రమం

* 13వ శతాబ్దం (బహుశా-బీడ్ పట్టణం స్థాపించబడింది.
* 13వ/14వ శతాబ్దం (బహుశా-కంకలేశ్వర్ ఆలయం నిర్మించబడింది.
* 1317-కుతుబ్-ఉద్-దిన్ ముబారక్ షా దేవగిరిని స్వాధీనం చేసుకోవడంతో బీడ్ ఖిల్జీల చేతిలో పడిపోయింది.
* 1327-బీడ్ తుగ్లక్ల ఆధీనంలోకి వచ్చింది.
* 1341-చక్రవర్తి ముహమ్మద్ తుగ్లక్ ఈ పట్టణానికి వచ్చాడు. ఆయన ఆదేశాల మేరకు సిటాడెల్ నిర్మించబడింది, బెంద్సురా ప్రవాహం దక్షిణం వైపు మళ్ళించబడింది, పట్టణం లోపల చుట్టుపక్కల అనేక బావులు తవ్వబడ్డాయి  పట్టణానికి బీర్ అని పేరు పెట్టారు.
* 1347-అలా-ఉద్-దిన్ బహ్మన్ షా బహమనీ సుల్తానేట్ స్థాపించడంతో బీడ్ బహ్మనీద్ పాలనలోకి వచ్చింది.
* 1455 (సుమారుగా-హుమాయూన్ షా జలీమ్, హసన్ షా మధ్య కంకలేశ్వర్ ఆలయ మైదానంలో తీవ్రమైన యుద్ధం జరిగింది. పాలకుడు హుమాయూన్ ఓడిపోయాడు. హుమాయూన్ మరొక సైన్యాన్ని పంపగా, తిరుగుబాటుదారుడు పట్టుబడ్డాడు.
* 1499-దౌలతాబాద్ స్వాధీనం తరువాత అహ్మద్నగర్ నిజాం షాహి రాజవంశంలో బీడ్ను చేర్చారు.
* 1583-ఖజానా బాగా నిర్మించబడింది.
* 1598-అహ్మద్నగర్ చాంద్ బీబీ నుండి బీడ్ను మొఘల్ స్వాధీనం చేసుకుంది.
* 1627-జామా మసీదును జాన్ సిపార్ ఖాన్ నిర్మించాడు.
* 1702-ఈద్ గాహ్ (ఈద్ ప్రార్థన స్థలం) నిర్మించబడింది.
* 1703-ఔరంగజేబు పాలనలో పాత కోట లోపల కొత్త కోట,  తూర్పు ఎత్తులో కొత్త నివాసాలు నిర్మించబడ్డాయి.
* 1724-నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా-I దక్కన్ స్వాధీనం చేసుకోవడంతో బీడ్ అసఫ్ జాహి రాజ్యంలో (హైదరాబాద్ రాష్ట్రం) భాగమైంది.
* 1739-ఖాజీ ముహమ్మద్ ఫక్రుద్దీన్ ఉర్దూ 'రియాజ్-ఉల్-అబ్రార్' (సద్గుణాల ఉద్యానవనం) పేరుతో బీడ్ పట్టణం వివరణాత్మక చరిత్రను రచించాడు.
* 1818-ధర్మాజీ ప్రతాప్ రావు నాయకత్వంలో తిరుగుబాటు బ్రేకులు. బ్రిటిష్ లెఫ్టినెంట్ జాన్ సదర్లాండ్ సైన్యంతో వచ్చి తిరుగుబాటుదారుని బంధిస్తాడు.
* 1835-భారీ వరదలు పట్టణాన్ని తాకాయి. తరచుగా వచ్చే హింసాత్మక వరదల నుండి రక్షణగా కొత్వాలి గేట్, ప్రక్కనే ఉన్న గోడను నిర్మించారు.
*  1858-ఒక చిన్న తిరుగుబాటు విచ్ఛిన్నమైంది కానీ తిరుగుబాటుదారులందరినీ బంధించారు.
*  1865-నిజాంలు భూస్వామ్య వ్యవస్థను రద్దు చేయడంతో జీవాన్జీ రతన్జీ బీడ్ మొదటి కలెక్టర్ అయ్యాడు.
* 1883-బీడ్ జిల్లా అధికారికంగా స్థిరపడింది.
* 1898-బాబా సాహెబ్ అలియాస్ రావు సాహెబ్ నాయకత్వంలో తిరుగుబాటు విచ్ఛిన్నమైంది. తిరుగుబాటుదారులను పట్టుకున్నారు.
*  1898-బీడ్ నివాసి, కాజీ అయిన కాజీ ముహమ్మద్ కుతుబుల్లా ఉర్దూలో బీడ్ పట్టణం (తరీఖ్-ఎ-బీర్) వివరణాత్మక చరిత్రను రాశారు.
*  1898-1900-బీడ్ లో గొప్ప కరువు సంభవించింది. వందలాది మంది మనుషులు, వేలాది పశువులు చనిపోతాయి.
*  1942-సయ్యద్ బాసిత్ అలీ ఉర్దూలో బీడ్ పట్టణం సంక్షిప్త చరిత్రను రాశారు.
*  1947: భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది.
*  1948-హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని భారతదేశంతో విలీనం చేయడానికి ఆపరేషన్ పోలో సెప్టెంబర్ 12న ప్రారంభించబడింది. ఆపరేషన్ సమయంలో మత కలహాలు చెలరేగి, మారణకాండలో వేలాది మంది మరణించారు.
*  1949-బెంద్సురా ప్రాజెక్ట్ ప్రారంభించబడింది.
*  1952-బీడ్ నగర్ పాలికా (మునిసిపల్ కౌన్సిల్) స్థాపించబడింది.
*  1956-బెంద్సురా ప్రాజెక్ట్ పూర్తయింది.
*  1962-బీడ్ జిల్లా పరిషత్తు (జిల్లా మండలి) ఉనికిలోకి వచ్చింది.
*  1969-ఆధునిక భారతదేశం కింద బీడ్ జిల్లా మొదటి గెజిట్ ప్రచురించబడింది.
* 1982-టెలివిజన్ ప్రసార కేంద్రం నిర్మించబడింది.
*  1982-బీడ్ జిల్లా నుండి 43 గ్రామాల విస్తీర్ణాన్ని కొత్తగా ఏర్పడిన లాతూర్ జిల్లా ఇచ్చారు.
*  1989-భారీ వరదలు పట్టణంలోని మూడు నివాసాలను తుడిచిపెట్టాయి. చాలా మంది మరణించారు లేదా తప్పిపోయారు, లక్షలాది రూపాయల విలువైన ఆస్తులు ధ్వంసమయ్యాయి.
*  1994-బుబోనిక్ ప్లేగు వ్యాప్తి చెందిన తరువాత బీడ్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా ముఖ్యాంశాలలో వచ్చింది.
*  1998-అబ్దుల్ హమీద్ నాథపురి ఉర్దూలో బీడ్ జిల్లా (జిల్లా బీర్ కీ తారిఖ్) చరిత్రను రచించారు.
*  2002-23వ జాతీయ జూనియర్ ఖో-ఖో ఛాంపియన్షిప్ జరిగింది.
*  2004-పట్టణంలో మొదటి మొబైల్ ఫోన్ సేవ ప్రారంభమైంది.

## చారిత్రక భవనాలు

### కంకలేశ్వర్ ఆలయం
నిర్మాణ శైలి దీనిని యాదవ కాలంలో నిర్మించి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది. బహుశా దేవగిరి (దౌలతాబాద్) ను కూడా స్థాపించిన సింఘానా (ID1) పాలనలో ఉండవచ్చు. ఈ ఆలయ రూపకల్పన ఎల్లోరా లోని ప్రసిద్ధ గుహలలోని దేవాలయాలతో కొన్ని సారూప్యతలను కలిగి ఉంది. పట్టణ తూర్పు భాగంలో ఒక చిన్న సరస్సు మధ్యలో ఉన్న ఈ ఆలయాన్ని నల్ల రాతితో నిర్మించారు అద్భుతమైన మానవ & దైవిక బొమ్మలతో చెక్కబడింది. మహాశివరాత్రి సమయంలో ఆలయ ప్రాంగణంలో జాతర జరుగుతుంది.

### జామా మసీదు (మసీదు)
మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ కాలంలో బీడ్ *జాన్ సిపార్ ఖాన్* లోని అతని అధికారిచే 1036 AH (1627) లో నిర్మించబడింది, ఇది బీడ్ లోని అతిపెద్ద మసీదులలో ఒకటి. *క్విలా* (సిటాడెల్) వద్ద పట్టణం మధ్యలో ఉన్న ఇది మూడు భారీ గోపురాలు, నాలుగు మినార్లను కలిగి ఉంది.

### షాహిన్షా వలీ సమాధి
షాహిన్షా వలీ 14వ శతాబ్దానికి చెందిన సూఫీ. అతను ముహమ్మద్ తుగ్లక్ పాలనలో బీడ్ కు వచ్చాడు. అతని సమాధి, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు 1385-1840 నుండి వివిధ కాలాలలో నిర్మించబడ్డాయి. ఈ వివరాలను బీడ్ చరిత్రలో చూడవచ్చు. ఇది తూర్పు ఎత్తులో ఉంది. ప్రతి సంవత్సరం ఇస్లామిక్ క్యాలెండర్ మూడవ నెల అయిన *రబీ అల్-అవ్వాల్* 2 వ రోజున ఇక్కడ *ఉర్స్* (ఫెయిర్) జరుగుతుంది.
కుడి|thumb|''షాహిన్‌షా వలీ సమాధి'' — సూఫీ షాహిన్‌షా వలీ సమాధిపై గోపురం.

### ఖండోబా ఆలయం
ఇది తూర్పు కొండలపై ఉంది. హేమద్‌పంతి శైలిలో నిర్మించబడిన దీనిని తరచుగా పట్టణానికి చిహ్నంగా పరిగణిస్తారు. 21.33 మీటర్లు (70 అడుగులు) ఎత్తున్న రెండు సుష్ట, అష్టభుజ దీపం (కాంతి గోపురం) ఆలయం ముందు నిలబడి ఉంది. టవర్లలో మానవులు,  జంతువుల బొమ్మలు చెక్కబడ్డాయి, ఇప్పుడు వాటిలో ఎక్కువ భాగం వికృతంగా మారాయి. ఈ ఆలయ నిర్మాణం గురించి రెండు కథలు ఉన్నాయి. ఒకటి దీనిని నిజాం కాలం నాటి జాగీర్దార్ సుల్తాన్జీ నింబాల్కర్ నిర్మించాడని చెబుతుంది. మరొకటి దీనిని మహాద్జీ సింధియా నిర్మించాడని చెబుతుంది. తారీఖ్-ఎ-బీర్ (బీడ్ చరిత్ర) దీనిని నింబాల్కర్‌తో కలిసి ప్రస్తావించింది.

### మన్సూర్ షా సమాధి
మన్సూర్ షా 18వ శతాబ్దపు సూఫీలకు చెందిన *సుహార్వర్దీ* వంశానికి చెందిన సూఫీ. ఆయన మహద్జీ సింధియా *ధర్మ గురువు* (ఆధ్యాత్మిక గురువు) అని చెబుతారు. ఆయన సమాధి బీడ్ తూర్పు భాగంలో ఖాండేశ్వరి ఆలయానికి సమీపంలో ఉంది. ఈ మందిరం గోపురం పాలరాయితో తయారు చేయబడింది.

### ఖజానా బాగా
కుడి|thumb|''ఖజానా బావి'' - ఒకప్పుడు ప్రసిద్ధి చెంది, నిర్వహించబడేది, ఇప్పుడు మురికి నీటితో నిండి ఉంది.
ఈ చారిత్రాత్మక ప్రసిద్ధ బావి పట్టణానికి దక్షిణాన 6 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. అహ్మద్ నగర్‌కు చెందిన ముర్తజా నిజాం షా కాలంలో బీడ్ జాగీర్దార్ అయిన *సలాబత్ ఖాన్* దీనిని 991 హిజ్రీ (1583) లో నిర్మించారు. ఈ బావిలోని నీటి మట్టం కరువులో కూడా మారదు అని చెబుతారు. మూడు నీటి ప్రవాహాలు బావి నుండి ప్రారంభమై, *బార్గ్ ఓ జార్* ('ఆకులు & పువ్వులు' అని అర్ధం, దీనిని బోలచాలలో పట్టణ చుట్టూ బల్గుజార్వా అని ఉచ్ఛరిస్తారు) భూమికి సాగునీరు అందిస్తాయి. కరువు సమయంలో పట్టణంలోని మునిసిపాలిటీ ఈ బావి నుండి నీటిని తీసుకొని పట్టణంలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు చుట్టుపక్కల గ్రామాలకు సరఫరా చేస్తుంది. సలాబత్ ఖాన్ నగరం మధ్యలో కరంజా (ఫౌంటైన్లు) ఒక ఉద్యానవనాన్ని కూడా నిర్మించాడు. కరంజ టవర్ ఇప్పటికీ చాలా చెడ్డ స్థితిలో పట్టణం మధ్యలో ఉంది. 

### చారిత్రక ద్వారాలు
కుడి|thumb|''బాబ్-ఉజ్-జాఫర్'' (విజయ ద్వారం) - ఇప్పుడు కొత్వాలి వెస్ (కొత్వాలి ద్వారం) అని పిలుస్తారు, దీనిని 1835లో బెండ్సుర పశ్చిమ ఒడ్డున నిర్మించారు. ఈ ద్వారం ఇప్పుడు పేలవమైన స్థితిలో ఉంది, ఎడమ వైపున ఉన్న ప్రక్కనే ఉన్న ఫతా బుర్జ్ దాదాపుగా కనుమరుగైంది.
గతంలో ఈ పట్టణానికి అనేక ద్వారాలు, ఒక చిన్న కోట ఉండేవి. ఇప్పుడు నలుగురు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు, వారి పరిస్థితి విషమంగా ఉంది. వీటిలో ఒకటి మాత్రమే తూర్పు భాగంలో మహబూబ్ గంజ్ (ఇప్పుడు హీరాలాల్ చౌక్) లో నిర్మించబడింది. కొత్వాలి గేట్ (కొత్వాలి వెస్ అని పిలుస్తారు) బెంద్సురా నది పశ్చిమ ఒడ్డున ఉంది. గేట్ ప్రక్కనే ఒక పోలీస్ స్టేషన్ (కోట్వాలి) ఉన్నందున దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది. మరొక ద్వారం, ఇది కూడా చెడు స్థితిలో ఉంది, మిల్లియా క్యాంపస్ సమీపంలోని క్విలా వద్ద కనుగొనబడింది. నాల్గవ ద్వారం *బషీర్ గంజ్* ప్రాంతంలో ఉంది.  బహుశా ఇతర ద్వారాల కంటే కొంచెం మెరుగైన స్థితిలో ఉంది, బహుశా దాని బుర్జ్ మీద ఉన్న సమాధి కారణంగా ఇది కొంతమంది సూఫీ *బులంద్ షా* చెందినదని చెప్పబడుతుంది.

## మరింత చదవండి

* ఖాజీ, ఎం. క్యూ. బీరీ (1898): తరీఖ్-ఏ-బీర్ (ఉర్దూలో బీడ్ చరిత్ర).*తరీఖ్-ఎ-బీర్ (ఉర్దూలో బీడ్ చరిత్ర)* 
* నాథాపురి, అబ్దుల్ హమీద్ (1998): జిల్లా బీర్ కీ తారిఖ్ (ఉర్దూలో బీడ్ జిల్లా చరిత్ర). ఆసియా ప్రింటింగ్ ప్రెస్, గుల్షన్ కాలనీ, జోగేశ్వరి (ముంబై).
* ''బీడ్ జిల్లా గెజిట్ (1969)'' గెజిటీర్స్ విభాగం-భీర్ (బీడ్)  ముద్రణలో లేదు కానీ మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ వెబ్ సైట్లో ఆన్లైన్లో అందుబాటులో ఉంది.
* బీడ్ జిల్లా అధికారిక వెబ్సైట్
* ''ది ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ ఆఫ్ ఇండియా.'' కౌన్సిల్ లో హిస్ మెజెస్టి సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ ఫర్ ఇండియా అధికారం క్రింద ప్రచురించబడిన కొత్త సంచిక. ఆక్స్ఫర్డ్, క్లారెండన్ ప్రెస్, 1908-1931. సంపాదకులు-హంటర్, విలియం విల్సన్, సర్, 1840-1900/కాటన్, జేమ్స్ సదర్లాండ్, 1847-1918 ed. / బర్న్, రిచర్డ్, సర్, 1871-1947 జాయింట్ ఎడిషన్. / మేయర్, విలియం స్టీవెన్సన్, సర్, 1860-1922. ఉమ్మడి ed.
* సుందర్లాల్ రిపోర్ట్ ఫ్రంట్ లైన్ నుండి, వాల్యూమ్ 18, సంచిక 05,3-16 మార్చి 2001
* నూరానీ, ఎ. జి. ఆఫ్ ఎ మాసకర్ అన్టోల్డ్. ఫ్రంట్ లైన్, వాల్యూమ్ 18, సంచిక 05,3-16 మార్చి 2001
## ఇవి కూడా చూడండి
* పూణే చరిత్ర
* ముంబై చరిత్ర
* నాసిక్ చరిత్ర
* బళ్లారి చరిత్ర
## మూలాలు

వర్గం:బీడ్ జిల్లా
వర్గం:ఔరంగాబాద్ డివిజన్
వర్గం:భారతదేశం లోని జిల్లాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు