కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు

**కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలు** (Centrally Sponsored Schemes - సిఎస్ఎస్) అనేవి భారతదేశంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ద్వారా అమలు చేయబడే పథకాలు. అయితే వీటికి అవసరమైన నిధులను ప్రధానంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం అందిస్తుంది. ఈ పథకాలలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా నిర్ణీత వాటాను భరించాల్సి ఉంటుంది. ఇటువంటి పథకాలకు ఉదాహరణలుగా మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం, ప్రధాన మంత్రి గ్రామ సడక్ యోజనలను పేర్కొనవచ్చు. 

## చరిత్ర
భారతదేశంలో పంచవర్ష ప్రణాళికలు ప్రారంభం కాకముందే, అభివృద్ధి పథకాలకు నిధులు సమకూర్చడానికి రాష్ట్రాలకు కేంద్ర సహాయం అందించే పద్ధతి అమలులో ఉంది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత, కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలతో కలిసి అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించింది. వీటికి కేంద్రం అందించే ఆర్థిక సహాయాన్ని 'యుద్ధానంతర అభివృద్ధి గ్రాంట్లు' అని పిలిచేవారు.

ఈ గ్రాంట్లలో కొన్ని 1950–51 నాటికి నిలిపివేయబడ్డాయి, అయితే 'గ్రో మోర్ ఫుడ్' (ఎక్కువ ఆహారాన్ని పండించు) వంటి పథకాలకు గ్రాంట్లు కొనసాగాయి. మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక సమయానికి ఆర్థిక బాధ్యతల పంపిణీపై స్పష్టమైన నిర్ణయం లేకపోవడంతో, రాష్ట్రాల పరిధిలోకి రావలసిన అనేక పథకాలను కేంద్ర పరిధిలోనే చేర్చారు.

మొదటి ప్రణాళికలో చేపట్టిన అటువంటి కొన్ని బహుళార్థసాధక నదీ లోయ ప్రాజెక్టులు/పథకాలు:
* దామోదర్ వ్యాలీ
* నమామి గంగే
* భాక్రా నంగల్
* హిరాకుడ్
వీటితో పాటు కమ్యూనిటీ డెవలప్‌మెంట్ ప్రాజెక్టులు, చిన్న తరహా నీటి పారుదల ప్రాజెక్టులు, స్థానిక పనులు మొదలైనవి కూడా చేర్చబడ్డాయి. ఆ సమయంలో రాష్ట్రాలకు కేంద్ర సహాయం పంపిణీ చేయడానికి స్పష్టమైన ప్రాతిపదిక లేదు.

రెండవ పంచవర్ష ప్రణాళిక ప్రారంభంలో, కేంద్ర నిధులతో రాష్ట్రాల వెలుపల అమలు చేయబడిన పథకాలను రాష్ట్ర ప్రణాళికలలోకి బదిలీ చేశారు. ఆ సమయంలో రాష్ట్రాల అవసరాలకు సుమారు 60% మేర నిధుల కొరత ఉండటంతో, కేంద్రం నుండి రాష్ట్రాలకు పెద్ద మొత్తంలో వనరుల బదిలీ అవసరమైంది. మూడవ పంచవర్ష ప్రణాళిక విషయంలోనూ ఇదే పరిస్థితి కొనసాగింది.

ఈ విధంగా మొదటి మూడు ప్రణాళికలలో రాష్ట్రాలకు కేంద్ర సహాయం అనేది రాష్ట్రాల అవసరాలు, సమస్యలు, గత పురోగతి, అభివృద్ధిలో వెనుకబాటుతనం, జాతీయ లక్ష్యాల సాధనలో వారి సహకారం, జనాభా, విస్తీర్ణం, ఆదాయ స్థాయి వంటి అంశాల ఆధారంగా నిర్ణయించబడింది.

## పథకాల సంఖ్యలో పెరుగుదల
1968లో, జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (ఎన్డీసీ) కమిటీ కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల విలువను రాష్ట్రాలకు అందించే కేంద్ర ప్రణాళిక సహాయంలో 1/6వ వంతుకు పరిమితం చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. అయితే, కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు కొత్త పథకాలను ప్రవేశపెట్టడం కొనసాగించడంతో ఈ పరిమితి మించిపోయింది. 1969లో 45గా ఉన్న కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల సంఖ్య, ఐదవ పంచవర్ష ప్రణాళిక ముగిసే సమయానికి 190కి పెరిగింది. పథకాల సంఖ్య విపరీతంగా పెరగడంపై రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన విమర్శలను పరిగణనలోకి తీసుకుని, ఆరవ ప్రణాళిక సమయంలో 72 పథకాలను రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేశారు. దీనివల్ల ఆదా అయిన సుమారు ₹2,000 కోట్లను 'ఆదాయ సర్దుబాటు మొత్తం జనాభా సూత్రం' ఆధారంగా అదనపు ఆర్థిక సహాయంగా రాష్ట్రాలకు అందించారు.

సిఎస్ఎస్ పథకాల పెరుగుదల కొనసాగుతూనే ఉంది. ఏడవ పంచవర్ష ప్రణాళిక సమయంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు మళ్ళీ ఈ సమస్యను లేవనెత్తాయి. దీనిని పరిష్కరించడానికి కె. రామమూర్తి అధ్యక్షతన ఒక నిపుణుల బృందాన్ని ఎన్డీసీ ఏర్పాటు చేసింది. అయితే, 1985లో ఈ బృందం నివేదికను సమీక్షించినప్పుడు, వారు సూచించిన నిబంధనలు చాలా విస్తృతంగా ఉన్నాయని, జాతీయ లక్ష్యాల సాధన అనేది ఒక ముఖ్యమైన ప్రాతిపదికగా ఉండాలని భావించారు.

దీని ప్రకారం, అప్పటి మానవ వనరుల అభివృద్ధి శాఖ మంత్రి పి.వి. నరసింహారావు అధ్యక్షతన ఒక కొత్త కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. కొత్త సిఎస్ఎస్ పథకాల ఏర్పాటుకు ఈ కమిటీ కింది నిబంధనలను ఆమోదించింది:
* పేదరిక నిర్మూలన లేదా విద్యలో కనీస ప్రమాణాల వంటి ముఖ్యమైన జాతీయ లక్ష్యాలను నెరవేర్చడం.
* కార్యక్రమం ప్రాంతీయ లేదా అంతర్రాష్ట్ర స్వభావాన్ని కలిగి ఉండటం.
* కార్యక్రమం లేదా పథకం కొత్త పరిశోధనలు, సర్వేలు లేదా ప్రదర్శనలకు సంబంధించినది అయి ఉండటం.

నిరుపేద నిర్మూలన కార్యక్రమాలు, గ్రామీణ నీటి సరఫరా, కుటుంబ సంక్షేమం, మానవ వనరుల అభివృద్ధికి ఉద్దేశించిన విద్యా పథకాలను సిఎస్ఎస్ గా కొనసాగించాలని, మిగిలిన వాటిని రాష్ట్ర ప్రణాళికలకు బదిలీ చేయవచ్చని కమిటీ సూచించింది.

## రాష్ట్ర ప్రణాళికలకు బదిలీ
నరసింహారావు కమిటీ సూచనల మేరకు జె.ఎస్. బైజాల్ నేతృత్వంలోని బృందం పథకాల బదిలీ ప్రక్రియపై పనిచేసింది. ఈ బృందం ఈశాన్య కౌన్సిల్ (NEC), గిరిజన ప్రాంత ప్రణాళిక, సరిహద్దు ప్రాంత అభివృద్ధి వంటి వాటిని సిఎస్ఎస్ పరిధి నుండి తొలగించింది. విలీనం మరియు తొలగింపు ప్రక్రియ తర్వాత మొత్తం కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల సంఖ్య 236కి చేరింది.

నరసింహారావు కమిటీ 1988లో తన నివేదికను సమర్పించి, 113 పథకాలను రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. 1997లో జరిగిన 47వ NDC సమావేశంలో, నిధులతో పాటు పథకాలను రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేయడంపై పంజాబ్, ఢిల్లీ, యుపి వంటి రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశారు. ముఖ్యంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలకు సంబంధించిన పథకాలను పూర్తిగా రాష్ట్రాలకు అప్పగించాలని వారు కోరారు.

## భిన్నాభిప్రాయాలు
తొమ్మిదవ పంచవర్ష ప్రణాళిక చివరి నాటికి, పథకాల సంఖ్య 360కి పెరిగింది. పేద రాష్ట్రాల కంటే వనరులు, అమలు సామర్థ్యం ఉన్న ధనిక రాష్ట్రాలే కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల ద్వారా ఎక్కువ ప్రయోజనం పొందుతున్నాయని ఎన్డీసీ గమనించింది.

దీనివల్ల, పదవ ప్రణాళిక ప్రారంభంలో ప్రణాళికా సంఘం 'శూన్య ఆధారిత బడ్జెట్' (Zero Based Budgeting - ZBB) ప్రక్రియను చేపట్టింది. దీని ద్వారా 48 పథకాలను తొలగించి, 161 పథకాలను 53 పథకాలుగా విలీనం చేయాలని సిఫార్సు చేసింది.

1999లో జరిగిన 48వ NDC సమావేశంలో పథకాల బదిలీపై వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి:
* **[[ఆంధ్రప్రదేశ్]] ముఖ్యమంత్రి:** సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తితో అన్ని కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలను రద్దు చేసి, ఆ నిధులను నేరుగా రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేయాలని సూచించారు.
* **[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] ముఖ్యమంత్రి:**  కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలకు కేంద్రమే 100% నిధులు ఇవ్వాలని ప్రతిపాదించారు.
* **ఈశాన్య రాష్ట్రాలు:** ముఖ్యమైన కొన్ని పథకాలను కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలుగా ఉంచి, మిగిలిన వాటిని పూర్తి నిధులతో రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేయాలని కోరారు.

దీని ఫలితంగా, 2005లో అర్వింద్ వర్మ అధ్యక్షతన ఒక నిపుణుల బృందాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

## సేవల సరఫరా అమలు
కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల కింద భారత కేంద్ర ప్రభుత్వం మార్గదర్శకాలను రూపొందించి, ఇందిరా ఆవాస్ యోజన వంటి సంక్షేమ పథకాలకు నిధులు మంజూరు చేస్తుంది. అయితే, క్షేత్రస్థాయిలో అవినీతి రహితంగా ఈ సేవలను ప్రజలకు అందించే బాధ్యతను రాష్ట్రాలే చూస్తాయి. ప్రజలు తమ ఫిర్యాదులను కేంద్ర ప్రభుత్వ CPGRAMS పోర్టల్ ద్వారా సమర్పించినప్పుడు, ఆయా మంత్రిత్వ శాఖలు "ఈ అంశం మా పరిధిలోకి రాదు" అని చెబుతూ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు బదిలీ చేస్తుంటాయి. 2014 నాటి సమాచారం ప్రకారం, సగటున నెలకు 42,000 ఫిర్యాదులు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి అందుతున్నాయి.

## వర్మ కమిటీ నివేదిక
2006 సెప్టెంబరులో వర్మ కమిటీ తన నివేదికను సమర్పించింది. అందులోని ముఖ్య అంశాలు:
* కొత్త కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాన్ని ప్రణాళికా సంఘం ఆమోదం రాష్ట్రాల సంప్రదింపులతోనే ప్రవేశపెట్టాలి.
* ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి శూన్య ఆధారిత బడ్జెట్ ప్రక్రియ చేపట్టాలి.
* వార్షిక వ్యయం ₹300 కోట్లు మించిన పథకాలనే కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాలుగా ఆమోదించాలి. అంతకంటే తక్కువ ఉన్న వాటిని 2007 మార్చి నాటికి నిలిపివేసి రాష్ట్రాలకు బదిలీ చేయాలి.
* ప్రతి పథకానికి ప్రారంభ, ముగింపు తేదీలు ఉండాలి.
* అన్ని కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల నిధులు రాష్ట్ర బడ్జెట్ ద్వారానే వెళ్ళాలి.

## ప్రస్తుత పరిస్థితి
పథకాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కోసం 2011లో బి.కె. చతుర్వేది అధ్యక్షతన ఒక ఉపసంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. 2013 జూన్ 20న ప్రణాళికా సంఘం పథకాలను విలీనం చేసి వాటి సంఖ్యను 66కి తగ్గించింది.

తదనంతరం శివరాజ్ సింగ్ చౌహాన్ నేతృత్వంలోని ముఖ్యమంత్రుల కమిటీ నివేదిక ప్రకారం, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ పథకాల సంఖ్యను 66 నుండి 28కి తగ్గించింది. వీటిలో 10 పథకాలను కేంద్రం పూర్తిగా భరిస్తుంది, మిగిలిన 17 పథకాలకు కేంద్రం రాష్ట్రాల మధ్య 60:40 నిష్పత్తిలో నిధుల పంపిణీ జరుగుతుంది.

## మూలాలు