బలూచిస్తాన్ (పాకిస్తాన్)

**బలూచిస్తాన్** పాకిస్తాను‌లోని అతి ముఖ్యమైన ప్రావిన్సులలో ఒకటి. బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌లో అతిపెద్ద భూభాగం కలిగిన జనాభా తక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రం. దీనికి ఈశాన్యంలో ఖైబరు పఖ్తుంఖ్వా, తూర్పున పాకిస్తాను పంజాబు, ఆగ్నేయంలో సింధు అనే పాకిస్తాను ప్రావిన్సులు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి; పశ్చిమాన ఇరాన్, ఉత్తరాన ఆఫ్ఘనిస్తాన్తో అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. దక్షిణాన అరేబియా సముద్రం సరిహద్దుగా ఉంది. బలూచిస్తాను అనేది తగినంత ఎత్తు, కఠినమైన శ్రేణుల ద్వారా బేసిను‌లుగా విభజించబడిన కఠినమైన భూభాగం విస్తృతమైన పీఠభూమి. ఈ ప్రాంతంలోనే అరేబియా సముద్రంలోని గ్వాదరు ఓడరేవు ఉంది.

ఇది పాకిస్తాను భూభాగంలో దాదాపు 44% ఉన్నప్పటికీ దానిలో 5% మాత్రమే వ్యవసాయ యోగ్యమైనది. ఇది చాలా పొడి ఎడారి వాతావరణంకు ప్రసిద్ధి చెందింది. అయినప్పటికీ బలూచిస్తాను ఆర్థిక వ్యవస్థలో వ్యవసాయం, పశువుల వాటా దాదాపు 47% ఉంది.

"బలూచిస్తాన్" అనే పేరుకు "బలూచ్ ప్రజల భూమి" అని అర్థం.  పెద్దగా అభివృద్ధి చెందని దాని ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా సహజ వనరులతో, ముఖ్యంగా దాని సహజ వాయువు క్షేత్రాలతో ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది. క్వెట్టాతో పాటు, ఈ ప్రావిన్స్‌లోని రెండవ అతిపెద్ద నగరం దక్షిణాన ఉన్న టర్బాట్, అయితే ప్రధాన ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన మరొక ప్రాంతం అరేబియా సముద్రంలోని గ్వాదర్ ఓడరేవు నగరం, ఇది భవిష్యత్తులో అభివృద్ధి చెందుతున్న వ్యాపార కేంద్రంగా ఉంది.
## చరిత్ర
### ప్రాచీన చరిత్ర

బలూచిస్తాను ఇరానియను పీఠభూమి ఆగ్నేయ భాగాన్ని ఆక్రమించి ఉంది. ఇది సింధు లోయ నాగరికత కంటే ముందే తొలి వ్యవసాయ స్థావరాలకు నెలవుగా ఉంది. వాటిలో అత్యంత పురాతనమైనది మెహర్గఢు. దీని కాలం సుమారు క్రీ.పూ. 7000గా నిర్ణయించబడింది. ఇది ఈ ప్రావిన్సు‌లోనే ఉంది. ఏడవ శతాబ్దంలో ఇస్లాం రాకకు శతాబ్దాల ముందు బలూచిస్తాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను ఇండో-సిథియను రాజవంశమైన పరాటరాజాలు పాలించారు. కుషాన్ సామ్రాజ్యం కూడా బలూచిస్తాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని కలిగి ఉండేది.

హిందూ సేవ రాజవంశం బలూచిస్తాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను, ముఖ్యంగా కలాతు‌ను పాలించింది. కలాతు పట్టణంలోని హిందువులు నిజానికి చాలా కాలం నుండి అక్కడే నివసిస్తున్నవారు కావచ్చు. ఎందుకంటే బ్రహూయిలు బలూచిస్తాను‌కు రాకముందే కలాతు‌ను పాలించిన పురాతన సేవ రాజవంశం నుండి తాము వచ్చామని వారు చెప్పుకుంటారు. 1974లో క్వెట్టా డివిజను, కలాతు డివిజను నుండి వేరుచేయబడిన సిబి డివిజను, సేవ రాజవంశపు రాణి అయిన రాణి సేవి పేరు మీదుగా ఆ పేరును పొందింది. 

ఈ ప్రాంతం ఇరాను‌లోని కయానియను రాజవంశానికి చెందిన రాజు కాయి ఖోస్రో పాలనలో వచ్చింది. అష్కాషు నాయకత్వంలో బలోచు ప్రజలు ఈ భూభాగాన్ని జయించారు. ఆ సమయంలో మక్రాను బలూచిస్తాను‌లో భాగంగా ఉండేది.

బలూచిస్తాను‌లోని తొలి ప్రజల అవశేషాలు ద్రావిడ భాష మాట్లాడే బ్రహుయీ ప్రజలు. బ్రహూయి ప్రజలు అనేక సహస్రాబ్దాలుగా ద్రవిడ భాషను నిలుపుకున్నారు.

రాతి యుగం, కంచు యుగం, అలెగ్జాండరు ది గ్రేటు సామ్రాజ్యం కాలంలో ఒక స్థానిక జనాభా ఉన్నప్పటికీ బలోచు ప్రజలు సా.శ. 14వ శతాబ్దం వరకు ఈ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించలేదు. ఈ ప్రాంతంలోని అతిపెద్ద జాతి సమూహమైన బలోచు ప్రజల మూలానికి సంబంధించి ఒక సిద్ధాంతం ఏమిటంటే వారు మేడియను వంశానికి చెందినవారు.

### ఇస్లాం ఆగమనం
654లో సిస్తాను గవర్నరు, సాసానిడు పర్షియా, బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం ఖర్చుతో కొత్తగా ఉద్భవించిన రషీదును ఖలీఫాకు చెందిన అబ్దులు రెహ్మాను ఇబ్ను సమ్రా ప్రస్తుత దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో ఉన్న జరాంజు‌లో జరిగిన తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి ఒక ఇస్లామికు సైన్యాన్ని పంపాడు. జరాంజు‌ను జయించిన తర్వాత సైన్యంలోని ఒక దళం ఉత్తరం వైపుకు కదిలి హిందూ కుషు పర్వత శ్రేణిలోని కాబూలు, గజ్నీలను జయించింది. అదే సమయంలో మరో దళం వాయువ్య బలూచిస్తాను‌లోని క్వెట్టా జిల్లా గుండా ప్రయాణించి, దావరు, కందబిలు (బోలను) అనే పురాతన నగరాల వరకు ఉన్న ప్రాంతాన్ని జయించింది.  నేటి ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న ప్రధాన నివాస ప్రాంతాలు 654లో రషీదును ఖలీఫా నియంత్రణలోకి వచ్చాయని నమోదు చేయబడింది. అయితే పటిష్టమైన రక్షణ కలిగిన పర్వత పట్టణమైన ఖైఖాను మినహా ఇది ఇప్పుడు కలతుగా భావించబడింది.

అలీ ఇబ్ను అబీ తాలిబు ఖలీఫా పాలనలో దక్షిణ బలూచిస్తాను‌లోని మక్రాను ప్రాంతంలో ఒక తిరుగుబాటు చెలరేగింది. 663లో 1వ ఉమయ్యదు ఖలీఫా ముఆవియా పాలనలో హారిసు ఇబ్ను మరా నాయకత్వంలో కలతు‌లో జరిగిన తిరుగుబాటుకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో హారిసు ఇబ్ను సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం మరణించినప్పుడు ఆయన ముస్లిం పాలన ఈశాన్య బలూచిస్తాను, కలతు ‌మీద నియంత్రణను కోల్పోయింది. 

### ఆధునిక పూర్వ యుగం
15వ శతాబ్దంలో మీరు చకరు రిందు ఆఫ్ఘను, ఇరానియను, పాకిస్తానీ బలూచిస్తాను‌కు మొదటి సర్దారు అయ్యాడు. ఆయన తైమూరిడు పాలకుడు హుమాయును‌కు సన్నిహిత సహాయకుడు. ఆయన తర్వాత కలతు ఖానెటు అధికారంలోకి వచ్చింది. ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యంకు విధేయత చూపింది.   తరువాత నాదరు షా తూర్పు బలూచిస్తాను పాలకుల విధేయతను పొందాడు. ఆయన సింధు భూభాగాలైన సిబి-కచిలోని కల్హోరాను కలాతు ఖానేటు‌కు అప్పగించాడు. ఆఫ్ఘను సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన అహ్మదు షా దుర్రానీ కూడా ఆ ప్రాంత పాలకుల విధేయతను పొందాడు. మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో చాలా మంది బలూచు‌లు ఆయన కింద పోరాడారు. ఆఫ్ఘను పాలన తర్వాత ఆ ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగం చివరికి స్థానిక బలూచు‌ల నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది.

### వలసరాజ్యాల యుగం

1876లో  భారతదేశంలోని బ్రిటిషు భారతదేశపు ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులులో ఉత్తర బలూచిస్తాను ఒకటిగా మారింది. ఈ సమయంలో 1823లో దుర్రానీ సామ్రాజ్యం పతనం అయినప్పటి నుండి బలూచిస్తాను‌లో నాలుగు రాచరిక సంస్థానాలు గుర్తించబడి బలోపేతం చేయబడ్డాయి: మక్రాను, ఖరాను, లాస్ బేలా,  కలాతు. 1876లో రాబర్టు సాండెమాను కలాతు ఒప్పందం మీద చర్చలు జరిపారు. ఇది ఖాన్ భూభాగాలైన; ఖరాను, మక్రాను, లాస్ బేలాతో సహా వాటిని బ్రిటిషు రక్షణలోకి తీసుకువచ్చింది. అయినప్పటికీ అవి స్వతంత్ర రాచరిక సంస్థానాలుగా కొనసాగాయి.  1879 మేలో  రెండవ ఆఫ్ఘను యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత గండమకు ఒప్పందంతో ఆఫ్ఘను ఎమీరు మహమ్మదు యాకూబు ఖాన్; క్వెట్టా, పిషిను, హర్నాయి, సిబి, థాలు చోటియాలీ జిల్లాలను బ్రిటిషు వారి నియంత్రణకు అప్పగించారు. 1883 ఏప్రిల్ 1న బ్రిటిషు వారు కలాతు ఖాన్ నుండి క్వెట్టాకు ఆగ్నేయంగా ఉన్న బోలను కనుమను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. 1887లో బలూచిస్తాను‌లోని చిన్న అదనపు ప్రాంతాలను బ్రిటిషు భూభాగంగా ప్రకటించారు. 1893లో సర్ మోర్టిమరు డ్యూరాండు, ఆఫ్ఘనిస్తాను అమీరు అయిన అబ్దురు రెహమాను ఖాను‌తో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, చిత్రాల్ నుండి బలూచిస్తాను వరకు ఉన్న డ్యూరాండు రేఖను ఆఫ్ఘనిస్తాను ఎమిరేటు, బ్రిటిషు నియంత్రిత ప్రాంతాల మధ్య సరిహద్దుగా పునరుద్ధరించారు. బ్రిటిషు వలస పాలన సమయంలో బలూచిస్తాను‌లో రెండు వినాశకరమైన భూకంపాలు సంభవించాయి: ఒకటి క్వెట్టాను నాశనం చేసిన 1935 క్వెట్టా భూకంపం, మరొకటి మక్రాను ప్రాంతంలో కేంద్ర బిందువు ఉన్న 1945 బలూచిస్తాను భూకంపం. భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలో "బలూచిస్తాను ముస్లిం లీగు‌తో పాటు, బలూచిస్తాను రాజకీయాలలో మూడు కాంగ్రెసు అనుకూల పార్టీలు చురుకుగా ఉండేవి". వాటిలో అంజుమను-ఇ-వతను బలూచిస్తాను ఒకటి ఇది ఐక్య భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చి, దాని విభజనను వ్యతిరేకించింది. 

### స్వాతంత్ర్యం తరువాత

బ్రిటీషు పాలనలోని వలస భారతదేశంలో బలూచిస్తాను‌లో ఒక చీఫ్ కమిషనరు ప్రావిన్సు, రాచరిక సంస్థానాలు (వీటిలో కలతు, మక్రాను, లాస్ బేలా, ఖరాను ఉన్నాయి) ఉండేవి. ఇవి పాకిస్తాను‌లో భాగమయ్యాయి. పాకిస్తానీ కథనం ప్రకారం.ఆ ప్రావిన్సు షాహీ జిర్గా (గిరిజన పెద్దల మహాసభ ), క్వెట్టా మునిసిపాలిటీ అనధికార సభ్యులు, 1947 జూన్ 29న ఏకగ్రీవంగా పాకిస్తాను‌లో చేరడానికి అంగీకరించారు;  1947 జూన్ 29న పాకిస్తాను‌లో చేరడానికి ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించారు;అయితే ఓటింగు‌కు షాహీ జిర్గా నుండి కలాతు సంస్థానానికి చెందిన సభ్యులను తొలగించారు. అప్పటి బలూచిస్తాను ముస్లిం లీగు అధ్యక్షుడు, ఖాజీ ముహమ్మదు ఇసా, ముహమ్మదు అలీ జిన్నాకు "షాహీ జిర్గా ఏ విధంగానూ ప్రజల కోరికలను ప్రతిబింబించదు" అని కలాతు సంస్థానానికి చెందిన సభ్యులను "ఓటింగు‌ నుండి మినహాయించారని; కేవలం ప్రావిన్సు ‌లోని బ్రిటిషు ప్రాంతం నుండి వచ్చిన ప్రతినిధులు మాత్రమే ఓటు వేశారని ఆ బ్రిటిషు ప్రాంతంలో లీజుకు తీసుకున్న క్వెట్టా, నసిరాబాదు తహసీలు, నుష్కి, బోలను ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు ఉన్నాయని" తెలియజేశారు. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ తరువాత 1947 జూన్ 22న కలాతు ఖాన్‌కు షాహీ జిర్గా సభ్యుల నుండి, అలాగే బలూచిస్తాను ‌లోని లీజు ప్రాంతాల సర్దార్ల నుండి ఒక లేఖ అందింది. అందులో వారు "బలూచు జాతిలో భాగంగా, తాము కూడా కలాతు సంస్థానంలో భాగమే" అని బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌లో విలీనం అనే ప్రశ్న తలెత్తితే "వారిని (బ్రిటిషు) బలూచిస్తాను‌లో భాగంగా కాకుండా కలాతు సంస్థానంలో భాగంగా పరిగణించాలి" అని పేర్కొన్నారు. ఇది నిజంగా ఓటింగూ జరిగిందా అనే దాని మీద సందేహాలను రేకెత్తించింది. రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సల్మాను రఫీ షేకు, బలూచిస్తాను‌లో తిరుగుబాటు మూలాలను వివరిస్తూ "అధికారికంగా ప్రచారం చేయబడిన కథనానికి విరుద్ధంగా, బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌లో విలీనం ఏకాభిప్రాయం మీద ఆధారపడలేదని పాకిస్తాను‌కు మద్దతు కూడా అధికంగా లేదని" పేర్కొన్నారు. ఈ తారుమారు ఏమి సూచిస్తుందంటే పాకిస్తాను‌లో అధికారికంగా భాగం కాకముందే బలూచిస్తాను రాజకీయ వేధింపులకు గురైంది."

ప్రారంభంలో స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆకాంక్షించినప్పటికీ కలాతు ఖాన్ పాకిస్తాను‌తో కొంతకాలం చర్చలు జరిపిన తర్వాత చివరకు 1948 మార్చి 27న పాకిస్తాను‌లో విలీనమయ్యాడు.  అహ్మదు యార్ ఖాన్ విలీన పత్రం మీద సంతకం చేయడం, వారి కుటుంబ కలహాల కారణంగా ఆయన సోదరుడు ప్రిన్సు అబ్దులు కరీం 1948 జూలైలో తన సోదరుడి నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడానికి దారితీసింది.రాకుమారులు అఘా అబ్దులు కరీం బలోచు, ముహమ్మదు రహీం ఆయుధాలు వదలడానికి నిరాకరించారు. 1950 వరకు దోష్తు-ఎ ఝలవాను‌కు నాయకత్వం వహించి సైన్యం మీద సంప్రదాయేతర దాడులు చేశారు.  ఆ రాకుమారుడు ఇతరుల నుండి ఎటువంటి సహాయం లేకుండానే ఉగ్రవాద కార్యకలాపాలకు పాల్పడ్డాడు.  జిన్నా, ఆయన వారసులు 1955లో ఆ ప్రావిన్సు రద్దు అయ్యే వరకు యార్ ఖాన్‌ను తన బిరుదును నిలుపుకోవడానికి అనుమతించారు.

బలోచు జాతీయవాదుల తిరుగుబాట్లు 1948–1950, 1958–1960, 1962–1969, 1973–1977లో జరిగాయి. అప్పటి నుండి స్వయంప్రతిపత్తి కోరుకునే బలోచు సమూహాలచే ఒక కొత్త 2003 తిరుగుబాటు కొనసాగుతోంది. పాకిస్తాను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఐదవ బలూచు తిరుగుబాటు 2003లో ప్రారంభమైంది. స్వయంప్రతిపత్తి కోరుకునే బలూచు సమూహాలు చేసిన చిన్న గెరిల్లా దాడులతో ఇది మొదలైంది. వీరు సంవత్సరాలు గడిచేకొద్దీ సైద్ధాంతికంగా మరింత తీవ్రవాదులుగా, వేర్పాటువాదులుగా మారారు. అనేక మంది బలూచీలు స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండు‌కు మద్దతు ఇస్తున్నప్పటికీ, మెజారిటీ ప్రజలు పాకిస్తాను నుండి విడిపోవడానికి ఆసక్తి చూపడం లేదు. 

2015 జూన్ 8న క్వెట్టాలో జరిగిన విలేకరుల సమావేశంలో బలూచిస్తాను హోం మంత్రి సర్ఫరాజు బుగ్టి, భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ మీద ఉగ్రవాదాన్ని బహిరంగంగా ప్రోత్సహిస్తున్నారని ఆరోపించారు. స్మంగ్లీ, ఖలీదు ‌లోని సైనిక స్థావరాల మీద ఇటీవల జరిగిన దాడులకు, చైనా-పాకిస్తాను ఆర్థిక కారిడారు (సిపిఇసి) ఒప్పందాన్ని దెబ్బతీయడానికి భారతదేశపు రీసెర్చు అండ్ అనాలిసిసు వింగు (రా) బాధ్యత వహిస్తోందని బుగ్టి ఆరోపించారు.

బలూచిస్తాను‌లోని ఒక ప్రాంతమైన గ్వాదరు 1783 నుండి 1958 వరకు ఒక శతాబ్దానికి పైగా ఒమన్  కాలనీగా ఉండేది. ఆ తర్వాత దానిని పాకిస్తాను కొనుగోలు చేసింది. అందువలన ఈ ప్రాంతంలోని చాలా మంది ప్రజలు ఒమానీలు. 

## భౌగోళికం

బలూచిస్తాను పాకిస్తాను‌కు నైరుతి దిశలో ఉంది. ఇది 3,47,190 చ.కిమీ(1.34,050 మై) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది విస్తీర్ణం పరంగా పాకిస్తాను‌లో అతిపెద్ద ప్రావిన్సుగా పాకిస్తాను మొత్తం భూభాగంలో 44% వాటాను కలిగి ఉంది. ఈ ప్రావిన్సు‌కు ఉత్తరాన, వాయువ్య దిశలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్, నైరుతి దిశలో ఇరాన్, తూర్పున పంజాబ్ సింధు, ఈశాన్యంలో ఖైబరు పఖ్తూను‌ఖ్వా, ఫెడరలు పరిపాలనలో ఉన్న గిరిజన ప్రాంతాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. దక్షిణాన అరేబియా సముద్రం ఉంది. బలూచిస్తాను ఇరానియన్ పీఠభూమి ఆగ్నేయ భాగంలో ఉంది. ఇది మధ్యప్రాచ్యం, నైరుతి ఆసియా, మధ్య ఆసియా, దక్షిణ ఆసియా  భౌగోళిక రాజకీయ ప్రాంతాలకు సరిహద్దుగా ఉంది. బలూచిస్తాను హోర్ముజు జలసంధి ముఖద్వారం వద్ద ఉంది. సముద్ర ఓడరేవుల నుండి మధ్య ఆసియాకు అతి తక్కువ మార్గాన్ని అందిస్తుంది. దాని భౌగోళిక స్థానం, ఈ నిర్జన ప్రాంతాన్ని చరిత్ర పొడవునా పోటీ పడుతున్న ప్రపంచ ప్రయోజనాల పరిధిలోకి తీసుకువచ్చింది.

రాజధాని నగరం క్వెట్టా ప్రావిన్సు‌కు ఈశాన్యంలో ఉన్న సులైమాను పర్వతప్రాంతంలో  జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉంది. ఇది బోలను కనుమ సమీపంలోని ఒక నదీ లోయలో ఉంది. దీనిని తీరం నుండి మధ్య ఆసియాకు వెళ్ళడానికి ప్రధాన మార్గంగా ఉపయోగించారు. ఇది ఆఫ్ఘనిస్తాను ‌లోని కందహారు ప్రాంతం గుండా వెళుతుంది. బ్రిటిషు, ఇతర చారిత్రక సామ్రాజ్యాలు ఈ మార్గం గుండా ఆఫ్ఘనిస్తాను ‌మీద దండెత్తడానికి ఈ ప్రాంతాన్ని దాటాయి.

బలూచిస్తాను పునరుత్పాదకమ్ పునరుత్పాదకత లేని వనరులకు సమృద్ధిగా ఉంది; ఇది పాకిస్తాను‌లో సహజ వాయువును సరఫరా చేసే రెండవ అతిపెద్ద ప్రాంతం. ఈ ప్రావిన్సు పునరుత్పాదక, మానవ వనరుల సామర్థ్యాన్ని క్రమపద్ధతిలో కొలవలేదు లేదా ఉపయోగించుకోలేదు. స్థానిక నివాసులు పట్టణాలలో నివసించడానికి ఇష్టపడ్డారు. వేలాది సంవత్సరాలుగా స్థిరమైన నీటి వనరుల మీద ఆధారపడ్డారు.
### శీతోష్ణస్థితి
ఎగువ పర్వత ప్రాంతాలలో శీతోష్ణస్థితి చాలా చల్లని శీతాకాలాలు, వేడి వేసవికాలాలతో ఉంటుంది. దిగువ పర్వత ప్రాంతాలలో; జియారతు, క్వెట్టా, కలతు, ముస్లిం బాగు, ఖానోజాయి వంటి ఉత్తర జిల్లాలలో శీతాకాలాలు అత్యంత చల్లగా ఉంటాయి. ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు  వరకు పడిపోతాయి. అయితే మక్రాను తీరానికి దగ్గరగా వాతావరణం కొంత తేలికపాటిగా ఉంటుంది. మైదాన ప్రాంతాలలో శీతాకాలం తేలికపాటిగా ఉంటుంది. ఉష్ణోగ్రతలు ఎప్పుడూ గడ్డకట్టే స్థాయికి పడిపోవు. వేసవికాలం వేడిగా, పొడిగా ఉంటుంది. ముఖ్యంగా చాగై, ఖరాను జిల్లాలలోని శుష్క ప్రాంతాలలో. వేసవిలో మైదాన ప్రాంతాలు కూడా చాలా వేడిగా ఉంటాయి. ఉష్ణోగ్రతలు 50°C (122°F) వరకు చేరుకుంటాయి. అత్యధిక రికార్డు ఉష్ణోగ్రత 53°C (127°F) 2010 మే 26న సిబిలో నమోదైంది.  ఇది అంతకు ముందున్న 52°C (126°F) రికార్డును అధిగమించింది. ఇతర వేడి ప్రాంతాలలో టర్బతు, దల్బందిను ఉన్నాయి. ఎడారి వాతావరణం వేడి చాలా పొడి పరిస్థితులతో కూడి ఉంటుంది. అప్పుడప్పుడు బలమైన గాలి తుఫానులు ఈ ప్రాంతాలను నివాసయోగ్యం కానివిగా మారుస్తాయి.

## ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు
పాకిస్తాను‌లోని ఇతర ప్రావిన్సుల మాదిరిగానే బలూచిస్తాను‌లో కూడా పార్లమెంటరీ తరహా ప్రభుత్వం ఉంది. ప్రావిన్సు‌కు లాంఛనప్రాయ అధిపతి గవర్నర్. వీరిని పాకిస్తాను అధ్యక్షుడు బలూచిస్తాను ముఖ్యమంత్రి సలహా మేరకు నియమిస్తారు. ప్రావిన్సు సాధారణంగా ప్రావిన్షియలు అసెంబ్లీలో అతిపెద్ద రాజకీయ పార్టీ లేదా పార్టీల కూటమికి నాయకుడు ప్రధాన కార్యనిర్వాహక అధిపతి  ముఖ్యమంత్రిగా ఉంటారు.

ఏకసభ బలూచిస్తాను ప్రావిన్షియలు అసెంబ్లీలో 65 స్థానాలు ఉన్నాయి. వాటిలో 11 స్థానలు మహిళలకు, 3 ముస్లిమేతరులకు కేటాయించబడ్డాయి. ప్రభుత్వ న్యాయవ్యవస్థను బలూచిస్తాను హైకోర్టు నిర్వహిస్తుంది. ఇది క్వెట్టాలో ఉంది. దీనికి ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వం వహిస్తారు.

పాకిస్తాను వ్యాప్తంగా ఆధిపత్యం చెలాయించే రాజకీయ పార్టీలతో పాటు (ఉదాహరణకు పాకిస్తాను తెహ్రీకు-ఇ-ఇన్సాఫు, పాకిస్తాను ముస్లిం లీగు (ఎన్), పాకిస్తాను పీపుల్సు పార్టీ), బలూచిస్తాను జాతీయవాద పార్టీలు (ఉదాహరణకు నేషనలు పార్టీ, బలూచిస్తాను నేషనలు పార్టీ (మెంగలు)) ఈ ప్రావిన్సు‌లో ప్రముఖంగా ఉన్నాయి.

### పరిపాలనా విభాగాలు

పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం, ప్రావిన్సు ఏడు విభాగాలుగా విభజించబడింది: కలాతు, మక్రాను, నసీరాబాదు, క్వెట్టా, సిబి, ఝోబు, రఖ్షాను. ఈ డివిజనలు స్థాయిని 2000లో రద్దు చేశారు. కానీ 2008 ఎన్నికల తర్వాత పునరుద్ధరించారు. ప్రతి డివిజను నియమించబడిన ఒక కమిషనరు ఆధీనంలో ఉంటుంది. ఈ ఏడు డివిజన్లు మరింతగా 36 జిల్లాలగా ఉపవిభజన చేయబడ్డాయి: 

2021 జూన్  నాటికి ఎనిమిది విభాగాలు ఉన్నాయి. ఎనిమిదవ విభాగమైన లోరాలై డివిజనును ఝోబు డివిజను‌ను విభజించడం ద్వారా సృష్టించారు. 

## జనాభా వివరాలు

పర్వత ప్రాంతం బలూచిస్తాను‌లో నీటి కొరత కారణంగా  జనాభా సాంద్రత తక్కువగా ఉంది. 2012 మార్చిలో ప్రాథమిక జనాభా గణన గణాంకాల ప్రకారం, ఖుజ్దారు, కెచ్, పంజు‌గూరు జిల్లాలను మినహాయించి, బలూచిస్తాను జనాభా 13,162,222కి చేరుకుంది. ఇది 1998లో ఉన్న 5,501,164తో పోలిస్తే 139.3% పెరుగుదల. ఈ జనాభా పాకిస్తాను మొత్తం జనాభాలో 6.85 శాతంగా ఉంది. ఆ కాలంలో పాకిస్తాను ‌లోని ఏ ప్రావిన్సు‌లోనైనా ఇది అత్యధిక జనాభా పెరుగుదల నమోదైంది. ఇది జాతీయ పెరుగుదల అయిన 46.9% కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు ఎక్కువ.  "1981/82లో బలూచిస్తాను జనాభా మొత్తం 4.5 మిలియన్లు, 2004/05లో 7.8 మిలియన్లు..." "2025 నాటికి బలూచిస్తాను జనాభా వృద్ధి రేటు 1.3 శాతానికి తగ్గుతుందని ఎన్‌ఐపిఎస్ అంచనా వేసింది..." 2023 పాకిస్తాను జనాభా లెక్కల ప్రకారం జనాభా 1,48,94,402గా నమోదైంది.

2025 నాటి 'డాన్ న్యూసు' నివేదిక ప్రకారం, రీసెర్చి సంస్థ పాపులేషను కౌన్సిలు, యూకే ఎయిడ్, ఐక్యరాజ్యసమితి జనాభా విభాగం సంకలనం చేసిన డేటా ఆధారంగా, బలూచిస్తాను వార్షిక వృద్ధి రేటు 3.20%గా ఉంది. జనాభా అంచనాల ప్రకారం ఒక మహిళకు 4 పిల్లలు అనే ప్రావిన్సు ప్రస్తుత మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటులో మార్పు రాకపోతే 2050 నాటికి బలూచిస్తాను జనాభా రెట్టింపు కంటే ఎక్కువగా సుమారు 35 మిలియన్లకు చేరుకోవచ్చు. 
### భాషలు - జాతులు

2023 జనాభా లెక్కల ప్రాథమిక ఫలితాల ప్రకారం ఈ ప్రావిన్సు‌లో అత్యధిక మాతృభాషా మాట్లాడేవారు ఉన్న భాషలు బలూచి, దీనిని జనాభాలో 39.91% మంది మాట్లాడతారు (2017 జనాభా లెక్కలతో పోలిస్తే 4% పెరుగుదల), పష్టో, దీని వాటా 34.34%గా ఉంది. 

పష్తూన్లు ప్రధానంగా బలూచిస్తాను ఉత్తర ప్రాంతంలో నివసిస్తారు. క్వెట్టాలో మెజారిటీగా ఉన్నారు. మరోవైపు, బలూచు‌లు బలూచిస్తాను అంతటా కనిపిస్తారు. కానీ ప్రావిన్సు పశ్చిమ, దక్షిణ ప్రాంతాలలో ఎక్కువగా కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు.

బ్రహూయి భాషను 17.22% మంది ప్రధానంగా బలూచిస్తాను మధ్య భాగంలో మాట్లాడతారు. ఇతర భాషలలో సింధీ భాష (3.81%), సరైకీ భాష (2.19%), పంజాబీ భాష (0.59%), ఉర్దు (0.53%), ఇతరాలు (1.5%) ఉన్నాయి.

బలూచిస్తాను ‌లోని 21 జిల్లాల్లో బలూచి భాష మెజారిటీగా ఉంది. 9 జిల్లాల్లో పష్తో భాష మెజారిటీగా ఉంది.  4 జిల్లాల్లో బ్రహూయి భాష మెజారిటీగా ఉంది.  లాస్బెలా, హబ్ జిల్లాలలో  కచ్చి మైదాన ప్రాంతంలో జనాభాలో ఒక పెద్ద మైనారిటీ ప్రజలు సింధీ భాష మాండలికాలైన లాసి, సిరైకీ భాషలను మాట్లాడతారు. 

ఎత్నోలాగు ప్రకారం, బలూచి భాష మాట్లాడే కుటుంబాలలో, దాని ప్రధాన మాండలికం మక్రాణి మాట్లాడేవారు జనాభాలో 13%, రుఖ్షాని 10%, సులేమాని 7%,  ఖేత్రాని 3% ఉన్నారు. మాట్లాడే ఇతర భాషలు లాసి, ఉర్దూ, పంజాబీ, హజార్గి, సింధీ, సరైకి, దేహ్వారి, దారి, తాజికు, హింద్కో, ఉజ్బెకు,  హింద్కి. 

పాకిస్తాను‌లోని ఆఫ్ఘను‌లకు సంబంధించిన 2005 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మొత్తం 769,268  మంది ఆఫ్ఘను శరణార్థులు బలూచిస్తాను‌లో తాత్కాలికంగా నివసిస్తున్నారు. అయితే 2013లో చాలా మంది శరణార్థులు స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్లినందున. ఈ రోజు బలూచిస్థాను‌లో నివసిస్తున్న ఆఫ్ఘను‌ల సంఖ్య బహుశా తక్కువగా ఉండవచ్చు. 2015 నాటికి యుఎన్‌హెచ్‌సిఆర్ ప్రకారం కేవలం 327,778 మంది నమోదిత ఆఫ్ఘను శరణార్థులు మాత్రమే ఉన్నారు. 

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
బలూచిస్తాను ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయం, పశుపోషణ, మత్స్య పరిశ్రమ, సహజ వాయువు, బొగ్గు, ఇతర ఖనిజాల ఉత్పత్తి మీద ఆధారపడి ఉంది. 

రాష్ట్ర స్థూల జాతీయోత్పత్తిలో 47% వాటాను అందిస్తూ వ్యవసాయం  పశుపోషణ ప్రాదేశిక ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నప్పటికీ 2022 పాకిస్తాను వరదలు కారణంగా ఇది తీవ్ర నష్టాన్ని చవిచూసింది. ఈ వరదల వల్ల బలూచిస్తాను‌లోని సుమారు 500,000 పశువులు మరణించాయి. రాష్ట్రంలోని 35 జిల్లాలలో 32 జిల్లాలలో సాగు  వ్యవసాయ ఉత్పత్తి దెబ్బతిన్నాయి. వరదల కారణంగా ఇళ్లు, పంటలు, పశువులలో ఐదవ వంతు కొట్టుకుపోవడంతో లస్బెలా జిల్లా తీవ్రంగా దెబ్బతింది.  వరదలు, తీవ్ర కరువు పరిస్థితుల కారణంగా ఈ ప్రావిన్సు ఆహార అభద్రతను ఎదుర్కొంటోంది. గోధుమల సరఫరా కోసం సింధు, పంజాబ్ ప్రావిన్సుల మీద 85% ఆధారపడి ఉంది. 

ఇంకా క్వెట్టా మినహా బలూచిస్తాను‌ను "మెజారిటీ జనాభాకు సౌకర్యాలు లేని నిర్లక్ష్యానికి గురైన ప్రావిన్సు"గా అభివర్ణించారు. బలూచిస్థాను పాలకుల జీవనశైలి అరబు రాజకుటుంబాల వారిని కూడా మించిపోతుంది. ఈ ప్రావిన్సు తన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయగల సహజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉన్నప్పటికీ వాటిలో చాలా వరకు ప్రజల సంక్షేమం కోసం పూర్తిగా ఉపయోగించుకోబడలేదు. ఇంకా అన్వేషించబడలేదు లేదా అభివృద్ధి చేయబడలేదు.

1970వ దశకం మధ్యకాలం నుండి, పాకిస్తాను స్థూల దేశీయోత్పత్తికి ఈ ప్రావిన్సు సహకారం 4.9 నుండి 3.7 శాతానికి పడిపోయింది.  2007 నాటికి ఇతర ప్రావిన్సులతో పోలిస్తే ఇక్కడ అత్యధిక పేదరిక రేటు, శిశు, మాతృ మరణాల రేటు, అత్యల్ప అక్షరాస్యత రేటు ఉన్నాయి.  "బలూచు సంఘర్షణ: శాశ్వత శాంతి దిశగా," *పాకిస్తాను సెక్యూరిటీ రీసెర్చి యూనిటు*, నెం. 7 (మార్చి 2007):  ఈ కారకాలే తిరుగుబాటుకు దోహదపడ్డాయని కొందరు ఆరోపిస్తున్నారు. అయితే ఏడవ ఎన్‌ఎఫ్‌సి అవార్డులలో పంజాబు ప్రావిన్సు, కేంద్ర ప్రభుత్వం బలూచిస్తాను వాటాను దాని జనాభా ఆధారిత వాటా కంటే ఎక్కువగా పెంచడానికి దోహదపడ్డాయి. బలూచిస్తాను‌లో పేదరికం పెరుగుతోంది. 2001–2002లో పేదరికం రేటు 48%గా ఉంది. 2005–2006 నాటికి ఇది 50.9%కి పెరిగింది. డాన్ పత్రికలోని ఒక నివేదిక ప్రకారం 2016 నాటికి బలూచిస్థాను‌లో బహుముఖ పేదరికం రేటు 71%కి పెరిగింది.

బలూచిస్తాను‌లో వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన గ్వాదరు పట్టణంలో కొత్త లోతైన సముద్ర ఓడరేవు నిర్మాణంతో సహా అనేక ప్రధాన అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు పురోగతిలో ఉన్నాయి. ఈ ఓడరేవు చైనా, మధ్యప్రాచ్యం, మధ్య ఆసియా రిపబ్లికు‌లకు రాకపోకలు సాగించే ఇంధన, వాణిజ్య కారిడారు‌కు కేంద్రంగా ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది. మక్రాను డివిజను‌లోని టర్బతు నగరానికి పశ్చిమాన 50 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న దాష్టు నది మీద మిరానీ ఆనకట్టను నిర్మిస్తున్నారు. దీని ద్వారా 35,000 చదరపు కిలోమీటర్ల వ్యవసాయ భూమి వినియోగాన్ని విస్తరించడానికి నీటిని అందించడం జరుగుతుంది. లేకపోతే ఆ ప్రాంతంలో వ్యవసాయం సాధ్యం కాదు. లస్బెలా జిల్లాలో బైకో ఇంటర్నేషనలు ఇంకార్పొరేటెడు (బిఐఐ) యాజమాన్యంలో ఒక చమురు శుద్ధి కర్మాగారం ఉంది. ఇది రోజుకు 1,20,000 బ్యారెళ్ల చమురును శుద్ధి చేయగల సామర్థ్యం కలిగి ఉంది. రిఫైనరీకి ఆనుకుని ఒక విద్యుతు కేంద్రం ఉంది.   అక్కడ అనేక సిమెంటు కర్మాగారాలు, ఒక పాలరాయి కర్మాగారం కూడా ఉన్నాయి.  ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద ఓడల విచ్ఛిన్న కేంద్రాలలో ఒకటి ఈ తీరంలో ఉంది. 
### సహజ వనరుల వెలికితీత
పాకిస్తాను జాతీయ ఆదాయంలో బలూచిస్తాను వాటా చారిత్రాత్మకంగా 3.7% నుండి 4.9% మధ్య ఉంది. 1972 నుండి బలూచిస్తాను స్థూల ఆదాయం 2.7 రెట్లు పెరిగింది. క్వెట్టా వెలుపల, ఈ ప్రావిన్సు ‌లోని వనరుల వెలికితీత మౌలిక సదుపాయాలు క్రమంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. కానీ ఇప్పటికీ పాకిస్తాను ‌లోని ఇతర ప్రాంతాల కంటే చాలా వెనుకబడి ఉన్నాయి. రాయల్టీ హక్కులు, ఖనిజ హక్కుల యాజమాన్యానికి సంబంధించిన ఒప్పందాలు పాకిస్తాను‌లో అపూర్వమైన ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, ఆర్థిక, సామాజిక, రాజకీయ  సాంస్కృతిక అశాంతి నెలకొన్న సమయంలో కుదిరాయి. ఈ చర్చలు తగినంత పారదర్శకంగా లేవని విస్తృతంగా భావించబడింది.

## పర్యాటకం
బలూచిస్తాన్‌లోని కొన్ని పర్యాటక ఆకర్షణలు, ఆసక్తికరమైన ప్రదేశాల జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది:

* అస్తోలా ద్వీపం
* బోలను కనుమ
* దురేజీ
* గదానీ బీచు
* గదానీ షిప్ బ్రేకింగు యార్డు
* గ్వాదరు
* హన్నా సరస్సు
* హజర్‌గంజి-చిల్తాన్ జాతీయ ఉద్యానవనం, క్వెట్టా సమీపంలో.
* హింగ్లాజ్ మాతా దేవాలయాలు
* హింగోలు జాతీయ ఉద్యానవనం
* హబ్ డ్యాం
* జివానీ తీర చిత్తడి నేల
* ఖుజ్దారు
* కుండు మలిరు
* మక్రాను తీర రహదారి
* మెహర్గఢు
* మూలా చోటోకు
* పిర్ ఘైబు జలపాతం
* ఖైదు-ఎ-ఆజం రెసిడెన్సీ
* క్వెట్టా
* ప్రిన్సెసు ఆఫ్ హోపు
* ఉరక్ లోయ
* ఝోబు
* జియారతు జునిపెరు అడవి
* జియారతు

## మూలాలు