ఎన్.టి.రామారావు ముఖ్యమంత్రి పదవీకాలం

**[[నందమూరి తారక రామారావు]]** (ఎన్.టి.ఆర్ అని కూడా పిలుస్తారు) ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు 1983, 1995 మధ్య నాలుగు పర్యాయాలు ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు. ఇతడు 1982లో స్థాపించిన తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) కి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సభ్యుడు కాకుండా ఈ పదవిని చేపట్టిన మొదటి వ్యక్తిగా నిలిచాడు.

ఆగస్టు 1984లో, ఇతని మొదటి పదవీకాలంలో ఇతడు అమెరికాలో కరోనరీ బైపాస్ గుండె శస్త్రచికిత్స చేయించుకుంటున్న సమయంలో, అప్పటి గవర్నర్ రామ్‌లాల్ రామారావును పదవి నుండి తొలగించి, ఇతని ఆర్థిక మంత్రి నాదెండ్ల భాస్కరరావును ముఖ్యమంత్రిగా నియమించాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, రామారావు ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ సభ్యులలో మెజారిటీ మద్దతును ప్రదర్శించి సెప్టెంబర్ 1984లో ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి పదవిని చేపట్టాడు.

ఇతడు 1985లో రెండవసారి ఎన్నికై పూర్తి పదవీకాలాన్ని పూర్తి చేశాడు. 1989 అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో ఇతని పార్టీ అధికారాన్ని కోల్పోయింది. తర్వాత ఇతడు 1994లో వామపక్ష పార్టీలతో పొత్తు పెట్టుకుని మూడవ, చివరిసారి ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి వచ్చాడు. 1995లో ఇతని అల్లుడు నారా చంద్రబాబునాయుడు టీడీపీ నాయకత్వాన్ని చేపట్టి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 1996లో రామారావు గుండెపోటుతో మరణించాడు.

ముఖ్యమంత్రిగా ఇతని పదవీ కాలంలో ఇతని విధానాలు, ప్రాధాన్యతలు రాజకీయ విశ్లేషకులు, వ్యాఖ్యాతల మధ్య చర్చనీయాంశంగా మారాయి.

రామారావు ప్రభుత్వం ఎంపిక చేసిన పనితీరు లేని ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని పరిశ్రమలను ప్రైవేట్ సంస్థలకు విక్రయించడాన్ని అనుసరించింది, వాటి కార్యాచరణ సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచాలనే పేర్కొన్న లక్ష్యంతో. ఈ విధానంలో భాగంగా, హైదరాబాద్ ఆల్విన్ లిమిటెడ్ (ఆల్విన్ మోటార్స్) ను ఉపసంహరించి, తరువాత మహీంద్రా & మహీంద్రాలో భాగమైంది.

ఇతడు 1985లో రెండవసారి ఎన్నికై పూర్తి పదవీకాలాన్ని పూర్తి చేశాడు. 1989 అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో ఇతని పార్టీ అధికారాన్ని కోల్పోయింది. తర్వాత ఇతడు 1994లో వామపక్ష పార్టీలతో పొత్తు పెట్టుకుని మూడవ, చివరిసారి ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి వచ్చాడు. 1995లో ఇతని అల్లుడు నారా చంద్రబాబునాయుడు టీడీపీ నాయకత్వాన్ని చేపట్టి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 1996లో రామారావు గుండెపోటుతో మరణించాడు.

## విధానం

### ఆర్థిక విధానాలు

రామారావు ప్రభుత్వం వాటి నిర్వహణ సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచాలనే పేర్కొన్న లక్ష్యంతో పనితీరు సరిగా లేని ఎంపిక చేసిన ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలను ప్రైవేట్ సంస్థలకు విక్రయించే విధానాన్ని అనుసరించింది. ఈ విధానంలో భాగంగా, హైదరాబాద్ ఆల్విన్ లిమిటెడ్ (ఆల్విన్ మోటార్స్) విక్రయించబడింది, తరువాత ఇది మహీంద్రా & మహీంద్రా లో భాగమైంది.

ఇతని తరువాతి పదవీకాలంలో, రామారావు ఆర్థిక కార్యకలాపాలలో ప్రభుత్వ ప్రమేయాన్ని తగ్గించడానికి, స్వయంప్రతిపత్తి గల ఆర్థిక సంస్థలను ప్రోత్సహించడానికి ఉద్దేశించిన విధానాలకు మద్దతు ఇచ్చాడు. ఈ నేపథ్యంలో, ఇతని ప్రభుత్వం ఆంధ్రప్రదేశ్ పరస్పర సహాయ సహకార సంఘాల చట్టం, 1995 (MACS చట్టం) ను రూపొందించింది.

MACS చట్టం పరస్పర సహాయ సహకార సంఘాల ఏర్పాటు, పనితీరుకు చట్టపరమైన ముసాయిదాను నెలకొల్పింది. ప్రభుత్వ నియంత్రణ నుండి వాటికి స్వయంప్రతిపత్తిని నొక్కి చెబుతూనే పరిపాలన, జవాబుదారీతనం, సభ్యుల సమానత్వానికి సంబంధించిన నియంత్రణ నిబంధనలను సూచించింది. చట్టం సహకార సంఘాలను ప్రజాస్వామ్య సంస్థలుగా నిర్వచించింది, లాభాల పంపిణీ, సభ్యుల భాగస్వామ్యాన్ని నియంత్రించే నియమాలను వివరించింది. ఇటువంటి సంఘాలతో కూడిన వివాదాలను పరిష్కరించడానికి ఒక ప్రత్యేక ట్రిబ్యునల్ యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి కూడా ఇది వీలు కల్పించింది.

MACS ఫ్రేమ్‌వర్క్ మూలకాలు తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్ దాటి సహకార రంగ సంస్కరణలలో ప్రస్తావించబడ్డాయి, దాని సూత్రాలలోని అంశాలు జాతీయ విధాన చర్చలలో, 2001లో ఐక్యరాజ్యసమితి జారీ చేసిన వాటితో సహా అంతర్జాతీయ సహకార మార్గదర్శకాలలో ప్రతిబింబించాయి.

### విద్యా విధానాలు

సామాజిక అభివృద్ధి, పరిపాలనా సామర్థ్యం, ఆర్థిక భాగస్వామ్యానికి విద్య ఒక సాధనంగా ఉద్ఘాటించే విధాన దృక్పథాన్ని ఎన్.టి. రామారావు వ్యక్తీకరించారు. గాలి ముద్దుకృష్ణమనాయుడితో సహా విద్యాశాఖ అధికారుల పరిపాలనా సహకారంతో ఇతని కార్యక్రమాలు ముఖ్యమంత్రిగా ఇతని పదవీకాలంలో అమలు చేయబడ్డాయి.

సామాజిక చలనశీలతకు, ముఖ్యంగా మహిళలు, సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు విద్యను ఒక సాధనంగా రామారావు భావించారు. మొత్తం సామాజిక సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరిచే లక్ష్యంతో, మెరిట్ ఆధారంగా విద్యా అవకాశాలను విస్తరించడానికి ఇతడు మద్దతు ఇచ్చాడు. విద్యలో భాష పాత్రను కూడా ఇతడు నొక్కిచెప్పాడు, తెలుగులో బోధన ప్రభుత్వ పరిపాలన, స్థానిక ఆర్థిక భాగస్వామ్యంలో విద్యార్థులకు ప్రయోజనం చేకూరుస్తుందని వాదించాడు.

బహుభాషా బోధన ప్రాముఖ్యతను గుర్తిస్తూనే, విద్య, పరిపాలనలో తెలుగు వాడకాన్ని రామారావు సమర్థించారు. రాష్ట్రం వెలుపల కమ్యూనికేషన్‌ను సులభతరం చేయడానికి ప్రాథమిక విద్యలో భాగంగా ఆంగ్లం, హిందీలను చేర్చాలని ఇతడు సమర్థించాడు. ప్రైవేట్ ఇంగ్లీష్ మీడియం పాఠశాలలపై పెరుగుతున్న ఆధారపడటాన్ని ఇతడు వ్యతిరేకించాడు, ప్రభుత్వ విద్యను ప్రైవేట్ సంస్థలు భర్తీ చేయడం కంటే బలోపేతం చేయడం అవసరమని పేర్కొన్నాడు.

ఈ ఆందోళనలను పరిష్కరించడానికి, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, సంస్థాగత ప్రక్రియలలో తెలుగు, ఉర్దూ వినియోగం, విద్యా సంబంధిత విషయాలను తెలుగులోకి అనువదించడానికి తెలుగు అకాడమీని బలోపేతం చేయడం, ఆంగ్లం, హిందీలలో తప్పనిసరి బోధనతో పాటు ప్రభుత్వ పాఠశాలలకు మెరుగుదలలు వంటి చర్యలను ఇతడు ప్రతిపాదించాడు. మాతృభాషలో ప్రాథమిక బోధన నిర్వహించబడే అనేక ఆంగ్లేతర దేశాలు అనుసరించే విద్యా నమూనాలను ఇతని అభిప్రాయాలు ప్రతిబింబించాయి.

ఇతని పదవీ కాలంలో, రాష్ట్ర పాఠశాల పాఠ్యాంశాల సవరణలను రామారావు పర్యవేక్షించారు. ఇతడు ఈమ్‌సెట్ (ఇంజనీరింగ్, మెడికల్ కామన్ ఎంట్రన్స్ టెస్ట్) ద్వారా ఇంజనీరింగ్, మెడిసిన్‌తో సహా ఉన్నత విద్య కోసం రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ప్రామాణిక ప్రవేశ పరీక్షలను ప్రవేశపెట్టాడు. ఈ పరీక్షలలో పొందిన మెరిట్ ర్యాంకింగ్స్ ఆధారంగా రాష్ట్ర కళాశాలల్లో ప్రవేశాలు జరిగాయి. ఇతని ప్రభుత్వం ఉన్నత విద్యా సంస్థలలో క్యాపిటేషన్ ఫీజు ఆధారిత ప్రవేశాలను కూడా నిషేధించింది.

రామారావు జీవితకాల అభ్యాసానికి మద్దతు ఇచ్చాడు, మహిళలు, మధ్యలో చదువు ఆపేసిన ఉద్యోగస్తులకు విద్యా ప్రాప్యతను విస్తరించాలని కోరాడు. దూరవిద్యా కార్యక్రమాలను అందించే సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం స్థాపనలో ఇతడు పాలుపంచుకున్నాడు.

ప్రభుత్వ పాఠశాల ఉపాధ్యాయులు ప్రైవేట్ ట్యూషన్ కేంద్రాలను నిర్వహించడాన్ని కూడా ఇతని పరిపాలన నిషేధించింది. ఈ నిర్ణయం ఉపాధ్యాయ సంఘాల నిరసనలకు దారితీసింది. వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ, నాన్-గెజిటెడ్ అధికారుల పరిపాలనా సహకారంతో పరీక్షలు షెడ్యూల్ ప్రకారం నిర్వహించబడ్డాయి.

వాస్తవానికి 1972లో స్థాపించబడిన ఆంధ్రప్రదేశ్ రెసిడెన్షియల్ ఎడ్యుకేషన్ ఇన్స్టిట్యూషన్స్ సొసైటీ (APREIS) రామారావు ప్రభుత్వ హయాంలో 1988లో G.O.Ms.No.363, విద్యా (SSE.I) శాఖ ద్వారా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది. ఈ సంస్కరణలు సంస్థల సంఖ్యను విస్తరించాయి, ఒక ప్రత్యేక బోర్డు అందించే పాలనతో వాటిని విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణలో ఉంచాయి.

APREIS కింద పనిచేస్తున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ రెసిడెన్షియల్ జూనియర్ కళాశాలలు (APRJC), గ్రామీణ, వెనుకబడిన విద్యార్థులకు ఇంటర్మీడియట్ విద్యను సులభతరం చేశాయి. ఈ సంస్థల పూర్వ విద్యార్థులు ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్స్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, BITS వంటి జాతీయ స్థాయి సాంకేతిక సంస్థలలో ప్రవేశం పొందారు.

రాష్ట్రంలోని మహిళలకు ఉన్నత విద్యను సులభతరం చేసే లక్ష్యంతో తిరుపతిలో మహిళా విశ్వవిద్యాలయం అయిన శ్రీ పద్మావతి మహిళా విశ్వవిద్యాలయం స్థాపనకు రామారావు మద్దతు ఇచ్చారు.

### చట్టాలు
1983లో అధికారం చేపట్టిన తర్వాత, స్కాండినేవియన్ దేశాలలోని అంబుడ్స్‌మన్ వ్యవస్థల నుండి ప్రేరణ పొందిన ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉప లోకపాల్ (పౌర సమాజ అంబుడ్స్‌మన్) బిల్లును ఆమోదించడం రామారావు మొదటి శాసనపరమైన చొరవ. ఎ.పి. లోకాయుక్త చట్టం, 1983 (1983లోని చట్టం 11) నవంబర్ 1, 1983న అమలులోకి వచ్చింది. చట్టబద్ధంగా నిర్వచించబడిన విధానాల ద్వారా నిర్వహించబడే పరిశోధనలతో, ముఖ్యమంత్రితో సహా పబ్లిక్ ఫంక్షనరీలపై పౌరులు ఫిర్యాదులను ప్రారంభించగల చట్టబద్ధమైన యంత్రాంగాన్ని ఈ చట్టం అందించింది.

పూర్వీకుల ఆస్తిలో మహిళలకు సమాన వారసత్వ హక్కులను కల్పించేందుకు రామారావు ప్రభుత్వం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని హిందూ వారసత్వ చట్టానికి సవరణలు కూడా చేసింది.

గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మహిళలు, పిల్లల అభివృద్ధి (DWCRA) కార్యక్రమం భారతదేశంలోని 50 జిల్లాల్లో కేంద్ర ప్రాయోజిత పైలట్ ప్రాజెక్ట్‌గా 1983లో ప్రవేశపెట్టబడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, గ్రామీణ మహిళలను స్వయం-సహాయ, ఆదాయాన్ని ఆర్జించే బృందాలుగా నిర్వహించడానికి ప్రాధాన్యతనిస్తూ, రామారావు హయాంలో కార్యక్రమం చురుకైన పరిపాలనా, రాజకీయ మద్దతును పొందింది. మహిళలను చిన్న ఆర్థిక సంఘాలుగా సంఘటితం చేయడంలో ప్రభుత్వేతర సంస్థల ప్రమేయంతో సహా జాతీయ స్థాయిలో కార్యక్రమానికి చేసిన సవరణలను రాష్ట్ర అమలు ప్రభావితం చేసింది. సబ్సిడీ క్రెడిట్ స్కీమ్‌ల వంటి తర్వాతి విధాన మెరుగుదలలతో ఈ కార్యక్రమం తదుపరి పరిపాలనల క్రింద కొనసాగింది, ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్ గ్రామీణ అభివృద్ధి ప్రణాళికలో భాగంగా మిగిలిపోయింది.

రామారావు ప్రభుత్వం మద్యనిషేధ చట్టాన్ని అమలు చేసింది, పెద్ద ఎత్తున వినియోగం కోసం ఉద్దేశించిన తక్కువ ధర గల ఆల్కహాలిక్ పానీయాల ప్రభుత్వ ప్రాయోజిత తయారీని నిలిపివేసింది.

ఇతని పరిపాలన రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల పదవీ విరమణ వయస్సును 58 నుండి 55 కు తగ్గించింది. వేతన సమానత్వ డిమాండ్లపై సమ్మెతో సహా ప్రభుత్వ ఉద్యోగ సంఘాలతో విభేదాల సమయంలో, ప్రభుత్వం జాతీయ భద్రతా చట్టంలోని నిబంధనలను ప్రయోగించింది. ఆర్థిక కారణాలను చూపుతూ హౌసింగ్ కన్స్ట్రక్షన్ కార్పొరేషన్‌తో సహా కొన్ని ప్రభుత్వ ఆధీనంలోని సంస్థలను కూడా పరిపాలన పునర్వ్యవస్థీకరించింది. రామారావు పరిపాలనా సామర్థ్య ఆందోళనలను చూపుతూ తన కార్యాలయాన్ని రాష్ట్ర సెక్రటేరియట్ వెలుపల మార్చాడు.

మహిళలు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు స్థానిక సంస్థల్లో రాజ్యాంగబద్ధంగా నిర్దేశించిన రిజర్వేషన్ల అమలును రామారావు పర్యవేక్షించారు, ఇవి గతంలో పరిమిత అమలును చూశాయి. ఇతని ప్రభుత్వం ప్రొఫెషనల్ విద్యలో వెనుకబడిన తరగతులకు 55% రిజర్వేషన్లు కల్పిస్తూ చట్టాన్ని కూడా ఆమోదించింది, దీనిని తదనంతరం హైకోర్టు కొట్టివేయడంతో దాన్ని ఉపసంహరించుకుంది.

ఇతని ప్రభుత్వం తెలంగాణలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ప్రబలంగా ఉన్న వారసత్వ ఆధారిత రెవెన్యూ పరిపాలన నిర్మాణమైన పటేల్-పట్వారీ వ్యవస్థను రద్దు చేసింది.

రామారావు ఆంధ్రప్రదేశ్ సురక్షిత రోడ్డు రవాణా చట్టాన్ని రద్దు చేశాడు, ఇది ప్రైవేట్ బస్సు సర్వీసులను జాతీయం చేసింది, రోడ్డు రవాణాలో ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహించే లక్ష్యంతో, గ్రామీణ మార్గాలపై దృష్టి సారించడానికి రాష్ట్ర రవాణా సంస్థ పాత్రను పునర్నిర్వచించింది. ఇతని హయాంలో, రహదారి రవాణా కనెక్టివిటీ గ్రామీణ ప్రాంతాలకు విస్తరించబడింది. అయితే, ఇతని ప్రభుత్వం పట్టణ భూ గరిష్ట పరిమితి చట్టం (1976) లేదా వ్యవసాయ భూమి గరిష్ట పరిమితి చట్టం (1975) ని సంస్కరించాలని పేర్కొన్న ఉద్దేశాలు ఉన్నప్పటికీ వాటిని రద్దు చేయలేదు.

రామారావు ప్రభుత్వం ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన మండలిని రద్దు చేసింది. విమర్శకులు కౌన్సిల్‌ను రాష్ట్ర ఖజానాకు ఉత్పాదకత లేని వ్యయంగా అభివర్ణించారు, దాని ప్రాతినిధ్య చట్టబద్ధతను ప్రశ్నించారు, శాసనసభకు ఎన్నికకాని వ్యక్తులకు వసతి కల్పించడానికి దీనిని ఉపయోగించారని ఆరోపించారు.

### సంక్షేమ విధానాలు
రామారావు ప్రభుత్వం పబ్లిక్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ స్కీమ్‌ను సబ్సిడీతో ప్రవేశపెట్టింది, దీని కింద నెలకు  కంటే తక్కువ సంపాదించే వ్యవసాయ కార్మికులకు కిలో బియ్యం  నిర్ణీత ధరతో సరఫరా చేయబడింది.

నెలకు  కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్న గృహాల నుండి వచ్చే ప్రాథమిక పాఠశాల విద్యార్థుల కోసం ఇతని పరిపాలన మధ్యాహ్న భోజన పథకాన్ని కూడా అమలు చేసింది. అదనపు సంక్షేమ చర్యలలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని తక్కువ-ఆదాయ కుటుంబాలకు ప్రాథమిక గృహ విద్యుత్ కనెక్షన్‌లను అందించే కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి.

1983లో, రామారావు ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు కచ్చా ఇళ్ల స్థానంలో పక్కా ఇళ్లను నిర్మించే లక్ష్యంతో రాష్ట్ర-నిధుల గృహ నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. ఈ కార్యక్రమం ఐదేళ్లలో దాదాపు 500,000 ఇళ్లను యూనిట్‌కు  అంచనా వ్యయంతో నిర్మించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. చంద్రబాబు నాయుడు నేతృత్వంలోని తదుపరి ప్రభుత్వాల క్రింద గృహ నిర్మాణ కార్యక్రమం కొనసాగింది, అమలును అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి యనమల రామకృష్ణుడు పర్యవేక్షించాడు. ఆ తరువాతి సంవత్సరాల్లో, ఈ పథకం కింద అదనపు గృహాలు నిర్మించబడ్డాయి.

రామారావు ప్రభుత్వం సంవత్సరానికి  కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్న చిన్న, సన్నకారు రైతులకు సబ్సిడీ విద్యుత్‌ను సంవత్సరానికి నామమాత్రపు ఛార్జీ  కి అందించింది.

అదనపు సంక్షేమ కార్యక్రమాలలో నెలకు  కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్న గృహాల మహిళలకు సబ్సిడీ దుస్తుల పంపిణీ ఉంది. ఈ కార్యక్రమం కోసం వస్త్ర సేకరణ సాంప్రదాయ చేనేత కార్మికులకు ప్రాతినిధ్యం వహించే ఆంధ్రప్రదేశ్ కో-ఆపరేటివ్ ఆర్గనైజేషన్ (ఆప్కో) ద్వారా చేపట్టబడింది.

### నీటిపారుదల
రామారావు ప్రభుత్వం తెలుగుగంగ ప్రాజెక్టుతో సహా నీటిపారుదల మౌలిక సదుపాయాలలో ప్రధాన పెట్టుబడులను ప్రారంభించింది. రాయలసీమలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు సాగునీటిని పెంపొందించడం, చెన్నైకి తాగునీరు సరఫరా చేయడం ఈ ప్రాజెక్టు లక్ష్యం. ఈ ప్రాజెక్ట్ భారతీయ ఆధ్యాత్మిక గురువు సత్యసాయి బాబా నుండి కూడా మద్దతు, సహాయం పొందింది.

ఈ కాలంలో, రామారావు దీర్ఘకాలిక నీటి వనరుల ప్రణాళికపై నిపుణుల సలహాను కోరారు, సమగ్ర నీటి నిర్వహణపై చర్చలకు సహకరించాలని ఇరిగేషన్ ఇంజనీర్ కానూరి లక్ష్మణరావును ఆహ్వానించారు. అప్పటికి వయసు పైబడి, అనారోగ్యంతో ఉన్నప్పటికీ, కానూరి లక్ష్మణరావు అంతర్-బేసిన్ నీటి బదిలీలు, నదుల అనుసంధాన ప్రతిపాదనలకు సంబంధించిన సంభావిత ఫ్రేమ్‌వర్క్‌లను సిద్ధం చేశారు.

ఉత్తర భారతదేశంలోని హిమానీనదాల ద్వారా ఏర్పడిన నదుల నుండి ద్వీపకల్ప ప్రాంతాలలోని వర్షాధార నదులకు నీటిని పునఃపంపిణీ చేసే సామర్థ్యాన్ని ఈ ఆలోచనలు నొక్కిచెప్పాయి. గంగా, బ్రహ్మపుత్ర వ్యవస్థలకు చెందిన ఎంచుకున్న ఉపనదులను గోదావరి, కృష్ణా నదీ పరివాహక ప్రాంతాలతో పాటు తూర్పు నదీ వ్యవస్థల వెంబడి దిగువ అనుసంధానాలతో అనుసంధానించడం ప్రతిపాదనలలో ఉన్నాయి. ఈ విధానంలోని అంశాలు తరువాత నదుల అనుసంధానంపై విస్తృత జాతీయ చర్చలలో ప్రతిబింబించాయి. ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి హయాంలో ప్రచారం చేయబడిన జాతీయ నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టుతో సహా జాతీయ స్థాయి విధాన ఉపన్యాసంలో ప్రదర్శించబడిన ఈ భావనలపై రామారావు అంతర్-రాష్ట్ర సహకారాన్ని సమర్థించారు.

ఆంధ్రప్రదేశ్ లోపల, కరువు పీడిత ప్రాంతాలలో నీటి లభ్యతను మెరుగుపరిచే లక్ష్యంతో గోదావరి, కృష్ణ, పెన్నార్ నదీ వ్యవస్థల మధ్య కాలువల అనుసంధానంతో సహా దశలవారీ నీటిపారుదల అభివృద్ధికి సంబంధించిన ప్రతిపాదనలను ఈ చర్చలు తెలియజేశాయి. ప్రతిపాదనలు ప్రధానంగా తక్షణ పెద్ద ఎత్తున అమలు కాకుండా దీర్ఘకాలిక ప్రణాళిక, సంభావిత రూపకల్పనపై దృష్టి సారించాయి.

రామారావు ప్రభుత్వం ప్రణాళిక, కేటాయింపు నిర్ణయాలలో రైతు సంఘాలను భాగస్వామ్యం చేయడం ద్వారా ప్రధాన రిజర్వాయర్ల నుండి సాగునీటి పంపిణీ నిర్వహణలో సంస్కరణలను కూడా ప్రవేశపెట్టింది.

### అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు
ఎన్.టి.రామారావు హయాంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తిరుపతి, విశాఖపట్నం, విజయవాడ, వరంగల్ విమానాశ్రయాల నిర్మాణం, ఆధునికీకరణను చేపట్టింది. ఇతని పరిపాలన నెల్లూరు, మచిలీపట్నం, కాకినాడలో ఓడరేవు అభివృద్ధికి సాధ్యాసాధ్యాలు, పెట్టుబడి అధ్యయనాలను కూడా ప్రారంభించింది.

రామారావు ప్రభుత్వం గ్రామీణ రహదారుల మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణకు పెట్టుబడి పెట్టింది. ప్రచురితమైన విశ్లేషణల ప్రకారం, ఈ కాలంలో దాదాపు 22,000 మైళ్ల రహదారులు నిర్మించబడ్డాయి, ఇది రాష్ట్ర రహదారి నెట్‌వర్క్‌కు గణనీయంగా దోహదపడింది.

తిరుపతికి రహదారి, విమాన కనెక్టివిటీలో మెరుగుదలలు నగరం సమీపంలో జాతీయ MST రాడార్ ఫెసిలిటీ (NMRF) స్థాపనతో సమానంగా జరిగాయి. వాతావరణ పరిశోధన, వాతావరణ సూచన, శ్రీహరికోటతో అనుబంధించబడిన అంతరిక్ష, ఉపగ్రహ సంబంధిత అనువర్తనాలకు మద్దతు ఇచ్చే లక్ష్యాలతో ఈ సదుపాయం ఏర్పాటు చేయబడింది. నీటి వనరుల ప్రణాళిక, ఉపగ్రహ ఆధారిత విద్యా కార్యక్రమాలలో ఉపయోగించే వాతావరణ డేటాకు కూడా ఈ సదుపాయం దోహదపడింది.

నేషనల్ ఫెర్టిలైజర్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (NFCL), గోదావరి ఫెర్టిలైజర్స్ అండ్ కెమికల్స్ లిమిటెడ్ (GFCL) వరుసగా రామారావు మొదటి, రెండవ పదవీ కాలంలో స్థాపించబడ్డాయి. ఈ యూనిట్ల వేగవంతమైన పనితీరు కోసం పరిపాలనా మద్దతును సమకాలీన నివేదికలు గమనించాయి. ఈ కాలంలో, జాతీయ సగటుతో పోలిస్తే ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎరువుల వినియోగం గణనీయంగా పెరిగింది. ఈ కాలంలో వ్యవసాయ ఉత్పాదకతలో గణనీయమైన లాభాలను వ్యవసాయ పరిశోధనా సంస్థల అధ్యయనాలు కూడా నమోదు చేశాయి.

పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలలో, రామారావు ప్రభుత్వం హైదరాబాద్‌లో మహాత్మా గాంధీ బస్ స్టేషన్ (MGBS) ను నిర్మించింది, ఇది పూర్తయ్యే సమయానికి ఆసియాలో అతిపెద్ద బస్ టెర్మినల్స్‌లో ఒకటిగా ఉంది. ఈ ప్రాంతానికి బౌద్ధమతంతో ఉన్న చారిత్రక సంబంధాన్ని ప్రతిబింబించే ఉద్దేశ్యంతో ఇతని పరిపాలన హైదరాబాద్‌లో ఒక పెద్ద బుద్ధుని విగ్రహాన్ని కూడా ప్రతిష్టించింది.

ప్రముఖ తెలుగు ప్రముఖుల విగ్రహాల స్థాపనతో సహా హైదరాబాద్‌లోని ట్యాంక్ బండ్ వెంబడి పట్టణ సుందరీకరణ కార్యక్రమాలను ప్రభుత్వం చేపట్టింది. హుస్సేన్ సాగర్‌ను శుభ్రపరచడం, పూడిక తీయడం, బహిరంగ వినోద స్థలాల సృష్టి, చుట్టుపక్కల రహదారి మౌలిక సదుపాయాలకు మెరుగుదలలు, ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలలో ప్రణాళికాబద్ధమైన వాణిజ్య, సాంస్కృతిక అభివృద్ధితో పాటు విస్తృత పట్టణ అభివృద్ధి చర్యలలో ఈ ప్రయత్నాలు ఒక భాగం.

### భద్రత
1989లో ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం అంతర్గత భద్రతా సవాళ్లను, ముఖ్యంగా నక్సలిజానికి సంబంధించిన సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ఒక ప్రత్యేక కమాండో దళాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. పరిపాలనా, అభివృద్ధి జోక్యాలతో పోలీసు చర్యలను కలిపి విస్తృతమైన తిరుగుబాటు వ్యతిరేక వ్యూహంలో భాగంగా ఈ దళాన్ని సమకాలీన భద్రతా విశ్లేషణలు ఉదహరించాయి.

రామారావు పదవీ కాలంలో, రాష్ట్ర పరిపాలన హైదరాబాద్‌లో వినాయక చవితి ఊరేగింపుల సమయంలో భద్రత, పరిపాలనా చర్యలను అమలు చేసింది. మునుపటి దశాబ్దాలతో పోల్చితే ఈ కాలంలో గణేష్ నిమజ్జనంతో ముడిపడి ఉన్న మతపరమైన అల్లర్ల స్థాయి, తీవ్రతలో తగ్గుదలని అకడమిక్, జర్నలిస్టిక్ నివేదికలు గమనించాయి.

### పాలన, ఇతర కార్యక్రమాలు
విశాఖపట్నం ఉక్కు కర్మాగారం, ప్రారంభించినప్పటి నుండి జాప్యాలు, కార్యాచరణ సవాళ్లను ఎదుర్కొంది, రామారావు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న కాలంలో కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. ప్రాజెక్టు పురోగతిని వేగవంతం చేయడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కేంద్ర ప్రభుత్వంతో సంప్రదింపులు జరిపిందని సమకాలీన నివేదికలు గమనించాయి.

ఇతని పరిపాలనా కాలంలో, వైద్య నిపుణుల నియామకం, అధునాతన వైద్య సదుపాయాల విస్తరణతో సహా హైదరాబాద్‌లో తృతీయ స్థాయి ఆరోగ్య సంరక్షణ మౌలిక సదుపాయాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఇతని ప్రభుత్వం విజయవాడలో ఒక వైద్య విశ్వవిద్యాలయాన్ని కూడా స్థాపించింది.

రామారావు తిరుపతిలో పరిపాలనా సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టారు, ఇందులో ఆలయ పరిపాలనలో పారదర్శకత, సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచడానికి ఉద్దేశించిన చర్యలు ఉన్నాయి, ఉదాహరణకు కంప్యూటరైజ్డ్ రిజిస్ట్రేషన్ సిస్టమ్స్, ఫైనాన్షియల్ ఓవర్‌సైట్ మెకానిజమ్స్.

ఇతని నాయకత్వంలో, తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) పార్టీ రికార్డులను కంప్యూటరీకరించడం, గ్రామ స్థాయిలో నిర్మాణాత్మకమైన అట్టడుగు సంస్థను అభివృద్ధి చేయడంతో సహా సంస్థాగత సంస్కరణలను చేపట్టింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాంగ్రెసేతర రాజకీయ ప్రత్యామ్నాయాన్ని ఏకీకృతం చేయడానికి ఈ చర్యలు దోహదపడ్డాయని రాజకీయ శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.

ఇతని ప్రభుత్వం వంశపారంపర్య మునుసోబు, కరణం వ్యవస్థలను రద్దు చేసి పరిపాలనా అధికారాన్ని స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థల్లో ఎన్నుకోబడిన ప్రతినిధులకు బదిలీ చేసింది. ఆలయ పరిపాలనలో కూడా సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి, ఇందులో వేద అధ్యయనాల కోసం ప్రామాణిక ప్రవేశ పరీక్షలు, కొన్ని దేవాలయాలలో బ్రాహ్మణేతరులు అర్చకులుగా సేవ చేయడానికి అనుమతించే విధానాలు ఉన్నాయి.

1989లో, కాంగ్రెసేతర రాజకీయ పార్టీల సంకీర్ణమైన నేషనల్ ఫ్రంట్ ఏర్పాటులో రామారావు కీలక పాత్ర పోషించారు, దానికి వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు. నేషనల్ ఫ్రంట్ 1989 భారత సాధారణ ఎన్నికల తరువాత కేంద్రంలో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. జాతీయ స్థాయిలో ఏక-పార్టీ ఆధిపత్యం నుండి సంకీర్ణ రాజకీయాలకు మారడంలో ఈ కాలాన్ని మేధావులు ముఖ్యమైనదిగా అభివర్ణించారు.

ఈ దశలో, రామారావు ఇతర రాష్ట్రాలు, పార్టీల నాయకులతో వ్యూహాత్మక పొత్తులు పెట్టుకున్నారు, ఇందులో పార్లమెంటరీ ఎన్నికలలో పి.వి.నరసింహారావుకు మద్దతు ఇవ్వడం, తెలుగుగంగ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి తమిళనాడు రాజకీయ నాయకులతో సహకారం ఉన్నాయి. ఈ పొత్తులు ఇతని పదవీ కాలంలో కేంద్ర విధాన రూపకల్పనతో ఆంధ్రప్రదేశ్ భాగస్వామ్యానికి దోహదపడ్డాయి.

పూర్వపు మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి విడిపోయిన తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు విశిష్టమైన తెలుగు సాంస్కృతిక, రాజకీయ గుర్తింపును నొక్కి చెప్పే ప్రయత్నాలతో కూడా రామారావు సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు. ఇతని పదవీ కాలంలో, తెలుగు చిత్ర పరిశ్రమ తన స్థావరాన్ని చెన్నై నుండి హైదరాబాద్‌కు మార్చింది, ఇది తెలుగు సినిమా కేంద్రంగా నగర అభివృద్ధికి దోహదపడింది.

డిసెంబరు 1985లో, ఇతని ప్రభుత్వం జీ.ఓ. 610ను జారీ చేసింది, ఇది ఆడిట్ ప్రక్రియ తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంతంలో ప్రభుత్వ ఉపాధిలో స్థానిక రిజర్వేషన్ విధానాల అమలును తప్పనిసరి చేసింది. ఈ నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండేలా జీ.ఓ. 674తో సహా తదుపరి పరిపాలనా చర్యలు జారీ చేయబడ్డాయి.

రామారావు విస్తృత వికేంద్రీకరణ చొరవలో భాగంగా మండల ప్రజా పరిషత్ (MPP) వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టారు. మండలాలు మునుపటి పరిపాలనా విభాగాలను భర్తీ చేశాయి, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, వెనుకబడిన తరగతులకు గణనీయమైన ప్రాతినిధ్యంతో ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నుకోబడిన స్థానిక సంస్థలుగా మారాయి. ఈ సంస్కరణ రాష్ట్రంలో స్థానిక స్వపరిపాలన గణనీయమైన విస్తరణగా ఉదహరించబడింది.

ఇతని పరిపాలన మహిళల ఆర్థిక భద్రతను పెంచే లక్ష్యంతో చర్యలను కూడా ప్రవేశపెట్టింది. నిబంధనల ప్రకారం ప్రభుత్వ ఉద్యోగులలో కొన్ని వర్గాల జీతం చెల్లింపులు జీవిత భాగస్వామి ఆమోదంతో నగదుగా మార్చుకోవాలి, అసైన్డ్ ల్యాండ్స్ చట్టానికి సవరణలు ప్రభుత్వ-కేటాయించిన భూమిని సాధ్యమైన చోటల్లా కుటుంబంలోని ఒక మహిళ పేరు మీద నమోదు చేయాలని తప్పనిసరి చేశాయి.

## 1984 తిరుగుబాటు
1984లో, అధికార తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) లో అంతర్గత అసమ్మతి, రాష్ట్ర గవర్నర్ జోక్యం తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఏర్పడిన రాజకీయ సంక్షోభం సమయంలో ఎన్.టి.రామారావు తాత్కాలికంగా పదవి నుండి తొలగించబడ్డారు.

రామారావు అమెరికాలో ట్రిపుల్ బైపాస్ గుండె శస్త్రచికిత్స చేయించుకుంటున్న సమయంలో సంక్షోభం ప్రారంభమైంది. ఇతడు సుమారు 18 నెలల ముందు 1983 ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలలో టీడీపీని విజయపథంలో నడిపించి అధికారం చేపట్టి, రాష్ట్రానికి కాంగ్రెసేతర మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు.

14 ఆగస్టు 1984న భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, రామారావు తనను ముఖ్యమంత్రిగా తొలగించే ప్రయత్నం జరుగుతోందని ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్ రామ్ లాల్ కు తెలియజేసి, తన ఆర్థిక మంత్రి నాదెండ్ల భాస్కరరావును తొలగించాలని సిఫార్సు చేశాడు. గవర్నర్ మొదట్లో ఈ అభ్యర్థనకు అంగీకరించారు.

ఆగస్టు 15, 1984న, శాసనసభ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని రామారావు గవర్నర్‌ను అభ్యర్థించాడు, తద్వారా ఇతడు సభలో తన మెజారిటీని నిరూపించుకోగలనని భావించాడు. ఈ అభ్యర్థన తిరస్కరించబడింది. ఆగస్టు 16న, కాంగ్రెస్ (ఐ) భాస్కరరావుకు తన మద్దతును ప్రకటించింది, ఆ తర్వాత గవర్నర్ రామారావు ప్రభుత్వాన్ని రద్దు చేసి భాస్కరరావును ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. రామారావు తన శాసనసభ మెజారిటీని కోల్పోయాడనే కారణంతో ఈ నిర్ణయం సమర్థించబడింది, ఈ వాదన ఆ సమయంలో వివాదాస్పదమైంది. తదనంతరం రామారావు మొత్తం 294 మంది సభ్యులలో 168 మంది శాసనసభ్యులను తనకు మద్దతు ఇస్తున్నట్లు హాజరుపరిచారు. భాస్కరరావుకు మెజారిటీ ఉన్నట్లు చూపించే అధికారిక పత్రాలేవీ బహిరంగపరచలేదు.

రామారావు తనను తొలగించడాన్ని సవాలు చేయడానికి ప్రయత్నించాడు, ఇతనికి మద్దతు ఇచ్చిన పలువురు శాసనసభ్యులతో పాటు కొంతకాలం నిర్బంధించబడ్డాడు; కొద్దిసేపటికే వారిని విడుదల చేశారు. ఈ సంఘటన రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృత నిరసనలకు దారితీసింది, ఈ సమయంలో అనేక ప్రాణనష్టాలు నమోదయ్యాయి. సమకాలీన నివేదికలు, తర్వాతి విశ్లేషణలు ఈ సంక్షోభానికి కాంగ్రెస్ పార్టీ కేంద్ర నాయకత్వం తీసుకున్న చర్యలే కారణమని పేర్కొన్నాయి, ఇది భారతదేశంలో, అంతర్జాతీయంగా విమర్శలకు దారితీసింది.

తదనంతరం, గవర్నర్ తన మునుపటి నిర్ణయాన్ని వెనక్కి తీసుకుని రామారావును ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి నియమించారు, శాసనసభలో ఇతని మెజారిటీని నిరూపించుకోవడానికి అనుమతించారు. విశ్వాస తీర్మానాన్ని నెగ్గిన తర్వాత, రామారావు అసెంబ్లీని రద్దు చేసి తాజా ఎన్నికలకు పిలుపునిచ్చారు. తదనంతర ఎన్నికలలో మెరుగైన మెజారిటీతో టీడీపీ గెలుపొంది, రామారావు తిరిగి అధికారాన్ని చేపట్టారు.

తరువాత 1984లో, ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ సంబంధం లేని ఒక సంఘటనలో హత్య చేయబడింది. ఆ తర్వాత జరిగిన 1984 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో, జాతీయ స్థాయిలో కాంగ్రెస్ పార్టీ భారీ పార్లమెంటరీ మెజారిటీ సాధించగా, టీడీపీ ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీగా తన స్థానాన్ని నిలుపుకుంది.

1989లో, అనేక ప్రతిపక్ష పార్టీలు ఏకమై నేషనల్ ఫ్రంట్‌ను ఏర్పాటు చేశాయి, రామారావు దాని ఏర్పాటులో, నాయకత్వంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. 1989 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో నేషనల్ ఫ్రంట్ గెలిచి కేంద్రంలో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, ఇది భారతదేశంలో సంకీర్ణ రాజకీయాల వైపు గణనీయమైన మార్పును సూచిస్తుంది.

మేధావులు, రాజకీయ వ్యాఖ్యాతలు ఈ సంఘటనలను—ముఖ్యంగా 1984 ఆంధ్రప్రదేశ్ సంక్షోభం, తదనంతర సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల పెరుగుదల—కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలలో మార్పులకు, ఎన్నికైన రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను రద్దు చేయడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగ అధికారాలను ఉపయోగించడంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న పరిమితులకు దోహదం చేశాయని ఉదహరించారు.

## 1995 తిరుగుబాటు
1995లో తెలుగుదేశం పార్టీ (టీడీపీ) లో అంతర్గత విభేదాలు తలెత్తి నాయకత్వ మార్పుకు దారితీసింది. పార్టీ వ్యవహారాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో రామారావు రెండవ భార్య లక్ష్మీ పార్వతి పెరుగుతున్న ప్రభావాన్ని కొంతమంది సీనియర్ పార్టీ నాయకులు వ్యతిరేకించారు. ఈ భేదాభిప్రాయాలు పార్టీలో తిరుగుబాటుకు దారితీశాయి.

నారా చంద్రబాబునాయుడు మెజారిటీ టీడీపీ శాసనసభ్యుల మద్దతును కూడగట్టుకుని, రామారావు స్థానంలో సెప్టెంబర్ 1, 1995న ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా నియమితులయ్యారు. సమకాలీన నివేదికలు పార్టీలో చీలికకు ప్రధాన కారణం లక్ష్మీ పార్వతి వివాదాస్పద పాత్ర అని గుర్తించాయి.

పదవి నుండి తొలగించబడిన తరువాత, రామారావు అంతర్జాతీయ మీడియా సంస్థలు ప్రచురించిన ప్రకటనలతో సహా ఇంటర్వ్యూలలో నాయకత్వ మార్పు పట్ల తన వ్యతిరేకతను బహిరంగంగా వ్యక్తం చేశారు. ఇతడు జనవరి 1996లో మరణించారు.

ఇతని మరణానంతరం లక్ష్మీ పార్వతి ఎన్టీఆర్ తెలుగుదేశం పార్టీ అనే ప్రత్యేక రాజకీయ వర్గానికి నాయకత్వం వహించారు. ఆ పార్టీ చెప్పుకోదగ్గ ఎన్నికల విజయాన్ని సాధించలేక తరువాత రద్దు చేయబడింది, లక్ష్మీ పార్వతి ఆ తరువాత యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీ (వైఎస్ఆర్‌సిపి) లో చేరారు.

## స్థాపించిన సంస్థలు, ఇతరాలు
* రామకృష్ణ సినీ స్టూడియోస్
* ట్యాంక్ బండ్ రోడ్
* హైదరాబాద్ బుద్ధ విగ్రహం
* పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం
* ద్రావిడ విశ్వవిద్యాలయం (ఎన్టీఆర్ ఆలోచన)
* శ్రీ పద్మావతి మహిళా విశ్వవిద్యాలయం
* శ్రీ వేంకటేశ్వర ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ (స్విమ్స్)
* డా. ఎన్.టి.ఆర్. ఆరోగ్య విజ్ఞాన విశ్వవిద్యాలయం
* ఇంజనీరింగ్ అగ్రికల్చరల్ అండ్ మెడికల్ కామన్ ఎంట్రన్స్ టెస్ట్ (EAMCET)
* తెలుగుగంగ ప్రాజెక్టు

## ఇవి కూడా చూడండి
* నందమూరి తారక రామారావు
* మొదటి ఎన్.టి. రామారావు మంత్రివర్గం
* మూడవ ఎన్.టి. రామారావు మంత్రివర్గం
* ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా

## గ్రంథ పట్టిక
* 

## మూలాలు

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్
వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ
వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ అధ్యక్షులు
వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ రాజకీయ నాయకులు
వర్గం:భారత రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రి పదవులు