భీమా దేవి ఆలయ స్థల సంగ్రహాలయం

**భీమా దేవి ఆలయ సముదాయం** (**ఉత్తర భారత ఖజురాహో**గా ప్రసిద్ధి చెందింది) అనేది 8వ నుండి 11వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందిన ప్రాచీన హిందూ ఆలయ అవశేషాల పునరుద్ధరిత సముదాయం. ఇందులో శృంగార శిల్పకళకు చెందిన శిల్పాలు విస్తారంగా ఉన్నాయి. ఈ ఆలయ సముదాయం పక్కనే 17వ శతాబ్దానికి చెందిన పింజోర్ ఉద్యానవనాలు (ఇవి ముగల్ ఉద్యానవనాలు శైలికి చెందినవి) ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం హర్యానా రాష్ట్రంలోని పంచకుల జిల్లాలో ఉన్న పింజోర్ పట్టణంలో ఉంది.

ప్రాచీన ఆలయం ఇస్లామిక్ ఆక్రమణదారులచే ధ్వంసం చేయబడింది. ప్రస్తుతం ఉన్న 8వ–11వ శతాబ్దాల ఆలయం, అదే స్థలంలో పాత ఆలయ పేరుతో నిర్మించబడినదిగా భావించబడుతుంది. సమీపంలోని ప్రాచీన బావోలీలో ఇప్పటికీ హిందూ స్తంభాలు కనిపిస్తాయి.

భీమాదేవి శక్తి సంప్రదాయంకు చెందింది. ఈ సంప్రదాయం బౌద్ధ తాంత్రిక దేవతల నుంచి ఉద్భవించింది. దేవీ మహాత్మ్యం ప్రకారం, పశ్చిమ హిమాలయాలులోని హిమాచల్ ప్రదేశ్ ప్రాంతంలో (పింజోర్ ప్రాంతం హిమాచల్ హిమాలయాలకు ఆనుకొని ఉంటుంది) భీమాదేవి భీమరూపంలో అవతరించి ఋషులను (సంస్కృతంలో *మునులు*) రక్షించింది అని వర్ణించబడింది.

ఈ స్థలంపై 2015 నుంచే ప్రాథమిక సర్వేలు ప్రారంభమయ్యాయి. 2017 నుండి 2019 వరకు *స్పీకింగ్ ఆర్కియాలజికల్లి* బృందం విస్తృతంగా పరిశోధనలు చేసింది. ఈ పరిశోధనల నివేదిక 2020లో **Speaking Archaeologically Journal Volume III: Bhima Devi Project Edition**గా ప్రచురించబడింది.

భీమా దేవి ఆలయం గుర్జర ప్రతిహారులు పాలన కాలంలో శిల్పకళతో అలంకరించబడింది. ఆలయ సముదాయంలోని చాలా శిల్పాలు, నిర్మాణాలు, ఔరంగజేబు కాలంలోని ముగల్ యుగంలో ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. ప్రస్తుతం ఉన్న అవశేషాలు ప్రధానంగా గుర్జర ప్రతిహారుల కాలానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి.

1974లో జరిగిన పురావస్తు తవ్వకాలలో ఈ ఆలయం వెలుగులోకి వచ్చింది. అనంతరం దీన్ని 8వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందినదిగా నిర్ధారించి, ‘పంజాబ్ పురాతన, చారిత్రక స్మారక చిహ్నాలు, పురావస్తు స్థలాల చట్టం–1964’ ప్రకారం రక్షిత స్మారక చిహ్నంగా ప్రకటించారు. తవ్వకాలలో 100కు పైగా పురావస్తు శిల్పాలు లభించాయి. అంతేకాకుండా ఐదు ఆలయాల సముదాయాన్ని సూచించే నిర్మాణ ప్రణాళిక కూడా లభించింది. ఇందులో ప్రధాన కేంద్ర దేవాలయం పంచాయతన ఆలయ నిర్మాణ శైలికి చెందినది. ఇది సమకాలీన ఖజురాహో, భువనేశ్వర్ ఆలయాల శైలితో పోలి ఉంటుంది.

ఈ ఆలయ సముదాయం పక్కనే ఉన్న పింజోర్ ఉద్యానవనాలు (ప్రస్తుతం యదవేంద్ర ఉద్యానవనాలుగా పిలవబడుతున్నాయి) 17వ శతాబ్దంలో ఔరంగజేబు దత్తపుత్రుడు ఫిదాయ్ ఖాన్ కోకా చేత నిర్మించబడ్డాయి. ఈ ఉద్యానవనాల నిర్మాణానికి ధ్వంసం చేయబడిన హిందూ ఆలయాల అవశేషాలను ఉపయోగించారు. ఇవి ఉత్తర భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన ముగల్ ఉద్యానవనాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడతాయి.

పింజోర్ పట్టణంపై ముస్లిం ఆక్రమణలు 1254లో నాసిరుద్దీన్ మహ్మద్ ( ఇల్తుత్మిష్ మనవడు ) ద్వారా ప్రారంభమయ్యాయి. అనంతరం తిమూర్ లంగ్ వంటి ఇతర ఆక్రమణదారులు వచ్చారు. ఈ దాడులు 1666లో సిర్హింద్ గవర్నర్ అయిన ఫిదాయ్ ఖాన్ కోకా వరకు కొనసాగాయి. ఈ ఇస్లామిక్ ఆక్రమణల వల్ల ఈ ప్రాచీన హిందూ ఆలయ సముదాయం తీవ్రంగా నాశనం చేయబడింది.

ప్రస్తుతం భీమా దేవి ఆలయ అవశేషాలను ఓపెన్-ఎయిర్ మ్యూజియంగా అభివృద్ధి చేశారు. లభించిన ప్రాచీన శిల్పాల్లో సుమారు 85% శిల్పాలను అందంగా ఏర్పాటు చేశారు. ఈ మ్యూజియం యదవేంద్ర ఉద్యానవనాలతో సమగ్రంగా అనుసంధానించబడింది. ఆధునిక కాంతి అలంకరణలు, నీటి నిల్వలు లేకుండా ఏర్పాటుచేసిన మార్గాలు, పర్యాటకుల కోసం ప్రత్యేక హెరిటేజ్ రైలు వంటి సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
## స్థానం
భీమాదేవి ఆలయ సముదాయం ఉన్న పింజోర్ పట్టణాన్ని దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి రహదారి, రైలు, విమాన మార్గాల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. ఇది చండీగఢ్తో బాగా అనుసంధానమై ఉంది. చండీగఢ్ అనేది హర్యానా, పంజాబ్ రాష్ట్రాలకు సంయుక్త రాజధానిగా ఉండే కేంద్ర పాలిత ప్రాంతం, ఇది భారత ప్రభుత్వం ఆధీనంలో ఉంటుంది. పింజోర్ నుండి చండీగఢ్‌కు రహదారి దూరం . ఇది కాల్కా నుండి  దూరంలో ఉండి, సిమ్లాకు వెళ్లే మార్గంలో ఉంది.

ఇతర ప్రధాన నగరాల నుండి దూరాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి: పానిపట్ 57&nbsp;కిలోమీటర్లు, సిమ్లా 92&nbsp;కిలోమీటర్లు, కురుక్షేత్రం 105&nbsp;కిలోమీటర్లు, లూధియానా 123&nbsp;కిలోమీటర్లు, డెహ్రాడూన్ 165&nbsp;కిలోమీటర్లు, ధర్మశాల 231&nbsp;కిలోమీటర్లు, అమృత్‌సర్ 242&nbsp;కిలోమీటర్లు, హిసార్ 240&nbsp;కిలోమీటర్లు, ఢిల్లీ 267&nbsp;కిలోమీటర్లు, ఆగ్రా 467&nbsp;కిలోమీటర్లు, ఖజురాహో 886&nbsp;కిలోమీటర్లు.

## చరిత్ర
పింజోర్లో ఉన్న ఈ ఆలయం, పురావస్తు తవ్వకాల ఆధారంగా ఒక ప్రాచీన చారిత్రక, ధార్మిక స్థలంగా నిర్ధారించబడింది. పింజోర్ నుండి నలగఢ్ వరకు విస్తరించిన ఈ ప్రాంతంలో మానవ నివాసం సుమారు 15 లక్షల సంవత్సరాల క్రితమే ప్రారంభమైనట్లు పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఈ నిర్ధారణ, ఈ ప్రాంతంలోని క్వార్ట్జైట్ శిలా నిర్మాణాలలో లభించిన పాలియోలిథిక్ యుగంకు చెందిన పరికరాల ఆధారంగా చేయబడింది.

అలాగే, తవ్వకాల సమయంలో ఆలయ అవశేషాలలో లభించిన శిలాశాసనాల ఆధారంగా, ఈ నిర్మాణాలు రాజా రామ్ దేవ్ పాలన కాలంలో నిర్మించబడ్డాయని ఊహించబడింది.

కానీ 13వ శతాబ్దం నుండి ప్రారంభమైన ముస్లిం ఆక్రమణల వల్ల ఈ ఆలయ సముదాయం పునరావృతంగా ధ్వంసం చేయబడింది. తొలి విధ్వంసం 1254 సీఈలో ఇల్తుత్మిష్ కుమారుడైన నాసిర్-ఉ-దిన్ మహ్మద్ చేత జరిగింది. అతను బానిస వంశం (1206–1290 సీఈ) పాలకుడు. 1399 సీఈలో భారతదేశంపై దాడి చేసిన తిమూర్ లంగ్ ఆలయాలను మరింతగా ధ్వంసం చేశాడు. తరువాత 1507 సీఈలో చెంగీజ్ ఖాన్ దాడులు జరిగాయి. చివరిగా 1661 సీఈలో ముజ్జఫర్ హుస్సేన్, ఫిదాయ్ ఖాన్ కోకా అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, ఈ హిందూ ఆలయాలను పూర్తిగా ధ్వంసం చేశాడు. ఫిదాయ్ ఖాన్ కోకా అనేది దిల్లీకి చెందిన ప్రసిద్ధ ముగల్ మతభ్రష్ట చక్రవర్తి ఔరంగజేబుకు దత్త సోదరుడు. కోకా అంటే రాజుకు దత్త సోదరుడు అనే అర్థం. ఆ సమయంలో ఫిదాయ్ ఖాన్ కోకా సిర్హింద్ గవర్నర్ (నవాబ్)గా ఉండి, ఈ ఆలయాన్ని నేలమట్టం చేసి, ధ్వంసం చేసిన హిందూ ఆలయాల అవశేషాలతో ఇస్లామిక్ శైలిలో పింజోర్ ఉద్యానవనాలను నిర్మించాడు.

తరువాత 1671లో ఫిదాయ్ ఖాన్ కోకాను లాహోర్ గవర్నర్‌గా నియమించారు. అక్కడ అతను బాద్షాహీ మసీదు నిర్మాణం చేపట్టాడు. ఈ మసీదు తరువాత 1799లో సిక్కు పాలకుడు మహారాజా రంజిత్ సింగ్ చేత ఆక్రమించబడింది. రంజిత్ సింగ్, ఫిదాయ్ ఖాన్ నిర్మించిన బాద్షాహీ మసీదును గుర్రాల కొట్టంగా ఉపయోగించాడు.

## ఆలయ సముదాయం
ఈ ఆలయ సముదాయం ఆలయ అవశేషాలను కలిగిన ఓపెన్-ఎయిర్ మ్యూజియం ఉంది. ఇది అసలు పంచాయతన ఆలయ నిర్మాణం ఆకృతిని ఆధారంగా చేసుకొని రూపకల్పన చేయబడింది. ఇందులో తవ్వకాలలో లభించిన శిల్పాలతో స్థిరపరచబడిన 80 పీఠాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయ సముదాయం పూర్తిగా పింజోర్ ఉద్యానవనాలుతో సమగ్రంగా అనుసంధానించబడి ఉంది. ఇందులో మొత్తం 150 ఫోకస్ లైట్లు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

ప్రస్తుత పింజోర్ పట్టణంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు ఆది మధ్యయుగ కాలానికి చెందిన మట్టిగుట్టపై నిర్మించబడ్డాయి. ఇక్కడ 9వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం సీఈ వరకు చెందిన పురావస్తు వస్తువులు లభించాయి. ఇవి హిందూమతం అభివృద్ధి, వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. వీటిలో అలంకార శిలా నిర్మాణ భాగాలు, స్తంభాలు, శిల్పాలు, శాసనాలు ఉన్నాయి; ఆయుధ పురుషుల రెండు విగ్రహాలు, భారీ విష్ణువు విగ్రహానికి చెందిన ముక్కలు, శివుడు విగ్రహం, నాలుగు చేతులు కలిగిన మరో శివ విగ్రహం, భారీ భైరవుడు తల (హిందూ తంత్ర సంప్రదాయంలోని దేవుడు), కుబేరుడు, కూర్చున్న గణేశుడు, సూర్యుడు తల, శక్తి రూపంలోని శైవ దేవతలు, దుర్గ, పార్వతి, చాముండి, నిలబడి ఉన్న తీర్థంకరులు, తల లేని మరో తీర్థంకర విగ్రహం, ఇతర చిన్న శిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని భీమా దేవి ఆలయ స్థల మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడ్డాయి.

1974లో జరిగిన ప్రాచీన ఆలయ తవ్వకం ఒక చారిత్రక కనుగొనికగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది 8వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన గుర్జర-ప్రతిహార కళా శైలితో ఈ ఆలయాన్ని అనుసంధానిస్తుంది. తవ్వకాలలో ఐదు ప్రాచీన పీఠాలు, 100కు పైగా అద్భుతమైన శిల్పాలు లభించాయి. ఈ పీఠాల దిశలను బట్టి, ఈ ఆలయం పంచాయతన ఆలయ నిర్మాణంకు చెందినదిగా గుర్తించబడింది. ఇందులో ప్రధాన ఆలయాన్ని చుట్టూ నాలుగు ఉప ఆలయాలు ఉంటాయి. ఈ శైలి ఖజురాహో, భువనేశ్వర్ ఆలయాలకు సమకాలీనంగా ఉంది.

భీమా దేవి ఆలయంలోని శృంగార శిల్పాలు ఖజురాహో ఆలయాల సమకాలీనమైనవి కావడంతో, దీనికి *ఉత్తర భారత ఖజురాహో* అనే బిరుదు లభించింది. హిందూ ఆలయ శిల్పకళ సంప్రదాయం ప్రకారం, ఆలయ సముదాయం బాహ్య గోడలపై అష్టదిక్పాలకులు అయిన ఇంద్రుడు, అగ్ని, వాయువు, వరుణ, ఈశాన వంటి దేవతల విగ్రహాలు దిక్కులలో ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. హిందూ దేవతలైన శివుడు, పార్వతి, విష్ణువు, గణేశుడు, కార్తికేయుడు విగ్రహాలు లభించాయి. ఇవన్నీ ప్రస్తుతం  విస్తీర్ణంలో ఉన్న మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడ్డాయి. ఈ ఆధారాలపై, పురావస్తు విభాగం ఈ ఆలయంలో ప్రధాన దేవుడు శివుడు అయి ఉండవచ్చని ఊహించింది.

ఈ ప్రాంతంలో స్థానికంగా లభించే బూడిద, ఆకుపచ్చ రంగు ఇసుకరాళ్లు శిల్పాల చెక్కుదలకు ప్రధానంగా ఉపయోగించబడ్డాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ శిల్పాలను నాలుగు వర్గాలుగా వర్గీకరించారు:

:# హిందూ దేవతల శిల్పాలు
:# అప్సరసలు, పరిచారకులు, గంధర్వులు, స్వర్గీయ సంగీతకారుల విగ్రహాలు
:# జంతు ఆకృతుల శిల్పాలు
:# సమకాలీన శృంగార శిల్పాలు

ఆలయ సముదాయంలో ప్రదర్శించబడుతున్న అత్యంత విశిష్టమైన శిల్పం శివునిది (ఇన్ఫోబాక్స్ చూడండి). దీనిని ఈ విధంగా వర్ణించారు:


*సర్మ భంగ (కాంట్రపోస్టో) భంగిమలో ఉన్న ఈ శివ విగ్రహం, ఎత్తైన జటాజూటంతో, చెవిపోగులు, ఏకావళి, యజ్ఞోపవీతం, బాహువలయాలు, కంకణాలు, దీర్ఘ హారం, సొగసైన పట్టుతో బిగించిన ధోతితో అలంకరించబడి ఉంది. వెనుక కుడిచేతిలో త్రిశూలం (పైభాగం దెబ్బతిన్నది), వెనుక ఎడమచేతిలో పాము ఉంది. దేవుని ముందు కుడిచేయి వరదముద్రలో ఉండి, కుడివైపున నందికి వెనుక నిలబడి ఉన్న చిన్న మానవాకారపు విగ్రహ తలను స్పృశిస్తోంది. ఆ మానవాకారం [[త్రిభంగ|త్రిభంగి]] భంగిమలో నిలబడి ఉంది.*

యముడు విగ్రహానికి చెందిన ముక్కలు లేదా తుక్కులు కూడా లభించాయి. ఇవి ‘‘శిరస్సు, ఖజ్వాంగ’’ రూపంలో, శిఖరంతో కూడిన ‘‘రథిక’’లో ఉన్నట్లు గుర్తించబడ్డాయి. ఈ శిల్పాలను సమీపంలోని చండి మందిరంలో లభించిన యముడు విగ్రహంతో అనుసంధానించారు.

ఇక్కడ ఒక అందమైన వరుణుడు విగ్రహం కూడా లభించింది. హిందూమతం ప్రకారం వరుణుడు నీటి, సముద్రాల అధిపతి, అలాగే పశ్చిమ దిక్కుకు అధిపతి. ఈ విగ్రహాన్ని ఇలా వర్ణించారు:

*ద్విభంగ భంగిమలో నిలబడి ఉన్న ఈ విగ్రహం, ఎత్తైన జటాజూటం లేదా జీటాతో, ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంది. సాధారణ ఆభరణాలు ధరించి, కుడిచేతిని వరద ముద్రలో ఉంచి ఉంది; బహుశా చేతిలో జపమాల కూడా ఉండవచ్చు.*


;పింజోర్ ఉద్యానవనాలు

పింజోర్ ఉద్యానవనాలు 17వ శతాబ్దంలో సిర్హింద్ గవర్నర్ అయిన ఫిదాయ్ ఖాన్ చేత నిర్మించబడ్డాయి. అతడు సమీపంలోని భీమా దేవ ఆలయాన్ని పూర్తిగా ధ్వంసం చేశాడు. ఇటీవలి కాలంలో, పటియాలా మాజీ రాజ్యానికి చెందిన మహారాజా యదవేంద్ర సింగ్ స్మృతిగా వీటికి ‘యదవేంద్ర ఉద్యానవనాలు’ అని పేరు మార్చారు. ఫిదాయ్ ఖాన్ చేత మొదట నిర్మించబడిన తరువాత, దీర్ఘకాల నిర్లక్ష్యం కారణంగా ఇవి అడవి లాగా మారిపోయాయి. తరువాత యదవేంద్ర సింగ్ చేత పునరుద్ధరించబడి, మళ్లీ పూర్వ వైభవాన్ని పొందాయి.

ఈ ఉద్యానవనాన్ని ఏడు మెట్లు (టెర్రసులు)గా నిర్మించారు. ప్రధాన ద్వారం అత్యున్నతమైన మొదటి మెట్టులోకి తెరుచుకుంటుంది. అక్కడ రాజస్థానీ–ముగల్ శైలిలో నిర్మించిన ఒక రాజప్రాసాదం ఉంది. దీనిని “శీష్ మహల్” (అద్దాల మహల్) అని పిలుస్తారు. దీనికి ఆనుకొని “హవా మహల్” (గాలి మహల్) అనే రమణీయమైన నిర్మాణం ఉంది. రెండవ మెట్టులో వంపు ద్వారాలు ఉండి, అక్కడ “రంగ్ మహల్” (రంగుల మహల్) ఉంది. ఇది పాలకుని భార్యలు, ప్రేయసుల నివాసానికి ప్రకాశవంతంగా అలంకరించబడింది. మూడవ మెట్టులో సైప్రస్ చెట్లు, పుష్పవాటికలు ఉండి, అవి పండ్ల చెట్ల ఘనమైన తోటలకు దారితీస్తాయి. తదుపరి మెట్టులో “జల్ మహల్” (నీటి మహల్) ఉంది. ఇందులో చదరపు ఆకారపు ఫౌంటెన్, విశ్రాంతి కోసం ఒక వేదిక ఉంటుంది. ఆ తరువాతి మెట్టులో ఫౌంటెన్లు, చెట్ల తోటలు ఉన్నాయి. అతి దిగువ మెట్టులో ఓపెన్-ఎయిర్ థియేటర్ ఉంది, ఇది డిస్క్ ఆకారంలో రూపొందించబడింది. ఉద్యానవనానికి పక్కనే ఒక జూ కూడా ఉంది.

ఏప్రిల్‌లో జరిగే వైశాఖి (వసంత ఋతు) పండుగ, జూన్–జూలై నెలల్లో జరిగే మామిడి పండుగలు ఈ ఉద్యానవనాల్లో ప్రధాన ఆకర్షణలుగా ఉంటాయి.

## పంచపుర బావోలీ
ఆలయ సముదాయం ఉన్న పింజోర్ పట్టణానికి పాండవులుతో, మహాభారతం అనే భారతీయ మహాకావ్యంకు చెందిన వీరులతో చారిత్రక సంబంధం ఉంది. పింజోర్లోని బావోలీ (బావోలీ అంటే “మెట్ల బావి”)లో ఉన్న ఒక శాసనం ఈ ప్రదేశాన్ని పంచపురగా పేర్కొంది (ఇది ఇప్పుడు సంక్షిప్తంగా పింజోర్గా పిలువబడుతోంది). పాండవులు తమ 13 సంవత్సరాల అజ్ఞాతవాస కాలంలో, హిమాలయాలుకు వెళ్లే మార్గంలో సుమారు ఒక సంవత్సరం ఇక్కడ ఉన్నారని చెబుతారు. అలాగే వారు ఇక్కడ దేవత మహాకాళిను పూజించి యజ్ఞం నిర్వహించినట్లు కూడా పేర్కొనబడింది.

అలెగ్జాండర్ కనింగ్హామ్, భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) వ్యవస్థాపక డైరెక్టర్-జనరల్, పింజోర్ బావోలీలోని మసకబారిన శాసన అక్షరాలను చదివి, ఈ ప్రాంతానికి పాత పేరు పంచపుర అని నిర్ధారించాడు.

## చిత్రమాలిక

File:Ruins_of_Bhima_Devi.JPG
File:Image_of_Bhima_Devi_Ruins.JPG
File:Pinjore Gardens at night.jpg
File:Pinjore Gardens.JPG

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశంలోని ఉద్యానవనాలు
వర్గం:హర్యానాలోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:హర్యానా పర్యాటకం
వర్గం:8వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:హర్యానాలో రాష్ట్ర పరిరక్షిత స్మారకాలు
వర్గం:పంచకుల జిల్లా పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు