రాష్ట్ర మ్యూజియం, లక్నో

**రాష్ట్ర మ్యూజియం, లక్నో** భారతదేశంలోని ఉత్తరప్రదేశ్ రాజధాని నగరంలో ఉన్న ఒక ప్రముఖ మ్యూజియం. ఈ మ్యూజియం లక్నోలోని బనారసి బాగ్, నవాబ్ వాజిద్ అలీ షా జూలాజికల్ గార్డెన్స్లో ఉంది. కల్నల్ సాండర్స్ అలెక్సియస్ అబాట్ సేకరణల ఆధారంగా 1863లో స్థాపించబడిన ఈ మ్యూజియంకు, 1950లో 'స్టేట్ మ్యూజియం'గా పేరు మార్చడానికి ముందు 'ప్రావిన్షియల్ మ్యూజియం' హోదా ఇవ్వబడింది.

మ్యూజియం సేకరణలో చరిత్రపూర్వ కాలం, కాంస్య యుగం నాటి వస్తువులు, సింధు లోయ నాగరికత నుండి ప్రసిద్ధ బొమ్మల ప్లాస్టర్ కాస్ట్‌లు, నాణేలు, చిత్రలేఖనాలు, వ్రాతప్రతులు, వస్త్రాల గొప్ప సేకరణ ఉన్నాయి....
## చరిత్ర
లక్నో అప్పటి కమిషనర్ కల్నల్ అబాట్ ద్వారా ఖైసర్ బాగ్లోని ఛోటీ ఛత్తర్ మంజిల్ భవనంలో ఉంచబడిన కళాఖండాల సేకరణతో 1863లో ఈ మ్యూజియం ప్రారంభమైంది. ఈ భాండాగారం 1883లో 'ప్రావిన్షియల్ మ్యూజియం' హోదా పొందే వరకు ప్రారంభ రోజుల్లో మున్సిపల్ సంస్థగా పనిచేసింది. మ్యూజియం జూన్ 1884లో అవధ్ నవాబుల పూర్వపు పట్టాభిషేక మందిరం లాల్ బరాదరీలోని పెద్ద ప్రదేశానికి మార్చబడింది.

ఖైసర్ బాగ్‌లోని పాత కానింగ్ కళాశాల ప్రాంగణంలో 1909లో మ్యూజియం కోసం ఒక ప్రత్యేక పురావస్తు విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. నిర్వహణ కమిటీ ఏర్పాటుతో అదే సంవత్సరంలో మ్యూజియం అధికారికంగా నిర్వహించబడింది.

వలసవాద కాలం నుండి మ్యూజియం నిర్మాణానికి సహకరించిన వారిలో నిర్వహణ కమిటీ ముఖ్య సభ్యుడైన ఎ.ఓ. హ్యూమ్ ఒకరు. 1867లో సర్జన్ ఇమ్మాన్యుయేల్ బొనావియా మ్యూజియం మొదటి సూపరింటెండెంట్ అయ్యాడు. 30 మార్చి 1885న పురావస్తు శాస్త్రవేత్త డాక్టర్ ఎ.ఎ. ఫ్యూరర్ మ్యూజియం మొదటి క్యూరేటర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. పురావస్తు శాస్త్రంలో ఫ్యూరర్ నైపుణ్యం, ఆసక్తి మ్యూజియం సేకరణకు అతను చేసిన మొదటి సహకారంలో ప్రతిబింబిస్తుంది, వరుసగా 1888–89, 1889–90, 1890–91 కాలాల్లో మధురలోని కంకాలి దిబ్బ వద్ద త్రవ్వకాలు జరిపాడు. సైట్ నుండి లభించిన తవ్విన పురాతన వస్తువులన్నీ పూర్వపు ప్రావిన్షియల్ మ్యూజియంకు మార్చబడ్డాయి.

ఈ మ్యూజియం 1891-92లో అహిచ్ఛత్ర వద్ద, 1912-12లో కాసియా వద్ద, ఆ తరువాత ఇండోర్ ఖేరా, సంకిసా, ఉంచగావ్, అష్టభుజల వద్ద ఇతర ముఖ్యమైన త్రవ్వకాలను చేపట్టింది. ఈ త్రవ్వకాలు, ఆ తర్వాతి సేకరణలు మ్యూజియం ముఖ్యమైన పురావస్తు విభాగానికి దోహదపడ్డాయి.

మ్యూజియం 1950లో 'స్టేట్ మ్యూజియం'గా పేరు మార్చబడింది, విస్తరించిన సేకరణకు మెరుగైన నిర్వహణ, ప్రత్యేక స్థలం అవసరమైంది. చివరకు మ్యూజియం బనారసిబాగ్‌లోని ఒక స్వతంత్ర భవనానికి మార్చబడింది. ఈ భవనం నవాబ్ వాజిద్ అలీ షా జూలాజికల్ గార్డెన్స్ (పూర్వం ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ జూలాజికల్ గార్డెన్స్) మధ్యలో ఉంది, కొత్త మ్యూజియం ప్రాంగణాన్ని అప్పటి ప్రధాన మంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 1963లో ప్రారంభించారు.

## సేకరణ

ఈ మ్యూజియం పురావస్తు శాస్త్రం నుండి చిత్రలేఖనం వరకు విభిన్న సేకరణను, గొప్ప నాణేల సేకరణను కలిగి ఉంది. ఈ వస్తువులు సేకరణ రకాన్ని బట్టి ప్రత్యేక గ్యాలరీలలో ఉంచబడ్డాయి, ఎంచుకున్న కొన్ని వస్తువులను ప్రదర్శిస్తాయి. మ్యూజియం చరిత్ర వలసవాద సేకరణ పద్ధతుల్లో పాతుకుపోయింది, మ్యూజియం చేపట్టిన విస్తారమైన పురావస్తు యాత్రలు సంస్థ ప్రాథమిక సేకరణకు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. పురావస్తు గ్యాలరీ అందువల్ల మ్యూజియంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా మారుతుంది, ఇది ప్రాథమిక, విశాలమైన సేకరణ కావడం వల్ల హైలైట్ చేయబడింది.

### పురావస్తు సేకరణ
మూలం:

పురావస్తు సేకరణ మ్యూజియంలో అత్యంత కేంద్రంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది చరిత్రపూర్వ కాలం, కాంస్య యుగం నాటి పురాతన వస్తువులు, సింధు లోయ నుండి ప్రసిద్ధ బొమ్మల ప్లాస్టర్ కాస్ట్‌లు, మట్టి ముద్రలు, శాసనాలు, కుండలు, ఇటుకలు, తూనికలతో సహా ఇతర ఇతర వస్తువులను కలిగి ఉంటుంది. ఈ సేకరణ రెండు గ్యాలరీలుగా విభజించబడింది, మొదటిది ఉత్తరప్రదేశ్, సింధ్ ప్రాంతం నుండి తొలి, మధ్య, చివరి శిలాయుగ పనిముట్లను కలిగి ఉంది. మొదటి పురావస్తు గ్యాలరీలో దోయాబ్ ప్రాంతం నుండి కాంస్య యుగం నాటి వస్తువులు, మధుర బూడిద రంగు స్కిస్ట్ శిల్పాలు, ఫ్రైజ్‌లు, ఇసుకరాయి శిల్పాలు, మౌర్య రాజవంశం, శుంగ రాజవంశం శిల్పాలు, కుషాణ కాలం నాటి టెర్రకోట శిల్పాలు, గుప్తుల కాలం నాటి టెర్రకోటలు, శ్రావస్తి, భితర్‌గావ్ల చెక్కబడిన మట్టి పలకలు ఉన్నాయి.

రెండవ పురావస్తు గ్యాలరీలో బౌద్ధ శిల్పాలు, కథా శిల్పాలు, బోధిసత్వుని తలలేని చిత్రాలు, శ్రావస్తి నుండి బౌద్ధ శిల్పాన్ని కలిగి ఉన్న శాసనం ఉన్నాయి. ఇది ప్రవచనం ఇస్తున్న బుద్ధుని శిల్పం, బుద్ధుని శిరస్సు వంటి గాంధార కళ ఉదాహరణలను ప్రదర్శిస్తుంది.

గ్యాలరీలో లక్ష్మి, శివుడు వంటి హిందూ దేవుళ్ల చిత్రాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇది పాల కళ, భిత్రికి చెందిన గజలక్ష్మి, సుల్తాన్‌పూర్‌కు చెందిన దుర్గ, సింహంపై కూర్చున్న అవలోకితేశ్వర వంటి మధ్యయుగ కాలపు కళను కలిగి ఉంది. డాక్టర్ ఎన్.పి. జోషి మ్యూజియంలోని బ్రాహ్మణ శిల్పాలను రెండు సంపుటాల రచనలో హైలైట్ చేశారు, ఐకానోగ్రాఫిక్ ప్రాతినిధ్యాలను అధ్యయనం చేయడంలో వాటి ప్రాముఖ్యతను వివరించారు. జోషి 1970లలో మ్యూజియం మాజీ డైరెక్టర్‌గా కూడా ఉన్నారు, మ్యూజియం శిల్పకళా రచనలను ప్రత్యేకంగా వివరించే రెండు విద్యాపరంగా ముఖ్యమైన సంపుటాలను వ్రాయడానికి ఈ నైపుణ్యాన్ని, ప్రాప్యతను ఉపయోగించారు.

మ్యూజియం గైడ్ రాయి, టెర్రకోట చిత్రాలు, ప్లాస్టర్ కాస్ట్‌లు, రాగి పలకలు, రాచరిక శాసనాల రిజర్వ్ సేకరణను ప్రస్తావిస్తుంది. రిజర్వ్ సేకరణలో భిత్రి ముద్ర, హడహ శాసనం వంటి కొన్ని ముఖ్యమైన వస్తువులు, జైన, బౌద్ధ, హిందూ అనుబంధాలతో నాలుగు వందలకు పైగా లోహ శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఈ వస్తువులు మ్యూజియం సేకరణలో భాగమైనప్పటికీ, మ్యూజియంలో క్రమం తప్పకుండా ప్రదర్శించబడవు.

### నాణేల అధ్యయనం (Numismatics)
లక్నో రాష్ట్ర మ్యూజియం ఉత్తరప్రదేశ్ కాయిన్ కమిటీ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని కూడా కలిగి ఉంది, మ్యూజియం డైరెక్టర్ ఈ కమిటీకి ఎక్స్-అఫీషియో కార్యదర్శిగా వ్యవహరిస్తారు. అందువల్ల, మ్యూజియం సేకరణలో పెద్ద సంఖ్యలో నాణేలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఎక్కువ భాగం రిజర్వ్ సేకరణలో ఉన్నాయి. ఈ సేకరణను క్రీస్తుపూర్వం 8వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం వరకు నాణేలను కలిగి ఉన్న మొదటి విభాగం, మొఘల్ కాలం నాటి నాణేలను కలిగి ఉన్న రెండవ విభాగం, మిషన్ల కోసం పంపబడిన బ్రిటిష్ సైనికులకు ఇచ్చిన సైనిక పతకాలను ప్రదర్శించే చివరి విభాగంగా మూడు కాలానుక్రమ విభాగాలుగా విభజించారు. పాంచాల, అయోధ్య, ఇండో-గ్రీక్ రాజ్యాలతో పాటు ఇండో-పార్థియన్, కుషాణ, గుప్త నాణేలను ఈ సేకరణలో చూడవచ్చు. డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, అవధ్, గర్వాల్ ప్రావిన్షియల్ రాష్ట్రాల నాణేలు ఈ సేకరణలో భాగం.

### చిత్రలేఖనాలు
ఈ మ్యూజియం తొలి మధ్యయుగ కాలానికి చెందిన వివిధ పాఠశాలల నుండి పెద్ద సంఖ్యలో సూక్ష్మచిత్రాలు, చిత్రలేఖనాలను కలిగి ఉంది. 15వ - 16వ శతాబ్దాల నాటి జైన కల్పసూత్ర వ్రాతప్రతి, ఆస్థాన, యుద్ధ సన్నివేశాలను చూపే మొఘల్ సూక్ష్మ చిత్రలేఖనాలు, పహారీ సూక్ష్మచిత్రాలు, తంగ్కా, తంజావూరు చిత్రలేఖనాలు కొన్ని ముఖ్యమైన వస్తువులు. మ్యూజియం వ్రాతప్రతుల సేకరణలో జాయసి రాసిన 1593 *[[పద్మావత్]]*, అక్బర్ కాలం నాటి *[[హరివంశం]]* వంటి ముఖ్యమైన వస్తువులు ఉన్నాయి.

### ఆయుధాలు, అలంకార కళలు, సంగీత వాయిద్యాలు
మూలం:

అలంకార కళలు అవధ్ గ్యాలరీలో విడిగా చేర్చబడ్డాయి, జాడే వస్తువులు, చెక్క క్యాబినెట్‌లు, ఎంబ్రాయిడరీ లేదా ఆభరణాలతో పొదిగిన దుస్తులు, నగలతో కూడిన మ్యూజియం సేకరణలో ఉన్నాయి.

మ్యూజియం సేకరణలోని ఆయుధాలలో తుపాకులు, ఫిరంగులు, విల్లు, బాణాల సెట్‌లతో సహా 16వ శతాబ్దం నుండి 19వ శతాబ్దం వరకు ఉన్న వస్తువులు ఉన్నాయి. సంగీత వాయిద్యాలు సాపేక్షంగా చిన్న సేకరణ, ఇందులో వీణ, సారంగి, మురైనా వంటి తీగ వాయిద్యాలు, తబలా, ధోలక్, నగారా, డమరుకం వంటి పెర్కషన్ వాయిద్యాలు, వేణువు, శంఖం, అల్గోజా వంటి గాలి వాయిద్యాలు ఉన్నాయి.

### అవధ్ గ్యాలరీ
ఈ గ్యాలరీ లక్నోలో నవాబుల పాలనలో ప్రవేశపెట్టబడిన సాంస్కృతిక విశిష్ట దశకు చెందిన వస్తువులను కలిగి ఉంది. ఈ గ్యాలరీ 1985 తాత్కాలిక ప్రదర్శన ఫలితం, నవాబ్ ఆసిఫ్-ఉద్-దౌలా, అతని వారసుల పాలనలో ఉత్పత్తి చేయబడిన ఆ ప్రాంత సాంస్కృతిక వస్తువులను కలిగి ఉంది. ఈ విభాగంలో హుక్కా, ఉమ్మి పాత్రలు, పెట్టెలు, ప్లేట్లు, బంగారం, వెండి పొదుగు పనులు, దంతపు చెక్కడం, గాజు పని, చికాన్, జామదాని పని నమూనాలు వంటి బిద్రి పని వస్తువులు ఉన్నాయి. ఈ విభాగంలో అవధ్ పాఠశాల నుండి సూక్ష్మ చిత్రలేఖనాలు, తైలవర్ణ చిత్రాలు కూడా ఉన్నాయి.


File:Amohini relief, Mathura, circa 15 CE.jpg|ఉత్తర క్షత్రప పాలకుడు సోడాస పాలనలోని 42వ సంవత్సరాన్ని పేర్కొనే శాసనంతో కూడిన కంకాలి టిలా పలక
File:Jina Parsvanatha ayagapata, Mathura circa 15 CE.jpg|పార్శ్వనాథుని అయగపట, మధుర కళ, .
File:Buddha of Yashavihar, detail.jpg|బుద్ధుడు, 5వ శతాబ్దం
File:Vishnu of Mathura, 5th century.jpg|విష్ణువు, 5వ శతాబ్దం
File:Drummers, terracota.jpg|టెర్రకోట డ్రమ్మర్లు, 6వ శతాబ్దం
File:Lucknow Museum-Tirthankar.jpg|తీర్థంకరుడు


## విద్యా కార్యక్రమాలు
మ్యూజియం నిర్వహణ కమిటీలో మ్యూజియం డైరెక్టర్ అగ్రస్థానంలో ఉంటారు, ఇద్దరు డిప్యూటీ డైరెక్టర్లు ఉంటారు. డిప్యూటీ డైరెక్టర్లు విద్యావేత్తలుగా వారి అర్హత కారణంగా అకడమిక్ బ్రాంచ్ సభ్యులుగా కూడా పనిచేస్తారు, వీరు అడ్మినిస్ట్రేటివ్ బ్రాంచ్‌లోని అధికారుల కంటే భిన్నంగా ఉంటారు. డిప్యూటీ డైరెక్టర్లు మ్యూజియం సేకరణ, దాని విస్తరణ, ప్రదర్శనల భ్రమణం, మ్యూజియం ప్రత్యేక కార్యక్రమాలకు బాధ్యత వహిస్తారు. అకడమిక్ బ్రాంచ్ మ్యూజియం ప్రాంగణంలోనే ఉంది, బాధ్యులు మ్యూజియం సేకరణలకు సమీపంలో ఉండటానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది, మ్యూజియం రోజువారీ విద్యాపరమైన పనితీరును సులభతరం చేస్తుంది.

అకడమిక్ బ్రాంచ్ నిర్వచించినట్లుగా మ్యూజియం ప్రాథమిక దృష్టి ప్రజలకు అవగాహన కల్పించడం. ఈ పబ్లిక్-ఓరియెంటెడ్ ఎడ్యుకేషన్ లక్ష్యం మ్యూజియంలోని ప్రాథమిక విద్యా విధులను నడిపిస్తుంది, అత్యంత ప్రసిద్ధ వార్షిక ఆర్ట్ అప్రిసియేషన్ కోర్సులో ప్రతి సంవత్సరం మ్యూజియం సేకరణలకు అనుగుణంగా వివిధ ఇతివృత్తాలపై ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడానికి విద్యావేత్తలను ఆహ్వానిస్తారు. మ్యూజియం *వి.ఎస్. అగర్వాలా స్మారక ఉపన్యాసం* కూడా నిర్వహిస్తుంది, డైరెక్టర్, అసిస్టెంట్ డైరెక్టర్లు కూడా మ్యూజియంలో ఉపన్యాసాలు ఇస్తారు, అయినప్పటికీ కళల ప్రశంసల కోర్సు విస్తృత ప్రజాదరణ పొందింది, హాజరయ్యే ప్రేక్షకులు ఎక్కువగా ఉంటారు. మ్యూజియం ప్రాథమిక విధి ప్రజలకు సేకరణల గురించి జ్ఞానాన్ని అందించడం "అన్ని వర్గాల" ప్రజలను ఇందులో భాగస్వామ్యం చేయడానికి వారు చేసే ప్రయత్నాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. అయితే, మ్యూజియం ప్రాథమిక సందర్శకుడు పర్యాటకుడు లేదా జంతుప్రదర్శనశాల ప్రాంగణానికి సాధారణ వినోద సందర్శకుడు, ఈ మ్యూజియం పాత్రను పర్యాటక ఆకర్షణ సందర్శనతో ముడిపడి ఉన్న వినోద విధానంతో బలంగా ముడిపెడుతుంది.

## సౌకర్యాలు
విద్యా సంస్థలకు అనుబంధంగా ఉన్న విద్యావేత్తల ప్రత్యేక అభ్యర్థనపై అందుబాటులో ఉండే గ్రంథాలయం మ్యూజియంలో ఉంది. ప్రొఫెసర్ బి.ఎన్. పూరి, డాక్టర్ సి.డి. ఛటర్జీల వ్యక్తిగత గ్రంథాలయాలు మ్యూజియం లైబ్రరీలో భాగం.

మ్యూజియం కన్జర్వేషన్ సెల్‌లో రసాయన చికిత్స, రాయి, సిరామిక్, టెర్రకోట, లోహం, కలప, నాణేలు, దంతపు వస్తువుల పునరుద్ధరణ సౌకర్యాలు ఉన్నాయి, ఫోటోగ్రాఫిక్ లైబ్రరీలో మ్యూజియంలోని వస్తువులను డాక్యుమెంట్ చేసే బ్లాక్ అండ్ వైట్, కలర్ ప్రింట్‌లు ఉన్నాయి.

మ్యూజియం ప్రచురణల కౌంటర్‌లో మ్యూజియం కేటలాగ్‌లు, బ్రోచర్‌లు, నిర్దిష్ట సేకరణలపై పరిశోధన ప్రచురణలు ఉన్నాయి.

మ్యూజియం ఆడిటోరియం గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌లో ఉంది, సుమారు రెండు వందల మంది పట్టే సామర్థ్యం దీనికి ఉంది, మ్యూజియం ఆహ్వానించిన విద్యావేత్తల ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడానికి దీనిని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు.

## మూలాలు
### ఉదహరింపులు

### వనరులు
* 



వర్గం:భారతదేశంలోని పురావస్తు మ్యూజియంలు