తేలి కా మందిర్

**తేలీ ఆలయం** (**తేలీ కా ఆలయం** అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం, గ్వాలియర్ కోటలో ఉన్న ఒక ప్రముఖ హిందూ ఆలయం. ఇది శివుడు, విష్ణువు, మాతృకలకు అంకితమైనది. ఈ ఆలయ నిర్మాణ కాలాన్ని క్రీస్తుశకం 8వ శతాబ్ద ఆరంభం నుంచి 9వ శతాబ్ద ఆరంభం మధ్యగా నిర్ణయిస్తున్నారు. ఇది సాధారణ హిందూ ఆలయ నిర్మాణాల కంటే విభిన్నమైన రూపంతో ఉంటుంది. సాధారణంగా గర్భగుడి చతురస్రాకారంలో ఉండగా, ఈ ఆలయంలో అది దీర్ఘచతురస్రాకారంగా నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయం నాగర శైలి నిర్మాణ లక్షణాలను, వలభీ ప్రసాద శైలిని సమ్మిళితం చేస్తుంది. ఇది గుర్జర ప్రతీహార – గోపగిరి శైలికి చెందిన ఉత్తర భారతీయ వాస్తు శైలిపై ఆధారపడినదిగా భావించబడుతుంది. ఈ ఆలయం వాస్తుశాస్త్రంలో "సంగీత సమన్వయాలు"  ఆధారంగా రూపొందించిన క్లాసికల్ నమూనాకు ఉదాహరణగా చెప్పబడుతుంది. ఈ ఆలయాన్ని హెర్మాన్ గోట్జ్ చివరి గుప్తయుగ భారత కళలో ఒక మహత్తర కృతిగా పేర్కొన్నారు.

## స్థానం
ఈ ఆలయం ఉత్తర మధ్యప్రదేశ్లోని గ్వాలియర్ కోట లోపల ఉంది. గ్వాలియర్ నగరం ముఖ్య రహదారులైన NH 44, 46 (ఆసియన్ హైవే 43, 47), రైల్వే స్టేషన్, విమానాశ్రయం (IATA: GWL) ద్వారా అనుసంధానించబడింది. ఈ ఆలయం మధ్యయుగ కాలానికి చెందిన అనేక ఇతర హిందూ, జైన ఆలయాల సమీపంలో ఉంది. అలాగే వైష్ణవం, శైవం, శాక్తమతంకు చెందిన ఆలయ సమూహాలు కూడా ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు మోరెనా సమీపంలోని బతేశ్వర్ ఆలయాలు – ఇక్కడ అనేక నిలిచిన ఆలయాలు, 100కు పైగా చిన్న పంచరథ శైలిలోని ఆలయ అవశేషాలు ఉన్నాయి. 

అలాగే 22 ఆలయాలున్న నరేశ్వర్ సమూహం,, మహువా ఆలయ సమూహం కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో చాలావరకు 6వ శతాబ్దం నుంచి 10వ శతాబ్దం మధ్య కాలానికి చెందినవిగా భావిస్తారు. ఇవన్నీ నాగర శైలిలోని విభిన్న రూపాలను, వాస్తు మండల సమమితి సూత్రాలను కొత్త పద్ధతుల్లో వినియోగించిన ఉదాహరణలుగా నిలిచాయి. తేలీ కా మందిరం గ్వాలియర్ పాత నగరంలోని చారిత్రక ఆలయాలలో ఒకటి. ఇది పాత పట్టణ మధ్యలో, ఒక ఎత్తైన ప్రదేశంలో నిర్మించబడింది. అందువల్ల కోటలోని అనేక ప్రాంతాల నుంచి ఇది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. తేలీ ఆలయం, ఇతర చారిత్రక ఆలయాల స్థలాలు ప్రాచీన శాసనాలలో పేర్కొనబడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని ఈ పట్టణాన్ని **గోపగిరి** అని సూచిస్తాయి.
## చరిత్ర

తెలికా మందిరాన్ని సాధారణంగా 8వ, 9వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయిస్తారు. దీనికి ఆధారాలు ఆలయంలో లభించిన పాలియోగ్రఫీ (లిపి అధ్యయనం), కళా శైలి, నిర్మాణ నమూనా, ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉన్న చిన్న శాసనాలు. భారతీయ ఆలయ నిర్మాణకళపై నిపుణుడైన కళా చరిత్రకారుడు మైకేల్ మైస్టర్ ప్రకారం, గ్వాలియర్‌లో ఇటీవల కనుగొనబడిన శాసనాలను బట్టి ఈ ఆలయం సుమారు క్రీస్తు శకం 750 నాటికి నిర్మించబడింది. ఇంకొక కళా చరిత్రకారుడు, భారతీయ ఆలయ అధ్యయన నిపుణుడైన జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, ఆలయం 9వ శతాబ్దం నాటికి పూర్తయింది. 

భర్నే, క్రూశే ఈ ఆలయాన్ని 700–750 సి.శ. మధ్యకాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటారు, కాగా అలెన్ దీనిని 8వ శతాబ్దానికి చేరిస్తాడు. అలెన్ ప్రకారం, స్థానిక సాహిత్యంలో దీనిని 11వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొనినప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు ఆ ఆలస్య కాలక్రమం తప్పని సూచిస్తున్నాయి. బాజ్‌పాయ్ ప్రకారం, ఈ ఆలయం గుర్జర - ప్రతిహార రాజవంశానికి చెందిన మిహిర భోజ పాలన సమయంలో నిర్మించబడివుండవచ్చని భావించబడుతుంది.

ఈ ఆలయంలో విస్తృతంగా నష్టం జరిగినట్లు, అనేక మార్పులు జరిగినట్లు ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. 1232 సి.శ.లో కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ ముస్లిం సైన్యం, అతని వారసుడు ఇల్తుత్మిష్ జరిపిన దోపిడీ దాడుల సమయంలో, కోటలోని ఇతర ఆలయాలతో పాటు ఇది తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నది. ఒక జౌహర్ అనంతరం ఈ శిథిలాల భాగాలను సమీపంలోని ఒక మసీదు నిర్మాణానికి ఉపయోగించారని చెబుతారు. తరువాత శతాబ్దాల తర్వాత ఆ మసీదును హిందూ మరాఠా సైన్యం ధ్వంసం చేసినట్లు కూడా భావించబడుతుంది.

ఇల్తుత్మిష్ సేనల దుష్ప్రవర్తన తర్వాత హిందువులు ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించారు. కున్నింగ్హామ్ చేసిన ఊహాగాన ప్రకారం, ఆలయంలో తరువాతి కాలానికి చెందినట్లుగా కనిపించే కొన్ని లక్షణాలకు ఇదే కారణమై ఉండవచ్చు. ఈ ఆలయంలో హిందూమతంలోని మూడు ప్రధాన సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన ప్రతిమలు, శాసనాలు ఉన్నాయి: శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం. ఉదాహరణకు, ఒక శాసనం దుర్గాదేవి గురించి ఛందోబద్ధమైన స్తోత్రంగా ఉంది. శిల్పాలలో విష్ణువాహనమైన గరుడుడు ముఖ్యమైన రూపంలో చెక్కబడి ఉంది. ఆలయం లోపల ఒక శివలింగం కూడా ఉంది.

19వ శతాబ్దంలో ఈ ఆలయం శిథిలావస్థలో ఉంది. 1881 నుండి 1883 మధ్యకాలంలో, గ్వాలియర్‌లో ఉన్న రాయల్ స్కాట్స్ రెజిమెంట్ అధికారి మేజర్ కీత్ ఆలయ పునరుద్ధరణ పనులను ప్రారంభించాడు.

### నామకరణం
ఈ ఆలయ పేరుకు మూలం స్పష్టంగా తెలియదు. దీనికి అక్షరార్థంగా *నూనె వ్యాపారుల ఆలయం* అనే అర్థం వస్తుంది. అయితే శాసనాలు గానీ, ప్రాచీన గ్రంథాలు గానీ ఈ పేరును ధృవీకరించవు. అలెన్ ప్రకారం, ఈ పేరుకు సరైన వివరణ ఇప్పటివరకు లభించలేదు. స్థానిక జానపద కథనాల ప్రకారం, ఈ ఆలయాన్ని రాజులు లేదా రాజవర్గం లేదా పూజారివర్గం కాకుండా నూనె వ్యాపారుల కులానికి చెందిన వారు నిర్మించారని చెబుతారు.
## వివరణ

ఈ ఆలయం, దీర్ఘచతురస్రాకార *త్రిరథ* గర్భగృహ ప్రణాళికతో ఉంది. ఇది 60 అడుగుల  చతురస్ర అడుగుల పరిమాణం గల జగతి వేదికపై నిర్మించబడింది. తూర్పు దిశగా సుమారు 11 అడుగుల  పొడవైన పెద్ద *కపిలి* ప్రక్షిప్త మండప ద్వారం ఉంది. ఆ దీర్ఘచతురస్ర గర్భగృహం పైభాగంలో సుమారు 80 అడుగుల  ఎత్తుకు గోపురం ఎగసి ఉంటుంది. దాని పైభాగంలో 30 అడుగుల  పొడవు గల బ్యారెల్ వాల్ట్ ఆకారపు కప్పు ఉంది. ఇది దక్షిణ భారత ఆలయాల గోపురంను గుర్తు చేస్తుంది.  

ముందు ఇది అమలక, కలశం, ఇతర అలంకారాలు కలిగి ఉండివుండవచ్చని భావిస్తున్నారు. అయితే అవన్నీ కాలక్రమేణా నశించిపోయాయి. ఆలయ గోడలపై విగ్రహాల కోసం అనేక గుహికలు (నిచెస్) ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం అవన్నీ ఖాళీగా ఉన్నాయి, నష్ట లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. ఈ నిచెస్ పైభాగంలో పొడవైన పీడిమెంట్లు ఉన్నాయి. గర్భగృహం బాహ్య పరిమాణాలు 60×40 అడుగులు కాగా, పైభాగంలో 80 అడుగుల ఎత్తైన గోపురం ఉంది. ఆలయ ప్రధాన ద్వారం సుమారు 35అడుగుల  ఎత్తుగా ఉంటుంది, శోభాయమానంగా అలంకరించబడింది. ద్వారం పైభాగంలో విష్ణువు యొక్క *వాహనము* అయిన గరుడుని శిల్పరూపం ఉంది. ఆలయం లోపల మరో ద్వారం ఉంది, దాని పైన గణేశుడు శిల్పం ఉంది.  

గర్భగృహంలో నంది, లింగం ఉన్నాయి. ఆలయ ప్రవేశద్వారం, పలకలపై అనేక శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో మూడు చిన్నవి (10వ శతాబ్దానికి ముందటి కాలానికి చెందినవై ఉండవచ్చు), మిగతావి 15వ శతాబ్దానికి చెందిన దీర్ఘ శాసనాలు. వీటివల్ల 15వ శతాబ్దానికి వచ్చేసరికి ఇది శైవ క్షేత్రంగా ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. కనుగొనబడిన శాసనాల్లో ఒకటి దుర్గాదేవిపై ఛందోబద్ధమైన స్తోత్రంగా ఉంది. దీని ద్వారా శాక్త సంప్రదాయం ప్రభావం కూడా ఉన్నట్లు సూచిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో పైకప్పు గల మండపం లేదు. అయితే ప్రదక్షిణ పథం కలదు. ఈ మార్గానికి నాలుగు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. భక్తులు నాలుగు దిక్కుల నుండీ ఆలయంలో ప్రవేశించి *దర్శనం* చేసుకునే అవకాశం ఉంది.

ఆలయానికి చేరుకునేందుకు మెట్ల వరుస ద్వారా పైకి వెళ్లాలి. అక్కడి ద్వారంలో నదీ దేవతలైన గంగాదేవి, యమునాదేవి శిల్పాలు ఉన్నాయి. వారు నడుము వంచి మధ్యవైపు మొగ్గుచూపినట్లు ఉంటారు. వారి కింద భాగంలో ఒక బాలుడు, ఒక బాలిక శిల్పాలు ఉంటాయి. వారి పైన ప్రేమలీలల వివిధ దశలను చూపించే జంటల శిల్పాలు (మిథునం) ఉన్నాయి. బాహ్య, అంతర్గత ద్వారాల వద్ద పురుష, స్త్రీ ద్వారపాలకులు కనిపిస్తారు. వారు ఆయుధాలు ధరించి సాదర స్వాగతభావాన్ని చూపుతారు. ఇవి శైవ, శాక్త సంప్రదాయాల తాత్త్విక భావనలను సూచించవచ్చని భావిస్తారు. నదీ దేవతలతో కూడిన తూర్పు ద్వారానికి పైన చైత్య మందిర శైలిలో *గవాక్ష* అలంకారాలు ఉన్నాయి. ఇవి బౌద్ధ శిల్పశైలిని గుర్తు చేస్తాయి. ఈ ద్వారం గర్భగృహం నకు దారి తీస్తుంది. ఆలయ ప్రవేశద్వారం వద్ద గరుడుడు యొక్క అలంకార శిల్పం ఉంది. ఈ ఆలయ *వల్లభి శిఖరం* ద్రావిడ దేవాలయాల గోపురంను ప్రతిబింబిస్తుంది, నాగర శైలిలోని ఆధారభాగంపై నిలిచి ఉంది. ఆలయ బాహ్య గోడలపై విస్తృతంగా శిల్ప అలంకరణ చెక్కబడింది.  
## విశ్లేషణ, స్వీకరణ

తేలీ కా మందిరం అనేక విధాలుగా అసాధారణమైన దేవాలయం. దీనికి ఉన్న సంక్లిష్ట రూపకల్పన కారణంగా ఇది ఏ శిల్ప ప్రభావాల వల్ల నిర్మితమైందో, లేదా ఇది మరే ఆలయాలపై ప్రభావం చూపిందో అనే విషయమై పలు విభిన్న సిద్ధాంతాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. కొందరు దీనిపై బౌద్ధ శిల్పకళ ప్రభావం ఉందని భావించారు, మరికొందరు దక్షిణ భారత ఆలయాల ప్రభావమని చెప్పారు. ఇంకొక అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇది గుప్తుల యుగాంతంలో హిందూ శిల్పకారుల సృజనాత్మక వినూత్నతకు స్వతంత్రమైన ఒక మహత్తర కృతి.

ఈ ఆలయ గర్భగృహ రూపరేఖ సాధారణంగా కనిపించే చదరపు నమూనా కాకుండా, దీర్ఘచతురస్రాకారంగా కనిపిస్తుంది. దీనివల్ల ఇది మధ్య భారతదేశంలో దీర్ఘచతురస్ర ప్రణాళికతో ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న ప్రాచీన హిందూ దేవాలయంగా భావించబడుతుంది. భారతీయ ఆలయ శిల్పకళలో నిపుణుడైన ప్రొఫెసర్ మైకేల్ మైస్టర్ ప్రకారం, ఇది చదరాలపై అధ్యయనం చేసిన నిర్మాణమే, ఎందుకంటే ఇందులోని దీర్ఘచతురస్రాలు అనేక చదరాలను కలిపి రూపొందించబడ్డాయి.

20వ శతాబ్దానికి ముందు ఈ ఆలయం తీవ్రంగా ధ్వంసమై, శిథిలాలు చెదరిపోవడం వల్ల దీనిపై తప్పు గుర్తింపులు, వర్గీకరణలు జరిగాయి. మైస్టర్, హెర్మన్ గోట్జ్ ప్రకారం, వలస పాలన కాలంలో ఇది మొదట విష్ణు ఆలయంగా ఉండి తరువాత శివ ఆలయంగా మార్చబడిందని విస్తృతంగా భావించారు. అయితే, ఇది మొదట మాతృకలు (మాతృదేవతలు) కోసం అంకితం చేయబడిన ఆలయంగా ప్రారంభమై ఉండవచ్చని, ఇందులో వైష్ణవం, శైవం సంబంధిత చిహ్నాలు కూడా ఉండేవని సూచిస్తున్నారు.

ఈ అభిప్రాయాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు ప్రస్తుతం గ్వాలియర్ మ్యూజియం, ఢిల్లీ జాతీయ మ్యూజియంలో ఉన్న శిథిలాల్లో కనిపిస్తాయి. అదేవిధంగా, “దక్షిణ ప్రభావం” అన్న ఊహ కూడా తప్పు కావచ్చని పేర్కొంటారు. ఎందుకంటే కొందరు దక్షిణ భారత రాజసమైన గోపురాలలో లేదా తమిళనాడులోని మహాబలిపురంలో కనిపించే వంపు పైకప్పు నమూనాలతో పోలికలు చూశారు.

అయితే ప్రభావం మరో దిశగా కూడా ఉండి ఉండవచ్చని, లేదా భారతదేశవ్యాప్త శిల్పకార గిల్డుల సహకార ఫలితంగా కూడా ఏర్పడినదై ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. వలసానంతర అధ్యయనాలు ఉత్తర, తూర్పు భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో, ఒడిశా సహా, ఇటువంటి శిథిలమైన వంపు పైకప్పు గల చారిత్రక ఆలయాలు ఉన్నాయని గుర్తించాయి. కీల్ వాల్ట్ వివరాలపై సమీప పరిశీలన చేస్తే, ఇవి అనుకరణ కంటే ఒకే ఆలోచనకు వేర్వేరు వ్యక్తీకరణలని సూచిస్తుంది.

గ్వాలియర్‌లోని తేలీ కా మందిరం ప్రణాళిక 4x4 చదరపు గ్రిడ్‌కు అత్యంత సమీపంగా ఉంటుంది, అయితే కొన్ని ప్రత్యేక తేడాలతో కనిపిస్తుంది. మైస్టర్ ప్రకారం, ఈ వినూత్నత ఆలయంలోని భద్ర, ప్రతిభద్ర, కర్ణ, కపోట, కుంభ, భిత్త, ఇతర నిర్మాణ భాగాల్లో ఉద్దేశపూర్వకంగా కొనసాగింపుగా చూపబడింది.

## చిత్రశాల

File:8th_or_9th_century_ruined_Teli_ka_Mandir_Gwalior_fort,_Madhya_Pradesh_01.jpg|8వ శతాబ్ద తేలీ కా మందిరంలో ఉన్న శిథిలమైన జైన శిల్పాలు
File:Teli ka mandir fort Gwalior - panoramio - Gyanendrasinghchauha… (1).jpg|తేలీ-కా-మందిరం దృశ్యం
File:Gwalior, Teli-ka-Mandir, Yamuna (1999).jpg|నది దేవత శిల్పం (తూర్పు ప్రవేశద్వారం)
File:Indian Stone Statue- Lion Capital, Vardhana 7th Century CE Gwalior.jpg|నేషనల్ మ్యూజియం, న్యూ ఢిల్లీలో ఉన్న సింహ శీర్షం, దీనిని మ్యూజియం వర్ధన కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంది.


## ఇవి కూడా చూడండి
*ఖజురాహో స్మారక సమూహం
*నచ్నా హిందూ ఆలయాలు
*సిద్ధాచల్ గుహలు

## మూలాలు

### గ్రంథసూచిక
*
*
*
*
*
*Dehejia, V. (1997). *Indian Art*. Phaidon: London. .
*
*
*

వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు
వర్గం:భారత ఉపఖండంలో ముస్లిం కాలంలో దోచబడిన హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:భారత ఉపఖండంలో ముస్లిం కాలంలో ధ్వంసమైన ధార్మిక కట్టడాలు
వర్గం:గ్వాలియర్‌లో పర్యాటక ఆకర్షణలు