గుప్త రాజవంశం మూలం

4వ, 6వ శతాబ్దాల మధ్య ఉత్తర భారతదేశాన్ని పాలించిన గుప్త రాజవంశం అసలు మాతృభూమి, పూర్వీకుల గురించి విరుద్ధమైన సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. శాసన, నాణేల, సాహిత్య ఆధారాల ఆధారంగా ఇది ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్ లేదా బెంగాల్లో ఉద్భవించిందని ఆధునిక చరిత్రకారులు వివిధ రకాలుగా సిద్ధాంతీకరించారు. రాజవంశం సామాజిక వర్గం కూడా చర్చనీయాంశంగా ఉంది, పండితులు వారిని బ్రాహ్మణులు, లేదా ఇతర వర్గాలలో ఉంచుతున్నారు.

## మాతృభూమి
గుప్తుల జన్మస్థలం గురించి ఖచ్చితంగా ఏమీ తెలియదు. రాజవంశం ప్రారంభ పాలకుల రాజధాని అనిశ్చితంగా ఉంది: ప్రయాగ, పాటలీపుత్రం, అయోధ్య, కౌశాంబి, ఉజ్జయిని, మథుర, ఎరాన్ సహా వివిధ నగరాలు సంభావ్య రాజధానులుగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి.

### తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్
ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం గుప్తులు ప్రస్తుత తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్లో ఉద్భవించారు, తరువాత తమ సామ్రాజ్యాన్ని పాటలీపుత్రం, బెంగాల్కు విస్తరించారు.

ఈ సిద్ధాంతం ప్రతిపాదకులు ఎస్.ఆర్. గోయల్, బి.పి. సిన్హా, సంజీవ్ కుమార్ తమ మద్దతుగా గుప్త శాసనాలు, నాణేల మూలాలను ఉదహరించారు. ఉదాహరణకు:
* ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో ఇటీవల దొరికిన శ్రీ గుప్తుని వెండి నాణెం కాశీ–కన్నౌజ్ ప్రాంతంలో గుప్తుల మూలాన్ని ధృవీకరిస్తోంది, అతని పాలన కాశీ (ప్రస్తుత వారణాసి)కి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది.
* గుప్తుల పాలన మొదటి 150 సంవత్సరాలలో జారీ చేసిన 15 శాసనాలలో 8 తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో కనుగొనబడ్డాయి. మరోవైపు ఈ శాసనాలలో 2 మాత్రమే బీహార్ (చారిత్రక మగధ)లో, 5 మాత్రమే బెంగాల్‌లో కనుగొనబడ్డాయి.
* తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో గుప్తుల బంగారు నాణేల పద్నాలుగు నిధులు కనుగొనబడ్డాయి: ఈ నిధులలో సాధారణంగా ప్రారంభ గుప్త రాజుల నాణేలు ఉంటాయి. మరోవైపు బీహార్, బెంగాల్‌లో చెరో రెండు నిధులు మాత్రమే కనుగొనబడ్డాయి: ఈ నిధులలో ఎక్కువగా తరువాతి గుప్త రాజులు జారీ చేసిన నాణేలు ఉన్నాయి.
* గుప్త లిపిలో కౌశాంబి శైలి ప్రముఖమైనది.
* గుప్తుల కళలో గంగా-యమునా మూలాంశం ప్రజాదరణ ప్రయాగ (ఈ రెండు నదులు కలిసే ప్రదేశం) అసలు గుప్త రాజ్య కేంద్రంగా సూచిస్తుంది.

ఈ సిద్ధాంత విమర్శకులు ఇలా వాదిస్తున్నారు:
* పూర్వపు మౌర్య రాజులు ప్రస్తుత బీహార్లో పాలించారని, అయితే వారి శాసనాలు చాలా వరకు ఈ ప్రాంతం వెలుపల కనుగొనబడ్డాయని ఎత్తిచూపుతూ చరిత్రకారుడు ఆర్.సి. మజుందార్ ఈ సిద్ధాంతం మద్దతుగా ఉదహరించిన శాసన ఆధారాలను తోసిపుచ్చారు. అదేవిధంగా ప్రస్తుత బెంగాల్‌లోని వరేంద్ర ప్రాంతం పాల రాజుల మాతృభూమి అని, అయితే ప్రారంభ పాల శాసనాలలో ఎక్కువ భాగం ప్రస్తుత బీహార్లో కనుగొనబడ్డాయని చరిత్రకారుడు డి.కె. గంగూలీ ఎత్తిచూపారు.
* కౌశాంబి శైలి ప్రాబల్యం కూడా ఖచ్చితమైన ఆధారం కాదు: ఈ శైలి ప్రస్తుత బెంగాల్‌ను పాలించిన, సామ్రాజ్యంలో తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్ లేని రాజు చంద్రవర్మన్ కూడా ఉపయోగించాడు. అంతేకాకుండా గుప్తుల కాలంలో కౌశాంబి శైలితో పాటు మాల్వా, మథుర, ఇతర 'తూర్పు' శైలులు కూడా ప్రబలంగా ఉన్నాయి.
* ప్రయాగలో గంగా-యమున మూలాంశం ఉద్భవించిందనడానికి ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు, ఈ రెండు నదుల బేసిన్ గుప్త సామ్రాజ్య కేంద్రంగా ఏర్పడిందనడానికి ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు.

#### పౌరాణిక ఆధారాలు
ఈ సిద్ధాంతానికి అనుకూలంగా ఉదహరించిన మరో వాదన గుప్త భూభాగం పౌరాణిక వర్ణనలు:

* గుప్తులు, మగధలు (అంటే మగధ ప్రజలు) "ప్రయాగ (వరకు) గంగానది వెంబడి ఉన్న భూభాగాన్ని" అనుభవిస్తారని *[[విష్ణు పురాణం]]* పేర్కొంది. విష్ణు పురాణం కొన్ని వ్రాతప్రతులు ఈ భూభాగాల జాబితాకు మగధను కలుపుతాయి. గుప్తులు, మగధలు "గంగా నదిపై ప్రయాగ, మగధ" లేదా "గంగానది వెంబడి ఉన్న భూభాగం, ప్రయాగ, మగధ"ను అనుభవిస్తారని ప్రత్యామ్నాయ అనువాదాలు చదువుతాయి.  ఈ వచనం గుప్తులు, మగధులను రెండు వేర్వేరు వ్యక్తుల సమూహాలుగా స్పష్టంగా పేర్కొంటుంది, గుప్తులు మగధులలో ఒకరని సూచించదు.
* సంబంధిత *[[వాయు పురాణం]]* శ్లోకం గుప్త రాజులు "గంగా నదిపై ప్రయాగ, సాకేత, మగధ"లను అనుభవిస్తారని పేర్కొంది. ప్రత్యామ్నాయంగా గుప్తులు "గంగానది వెంబడి, ప్రయాగ, సాకేత, మగధ"లను అనుభవిస్తారని ఈ పద్యం అనువదించబడింది.
* "గుప్తులు గంగా నదిపై ప్రయాగ వరకు భూమిని అనుభవిస్తారు" అని *[[భాగవత పురాణం]]* కూడా పేర్కొంది.
* పౌరాణిక భాగాలు ప్రారంభ గుప్త రాజుల భూభాగాన్ని సూచిస్తాయి: అవి సామ్రాజ్యం పతన కాలంలో గుప్త భూభాగాలకు సూచన కావు, ఎందుకంటే వారు బెంగాల్‌ను ప్రస్తావించలేదు, ఇది ఈ కాలంలో గుప్త రాజ్యంలో ఒక భాగంగా ఏర్పడింది.

విమర్శకులు ఇలా వాదిస్తున్నారు:
* పౌరాణిక భాగాలు ఒక నిర్దిష్ట రాజు పాలనను సూచించవు, రాజవంశం ప్రారంభ రాజుల భూభాగాన్ని సూచించకపోవచ్చు. ఉదాహరణకు చరిత్రకారుడు ఎస్.ఆర్. గోయల్ మగధులను లిచ్ఛవిలతో (మొదటి చంద్రగుప్తుని రాణి వంశం) గుర్తిస్తాడు, తద్వారా *విష్ణు పురాణం* గుప్తుల విస్తరణ ప్రారంభ దశను సూచిస్తుందని సిద్ధాంతీకరించాడు. మొదటి చంద్రగుప్తుడు రాజవంశం మూడవ పాలకుడు, అతను పాలించిన భూభాగం అతని పూర్వీకులు పాలించిన భూభాగం కాదు.
* పౌరాణిక సాక్ష్యం సమస్యాత్మకమైనది, ఎందుకంటే గుప్త భూభాగాల జాబితాలలో వివిధ పురాణాలు విభిన్నంగా ఉంటాయి: ఉదాహరణకు విష్ణు పురాణం జాబితా నుండి సాకేతను మినహాయించింది. గంగానది వెంబడి నడుస్తున్న ఇరుకైన కారిడార్‌లో గుప్తుల శక్తి కేంద్రీకృతమై ఉందని చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ వాదించాడు: ఈ కారిడార్‌లో సాకేత ఉంది, కాబట్టి విష్ణు పురాణ వర్ణన ప్రకారం సాకేత గుప్త రాజ్యంలో భాగమని సూచిస్తుంది. అయితే పౌరాణిక వర్ణనలు చాలా అస్పష్టంగా ఉన్నాయని, పండితులు గుప్తులు "గంగానదిపై ప్రయాగ" లేదా ప్రయాగ, "గంగానది వెంబడి ఉన్న భూభాగం" పాలించారని ఈ శ్లోకాలను వివిధ రకాలుగా అర్థం చేసుకున్నారని చరిత్రకారుడు దిలీప్ కుమార్ గంగూలీ పేర్కొన్నారు.
* *[[భాగవత పురాణం]]* వివిధ రాతప్రతులలోని సంబంధిత భాగం "గుప్తా" అనే పదాన్ని ప్రస్తావించలేదు, లేదా దానిని నిర్దిష్ట రాజవంశం పేరుగా ఉపయోగించకుండా "రక్షించబడినది" అని అర్థం వచ్చే సాధారణ నామవాచకంగా ఉపయోగిస్తుంది. *వాయు పురాణం* కొన్ని వ్రాతప్రతులు కూడా "గుప్తా" కు బదులుగా "గుహ్య", "సప్త" లేదా "మణిధాన్యక" అనే పదాలను ఉపయోగిస్తాయి. ఈ సిద్ధాంతం మద్దతుదారులు వీటిని లేఖకుల తప్పులుగా కొట్టిపారేశారు.

### బెంగాల్
* మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం భూభాగం అసలు రాజధాని ప్రస్తుత బెంగాల్ ప్రాంతంలో ఉంది. ఈ సిద్ధాంతం ప్రతిపాదకుల ప్రకారం రాజవంశ స్థాపకుడు గుప్తుడు బెంగాల్ ప్రాంతంలో ఒక చిన్న భూభాగాన్ని పాలించి ఉండవచ్చు, అతని వారసులు గంగా పరీవాహక ప్రాంతంలోని పెద్ద భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు, ఇది పురాణాలలో వర్ణించబడింది. ప్రత్యామ్నాయంగా గుప్తుల రాజ్యం పశ్చిమాన ప్రయాగ నుండి తూర్పున ఉత్తర బెంగాల్ వరకు విస్తరించిందని వారు ప్రతిపాదిస్తున్నారు.
* ఈ దృక్కోణంపై ఎక్కువ చర్చ 7వ శతాబ్దపు చైనీస్ బౌద్ధ సన్యాసి యిజింగ్ పేర్కొన్న మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నో గుర్తింపు చుట్టూ తిరుగుతుంది. యిజింగ్ ప్రకారం చె-లి-కి-టో రాజు (రాజవంశ స్థాపకుడు *శ్రీ* గుప్తుడుగా గుర్తించబడ్డాడు) మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నో సమీపంలో చైనీస్ యాత్రికుల కోసం ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. ఈ ఆలయం నలందకు తూర్పున 40 *[[యోజనం|యోజనాల]]* కంటే ఎక్కువ దూరంలో గంగా నది వెంబడి ఉంది.
* చరిత్రకారుడు డి.సి. గంగూలీ 1 *యోజనం* 5.71 మైళ్లుగా తీసుకొని భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని ముర్షిదాబాద్ జిల్లాలో మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నోను గుర్తించి గుప్తులు ఈ ప్రాంతంలో ఉద్భవించారని తేల్చారు. ఆర్.సి. మజుందార్ ప్రకారం మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నో పశ్చిమ బెంగాల్ లోని మాల్దా జిల్లాలో లేదా బంగ్లాదేశ్ లోని రాజ్‌షాహి జిల్లాలో ఉంది. అయితే గంగూలీలా కాకుండా బెంగాల్ గుప్తుల మాతృభూమి అనడానికి మజుందార్ దీనిని సాక్ష్యంగా పరిగణించలేదు. మజుందార్ ప్రకారం బెంగాల్ ప్రాంతం రాజవంశం స్థాపకుడు పాలించిన భూభాగంలో భాగమని మాత్రమే ఇది నిరూపిస్తుంది; గుప్తులు వాస్తవానికి మగధలో పాలించి తమ పాలనను బెంగాల్‌కు విస్తరించడం లేదా దానికి విరుద్ధంగా జరగడం సాధ్యం కావచ్చు.
* మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నోను బెంగాల్‌లోని ఒక ప్రదేశంగా గుర్తించడానికి మద్దతుగా మజుందార్ ఈ పదాన్ని మృగ-శిఖ-వనకి బదులుగా మృగ-స్థాపన లిప్యంతరీకరణగా వ్యాఖ్యానించారు. 1015 CE వ్రాతప్రతి ప్రకారం మృగస్థాపన అనేది చారిత్రాత్మక వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక స్తూపం పేరు, ఇది ఇప్పుడు బెంగాల్‌లో భాగం. "మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నో" అనే పదం "మృగ-శిఖ-వన"కి దగ్గరగా ఉన్నందున ఇతర పండితులు ఈ వివరణను వివాదం చేశారు.

ఈ సిద్ధాంత విమర్శకులు:

* ప్రారంభ గుప్తులను బెంగాల్ ప్రాంతానికి కలుపుతూ ఎటువంటి శాసన లేదా నాణేల ఆధారాలు లేవు. బి.పి. సిన్హా వంటి విమర్శకులు మృగ-శిఖ-వనను ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని సారనాథ్ జింకల ఉద్యానవనంగా గుర్తించారు, హుయ్-లున్ దాని స్థానాన్ని నలందకు తూర్పున తప్పుగా పేర్కొన్నారని సిద్ధాంతీకరించారు.
* మి-లి-కియా-సి-కియా-పో-నో మృగశిఖావాన (సారనాథ్ జింకల ఉద్యానవనం)కి ధ్వనిపరంగా, భాషాశాస్త్రపరంగా చాలా సారూప్యంగా ఉంటుందని తేజ్ రామ్ శర్మ వాదించారు.
* బెంగాల్ గుప్తుల మాతృభూమి అనే భావనతో డి.సి. సర్కార్ విభేదించారు. గుప్తుల ఆధిపత్యంలో వరేంద్రిని చేర్చడం గుప్తుల పూర్వీకుల ఇల్లు అని చెప్పలేమని ఆయన ఇంకా పేర్కొన్నారు.

### ఇతర సిద్ధాంతాలు
; మథుర
: గుప్తులు ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని మథుర-అయోధ్య ప్రాంతంలో ఉద్భవించారని చరిత్రకారుడు బి.పి. సిన్హా సిద్ధాంతీకరించారు. గుప్తులు మథురకి చెందినవారని వాదించడానికి ఆయన *ఆర్య-మంజుశ్రీ-మూల-కల్ప*లోని ఒక పదబంధాన్ని వ్యాఖ్యానించారు. ఈ సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా సముద్రగుప్తుని నాణేలు కుషాన్ సామ్రాజ్యపు నాణేల ద్వారా ప్రభావితమయ్యాయని సిన్హా పేర్కొన్నాడు, దానికి మథుర ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉండేది.
: అయితే *ఆర్య-మంజుశ్రీ-మూల-కల్ప* భాగంపై సిన్హా వ్యాఖ్యానం సందేహాస్పదంగా ఉంది, ఈ పదబంధం మథురలో ఒక వ్యక్తి జననాన్ని ("*జాతో*") సూచిస్తూ "*మథురాయం-జాతో-వంశాద్యః*" అని ప్రత్యామ్నాయంగా చదవబడింది. అంతేకాకుండా సముద్రగుప్తుని నాణేలు మథుర నాణేలను కాకుండా పంజాబ్ లోని తరువాతి కుషాన్ నాణేల ప్రభావాన్ని చూపుతాయి. చివరగా సముద్రగుప్తుడు నాగ రాజు గణపతి-నాగుని ఓడించి అతని భూభాగాన్ని గుప్త సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నప్పుడు మథుర మొదట గుప్తుల పాలనలోకి వచ్చిందని ఆధునిక పండితులు సాధారణంగా అంగీకరించారు.

; ప్రయాగ
: ప్రయాగ (ఆధునిక అలహాబాద్) కూడా గుప్తుల అసలు ప్రధాన కేంద్రంగా ప్రతిపాదించబడింది, ఎందుకంటే సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభం శాసనం రాజవంశం ప్రారంభ సమాచారం. అయితే ప్రయాగకు 20 కిలోమీటర్ల కంటే తక్కువ దూరంలో ఉన్న భిటా మాఘ రాజవంశం నియంత్రణలో ఉన్నట్లు పురావస్తు ఆధారాలు నిరూపిస్తున్నాయి. కాబట్టి గుప్తులు ప్రయాగను చాలా కాలం తరువాత జయించి ఉండవచ్చు.

## పూర్వీకులు
రెండవ చంద్రగుప్తుని కుమార్తె గుప్త రాకుమారి ప్రభావతీ-గుప్త పూణే, రిద్ధాపూర్ శాసనాలు ఆమె ధారణ *గోత్రం* (వంశం)కు చెందినదని పేర్కొంటున్నాయి. ఆమె భర్త రెండవ రుద్రసేనుడు విష్ణు-వృద్ధ *గోత్రానికి* చెందినవాడు, అతని కుమారుడు రెండవ ప్రవరసేనుని చమక్ రాగి ఫలకాలు దీనిని ధృవీకరించాయి. కాబట్టి ధారణ అనేది ఆమె తండ్రి వైపు *గోత్రం* పేరు, అనగా గుప్త కుటుంబ *గోత్రం* అయ్యే అవకాశం ఉంది.

ధారణ *గోత్రాన్ని* వివిధ మార్గాల్లో అర్థం చేసుకున్నారు:
* కె.పి. జయస్వాల్ ధాన్రి, ధారణియ అనే జాట్ వంశాలతో దీనిని అనుసంధానించారు. గుప్తుల జాట్ మూలాలున్నాయనే సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా జయస్వాల్ *[[కౌముదీ-మహోత్సవం]]* నాటకంలో పేర్కొన్న చంద్రసేన రాజును మొదటి చంద్రగుప్తునిగా గుర్తించారు: ఈ నాటకం చంద్రసేనను కారస్కరంగా పేర్కొంది, దీనిని జయస్వాల్ జాట్ *గోత్రం* పేరైన "కక్కర్"తో అనుసంధానించారు. అయితే ధారణ అనే వంశాలు ఇతర వర్గాలలో కూడా కనిపిస్తాయి, చంద్రసేనను మొదటి చంద్రగుప్తునిగా జయస్వాల్ గుర్తించడం తప్పు: ప్రారంభ గుప్తుల చరిత్రతో *కౌముదీ-మహోత్సవం* నాటకానికి ఎలాంటి సంబంధం లేదని ఇప్పుడు నిశ్చయాత్మకంగా నిరూపించబడింది. చరిత్రకారుడు బి.పి. సిన్హా గుప్తులు మథురలోని జాట్ వర్గానికి చెందినవారని వాదించడానికి *[[ఆర్య-మంజుశ్రీ-మూల-కల్ప|ఆర్య-మంజుశ్రీ-మూల-కల్ప]]*లోని ఒక పదబంధాన్ని వ్యాఖ్యానించారు. అయితే సిన్హా చదవడం సందేహాస్పదంగా ఉంది, ఈ పదబంధం మథురలో ఒక వ్యక్తి జననాన్ని ("*జాతో*") సూచిస్తూ "*మథురాయం-జాతో-వంశాద్యః*" అని ప్రత్యామ్నాయంగా చదవబడింది.
* గుప్తులు శుంగ పాలకుడు అగ్నిమిత్రుని రాణి ధారిణికి బంధువులు అయి ఉండవచ్చని చరిత్రకారుడు హెచ్.సి. రాయ్‌చౌధురి సిద్ధాంతీకరించారు. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఇతర పండితులు తిరస్కరించారు. "ధారణ", "ధారిణి" అనే పదాల కేవల సారూప్యత ఈ రెండు రాజవంశాలను కలపడానికి తగిన ఆధారం కాదు.
* *[[స్కంద పురాణం]]* ఆధారాల ఆధారంగా చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ ప్రస్తుత మీర్జాపూర్ జిల్లాలోని చారిత్రక ధర్మారణ్య ప్రాంతంలోని బ్రాహ్మణుల *గోత్రం* ధారణ అని సిద్ధాంతీకరించారు. ఆయన ప్రకారం గుప్తులు బ్రాహ్మణులు కారు, కానీ వారి బ్రాహ్మణ గురువుల *గోత్రాన్ని* "దత్తత తీసుకున్నారు". 

ప్రభావతీ-గుప్తురాలి శాసనాల ప్రత్యామ్నాయ పఠనం ధారణ ఆమె *గోత్రం* కాదని, ఆమె తల్లి కుబేరనాగ *గోత్రం* అని సూచిస్తుంది.

### వైశ్యులు
కొన్ని ప్రాచీన భారతీయ గ్రంథాలు (*[[విష్ణు పురాణం]]* వంటివి) వైశ్య వర్ణానికి చెందిన సభ్యులకు "గుప్త" అనే పేరును సూచించినందున గుప్తులు వాస్తవానికి వైశ్యులని ఎ.ఎస్. అల్టేకర్ వంటి కొంతమంది చరిత్రకారులు సిద్ధాంతీకరించారు.

ఈ సిద్ధాంత విమర్శకులు ఇలా వాదిస్తున్నారు:
* గుప్తా అనే ప్రత్యయం గుప్తుల కాలానికి ముందు, ఆ కాలంలో కూడా పలువురు వైశ్యేతరుల పేర్లలో కనిపిస్తుంది, గుప్త రాజులు వైశ్యులు అనడానికి ఇది ఖచ్చితమైన సాక్ష్యంగా పరిగణించబడదు.
* గుప్త రాజవంశం ప్రారంభ రికార్డులు "గుప్తా"ను వారి కుటుంబం పేరుగా వర్ణించలేదు: వారి రాజుల పేర్లకు "-గుప్తా" అనే ప్రత్యయం ఉన్నందున కుటుంబం కేవలం గుప్తాగా పిలువబడి ఉండవచ్చు, లేదా రాజవంశ స్థాపకుడు గుప్తుని పేరు మీద కావచ్చు.

### బ్రాహ్మణులు
ఎస్.ఆర్. గోయల్ వంటి కొందరు పండితులు గుప్తులు బ్రాహ్మణులతో వైవాహిక సంబంధాలు కలిగి ఉన్నందున వారు బ్రాహ్మణులని సిద్ధాంతీకరించారు:
* రెండవ చంద్రగుప్తుని కుమార్తె ప్రభావతీ-గుప్త బ్రాహ్మణుడైన వాకాటక రాజు రెండవ రుద్రసేనుని వివాహం చేసుకుంది.
* కదంబ రాజు కాకుస్థ-వర్మన్ (ఈ పండితుల ప్రకారం బ్రాహ్మణుడు) తన కుమార్తెలలో ఒకరిని గుప్త రాజుకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
* బౌద్ధ పండితుడు పరమార్థుని ప్రకారం గుప్త రాజు బాలాదిత్యుడు తన సోదరిని బ్రాహ్మణుడైన వసురాతకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
* యశోధర్మన్ మందసౌర్ శిలాశాసనం ప్రకారం బ్రాహ్మణుడు రవికీర్తికి "భానుగుప్తా" అనే భార్య ఉంది. ఈ "భానుగుప్తా" వాస్తవానికి గుప్త రాజు భానుగుప్తుని కుమార్తె అయి ఉండవచ్చు.

విష్ణుగుప్తుడు, బ్రహ్మగుప్తుడు వంటి "-గుప్తా"తో ముగిసే బ్రాహ్మణ పేర్లకు అనేక ఉదాహరణలు ఉన్నాయని కూడా ఈ సిద్ధాంత మద్దతుదారులు ఎత్తి చూపుతున్నారు.

ఈ సిద్ధాంత విమర్శకులు ఇలా వాదిస్తున్నారు:
* గుప్తులు నిజంగా బ్రాహ్మణులైతే, నాలుగు వర్ణాలలో బ్రాహ్మణులు అత్యున్నత స్థానాన్ని కలిగి ఉన్నందున వారు తమ శాసనాలలో దీనిని గర్వంగా పేర్కొనేవారు. కానీ గుప్తుల రికార్డులేవీ రాజవంశం వర్ణాన్ని ప్రస్తావించలేదు. సముద్రగుప్తుడు బ్రాహ్మణులు కాని లిచ్ఛవిల నుండి తన తల్లి పూర్వీకులను గర్వంగా పేర్కొన్నాడు, బ్రాహ్మణ గ్రంథం *[[మనుస్మృతి]]*లో "అపవిత్రులు"గా పరిగణించబడ్డారు.
* కదంబ యువరాణిని గుప్త రాజు వివాహం చేసుకోవడం రాజకీయ పరిగణనల ఫలితంగా జరిగి ఉండవచ్చు. ఇతర మూడు ఉదాహరణలలో గుప్త యువరాణులు బ్రాహ్మణులను వివాహం చేసుకోవడం ఇమిడి ఉంది: ఒక తక్కువ-వర్ణ స్త్రీ ఎక్కువ-వర్ణ పురుషుడిని వివాహం చేసుకోవడం సమకాలీన సమాజంలో ఆమోదయోగ్యమైనది (*అనులోమ వివాహం*), అందువల్ల ఈ వివాహాలు గుప్తులు బ్రాహ్మణులు అనడానికి సాక్ష్యంగా పరిగణించబడవు.
* విదేశీయులతో సహా ప్రాచీన భారతీయ రాజులు తమ సామాజిక వర్గానికి వెలుపల వివాహం చేసుకున్న సందర్భాలు అనేకం ఉన్నాయి.

## మూలాలు

### గ్రంథ పట్టిక

* 
* 
* 
* 
* 
* 

వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:బీహార్ చరిత్ర