భారతదేశంలో బౌద్ధమత చరిత్ర

బౌద్ధమతం అనేది పురాతన భారతీయ మతం, తత్వశాస్త్రం, ఇది పురాతన మగధ రాజ్యం (ఇప్పుడు బీహార్, భారతదేశం) దాని చుట్టూ ఉద్భవించింది. ఇది గౌతమ బుద్ధుని బోధనలపై ఆధారపడింది, ఆయన క్రీస్తుపూర్వం 6వ లేదా 5వ శతాబ్దంలో నివసించాడు " బుద్ధుడు " లేదా "మేల్కొన్నవాడు"గా పరిగణించబడ్డాడు. థెరవాడ సంప్రదాయంలోని బౌద్ధ రికార్డులు గౌతమ బుద్ధుడిని మన కల్పంలోని నాల్గవ బుద్ధుడిగా జాబితా చేస్తాయి, తదుపరి బుద్ధుడు మైత్రేయ బుద్ధుడు అవుతాడు. బుద్ధుని జీవితకాలంలోనే బౌద్ధమతం ఉత్తర భారతదేశం వెలుపల వ్యాపించింది. 

క్రీ పూ 3 వ శతాబ్దంలో మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడి పాలనలో, బౌద్ధ సమాజం రెండు పాఠశాలలుగా విడిపోయింది: మహాసాంఘిక, స్థవిరావదం, వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి భారతదేశం అంతటా వ్యాపించి అనేక ఉప పాఠశాలలుగా పెరిగాయి. ఆధునిక కాలంలో బౌద్ధమతం యొక్క మూడు ప్రధాన శాఖలు ఉన్నాయి: శ్రీలంక  ఆగ్నేయాసియాలో తెరవాడ, హిమాలయాలు, తూర్పు ఆసియాలో మహాయాన,  ఆసియా అంతటా వజ్రయాన, ముఖ్యంగా టిబెట్, నేపాల్, భూటాన్ ఉన్నాయి. 

గుప్త సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత, క్రీ. శ. 7వ శతాబ్దం చుట్టూ బౌద్ధమతం ఆచరణ భారతదేశంలో ప్రభావం కోల్పోయింది. బౌద్ధమతానికి మద్దతు ఇచ్చిన చివరి పెద్ద సామ్రాజ్యం పాల సామ్రాజ్యం, ఇది 12వ శతాబ్దంలో పతనమైంది. 12వ శతాబ్దం చివరి నాటికి టర్కిక్ ముస్లింల దండయాత్రల తరువాత, పశ్చిమ మధ్య టిబెట్, మంగోలియా, దక్షిణ భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలోని వివిక్త అవశేషాలు మినహా బౌద్ధమతం భారతదేశం నుండి చాలావరకు కనుమరుగైంది. 

19వ శతాబ్దం నుండి, బౌద్ధమతం యొక్క ఆధునిక పునరుద్ధరణలలో మహా బోధి సొసైటీ, విపాసనా ఉద్యమం, బి. ఆర్. అంబేద్కర్ నేతృత్వంలోని దళిత బౌద్ధ ఉద్యమం ఉన్నాయి. 1950లో చైనా టిబెట్‌ను ఆక్రమించిన తరువాత, టిబెటన్ వలసదారులు భారతదేశానికి బహిష్కరించబడిన టిబెటన్ ప్రభుత్వం రాకతో టిబెటన్ బౌద్ధమతంలో కూడా పెరిగింది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, భారతదేశంలోని మొత్తం జనాభాలో 84 లక్షల మంది (8.4 మిలియన్ల బౌద్ధులు) మొత్తం జనాభాలో 0.70% బౌద్ధులు ఉన్నారు. 

## నేపథ్యం

### గౌతమ బుద్ధుడు
బుద్ధుడు శాక్య గణతంత్రానికి చెందిన కపిలవస్తు అధిపతి శుద్ధోదనుడికి జన్మించాడు. ఆయన శ్రమణ పద్ధతులను ఒక నిర్దిష్ట మార్గంలో ఉపయోగించాడు, తీవ్రమైన సన్యాసం ఏకైక ఏకాగ్రత-ధ్యానాన్ని ఖండించాడు, అవి శ్రమణ పద్ధతులు. ఆయన బదులుగా, స్వీయ-భోగం, స్వీయ-దహనం, తీవ్రతల మధ్య మధ్యస్థ మార్గాన్ని ప్రచారం చేశాడు , దీనిలో స్వీయ-నిగ్రహం  కరుణ కేంద్ర అంశాలు.

పాలీ కానన్, ఆగమాలలో నమోదు చేయబడిన సంప్రదాయం ప్రకారం, సిద్ధార్థ గౌతమ ఒక పైపల్ చెట్టు కింద కూర్చుని మేల్కొన్నాడు, దీనిని ఇప్పుడు భారతదేశంలోని బోధ్ గయలో బోధి చెట్టు అని పిలుస్తారు. గౌతమ తనను తాను తథాగతుడిగా పేర్కొన్నాడు, "అలా గడిచిపోయింది"-అభివృద్ధి చెందుతున్న సంప్రదాయం తరువాత అతన్ని "సంపూర్ణంగా స్వీయ-జాగృతుడు" అయిన సమ్యకసంబుద్ధుడిగా పరిగణించింది. సంప్రదాయం ప్రకారం, ఆయన మగధ పాలకుడు బింబిసార చక్రవర్తి నుండి ప్రోత్సాహాన్ని పొందాడు. చక్రవర్తి బౌద్ధమతాన్ని వ్యక్తిగత విశ్వాసంగా అంగీకరించాడు, అనేక బౌద్ధ " విహారాలను " స్థాపించడానికి అనుమతించాడు. ఇది చివరికి మొత్తం ప్రాంతాన్ని బీహార్‌గా పేరు మార్చడానికి దారితీసింది.

ఉత్తర భారతదేశంలోని సంప్రదాయం ప్రకారం వారణాసి సమీపంలోని సారనాథ్ జింక ఉద్యానవనంలో బుద్ధుడు తన మొదటి ఉపన్యాసాన్ని తాను గతంలో విముక్తి కోరిన ఐదుగురు సహచరుల బృందానికి అందించడం ద్వారా ధర్మ చక్రాన్ని ప్రారంభించాడు. వారు, బుద్ధుడితో కలిసి, మొదటి సంఘా, బౌద్ధ సన్యాసుల సంస్థను ఏర్పాటు చేశారు, అందువల్ల, ట్రిపుల్ రత్నం (బుద్ధ, ధర్మ, సంఘ) మొదటి నిర్మాణం పూర్తయింది.

తన జీవితంలో మిగిలిన సంవత్సరాల్లో, బుద్ధుడు ఉత్తర భారతదేశంలోని గంగా మైదానం, ఇతర ప్రాంతాలలో ప్రయాణించినట్లు చెబుతారు.

బుద్ధుడు భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ కుషినగర్ మరణించాడు.  ఆధునిక చరిత్రకారులు ఆయన మరణాన్ని, సంప్రదాయం ప్రకారం, 80 సంవత్సరాల వయస్సులో, క్రీపూ 400 చుట్టూ దశాబ్దాలలో, బౌద్ధ సంప్రదాయంలో తేదీ కంటే అనేక దశాబ్దాల తరువాత సంభవించిందని పేర్కొన్నారు.

### అనుచరులు
బౌద్ధమతం అనుచరులు ఆంగ్లంలో **బౌద్ధులు** అని పిలుస్తారు, వారు తమను *సౌగత* అని పిలుస్తారు. ఇతర పదాలు ప్రాచీన భారతదేశంలో సాక్యన్లు లేదా సాక్యభిక్సు. *సాక్యపుట్టో* అనే మరో పదాన్ని బౌద్ధులు, అలాగే *అరియసావకో* , *జినపుట్టో* ఉపయోగించారు. బౌద్ధ పండితుడు డోనాల్డ్ ఎస్. లోపెజ్ వారు *బౌద్ధ* పదాన్ని కూడా ఉపయోగించారని పేర్కొన్నారు. 5వ శతాబ్దపు అజంతా గుహల గురించి తన చర్చలో పండితుడు రిచర్డ్ కోహెన్ బౌద్ద అందులో ధృవీకరించబడలేదని, బౌద్ధులను వర్ణించడానికి బయటివారు దీనిని ఉపయోగించారని, అప్పుడప్పుడు విశేషణంగా ఉపయోగించడం మినహా.

## ప్రారంభ పరిణామాలు
### Early Buddhist Councils

### ప్రారంభ బౌద్ధ మండలులు
బుద్ధుడు వారసుడిని నియమించలేదు, తాను వదిలిపెట్టిన సూచనలను అనుసరించి విముక్తి కోసం కృషి చేయమని తన అనుచరులను కోరాడు. బుద్ధుని బోధనలు మౌఖిక సంప్రదాయాలలో మాత్రమే ఉన్నాయి. బౌద్ధ సిద్ధాంతం, ఆచరణ ఆచరణ విషయాలపై ఏకాభిప్రాయానికి రావడానికి సంఘం అనేక బౌద్ధ మండలులను నిర్వహించింది.

# బుద్ధుని శిష్యుడైన మహాకశప రాజగృహ జరిగిన మొదటి బౌద్ధ మండలి అధ్యక్షత వహించారు. బుద్ధుని వాస్తవ బోధనలు, సన్యాసుల క్రమశిక్షణను పఠించడం, అంగీకరించడం దీని ఉద్దేశ్యం. కొంతమంది పండితులు ఈ మండలిని కల్పితమైనదిగా భావిస్తారు.
# రెండవ బౌద్ధ మండలి వైశాలి వద్ద జరిగిందని చెబుతారు. దీని ఉద్దేశ్యం డబ్బు వినియోగం, తాటి వైన్ తాగడం, ఇతర అక్రమాలు వంటి ప్రశ్నార్థకమైన సన్యాసుల పద్ధతులను ఎదుర్కోవడం-ఈ పద్ధతులను కౌన్సిల్ చట్టవిరుద్ధంగా ప్రకటించింది.
# సాధారణంగా మూడవ బౌద్ధ మండలి అని పిలవబడేది పాటలీపుత్ర వద్ద జరిగింది, దీనిని క్రీ పూ 3వ శతాబ్దంలో అశోక చక్రవర్తి పిలిచినట్లు ఆరోపించబడింది. సన్యాసి మొగ్గలీపుత్ర తిస్స నిర్వహించిన ఈ సంఘాన్ని, దాని రాజ పోషణ కారణంగా పెద్ద సంఖ్యలో ఈ క్రమంలో చేరిన సన్యాసుల నుండి విముక్తి పొందడానికి నిర్వహించబడింది. చాలా మంది పండితులు ఇప్పుడు ఈ మండలి ప్రత్యేకంగా తెరవాడ అని, దాదాపు ఈ సమయంలో వివిధ దేశాలకు మిషనరీలను పంపడం దానితో సంబంధం లేదని నమ్ముతారు.
# తరచుగా నాల్గవ బౌద్ధ మండలి అని పిలవబడేది కాశ్మీర్ కనిష్క చక్రవర్తి పోషణలో జరిగిందని సాధారణంగా నమ్ముతారు, అయితే దివంగత మోన్సీగ్నియర్ ప్రొఫెసర్ లామోట్టే దీనిని కల్పితమైనదిగా భావించారు. ఇది సాధారణంగా సర్వస్తివద పాఠశాల మండలి అని నమ్ముతారు.

### బౌద్ధమతం ప్రారంభ పాఠశాలలు
బుద్ధుని మరణానంతరం  (క్రీ. పూ. 5వ శతాబ్దంలో) మొదటి కొన్ని శతాబ్దాలలో పూర్వ-విభాగ బౌద్ధమతం విడిపోయిన వివిధ పాఠశాలలను ప్రారంభ బౌద్ధ పాఠశాలలు అంటారు. తొలి విభజన మెజారిటీ మహాసాంఘిక, మైనారిటీ స్థాయివాడ మధ్య జరిగింది. ఇప్పటికే ఉన్న కొన్ని బౌద్ధ సంప్రదాయాలు ప్రారంభ బౌద్ధ పాఠశాలల వినయాలను అనుసరిస్తాయి.

* తెరవాడ: ప్రధానంగా శ్రీలంక, మయన్మార్, థాయిలాండ్, కంబోడియా, లావోస్, బంగ్లాదేశ్లలో అభ్యసించారు.
* ధర్మగుప్తక చైనా, కొరియా, వియత్నాం, తైవాన్లలో అనుసరిస్తాయి.
* మూళసర్వస్తివాడ: టిబెటన్ బౌద్ధమతంలో అనుసరించబడింది.

భారతదేశం వెలుపల, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియా, చైనా వంటి ప్రాంతాలకు బౌద్ధమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి ధర్మగుప్తకులు ఇతర శాఖల కంటే ఎక్కువ ప్రయత్నాలు చేశారు, అలా చేయడంలో వారు గొప్ప విజయాన్ని సాధించారు. అందువల్ల, చైనా నుండి బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించిన చాలా దేశాలు కూడా ధర్మగుప్తక వినయ, భిక్షువులు, భిక్షువుల సమన్వయ వంశాన్ని స్వీకరించాయి.

చైనీస్ బౌద్ధమతం ప్రారంభ కాలంలో, భారతీయ బౌద్ధ శాఖలు ముఖ్యమైనవిగా గుర్తించబడ్డాయి, వారి గ్రంథాలను అధ్యయనం చేశారు, ధర్మగుప్తకులు, మహిషాసకులు, కశ్యపులు, సర్వస్తివాదీన్లు, మహాసాంఘికాలు. చైనీస్ బౌద్ధ సిద్ధాంతంలో భద్రపరచబడిన పూర్తి వినయాలలో *మహిషాసాక వినయ* (T. 1421), *మహాసాంఘిక వినయ* (T, 1425), *ధర్మగుప్తక వినయ* (T 1428), *సర్వస్తివద వినయ* (T), *మూలసర్వస్తివద వినయ* (T. కూడా సంరక్షించబడిన ఆగమాలు (సూత్ర పిటక) ఒక పూర్తి సర్వస్తివద అభిధర్మ పిటక,  ప్రారంభ బౌద్ధ పాఠశాలల అనేక ఇతర గ్రంథాలు ఉన్నాయి.

భారతదేశంలోని ప్రారంభ బౌద్ధ పాఠశాలలు తరచుగా బౌద్ధ అభ్యాస పద్ధతులను అనేక "వాహనాలు" (యాన) గా విభజించాయి. ఉదాహరణకు, వైభాసిక సర్వస్తివాదీలు మూడు వాహనాలను కలిగి ఉన్న బౌద్ధ అభ్యాస దృక్పథాన్ని ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తుంది. 

# శ్రవకాయనా
# ప్రత్యెకబుద్ధయాన
# బోధిసత్వయాన

### బౌద్ధమతం ప్రారంభ వ్యాప్తి
క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ, ఐదవ శతాబ్దాలలో, ఆర్థిక అభివృద్ధి వ్యాపారి వర్గాన్ని మరింత ముఖ్యమైనదిగా చేసింది. వ్యాపారులు బౌద్ధ బోధనల పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు, ఇది ఇప్పటికే ఉన్న బ్రాహ్మణ మత ఆచారాలకు భిన్నంగా ఉంది. రెండోది ఇతర వర్గాల ప్రయోజనాలను మినహాయించి బ్రాహ్మణ కులం సామాజిక స్థానంపై దృష్టి పెట్టింది. బౌద్ధమతం వ్యాపారి వర్గాలలో ప్రముఖంగా మారింది, తరువాత మౌర్య సామ్రాజ్యం అంతటా వాణిజ్య సంబంధాల ద్వారా వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా వ్యాపించింది. ఈ విధంగా బౌద్ధమతం కూడా పట్టు మార్గం ద్వారా ఆసియాలోకి కూడా వ్యాపించింది.

### అశోకుడు, మౌర్య సామ్రాజ్యం

కళింగ యుద్ధం తరువాత బౌద్ధమతంలోకి మారిన అశోక చక్రవర్తి కాలంలో మౌర్య సామ్రాజ్యం శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. ఇది బౌద్ధ చక్రవర్తి ఆధ్వర్యంలో సుదీర్ఘకాలం స్థిరత్వాన్ని ప్రకటించింది. సామ్రాజ్యం శక్తి విస్తారమైనది-బౌద్ధమతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి ఇతర దేశాలకు రాయబారులను పంపారు. గ్రీకు రాయబారి మెగాస్తనీస్ మౌర్య రాజధాని సంపదను వివరించాడు. సాంచి, సారనాథ్, మధుర వద్ద స్థూపాలు, స్తంభాలు, రాతిపై శాసనాలు ఉన్నాయి, ఇవి సామ్రాజ్య వ్యాప్తిని సూచిస్తాయి.

అశోక చక్రవర్తి (క్రీ పూ 304-క్రీ పూ 232) క్రీ పూ 273 నుండి క్రీ పూ 232 వరకు మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. అశోకుడు వరుస సైనిక పోరాటాల తర్వాత భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలను పరిపాలించాడు. అశోక చక్రవర్తి రాజ్యం దక్షిణ ఆసియా, అంతకు మించి, ఉత్తరాన ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పశ్చిమాన బలూచిస్తాన్ ప్రాంతాల నుండి తూర్పున బెంగాల్, అస్సాం వరకు  దక్షిణాన మైసూర్ వరకు విస్తరించి ఉంది.

పురాణాల ప్రకారం, కళింగ జయించిన తరువాత చక్రవర్తి అశోకుడు అపరాధభావంతో మునిగిపోయాడు, ఆ తరువాత ఆయన తన బ్రాహ్మణ మార్గదర్శకులు రాధస్వామి, మంజుశ్రీ సహాయంతో బౌద్ధమతాన్ని వ్యక్తిగత విశ్వాసంగా అంగీకరించాడు. అశోకుడు శాక్యముని బుద్ధుని జీవితంలో అనేక ముఖ్యమైన ప్రదేశాలను గుర్తించే స్మారక చిహ్నాలను స్థాపించాడు, బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం బౌద్ధమతం సంరక్షణ, ప్రసారంలో దగ్గరగా పాల్గొన్నాడు.

2018లో, ఒడిశా లలితగిరి పురావస్తు సర్వే ఆఫ్ ఇండియా జరిపిన తవ్వకాల్లో మౌర్య అనంతర కాలం నుండి క్రీ. శ. 13 శతాబ్దం వరకు సాంస్కృతిక కొనసాగింపును చూపించే పురాతన ముద్రలు, శాసనాలతో పాటు నాలుగు మఠాలు బయటపడ్డాయి. ఒడిశాలోని రత్నగిరి, కోనార్క్ లలితగిరిలో కనుగొన్న బౌద్ధ చరిత్ర కూడా పంచుకోబడుతుంది. పురాతన చరిత్రను పరిరక్షించడానికి ఒక మ్యూజియం నిర్మించబడింది, దీనిని డిసెంబర్ 2018లో ప్రధాని నరేంద్ర మోడీ ప్రారంభించారు.

### గ్రీకో-బాక్ట్రియన్లు, సాకాలు, ఇండో-పార్థియన్లు
మెనాండర్ అత్యంత ప్రసిద్ధ బాక్ట్రియన్ రాజు. ఆయన తక్షశిల నుండి, తరువాత సాగల (సియాల్‌కోట్) నుండి పాలించాడు. ఆయన తక్షశిల (సిర్కాప్, పుష్కలావతి) లను పునర్నిర్మించాడు. ఆయన బౌద్ధుడు అయ్యాడు, మిలింద పన్హా పుస్తకంలో గొప్ప బౌద్ధ తత్వవేత్తతో ఆయన చేసిన చర్చల కారణంగా బౌద్ధ రికార్డులలో గుర్తుండిపోయాడు.

క్రీ.పూ 90 నాటికి, పార్థియన్లు తూర్పు ఇరాన్‌ను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు,క్రీ.పూ 50 ప్రాంతంలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో గ్రీకు పాలన చివరి అవశేషాలను అంతం చేశారు. క్రీ.శ 7 నాటికి, ఇండో-పార్థియన్ రాజవంశం గాంధారను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకోవడంలో విజయం సాధించింది. పార్థియన్లు గాంధారలో గ్రీకు కళా సంప్రదాయాలకు మద్దతు ఇవ్వడం కొనసాగించారు. గాంధార గ్రీకో-బౌద్ధ కళ ప్రారంభం క్రీ.పూ 50, క్రీ.శ 75 మధ్య కాలం నాటిది.

### కుషాను సామ్రాజ్యం
కుసాన లేదా కుషాను సామ్రాజ్యం క్రీ. శ. 60 నుండి 270 వరకు ఉత్తర భారతదేశంలోని పెద్ద ప్రాంతాలను, అలాగే ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్ సహా గాంధారలోని బలమైన బౌద్ధ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. కుషాను పాలకులు బౌద్ధ సంస్థలకు మద్దతుదారులు, అనేక స్థూపాలు, మఠాలను నిర్మించారు. వారి నాణేలలో కొన్ని బుద్ధుడి చిత్రాన్ని చూపించాయి. ఈ కాలంలో, గాంధార బౌద్ధమతం కుషాణులచే రక్షించబడిన వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా, ఖైబర్ కనుమ ద్వారా మధ్య ఆసియాలోకి వ్యాపించింది. గాంధార బౌద్ధ కళ శైలులు కూడా గాంధార నుండి ఆసియాలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించాయి.

319 నుండి 467 వరకు దాని శిఖరాగ్రంతో ఉన్న తదుపరి ప్రధాన రాజవంశం, గుప్త సామ్రాజ్యం చక్రవర్తులు హిందువులు,  బౌద్ధమతం యొక్క క్షీణత, ముఖ్యంగా ఉత్తర భారతదేశంలోని పశ్చిమ ప్రాంతాలలో, బహుశా ఈ కాలంలోనే ప్రారంభమైంది.

## మధ్య కాలం

సహస్రాబ్ది మొదటి అర్ధభాగంలో మహావిహారాలు మరింత స్వయం సమృద్ధిగా మారాలని చూస్తున్నందున బౌద్ధ సంఘం సాధారణ ప్రజల నుండి ఒంటరిగా ఉండటం పెరిగింది. మఠాల సమ్మేళనాలతో బుద్ధ చిత్రాలను ఉపయోగించడం కూడా ఒక కొత్త అభివృద్ధి. రాజకీయంగా ఉత్తర భారతదేశంలో ఎక్కువ భాగం గుప్త సామ్రాజ్యం క్రింద ఉండగా, దక్షిణ ప్రాంతాలు వాకాటక రాజవంశం క్రింద ఉన్నాయి. ఐదవ శతాబ్దపు వాకాటక రాజు హరిషేనా అజంతా గుహలకు పోషకుడిగా ఉండటంతో, రెండు రాజ్యాలు నవజాత హిందూ మతం, జైనమతంతో పాటు బౌద్ధమతం ప్రోత్సాహాన్ని కొనసాగించాయి.

### మహాయాన ఆవిర్భావం
మహాయాన బౌద్ధమతం క్రీ. శ. ఐదవ శతాబ్దం చుట్టూ భారతదేశంలో ప్రాముఖ్యతను పొందడం ప్రారంభించింది. మహాయానుడు బోధిసత్వులను గౌరవిస్తూనే బుద్ధుని జీవితానికి అనేక అవతారా జోడించడం ద్వారా ప్రారంభ బౌద్ధమతంపై ఆవిష్కరణలు చేశాడు. ఇది ప్రధానంగా బుద్ధుడిని గౌరవించే ప్రారంభ బౌద్ధులతో విభేదించింది. ఈ కాలంలో అవలోకితేశ్వర, తారా, మంజుశ్రీ వంటి అనేక రకాల బోధిసత్వులను పూజించేవారు. ఐదవ శతాబ్దంలో భారతదేశానికి వచ్చిన ఫాక్సియన్, మహాయాన బౌద్ధులు ప్రారంభ బౌద్ధుల మాదిరిగానే మఠాలలో నివసించారని, వారు చాలా ప్రాంతాలలో వివిధ స్థాయిలలో ఉన్నారని పేర్కొన్నారు. మహాయాన పాఠశాల ముఖ్యమైన ప్రారంభ తత్వవేత్త తత్వవేత్త నాగార్జున, అతని జీవితానికి సంబంధించిన చాలా వివరాలు అనిశ్చితంగా ఉన్నప్పటికీ, అతను దక్షిణ భారతదేశం మొదటి/రెండవ శతాబ్దాలలో నివసించాడని చాలా జీవిత చరిత్రలు అంగీకరిస్తున్నాయి.

గంగా మైదానాల నుండి లేదా దక్షిణ, ఈశాన్యంలోని ఉపఖండం అంచులలో ఉన్న చిన్న సన్యాసుల సమూహాల మధ్య మహాయాన బౌద్ధమతం ఖచ్చితమైన భౌగోళిక మూలాల గురించి చర్చ కొనసాగుతోంది. మహాయాన బౌద్ధమతానికి మద్దతు ఇచ్చిన మఠాల సంఖ్య క్రమంగా పెరగడం ప్రారంభమైంది. గంగా మైదానాలలో, నలంద మహావిహారం ఉద్భవించింది, క్రమంగా భారతీయ పాలకుల నుండి మాత్రమే కాకుండా విదేశీ చక్రవర్తులు, సన్యాసుల నుండి కూడా ప్రోత్సాహాన్ని పొందుతున్న మహాయాన బౌద్ధమతానికి కేంద్రంగా మారింది. నలందలో, శాంతిదేవ, ఆర్యదేవ, ధర్మకీర్తి, చంద్రకీర్తి వంటి అనేక మంది ప్రముఖ పండితులు దీనితో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.

ఈ కాలంలో మరో ముఖ్యమైన కేంద్రం నాగార్జునకొండ, ఇది అనేక బౌద్ధ మఠాలు కనుగొనబడిన ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతంలో ఉద్భవించింది.

## బుద్ధుడి చిత్రాలు

భారతదేశంలో మొట్టమొదటి బుద్ధ చిత్రాలు మధురలో చెక్కబడ్డాయి, రెండవ & మూడవ శతాబ్దాలలో సారనాథ్, శ్రావస్తి, కౌసాంబి వ్యాపించాయి. ఈ చిత్రాలు సాధారణంగా బుద్ధుని జీవితంలోని దృశ్యాలను చిత్రీకరించాయి మహాయానంతో కాకుండా బౌద్ధమతం యొక్క ప్రారంభ పాఠశాలలతో ఎక్కువగా ముడిపడి ఉన్నాయి. ఈ చిత్రాలపై ఉన్న శాసనాలు, ఒకదానికొకటి తెలిసిన ఒక చిన్న సన్యాసుల సమూహం చేత చెక్కబడినట్లు చూపిస్తున్నాయి. మూడవ శతాబ్దం CEలో మునుపటి మహాయాన చిత్రాలు ఉన్నాయని ఊహించినప్పటికీ, ఐదవ శతాబ్దం నాటికి మాత్రమే బుద్ధ చిత్రాలలో మహాయాన అంశాలు కనిపించడం ప్రారంభించాయి. ఈ మహాయాన శిల్పాలు బుద్ధుడిని మాత్రమే కాకుండా బోధిసత్వులు, ఇతర దేవతలను కూడా వర్ణించాయి.

### వజ్రయాన
బౌద్ధమతం, శైవమతం రెండింటినీ స్పాన్సర్ చేసిన రాజసభల ఫలితంగా వజ్రయాన సాహిత్యంలో వివిధ తరగతులు అభివృద్ధి చెందాయి. తరువాత క్రియతంత్రం క్రింద వర్గీకరించబడిన మంజుస్రిములకల్ప, శైవ, గరుడ, వైష్ణవ తంత్రాలలో బోధించే మంత్రాలు బౌద్ధులు అన్వయించినట్లయితే ప్రభావవంతంగా ఉంటాయని పేర్కొంది, ఎందుకంటే అవన్నీ మొదట మంజుశ్రీ బోధించినవి. గుహసామాజ సంప్రదాయానికి సంబంధించిన రచన అయిన పద్మవజ్ర యొక్క గుహసిద్ధిలో శైవ గురువుగా వ్యవహరించాలని, శైవ సిద్ధాంత గ్రంథాలు, మండలాలలో సభ్యులను ప్రారంభించాలని సూచించబడింది. సంవారా తంత్ర గ్రంథాలు శైవ గ్రంథం తంత్రసభావ నుండి పీఠ జాబితాను స్వీకరించాయి, ఒక దేవతను ఒక ప్రదేశంగా తప్పుగా భావించిన కాపీయింగ్ లోపాన్ని పరిచయం చేసింది.

### పాల శకం
పాల సామ్రాజ్యం రాజుల ఆధ్వర్యంలో (c. 730-1130) పాలనలో, ప్రస్తుత బీహార్, బెంగాల్ ప్రాంతాలలో పెద్ద మహావిహార్లు గణనీయమైన రాజ పోషణతో అభివృద్ధి చెందారు. ఈ ప్రాంతం కాలంలో తాంత్రిక బౌద్ధమతం ఆధిపత్యం చెలాయించింది,  టిబెట్కు వ్యాపించింది. టిబెటన్ మూలాల ప్రకారం, ఐదు గొప్ప మహావిహార్లు ప్రత్యేకంగా నిలిచారు: విక్రమశిల, యుగం ప్రధాన విశ్వవిద్యాలయం-నలంద, దాని ప్రధానమైన కానీ ఇప్పటికీ ప్రసిద్ధమైనది, సోమపుర, ఓదంతపుర  జగ్గదల. ఐదు మఠాలు ఒక నెట్వర్క్ను ఏర్పాటు చేశాయి-"అవన్నీ ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణలో ఉన్నాయి" "వాటిలో సమన్వయ వ్యవస్థ ఉంది.. పాల ఆధ్వర్యంలో తూర్పు భారతదేశంలో పనిచేసిన బౌద్ధ విద్య యొక్క వివిధ స్థానాలు ఒక నెట్వర్క్ని, ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడిన సంస్థల సమూహాన్ని ఏర్పరుస్తున్నట్లు పరిగణించబడ్డాయి",  గొప్ప పండితులు వాటిలో స్థానం నుండి స్థానానికి సులభంగా మారడం సర్వసాధారణం.ఈ కాలంలో పాల రాజవంశం] మహాయాన బౌద్ధమతం దాని అధునాతనతలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది, అయితే తాంత్రిక బౌద్ధమతం భారతదేశం, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో వృద్ధి చెందింది. బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం జ్ఞానశాస్త్ర-తార్కిక ( *ప్రమాణ* ) పాఠశాల ఏకీకరణకు ఇది కీలకమైన కాలం. ఈ సమయంలో భారతదేశానికి వచ్చిన అనేక మంది విదేశీ యాత్రికులు, ముఖ్యంగా చైనా, టిబెట్ నుండి కాకుండా, టిబెట్‌కు వెళ్ళిన భారతీయ పండితుల ప్రవాహం తక్కువగా ఉంది...— డామియన్ కియోన్

## తగ్గుముఖం

బౌద్ధమతం క్షీణత వివిధ కారణాల వల్ల ఆపాదించబడింది. వారి రాజుల మత విశ్వాసాలతో సంబంధం లేకుండా, రాష్ట్రాలు సాధారణంగా అన్ని ముఖ్యమైన వర్గాలను సాపేక్షంగా సమానంగా పరిగణిస్తాయి. ఇందులో మఠాలు, మతపరమైన స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించడం, సన్యాసుల మద్దతు కోసం గ్రామాల ఆదాయం వంటి ఆస్తిని విరాళంగా ఇవ్వడం, విరాళంగా ఇచ్చిన ఆస్తిని పన్ను నుండి మినహాయించడం వంటివి ఉన్నాయి. విరాళాలు తరచుగా ధనవంతులైన వ్యాపారులు, రాజ కుటుంబానికి చెందిన మహిళా బంధువులు వంటి ప్రైవేట్ వ్యక్తులచే చేయబడేవి, అయితే కొన్ని సమయాల్లో రాష్ట్రం కూడా తన మద్దతును, రక్షణను అందించింది. బౌద్ధమతం విషయంలో, ఈ మద్దతు ముఖ్యంగా ముఖ్యమైనది ఎందుకంటే దాని ఉన్నత స్థాయి సంస్థ, సామాన్యుల నుండి విరాళాలపై సన్యాసుల ఆధారపడటం. బౌద్ధమతం రాష్ట్ర ప్రోత్సాహం భూ మంజూరు పునాదుల రూపాన్ని తీసుకుంది.

భారతదేశం నుండి అనేక రాగి ఫలక శాసనాలు అలాగే టిబెటన్,   చైనీస్ గ్రంథాలు మధ్యయుగ భారతదేశంలో బౌద్ధ మఠాల పోషణ యుద్ధం, రాజకీయ మార్పుల కాలంలో అంతరాయం కలిగించిందని సూచిస్తున్నాయి, అయితే సాధారణ యుగం ప్రారంభం నుండి హిందూ రాజ్యాలలో విస్తృతంగా కొనసాగింది 2 వ సహస్రాబ్ది. ఆధునిక పాండిత్యము, టిబెటన్ మఠాలలో భద్రపరచబడిన టిబెటన్, సంస్కృత బౌద్ధ గ్రంథాల ఆర్కైవ్ల ఇటీవలి అనువాదాలు, మధ్యయుగ భారతదేశంలో (టిబెట్ అలాగే చైనాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో) 1 వ సహస్రాబ్దిలో ఎక్కువ భాగం బౌద్ధ సన్యాసులు ఆస్తిని కలిగి ఉన్నారని, బౌద్ధ మఠంలో చేరిన తరువాత వాణిజ్యం, ఇతర ఆర్థిక కార్యకలాపాలలో చురుకుగా పాల్గొంటున్నారని సూచిస్తున్నాయి.

గుప్త రాజవంశం (4 వ నుండి 6 వ శతాబ్దం వరకు), ఆచారబద్ధమైన మహాయాన బౌద్ధమతం పెరుగుదల, హిందూ మతం, బౌద్ధమతం మధ్య పరస్పర ప్రభావం, బౌద్ధమతం, హిందూ మతం మధ్య తేడాలు అస్పష్టంగా మారాయి,  వైష్ణవ మతం, శైవ మతం, ఇతర హిందూ సంప్రదాయాలు బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి, బ్రాహ్మణులు రాష్ట్రంతో కొత్త సంబంధాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. వ్యవస్థ పెరిగేకొద్దీ, బౌద్ధ మఠాలు క్రమంగా భూ ఆదాయంపై నియంత్రణను కోల్పోయాయి. సమాంతరంగా, గుప్త రాజులు కుషినగరలోని బౌద్ధ దేవాలయాలు,  నలంద వంటి సన్యాసుల విశ్వవిద్యాలయాలను నిర్మించారు, దీనికి సాక్ష్యం భారతదేశానికి వచ్చిన ముగ్గురు చైనా సందర్శకులు వదిలిపెట్టిన రికార్డులు.

హజ్రా ప్రకారం, బ్రాహ్మణుల పెరుగుదల, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలో వారి ప్రభావం కారణంగా బౌద్ధమతం కొంతవరకు క్షీణించింది. రాండాల్ కాలిన్స్, రిచర్డ్ గోంబ్రిచ్, ఇతర పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, బౌద్ధమతం యొక్క పెరుగుదల లేదా క్షీణత బ్రాహ్మణులతో లేదా కుల వ్యవస్థతో ముడిపడి లేదు, ఎందుకంటే బౌద్ధమతం "కుల వ్యవస్థకు ప్రతిస్పందన కాదు", కానీ దాని సన్యాసుల క్రమంలో చేరిన వారి మోక్షాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ యాత్రికుడు అల్-బిరుని బ్రాహ్మణులు, శ్రమణ బౌద్ధుల మధ్య 'స్నేహపూర్వక ద్వేషం' ఉందని రాశాడు. అద్వైత వేదాంత వంటి ప్రత్యర్థి హిందూ తత్వాలు, దేవాలయాల పెరుగుదల, భక్తి ఉద్యమం ఆవిష్కరణల వల్ల కూడా బౌద్ధమతం బలహీనపడింది. ఈ శత్రుత్వం బౌద్ధుల ప్రోత్సాహాన్ని, ప్రజల మద్దతును తగ్గించింది. . క్రీ. శ. 400, క్రీ. శ 1000 మధ్య కాలంలో బౌద్ధమతం మీద వేదాంత హిందూ మతం పాఠశాలలు లాభాలను చూశాయి,  ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ముస్లిం విజయాలు, భారతదేశంలోకి చొరబాట్ల ఫలితంగా 11 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బౌద్ధమతం ఆఫ్ఘనిస్థాన్, ఉత్తర భారతదేశం నుండి అదృశ్యమైంది.

లార్స్ ఫోగెలిన్ వంటి కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, బౌద్ధమతం క్షీణత ఆర్థిక కారణాలకు సంబంధించినది కావచ్చు, ఇందులో పెద్ద భూ మంజూరు కలిగిన బౌద్ధ మఠాలు భౌతికం కాని సాధనలపై దృష్టి సారించాయి, మఠాల స్వీయ-ఒంటరితనం, సంఘంలో అంతర్గత క్రమశిక్షణలో నష్టం,  వారు కలిగి ఉన్న భూమిని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడంలో వైఫల్యం.

### హన్ దండయాత్రలు
ఫాక్సియన్, జువాన్జాంగ్, ఐ-చింగ్, హుయి-షెంగ్, సుంగ్-యున్ వంటి 5వ, 8వ శతాబ్దాల మధ్య ఈ ప్రాంతం గుండా ప్రయాణించిన చైనీస్ పండితులు బౌద్ధ సంఘం క్షీణత గురించి మాట్లాడటం ప్రారంభించారు, ముఖ్యంగా మధ్య ఆసియా నుండి హన్ దండయాత్ర నేపథ్యంలో. చైనా ప్రయాణికులలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన జువాన్జాంగ్, వాయువ్య భారతదేశంలో "మిలియన్ల మఠాలు" హన్లచే శిథిలావస్థకు చేరుకున్నట్లు కనుగొన్నాడు.

### ముస్లిం విజేతలు

భారత ఉపఖండంపై ముస్లింల విజయం దక్షిణ ఆసియాపై మొదటి గొప్ప విగ్రహారాధన దండయాత్ర. పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి నాటికి, బౌద్ధమతం ఎక్కువగా కనుమరుగైంది, మధ్యయుగ వాయువ్య, పశ్చిమ భారతదేశంలో (ఇప్పుడు పాకిస్తాన్ & ఉత్తర భారతదేశం) మఠాలు స్థూపాల నాశనంతో.

మధ్యయుగ భారతదేశంలోని వాయువ్య ప్రాంతాలలో, హిమాలయ ప్రాంతాలలో, అలాగే మధ్య ఆసియా సరిహద్దులో ఉన్న ప్రాంతాలలో, బౌద్ధమతం వాణిజ్య సంబంధాలను సులభతరం చేసిందని లార్స్ ఫోగెలిన్ పేర్కొన్నాడు. ఇస్లామిక్ దండయాత్ర, విస్తరణ మధ్య ఆసియన్లు ఇస్లాంను స్వీకరించడంతో, వాణిజ్య మార్గం-పొందిన ఆర్థిక మద్దతు వనరులు, బౌద్ధ మఠాల ఆర్థిక పునాదులు క్షీణించాయి, వీటిపై బౌద్ధమతం మనుగడ, పెరుగుదల ఆధారపడింది. ఇస్లాం రాక బౌద్ధమతం సన్యాసుల సంప్రదాయానికి రాజ ప్రోత్సాహాన్ని తొలగించింది,  సుదూర వాణిజ్యంలో బౌద్ధులను ముస్లింలు భర్తీ చేయడం సంబంధిత పోషక వనరులను నాశనం చేసింది.

గంగా మైదానాలు, ఒడిశా, భారతదేశంలోని ఈశాన్య, దక్షిణ ప్రాంతాలలో, బౌద్ధమతం 2 వ సహస్రాబ్ది ప్రారంభ శతాబ్దాలలో మనుగడ సాగించింది. ఇస్లామిక్ దండయాత్ర సంపదను దోచుకుని, బౌద్ధ చిత్రాలను నాశనం చేసింది, పర్యవసానంగా బౌద్ధ మఠాల భూస్వాములను స్వాధీనం చేసుకోవడం బౌద్ధులకు అవసరమైన మద్దతు వనరును తొలగించింది, అయితే ఆర్థిక తిరుగుబాటు, సామాన్యులపై కొత్త పన్నులు బౌద్ధ సన్యాసుల సామాన్యుల మద్దతును దెబ్బతీశాయి.

8వ శతాబ్దం నుండి 15వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధ సన్యాసులు నలంద వంటి మఠాలు, సంస్థలను విడిచిపెట్టారు లేదా నాశనం చేశారు, వీరు దాడి చేస్తున్న ముస్లిం సైన్యం నుండి తప్పించుకోవడానికి పారిపోవాల్సి వచ్చింది, ఆ తరువాత భారతదేశంలో ఇస్లామిక్ పాలన కారణంగా ఈ ప్రదేశం క్షీణించింది.

బౌద్ధమతానికి మద్దతు ఇచ్చిన చివరి సామ్రాజ్యం, పాల రాజవంశం, 12వ శతాబ్దంలో పడిపోయింది,  ప్రారంభ ఢిల్లీ సుల్తానేట్ జనరల్ ముహమ్మద్ బిన్ బఖ్తియార్ ఖిల్జీ, మఠాలు  స్మారక చిహ్నాలను నాశనం చేసి బెంగాల్లో ఇస్లాంను వ్యాప్తి చేశారు. రాండాల్ కాలిన్స్ ప్రకారం, 12వ శతాబ్దానికి ముందే భారతదేశంలో బౌద్ధమతం క్షీణించింది, కానీ ముస్లిం ఆక్రమణదారుల దోపిడీతో ఇది 1200లలో భారతదేశంలో దాదాపు అంతరించిపోయింది. 13వ శతాబ్దంలో, క్రైగ్ లాకర్డ్ ప్రకారం, భారతదేశంలోని బౌద్ధ సన్యాసులు ఇస్లామిక్ హింస నుండి తప్పించుకోవడానికి టిబెట్‌కు పారిపోయారు, పశ్చిమ భారతదేశంలోని సన్యాసులు, పీటర్ హార్వే పేర్కొన్నట్లుగా, ముస్లిం శక్తిని ఎదిరించగలిగిన దక్షిణ భారత హిందూ రాజ్యాలకు వెళ్లడం ద్వారా హింస నుండి తప్పించుకున్నారు.

### మనుగడలో ఉన్న బౌద్ధులు
15వ, 16వ శతాబ్దాలలో చురుకుగా ఉన్న అనేక మంది చివరి భారతీయ బౌద్ధ యాత్రికులు, పండితుల ఉనికిని ఇటీవలి ఆధారాలు బయటపెట్టాయి. బీహార్ బోధ్ గయ మహావిహార చివరి మఠాధిపతి శ్రీపుత్ర 1400లలో టిబెట్, చైనా ప్రయాణించడానికి భారతదేశం నుండి బయలుదేరినప్పుడు చురుకుగా ఉన్నారు. ధ్యానభద్ర గతంలో నలంద విద్యార్థిగా ఉండి, 1300 ల ప్రారంభంలో చైనా, కొరియా వెళ్లడానికి భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టిన మరో వ్యక్తి. తరువాతి భారతీయ బౌద్ధ వ్యక్తుల ఇతర పేర్లలో వనరత్న, బుద్ధగుప్తనథ ఉన్నాయి. అనేక మంది భారతీయ బౌద్ధులు దక్షిణానికి పారిపోయారు. 14వ శతాబ్దం తర్వాత కూడా భారతదేశంలో బౌద్ధులు ఉనికిలో ఉన్నారని చైతన్య చరితామృతం వంటి గ్రంథాల నుండి తెలుస్తుంది. తమిళనాడు బౌద్ధులతో చర్చలోకి ప్రవేశించినట్లు చెప్పబడిన వైష్ణవ సాధువు చైతన్య మహాప్రభు (1486-1533) జీవితంలోని ఒక ఘట్టాన్ని వివరిస్తుంది.

టిబెటన్ తారానాథ (1575-1634) భారతీయ బౌద్ధమత చరిత్రను రచించాడు, ఇది బౌద్ధమతం అతని కాలంలో భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో మనుగడ సాగించిందని పేర్కొంది. కొంకణ, కళింగ, మేవాడ్, చిత్తోర్, అబూ, సౌరాష్ట్ర, వింధ్య పర్వతాలు, రత్నగిరి, కర్ణాటక మొదలైన వాటిలో బౌద్ధ సంఘాలు మనుగడ సాగించాయని ఆయన పేర్కొన్నారు. విద్యాధర్ జోహ్రాపూర్కార్ వాటిలో, సతఘరే, డోంగరే, నవాఘరే, కవిశ్వర్, వాసనిక్, ఇచ్ఛభోజనిక్ పేర్లు ఇప్పటికీ మహారాష్ట్రలో కుటుంబ పేర్లుగా ఉనికిలో ఉన్నాయని పేర్కొన్నారు. ఒడిశాలోని రత్నగిరి వద్ద ఉన్న మహావిహారం 16వ శతాబ్దం వరకు తగ్గిన సమాజంతో  భవనాల పునరుద్ధరణతో కొనసాగినట్లు తెలుస్తోంది, బహుశా ఇది ఆగ్నేయాసియా నుండి అందుబాటులో ఉన్న తీరానికి సమీపంలో ఉన్నందున విదేశీ యాత్రికులచే నిధులు సమకూర్చబడి ఉండవచ్చు.

బౌద్ధమతం కూడా టిబెట్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలతో లడఖ్ వంటి హిమాలయ ప్రాంతాలలో ఆధునిక యుగం వరకు మనుగడ సాగించింది. నేపాల్ లోని నెవార్ బౌద్ధమతం ఒక ప్రత్యేకమైన సంప్రదాయం ఉనికిలో ఉంది. భారతదేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు, ముఖ్యంగా బోధ్ గయ, మధ్యయుగ, ఆధునిక కాలాలలో భారతదేశం వెలుపల నుండి యాత్రికులను స్వీకరించడం కొనసాగించింది, ఇవి ఇప్పుడు సులభమైన విమాన ప్రయాణంతో బాగా పెరిగాయి.

బీహార్, బెంగాల్లో అనేక బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు, దేవాలయాలు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి, లోపల బుద్ధుడు లేదా బోధిసత్వుడు ఉన్నారు, బ్రాహ్మణ దేవతగా స్వాధీనం చేసుకుని పూజించబడుతున్నారు. నలంద పరిసరాల చుట్టూ, మతపరమైన స్థూపాల అవశేషాలను శివలింగాలు పూజిస్తారు. తెల్హారా గ్రామంలో భూమిస్పర్ష ముద్రలో ఉన్న బుద్ధుడి చిత్రం రామ నవమి సమయంలో హనుమంతుడిగా పూర్తి స్థాయి పూజను పొందుతుంది. కొమిలాలోని గునాయిఘర్ వద్ద బుద్ధుడి శిల్పం వాసుదేవ ముగిసింది.

మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ సభ్యుడైన అబుల్ ఫజల్ ఇలా పేర్కొన్నాడు, "చాలా కాలం క్రితం బౌద్ధులు హిందూస్థాన్‌లో ఉనికిలో లేరు". 1597లో కాశ్మీర్ సందర్శించినప్పుడు, బౌద్ధమతాన్ని ఆచరించే కొంతమంది వృద్ధులను కలుసుకున్నాడు, అయితే అతను 'పండితులలో ఎవరినీ చూడలేదు'. ఫతేపూర్ సిక్రీ వద్ద అక్బర్ ఇబాదతఖానాకు వచ్చిన విద్వాంసులైన దైవుల మధ్య బౌద్ధ పూజారులు లేనందున కూడా దీనిని చూడవచ్చు.

File:Ladakh Monastery.jpg|1500లలో నిర్మించబడిన తిక్సే మొనాస్టరీ లడఖ్‌లోని అతిపెద్ద గొంపా 
File:Kye Gompa-10-Klosterburg-gje.jpg|హిమాచల్ ప్రదేశ్ లోని స్పితి లోయలోని కీ గొంప  
File:Tawang Monastery (Tibetan Buddhist).jpg|అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని తవాంగ్ మఠం 1600లలో నిర్మించబడింది, ఇది భారతదేశంలో అతిపెద్ద మఠం, టిబెట్‌లోని లాసాలోని పోటాలా ప్యాలెస్ తర్వాత ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద మఠం
File:Kalpa-46-Lochawa Lakhang-gje.jpg|కిన్నౌర్‌లోని కల్పలో ఒక ఆలయం. స్థానిక కిన్నౌరి హిందూ మతం, బౌద్ధమతం  సమకాలీకరణను అనుసరిస్తుంది.
File:Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg|సిక్కింలోని రుంటెక్ మొనాస్టరీని 1700ల మధ్యలో 12వ కర్మపా లామా చాంగ్‌చుబ్ డోర్జే దర్శకత్వంలో నిర్మించారు
File:Golden Pagoda Namsai.jpg|అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లోని నామ్సాయి జిల్లాలో ఉన్న బౌద్ధ ఖంతి ప్రజల ఆలయం నామ్సాయి బంగారు పగోడా
File:Kamalanagar Buddhist Temple.png|మిజోరాంలోని కమలానగర్‌లోని ఒక స్థూపం. స్థానిక చక్మాలు మహాయాన బౌద్ధులు.
File:Dragon Palace Temple.jpg|నాగ్‌పూర్ డివిజన్‌లోని లోటస్ టెంపుల్ పది లక్షలకు పైగా బౌద్ధ దళితులకు నిలయం 
File:Yiga Choeling Monastery, Ghum 02.jpg|పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని ఘుమ్‌లోని యిగా చోలింగ్ మొనాస్టరీ

### ఆ కాలపు బౌద్ధ సంప్రదాయంలోని కారణాలు
బౌద్ధ మఠాల క్షీణతలో ఒక భాగం భారతదేశంలో రోజువారీ జీవితానికి దూరంగా ఉండటం, ఇతర మతాల మాదిరిగా ఆచారాల (వివాహం, అంత్యక్రియలు, పిల్లల జననం) వంటి సామాజిక అంశాలలో పాల్గొనకపోవడం అని కొంతమంది పండితులు సూచిస్తున్నారు.

## పునరుద్ధరణ

### [[మహా బోధి సొసైటీ]]

భారతదేశంలో బౌద్ధమతం ఆధునిక పునరుజ్జీవనం పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో ప్రారంభమైంది, దీనికి మహా బోధి సొసైటీ (1891), బెంగాల్ బౌద్ధ సంఘం (1892), యంగ్ మెన్స్ బౌద్ధ సంఘం (1898) వంటి బౌద్ధ ఆధునికవాద సంస్థలు నాయకత్వం వహించాయి. ఈ సంస్థలు శ్రీలంక బౌద్ధ ఆధునికవాదం వంటి ఆధునిక దక్షిణాసియా బౌద్ధ ప్రవాహాలతో పాటు పాశ్చాత్య ఓరియంటల్ స్కాలర్షిప్, థియోసఫీ వంటి ఆధ్యాత్మిక ఉద్యమాలచే ప్రభావితమయ్యాయి.

ఈ ఉద్యమంలో కేంద్ర వ్యక్తి శ్రీలంక బౌద్ధ నాయకుడు అనగరిక ధర్మపాల, 1891లో మహా బోధి సొసైటీని స్థాపించారు. భారతదేశంలో మహా బోధి సొసైటీ కార్యకలాపాల ముఖ్యమైన దృష్టి బోధ్ గయా, దాని మహాబోధి ఆలయం వంటి ముఖ్యమైన బౌద్ధ ప్రదేశాల పునరుద్ధరణ, పరిరక్షణ, పునరుద్ధరణ. ధర్మపాల సమాజం భారతదేశంలో బౌద్ధ విహారాలు, దేవాలయాల నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించాయి, వీటిలో బుద్ధుని మొదటి ఉపన్యాసం జరిగిన సారనాథ్ కూడా ఉంది. ధర్మపాల 1933లో మరణించాడు, అదే సంవత్సరంలో అతను భిక్షువుగా నియమించబడ్డాడు. 1956లో బెంగళూరులో ఆచార్య బుద్ధరఖిత స్థాపించిన మహా బోధి సొసైటీ అనే పేరుతో మరొక స్వతంత్ర సంస్థ ఉంది. ఇది కోల్‌కతాలోని అనగరిక ధర్మపాల మహా బోధి సొసైటీతో అనుబంధంగా ఉంది.

భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, భారతదేశ పురాతన బౌద్ధ వారసత్వం దేశ నిర్మాణానికి ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా మారింది, ప్రధాన మంత్రి జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ ధమ్మచక్ర వంటి హిందూ లేదా ముస్లిం కాని పాన్-ఇండియన్ ఐక్యత చిహ్నాల కోసం మౌర్య సామ్రాజ్యం వైపు చూశారు. 1956లో జరిగిన 2,500వ బుద్ధ జయంతి సన్నాహాలలో భారతీయ బౌద్ధ ప్రదేశాలు భారత ప్రభుత్వ మద్దతును పొందాయి, అలాగే ఆసియా బౌద్ధ సమూహాలకు దేవాలయాలు, విశ్రాంతి గృహాలను నిర్మించడానికి అనేక పుణ్యక్షేత్రాలలో అద్దె రహిత భూమిని అందించాయి.

ఆధునిక కాలంలోని ముఖ్యమైన భారతీయ బౌద్ధ మేధావులలో రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ (1893-1963), ధర్మానంద్ కొసాంబి (1876-1941), భదాంత్ ఆనంద్ కౌసల్యాయన్ ఉన్నారు. బెంగాల్ బౌద్ధ కృపాసరన్ మహాస్థవీర్ (ఐడి1) 1892లో బెంగాల్ బౌద్ధ సంఘాన్ని స్థాపించారు. తమిళనాడులో, తమిళ అయోథీ తాస్ (1845-1914) బౌద్ధమతాన్ని ప్రోత్సహించిన ప్రధాన వ్యక్తి  పరయ్యర్లను మతమార్పిడి చేయమని పిలిచారు.

భారత ప్రభుత్వం, రాష్ట్రాలు బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాల అభివృద్ధిని పర్యాటక వనరుగా భారతదేశ విదేశీ దౌత్య సంబంధాలకు ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక వనరు అయిన భారతదేశ బౌద్ధ వారసత్వాన్ని ప్రోత్సహించడం రెండింటినీ ప్రోత్సహిస్తూనే ఉన్నాయి. 2010లో బీహార్‌లో నలంద విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడింది.

### దళిత బౌద్ధ ఉద్యమం

1950లలో, దళిత రాజకీయ నాయకుడు బి. ఆర్. అంబేద్కర్ పాలి మూలాల పఠనం ధర్మానంద్ కొసాంబి, లక్ష్మీ నారసు వంటి భారతీయ బౌద్ధులచే ప్రభావితమై, భారతీయ అల్ప కుల దళితుల కోసం బౌద్ధమతంలోకి మారడాన్ని ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించారు. అతని దళిత బౌద్ధ ఉద్యమం భారత రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్ర అత్యంత విజయవంతమైంది, ఇది పెద్ద ఎత్తున మతమార్పిడులను చూసింది. అంబేద్కర్ "నియో బౌద్ధమతం" హిందూ మతం, భారతీయ కుల వ్యవస్థ వ్యతిరేకంగా సామాజిక, రాజకీయ నిరసన బలమైన అంశాన్ని కలిగి ఉంది. ఆయన గొప్ప రచన, ది బుద్ధ అండ్ హిజ్ ధమ్మ, వర్గ పోరాటానికి సంబంధించిన మార్క్సిస్ట్ ఆలోచనలను బౌద్ధ దృక్పథాలలో చేర్చారు, బౌద్ధ నైతికతను "సమాజాన్ని పునర్నిర్మించడానికి న్యాయం, సమానత్వం, స్వేచ్ఛ ఆధునిక, ప్రగతిశీల సమాజాన్ని నిర్మించడానికి" ఉపయోగించవచ్చని వాదించారు.

మతమార్పిడి ఉద్యమం సాధారణంగా మహారాష్ట్రలోని మహార్ కులం, జాతవులు వంటి కొన్ని సామాజిక జనాభాకు పరిమితం చేయబడింది. ఆచరణలో వారు హిందూ మతాన్ని త్యజించినప్పటికీ, ఒక సమాజ సర్వే ఎండోగామి, సాంప్రదాయ కుటుంబ దేవతను పూజించడం మొదలైన వాటితో సహా పాత విశ్వాసం యొక్క అనేక పద్ధతులకు కట్టుబడి ఉన్నట్లు చూపించింది.

ఈ ఉద్యమంలో ప్రధాన సంస్థలు బౌద్ధ సొసైటీ ఆఫ్ ఇండియా (భారతీయ బౌద్ధ మహాసభ), త్రిరత్న బౌద్ధ సమాజం (త్రిరత్న బుద్ధ మహాసంఘ).

### టిబెటన్ బౌద్ధమతం

ఆధునిక యుగంలో టిబెటన్ బౌద్ధమతం కూడా భారతదేశంలో పెరిగింది, ప్రధానంగా టిబెటన్ ప్రవాసుల పెరుగుదల కారణంగా. 1959లో 85,000 మంది టిబెటన్ శరణార్థులతో 14వ దలైలామా రాక భారతదేశంలో బౌద్ధమతం పునరుద్ధరణపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. బహిష్కరణలో ఉన్న టిబెటన్ ప్రభుత్వానికి ప్రధాన కార్యాలయంగా మారిన హిమాచల్ ప్రదేశ్ ధర్మశాల పెద్ద సంఖ్యలో టిబెటన్లు స్థిరపడ్డారు. మరో పెద్ద టిబెటన్ శరణార్థుల స్థావరం కర్ణాటక బైలాకుప్పే ఉంది. టిబెటన్ శరణార్థులు లాహౌల్ స్పితి జిల్లా, లడఖ్, తవాంగ్, బొమ్డిలా వంటి హిమాలయ ప్రాంతాలలో బౌద్ధ సంప్రదాయాల పునరుజ్జీవనానికి కూడా దోహదపడ్డారు. టిబెటన్ బౌద్ధులు భారతదేశంలోని బౌద్ధ ప్రదేశాలు, శిధిలాలలో దేవాలయాలు, సంస్థల నిర్మాణానికి కూడా సహకరించారు.

దలైలామా సోదరుడు గ్యాలో థోండూప్ స్వయంగా కాలింపాంగ్‌లో నివసిస్తున్నారు, ఆయన భార్య డార్జిలింగ్ టిబెటన్ శరణార్థి కేంద్రాన్ని స్థాపించారు. 17వ కర్మపా కూడా 2000లో భారతదేశానికి వచ్చి విద్యను కొనసాగిస్తున్నారు. టిబెటన్ బౌద్ధమతంలోని కర్మ కాగ్యు శాఖకు నాయకత్వం వహించడానికి సాంప్రదాయ పాత్రను పోషించారు, ప్రతి సంవత్సరం వేలాది మంది సన్యాసులు, అనుచరులు హాజరయ్యే బోధ్ గయలోని కాగ్యు మోన్లామ్‌కు నాయకత్వం వహిస్తున్నారు. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రాలో ఉన్న 12వ తాయ్ సితుపాలోని పాల్పుంగ్ షెరాబ్లింగ్ మఠం భారతదేశంలో అతిపెద్ద కాగ్యు మఠం, టిబెటన్ బౌద్ధమతానికి ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది. టిబెటన్ బౌద్ధమతం పురాతన పాఠశాల అయిన నైంగ్మా అధిపతి పెనోర్ రిన్‌పోచే మైసూర్‌లోని బైలకుప్పేలో నైంగ్మా మఠాన్ని తిరిగి స్థాపించారు. ఇది నేడు అతిపెద్ద నైంగ్మా మఠం. భారతదేశంలోని హిమాలయ ప్రాంతాలు, నేపాల్, భూటాన్, టిబెట్ నుండి సన్యాసులు తమ ఉన్నత విద్య కోసం ఈ మఠంలో చేరారు. పెనోర్ రిన్‌పోచే బెంగళూరులో సామాన్యుల కోసం ఒక ధర్మ కేంద్రమైన తుబ్టెన్ లెక్షే లింగ్‌ను కూడా స్థాపించారు. ఆ తర్వాత భారతదేశంలోని సాధకులకు వజ్రయాన బౌద్ధమతం, జోగ్చెన్ (మహా-సంధి) ధ్యానం మళ్లీ అందుబాటులోకి వచ్చాయి.

### విపశ్యనా ఉద్యమం

విపశ్యనా ఉద్యమం బౌద్ధ ధ్యాన సాధన ఆధునిక సంప్రదాయం. భారతదేశంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన విపశ్యనా సంస్థ ఎస్. ఎన్. గోయెంకా స్థాపించిన విపశ్యన పరిశోధనా సంస్థ, ఇది బౌద్ధ విపశ్యనా ధ్యానాన్ని ఆధునిక, మతపరమైన పద్ధతిలో ప్రోత్సహించింది. గోయెంకా  ధ్యాన కేంద్రాల నెట్‌వర్క్ 10 రోజుల తిరోగమనాలను అందించింది. అనేక సంస్థలు-ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ రంగం-ఇప్పుడు తమ ఉద్యోగుల కోసం కోర్సులను అందిస్తున్నాయి. ఈ రూపాన్ని ప్రధానంగా ఉన్నత, మధ్యతరగతి భారతీయులు ఆచరిస్తారు. ఈ ఉద్యమం ఐరోపా, అమెరికా, ఆసియాలోని అనేక ఇతర దేశాలకు వ్యాపించింది. నవంబర్ 2008లో, గ్లోబల్ విపాసనా పగోడా నిర్మాణం ముంబై శివార్లలో పూర్తయింది.

## సంస్కృతి

### కమ్యూనిటీలు

* మరాఠీ బౌద్ధులు (మహార్ తో సహా) భారతదేశంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన బౌద్ధ సమాజం. డార్జిలింగ్ హిమాలయ పర్వత ప్రాంతంలో షెర్పాలు, భూటియాలు, లెప్చాలు, తమాంగులు, యోల్మోలు, జాతి టిబెటన్లు వంటి వివిధ దేశీయ బౌద్ధ సమాజాలను చూడవచ్చు.
* బేడా ప్రజలు బేడా ప్రజలు భారత కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన లడఖ్లోని బౌద్ధ సమాజం, ఇక్కడ వారు తమ సాంప్రదాయ సంగీత వృత్తిని అభ్యసిస్తారు.
* బెంగాలీ బౌద్ధులు బెంగాలీ బౌద్ధ ప్రజలు ప్రధానంగా బంగ్లాదేశ్ (500,000), భారత రాష్ట్రాలలో పశ్చిమ బెంగాల్ (282,898), త్రిపుర (125,182) లో నివసిస్తున్నారు. బెంగాలీ బౌద్ధులు తెరవాడ బౌద్ధమతాన్ని అనుసరిస్తారు.
* భోటియా
* భూటియా
* బోధ్ ప్రజలు
* బుగన్
* చక్మా ప్రజలు
* చుగ్పా తెగ
* గురుంగ్ ప్రజలు
* ఖంబా ప్రజలు
* ఖమ్తీ ప్రజలు
* ఖామ్యాంగ్ ప్రజలు
* లెప్చా ప్రజలు
* లిసిపా తెగ
* ప్రజలు.
* రాఖైన్ ప్రజలు
* షెర్పా ప్రజలు
* తాయ్ ఫకే ప్రజలు
* తమాంగ్ ప్రజలు

### పండుగలు
భారతీయ బౌద్ధులు అనేక పండుగలను జరుపుకుంటారు. అంబేద్కర్ జయంతి, ధమ్మచక్ర ప్రవర్తన దినం, బుద్ధుని పుట్టినరోజు అనేవి నవయాన బౌద్ధమతంలోని మూడు ప్రధాన పండుగలు. సాంప్రదాయ బౌద్ధులు లోసర్, బుద్ధ పూర్ణిమ, ఇతర పండుగలను జరుపుకుంటారు.

* అంబేద్కర్ జయంతి భారతదేశంలో ఒక ప్రధాన పండుగ, భారతదేశంలో వర్గ హక్కుల విజేత బి. ఆర్. అంబేద్కర్ జ్ఞాపకార్థం జరుపుకుంటారు. బి. ఆర్. అంబేద్కర్ జ్ఞాపకార్థం ఏప్రిల్ 14న వార్షిక పండుగను జరుపుకుంటారు. అంబేద్కర్ భారతదేశంలో వర్గ హక్కుల విజేత, అతను "భారత రాజ్యాంగ పితామహుడు" గా కూడా గుర్తింపు పొందాడు. అంబేద్కర్ జయంతిని భారతదేశంతో పాటు ఇతర దేశాలలో కూడా జరుపుకుంటారు. అంబేద్కర్ జయంతి ఊరేగింపులను ఆయన బౌద్ధ అనుచరులు ముంబైలోని చైత్య భూమి, నాగ్‌పూర్‌లోని దీక్షా భూమి వద్ద నిర్వహిస్తారు. పెద్ద సంఖ్యలో భారతీయ బౌద్ధులు విహారాలను సందర్శిస్తారు, అంబేద్కర్ జ్ఞాపకార్థం స్థానిక విగ్రహాలను ఊరేగింపులో చాలా ఉత్సాహంగా తీసుకువెళతారు.

* 14 అక్టోబర్ 1956న దీక్షభూమిలో అంబేద్కర్, సుమారు 600,000 మంది అనుచరులు బౌద్ధమతంలోకి మారినందుకు గుర్తుగా ధమ్మచక్ర ప్రవర్తన్ దిన్ జరుపుకుంటారు. ప్రతి సంవత్సరం అశోక విజయదశమి రోజున, సామూహిక మతమార్పిడిని జరుపుకోవడానికి లక్షలాది మంది బౌద్ధులు దీక్షభూమి వద్ద సమావేశమవుతారు. ఈ పండుగను జరుపుకోవడానికి చాలా మంది బౌద్ధులు స్థానిక బౌద్ధ ప్రదేశాలను కూడా సందర్శిస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం ఆ రోజున వేలాది మంది ప్రజలు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరిస్తారు.
* బుద్ధ పూర్ణిమ భారతదేశంలో బౌద్ధులు, బౌద్ధులు కానివారు జరుపుకుంటారు. ఇది సిద్ధార్థ గౌతముల బోధనలను స్వీకరించినందుకు జరుపుకునే పండుగ అని నమ్ముతారు. ఈ రోజున భారతీయ బౌద్ధులు తెల్లటి దుస్తులు ధరించి ధ్యానం చేస్తారు, వారు శాకాహార ఆహారాన్ని మాత్రమే తీసుకోవాలి. ఈ కాలంలో మహాబోధి ఆలయం ఒక ప్రసిద్ధ ఆకర్షణగా ఉంది.

## శాఖలు

2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, భారతదేశంలో 84 లక్షల కంటే ఎక్కువ మంది బౌద్ధులు ఉన్నారు, వీరిలో 87% మంది నియో-బౌద్ధులు లేదా నవయాన బౌద్ధులు. వారు ఇతర మతాల నుండి, ఎక్కువగా దళితుల నుండి (హిందూ మతం కుల వ్యవస్థ నుండి తప్పించుకోవడానికి మతం మారిన షెడ్యూల్డ్ కులం) మార్చబడ్డారు. మిగిలిన 13% మంది ఈశాన్య, ఉత్తర హిమాలయ ప్రాంతాలకు చెందిన సాంప్రదాయ బౌద్ధ సమాజాలకు (తెరవాడ, మహాయాన, వజ్రయాన , ఇతరులు) చెందినవారు.

## జనాభా గణాంకాలు

1961లో 0.74% ఉన్న బౌద్ధుల శాతం 2011లో 0.70%కి తగ్గింది.   2001 & 2011 మధ్య, ఉత్తరప్రదేశ్, కర్ణాటక, ఢిల్లీ, పంజాబ్‌లలో బౌద్ధుల జనాభా తగ్గింది2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలో 84 లక్షల మంది బౌద్ధులు ఉన్నారు. మొత్తం జనాభాలో 5.81% తో భారతదేశంలో అత్యధిక సంఖ్యలో బౌద్ధులు మహారాష్ట్రలో ఉన్నారు. దాదాపు 90 శాతం నవయాన లేదా నియో-బౌద్ధులు ఈ రాష్ట్రంలో నివసిస్తున్నారు. మహారాష్ట్రలో నివసించే మరాఠీ బౌద్ధులు భారతదేశంలో అతిపెద్ద బౌద్ధ సమాజం. చాలా మంది బౌద్ధ మరాఠీ ప్రజలు మాజీ మహార్ సమాజానికి చెందినవారు. 

1951 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 180,823 మంది ప్రతివాదులు తాము బౌద్ధులమని చెప్పారు. బి. ఆర్. అంబేద్కర్ 1956లో తన మిలియన్ల మంది అనుచరులతో కలిసి నవయాన బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించిన తరువాత 1961 జనాభా లెక్కలు 3.25 మిలియన్లకు పెరిగాయి. షెడ్యూల్డ్ కులం (దళిత) సమాజంలో బౌద్ధమతం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, షెడ్యూల్డ్ కులాల బౌద్ధులు దేశంలో 38 శాతం పెరిగారు. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 57.6 లక్షల మంది (69%) భారతీయ బౌద్ధులు షెడ్యూల్డ్ కులానికి చెందినవారు.

మిజోరంలోని చక్మా స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం మెజారిటీ (92%) ప్రజలు తెరవాడ బౌద్ధమతాన్ని అనుసరిస్తున్నారు.

### భారత జనాభా గణన, 2011
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం 1,00,000 కంటే ఎక్కువ మంది బౌద్ధులు ఉన్న రాష్ట్రాలు & కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు 

బౌద్ధమతం అధిక శాతం ఉన్న జిల్లా (భారతదేశంలో 20% కంటే ఎక్కువ).

## ప్రముఖ వ్యక్తులు

Shantirakshita - Google Art Project.jpg|8వ శతాబ్దంలో నలంద మఠాధిపతి అయిన శాంతరక్షిత, టిబెట్‌లో బౌద్ధమత వ్యాప్తిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు
File:Nagarjuna with 84 mahasiddha cropped.jpg|2వ శతాబ్దంలో క్రియాశీలకంగా పనిచేసిన నాగార్జునుడు , మహాయాన బౌద్ధమతం యొక్క మధ్యమక పాఠశాలను స్థాపించాడు.
Atisha.jpg|11వ శతాబ్దంలో జీవించిన అతిష , ఆసియాలో మహాయాన మరియు వజ్రయాన బౌద్ధమత వ్యాప్తిలో ప్రధాన పాత్ర పోషించాడు, టిబెట్ నుండి సుమత్రా వరకు బౌద్ధ ఆలోచనలను ప్రేరేపించాడు.

అశోక శాసనాలలో, అశోకుడు తన బౌద్ధ మతమార్పిడి గ్రహీతగా ఆ కాలంలోని హెలెనిస్టిక్ రాజులను పేర్కొన్నాడు. బౌద్ధ మతమార్పిడిలో చురుకుగా ఉన్న ప్రముఖ గ్రీకు (యోన బౌద్ధ సన్యాసులు) గా ధర్మరక్షిత వంటి అశోకుని దూతలు ఉన్నారని మహావంశ వర్ణిస్తుంది.

రోమన్ చారిత్రక వృత్తాంతాలు 1వ శతాబ్దంలో సీజర్ అగస్టస్ "భారతీయ రాజు పాండియన్ (పాండే కూడా పోరస్ అని పేరు పెట్టారు) " పంపిన రాయబార కార్యాలయాన్ని వివరిస్తుంది. రాయబార కార్యాలయం గ్రీకు భాషలో దౌత్య లేఖతో ప్రయాణిస్తోంది, దాని సభ్యులలో ఒకరు శ్రమణ, తన విశ్వాసాన్ని ప్రదర్శించడానికి ఏథెన్స్ తనను తాను సజీవంగా కాల్చివేసుకున్నాడు. ఈ సంఘటన సంచలనాన్ని సృష్టించింది.  డమాస్కస్‌కు చెందిన నికోలస్ వర్ణించారు, అతను ఆంటియోచ్లోని రాయబార కార్యాలయాన్ని కలుసుకున్నాడు, స్ట్రాబో (XV, 1,73) & డియో కాసియస్ (LIV, 9) ద్వారా సంబంధితంగా ఉన్నాడు. ప్లూటార్క్ కాలంలో ఇప్పటికీ కనిపించే శ్రమణకు ఒక సమాధిని నిర్మించారు, దీనిలో " భారతదేశంలోని బారిగాజా నుండి శ్రమణ గురువు" అనే ప్రస్తావన ఉంది.

ఇతర ప్రముఖ బౌద్ధ వ్యక్తులలో:

* బుద్ధభద్ర-షావోలిన్ ఆలయ వ్యవస్థాపక మఠాధిపతి & పితృస్వామ్య . దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన బౌద్ధ సన్యాసి, రహస్య గురువు (6వ శతాబ్దం కాంచీపురం) టి-లున్ పాఠశాలకు పితరుడిగా పరిగణించబడ్డారు. 6 వ శతాబ్దం బౌద్ధ భిక్షు సాంప్రదాయకంగా చైనాలో జెన్ బౌద్ధమత స్థాపకుడిగా ఘనత పొందాడు.
* శాంతరక్షితా-8వ శతాబ్దం CE నలంద మహావిహార మఠాధిపతి 
* నాగార్జున-2 వ శతాబ్దం CE తత్వవేత్త 
* అతిసా-క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దపు తత్వవేత్త, విక్రమశిల మఠాధిపతి 
* అశోకుడు-క్రీ పూ 3వ శతాబ్దంలో మగధ చక్రవర్తి
* అశ్వఘోష-బుద్ధచరిత  2 వ శతాబ్దం స్వరకర్త 
* నాగసేన-సన్యాసి, మిలిందపన్హ స్వరకర్త 
* సరహా-8వ శతాబ్దపు మహసిద్ధ 
* మొగ్గలీపుత్ర-తిస్స-3 వ శతాబ్దంలో మూడవ బౌద్ధ మండలి అధ్యక్షత వహించిన బౌద్ధ సన్యాసి, పండితుడు 
* ఆర్యదేవ-రెండవ మూడవ శతాబ్దం భారతీయ బౌద్ధ రచయిత 
* అసంగ-4 వ శతాబ్దం CE నుండి పండితుడు-సన్యాసి
* వాసుబంధు-అసంగ సోదరుడు, పండితుడు-సన్యాసి కూడా.
* శాంతిదేవ-8వ శతాబ్దపు సన్యాసి, బోధిసత్వకార్యవతార స్వరకర్త 

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:బౌద్ధ మతము