లాల్‌జీ సింగ్

**లాల్‌జీ సింగ్** (5 జూలై 1947 – 10 డిసెంబర్ 2017) భారతదేశానికి చెందిన ప్రముఖ శాస్త్రవేత్త. ఆయన భారతదేశంలో డీఎన్‌ఏ ఫింగర్‌ప్రింటింగ్ సాంకేతికత అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల "భారతీయ డీఎన్‌ఏ ఫింగర్‌ప్రింటింగ్ తండ్రి"గా ప్రసిద్ధి చెందారు.

ఆయన సహాయక ప్రజనన సాంకేతికత, లింగ నిర్ధారణ వ్యవస్థ యొక్క అణు స్థాయి ఆధారం, వన్యప్రాణి సంరక్షణ ఫోరెన్సిక్ పరిశోధనలు మరియు మానవుల పరిణామం మరియు వలసలు వంటి రంగాల్లో కూడా పరిశోధనలు చేశారు.

భారతదేశంలో శాస్త్ర సాంకేతిక రంగానికి చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా ఆయనకు 2004లో పద్మశ్రీ పురస్కారం ప్రదానం చేశారు.

సింగ్ భారతదేశంలో పలు శాస్త్రీయ సంస్థలు మరియు ప్రయోగశాలలను స్థాపించారు. వీటిలో 1995లో స్థాపించిన డీఎన్‌ఏ ఫింగర్‌ప్రింటింగ్ మరియు డయాగ్నస్టిక్స్ కేంద్రం, 1998లో స్థాపించిన అంతరించిపోతున్న జాతుల సంరక్షణ ప్రయోగశాల మరియు 2004లో స్థాపించిన జీనోమ్ ఫౌండేషన్ ముఖ్యమైనవి.

సింగ్ 2011 ఆగస్టు నుండి 2014 ఆగస్టు వరకు బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం యొక్క 25వ వైస్ చాన్సలర్‌గా పనిచేశారు. అదే సమయంలో ఆయన ఐఐటీ (బిహెచ్‌యూ) వారణాసి గవర్నర్ల మండలి అధ్యక్షుడిగా కూడా ఉన్నారు.

ఇంతకుముందు ఆయన 1998 మే నుండి 2009 జూలై వరకు సెంటర్ ఫర్ సెల్యులర్ అండ్ మాలిక్యులర్ బయాలజీ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. అదనంగా 1995–1999 మధ్యకాలంలో డీఎన్‌ఏ ఫింగర్‌ప్రింటింగ్ మరియు డయాగ్నస్టిక్స్ కేంద్రం లో ప్రత్యేక విధుల అధికారి (OSD)గా కూడా సేవలందించారు. 
## ప్రారంభ జీవితం మరియు విద్య

లాల్‌జీ సింగ్ భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని జౌన్‌పూర్ జిల్లాలో ఉన్న చిన్న గ్రామమైన కల్వరి (Kalwari) లో జన్మించి పెరిగారు. ఆయన తండ్రి సూర్యనారాయణ్ సింగ్ రైతు కాగా, గ్రామానికి గ్రామాధ్యక్షుడుగా కూడా పనిచేశారు.  

సింగ్ తన ప్రాథమిక విద్యను కల్వరిలోని ప్రభుత్వ పాఠశాలలో ఎనిమిదో తరగతి వరకు అభ్యసించారు. అయితే గ్రామంలో పై తరగతుల విద్యాసౌకర్యాలు లేకపోవడంతో, ఆయనను తన గ్రామానికి  దూరంలో ఉన్న సమీప గ్రామమైన ప్రతాప్‌గంజ్ పాఠశాలలో చేర్పించారు.  

పాఠశాలలో సైన్స్ గ్రూప్‌లో 12వ తరగతి పూర్తి చేసిన తర్వాత, ఆయన ఉన్నత విద్య కోసం బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరి జూలజీ మరియు సైటోజెనెటిక్స్ విభాగాలలో పట్టభద్ర విద్యను అభ్యసించారు. 
## విశ్వవిద్యాలయ విద్య

సింగ్ 1964లో బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం (BHU) నుండి బాచిలర్ ఆఫ్ సైన్స్ (B.Sc.) పట్టా పొందారు. 1966లో అదే విశ్వవిద్యాలయంలో తన మాస్టర్స్ డిగ్రీ చదువులో అత్యధిక మార్కులు సాధించి ప్రథమ స్థానంలో నిలిచారు. అందుకు గాను ఆయనకు బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయ గోల్డ్ మెడల్ ప్రదానం చేశారు.  

1966లో ఆయనకు యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ (భారతదేశం) నుండి జూనియర్ రీసెర్చ్ ఫెలోషిప్ (JRF) లభించింది. అనంతరం ఆయన బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలోనే డాక్టరల్ పరిశోధన కొనసాగించి 1971లో పీహెచ్‌డీ పట్టా పొందారు.  

ఆయన డాక్టరల్ పరిశోధన అంశం "పాముల్లో క్యారియోటైపుల పరిణామం" (Evolution of karyotypes in snakes) కాగా, ఇది సైటోజెనెటిక్స్ రంగానికి సంబంధించినది. ఈ పరిశోధనను ప్రొఫెసర్ ఎస్. పి. రే చౌధురి మార్గదర్శకత్వంలో పూర్తి చేశారు.  

ఆయన డాక్టరల్ పరిశోధన ఫలితాల సంగ్రహం *Chromosoma* అనే శాస్త్రీయ పత్రికలో ప్రచురించబడింది.  

సైటోజెనెటిక్స్ రంగంలో చేసిన పరిశోధనలకు గుర్తింపుగా 1974లో ఆయనకు ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ (INSA) యువ శాస్త్రవేత్తల పతకం ప్రదానం చేశారు. 
## పరిశోధనా జీవితం

1971–72 మధ్యకాలంలో సింగ్ కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోని జూలజీ విభాగంలో పరిశోధనా సహచరుడిగా పనిచేశారు. 1974 ఏప్రిల్‌లో ఆయనను CSIRలో పూల్ ఆఫీసర్‌గా నియమించారు. అదే సంవత్సరం ఆయనకు కామన్‌వెల్త్ ఫెలోషిప్ లభించింది. ఈ ఫెలోషిప్ ద్వారా ఆయన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లోని ఎడిన్‌బర్గ్ విశ్వవిద్యాలయంలో పరిశోధన కొనసాగించారు. అక్కడ ఆయన 1987 వరకు పనిచేశారు.

ఈ కాలంలో కొంతకాలం ఆయన కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలో అతిథి శాస్త్రవేత్తగా కూడా పనిచేశారు. అదనంగా ఆయన ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ యూనివర్సిటీ, కాన్‌బెర్రాలో విజిటింగ్ ఫెలోగా కూడా సందర్శించారు.

1987 జూన్‌లో సింగ్ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి హైదరాబాద్లోని సెంటర్ ఫర్ సెల్యులర్ అండ్ మాలిక్యులర్ బయాలజీ (CCMB)లో సీనియర్ శాస్త్రవేత్తగా చేరారు. అక్కడ ఆయన నేర విచారణలు మరియు పౌర వివాదాల పరిశీలనలో ఉపయోగించే డీఎన్‌ఏ ఫింగర్‌ప్రింటింగ్ సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసి స్థాపించారు.

1998 జూలైలో సింగ్ సెంటర్ ఫర్ సెల్యులర్ అండ్ మాలిక్యులర్ బయాలజీ యొక్క నాలుగో డైరెక్టర్‌గా నియమితులయ్యారు. ఈ పదవిలో ఆయన 2009 జూలై వరకు పనిచేశారు.

2006 ఏప్రిల్ నుండి 2015 జూలై వరకు ఆయనకు జె. సి. బోస్ నేషనల్ రీసెర్చ్ ఫెలోషిప్ లభించింది. అలాగే 2010 జనవరి నుండి 2014 డిసెంబర్ వరకు ఆయనకు శాంతి స్వరూప్ భట్నాగర్ ఫెలోషిప్ను CSIR ప్రదానం చేసింది.

2009 ఆగస్టు 22న ఆయనను వారణాసిలోని బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం యొక్క 25వ వైస్ చాన్సలర్‌గా నియమించారు.

వైస్ చాన్సలర్‌గా తన మూడేళ్ల పదవీకాలంలో సింగ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి కేవలం ₹1 మాత్రమే జీతంగా తీసుకున్నారు.

2014 తర్వాత సింగ్ పలు విద్యా మరియు పరిశోధనా సంస్థలతో అనుబంధంగా పనిచేశారు. వీటిలో భారతీయ వ్యవసాయ పరిశోధన మండలి (ICAR), జాతీయ పశు జన్యు వనరుల బ్యూరో, పౌల్ట్రీ ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టరేట్, భారతీయ ఫార్మకోపియా కమిషన్ సలహా కమిటీ, జాతీయ చేపల జన్యు వనరుల బ్యూరో, శ్రీ రామచంద్ర విశ్వవిద్యాలయం మరియు ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్స్ ఆఫ్ సైన్స్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ రీసెర్చ్ (IISER) మోహాలి వంటి సంస్థలు ఉన్నాయి.

సింగ్ గ్రామీణ భారతదేశంలో కనిపించే జన్యు వ్యాధులకు తక్కువ ఖర్చుతో అణు స్థాయి నిర్ధారణ పద్ధతులను అభివృద్ధి చేయడానికి పనిచేసే లాభాపేక్షలేని సంస్థ అయిన జీనోమ్ ఫౌండేషన్ డైరెక్టర్‌గా కూడా పనిచేశారు.

సింగ్ తన 45 సంవత్సరాల పరిశోధనా జీవితంలో 230కుపైగా పరిశోధనా పత్రాలను ప్రచురించారు.  నాటికి ఆయనకు హెచ్-ఇండెక్స్ 30 ఉంది. 
## శాస్త్రం మరియు సాంకేతిక రంగానికి చేసిన ఆవిష్కరణలు మరియు కృషులు

### డీఎన్ఏ ఫింగర్ ప్రింటింగ్ సాంకేతికత

1968లో మాస్టర్స్ విద్యార్థిగా తన శాస్త్రీయ ప్రయాణం ప్రారంభించిన సమయంలో లాల్జీ సింగ్ భారతీయ పాముల సైటోజెనెటిక్స్ పై పరిశోధన చేయడం ప్రారంభించాడు. 1970లలో భారతదేశంలో కనిపించే ఒక పాము జాతి అయిన బాండెడ్ క్రైట్ లో లింగ క్రోమోజోమ్‌ల పరిణామాన్ని అధ్యయనం చేస్తూ, అతను మరియు అతని సహచరులు పునరావృతమయ్యే డీఎన్ఏ క్రమాలను గుర్తించారు. 1980లో ఈ క్రమాలకు “Banded Krait Minor (Bkm) sequences” అని పేరు పెట్టారు.

ఈ Bkm క్రమాలు అనేక జీవజాతుల్లో కనిపించాయి మరియు మనుషుల్లో కూడా విభిన్నత (polymorphism) చూపుతాయని గుర్తించారు. 1987–1988 కాలంలో హైదరాబాద్‌లోని CCMB (Centre for Cellular and Molecular Biology) లో పనిచేస్తున్నప్పుడు, ఈ Bkm ఆధారిత ప్రోబ్‌ను ఉపయోగించి వ్యక్తిగతంగా ప్రత్యేకమైన DNA ఫింగర్ ప్రింట్ రూపొందించవచ్చని సింగ్ నిరూపించాడు.

1988లో ఆయన ఈ పద్ధతిని మొదటిసారిగా భారతదేశంలో పితృత్వ వివాదం కేసును పరిష్కరించడానికి ఉపయోగించాడు. 1991లో భారత కోర్టులో మొదటిసారిగా DNA ఫింగర్ ప్రింటింగ్ ఆధారంగా పితృత్వాన్ని నిర్ధారించే సాక్ష్యాన్ని సమర్పించారు.

తర్వాత ఈ సాంకేతికత అనేక పౌర మరియు క్రిమినల్ కేసుల పరిష్కారంలో ఉపయోగించబడింది. ముఖ్యమైన కేసులు:

- బియంత్ సింగ్ హత్య కేసు
- రాజీవ్ గాంధీ హత్య కేసు
- నైనా సహ్ని టండూర్ హత్య కేసు
- స్వామి ప్రేమానంద కేసు
- స్వామి శ్రద్ధానంద కేసు
- ప్రియదర్శిని మాట్టూ హత్య కేసు

ఈ పనితో భారతదేశ న్యాయ వ్యవస్థలో DNA ఫింగర్ ప్రింటింగ్‌ను సాక్ష్యంగా ఉపయోగించే విధానం స్థిరపడింది.

సింగ్ చేసిన ఈ గొప్ప కృషి కారణంగా భారత ప్రభుత్వం 1995లో Centre for DNA Fingerprinting and Diagnostics (CDFD) అనే స్వతంత్ర సంస్థను స్థాపించింది. ఈ సంస్థ దేశానికి DNA ఫింగర్ ప్రింటింగ్ సేవలను అందిస్తుంది.

ఈ రంగంలో ఆయన చేసిన జీవితకాల కృషికి గాను లాల్జీ సింగ్‌ను “భారతదేశంలో DNA ఫింగర్ ప్రింటింగ్ తండ్రి” అని పిలుస్తారు.

### వన్యప్రాణి సంరక్షణ మరియు ఫోరెన్సిక్స్

CCMB డైరెక్టర్‌గా ఉన్న సమయంలో భారతదేశంలోని వన్యప్రాణి వనరులను సంరక్షించడానికి ప్రత్యేక పరిశోధన అవసరమని సింగ్ గుర్తించాడు. అందుకే 1998లో LaCONES (Laboratory for Conservation of Endangered Species) అనే ప్రయోగశాలను ఆలోచించి ప్రారంభించాడు.

ఈ ల్యాబ్ స్థాపనకు పునాది రాయి 16 సెప్టెంబర్ 2001న వేయబడింది. 2 ఫిబ్రవరి 2007న భారత రాష్ట్రపతి ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం ఈ ల్యాబ్‌ను ప్రారంభించారు.

ఈ ల్యాబ్ వన్యప్రాణుల సంరక్షణకు ఆధునిక సాంకేతికతలను ఉపయోగిస్తుంది. అదేవిధంగా దేశానికి Wildlife Forensic Cell గా పనిచేస్తూ, జంతువుల నమూనాల ద్వారా వాటి జాతిని గుర్తించే సేవలు అందిస్తుంది.

2000లో ఈ ల్యాబ్‌లో DNA ఆధారంగా తెలియని జీవ నమూనా ఏ జాతికి చెందినదో గుర్తించే పరీక్ష మొదటిసారిగా నిర్వహించారు. అప్పటి నుంచి వేల సంఖ్యలో కేసులను పరిష్కరించారు.

14 మార్చి 2006న ప్రపంచంలోనే మొదటిసారిగా చిత్తల్ (spotted deer) పై కృత్రిమ గర్భధారణ ద్వారా ఒక జింక పిల్ల జన్మించింది. 2007 ఆగస్టులో భారతీయ బ్లాక్‌బక్ జాతిలో కూడా ఇదే విధంగా విజయవంతమైన కృత్రిమ గర్భధారణ జరిగింది.

ఇవి ప్రపంచంలో వన్యప్రాణులపై జరిగిన తొలి విజయవంతమైన ప్రయోగాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.

2013లో World Heritage Day సందర్భంగా INTACH సంస్థ LaCONES క్యాంపస్‌ను దాని ప్రత్యేక నిర్మాణ శైలికి గాను Heritage Monument గా గుర్తించింది.

### లింగ నిర్ధారణకు సంబంధించిన మాలిక్యులర్ ఆధారం

1982లో లాల్జీ సింగ్ మరియు అతని సహచరులు ఒక ముఖ్యమైన శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణ చేశారు. వారు గుర్తించిన విషయం ఏమిటంటే Y క్రోమోజోమ్‌లోని చిన్న భాగం మాత్రమే ఆడ ఎలుకను మగ ఎలుకగా మారుస్తుంది.

ఈ పరిశోధన ద్వారా sex-determining region అనే భావనకు కొత్త దిశ లభించింది. Y క్రోమోజోమ్ నుంచి ఈ భాగం X క్రోమోజోమ్‌కు మారడం వల్ల sex reversal జరగవచ్చని వారు చూపించారు. తరువాత ఇదే విధమైన ఘటన మనుషుల్లో కూడా జరుగుతుందని శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.

### డీఎన్ఏ ఆధారిత వైద్య నిర్ధారణ

1998 వరకు భారతదేశంలో జన్యు వ్యాధుల నిర్ధారణకు సరైన సదుపాయాలు చాలా తక్కువగా ఉండేవి.

సింగ్ మరియు అతని బృందం చేసిన పరిశోధనల ఆధారంగా భారతదేశంలో మొదటి DNA ఆధారిత డయాగ్నస్టిక్ ల్యాబ్ ఏర్పాటు చేయబడింది. తర్వాత ఈ ల్యాబ్ విస్తరించి హైదరాబాద్‌లోని Centre for DNA Fingerprinting and Diagnostics (CDFD) గా అభివృద్ధి చెందింది. ఇది దేశవ్యాప్తంగా ఆధునిక DNA నిర్ధారణ సేవలను అందిస్తుంది.

### మనుషుల పరిణామం మరియు వలసలపై పరిశోధన

లాల్జీ సింగ్ మరియు అతని బృందం అండమాన్ మరియు నికోబార్ దీవుల గిరిజన తెగలపై చేసిన DNA పరిశోధనల ద్వారా మనుషుల పరిణామంపై ముఖ్యమైన సమాచారాన్ని అందించారు.

ఈ పరిశోధనల ప్రకారం ఆధునిక మనుషులు సుమారు 60,000 సంవత్సరాల క్రితం ఆఫ్రికా నుండి వలస వెళ్లి అండమాన్ దీవుల వరకు చేరినట్లు సూచించారు.

ఈ పరిశోధనలు మనుషుల పరిణామం మరియు వలసల గురించి శాస్త్రవేత్తలకు మరింత అవగాహన కలిగించాయి.

### జీనోమ్ ఫౌండేషన్

2004లో లాల్జీ సింగ్ Genome Foundation అనే లాభాపేక్షలేని సంస్థను స్థాపించాడు.

ఈ సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యాలు:
- భారతదేశంలో కనిపించే జన్యు వ్యాధులను గుర్తించడం
- గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని పేద ప్రజలకు చికిత్స అందించడం
- శాస్త్రవేత్తలు మరియు నిపుణుల స్వచ్ఛంద సేవలతో ఆరోగ్య సేవలు అందించడం 
## మరణం

లాల్జీ సింగ్ 10 డిసెంబర్ 2017న భారతదేశంలోని వారణాసిలో గుండెపోటు కారణంగా 70 ఏళ్ల వయసులో మరణించారు. ఆయన ఢిల్లీకి వెళ్లేందుకు విమానం ఎక్కేందుకు లాల్ బహాదూర్ శాస్త్రి విమానాశ్రయానికి చేరుకున్నప్పుడు ఛాతి నొప్పి ఉందని చెప్పారు. అక్కడి నుండి ఆయనను బనారస్ హిందూ యూనివర్సిటీ (BHU) ట్రామా సెంటర్‌లోని సర్ సుందర్‌లాల్ ఆసుపత్రికి తరలించారు. అయితే వైద్యులు ఆయనను రక్షించలేకపోయారు. 
## సింగ్ రచించిన పుస్తకాలు
* *యూ డిజర్వ్, వీ కన్సర్వ్* () (2007)
* *జీనోమ్ మరియు డీఎన్ఏ గురించి శాస్త్రీయ కథలు (Scientoonic tell-tale of Genome and DNA)* () (2007)
* *డీఎన్ఏ ఫింగర్ ప్రింటింగ్: మనలోని సాక్షి* (DNA Fingerprinting: the Witness within) () (2012)
* *సాక్షి పీటలో నా అనుభవాలు* (My travails in the Witness Box) () (2012)

## పురస్కారాలు మరియు గౌరవాలు
, లాల్జీ సింగ్ భారతదేశం మరియు విదేశీ శాస్త్ర అకాడమీల నుండి అనేక ఫెలోషిప్‌లను పొందారు. వాటిలో కొన్ని:

* ఇండియన్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ (Indian Academy of Sciences) ఫెలో (FASc), (1989లో ఎన్నికయ్యారు)
* నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, ఇండియా (The National Academy of Sciences, India) ఫెలో (FNASc), (1991లో ఎన్నికయ్యారు)
* ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ (Indian National Science Academy) ఫెలో (FNA), (1993లో ఎన్నికయ్యారు)
* ఆంధ్రప్రదేశ్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఫెలో, (2000లో ఎన్నికయ్యారు)
* నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ సైన్సెస్ ఫెలో (FAAS), (2001లో ఎన్నికయ్యారు)
* నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ ఫెలో (FAMS), (2002లో ఎన్నికయ్యారు)
* థర్డ్ వరల్డ్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ (Third World Academy of Sciences – TWAS) ఫెలో (FTWAS), (2002లో ఎన్నికయ్యారు)

సింగ్‌కు లభించిన ముఖ్యమైన పురస్కారాలు:

* ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ యువ శాస్త్రవేత్తల పతకం (Indian National Science Academy Medal for Young Scientists), (1974)
* కామన్‌వెల్త్ ఫెలోషిప్ (Commonwealth Fellowship), (1974–1976)
* సీఎస్‌ఐఆర్ (CSIR – Council of Scientific and Industrial Research) టెక్నాలజీ అవార్డు (రెండు సార్లు: 1992 మరియు 2008; 2008 అవార్డు సునీల్ కుమార్ వర్మ మరియు సింగ్‌కు సంయుక్తంగా లభించింది)
* రాన్‌బాక్సీ రీసెర్చ్ అవార్డు (Ranbaxy Research Award), (1994)
* గోయల్ ప్రైజ్ ఇన్ లైఫ్ సైన్సెస్ (Goyal Prize in Life Sciences), (2000)
* విజ్ఞాన్ గౌరవ అవార్డు (Vigyan Gaurav Award), (2003)
* ఫిక్కీ అవార్డు (FICCI Award), (2002–03)
* న్యూ మిలీనియం ప్లాక్ ఆఫ్ ఆనర్ (New Millennium Plaques of Honour), (2002) – జీవ శాస్త్రాల్లో చేసిన సేవలకు గాను భారత ప్రధానమంత్రి చేత ఇండియన్ సైన్స్ కాంగ్రెస్ 89వ సమావేశంలో ప్రదానం చేశారు.
* జె.సి. బోస్ నేషనల్ ఫెలోషిప్ (JC Bos National Fellowship), (2006)
* సీఎస్‌ఐఆర్ భట్‌నాగర్ ఫెలోషిప్ (CSIR Bhatnagar Fellowship), (2009)
* నేషనల్ రీసెర్చ్ డెవలప్మెంట్ కార్పొరేషన్ (NRDC) మెరిటోరియస్ ఇన్వెన్షన్ అవార్డు (2009) – సునీల్ కుమార్ వర్మ మరియు సింగ్‌కు సంయుక్తంగా ప్రదానం చేశారు.
* బయోస్పెక్ట్రం లైఫ్ టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డు (Biospectrum Life Time Achievement Award), (2011)
* పద్మశ్రీ (Padma Shri), (2004) – భారత శాస్త్రం మరియు సాంకేతిక రంగానికి చేసిన కృషికి గాను భారత ప్రభుత్వం ప్రదానం చేసింది.

లాల్జీ సింగ్‌కు బనారస్ హిందూ యూనివర్సిటీ సహా ఆరు విశ్వవిద్యాలయాలు గౌరవ డి.ఎస్‌సి (Honorary D.Sc.) డిగ్రీలను ప్రదానం చేశాయి. 
## ఎంపిక చేసిన పరిశోధనా ప్రచురణలు

* పాము కుటుంబం Boidae కు చెందిన పాముల క్రోమోజోములు మరియు వర్గీకరణ

* లింగ క్రోమోజోమ్‌కు సంబంధించిన ఉపగ్రహ డీఎన్ఏ: పరిణామం మరియు సంరక్షణ

* ఎలుకలో (Mus musculus) లింగ మార్పు X క్రోమోజోమ్ మరియు అసాధారణ Y క్రోమోజోమ్ మధ్య జరిగే పునరావృత క్రాస్‌ఓవర్ వల్ల జరుగుతుంది

* Bkm లోని సంరక్షిత న్యూక్లియోటైడ్ క్రమాలు (ఎలుకలో Sxr ను నిర్వచించేవి సహా) ట్రాన్స్‌క్రిప్ట్ అవుతాయి

* Bkm క్రమాలు మనుషుల్లో విభిన్నంగా ఉండి అనేక అక్రోసెంట్రిక్ క్రోమోజోమ్‌లలో (Y సహా) పెరిసెంట్రిక్ ప్రాంతాల్లో సమూహంగా ఉంటాయి

* డీఎన్ఏ ప్రొఫైలింగ్ మరియు దాని వినియోగాలు

* కొత్త యూనివర్సల్ ప్రైమర్‌లు ఫోరెన్సిక్ ఉపయోగాల కోసం అనేక జంతు జాతుల గుర్తింపును నిర్ధారించాయి

* అండమాన్ దీవుల ప్రజల మూలాన్ని పునర్నిర్మించడం

* దక్షిణాసియాలో కార్డియోమయోపతి వ్యాధులతో సంబంధం ఉన్న సాధారణ MYBPC3 జీనులో మార్పు

* ప్రాచీన మానవ జీనోమ్‌ల పరిశోధన ప్రకారం నేటి యూరోపియన్ ప్రజలకు మూడు పూర్వీకుల జనాభాలు ఉన్నట్లు సూచన

వర్గం:1947 జననాలు
వర్గం:2017 మరణాలు
వర్గం:భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ వ్యక్తులు
వర్గం:జన్యు శాస్త్రవేత్తలు