ఇస్కందర్ మిర్జా

**ఇస్కందర్ అలీ మిర్జా** (13 నవంబర్ 189913 నవంబర్ 1969) ఒక పాకిస్థానీ రాజకీయ నాయకుడు మరియు సైనిక జనరల్. 1955 నుండి 1956 వరకు పాకిస్తాన్ నాలుగో మరియు చివరిది అయిన గవర్నర్-జనరల్గా, అనంతరం 1956 రాజ్యాంగం ప్రకటనతో దేశపు మొదటి రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు. 1958లో ఆయన విధానపరమైన మార్షల్ లా ప్రకటించడం మరియు ఏకపక్షంగా రాజ్యాంగాన్ని రద్దు చేయడంతో, సైనిక తిరుగుబాటుతో ఆయన ప్రభుత్వం కూలింది.

మిర్జా బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యనభ్యసించి అనంతరం రాయల్ మిలిటరీ కాలేజ్, సాండ్హర్స్‌ట్లో సైనిక శిక్షణ పొందారు. బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలో సైనిక సేవ అనంతరం, ఆయన ఇండియన్ పాలిటికల్ సర్వీస్లో చేరి, తన కార్యజీవితంలో ఎక్కువ భాగం పడమటి ప్రాంతంలో పోలిటికల్ ఏజెంట్గా పనిచేశారు. 1946లో ఆయనను భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖలో భారత ప్రభుత్వ సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించారు.

1947లో బ్రిటిష్ భారత విభజన తర్వాత పాకిస్తాన్‌ స్వతంత్రదేశమవగా, ప్రధాని లియాకత్ అలీ ఖాన్ మిర్జాను మొదటి పాకిస్తాన్ రక్షణ కార్యదర్శిగా నియమించారు. ఈ పద్ధతిలో ఆయన మొదటి ఇండో–పాక్ యుద్ధంలో పాకిస్తాన్ సైనిక చర్యలను పర్యవేక్షించారు. 1948లో బలోచిస్తాన్లో జరిగిన విఫలమైన విభజన ఉద్యమంను కూడా ఆయననే ఎదిరించారు. 1954లో, బెంగాలీ భాషా ఉద్యమం (1952) తర్వాత చెలరేగిన అస్థిరతను నియంత్రించేందుకు ఆయనను తూర్పు పాకిస్తాన్ గవర్నర్గా మొహమ్మద్ అలీ బొగ్రా నియమించారు. అనంతరం 1955లో ఆయన పాకిస్తాన్ అంతర్గత వ్యవహారాల మంత్రిగా ప్రమోట్ అయ్యారు.

గవర్నర్-జనరల్ మాలిక్ ఘులాం మహమ్మద్ను పదచ్యుతం చేయడంలో కీలకపాత్ర పోషించి, 1955లో మిర్జా గవర్నర్-జనరల్ అయ్యాడు. 1956లో మొదటి రాజ్యాంగం అమల్లోకి రాగానే, ఆయనను పాకిస్తాన్‌ తొలి రాష్ట్రపతిగా ఎన్నిక చేశారు. అయితే ఆయన పాలన తీవ్రమైన రాజకీయ అస్థిరతతో గుర్తించబడింది. కేవలం రెండు సంవత్సరాల్లో నలుగురు ప్రధాన మంత్రులను తొలగించడం వంటి అసంవిధానిక జోక్యాలు చోటుచేసుకున్నాయి. మళ్లీ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యే అవకాశాలు తగ్గడంతో, 8 అక్టోబర్ 1958న మిర్జా తన స్వంత పార్టీ ప్రభుత్వానికే వ్యతిరేకంగా మార్షల్ లాను ప్రకటించాడు. ఆయన ఆ నిర్ణయాన్ని సైన్యాధ్యక్షుడు జనరల్ అయూబ్ ఖాన్ అమలు చేశారు. మూడు వారాలలోనే అయూబ్ ఖాన్ తిరుగుబాటు చేసి మిర్జాను దేశం నుంచి బహిష్కరించాడు. మిగతా జీవితాన్ని ఆయన యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో గడిపి, 1969లో ఇరాన్లో సమాధి చేయబడ్డారు.

ఆయన వారసత్వం మరియు ప్రతిష్టను కొంతమంది పాకిస్తానీ చరిత్రకారులు ప్రతికూలంగా అంచనా వేస్తారు. మిర్జా దేశంలో ప్రజాస్వామ్యంను బలహీనపర్చడానికీ, రాజకీయ అస్థిరత సృష్టించడానికీ కారణమని వారు భావిస్తున్నారు.
## కుటుంబ నేపథ్యం

### పూర్వీకుల వేరు–కుటుంబ నేపథ్యం

సాహిబ్జాదా ఇస్కందర్ అలీ మిర్జా 1899 నవంబర్ 13న ముర్షిదాబాద్, బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో, బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యంలో జన్మించాడు. అతను ఉన్నత, ధనిక, భూస్వామ్య కుటుంబంలో జన్మించాడు. వీరికి మొదట బెంగాల్ నవాబులు బిరుదు, 1880 తరువాత ముర్షిదాబాద్ నవాబులు బిరుదులు లభించాయి.

మిర్జా, నవాబ్ ఫతేహ్ అలీ మిర్జా మరియు దిల్షాద్ బేగమ్ (1875–1925) దంపతుల పెద్ద కుమారుడు. అతని తాతయ్య పరంపరలో, ఆయన సయ్యిద్ వంశానికి చెందిన ఇరాకీ అరబ్ మూలాలు ఉన్నాయి.

ముర్షిదాబాద్ నవాబుల కుటుంబం అత్యంత ప్రభావవంతమైనది, ధనికమైంది మరియు బ్రిటిష్ రాజవంశంతో మంచి సంబంధాలు కలిగిఉంది. అతని తండ్రి ఫతేహ్ అలీ మిర్జా, ముర్షిదాబాద్ పాలక కుటుంబానికి చెందినవాడు, మొదటి నవాబ్ మంసూర్ అలీ ఖాన్ మనవడు. అతడు మిర్ జాఫర్ వంశస్థుడు.

మిర్జా తల్లి బాంబేకు చెందిన ట్యాబ్జీ కుటుంబంకు చెందినది; ఆమె ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు బదరుుద్దీన్ ట్యాబ్జీ మేనకోడలు.

### విద్య, సైనిక–రాజకీయ సేవలు (1920–47)

#### విద్య

మిర్జా బాంబేలో పెరిగి, ముంబై విశ్వవిద్యాలయంలోని ఎల్ఫిన్స్టోన్ కళాశాలలో చదువుకున్నాడు. అయితే, బ్రిటిష్ భారత వైస్రాయ్ అతడిని రాయల్ మిలిటరీ కాలేజ్, శాండ్హర్స్ట్లో చేరేందుకు ఎంపిక చేయడంతో, అక్కడికి మారాడు.

#### సైనిక సేవ

మిర్జా శాండ్హర్స్ట్‌ నుండి పట్టభద్రుడైన తొలి భారతీయుడు. 1920 జూలై 16న బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలో 2వ లెఫ్టినెంట్‌గా నియమించబడ్డాడు. తొలిరోజుల్లో అతడు కామెరోనియన్స్ (స్కాటిష్ రైఫిల్స్) దళంలో శిక్షణ పొందాడు.

1921లో లెఫ్టినెంట్‌గా పదోన్నతి పొంది, ప్లాటూన్ కమాండర్‌గా నియమించబడ్డాడు.

తదుపరి అతడు మిలిటరీ పోలీస్ విభాగంలో పనిచేశాడు. వజిరిస్తాన్ యుద్ధం (1919–20)లో పాల్గొని, పఠాణులతో పనిచేయడం వల్ల అతడు పష్తో భాష నేర్చుకున్నాడు.

1928–1933 మధ్య, అతడు హజారా, బన్నూ, నౌషెరా, టోంక్, దేరా ఇస్మాయిల్ ఖాన్ వంటి ప్రాంతాల్లో రాజకీయ ఏజెంట్‌గా పనిచేశాడు.  
1933లో హజారాలో డిప్యూటీ కమిషనర్‌గా నియమితుడై మూడు సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. 1938లో మెజర్‌గా పదోన్నతి పొంది, ఖైబర్‌లో గల ట్రైబల్ ఏజెన్సీకి రాజకీయ ఏజెంట్‌గా నియమించబడ్డాడు.

అతడు 1945 వరకు ఆ బాధ్యతలో కొనసాగాడు.

#### ఇండియన్ పొలిటికల్ సర్వీస్ ====

1945–46లో మిర్జా ఒడిషా మరియు నార్త్ వెస్ట్ ఫ్ర Frontier ప్రావిన్స్‌ల రాజకీయ ఏజెంట్‌గా సేవలందించాడు. 1946లో లెఫ్టినెంట్–కర్నల్‌గా పదోన్నతి పొంది, భారత రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖలో సంయుక్త కార్యదర్శిగా నియమించబడ్డాడు.

ఇక్కడ అతని బాధ్యతల్లో ఒకటి, బ్రిటిష్ భారత సైన్యాన్ని, రాబోయే రెండు దేశాలైన భారత్–పాకిస్తాన్ సేనలుగా విభజించడం.

ఈ సమయంలో, అతడు లియాకత్ అలీ ఖాన్కు దగ్గరవుతూ, ముస్లిం లీగ్ నేతలతో రాజకీయ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నాడు.

అబ్దుల్ గఫ్ఫార్ ఖాన్ అతని గురించి ఇలా రాశాడు:  
“**ఇస్కందర్ మిర్జా బ్రిటిష్‌ల కంటే ఎక్కువ క్రూరంగా ప్రవర్తించాడు… ఖుదాయి ఖిద్మత్‌గార్ శిబిరాల్లో విషం కలిపించేవరకు వెళ్లాడు.**”
## పాకిస్తాన్‌లో రాజకీయ జీవితం

### రక్షణ కార్యదర్శి (1947–54)

ప్రధాన మంత్రి లియాఖత్ అలీ ఖాన్ ఆధ్వర్యంలోని లియాఖత్ ప్రభుత్వంలో ఆయనను తొలి రక్షణ కార్యదర్శిగా నియమించారు. లియాఖత్ అలీ ఖాన్ బ్రిటిష్ వైస్రాయ్ పరిపాలన నమూనాను అనుసరించి, సివిల్ బ్యూరోక్రసీ, పోలీస్, మరియు సైన్యంతో సన్నిహితంగా ప్రభుత్వాన్ని నడిపేవారు.

రక్షణ కార్యదర్శిగా, ఆయన 1947లో ఇండియాతో జరిగిన మొదటి యుద్ధం సైనిక చర్యలను పర్యవేక్షించారు. అలాగే, ఖాన్ ఆఫ్ కలాత్ నేతృత్వంలోని విభజన ప్రయత్నంను (1948) కూడా ఎదుర్కొన్నారు.

1950లో, మిర్జా రెండు-స్టార్ హోదాకు పదోన్నతి పొందాడు. ఒక-స్టార్ బ్రిగేడియర్ స్థాయిని దాటేసి నేరుగా మెజర్-జనరల్ అయ్యాడు. ఈ ప్రమోషన్‌కు పేపర్లు ప్రధాన మంత్రి లియాఖత్ ద్వారా ఆమోదించబడ్డాయి. అలాగే, ఆయనను మిలిటరీ పోలీస్ యొక్క కర్నల్ కమాండెంట్గానూ నియమించారు.

1951లో, ప్రధాన మంత్రి లియాఖత్ అలీ ఖాన్ ఆయనను కాశ్మీర్ మరియు ఆఫ్ఘానిస్తాన్ వ్యవహారాల శాఖ డైరెక్టర్‌గా నియమించారు.

అతని రక్షణ కార్యదర్శి పదవీకాలంలో, బెంగాలి భాషా ఉద్యమం కారణంగా ఈస్ట్ పాకిస్తాన్లో మిలిటరీ పోలీస్‌ను మోహరించారు. ఈ ఉద్యమంలో ఈస్ట్ పాకిస్తాన్ రైఫిల్స్ నలుగురు విద్యార్థులపై కాల్పులు జరిపింది. 1954లో ఈ చర్యల నివేదికను ఈస్ట్ పాకిస్తాన్ మిలిటరీ పోలీస్ అధికారి మెజర్ జనరల్ ఇస్కందర్ మిర్జాకు సమర్పించాడు.

1951లో, పాకిస్తాన్ సైన్యం, గగనదళం, నౌకాదళానికి స్థానిక చీఫ్‌లను నియమించే లియాఖత్ ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని మిర్జా బలంగా మద్దతిచ్చాడు. దీంతో బ్రిటిష్ సైన్యం నుండి వచ్చిన డిప్యూటేషన్ అధికారుల నియామకానికి ముగింపు పలికింది.

ఆర్మీ చీఫ్‌గా ఆర్మీ GHQ నలుగురు సీనియర్ మెజర్-జనరల్లను సిఫార్సు చేసింది — ఇఫ్తిఖార్ ఖాన్, అక్బర్ ఖాన్, ఇష్ఫాకుల్ మజీద్, మరియు ఎన్.ఏ.ఎం. రజా.

మొదట, ఇఫ్తిఖార్ ఖాన్ను ఆర్మీ చీఫ్‌గా ఎంపిక చేశారు కానీ యూకేలోని శిక్షణ పూర్తిచేసుకొని తిరిగి వస్తుండగా విమాన ప్రమాదంలో మరణించాడు.

మిగతా ముగ్గురిని కూడా పక్కనపెట్టి, మిర్జా లాబీయింగ్‌తో జూనియర్ మెజర్-జనరల్ అయూబ్ ఖాన్ను పదోన్నతి కోసం ముందుకు తెచ్చాడు. ఆయన పేరు GHQ జాబితాలో లేకపోయినా, మిర్జా ప్రధానమంత్రిని ఒప్పించాడు. 1951 జనవరి 17న అయూబ్‌ను లెఫ్టినెంట్ జనరల్ (తరువాత పూర్తి జనరల్) హోదాలో ఆర్మీ చీఫ్‌గా నియమించారు.

అయూబ్ చీఫ్‌గా రావడంతో, పాకిస్తాన్ సైన్యంలో స్థానిక అధికారులకు ప్రాధాన్యమిస్తూ, బ్రిటిష్ అధికారుల పాత్ర పూర్తిగా ముగిసింది.

అలాగే 1951లో, ఆయన ఎచ్. ఎం.ఎస్ చౌధరిను రెండు-స్టార్ రియర్-అడ్మిరల్ హోదాకు ఎదగడానికి సహాయపడ్డాడు. చివరకు 1953లో చౌధరి పాకిస్తాన్ నేవీ చీఫ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.
### తూర్పు బెంగాల్ గవర్నర్ పదవి మరియు కేబినెట్ మంత్రి (1954–55)

తూర్పు బెంగాల్‌లో వేగంగా ఏర్పడుతున్న రాజకీయ అస్థిరత కారణంగా, అప్పటి గవర్నర్ జనరల్ సర్ మాలిక్ ఘులామ్ ఆమోదంతో 1954 మే 29న, మిర్జా తన రక్షణ కార్యదర్శి పదవి నుండి తొలగించబడి తూర్పు బెంగాల్ గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డారు.

1954 జూన్ 1న, మిర్జా యునైటెడ్ ఫ్రంట్ను రద్దుచేసిన గవర్నర్ రూల్ భాగంగా ముఖ్యమంత్రి ఏ.కే. ఫజ్లుల్ హక్ నుండి తూర్పు పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వంను స్వీకరించారు. ఆయన మార్షల్ లాను అమలు చేసి, తూర్పు బెంగాల్ శాసనసభను రద్దు చేశారు.

తదుపరి, డాకా విమానాశ్రయం చేరుకున్న వెంటనే, మిర్జా ప్రావిన్స్‌లో శాంతి నెలకొల్పడానికి అవసరమైతే బలప్రయోగానికి వెనుకాడనని పాకిస్తాన్ మీడియాకు బెంగాలీ భాషలో ఘాటుగా ప్రకటించారు. అలాగే, మౌలానా భాషానిను కాల్చివేస్తానని వ్యక్తిగతంగా బెదిరించారు.

తూర్పు పాకిస్తాన్‌ను ఆయన చాలా కఠినంగా పాలించారు. మొదటి వారంలోనే 319–659 మంది రాజకీయ కార్యకర్తలను అరెస్టు చేశారు. వీరిలో షేక్ ముజీబుర్ రహ్మాన్ మరియు యూసుఫ్ అలీ చౌదరి కూడా ఉన్నారు.

1954 జూన్ మధ్య నాటికి అరెస్టుల సంఖ్య 1,051కు చేరింది. వీరిలో 33 మంది శాసనసభ సభ్యులు, ఇద్దరు డాకా విశ్వవిద్యాలయం ప్రొఫెసర్లు కూడా ఉన్నారు. ఆయన నియంతృత్వ చర్యలు తూర్పు పాకిస్తాన్ ప్రజల మనసుల్లో పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వంపై శాశ్వత ద్వేష విత్తనాలను వేశాయి. పాకిస్తాన్‌లో ప్రజల విమర్శల నేపథ్యంలో, మిర్జా అక్టోబర్ 1954లో గవర్నర్ పదవి నుండి తొలగించబడి, ఆయన స్థానంలో మొహమ్మద్ షహాబుద్దీన్ నియమితులయ్యారు. 1954 అక్టోబర్ 24న, ఆయనను ప్రధానమంత్రి మొహమ్మద్ అలీ బోగ్రా ప్రభుత్వంలో అంతర్గత వ్యవహారాల మంత్రిగా నియమించారు. ఈ కాలంలో, ఆయన అమెరికా రాజకీయ వర్గాలతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండి, ఈ పదవికి గవర్నర్ జనరల్ సర్ మాలిక్ ఘులామ్ మద్దతు పొందారు. అయితే ఆయన ఈ పదవిలో 1955 ఆగస్టు 7 వరకు మాత్రమే కొనసాగారు.

అంతర్గత వ్యవహారాల మంత్రిగా, ఆయన వివాదాస్పదమైన జియోపాలిటికల్ కార్యక్రమం వన్ యూనిట్కు బలమైన ప్రచారకుడిగా వ్యవహరించారు. దీని పై పశ్చిమ పాకిస్తాన్ రాజకీయ నాయకులు మరియు ప్రజలు తీవ్ర విమర్శలు చేశారు.
## అధ్యక్షత (1956–58)

చర్చితో కొత్తగా ఏర్పడిన ఎలెక్తరల్ కాలేజ్ ఒకసారిగా ఎన్నిక్చి మిర్జాను 23 మార్చి 1956న ప్రబంధించబడిన మొదటి పరిపాలన అమలైన వెంటనే తాత్కాలికగా రాష్ట్ర అధ్యక్షుడిగా ఎంపిక చేసింది. ఆవామీ లీగ్, ముస్లిం లీగ్ మరియు రిపబ్లికన్ పార్టీ మిశ్రమ ప్రభుత్వం ఆయన అధ్యక్షత్వానికి మద్దతు తెలపింది.

ఆ రాజ్యాంగం దేశపు ప్రభుత్వ వ్యవస్థను పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య వైఖరికి ఆకర్షించగా, కార్యనిర్వాహక శక్తులు ఎన్నికైన ప్రధాని కి కేటాయించబడ్డాయి మరియు అధ్యక్షుడు ఒక సాందర్భిక రాష్ట్రాధ్యక్షుడిగా ఉండేవారు.

12 సెప్టెంబరు 1956న, ఆయన రిపబ్లికన్ పార్టీని స్థాపించి దానికి ఉపాధ్యక్షుడు అయ్యారు — ఇది ప్రధానంగా ప్రజాస్వామ్యమార్గం (republicanism) మరియు పరంపరాగత పరిరక్షణ (conservatism) పైన గొడవల కారణంగా ముస్లిం లీగ్తో విరుద్ధంగా మారింది. రిపబ్లిక్ పార్టీపై పెరిగిన ఒత్తిడిని జయించలేక ముస్లింలీగ్ 12 సెప్టెంబరు 1956న ప్రథమమంత్రి ముహమ్మద్ అలీ రిజైనేషన్‌ను డిమాండ్ చేసి విజయం పొందింది.

ఈ పరిణామాల అనంతరం, రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి ఆవామీ లీగ్ను ఆహ్వానించి, హుసైన్ షాహీదు కమల్ సుహ్రావర్దీని ప్రధాని నియమించి, అతను రిపబ్లిక్ పార్టితో ఐక్యత ఏర్పరచి ప్రభుత్వం బాధ్యతలు చేపట్టింది.

రెండు నేతలు ఇద్దరూ ఈస్ట్ బెంగాల్ (ఈస్ట్ పాకిస్తాన్)కు చెందిన బంగాళీ వంశాన్ని చెందించేవ olsa కూడా, కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని నడిపే విధానాలపై అవతలి తార్కిక వేరియతలు ఉండి ముత్తాలంగా కొద్ది సమయంలో దేశ ఐక్యతకు అవరోధమయ్యాయి. ప్రధాని సుహ్రావర్దీకి One Unit సమస్య, జాతీయ ఆర్ధిక వ్యవస్థ సవరించడం మరియు రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా చేసిన అనియమిత హస్తక్షేపాల కారణంగా ప్రభుత్వం సమర్థంగా పాలన చేయడం చాలా కష్టమైంది.

రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా ప్రభాని సుహ్రావర్దీ నుండి రాజీనామాను డిమాండ్ చేసి, ఆయనకు ఢిల్లీలో నమ్మకోప్పందం (motion of confidence) కోరిన అభ్యర్థనను తిరస్కరించాడు. మిరజా తీసిన తొలగింపుల భయంతో సుహ్రావర్దీ 17 అక్టోబరు 1957న రాజీనామా చేసి, ఆయన స్థానంలో I. I. Chundrigar వచ్చాడు — కానీ చుండ్రిగర్ రొకే రెండుమార్లులోనే బహిష్కరించిపెట్టబడినట్టు అతడు కూడా రెండు నెలలకే రాజీనామా చేసాడు.

రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా పార్లమెంటరీ ఆత్మను విస్తృతంగా కోల్పోయినవారిని వంటి అవస్థలో ఉండి, పౌర రక్షణను (civilian governance) నిర్ధారించుటలో పౌరులపై అవిశ్వాసం చూపేవారు. ఆయన యొక్క అనియమిత హస్తక్షేపం గల కారణంగా ఎన్నికైన ప్రధానమంత్రులతో సక్రమంగా పని చేయలేకపోయారు — రెండు సంవత్సరాలలో ఆయన నాలుగు ఎన్నికైన ప్రధానమంత్రులను తొలగించాడు అని విమర్శలు వచ్చాయి. చివరి ఎంపికలో ఆయనకు ఆవామీ లీగ్ మరియు ముస్లిం లీగ్ మద్దతుగా ఉండగా ఫెరోజ్ ఖాన్ నూన్ను ఏడో ప్రధాని గా నియమించారు.

### సైన్య నియంత్రణ (Martial law)

1954లో జరిగిన ఈస్ట్ పాకిస్తాన్ శాసనసభా ఎన్నికల తరువాత, ఆవామీ లీగ్ ముస్లిం లీగ్తో కలిసి రిపబ్లికన్ పార్టీవ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా కేంద్రమంత్రి స్థానానికి శక్తి పంచుకునే ఒప్పందం చేయడానికి చర్చలు జరిపి విజయవంతమయ్యారు.

1958 నాటికి ఐ.ఐ. చుండ్రిగర్ మరియు ఏ. క్యూయూమ్ ఖాన్ ముస్లిం లీగ్‌ను మళ్ళీ సముచిత రీతిలో పునఃసంఘటించి, మిరజా యొక్క రెండవ పదవీకాలానికి మరియు రాజ్యాధికారానికి సవాలు కలిగించే విధంగా వ్యూహం రూపొందించారు. అదనంగా, రిపబ్లికన్ పార్టీ (పీఎర్పీ) — ప్రధాని ఫెరోజ్ ఖాన్ నూన్ అధ్యక్షతన — న్యాయాంగంలో ఎన్నికల సవరణల మీద ఒత్తిడికి లోనయ్యింది. ఈ పరిణామాలను గమనిస్తుండగా, రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా సైన్యాన్ని విస్తృతంగా మობილైజ్ చేసే ఆదేశం జారీ చేసి, తన పార్టీ పాలిస్తున్న ప్రభుత్వాన్ని ఎదుర్కొనేలా 7/8 అక్టోబరు 1958 రాత్రి అనుభవంలో రాజ్యాంగం యొక్క రచనా హక్కును రద్దు చేసి మరియు దేశీయ (నేషనల్) మరియు ప్రావిన్షియల్ అసెంబ్లీలను విఘటించినట్టు ప్రకటిస్తూ ఆ దేశంలో తాత్కాలికగా అత్యవసర పాలన (emergency rule) — అంటే మార్షల్ లా ప్రకటించాడు.

1958 అక్టోబరు 8 శుక్రవారంనాడు సాయంత్రం, రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా దేశవ్యాప్త రేడియో (నేషనల్ రేడియో) ద్వారా اعلان చేసి, "పాకిస్తాన్ జనాభాకు తగిన కొత్త రాజ్యాంగం"ను పరిచయం చేస్తున్నట్టు చెప్పారు, ఎందుకంటే ఆయన అభిప్రాయానికి ప్రకారం, "15% సాహిత్యశాతం ఉన్న పాకిస్తాన్‌కు ప్రజాస్వామ్యం అనుకూలం కాదు" అని అన్నారు. రాజ్యాంగాన్ని నిలిపి సైన్య పాలన పెడతానంటూ ఆయన ప్రజలకు సమగ్ర వివరణ ఇచ్చారు — ఇందులో భాగంగా ఆయన చెప్పిన ప్రకటనలో ఇలా ఉంది:

> "మూడువారాల క్రితం నేను (ఇస్కందర్ మిరజా) పాకిస్తాన్‌లో మార్షల్ లా విధించిన తరువాత జనరల్ అయుబ్ ఖాన్‌ను సైన్యాధిపతి (Supreme Commander)గా మరియు ముఖ్య మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రేటర్ (CMLA)గా నియమించాను.... ఈ చర్య మన దేశ ప్రయోజనానికి తీసుకున్నది, మరియు మన ప్రజలు మరియు విదేశీ మిత్రులచే ఎంతో భక్తితో స్వీకరించబడింది... చైతన్యం రాకుండా పాకిస్తాన్‌ను క్రమశిక్షణగా పెట్టడానికి ఇవి అవసరమయ్యాయి... మన లక్ష్యం దేశానికి ఒక సమర్ధతావంతమైన పాలనా నిర్మాణాన్ని అందించడం..."

ఈ మార్షల్ లా — దేశ తొలి రాష్ట్రాధ్యక్షుడిచే అమలైనది — పాకిస్తాన్‌లో మొదటి సైన్య పరిపాలన ఉదాహరణగా నిలిచింది, మరియు ఇది 1971లో ఈస్ట్ పాకిస్తాన్ విభజన వరకు సైతం దేశ రాజకీయాల్లో సైన్యశక్తి ప్రభావాన్ని పెంచిన ప్రారంభ దశగా పరిగణింపబడింది. మిరజా అప్పుడున్న సైన్యాధిపతి జనరల్ అయుబ్ ఖాన్ను ముఖ్య మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రాటర్ (CMLA)గా నియమించగా, ఇది మూడు వారాల్లోనే ఆయనకు అయోమయానికి దారితీసింది.

### తొలగింపు మరియు అధ్యక్షస్థాన ముగింపు

రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా మరియు ఆయన నియమించిన ముఖ్య మార్షల్ లా అధికారి — అనంతరం ఆర్మీ చీఫ్ అయిన జనరల్ అయుబ్ ఖాన్ ఇద్దరు కలిసి రెండు ప్రధానాధికారుల నియమాన్ని (two-man rule) ప్రారంభించారు. అయితే, వీరిద్దరి ప్రభుత్వ నడిపే దృక్పథాలు వేరు ఉండటంతో పరిస్థితి త్వరలో విమర్శనీయంగా మారింది.

రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మిరజా తన అసలు బలాలను నిలుపుకోవాలని భావించి, ముందు పొందిన అధికారాలను కోల్పోకుండా ఉండటమే ఆయన ఉద్దేశం; అయితే పరిస్థితులు మారడంతో ఈ ఉదయం పరిణతి వేరేలా అభివృద్ధి చెందింది. జనరల్ అయుబ్ ఖాన్ సైన్యం మద్దతుతో అసలైన రాజకీయ శక్తి అక్కడే ఉందని గ్రహించి, మార్షల్ లా అమలు చేసిన ఒక వారంలోనే మిరజాను అడ్డుకోవాల్సిన అవసరాన్ని భావించినప్పుడే పరిస్థితి అతని కు పతనానికి దారితీసింది. ఒక সাক্ষాత్కారంలో (Dawn) మిరజా తన నిర్ణయాన్ని పశ్చాత్తాపంతో: "నేను చేయాలనుకోలేదు" అని విశదీకరించాడు, మరియు మార్షల్ లా తాత్కాలికమేనన్న హామీ ఇచ్చాడు.

1958లో మిరజా వైస్-అడ్మిరల్ మ్.ఎస్. చౌధ్రీ రాజీనామాను అంగీకరించి, కొత్త నావల్ చీఫ్గా వైస్-అడ్మిరల్ ఏ.ఆర్. ఖాన్ను నియమించాడు; అయినా కూడా పౌర—సైనిక సంబంధాలు (civil–military relations) రాష్ట్రాధ్యక్షుడు మరియు జనరల్ అయుబ్ మధ్య ప్రధాన సమస్యగా కొనసాగాయి.

అందులోనే మిరజా ఆయుబ్ ఖాన్‌ను ఒట్టి ప్రధాని నియమించి, ఆయిదారి టెక్నోక్రాట్ మంత్రివర్గాన్ని తయారుచేశాడు.

కానీ కొత్త పరిపాలన CMLA అయుబ్ ఖాన్‌ను తృప్తిపర్చలేదు — ఎందుకంటే అయుబ్ ఖానుకు రాష్ట్రాధ్యక్షుడిపై ఎక్కువ నియంత్రణ లభించి ఉండింది. అయుబ్ ఖాన్ 1958 అక్టోబరు 26–27 రాత్రి పూట సైనిక దళాలను ఆవాసానికి (Aiwan-e-Sadr) పంపించి మిరజాను ఆశాస్పదంగా గృహ బంధించి, తరువాత ఆయనను విమానం ద్వారా ఇంగ్లాండ్‌కి పంపించి దేశం నుంచి নির্বాసనం చేశారు. అంతేకాకుండా, అడ్మిరల్ ఏ.ఆర్. ఖాన్ మరియు ఆర్మీ, ఎయిర్ ఫోర్స్‌లోని 'గ్యాంగ్ ఆఫ్ ఫోర్' (ఆజాం ఖాన్, అమీర్ మొహమ్మద్ ఖాన్, వాజిద్ అలీ ఖాన్ బుర్కీ, అస్ఘర్ ఖాన్) వంటి గొప్ప జనరళ్ళు కూడా మిరజా తొలగింపులో ముఖ్య పాత్ర పోషించారు.
```
## నిర్వాసనం మరియు మరణం

1959లో దేశం విడిచిన తర్వాత, మిర్జా ఇంగ్లాండ్‌లోని లండన్‌లో తన జీవితాంతం నిర్వాస జీవితం గడిపాడు. అక్కడ అతను ఆర్థిక ఇబ్బందులతో ఒక చిన్న పాకిస్తానీ హోటల్ నడుపుతూ జీవించాడు.

అతను ధనిక నవాబ్ మరియు భూస్వామ్య కుటుంబానికి చెందినప్పటికీ, పాకిస్తానీ మీడియాలో వచ్చిన కథనాల ప్రకారం, ఇంగ్లాండ్‌లో అతను పేదరికంలో జీవించాడు. మాజీ సైనిక అధికారి మరియు అధ్యక్షుడిగా అతనికి లభించిన £3,000 పెన్షన్‌ మీదే అతని ఆదాయం ఆధారపడి ఉండేది. అర్దషీర్ జాహెడి, ఇరాన్ షా, లార్డ్ ఇంచ్‌కేప్, లార్డ్ హ్యూం మరియు లండన్‌లోని పాకిస్థానీ వర్గాలు వంటి విదేశీ ప్రముఖుల సహాయంతో అతని నిర్వాస జీవితం కొంత భరించదగినదిగా మారింది.

తాను మరణించిన లండన్ ఆసుపత్రిలో ఒక రోజు అతను తన భార్య నాహిద్‌కి ఇలా అన్నాడు: "మనకు వైద్య చికిత్సకు డబ్బు లేదు… నన్ను ప్రశాంతంగా చనిపోనివ్వు."

1969 నవంబర్ 13న, తన 70వ పుట్టినరోజునే, అతను గుండెపోటుతో మరణించాడు. అప్పటి పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు యాహ్యా ఖాన్ అతనికి తూర్పు పాకిస్తాన్లో సమాధి కల్పించేందుకు అనుమతి ఇవ్వలేదు. ఇరాన్ షా తన వ్యక్తిగత విమానాన్ని లండన్‌కు పంపి మిర్జా శరీరాన్ని తెహ్రాన్‌కు తీసుకురావాలని ఆదేశించాడు, అక్కడ అతనికి రాష్ట్ర అంత్యక్రియలు నిర్వహించబడాయి. వందలాది ఇరానీయులు, అందులో ప్రధాన మంత్రి అమీర్ అబ్బాస్ హోవైదా కూడా ఉన్నారు, అలాగే ఇరాన్‌లోని పాకిస్తానీయులు చివరి శ్రద్ధాంజలి ఘటించారు.

అంత్యక్రియలకు పాకిస్తాన్‌లో ఉన్న మిర్జా బంధువులు హాజరు కాలేకపోయారు, ఎందుకంటే సైనిక ప్రభుత్వం వారికి దేశం విడిచేందుకు అనుమతి ఇవ్వలేదు. 1979లో ఇరాన్‌లో జరిగిన ఇస్లామిక్ విప్లవం తరువాత అతని సమాధి ధ్వంసం అయ్యిందన్న ప్రచారాలు ఉన్నప్పటికీ, వాటికి ఆధారాలు లేవు.

### కుటుంబం

మిర్జా జీవితంలో రెండు వివాహాలు జరిగాయి. అతని మొదటి వివాహం 24 నవంబర్ 1922న ఇరానీయురాలు రిఫాత్ బేగంతో (1907–23 మార్చి 1967) జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, నలుగురు కుమార్తెలు ఉన్నారు.

హుమాయున్ మిర్జా మిర్జా యొక్క ఏకైక చిరంజీవి కుమారుడు. అతను భారతదేశంలోని పూనాలో జన్మించాడు. దూన్ స్కూల్లో చదివాడు, తరువాత యుకేలో చదివి, యునైటెడ్ స్టేట్స్కు వెళ్లి హార్వర్డ్ నుండి MBA పొందాడు. అతను హొరేస్ హిల్ద్రెత్ కుమార్తె జోసెఫిన్ హిల్ద్రెత్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు. 1988లో వరల్డ్ బ్యాంక్ నుండి రిటైర్ అయ్యాడు. ప్రస్తుతం అతను బెథెస్డా, మేరీల్యాండ్లో నివసిస్తాడు. అతను *ఫ్రమ్ ప్లాసీ టు పాకిస్తాన్* అనే పుస్తక రచయిత. అతని తమ్ముడు ఎన్వర్ మిర్జా 1953లో విమాన ప్రమాదంలో మరణించాడు.

1954 అక్టోబర్‌లో, పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌లో ఉన్నప్పుడు, మిర్జా రెండవ వివాహం కరాచీలో జరిగింది. అతను ఇరానీయన్ అరిస్టోక్రాట్ నాహిద్ అమిర్‌తేమూర్ (1919–2019), అమిర్‌తేమూర్ కలాలి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె నుస్రత్ భూట্টোకి ఆప్త స్నేహితురాలిగా ఉండేది. ఈ సంబంధం ద్వారానే జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టో పాకిస్తాన్ రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించాడు.
## వారసత్వం

ఇస్కందర్ అలీ మిర్జాపై పాకిస్తానీ చరిత్రకారులు తరచూ పాకిస్తాన్లో చరిత్రకారులు విమర్శలు చేస్తుంటారు, ముఖ్యంగా ఆయన దేశంలో మార్షల్ లా అమలు చేసినందుకు. చరిత్రకారులు పేర్కొన్నట్లు, మిర్జా ఇలా నమ్మేవాడు: పాకిస్తానీలు "పార్లమెంటరీ భావం లోపించటం వల్ల, ప్రజాస్వామ్యంపై శిక్షణ లేకపోవటం వల్ల మరియు నిరక్షరాస్యత అధికంగా ఉండటం వల్ల పాకిస్తాన్లో ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు ఎదగలేవు". ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, బ్రిటిష్ ఇండియన్ సామ్రాజ్యం కాలంలో న్యాయవ్యవస్థకు ఉన్న అధికారాలను తిరిగి ఇవ్వాలి.

మిర్జా యొక్క రాజకీయ సిద్ధాంతం పాకిస్తాన్లోని పాకిస్తాన్లో లౌకికతను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన అంతర్జాతీయత భావాన్ని నమ్మి, మతం-రాష్ట్రం విభజనను బలంగా సమర్థించాడు. మిర్జాకు రాజకీయ నాయకులపై ఎప్పుడూ మంచి అభిప్రాయం ఉండేది కాదు. ఆయన భావన ప్రకారం, రాజకీయ నాయకులే దేశాన్ని నాశనం చేస్తున్నారని చెప్పేవాడు. నిజమైన మరియు బాధ్యతాయుత ప్రజాస్వామ్యానికి దేశం చేరుకోవాలంటే, "నియంత్రిత ప్రజాస్వామ్యం" అవసరమని ఆయన భావించేవాడు.

చరిత్రకారుల అభిప్రాయంలో, రాష్ట్రాధిపతిగా ఉన్న సమయంలో మిర్జా అధికార రాజకీయాల్లో నేరుగా పాల్గొన్నాడు, దేశ రాజకీయాల్లో తనను ఒక కింగ్మేకర్గా మలుచుకున్నాడు. ముస్లిం లీగ్ ప్రభావాన్ని తగ్గించేందుకు ఆయన రిపబ్లికన్ పార్టీని సృష్టించి, రాజకీయ నాయకుల బలహీనతలను ఒకరిపై మరొకరిని ఉపయోగించాడు.

రాష్ట్రాధిపతిగా ఆయన పనిచేసిన నాలుగు సంవత్సరాలలో, నాలుగు ప్రధాన మంత్రులు మారారు—వారిలో ముగ్గురిని ఆయనే నియమించాడు. ఏకైక ప్రజాస్వామ్యంగా ఎన్నికైన బెంగాళీ ప్రధాన మంత్రి పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. ఈ రాజకీయ అస్థిరత పాకిస్తాన్ సైన్యాన్ని నేరుగా రాజకీయాల్లోకి తెచ్చిందని విస్తృతంగా భావించబడుతుంది.

1950ల నాటికే, మిర్జా తన వ్యక్తిగత ఆస్తులను పాకిస్తాన్‌కు తరలించాడు. తరువాత అతను నిర్వాసితుడైనప్పుడు ప్రభుత్వం వాటిని స్వాధీనం చేసుకుంది. 2016లో విడుదలైన *హిందుస్తాన్ టైమ్స్* నివేదిక ప్రకారం, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని ముర్షిదాబాద్‌లో అతని కుటుంబ ఆస్తి పెళుసుగా పాడైపోయింది.

### అభినందనలు


(నేటి రూపంలో కనిపించే రిబ్బన్ బార్)


* భారత జనరల్ సర్వీస్ మెడల్ (1909)
* రాజా జార్జ్ వి సిల్వర్ జూబిలీ మెడల్ – 1935
* రాజా జార్జ్ VI కరోనేషన్ మెడల్ – 1937
* బ్రిటిష్ ఎంపైర్ ఆర్డర్ (ఆఫీసర్) (OBE) – 1939
* ఆర్డర్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎంపైర్ (సహచరుడు) (CIE) – 1945
* పాకిస్తాన్ మెడల్ – 1948
* రాణి ఎలిజబెత్ II కరోనేషన్ మెడల్ – 1953
* పహ్లవి ఆర్డర్ గ్రాండ్ కాలర్, ఇరాన్ సామ్రాజ్యం – 1956
* సుప్రీమ్ సన్ ఆర్డర్, 1వ శ్రేణి, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ రాజ్యం – 1958
## మూలాలు