ఫనోమ్ రంగ్ చారిత్రక ఉద్యానవనం

**ఫానోమ్ రుంగ్ చారిత్రక ఉద్యానవనం** థాయిలాండ్‌లోని ఒక పురావస్తు స్థలం. ఇది **ప్రసాత్ ఫానోమ్ రుంగ్**  అనే హిందూ ఖ్మేర్ సామ్రాజ్యం కాలపు ఆలయ సముదాయం శిథిలాలున్నాయి. ఈ సముదాయం ఒక అంతరించిన అగ్నిపర్వత అంచుపై, సముద్ర మట్టానికి సుమారు 402 మీటర్ల  ఎత్తులో నిర్మించబడింది. ఇది థాయిలాండ్లోని ఇసాన్ ప్రాంతానికి చెందిన బురిరామ్ ప్రావిన్స్ లో ఉంది. ఈ ఆలయం నిర్మించబడిన కాలంలో శ్రీసాకెట్ ప్రాంతంలో ఖ్మేర్ సామాజిక-రాజకీయ ప్రభావం గణనీయంగా ఉండేది. ఈ ఆలయం 10వ శతాబ్దం నుండి 13వ శతాబ్దం మధ్యలో సాండ్‌స్టోన్, లాటరైట్ రాళ్లతో నిర్మించబడింది. ఇది శివుడుకు అంకితం చేయబడిన ఒక హిందూ పుణ్యక్షేత్రం, అలాగే శివుని దివ్య నివాసమైన కైలాస పర్వతంకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. ఫానోమ్ రుంగ్ ఆలయ సముదాయం అనేక దశలలో నిర్మించబడింది. దీని కళా శిల్ప లక్షణాలు, నిర్మాణ శైలులు, శాసనాల ఆధారంగా దీనికి తేదీలు నిర్ణయించబడ్డాయి. వీటిలో 10వ శతాబ్దానికి చెందిన పవిత్ర ఇటుక భవనాల రెండు పునాది నిర్మాణాలు, 11వ శతాబ్దానికి చెందిన చిన్న ఆలయం, 12వ శతాబ్దంలో రాజు సూర్యవర్మన్ II నిర్మించిన కేంద్ర ఆలయం, అలాగే 13వ శతాబ్దానికి చెందిన రెండు బన్నలైలు (గ్రంథాలయాలు) ఉన్నాయి.

ఇంకా, 13వ శతాబ్దంలో జయవర్మన్ VII రాజు పాలనలో నిర్మించిన పవిత్ర భవనాలలో రాజ దుస్తులు మార్చుకునే మండపం, నాంగ్ బువా రేలోని కుడి రిషులు, వైద్య కేంద్రం లేదా ఆసుపత్రి (అరోక్యాశాల), ప్రసాత్ బాన్ బు ఉన్నాయి. అలాగే, అంగ్‌కోర్, ఫిమైలను కలిపే రహదారి పక్కన, ఫనోమ్ రంగ్ పర్వతం పాదాల చెంత ఉన్న మైదానంలో ప్రయాణికులు ఆశ్రయం పొందగల అగ్నితో కూడిన విశ్రాంతి గృహం (ధర్మశాల) కూడా ఉంది. ఇవి 10వ శతాబ్దం నుండి 13వ శతాబ్దం వరకు పర్వతం పైన, చుట్టుపక్కల వర్ధిల్లిన ఒక ముఖ్యమైన ఉపరాజధాని కేంద్రానికి సాక్ష్యాలుగా నిలుస్తున్నాయి..

థాయిలాండ్ సూక్ష్మ కళల విభాగం 1971 నుండి 1988 వరకు 17 సంవత్సరాలు ఈ ఆలయ సముదాయాన్ని అసలు రూపానికి తీసుకువచ్చేందుకు పునరుద్ధరణ పనులు చేపట్టింది. 1988 మే 21న ఈ ఉద్యానవనాన్ని రాజకుమారి మహా చక్రి సిరింద్హోర్న్ అధికారికంగా ప్రారంభించారు. 2005లో ఈ ఆలయాన్ని భవిష్యత్తులో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా గుర్తించేందుకు యునెస్కోకు సమర్పించారు.
## ప్రదేశం
ఫనోమ్ రంగ్ అనేది బురిరామ్ ప్రావిన్స్‌లోని చలోయెమ్ ఫ్రా కియాట్ జిల్లా, టా పెక్ ఉపజిల్లాలో ఉన్న 386 మీటర్ల (1,266 అడుగులు) ఎత్తు గల ఒక అంతరించిపోయిన అగ్నిపర్వతం. ఈ పేరు ఖ్మేర్ భాషలోని ភ្នំរុង అనే పదం నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం 'పెద్ద పర్వతం'..

## నిర్మాణశైలి

File:Phanom Rung Buriram Thailand 01.jpg|ప్రసాత్ ఫానోమ్ రుంగ్ ప్రధాన గర్భగుడి వైపు ఎక్కుతూ వెళ్లే రాతితో పరచబడిన నాగ మార్గం
File:Phanom Rung Buriram Thailand 02.jpg|నాగ మార్గం


మూడు స్థాయిలుగా ఉన్న దిగువ మెట్లు ఎక్కిన తరువాత మొదటి క్రూసిఫార్మ్ వేదిక వస్తుంది. ఇక్కడి నుండి ప్రధాన ఆలయం మొదటిసారి కనిపిస్తుంది. కుడివైపు, ఉత్తర దిశలో, ఫ్లాబ్ ఫ్లా లేదా *తెల్ల ఏనుగు గృహం* ఉంది. ఈ పవిలియన్లో రాజులు, రాజ కుటుంబ సభ్యులు ఆచార కార్యక్రమాల ముందు తమ రాజ వస్త్రాలు మార్చుకునేవారని నమ్మకం. తరువాత రాజ కుటుంబ సభ్యులు ఊరేగింపుగా ప్రవేశించే మార్గంలోకి ప్రవేశించేవారు. ఇది ఉద్యానవనంలోని అత్యంత ఆకర్షణీయ అంశాలలో ఒకటి. ఈ మార్గం 160 మీటర్లు పొడవుగా ఉంటుంది, ఇరువైపులా కమల మొగ్గల ఆకారపు అగ్రభాగాలతో ఉన్న డెబ్బై సాండ్‌స్టోన్ స్తంభాలు ఉంటాయి. ఈ మార్గాన్ని లాటరైట్ రాళ్లతో పరచారు.

ఈ మార్గం మూడు నాగ వంతెనలలో మొదటిదానికి తీసుకెళ్తుంది. ఐదు తలలు కలిగిన నాగ శిల్పాలు నాలుగు దిశల వైపుగా చూస్తూ ఉంటాయి, ఇవి 12వ శతాబ్దానికి చెందినవి. ఈ వంతెన స్వర్గం, భూమి మధ్య సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. మొదటి నాగ వంతెన పై మెట్లకు దారి తీస్తుంది. ఈ మెట్లు ఐదు భాగాలుగా విభజించబడ్డాయి. ప్రతి భాగం పక్కన టెర్రేస్లు ఉన్నాయి. చివరి టెర్రేస్ విశాలంగా ఉండి, లాటరైట్ రాళ్లతో నిర్మించబడింది. ఇది క్రూసిఫార్మ్ ఆకారంలో ఉండి, దానికి నాలుగు చిన్న కుంటలు ఉంటాయి.

ఇక్కడి నుండి మరికొన్ని మెట్లు ఎక్కితే రెండవ నాగ వంతెనకు చేరుకుంటారు. ఇది మొదటిదానికే సమానమైన ఆకారంలో ఉన్నప్పటికీ కొద్దిగా చిన్నది. దీని మధ్య భాగంలో ఎనిమిది రేకుల కమలం చెక్కిన శిల్ప అవశేషాలు కనిపిస్తాయి. ఈ చివరి టెర్రేస్ బయట గ్యాలరీకి దారి తీస్తుంది. ఇది ఒకప్పుడు పలకల పైకప్పుతో కూడిన చెక్క గ్యాలరీగా ఉండి ఉండవచ్చు, కానీ ఇప్పుడు లాటరైట్‌తో పైకి ఎత్తిన నేల మాత్రమే మిగిలి ఉంది. బయటి గ్యాలరీ తరువాత లోపలి గ్యాలరీకి చేరుకుంటారు. ఇది పొడవైన, సన్నని గదులుగా విభజించబడింది. ఇది ప్రధాన గోపురం చుట్టూ గోడలాగా పనిచేసేది.

ఈ చివరి గ్యాలరీ మూడవ, చివరి నాగ వంతెనకు దారి తీస్తుంది. ఇది మొదటి వంతెనకు చిన్న ప్రతిరూపం. ఈ వంతెన నేరుగా ప్రధాన సాంక్చువరీలోకి తీసుకెళ్తుంది. అంతర్గద, అనుబంధ గది దాటిన తరువాత ప్రధాన గోపురానికి చేరుకుంటారు. ద్వంద్వ మండపాలు నాలుగు దిశలలో ఉన్నాయి. ఆంతరిక గర్భగృహంలో శివుని దివ్య చిహ్నమైన "లింగం" ఉండేది. ప్రస్తుతం మతాచారాల సమయంలో నీరు బయటకు వెళ్లేందుకు ఉపయోగించే "సోమసూత్ర" మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ప్రవేశ ద్వారాలలో అనేక లింటెల్లు, చిహ్నాలు హిందూ ధార్మిక కథలను చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు నర్తించే శివుడు, ఐదు యోగిలు. దక్షిణ ద్వారానికి ఒక సాండ్‌స్టోన్ విగ్రహం రక్షకుడిగా నిలిచి ఉంది.

ప్రధాన గోపురం కాకుండా, సముదాయంలో ఉన్న ఇతర భవనాలు ఇవి:

* ప్రధాన గోపురానికి ఈశాన్యంలో, 10వ శతాబ్దం నాటికి నిర్మించబడిన రెండు ఇటుక గర్భగుడులు.
* ప్రధాన గోపురానికి నైరుతి వైపున చిన్న ఆలయం. ఇందులో పవిత్ర విగ్రహం కోసం సాండ్‌స్టోన్ బలి పీఠం ఉంది. ఇది 11వ శతాబ్దంలో సాండ్‌స్టోన్‌తో నిర్మించబడింది. ప్రాంగ్ నోయికి తూర్పు ముఖంగా ఒకే ప్రవేశ ద్వారం ఉంది. ఈ గర్భగుడి చదరపు ఆకారంలో ఉండి మూలలు లోపలకు వంగిన విధంగా ఉండటంతో వృత్తాకార భావన కలుగుతుంది.
* ప్రధాన గోపురానికి ఆగ్నేయ, ఈశాన్య వైపులలో ఉన్న రెండు బన్నలైలు. ఈ దీర్ఘచతురస్ర భవనాలకు ఒక్క ప్రవేశ ద్వారం మాత్రమే ఉంటుంది. ఇవి చివరి దశలో, సుమారు 13వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడ్డాయి, పవిత్ర గ్రంథాల గ్రంథాలయాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి.


File:Phanom Rung Wikimedia Commons.jpg|ఫానోమ్ రుంగ్ ఆలయం
File:Phanom Rung Buriram Thailand 06.jpg|ఆలయం ముందు వరుసగా ఉన్న కమల కుంటలు
File:ปราสาทหินพนมรุ้ง.jpg|ఫానోమ్ రుంగ్ ఆలయ సముదాయ ఉత్తర ద్వారం

## ఫ్రా నారాయణ లింటెల్

ఈ ఆలయంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన అంశాలలో ఒకటి కేంద్ర గర్భగుడి తూర్పు ప్రవేశ ద్వారం పైన ఉంచబడిన అలంకార లింటెల్. ఇందులో పడుకున్న విష్ణువు (అనంతశయన విష్ణు) రూపం చెక్కబడింది. దీనిని థాయ్ భాషలో *థాప్ లాంగ్ నారాయ్ బంతోంసిన్* () అని పిలుస్తారు.

ఈ లింటెల్‌ 1988లో ఆర్ట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ చికాగో నుండి తిరిగి థాయిలాండ్‌కు అందించబడిన కారణంగా ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. దీనిని 1960లలో ఆలయ ప్రదేశం నుండి దొంగతనంగా తీసుకువెళ్లారు. తరువాత 1967లో మ్యూజియం దీనిని కొనుగోలు చేసింది. అక్కడ ఇది ఇరవై సంవత్సరాలకు పైగా ప్రదర్శించబడింది. దీనిని "మకరపై పడుకున్న విష్ణువుతో బ్రహ్మ జననం"గా వివరించారు.

1988 ప్రారంభంలో ఆలయ పునరుద్ధరణ పూర్తయ్యే దశకు చేరినప్పుడు, థాయిలాండ్‌లోని అనేక వర్గాలు ఈ లింటెల్ తిరిగి ఇవ్వాలని కోరాయి. ఈ విషయం మీడియా దృష్టిని బలంగా ఆకర్షించింది. కొందరు అమెరికా ప్రభుత్వం కూడా ఈ దొంగతనాన్ని సులభతరం చేసిందని ఆరోపించారు.

థాయ్ ప్రభుత్వం మ్యూజియంతో చర్చలు ప్రారంభించింది. అయితే, మ్యూజియం దీనిని షరతుల్లేని రీతిలో తిరిగి ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా లేదు, ఎందుకంటే వారు ఈ వస్తువును నమ్మకంతో కొనుగోలు చేశారని పేర్కొన్నారు.

చివరకు అక్టోబర్ నెలలో, చికాగోలోని ఎలిజబెత్ ఎఫ్. చెనీ ఫౌండేషన్ నుండి విరాళం పొందిన ప్రతిఫలంగా, మ్యూజియం లింటెల్‌ను తిరిగి పంపేందుకు అంగీకరించింది.

1988 నవంబర్ 10న లింటెల్ థాయిలాండ్‌కు చేరడం ఘనంగా జరుపుకున్నారు. జాతీయ టెలివిజన్ ద్వారా దీనిని ప్రత్యక్ష ప్రసారం చేశారు. 1988 డిసెంబర్ 7న దీనిని మళ్లీ అసలు స్థానంలో ప్రతిష్ఠించారు. ఇది ఆలయ పునరుద్ధరణ పూర్తయిన దశను సూచించింది.

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు
* 

* థాయిలాండ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ – అధికారిక వెబ్‌సైట్
* ఫానోమ్ రుంగ్ చారిత్రక ఉద్యానవనం లేదా ఫానోమ్ రుంగ్ ఆలయం
* Khemita Visudharomn, ''Khmer Civilization in Isan'' 
* 
* 

వర్గం:థాయ్‌లాండ్‌లోని అంగ్కోరియన్ స్థలాలు