సెల్జుక్ సామ్రాజ్యం

**సెల్జుక్ సామ్రాజ్యం**, లేదా **మహా సెల్జుక్ సామ్రాజ్యం**,    ఒక ఉన్నత మధ్యయుగ, సాంస్కృతికంగా టర్కో-పర్షియను, సున్నీ ముస్లిం సామ్రాజ్యం, దీనిని ఓఘుజు టర్కులు ఖినికు శాఖ స్థాపించి పాలించింది.  ఈ సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన అనటోలియా  లెవంతు నుండి తూర్పున హిందూ కుష్ వరకు, ఉత్తరాన మధ్య ఆసియా నుండి దక్షిణాన పర్షియను గల్ఫు వరకు మొత్తం 3.9 మిలియన్ల చ.కిమీ (1.5 మిలియన్ల చ.మై) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది 1037–1308 కాల వ్యవధిని కలిగి ఉంది. అయినప్పటికీ అనటోలియను ద్వీపకల్పం వెలుపల సెల్జుకు పాలన 1194లో ముగిసింది.

సెల్జుకు సామ్రాజ్యాన్ని 1037లో తుఘ్రిలు (990–1063),ఆయన సోదరుడు చఘ్రి (989–1060) స్థాపించారు. వీరిద్దరూ దాని భూభాగాలను సహ-పరిపాలించారు; సెల్జుకు నాయకత్వం ఒక త్రయంలా పనిచేసిందని అందులో పైన పేర్కొన్న ఇద్దరి మామ అయిన మూసా యాబ్ఘు కూడా ఉన్నాడని సూచనలు ఉన్నాయి.

సామ్రాజ్యం ఏర్పడే ప్రారంభ దశలో సెల్జుకు‌లు మొదట తమ స్వస్థలమైన అరలు సముద్రం సమీప ప్రాంతాల నుండి ఖొరాసాను‌లోకి, ఆపై ఇరాను ప్రధాన భూభాగంలోకి ముందుకు సాగారు. అక్కడ వారు ఎక్కువగా ఒక పర్షియను సమాజంగా స్థిరపడ్డారు. ఆ తర్వాత వారు పశ్చిమానికి కదిలి బాగ్దాదు‌ను జయించారు. అరబ్బు అబ్బాసిదు ఖలీఫా, ఇరానియను బుయిదు సామ్రాజ్యం మధ్య జరిగిన పోరాటాల వల్ల ఏర్పడిన అధికార శూన్యాన్ని పూరించారు.

తరువాత సెల్జుకు‌లు తూర్పు అనటోలియాలోకి విస్తరించడం బైజాంటైను-సెల్జుకు యుద్ధాలకు దారితీసింది. 1071లో జరిగిన మంజికెర్టు యుద్ధం ఈ సంఘర్షణలో సెల్జుకు‌లకు అనుకూలంగా ఒక నిర్ణయాత్మక మలుపుగా నిలిచింది. ఇది అనటోలియాలోని మిగిలిన భాగాలలో బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం అధికారాన్ని బలహీనపరిచి క్రమంగా ఆ ప్రాంతం టర్కీకరణకు మార్గం సుగమం చేసింది.

సెల్జుకు సామ్రాజ్యం ముస్లిం ప్రపంచంలోని అరబేతర తూర్పు ప్రాంతాలలో విచ్ఛిన్నమైన రాజకీయ వ్యవస్థను ఏకం చేసింది. మొదటి రెండవ క్రూసేడు‌లలో కీలక పాత్ర పోషించింది; ఈ కాలంలో అనేక కళా ఉద్యమాల ఆవిర్భావానికి, విస్తరణకు కూడా ఇది సాక్ష్యంగా నిలిచింది. 1141లో సెల్జుకు సామ్రాజ్యం కారా-ఖితాయి (పశ్చిమ లియావో) చేతిలో ఖత్వాను యుద్ధంలో ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూసింది. దీని ఫలితంగా దాని తూర్పు సామంత రాజ్యమైన కారా-ఖానిడు‌లను, అలాగే విశాలమైన తూర్పు భూభాగాలను కోల్పోయింది. ఈ ఓటమి సామ్రాజ్యాన్ని తీవ్రంగా బలహీనపరిచి, అంతర్గత విభేదాలకు కారణమై, దాని పతనానికి వేగవంతం చేసింది. చివరికి తూర్పున 1194లో ఖ్వారజ్మియన్ సామ్రాజ్యం చేత, పశ్చిమాన జెంగిడు‌లు, అయ్యూబిడు‌ల చేత సెల్జుకు‌లు స్థానభ్రంశం చెందారు. పతనమైన చివరి సెల్జుకు సుల్తానేటు రుం సుల్తానేటు. ఇది 1308లో పతనమైంది.

## చరిత్ర
### రాజవంశ స్థాపకుడు
ఈ రాజవంశ స్థాపకుడు సెల్జుకు, ఒక యుద్ధవీరుడు. ఆయన ఓఘుజు తుర్కులకు చెందిన ఖినికు తెగకు చెందినవాడు. ఆయన తన వంశాన్ని జెండు నగరం సమీపంలో ఉన్న సిర్ దర్యా నది ఒడ్డుకు నడిపించాడు. అక్కడ వారు 985లో ఇస్లాం మతంలోకి మారారు. మామునిడు‌ల చే పరిపాలించబడిన ఖ్వారెజం నామమాత్రంగా సమానిద్ సామ్రాజ్యం నియంత్రణలో ఉండేది. 999 నాటికి సమానిడు‌లు ట్రాన్సు‌సోక్సియానాలో కారా-ఖానిదు ఖానేటు చేతిలో పతనమయ్యారు. అయితే ఘజ్నవీడులు అము దర్యాకు దక్షిణాన ఉన్న భూభాగాలను ఆక్రమించారు. సెల్జుకు‌లు ఒక స్వతంత్ర స్థావరాన్ని స్థాపించడానికి ముందు చివరి సమానిదు ఎమిరు‌కు కారా-ఖానిడు‌లకు వ్యతిరేకంగా మద్దతు ఇచ్చారు.

### సామ్రాజ్య విస్తరణ
#### తుఘ్రిలు - చఘ్రి

ఓఘుజు తుర్కులలో (ఆ సమయంలో తుర్కు‌మెను‌లు అని కూడా పిలువబడ్డారు) సుమారు 1020 - 1040 మధ్య ఇరాన్కు వెళ్ళిన అనేక ఓఘుజు సమూహాలలో ఒకటి.
వారికి సెల్జుకు కుమారుడు మూసా, మూసా, ఇద్దరు మేనల్లుళ్లు, తుఘ్రిలు, చఘ్రి నాయకత్వం వహించారు. వారు మొదట దక్షిణాన ట్రాన్సు‌సోక్సియానాకు, ఆపై ఖొరాసనుకు వెళ్లారు. ప్రారంభంలో స్థానిక పాలకుల ఆహ్వానం మేరకు వెళ్ళి ఆ తర్వాత పొత్తులు, సంఘర్షణలలో చిక్కుకున్నారు. సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం వారు ప్రస్తుత తుర్కు‌మెనిస్తాను‌లో ఉన్న దహిస్తాను, ఫరావా, నసా, అలాగే సరఖ్సు, సరఖ్సు ప్రాంతాలలో నివసించారు.

సుమారు 1034లో తుఘ్రిలు చాఘ్రి ఓఘుజు యాబ్గు అలీ టెగిను, ఆయన మిత్రుల చేతిలో ఘోరంగా ఓడిపోయారు. ఇది వారిని ట్రాన్సోక్సియానా నుండి పారిపోవడానికి బలవంతం చేసింది. ప్రారంభంలో సెల్జుకులు తమ సాంప్రదాయ పచ్చిక బయళ్ళలో ఒకటైన ఖ్వారాజంలో ఆశ్రయం పొందారు. అయితే స్థానిక గజ్నవిడు గవర్నరు హరూను కూడా వారిని ప్రోత్సహించాడు. ఆయన తన సార్వభౌముడి నుండి ఖొరాసాను‌ను స్వాధీనం చేసుకునే ప్రయత్నాలలో సెల్జుకులను ఉపయోగించుకోవాలని ఆశించాడు. 1035లో గజ్నవిడు ఏజెంట్లచే హరూను హత్యకు గురైనప్పుడు వారు మళ్ళీ పారిపోవలసి వచ్చింది. ఈసారి కారాకుం ఎడారి మీదుగా దక్షిణం వైపు వెళ్లారు. మొదట వారు ముఖ్యమైన నగరమైన మెర్వుకు చేరుకున్నారు. కానీ బహుశా దాని బలమైన కోటల కారణంగా వారు పశ్చిమానికి తిరిగి నసాలో ఆశ్రయం పొందారు. చివరగా సెల్జుకులు గజ్నవిడు సామ్రాజ్యానికి ఒక ఆభరణంగా పరిగణించబడే ఖొరాసాను ప్రావిన్సు అంచులకు చేరుకున్నారు.

ఖొరాసాను‌లోకి ప్రవేశించిన తర్వాత తుఘ్రిలు నాయకత్వంలోని సెల్జుకులు గజ్నవిడ్ల నుండి ఒక సామ్రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు. ప్రారంభంలో సెల్జుకు‌లు గజ్నీకి చెందిన మహమూదు చేతిలో ఓడిపోయి ఖ్వారాజంకు వెనుదిరిగారు. కానీ తుఘ్రిలు, చఘ్రి వారిని నడిపించి మెర్వు, నిషాపురు‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నారు (1037–1038). తదనంతరం, వారు ఖొరాసను, బల్ఖు ప్రాంతాలలో మహమూదు వారసుడైన మసూదు‌తో పదేపదే దాడులు చేస్తూ భూభాగాలను మార్పిడి చేసుకున్నారు.

1040లో దండనాకాను యుద్ధంలో సెల్జుకు‌లు ఘజ్నీకి చెందిన 1వ మసూదును నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించి తన పశ్చిమ భూభాగాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని వదిలివేయమని బలవంతం చేశారు. ఆ తర్వాత సెల్జుకు‌లు ఖొరాసానీయులను నియమించుకుని, తుఘ్రిలును నామమాత్రపు అధిపతిగా తమ కొత్త రాజ్యాన్ని పరిపాలించడానికి ఒక పర్షియను పరిపాలనా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. 1046 నాటికి అబ్బాసిదు ఖలీఫా అల్-ఖైం, ఖొరాసాను మీద సెల్జుకు పాలనను గుర్తిస్తూ తుఘ్రిలు‌కు ఒక అధికార పత్రాన్ని పంపాడు. 1048–1049లో తుఘ్రిలు సవతి సోదరుడైన ఇబ్రహీం యినాలు నాయకత్వంలో సెల్జుకు‌లు, బైజాంటైను సరిహద్దు ప్రాంతమైన ఐబీరియాలోకి తమ మొదటి చొరబాటును జరిపి 1048 సెప్టెంబరు 10న కపెట్రౌ యుద్ధంలో 50,000 మందితో కూడిన సంయుక్త బైజాంటైను-జార్జియను సైన్యంతో తలపడ్డారు. 1051–1052లో జరిగిన విధ్వంసం గురించి బైజాంటైను ప్రముఖుడు యూస్టాథియోసు బోయిలాసు ఆ ప్రాంతాన్ని "అసహ్యకరమైనది, అదుపు చేయలేనిది... పాములు, తేళ్లు, క్రూర మృగాలతో నిండి ఉంది" అని వర్ణించాడు. అరబు చరిత్రకారుడు ఇబ్ను అల్-అథీరు, ఇబ్రహీం 1,00,000 మంది బందీలను, 10,000 ఒంటెలు మోయతగినంత దోపిడీ సొమ్మును తిరిగి తీసుకువచ్చాడని రాశాడు.

1055లో తుఘ్రిలు బాగ్దాదు‌లోకి ప్రవేశించి అబ్బాసిదు ఖలీఫా ఆదేశం మేరకు బ్యూయిదు రాజవంశం ప్రభావాన్ని తొలగించాడు. ఇరాక్ 1135 వరకు సెల్జుక్ల నియంత్రణలో ఉంది.

#### అల్ప్ అర్స్లాను

చఘ్రి బేగు కుమారుడైన అల్ప్ అర్స్లాను 1064లో అర్మేనియా,  జార్జియాను, జోడించడం ద్వారా 1068లో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం మీద దండెత్తడం ద్వారా తుఘ్రిలు భూభాగాలను గణనీయంగా విస్తరించాడు. దీని నుండి ఆయన దాదాపు మొత్తం అనటోలియాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1071లో జరిగిన మంజికెర్టు యుద్ధంలో అర్స్లాను సాధించిన నిర్ణయాత్మక విజయం, అనటోలియా మీద టర్కిషు దండయాత్రకు బైజాంటైను ప్రతిఘటనను సమర్థవంతంగా నిర్వీర్యం చేసింది. అయినప్పటికీ జార్జియన్లు ఐబీరియా థీం‌ను సురక్షితం చేసుకోవడం ద్వారా అల్ప్ అర్స్లాను దండయాత్ర నుండి కోలుకోగలిగారు. అనటోలియా నుండి బైజాంటైను‌లు వైదొలగడంతో జార్జియా సెల్జుకు‌లతో మరింత ప్రత్యక్ష సంబంధంలోకి వచ్చింది. 1073లో గంజా డ్విను, డ్మానిసికి చెందిన సెల్జుకు అమీర్లు జార్జియా మీద దండెత్తి, పార్ట్సు‌ఖిసి యుద్ధంలో జార్జియాకు చెందిన రెండవ జార్జి చేతిలో ఓడిపోయారు. ఆయన కార్స్ కోటను విజయవంతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సెల్జుకు అమీరు అహ్మదు చేసిన ప్రతీకార దాడిలో క్వెలిస్టు‌సిఖే వద్ద జార్జియన్లు ఓడిపోయారు.

అల్ప్ అర్స్లాను తన తుర్కోమాను సేనాధిపతులను, తనకు విధేయులైన అతబెగు‌లుగా, పూర్వ బైజాంటైను అనటోలియాలో తమ సొంత రాజ్యాలను స్థాపించుకోవడానికి అధికారం ఇచ్చాడు. రెండు సంవత్సరాలలోపే తుర్కు‌మెను‌లు అనేక బెయిలికు‌ల క్రింద ఏజియను సముద్రం వరకు తమ నియంత్రణను స్థాపించారు: ఈశాన్య అనటోలియాలో సాల్టుకిడు‌లు, తూర్పు అనటోలియాలో షా-అర్మెను‌లు, మెంగ్యుజెకిడు‌లు, ఆగ్నేయ అనటోలియాలో ఆర్టుకిడు‌లు, మధ్య అనటోలియాలో డానిషు‌మెండిలు, పశ్చిమ అనటోలియాలో రూం సెల్జుకు‌లు (సులేమాను ఇబ్ను కుతుల్మిషు బెయిలికు, ఇది తరువాత మధ్య అనటోలియాకు తరలింది), ఇజ్మీరు (స్మిర్నా)లో స్మిర్నాకు చెందిన త్జాచాసు బెయిలికు.

#### 1వ మాలికు షా
అల్ప్ అర్స్లాను వారసుడైన మాలికు షా, ఆయన ఇద్దరు పర్షియను వజీర్లు; నిజాం అల్-ముల్కు, తాజు అల్-ముల్కు ఆధ్వర్యంలో సెల్జుకు రాజ్యం వివిధ దిశలలో విస్తరించింది. అరబు దండయాత్రకు ముందు నాటి పూర్వ ఇరాన్ సరిహద్దుల వరకు విస్తరించి తూర్పున చైనాతో పశ్చిమాన బైజాంటైను‌లతో సరిహద్దును పంచుకుంది. అనటోలియాలో ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించడం ప్రారంభించిన సులేమాను ఇబ్ను కుతల్మిషు‌కు వ్యతిరేకంగా ఐన్ సల్ము యుద్ధంలో మాలికు షా సోదరుడు తుతుషు సిరియాలో సెల్జుకు‌ల ప్రయోజనాలను కాపాడాడు. అయినప్పటికీ ఆ తర్వాత అనటోలియాలోని వివిధ టర్కిషు యుద్ధవీరులను నియంత్రణలోకి తీసుకురావడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ వారు చాలా వరకు తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలుపుకున్నారు. మాలికు‌షా రాజధానిని రే నుండి ఇస్ఫహాను‌కు మార్చాడు. ఇక్తా సైనిక వ్యవస్థ, బాగ్దాదు‌లోని నిజామియ్యా విశ్వవిద్యాలయాన్ని నిజాం అల్-ముల్కు స్థాపించాడు. మాలికు‌షా పాలన "గొప్ప సెల్జుకు" స్వర్ణయుగంగా పరిగణించబడింది. 1087లో అబ్బాసిదు ఖలీఫా ఆయనకు "తూర్పు, పశ్చిమ సుల్తాను" అనే బిరుదును ఇచ్చాడు.

అంతర్గతంగా మాలికు షా పాలనలో అత్యంత ప్రముఖమైన పరిణామం నిజాం అల్-ముల్కు అధికారం నిరంతరం పెరగడం. కొంతమంది సమకాలీన చరిత్రకారులు ఈ కాలాన్ని 'అల్-దవ్లా అల్-నిజామియ్యా', అంటే నిజాం రాజ్యం అని పేర్కొన్నారు. అయితే ఆధునిక పండితులు ఆయనను "సెల్జుకు సామ్రాజ్యానికి నిజమైన పాలకుడు" అని అభివర్ణించారు. 14వ శతాబ్దపు జీవితచరిత్రకారుడు సుబ్కి, నిజాం అల్-ముల్కు వజీరు పదవి "కేవలం వజీరు పదవి మాత్రమే కాదు. అది సుల్తానేటు కంటే ఉన్నతమైనది" అని పేర్కొన్నాడు. అయితే ఆయన కాలంలో హసను-ఇ సబాహు హష్షాషిను (హంతకులు) ఒక శక్తిగా ఎదగడం ప్రారంభించారు. వారు ఆయన పరిపాలనలోని అనేక ప్రముఖులను హత్య చేశారు; అనేక మూలాల ప్రకారం ఈ బాధితులలో నిజాం అల్-ముల్కు కూడా ఉన్నాడు.

#### అహ్మదు సంజరు

అహ్మదు 1వమాలికు షా కుమారుడు ప్రారంభంలో తన ముగ్గురు సోదరులు ఒక మేనల్లుడు అయిన 1వమహమూదు, బెర్క్యారుకు, 2వ మాలికు షా ముహమ్మదు 1వ తపారులకు వ్యతిరేకంగా వారసత్వ యుద్ధాలలో పాల్గొన్నాడు. 1096లో ఆయన సోదరుడు 1వ ముహమ్మదు చేత ఖొరాసను ప్రావిన్సు‌ను పరిపాలించే బాధ్యత ఆయన అప్పగించబడింది. తరువాతి కొన్ని సంవత్సరాలలో అహ్మదు సంజరు చాలా వరకు ఇరాన్ (పర్షియా) పాలకుడయ్యాడు. చివరికి 1118లో గ్రేటు సెల్జుకు సామ్రాజ్యానికి ఏకైక పాలకుడయ్యాడు. కానీ ఇరాకు‌లో 2వ మహమూదు రూపంలో ఒక అధీన సుల్తాను‌తో పరిపాలించాడు.

1141లో అహ్మదు కారా ఖితాను‌ల వల్ల ఏర్పడిన ముప్పును తొలగించడానికి సైన్యంతో ముందుకు సాగి, సమర్కండు సమీపంలో కత్వను యుద్ధంలో వారిని ఎదుర్కొన్నాడు. ఆయన తన సుదీర్ఘ కెరీరు‌లో మొదటి ఓటమిని చవిచూశాడు. దాని ఫలితంగా సిర్ దర్యా నదికి తూర్పున ఉన్న సెల్జుకు భూభాగం మొత్తాన్ని కోల్పోయాడు. 1153లో సెల్జుకు‌ల సొంత తెగ చేతిలో ఊహించని మరో ఓటమి ఫలితంగా సంజరు పాలనతో పాటు సెల్జుకు‌ల పాలన కూడా పతనమైంది. ఆ యుద్ధంలో సంజరు బందీగా పట్టుబడి 1156 వరకు చెరలో ఉన్నాడు. ఇది సామ్రాజ్యంలో గందరగోళానికి దారితీసింది – ఈ పరిస్థితిని తరువాత విజయం సాధించిన తుర్కు‌మెను‌లు సద్వినియోగం చేసుకున్నారు. వారి సైన్యాలు ఎలాంటి ప్రతిఘటన లేకుండా ఖొరాసాను‌ను ముట్టడించి, ఆ ప్రావిన్సు‌కు, సంజరు ప్రతిష్టకు అపారమైన నష్టాన్ని కలిగించాయి. సంజరు చివరికి 1156  శరదృతువులో చెర నుండి తప్పించుకున్నాడు. కానీ త్వరలోనే 1157లో మెర్వు‌లో మరణించాడు. ఆయన మరణానంతరం తుర్కికు పాలకులు, తుర్కు‌మెను గిరిజన దళాలు, ఇతర చిన్న రాజ్యాలు ఖొరాసాను కోసం పోటీపడ్డాయి. 1181లో ఖ్వారెజ్మియను సింహాసనానికి వారసుడిగా చెప్పుకున్న సుల్తాను షా, ఖొరాసాను ‌మీద నియంత్రణ సాధించాడు. అయితే 1192లో మెర్వు సమీపంలో ఘురిదు‌లు చేతిలో ఓడిపోయి. తన భూభాగాలను కోల్పోయాడు. ఆయన వారసుడైన టెకిషు 1200లో మరణించిన తర్వాత ఘురిదు‌లు పురాతన ఖుమెసు ప్రాంతంలోని బెస్తాం వరకు ఉన్న మొత్తం ఖొరాసాను‌ను తమ నియంత్రణలోకి తీసుకున్నారు ఆంఖుదు యుద్ధంలో (1204) ఘురిదు‌లు ఓడిపోయిన తర్వాత ఈ ప్రాంతాన్ని చివరకు ఖ్వారజ్మియన్లు జయించారు.

1221లో మెర్వు నగరాన్ని దోచుకుని, సమకాలీన ఆధారాల ప్రకారం 7,00,000 మందిని చంపిన టోలుయి నేతృత్వంలోని మంగోలులు అహ్మదు సంజరు సమాధిని ధ్వంసం చేశారు. ఇది ఖ్వారాజ్ము‌ మీద వారి వినాశకరమైన దండయాత్ర సమయంలో జరిగింది; అయితే, ఆధునిక పరిశోధనలు ఈ సంఖ్యలు అతిశయోక్తి అని భావిస్తున్నాయి.
### సామ్రాజ్యం విభజన
1092లో 1వ మాలికు‌షా మరణించినప్పుడు ఆయన సోదరుడు. నలుగురు కుమారులు సామ్రాజ్యాన్ని తమలో తాము పంచుకోవడం మీద కలహించుకోవడంతో సామ్రాజ్యం విడిపోయింది. అదే సమయంలో సులేమాను ఇబ్ను కుతల్మిషు కుమారుడు కిలిజు 1వ అర్స్లాను, మాలికు‌షా జైలు నుండి తప్పించుకుని తన తండ్రి పూర్వ భూభాగాలలో అధికారాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు. పర్షియాలో, మాలికు‌షా  నాలుగేళ్ల కుమారుడు 1వ మహమూదు సుల్తాను‌గా ప్రకటించబడ్డాడు. కానీ ఆయన పాలనను ఆయన ముగ్గురు సోదరులు ఇరాక్లో బెర్క్యారుకు, బాగ్దాదులో 1వ ముహమ్మదు, ఖొరాసనులో అహ్మదు సంజరు సవాలు చేశారు. అదనంగా మాలికు‌షా సోదరుడు 1వ టుటుషు I సింహాసనం మీద తన హక్కును ప్రకటించుకున్నాడు. కానీ 1096 ఫిబ్రవరిలో  బెర్క్యారుకుతో జరిగిన యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు. ఆయన మరణానంతరం ఆయన కుమారులు రద్వాను డుకాకు వరుసగా అలెప్పో, డమాస్కస్ వారసత్వంగా పొందారు. వారు కూడా ఒకరితో ఒకరు పోరాడుకున్నారు. ఇది సిరియాను ఒకరికొకరు విరోధులుగా ఉన్న ఎమీరు‌ల మధ్య మరింతగా విభజించింది. 

1118లో మూడవ కుమారుడు అహ్మదు సంజరు సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆయన మేనల్లుడు, 1వ ముహమ్మదు కుమారుడు, సింహాసనం మీద ఆయన హక్కును గుర్తించలేదు. 2వ మహమూదు తనను తాను సుల్తాను‌గా ప్రకటించుకుని బాగ్దాదు‌ఉలో రాజధానిని స్థాపించాడు. చివరికి 1131లో అహ్మదు సంజరు చేత అధికారికంగా పదవీచ్యుతుడయ్యాడు.

సెల్జుకు నామమాత్రపు భూభాగంలో ఈశాన్య సిరియా, ఉత్తర మెసొపొటేమియాలో ఆర్టుకిడ్సు ఉన్నారు; వారు 1098 వరకు జెరూసలేంను నియంత్రించారు. దానిష్మండు రాజవంశం తూర్పు అనటోలియా, ఉత్తర సిరియాలో ఒక రాజ్యాన్ని స్థాపించి, సల్తనతు ఆఫ్ రూంతో భూభాగం కోసం పోటీపడింది. కెర్బోఘా మొసులు, అటబేగుగా స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు.

### మొదటి క్రూసేడు (1095–1099)

మొదటి క్రూసేడు సమయంలో సెల్జుకు‌ల విచ్ఛిన్నమైన రాజ్యాలు క్రూసేడర్లకు వ్యతిరేకంగా సహకరించుకోవడం కంటే తమ సొంత భూభాగాలను ఏకీకృతం చేసుకోవడానికి తమ పొరుగువారి మీద నియంత్రణ సాధించడానికి సాధారణంగా ఎక్కువ ఆసక్తి చూపాయి. 1096లో వచ్చిన ప్రజల క్రూసేడును సెల్జుకు‌లు సులభంగా ఓడించారు. కానీ తదనంతర రాకుమారుల క్రూసేడు (మొదటి క్రూసేడు) సైన్యం పురోగతిని వారు ఆపలేకపోయారు. ఈ సైన్యం జెరూసలేంకు (అల్-ఖుద్సు) సాగే మార్గంలో నికేయా (ఇజ్నికు), ఐకోనియం (కొన్యా), సీజరియా మజాకా (కైసేరి), అంటియోకు (అంటాక్యా) వంటి ముఖ్యమైన నగరాలను స్వాధీనం చేసుకుంది. 1099లో క్రూసేడర్లు చివరకు పవిత్ర భూమిని స్వాధీనం చేసుకుని, మొదటి క్రూసేడరు రాజ్యాలను స్థాపించారు. క్రూసేడర్లు జెరూసలేంను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి కొద్దికాలం ముందు 1098లో దానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న ఫాతిమిదు లకు సెల్జుకు‌లు అప్పటికే జెరూసలేంను కోల్పోయారు.

ఎడెస్సా కౌంటీని దోచుకున్న తర్వాత సెల్జుకు కమాండరు ఇల్ఘాజీ క్రూసేడర్లతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. 1121లో ఆయన జార్జియా వైపు ఉత్తర దిశగా పయనించి తన అల్లుడు సదాఖాం గంజా సుల్తాను మాలికు నేతృత్వంలోని సైనికులతో సహా సుమారు. 250,000–350,000 సైన్యంతో జార్జియా రాజ్యాన్ని ముట్టడించాడు. జార్జియాకు చెందిన 4వ డేవిడు ఇల్గాజీ భారీ సైన్యంతో పోరాడటానికి 5,000 మోనస్పా గార్డులు, 15,000 కిప్‌చాకు‌లు, 300 అలను‌లు, 100 ఫ్రెంచి క్రూసేడర్లతో సహా 40,000 మంది జార్జియను యోధులను సమీకరించాడు. 1121 ఆగస్టు 12న జరిగిన డిడ్గోరి యుద్ధంలో సెల్జుకు‌లు ఓడిపోయారు. ఆ తర్వాత చాలా రోజుల పాటు వారిని వెంబడించిన జార్జియను అశ్విక దళం చేతిలో చిత్తుగా ఓడిపోయారు. ఈ యుద్ధం ఇల్గాజీ సైన్యాల నుండి ఒత్తిడికి గురవుతున్న క్రూసేడరు రాజ్యాలకు సహాయపడింది. లాటిను సంస్థానాల ప్రధాన శత్రువు బలహీనపడటం కింగ్ 2వ బాల్డ్విను ఆధ్వర్యంలోని జెరూసలేం రాజ్యానికి కూడా ప్రయోజనం చేకూర్చింది.

### రెండవ క్రూసేడు (1147–1149)
ఈ సమయంలో క్రూసేడరు రాజ్యాలతో సంఘర్షణ కూడా అడపాదడపా జరుగుతూ ఉండేది. మొదటి క్రూసేడు తర్వాత పెరుగుతున్న స్వతంత్ర అతబెగు‌లు భూభాగం కోసం ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడుతున్నప్పుడు ఇతర అతబెగు‌లకు వ్యతిరేకంగా క్రూసేడరు రాజ్యాలతో తరచుగా పొత్తు పెట్టుకునేవారు. మోసులు‌లో కెర్బోఘా తర్వాత జెంఘీ అతబెగు‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించి సిరియాలోని అతబెగు‌లను ఏకీకృతం చేసే ప్రక్రియను విజయవంతంగా ప్రారంభించాడు. 1144లో జెంఘీ ఎడెస్సాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఎందుకంటే కౌంటీ ఆఫ్ ఎడెస్సా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఆర్టుకిడ్సుతో పొత్తు పెట్టుకుంది. ఈ సంఘటన రెండవ క్రూసేడు‌ను ప్రారంభించడానికి దారితీసింది. జెంఘీ కుమారులలో ఒకడైన నూర్ అద్-దిన్ జంగీ, అలెప్పోకు అతబెగు‌గా తన తండ్రి తర్వాత బాధ్యతలు స్వీకరించి 1147లో వచ్చిన రెండవ క్రూసేడు‌ను వ్యతిరేకించడానికి ఆ ప్రాంతంలో ఒక కూటమిని ఏర్పాటు చేశాడు.

### సెల్జుకు సామ్రాజ్యం పతనం

అహ్మదు సంజరు ట్రాన్సోక్సియానాలోని కారా-ఖానిడు‌లు, ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని ఘురిడు‌లు, ఆధునిక కిర్గిస్తాను‌లోని కార్లుక్‌ల తిరుగుబాట్లను, అలాగే తూర్పున కారా-ఖితాయీల సంచార జాతుల దండయాత్రను అణచివేయడానికి పోరాడాడు. ముందుకు దూసుకువస్తున్న కారా-ఖితాయీలు మొదట తూర్పు కారా-ఖానిడు‌లను ఓడించారు. ఆ తర్వాత ఖుజాందు‌లో సెల్జుకు‌లకు సామంతులుగా ఉన్న పశ్చిమ కారా-ఖానిడు‌లను చిత్తుగా ఓడించారు. కారా-ఖానిడు‌లు సహాయం కోసం తమ సెల్జుకు అధిపతులను ఆశ్రయించారు. దీనికి సంజరు స్వయంగా సైన్యాన్ని నడిపించి కారా-ఖితాయీలకు వ్యతిరేకంగా స్పందించాడు. అయితే 1141 సెప్టెంబరు 9న కత్వాను యుద్ధంలో యెలు దాషి సైన్యం చేతిలో సంజరు సైన్యం నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయింది. సంజరు తన ప్రాణాలతో తప్పించుకోగలిగినప్పటికీ ఆయన భార్యతో సహా ఆయన బంధువులలో చాలామంది యుద్ధానంతరం బందీలుగా పట్టుబడ్డారు. తూర్పు నుండి ముంచుకొస్తున్న ముప్పును ఎదుర్కోవడంలో సంజరు విఫలమైన ఫలితంగా సెల్జుకు సామ్రాజ్యం సిర్ దర్యా నది వరకు ఉన్న తన తూర్పు ప్రావిన్సులన్నింటినీ కోల్పోయింది. పశ్చిమ కారా-ఖానిడు‌ల సామంత్వం కారా-ఖితాయీలచే చేజిక్కించుకోబడింది. వీరిని చైనీసు చరిత్ర రచనలో పశ్చిమ లియావో అని కూడా పిలుస్తారు.

### ఖ్వారెజ్ము - అయ్యూబిడు‌లచే ఆక్రమణ
1153లో ఓఘుజు టర్కులు తిరుగుబాటు చేసి సంజరు‌ను బంధించారు. ఆయన మూడు సంవత్సరాల తర్వాత తప్పించుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. కానీ ఒక సంవత్సరం తర్వాత మరణించాడు. జెంగిడు‌లు, ఆర్టుకిడు‌ల వంటి అతబెగు‌లు నామమాత్రంగా మాత్రమే సెల్జుకు సుల్తాను ఆధీనంలో ఉండేవారు. సాధారణంగా సిరియాను స్వతంత్రంగా పరిపాలించేవారు. 1157లో సంజరు మరణించినప్పుడు సామ్రాజ్యం మరింతగా విచ్ఛిన్నమైంది. అతబెగు‌లు వాస్తవానికి స్వతంత్రులయ్యారు.

విడిపోయిన రాజ్యాలు, రాజవంశాలలో ఇవి ఉన్నాయి:
* కెర్మాను సెల్జుకు సుల్తానేటు
* రూం  సుల్తానేటు (లేదా అనటోలియను సెల్జుకు‌లు). రాజధాని: ఇజ్నికు (నికేయా), తరువాత కొన్యా (ఐకోనియం)

రెండవ క్రూసేడు తర్వాత, ఫాతిమిదు భూభాగంలో ఈజిప్టు‌లో స్థిరపడిన నూర్ అద్-దిన్ సేనాధిపతి షిర్కుహు వారసుడిగా సలావుద్దీను వచ్చాడు. కాలక్రమేణా, సలావుద్దీను నూర్ అద్-దిన్‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు; ఆయన మరణానంతరం, సలావుద్దీను ఆయన వితంతువును వివాహం చేసుకుని సిరియాలో ఎక్కువ భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని అయ్యూబిడు రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.

ఇతర రంగాలలో జార్జియా రాజ్యం ఒక ప్రాంతీయ శక్తిగా ఎదగడం ప్రారంభించి గ్రేటు సెల్జుకు సామ్రాజ్యం ఖర్చుతో తన సరిహద్దులను విస్తరించింది. అనటోలియాలో 2వ లియో ఆధ్వర్యంలో సిలిసియాలోని ఆర్మేనియను రాజ్యం పునరుద్ధరణ సమయంలో కూడా ఇదే పరిస్థితి నెలకొంది. అబ్బాసిదు ఖలీఫా అల్-నాసిరు కూడా ఖలీఫా అధికారాన్ని తిరిగి స్థాపించడం ప్రారంభించి ఖ్వారెజ్ము ‌షా తకాషుతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు.

కొద్ది కాలం పాటు 3వ తోఘ్రులు అనటోలియా మినహా అన్ని సెల్జుకు భూభాగాలకు సుల్తాను‌గా ఉన్నాడు. ఆయన తన పాలనను నగరాలను జయించడంలో గడిపాడు. ఈ క్రమంలో రే కోటను ధ్వంసం చేశాడు. కానీ ఏ నగరాన్ని కూడా పునర్నిర్మించేంత కాలం తన ఆధీనంలో ఉంచుకోలేకపోయాడు. అయితే 3వ తోఘ్రులు ఖ్వారజ్మియన్ సామ్రాజ్యం షా అయిన అలా అల్-దిన్ టెకిషు చేతిలో ఓడిపోయాడు. సెల్జుకు సామ్రాజ్యం చివరకు 1194లో పతనమైంది. పూర్వ సామ్రాజ్యంలో అనటోలియాలోని సల్తనతు ఆఫ్ రూం మాత్రమే మిగిలి ఉంది.

ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం ఈ ప్రాంతంలో ఆధిపత్య శక్తిగా అవతరించింది. కానీ 1219–1220లో జరిగిన ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం మీద మంగోలు దండయాత్ర దానిని త్వరలోనే నాశనం చేసింది.

అనటోలియాలో సెల్జుకు‌ల చివరి అవశేషాలైన సల్తనతు ఆఫ్ రూం కూడా 1260వ దశకంలో జరిగిన అనటోలియా మీద మంగోలు దండయాత్రలతో అంతమైంది. 'బెయిలిక్సు' అని పిలువబడే చిన్న ఎమిరేటులుగా విభజించబడింది.  ఒట్టోమన్లు, చివరికి అధికారంలోకి వచ్చి మిగిలిన వాటిని జయించింది.

## పరిపాలన

1వ మాలికు‌షా పాలనలో సెల్జుకు శక్తి నిజంగా దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉంది. కారాఖానిడు‌లు, గజ్నవిడు‌లు ఇద్దరూ సెల్జుకు‌ల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించవలసి వచ్చింది.  పురాతన ససానియను సామ్రాజ్యాలైన ఇరాన్, ఇరాక్‌ మీద సెల్జుకు ఆధిపత్యం స్థాపించబడింది. ఇందులో అనటోలియా, సిరియా, అలాగే మధ్య ఆసియా, ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కొన్ని భాగాలు కూడా ఉన్నాయి. వారి పాలన టర్కికు, మంగోలు సంచార సంస్కృతులలో సాధారణంగా ఉండే గిరిజన సంస్థాగత నమూనా మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఇది ఒక 'కుటుంబ సమాఖ్య' లేదా 'అప్పనేజు రాజ్యం'ను పోలి ఉండేది. ఈ సంస్థాగత నమూనా ప్రకారం ఆధిపత్య కుటుంబంలోని ప్రముఖ సభ్యుడు తన సామ్రాజ్యంలోని భాగాలను కుటుంబ సభ్యులకు స్వయంప్రతిపత్తి గల అప్పనేజు‌లుగా కేటాయించేవాడు.

## రాజధాని నగరాలు
సెల్జుకు‌లు 1040 - 1157 మధ్య ఇస్లామికు మధ్య ఆసియా, మధ్యప్రాచ్యం మీద పూర్తి నియంత్రణను కలిగి ఉన్నారు. దాని చరిత్రలో చాలా వరకు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ, తూర్పు అర్ధ భాగాలుగా విభజించబడింది. దానికి ఒకే రాజధాని లేదా రాజకీయ కేంద్రం లేదు. తూర్పున, సెల్జుకు పాలనకు ప్రధాన కేంద్రం ప్రస్తుత తుర్కు‌మెనిస్తాను‌లోని మెర్వు. పశ్చిమాన, సెల్జుకు పాలకులు కాలానుగుణంగా నివసించిన వివిధ నగరాలు రాజధానులుగా పనిచేశాయి: రే, ఇస్ఫాహాను, బాగ్దాదు, తరువాత, హమదాను. ఈ పశ్చిమ భూభాగాలను ఇరాక్ సుల్తానేటు అని పిలిచేవారు. 1118 తర్వాత ఇరాకు‌లోని సెల్జుకు పాలకులు, ఎక్కువగా మర్వ్ నుండి పరిపాలించిన, 'అల్-సుల్తాన్ అల్-అజం ', అంటే 'మహోన్నత సుల్తాను' అనే బిరుదుతో పిలువబడిన సెల్జుకు సుల్తాను సంజరు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు. ఇరాక్‌లోని సెల్జుకు పాలకులను తరచుగా 'చిన్న సెల్జుకు‌లు' అని పేర్కొనేవారు. 

## సంస్కృతి - భాష
సెల్జుకు సామ్రాజ్యం సైద్ధాంతిక స్వరూపంలో ఎక్కువ భాగం అంతకు ముందున్న సమానిదు, గజ్నవిదు రాజ్యాల నుండి ఉద్భవించింది, ఇవి అబ్బాసిదు ఖలీఫా పర్షియను-ఇస్లామికు సామ్రాజ్య వ్యవస్థ నుండి వెలువడ్డాయి. ఈ పర్షియను-ఇస్లామికు సంప్రదాయం, ఇస్లామికు చట్రంలోకి మలచబడిన ఇస్లాం పూర్వ ఇరానియను రాజరిక భావనల మీద ఆధారపడి ఉంది. సెల్జుకు‌లు ఉపయోగించిన ప్రజా చిహ్నాలలో టర్కికు మూలాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది తుఘ్రా. సెల్జుకు సామ్రాజ్యం ప్రజలు ఈ పర్షియను-ఇస్లామికు సంప్రదాయాన్ని స్టెప్పీ ఆచారాల కంటే చాలా ముఖ్యమైనదిగా భావించి ఉంటారు.

అత్యంత పర్షియను ప్రభావానికి లోనైన  సంస్కృతిలో భాషా , భాష, సెల్జుకు‌లు టర్కో-పర్షియను సంప్రదాయం అభివృద్ధిలో కూడా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. ఇది పర్షియను సంస్కృతిని అనటోలియాకు కూడా ఎగుమతి చేసింది. సెల్జుకుల పాలనలో, నిజాం అల్-ముల్కు రచించిన ప్రముఖ *సియాసతు‌నామా* (రాజకీయాల గ్రంథం) వంటి 'రాకుమారుల కోసం అద్దాలు' శైలిలో రాజకీయాల గురించి బోధించే పుస్తకాల కోసం కూడా పర్షియను భాష ఉపయోగించబడింది. ఈ కాలంలో ఈ రకమైన పుస్తకాలు ఇస్లామికు ప్రవక్త ముహమ్మదు,  ఆయన వారసుల ఆధారంగా ఆదర్శవంతమైన ప్రభుత్వం లేదా సస్సానియను చక్రవర్తి ఖోస్రో I (పాలన|531|579) వంటి ఇస్లామికు, ఇరానియను సంప్రదాయాలను స్పృహతో ఉపయోగించుకున్నాయి.

వారి చాలా నాణేల మీద, సెల్జుకు సుల్తానులు ససానియను బిరుదైన 'షహను‌షా' (రాజులకు రాజు)ను ఉపయోగించారు. పాత బుయిదు బిరుదైన "ఇస్లాం షహను‌షా"ను కూడా ఉపయోగించారు. సెల్జుకు కుటుంబానికి చెందిన చిన్న రాకుమారులు 'మాలికు' అనే బిరుదును ఉపయోగించారు. ఖలీఫాల మాదిరిగానే, సెల్జుకులు కూడా ఒక సుసంపన్నమైన పర్షియను పరిపాలనా వ్యవస్థపై ఆధారపడ్డారు. పొరుగు రాజ్యాల దండయాత్రలను తిప్పికొట్టాలనే వ్యూహాత్మక సైనిక ప్రయోజనం కోసం, సామ్రాజ్యం వాయువ్య సరిహద్దు ప్రాంతాలలో టర్కికు తెగల స్థిరనివాసం, ఆ ప్రాంతాల క్రమమైన టర్కీకరణకు దారితీసింది.  12వ శతాబ్దపు కవి నిజామీ అరూజీ  అభిప్రాయంప్రకారం సెల్జుకు సుల్తానులందరికీ కవిత్వం మీద మక్కువ ఉండేది, వారి పోషణలో వ్రాయబడిన పర్షియను పద్యాల పెద్ద సంకలనం ద్వారా ఇది రుజువవుతుంది. ఇది తుఘ్రిలు కాలంలోనే ప్రారంభమైంది. ఆయన పద్యాలను అర్థం చేసుకోలేకపోయినప్పటికీ, ఫఖ్రుద్దీను అసదు గుర్గానీ, బఖార్జీ వంటి కవులచే అరబికు, పర్షియను భాషలలో ప్రశంసించబడ్డాడు. చివరి సెల్జుకు సుల్తాను 3వ తుఘ్రిలు తన పర్షియను కవిత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు.  జహీర్ అల్-దిన్ నిషాపురి రచించిన సల్జుకు-నామా, ఇది బహుశా 3వ తుఘ్రిలుకి అంకితం చేయబడింది, సెల్జుకు కుటుంబం ఇప్పుడు సంభాషణ కోసం పర్షియను భాషను ఉపయోగించిందని ఆ భాషలోనే తమ పూర్వీకుల విజయాల గురించి కూడా నేర్చుకున్నారని సూచిస్తుంది. 

తుఘ్రిలు తన కోసం అరబికు  పర్షియను భాషల నుండి టర్కిషు భాషలోకి అనువదించడానికి తన వజీరు మీద ఆధారపడ్డాడు. ఖలీఫా కుమార్తెతో తుఘ్రిలు వివాహంలో ఓఘుజు పాటలు పాడబడ్డాయి. తరువాత సుల్తాను‌లు, మహమూదు వంటివారు, పర్షియను‌తో పాటు అరబికు కూడా మాట్లాడగలిగేవారు. అయినప్పటికీ వారు తమలో తాము టర్కిషు భాషనే ఉపయోగించారు. టర్కిషు భాష ప్రాముఖ్యతకు అత్యంత ముఖ్యమైన సాక్ష్యం, మహమూదు అల్-కాష్గరీచే బాగ్దాద్‌లో ఖలీఫా అల్-ముక్తాది కోసం సంకలనం చేయబడిన విస్తృతమైన టర్కిషు-అరబికు నిఘంటువు, లేదా 'దివాన్ లుఘాతు అల్-తుర్కు'. అయితే, ఈ దివాను కాకుండా, సెల్జుకు సామ్రాజ్యం నుండి టర్కిషు భాషలో వ్రాయబడిన ఏ రచనలూ మిగిలిలేవు. 'మాలిక్‌నామా' టర్కిషు మౌఖిక కథల నుండి సంకలనం చేయబడినప్పటికీ అది పర్షియను, అరబికు భాషలలో వ్రాయబడింది.

స్టెప్పీ సంప్రదాయాలు సెల్జుకు వివాహాల మీద ప్రభావం చూపాయి. తుఘ్రిలు తన సోదరుడు చఘ్రి వితంతువును వివాహం చేసుకున్నాడు, ఇది ఇస్లాంలో అసహ్యించుకోబడిన ఆచారం. సెల్జుకు వేడుకలు అబ్బాసిదు నమూనా మీద ఆధారపడి ఉండేవి. కానీ కొన్నిసార్లు పురాతన ఇరానియను వేడుకలను కూడా పాటించేవారు. 1091లో ఒక రాత్రి 1వ మాలిక్-షా ఆదేశాల మేరకు బాగ్దాదు అంతా కొవ్వొత్తులతో వెలిగించబడింది. ఇది జొరాస్ట్రియను ఆచారమైన 'సాధక్'ను పోలి ఉంది.

## మతం

985లో  సెల్జుకు‌లు జెండు నగరానికి వలస వెళ్లి అక్కడ ఇస్లాం మతంలోకి మారారు. సెల్జుకు టర్కులు పర్షియాలోకి రావడం, వారు మదర్సాల నిర్మాణానికి ప్రోత్సాహం ఇవ్వడం వల్ల సున్నీ ఇస్లాం ఇస్లాంలో ఆధిపత్య శాఖగా మారింది. సుల్తాను సంజరు మరణం వరకు, సెల్జుకు‌లు భక్తిపరులైన సున్నీలు, 10వ శతాబ్దం నుండి ఇరాక్, పశ్చిమ పర్షియాలో సున్నీ ఇస్లాంను పునఃస్థాపించారు.

1046లో తుఘ్రిలు నిషాపూరు‌లో మదర్సా అల్-సుల్తానియాను నిర్మించాడు, అయితే చఘ్రి బేగు మెర్వు‌లో ఒక మదర్సాను స్థాపించాడు. తుఘ్రిలు, అల్ప్ అర్స్లాన్ ఈ మదర్సాల కోసం హనాఫీ 'ఖాజీలు' , బోధకులను ఎంచుకున్నారు. 1063 నాటికి సెల్జుకు యువరాజులచే స్థాపించబడిన ఇరవై ఐదు మదర్సాలు పర్షియా, ఖొరాసాను అంతటా విస్తరించి ఉన్నాయి. 12వ శతాబ్దంలో బాగ్దాదు‌లో ముప్పైకి పైగా మదర్సాలు ఉండేవి.

1056లో తుఘ్రిలు బాగ్దాదు‌లో కొత్తగా నిర్మించిన ఒక నివాస ప్రాంతంలో ఒక శుక్రవార మసీదును నిర్మించాడు. ఆ ప్రాంతం ఒక గోడతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. తరచుగా హింసాత్మక సంఘటనలు జరుగుతున్నందున ఈ కొత్త ప్రాంతం షియా వర్గాన్ని సున్నీల నుండి వేరు చేసింది. తుఘ్రిలు, వజీరు, హనాఫీ సున్నీ అయిన అల్-కుందూరి ప్రభావంతో, అష్అరీ, ఇస్మాయిలీ షియాలను ఖురాసాను నుండి బహిష్కరించారు. సెల్జుకు మసీదులలో శుక్రవార ప్రసంగాలలో వారిని శపించారు. అల్-కుందూరి వజీరు పదవీకాలంలో అష్అరీలను, షరీఫీలను హింసించారు. అయితే నిజాం అల్-ముల్కు వజీరు పదవీకాలంతో ఇది ముగిసింది. అల్-కుందూరి వజీరు పదవీకాలంలోనే ఇస్లామికు పండితుడైన అల్-జువైనీ మక్కా, మదీనాకు పారిపోవలసి వచ్చింది. 1065లో అల్ప్ అర్స్లాను జార్జియా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక దండయాత్ర చేసి, టిబిలిసిని తన ఆధీనంలోకి తీసుకుని ఆ నగరంలో ఒక మసీదును నిర్మించాడు.

1092లో మాలికు-షా బాగ్దాదు‌లో జామీ అల్-సుల్తాను మసీదును నిర్మించాడు. రాజధాని ఇస్ఫాహాను‌లో, మాలికు-షా దిజ్‌కుహు సమీపంలో ఒక మదర్సా, ఒక కోట, ఒక దుర్గాన్ని నిర్మించాడు. మాలికు-షా మరణం తరువాత, కుటుంబ అంతర్యుద్ధం కారణంగా మతపరమైన పోషణ నుండి దృష్టిని మళ్లించింది. ఇది మసీదులు, మదర్సాల నిర్మాణాన్ని నెమ్మదింపజేసింది. . అయినప్పటికీ 1130లో సెల్జుకు సుల్తాను సంజరు సమర్కండు‌‌లో కుథమియ్యా మదర్సా నిర్మాణానికి ఆదేశించాడు.

సెల్జుకు సుల్తానులు మతపరమైన భవనాలను నిర్మించడంలో గొప్పవారు అయినప్పటికీ, సెల్జుకు వజీర్లు కూడా ఏమాత్రం తీసిపోలేదు. సెల్జుకు వజీరు, నిజాం అల్-ముల్కు, 1063లో బాగ్దాదు‌లో 'నిజామియా' అని పిలువబడే మొదటి మదర్సాను స్థాపించాడు. ఆయన నిర్మించిన మదర్సాలలో, ఆయన షాఫీలకు పోషణ కల్పించాడు. వజీరు తాజ్ అల్-ముల్క్, మాలిక్-షా భార్య, టెర్కెను ఖాటూన్, నిజాం అల్-ముల్కు 'నిజామియా'తో పోటీపడటానికి ఒక మదర్సా నిర్మాణానికి పోషణ కల్పించారు.

### ఇరాక్‌లోని అబ్బాసిదుల మీద నియంత్రణ (1055–1135)
ఓఘుజు టర్కు తుఘ్రిలు బేగు షియా బుయిదు రాజవంశంను తరిమివేసినప్పటి నుండి ఇరాకు ప్రాంతం 1055 నుండి 1135 వరకు సెల్జుకు సామ్రాజ్యం నియంత్రణలో ఉంది. తుఘ్రిలు బేగ్ 1055లో బాగ్దాదు‌లోకి ప్రవేశించాడు. సుల్తాను, అబ్బాసిదు ఖలీఫాకు రక్షకుడు అనే బిరుదులను స్వీకరించిన మొదటి సెల్జుకు పాలకుడు ఆయనే. ఆ సమయం నుండి అబ్బాసిదు‌లు సెల్జుకు‌ల చేతిలో కేవలం కీలుబొమ్మలుగా మిగిలారు. 1058లో అబ్బాసిదు ఖలీఫా తుఘ్రిలు‌కు "తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల రాజు" అనే బిరుదును ప్రదానం చేశాడు. తద్వారా ఆయన అధికారికంగా అబ్బాసిదు ఖలీఫా ఖైంకు లౌకిక రక్షకుడిగా అయ్యాడు. మొహమ్మదు 1వ తపారు (1082–1118 CE) పాలనలో ఇరాకు గ్రేటు సెల్జుకుల నియంత్రణలో ఉంది. కానీ 1119 నుండి ఆయన 14 ఏళ్ల కుమారుడు  2వ మహమూదు (1118–1131) పాలన ఇరాక్‌‌కు మాత్రమే పరిమితం కాగా, సంజరు సామ్రాజ్యం మిగిలిన ప్రాంతాల మీద నియంత్రణ సాధించాడు.

ప్రపంచ ఆధిపత్యాన్ని సాధించాలనుకున్న అబ్బాసిదు ఖలీఫా అల్-ముస్తర్షిదు (1118–1135) ఆశయాలను ఎదుర్కోవడానికి 1124లో మహమూదు వాసితు నగరాన్ని ఇమాదు అల్-దిన్ జెంగీకి 'ఇక్తా'గా మంజూరు చేశాడు. 1126లో బాగ్దాదు, మొత్తం ఇరాక్‌తో పాటు బస్రా సైనిక గవర్నరు‌షిపు‌ను ఆయనకు ప్రదానం చేశాడు. 1127లో ఇమాదు అల్-దిన్ జెంగీ మొసులు గవర్నరు‌గా నియమించబడ్డాడు. అక్కడ జెంగిదు రాజవంశం మొసులు అటబెగు‌డం  ఏర్పడింది. 1124లో సుల్తాను మహమూదు వాసితు నగరాన్ని ఇమాదు అల్-దిన్ జంగీకి ఇక్తాగా మంజూరు చేశాడు. 1127లో బాగ్దాదు, ఇరాక్‌తో పాటు బస్రా సైనిక గవర్నరు‌షిపు‌ను ఆయనకు ప్రదానం చేశాడు. ఇటువంటి నియామకాల వెనుక ఉన్న కారణం ఆ సమయంలో ప్రపంచవ్యాప్త ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించాలని కోరుకున్న అబ్బాసిదు ఖలీఫా అల్-ముస్తర్షిదు (1118–1135)ను అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నించడమే. నిజానికి సంజరు అత్యవసరంగా బాగ్దాదు‌కు పంపిన మహమూదు, ఖలీఫాకు వ్యతిరేకంగా చేసిన పోరాటంలో జంగీ చేసిన ప్రయత్నాలు సుల్తాను విజయం సాధించేలా చేశాయి. ఖలీఫా  ఏకైక అధికారం, ఆధిపత్య వాదనలను దెబ్బతీయడంలో ఆయన తన వంతు కృషి చేశాడు. 1127లో అదే సంవత్సరంలో మోసులు గవర్నరు అక్-సుంకురు ఎల్-పోర్సుకి, ఆయన వారసుడు  కుమారుడు మసూదు మరణించిన తరువాత, జంగీ మోసులు గవర్నరు‌గా నియమించబడ్డాడు. ఆయన అల్-జజీరా, ఉత్తర సిరియాకు కూడా బాధ్యత వహించాడు. సుల్తాను మహమూదు తన ఇద్దరు కుమారులు, ఫర్రుఖు షా, అల్పార్స్లాను‌లకు ఆయనను అతబెగు‌గా నియమించడానికి ఆమోదం తెలిపాడు. ఈ విధంగా మోసులు అతబెగు‌డం ఏర్పడింది. 1135లో అబ్బాసిదు‌లు, సెల్జుకు‌ల మధ్య ప్రత్యక్ష సైనిక ఘర్షణతో అబ్బాసిదు‌ల మీద సెల్జుకు నియంత్రణ ముగిసింది: బాగ్దాదు గోడలను పునర్నిర్మించి, అనేక శతాబ్దాల తర్వాత ఖలీఫా పాలనను పునఃస్థాపించిన తర్వాత, అల్-ముస్తర్షిదు తన అధీనంలో ఉన్న ఇరాకు సెల్జుకు సుల్తాను మసూదు‌ను యుద్ధంలో ఎదుర్కొన్నాడు. ఖలీఫా ఓడిపోయి బందీగా పట్టుబడ్డాడు. 1135లో బందీగా ఉన్నప్పుడే మరణించాడు, కానీ అల్-ముస్తర్షిదు వారసులతో సంఘర్షణలు కొనసాగాయి. మసూదు 1136లో బాగ్దాదు ముట్టడిలో బాగ్దాదు‌ను క్లుప్తంగా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఖలీఫా అల్-రషీదు బిల్లాను పదవీ విరమణ చేయమని బలవంతం చేశాడు. కానీ తదుపరి ఖలీఫా, అల్-ముక్తాఫీ (1136–1160), ఉన్నత స్థాయి స్వాతంత్ర్యాన్ని పునరుద్ధరించగలిగాడు. 1157లో సెల్జుకు‌ల బాగ్దాదు ముట్టడిని విజయవంతంగా ప్రతిఘటించాడు.

## సైన్యం
### సాధారణ అవలోకనం

తొలి సెల్జుకు‌ల సైన్యం, శాస్త్రీయ అబ్బాసిదు కాలం నాటి ప్రసిద్ధ టర్కికు సైన్యానికి భిన్నంగా ఉండేది. వారి మొదటి దండయాత్రలు ప్రణాళికాబద్ధమైన సైనిక విజయాల కంటే, వారి కుటుంబాలు, పశువులతో కూడిన ఒక గొప్ప సంచార వలసలా ఉండేవి. వారు వృత్తిపరమైన సైన్యం కాదు; అయితే, దాదాపు వయోజన తుర్కు‌మెను పురుషులందరికీ యుద్ధం ఒక జీవన విధానంగా ఉండేది.

సెల్జుకు వజీరు నిజాం అల్-ముల్కు అభిప్రాయం ప్రకారం 1వ మాలిక్-షా పాలన నాటికి, చక్రవర్తికి తన ఆధీనంలో ఒక పెద్ద సైన్యం ఉండేది. అందులో తుర్కు‌మెను‌లు, మామ్లూకు‌లు, ఒక శాశ్వత సైన్యం, పదాతిదళం, సుల్తాను వ్యక్తిగత అంగరక్షకులు ఉండేవారు. నిజాం అల్-ముల్కు మాలికు-షా సైన్యాన్ని 400,000 మందిగా అంచనా వేశాడు. ఈ సంఖ్యను 70,000కు తగ్గించడానికి తాజు అల్-ముల్కు ప్రవేశపెట్టిన ఖర్చు తగ్గింపు ప్రణాళికలను తరచుగా వ్యతిరేకించాడు.

### తుర్కు‌మెను‌లు
సెల్జుకు సామ్రాజ్యానికి ఇరానియను ధోరణికి గొప్ప సమర్థకుడైన వజీరు నిజాం అల్-ముల్కు, ఈ రాజవంశం తుర్కు‌మెను‌లకు రుణపడి ఉందని అంగీకరించాడు. సెల్జుకు రాజ్యం స్థాపించబడిన తర్వాత, అనటోలియాలో సెల్జుకు విస్తరణకు తుర్కు‌మెను‌లు చోదక శక్తిగా కొనసాగారు. అయితే 1వ మాలిక్-షా పాలన తర్వాత రాజ్యంలోని జిబాలి ప్రాంతంలో ముఖ్యంగా వారి సాంప్రదాయ కేంద్రాలైన రే, హమదాను, హుల్వాను‌లలో తుర్కు‌మెను‌ల ప్రస్తావనలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి.

తుర్కు‌మెను‌లను నియంత్రించడం కష్టంగా ఉండేది. వారు క్రమశిక్షణ లేని దోపిడీకి పాల్పడేవారు. అయితే అతిపెద్ద సమస్య వారి పశువుల కోసం పచ్చిక బయళ్ల మీద ఆధారపడటం. సెల్జుకు రాజ్యంలో భాగమైన చాలా ప్రాంతాలు సంచార సైన్యానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి పర్యావరణపరంగా సరిపోనివి. తుర్కు‌మెను‌ల పరిమితులను అరబ్బు పండితుడు సిబ్తు ఇబ్ను అల్-జౌజీ నైపుణ్యంగా వివరించాడు:

టర్కుమెను‌లు ఇంటికి తిరిగి వెళ్లాలని పట్టుబట్టడం వల్ల సుదీర్ఘ సైనిక దండయాత్రలను నిలిపివేయవలసి వచ్చింది. టర్కుమెనుల డిమాండ్లను తీర్చడానికి అనుగుణంగా దండయాత్రలను ప్రణాళిక చేయవలసి వచ్చింది. టర్కుమెనుల స్వల్పకాలిక అవసరాలు దీర్ఘకాలిక సైనిక ప్రణాళికలను సాధించలేనివిగా చేశాయి.

### ఇక్తా సైన్యం
గతంలో ప్రాచీన ఇస్లామికు రాజ్యాలు ఉపయోగించిన ఈ వ్యవస్థ, గొప్ప సెల్జుకు కాలంలో సుల్తాను 1వ మాలికు-షా పాలనలో సైనిక ప్రయోజనాల కోసం స్థాపించబడింది. సైనిక రంగంలో ఒక ముఖ్యమైన స్థానాన్ని పొందింది. ఈ వ్యవస్థను ఉపయోగించి గొప్ప సెల్జుకు‌లు స్థాపించిన సైన్యాన్ని ఇక్తా సైన్యం అని పిలిచేవారు. వజీరు నిజాం అల్-ముల్కు చేత పునర్వ్యవస్థీకరించబడిన ఇక్తా వ్యవస్థ, సైనికులకు శిక్షణ ఇవ్వడంతో పాటు ఈ భూముల శ్రేయస్సును కూడా పెంచింది. సంజరు కాలంలో ఇక్తా వ్యవస్థ కేంద్రీకరణ ఉద్యమాలకు గురైంది. ఈ సైన్యం ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, తిమారు సైన్యంను పోలి ఉండేది.

### ప్యాలెసు గిల్మాన్సు లేదా స్పెషలు ఆర్మీ
ప్యాలెసు గిల్మాన్సు లేదా ప్రత్యేక సైన్యం అనేవి సెల్జుకు కాలంలో రాజ్యం ద్వారా చెల్లించబడిన సామ్రాజ్య రాజభవనాన్ని, సుల్తాను‌ను రక్షించే బాధ్యతను వహించిన సైనిక దళాలు. ఈ దళాలు యుద్ధాలు, పోరాటాల సమయంలో సెల్జుకు సుల్తాను వ్యక్తిగత గార్డుగా కూడా పనిచేశాయి. ఉదాహరణకు మంజికెర్టు యుద్ధంలో 4,000 మంది గిల్మాను‌లు సెల్జుకు సుల్తాను ఆల్పు అర్స్లాను కేంద్ర సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.  ఇంకా ఈ దళాలు సిఫీ మూలానికి చెందినవి. 
#### మామ్లుకు‌లు
సంచార తుర్కు‌మెను దళాలకు ప్రత్యామ్నాయం మామ్లుకు‌లు. టర్కికు తరచుగా సంచార మూలానికి చెందినప్పటికీ మామ్లుకు‌లు సంచార జీవితాన్ని గడపకపోవడంతో పచ్చిక బయళ్ల మీద ఆధారపడటం లేదు. గతంలో మామ్లుకు‌లు తరువాతి అబ్బాసిదు, సమానిదు  ఘజ్నావిదు సైన్యాలను ఏర్పాటు చేశారు. వాస్తవానికి, ఘజ్నావిదు రాజవంశం కూడా మమ్లుకు మూలానికి చెందినది. 

ఇస్లామికు చరిత్రలోని ఇతర కాలాల నుండి మామ్లుకు నియామక ప్రక్రియ బాగా తెలుసు. కానీ సెల్జుకు‌లకు నేరుగా సంబంధించిన సమాచారం దాదాపుగా లేదు. మామ్లుకు‌ల ప్రధాన మూలం బహుశా స్టెప్పీకి వెళ్లడం. దాడులకు ప్రత్యామ్నాయం బానిస వ్యాపారులు, వివిధ డీలర్ల నుండి వాటిని కొనుగోలు చేయడం. ఇది ఒక వ్యాపారి, ముహమ్మదు 1వ టాపరు మధ్య బానిస వివాదం నుండి రుజువు చేయబడింది.

### ఉత్తరాధికార రాజ్యాల సైన్యం
సెల్జుకు సామ్రాజ్యం (ఇది 1194లో ముగిసింది) తర్వాత వెంటనే వచ్చిన కాలం నుండి సైనిక ప్రముఖుల అనేక చిత్రణలు మనకు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఎందుకంటే సుమారు 1200వ సంవత్సరం నుండి చిత్రాలతో కూడిన చేతివ్రాత ప్రతులు పెద్ద ఎత్తున ప్రాచుర్యం పొందడం ప్రారంభించాయి. సెల్జుకు శైలి సైనిక పరికరాలు 13వ శతాబ్దంలో టర్కికు సెల్జుకు అనంతర వారసత్వ రాజ్యాలలో (సాధారణంగా "సెల్జుకు కాలం" అనే పదంలో చేర్చబడ్డాయి), అంటే సెల్జుకు రూం, జెంఘీదులు, ఆర్టుకిడ్లు లేదా ఖ్వారేజ్మియన్లు వంటి వాటిలో కొనసాగాయి. వారి చేతివ్రాత ప్రతులలో నమోదు చేయబడ్డాయి. 


File:Varka and Golshah. Battle scene 1. Mid 13th century Seljuk Anatolia.jpg |యుద్ధ దృశ్యం, 'వర్కా, గోల్షా*లో, 13వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నాటి సెల్జుకు అనటోలియా
File:Turkic guard in Preaching scene at Rayy in maqāma 21 (fols. 58v–59r, douvle-page spread as a unit), Maqamat al-Harari 1237.jpg|*మకామతు అల్-హరిరి*లో, రక్షకులతో ఉన్న ఒక టర్కికు *అమీరు*, రే, ఇరాన్‌లో, 1237లో *షర్బుషు* శిరస్త్రాణం, ముప్పావు పొడవు వస్త్రం, బూట్లు ధరించి ఉన్నాడు. 
File:Varka and Golshah. Battle scene 3. Mid 13th century Seljuk Anatolia.jpg |'వర్కా, గోల్షా'లో గుర్రపు యోధుల ద్వంద్వ యుద్ధం, 13వ శతాబ్దం మధ్యకాలం సెల్జుకు అనటోలియా
</gallery>

== వాస్తుశిల్పం ==

సెల్జుకు పాలన కాలంలో [[మసీదు]]లు, [[మదరసా]]లు నిర్మించబడ్డాయి, అలంకరించబడ్డాయి. సామూహిక మసీదులు మరమ్మతులు చేయబడ్డాయి. పునర్నిర్మించబడ్డాయి లేదా పూర్తిగా కొత్తగా నిర్మించబడ్డాయి. సెల్జుకు సుల్తాను సాంప్రదాయ ఇస్లామికు శాస్త్రాల బోధనను ప్రోత్సహించడానికి అనేక మదరసాలను కూడా నిర్మించాడు. వాస్తుశిల్పంలో ఈ పరిణామాలు సెల్జుకు రాజవంశం ఇస్లాం మీద దృష్టి, ముస్లిం సాంప్రదాయవాదాన్ని ప్రోత్సహించడం, సూఫీ మతం, [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ మతం]] కలయికకు అనుగుణంగా ఉన్నాయి.
మొత్తంమీద సెల్జుకు కాలానికి ఆపాదించబడిన వాస్తుశిల్పం, సెల్జుకు పాలనలో సృష్టించబడిన ఇతర కళల మాదిరిగానే విస్తృతమైన అలంకరణలతో వర్గీకరించబడుతుంది. అలంకరణ ప్రధానంగా విస్తృతమైన ఇటుక పనిలో, రంగురంగుల మెరుస్తున్న పలకల వాడకంలో జరిగింది. ఈ కాలంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలు మసీదుల రూపంలో జరిగాయి. ఇది మొదట ఇస్ఫాహాను‌లోని శుక్రవార మసీదు పునరుద్ధరణలలో కనిపించింది. వాటిలో ఒకటి నాలుగు-ఐవాను ప్రణాళికను ప్రవేశపెట్టడం. ఇది కొన్ని పాత భవనాలలో కనిపించినప్పటికీ సెల్జుకు‌ల కాలంలో ఇది ఇరాను, మధ్య ఆసియాలోని మసీదులు, మదర్సాలు, సత్రాలలో ఒక సాధారణ లక్షణంగా మారింది. చివరికి ఇది సిరియా, మెసొపొటేమియా, అనటోలియాలోని వాస్తుశిల్పాన్ని కూడా ప్రభావితం చేసింది. మరొక ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణ, 'మిహ్రాబు' (లేదా 'మక్సూరా') ముందున్న ప్రదేశం మీద భారీ గోపురాలను నిర్మించడం. ఇది ఈ ప్రాంతంలోని, వెలుపలి తరువాతి మసీదులకు కూడా ఒక ప్రత్యేక లక్షణంగా మారింది.

సెల్జుకు కాలంలో విలసిల్లిన మరో నిర్మాణ శైలి ముకర్నాసు. ఇది ఒక త్రిమితీయ జ్యామితీయ అలంకరణ రూపం. కొన్ని వ్యాఖ్యానాల ప్రకారం, ముకర్నాసు‌కు సంబంధించిన తొలి ఉదాహరణలు సెల్జుకు ఆధిపత్య కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి. అయితే అదే సమయంలో అవి ఉత్తర ఆఫ్రికాలో కూడా అభివృద్ధి చేయబడుతున్నాయని భావించడానికి అవకాశం ఉంది. ముకర్నాసు‌లో విభిన్న ఆకృతులు కలిగిన బహుళ అలంకరించబడిన గదులను పొరలు పొరలుగా అమర్చడం వల్ల, లోపలి భాగం బరువు లేనట్లుగా కనిపించే ఒక గోపురం ఏర్పడుతుంది. ఉపరితలం మీద కాంతి పరావర్తనం ఈ దృశ్య ప్రభావాన్ని మరింత పెంచుతుంది. కళా చరిత్రకారుడు ఒలేగు గ్రబారు, ముకర్నాసు గోపురాల ప్రభావం ఖురాను‌లోని నీటి ప్రతీకవాదాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని వాదించారు. సెల్జుకు సామ్రాజ్యం కాలంలో నిర్మించిన మసీదుల గూళ్ళలో కూడా ముకర్నాసు ఉదాహరణలు కనిపిస్తాయి.

== కళలు ==
సెల్జుకు కాలంలో వివిధ కళారూపాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. దీనికి అపారమైన సంఖ్యలో మిగిలి ఉన్న కళాఖండాలే నిదర్శనం. అయితే సెల్జుకు సుల్తానులు అనేక నగరాలలో పునఃస్థాపన, పునర్నిర్మాణ ప్రక్రియలో భాగంగా కళాకారులను అనటోలియాలో స్థిరపడమని ప్రోత్సహించారు. 12వ శతాబ్దం చివరలో సామ్రాజ్యం పతనం అయిన తర్వాత కూడా సెల్జుకు కళకు సంబంధించిన అనేక కళాఖండాలు ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. ఈ విషయంలో సెల్జుకు కళ ఉత్పత్తికి సంబంధించిన కాలక్రమం సామ్రాజ్యానికి సంబంధించిన రాజకీయ సంఘటనలు దాని చివరి పతనంతో పూర్తిగా సరిపోలడం లేదు. అయినప్పటికీ చాలా తక్కువ కళాఖండాలను మాత్రమే సరిగ్గా కాల నిర్ణయం చేసి గ్రేటు సెల్జుకు కాలానికి చెందినవిగా చెప్పగలము. ప్రపంచంలోని మ్యూజియంలలో సెల్జుకు కాలానికి చెందినవిగా భావించబడుతున్న చాలా కళాఖండాలు వాస్తవానికి గ్రేటు సెల్జుకు సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత క్రీ.శ. 1150–1250 కాలానికి చెందినవి. ఆ సమయంలో కళాత్మక ఉత్పత్తిలో ఆకస్మిక పెరుగుదల కనిపించింది. ఇది స్పష్టంగా రాజ ఆదరణతో పెద్దగా సంబంధం లేనిదిగా ఉంది.

=== సిరామిక్సు ===

ఇతర సిరామికు వస్తువులతో పాటు, వాస్తుశిల్పంలో అలంకరణగా తరచుగా ఉపయోగించే బహుళ-రంగు సిరామికు పలకల తయారీ సెల్జుకు రాజవంశం కాలంలో ప్రాచుర్యం పొందింది.  సెల్జుకు‌లు సిరామిక్సు కోసం రంగులు వేసి, ఎనామెలు చేసిన బహుళ-రంగు ఓవరుగ్లేజు అయిన *మినాయి* పద్ధతిని ఉపయోగించడంలో మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు. సెల్జుకు సిరామిక్సు‌ మీద ఉపయోగించిన గ్లేజు‌లు తరచుగా ప్రకాశవంతమైన మణి నీలం నుండి చాలా ముదురు నీలం వరకు ఉండేవి. సెల్జుకు పాలన కాలం తర్వాత కూడా అనేక అనటోలియను మసీదుల లోపలి భాగంలో సెల్జుకు మొజాయికు టైల్ అలంకరణ కళ ఆధిపత్యం చెలాయించింది. సెల్జుకు‌లు సిరామికు గృహ నమూనాలను కూడా సృష్టించారు. సెల్జుకు కాలంలోని ఇతర సిరామికు రూపాలలో కుండల బొమ్మలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని పిల్లల బొమ్మలు ఉన్నాయి.
<gallery>
File:Bowl with Majlis Scene by a Pond, Abu Zayd, Iran, 1186, MMA.jpg|చెరువు పక్కన 'మజ్లిస్' దృశ్యంతో ఉన్న గిన్నె, అబూ జైదుచే, ఇరాన్, తేదీ 1186, MMA.
File:Bowl by Abu Zayd al-Kashani, dated 1187 CE, Iran.jpg|అబూ జైద్ అల్-కషానీ సంతకంతో ఉన్న మినాయి గిన్నె, తేదీ 1187 CE, ఇరాన్ 
File:Iran, kashan, grande bacile lustrato, 1191.jpg|1191లో అబు జాయెదు అల్-కాశానీచే సంతకం చేయబడిన లస్టరు‌వేరు పెద్ద గిన్నె, కాషాను, ఇరాన్
</gallery>

===పుస్తక కళ===

సెల్జుకు కాలంలో లౌకిక, మతపరమైన చేతివ్రాత ప్రతులు రెండూ తయారు చేయబడ్డాయి. కాలక్రమేణా దెబ్బతినే అవకాశం ఎక్కువగా ఉన్నందున. ఈ కళాఖండాలు ఇప్పుడు పరిమిత సంఖ్యలో మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. కానీ శతాబ్దాలుగా మనుగడ సాగించిన ఆ చేతివ్రాత ప్రతులు, పుస్తక కళలలో సెల్జుకుల ప్రమేయం గురించి అంతర్దృష్టిని అందిస్తాయి. కాలిగ్రాఫర్లు, అలంకరణ చిత్రకారులు ఈ చేతివ్రాత ప్రతుల సృష్టికి బాధ్యత వహించారు. అయినప్పటికీ కొన్నిసార్లు కాలిగ్రాఫర్లు రచన, చిత్రలేఖనం అనే రెండు కళలలోనూ నైపుణ్యం సాధించారు.  10వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, పుస్తక కళల రంగంలో చిత్రకారులు, కాలిగ్రాఫరు‌లు ఇద్దరూ వివిధ రంగులు, శైలులు, రచన పద్ధతులను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు.

సెల్జుకు పాలన కాలంలో రూపొందించబడిన ఖురాను‌లు కాలిగ్రఫీలో జరిగిన అభివృద్ధికి, పవిత్ర గ్రంథాన్ని విభజించే విధానంలో వచ్చిన ఇతర మార్పులకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తాయి. ప్రత్యేకంగా ఈ కాలంలోని కాలిగ్రాఫరు‌లు ఖురాను ఒకే పేజీలో కూఫికు న్యూ స్టైలు వంటి అనేక లిపులను తరచుగా కలిపి ఉపయోగించారు. వచనంలో ఈ మార్పులతో పాటు, సెల్జుకు సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావం ఇస్లామికు ప్రపంచంలో పార్చు‌మెంటు‌కు ప్రత్యామ్నాయంగా కాగితం ప్రజాదరణలో కొత్త పెరుగుదలతో ఏకీభవించింది. మన్నికైన కాగితం వాడకం వల్ల కాంపాక్టు, ఒకే సంపుటంలో ఉండే ఖురాను‌ల ఉత్పత్తి పెరిగింది. అయితే పార్చు‌మెంటు కోడెక్సు‌లలో తరచుగా ఖురాను వచనం బహుళ సంపుటాలు ఉండేవి. ఈ అభివృద్ధి ఉన్నప్పటికీ కొన్ని ఖురాను‌ల తయారీకి పార్చుమెంటు ప్రజాదరణ పొందింది. బహుళ-సంపుటాల గ్రంథాలు కూడా ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. సెల్జుకు కాలంలో ఉత్పత్తి చేయబడిన ఖురాను‌లను అలంకరించబడిన అంచులు ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి. వాటి నిర్మాణానికి సంబంధించి సాపేక్ష స్థిరత్వం కొనసాగించబడింది.


సెల్జుకు పాలనలో సృష్టించబడిన ఒక వ్రాతప్రతికి ఉదాహరణగా సుమారు సా.శ. 1100లో సృష్టించబడిన ముప్పై సంపుటాల (*జుజ్*) ఖురాను ఉంది. 1050వ సంవత్సరంలో కేవలం ఒకే ఒక కాలిగ్రాఫరు, ఇల్యూమినేటరు ద్వారా ఇది తయారు చేయబడింది (ఫ్రీరు గ్యాలరీ ఆఫ్ ఆర్టు, డిస్ట్రిక్టు ఆఫ్ కొలంబియా, F2001.16a-b). ఇస్లామికు ప్రపంచానికి కాగితం అప్పుడే పరిచయం చేయబడినందున ఈ గ్రంథం ఒక తొలి ఇస్లామికు కాగితపు మాన్యుస్క్రిప్టు. ఈ ఖురాను గులాబీ రంగులో అద్దిన గోధుమ రంగు తోలుతో బంధించబడి, బంగారంతో అలంకరించబడి, ఒక క్లిష్టమైన ముఖపత్రాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ అంశాలు ఈ గ్రంథం తయారీలో తీసుకున్న శ్రద్ధను సూచిస్తాయి. తరచుగా ఉపయోగించినట్లుగా ఉన్న గుర్తులు దీనిని ఎంతగానో ఆదరించారని ధృవీకరిస్తాయి. ఇది ప్రధానంగా నిలువుగా ఉండే "న్యూ-స్టైలు" అరబికు లిపిలో వ్రాయబడింది. ఇది ఒక పదునైన, నిలువు లిపి. ఈ ఫోలియోలో "కొత్త అబ్బాసిదు లిపి" అని కూడా పిలువబడే న్యూ స్టైలు విస్తృతమైన ఉపయోగం. 10వ శతాబ్దంలో జ్యామితీయ కూఫికు లిపి నుండి మరింత స్పష్టంగా చదవగలిగే కాలిగ్రాఫికు శైలికి జరిగిన మార్పుకు నిదర్శనం. ప్రధానంగా సంపుటి, పేజీ సంఖ్యను సూచించడానికి ఉపయోగించిన కూఫికు లిపి,  చెల్లాచెదురుగా ఉన్న అవశేషాలు కూడా ఈ గ్రంథంలో కనిపిస్తాయి. ఈ మాన్యుస్క్రిప్టు‌లోని కాగితం నిలువుదనం, అనేక ఖురాను‌లలో కాగితాన్ని అడ్డంగా ఉపయోగించడం నుండి చారిత్రాత్మకంగా జరిగిన మార్పును సూచిస్తుంది. ఇది కూడా 10వ శతాబ్దపు పరిణామం.

సెల్జుకు పాలన కాలం చివరిలో తయారు చేయబడిన మతపరమైన మాన్యుస్క్రిప్టు‌కు మరొక ఉదాహరణ 'కర్మాతియను ఖురాను' (చెల్లాచెదురుగా ఉన్న ఫోలియో, ఆర్థర్ ఎం. సాక్లరు గ్యాలరీ ఆఫ్ ఆర్ట్, డిస్ట్రిక్టు ఆఫ్ కొలంబియా, S1986.65a-b). ఈ మాన్యుస్క్రిప్టు ఫోలియోలు బంగారు అంచు, సన్నని, మెలికలు తిరిగిన చిత్రాలతో అలంకరించబడ్డాయి. వీటిలో వృక్ష సంబంధిత మూలాంశాలు ఉన్నాయి. విస్తృతమైన అలంకరణ ఉన్నప్పటికీ, ఫోలియోలోని ఖురాను గ్రంథం నాలుగు పంక్తులు అసాధారణంగా స్పష్టంగా చదవగలిగేలా ఉన్నాయి. 1170–1200 సంవత్సరాల మధ్య సృష్టించబడిన ఈ ప్రత్యేక ఫోలియో, న్యూ స్టైలు పరిణామాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఎందుకంటే ఈ లిపి తరువాతి రూపంలో స్వరాలతో కూడిన కర్సివు, డయాక్రిటికలు చుక్కలు రెండూ కనిపిస్తాయి. 13వ శతాబ్దంలో మాత్రమే న్యూ స్టైలు లిపిలో స్వరాలు, డయాక్రిటికలు చుక్కల పూర్తి వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందింది. సాధారణ ఉపయోగం కోసం ఈ శైలికి బదులుగా వంపులున్న అనుపాతంలో ఉండే లిపులను ఉపయోగించాలి.


పాండిత్య పరిశోధనలోకి ప్రవేశించిన ఒక సెల్జుకు ఖురాను‌కు చివరి ఉదాహరణ. కళా చరిత్రకారుడు రిచర్డు ఎట్టింగు‌హౌసెను లోతుగా అధ్యయనం చేసిన ఒక మాన్యుస్క్రిప్టు. ఈ గ్రంథం 1164లో వ్రాయబడింది. దీనిని మహమూదు ఇబ్ను అల్-హుస్సేను రచించారు. ఇది ఖురాను మొత్తాన్ని కలిగి ఉంది (పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయం పురావస్తు, మానవ శాస్త్ర సంగ్రహాలయం, ఫిలడెల్ఫియా, ఎన్‌ఇపి27). ఇంతకు ముందు చర్చించిన రెండు సెల్జుకు ఖురాను‌ల మాదిరిగా కాకుండా ఈ మాన్యుస్క్రిప్టు‌లో ప్రధానంగా కూఫికు లిపి స్థానంలో వచ్చిన మరో తొలి అరబికు లిపి అయిన నస్ఖు లిపి ఉంది. అయితే కొన్ని కూఫికు కాలిగ్రఫీ అధ్యాయ శీర్షికలలో పొందుపరచబడింది. ఈ అంశం కాలక్రమేణా ఖురాను‌లలో కూఫికు లిపిని చేర్చడం ఎలా అలంకారిక అంశంగా మారిందో ప్రధాన పాఠ్యభాగంలో కాకుండా తరచుగా శీర్షికలలో ఎలా చేర్చబడిందో తెలియజేస్తుంది. ఈ మాన్యుస్క్రిప్టు పెద్దదిగా ఉంటుంది. రెండు వందల పదిహేను కాగితపు పత్రాల మీద పదిహేడు పంక్తుల వచనం ఉంటుంది. ఖురాను మొత్తం అలంకరించబడనప్పటికీ ప్రారంభం, ముగింపు రెండూ నీలం, బంగారం, తెలుపు రంగులతో కూడిన విస్తృతమైన చిత్రలేఖనంతో అద్భుతంగా ఉంటాయి. ఎట్టింగు‌హౌసెను దీని తదుపరి దృశ్య ప్రభావాన్ని "ప్రకాశవంతమైనది" అని వర్ణించారు. ఈ శాసనాలలో వివరణాత్మక రోసెట్లు, తీగలు, పతకాలు, అరబెస్కులు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని కేవలం అలంకరణ కోసం, మరికొన్ని ఖురాను పాఠంలోని నిర్దిష్ట పంక్తుల ముగింపును సూచించడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి.

సెల్జుకు కాలంలో మాన్యుస్క్రిప్టు‌ల ఉత్పత్తి మత గ్రంథాలకే పరిమితం కాలేదు. ఈ మతపరమైన మాన్యుస్క్రిప్టు‌లతో పాటు, శాస్త్రీయ, సాహిత్యం చారిత్రక రచనలు కూడా సృష్టించబడ్డాయి. లౌకిక మాన్యుస్క్రిప్టు‌కు ఒక ఉదాహరణ 'నుస్రతు అల్-ఫత్రా', ఇది 1200లో ఇమాదు అల్-దిన్ రాసిన సెల్జుకు కాలం నాటి చారిత్రక, సాహిత్య గ్రంథం (అల్-ఫుర్కాను ఇస్లామికు హెరిటేజు ఫౌండేషను, లండన్).  ఇంతలో సెల్జుకు కాలంలో రూపొందించబడిన శాస్త్రీయ వ్రాతప్రతులు తరచుగా భూగోళశాస్త్రం, భౌతికశాస్త్రం, యాంత్రికశాస్త్రం, గణితం, ఖగోళశాస్త్రానికి సంబంధించినవిగా ఉండేవి. పూర్వపు సెల్జుకు నగరం అయిన ఇస్ఫాహానులో మొత్తం పన్నెండు వేల గ్రంథాలు కలిగిన పన్నెండు గ్రంథాలయాలు ఉండటమే కాకుండా మేధావులు, తమ జ్యోతిష్య పరిశోధనలను నమోదు చేయడానికి ఒక వేధశాల కూడా ఉండేది. సెల్జుకు సామ్రాజ్యానికి చెందిన లౌకిక వ్రాతప్రతులలో గ్రహాల అమరిక, రాశిచక్రంకు సంబంధించిన చిత్రాలు ఉన్నాయి. ఇవి సాధారణ ఇతివృత్తాలకు కొన్ని ఉదాహరణలు.

లౌకికమైనవి అయినా లేదా మతపరమైనవి అయినా సెల్జుకు ప్రకాశవంతమైన చేతివ్రాత ప్రతులు ఇత్తడి లేదా కంచు లోహ వస్తువుల వంటి ఇతర సంబంధిత కళారూపాలను ప్రేరేపించేంత ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, పెద్ద 'కర్మాతియను ఖురాన్' సెల్జుకు సిరామికు వస్తువుల మీద ఉన్న కొన్ని శాసనాలను ప్రభావితం చేసింది. సెల్జుకు కాలంలో అనటోలియాలో తయారు చేయబడిన అద్దాలు, కొవ్వొత్తుల స్టాండు‌లు, నాణేలు, కూజాల మీద కూడా తరచుగా చేతివ్రాత ప్రతుల నుండి ప్రేరణ పొందిన క్షుద్ర జ్యోతిష్య చిత్రాలు ఉండేవి. 12వ శతాబ్దం చివరలో సెల్జుకు‌ల రాజకీయ శక్తి క్షీణించిన తర్వాత కూడా గూఢ విద్యకు సంబంధించిన జ్ఞానం వ్రాతప్రతులలో కొనసాగింది. ఎందుకంటే అనటోలియాలో పుస్తక కళల మీద సెల్జుకు సుల్తానేటు ప్రభావం కొనసాగింది.


చరిత్రకారుడు ఆండ్రూ పీకాకు అనటోలియాలోని సెల్జుకు‌లు గూఢ విద్య ఇతివృత్తాల మీద చూపిన ఆసక్తిని, అది పుస్తక కళలలో వ్యక్తమైన విధానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. పెద్ద నమ్మకాల వ్యవస్థల విషయానికి వస్తే, సెల్జుకు‌లు కేవలం "ఇస్లాం భక్తిపరులైన రక్షకులు" మాత్రమే అనే ప్రబలమైన అభిప్రాయాన్ని ఈ పరిశోధన సవాలు చేస్తుందని పీకాకు ఈ కనుగొన్న విషయాన్ని వివరిస్తాడు. సెల్జుకు‌లు ప్రత్యేక ఆసక్తి చూపిన కొన్ని గూఢ శాస్త్రాలలో భూమి శాస్త్రం, [[జ్యోతిష్యం]], [[రసవాదం]] ఉన్నాయి. 13వ శతాబ్దంలో సెల్జుకు ప్రభావం ఉన్న తరువాతి కాలానికి చెందిన ఒక సంబంధిత గూఢ విద్య వ్రాతప్రతి 'దుస్తూరు అల్-మునజ్జిమిను', దీనిని "జ్యోతిష్యుల నియమాలు" అని కూడా పిలుస్తారు. మరొకటి '[[:Commons:Category:Daqāʾiq al-Ḥaqāʾiq; కితాబ్-ఇ మూనిస్ అల్-అవారిఫ్ (BNF పెర్సన్ 174) | దఖాయిక్ అల్-హఖాయిక్]], లేదా "శాశ్వత సత్యాల సూక్ష్మ విషయాలు". ఇది 1272లో రూం సుల్తానేటు కాలం నాటిది. ఈ గ్రంథం మంత్రవిద్య, తంత్రాల మీద ఆసక్తిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ముఖ్యంగా కర్మకాండల ద్వారా దేవదూతల వంటి ఆధ్యాత్మిక శక్తులను ఆవాహన చేయడం మీద దృష్టి సారిస్తుంది (బిబ్లియోథెకు నేషనలు డి ఫ్రాన్సు, పారిసు, పెర్సను 174). ఈ గ్రంథాన్ని "నాసిరి" అనే కలం పేరుతో రాసిన ఒక వ్యక్తి రచించాడు. ఆసక్తికరంగా, నాసిరి *దఖాయికు అల్-హఖాయికు* ప్రబలంగా ఉన్న ఇస్లామికు దైవ భావనలను సవాలు చేస్తూనే భక్తిని ప్రోత్సహిస్తుంది. సూఫీ పదాలను ఇతివృత్తాలను రెండింటినీ ప్రస్తావిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఒక సూఫీ కవితను చేర్చుకుంటూనే ఈ క్షుద్ర గ్రంథం అతీంద్రియ శరీరాల గురించి మాట్లాడుతుంది. ఇస్లాం దేవునికి ఆమోదయోగ్యమైనదిగా భావించే పేర్ల సంఖ్యను ప్రశ్నిస్తుంది.

====సచిత్ర వ్రాతప్రతులు====
సెల్జుకు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ప్రాంతంలో, సిరియా, జజీరా, ఇరాకు‌తో సహా, 12వ నుండి 13వ శతాబ్దాల మధ్య "రూపకళలో ఒక విస్ఫోటనం" కనిపించింది, ముఖ్యంగా అలంకార కళ, సచిత్ర వ్రాతప్రతుల రంగాలలో. "ఇది దేవుని సృజనాత్మక కార్యకలాపానికి సారూప్యతను సూచిస్తుంది" అనే కారణంతో జీవుల చిత్రణ మీద మతపరమైన ఖండనలు ఉన్నప్పటికీ ఇది జరిగింది. ఈ కొత్త చిత్రకళా సంప్రదాయం మూలాలు అనిశ్చితంగా ఉన్నాయి. కానీ *మకామాతు అల్-హరిరి'' వంటి అరబికు సచిత్ర వ్రాతప్రతులు, సిరియాకు సువార్తలు, బ్రిటిషు లైబ్రరీ, యాడు. వంటి క్రైస్తవ సిరియాకు సచిత్ర వ్రాతప్రతులతో అనేక లక్షణాలను పంచుకున్నాయి.సిరియాకు సువార్తలు (బ్రిటిషు లైబ్రరీ, యాడ్. 7170). ఈ సంశ్లేషణ, ఆ ప్రాంతంలో సా.శ. 1180వ సంవత్సరం నుండి అభివృద్ధి చెందిన ఒక ఉమ్మడి చిత్రకళా సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది బైజాంటైను కళచే బాగా ప్రభావితమైంది.

### లోహపు పని

12వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి తూర్పు ఇస్లామికు ప్రపంచంలో (సుమారుగా ఇరాను, మధ్య ఆసియా) ఉత్పత్తి చేయబడిన కళాత్మక లోహపు వస్తువుల సంఖ్యలో గణనీయమైన పెరుగుదల కనిపించింది. ఈ కాలానికి ముందు కంటే 1140ల తర్వాత కాలం నుండి ఈ వస్తువులు ఎక్కువ సంఖ్యలో లభించాయి. ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ప్రధాన కేంద్రాలు ప్రారంభంలో ఖొరాసను ప్రాంతంలో, నిషాపురు, హెరాతు, గజ్నా వంటి నగరాలతో సహా కేంద్రీకృతమై ఉండేవి. ఈ వస్తువుల పోషణ గురించి పండితుల మధ్య కొంత చర్చ ఉంది. కొందరు ఖొరాసను‌లో ఒక మధ్యతరగతి వర్గం అభివృద్ధి చెందడం వల్ల ఉత్పత్తిలో పెరుగుదల వచ్చిందని వారికి ఇంత ఖరీదైన హస్తకళను కొనుగోలు చేసే ఆర్థిక స్థోమత ఉండేదని సూచిస్తున్నారు. వ్యాపార యజమానుల పేర్లను పేర్కొనే శాసనాల ద్వారా ఇది పాక్షికంగా రుజువవుతుంది. అయినప్పటికీ మిగిలి ఉన్న చాలా వస్తువులు వాటి శాసనాల ప్రకారం సుల్తాను‌లకు, రాజ కుటుంబ సభ్యులకు లేదా రాజ్య అధికారులకు చెందినవిగా ఆపాదించబడ్డాయి. 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఈ లోహపు పని కళ, పోషణ, విస్తరణ పశ్చిమాన లెవంతు, మెసొపొటేమియాలో కూడా, గొప్ప సెల్జుకు‌ల వారసులైన జెంగిడు‌లు, ఆర్టుకిడు‌లు, అనటోలియను సెల్జుకు‌ల పాలనలో జరిగింది. దీనికి ఇరాన్ నుండి వచ్చిన లోహపు పని కళాకారుల వలస  పాక్షికంగా దోహదపడింది.

కంచు లేదా ఇత్తడితో తయారు చేయబడిన వస్తువులలో రాగి, వెండితో పొదుగుపని కూడా చేసేవారు. ఈ చివరి పద్ధతి గత శతాబ్దాలలో వాడుకలో లేకుండా పోయింది. కానీ ఈ కాలంలో ఖొరాసాను‌లో ఉద్భవించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్న ఒక పునరుజ్జీవనాన్ని పొందింది. తయారు చేయబడిన రూపాలలో గాడులు ఉన్న కూజాలు, మూతలు ఉన్న ధూపపాత్రల వంటి సాంప్రదాయ ఖొరాసాని రకాలు, అలాగే గుండ్రని చివరలు ఉన్న కలం పెట్టెలు  డ్రం లాంటి ఆకారంలో ఉన్న కొవ్వొత్తుల స్టాండు‌ల వంటి కొత్త ఆకారాలు రెండూ ఉన్నాయి. అనేక లోహ పాత్రలు జంతు రూపాలను కూడా కలిగి ఉండేవి. అత్యంత అధునాతనమైన కళాఖండాలు లోహాన్ని సాగదీయడం, కుదించడం ద్వారా సృష్టించబడ్డాయి. అలంకరణ 'రెపౌస్సే' పద్ధతిలో చేయబడింది. కొన్ని ఆకృతులను సృష్టించడానికి, బహుళ లోహపు పలకలను జాగ్రత్తగా కలిపి అతికించారు. అలంకార ఫ్రీజు‌ల కింద దాచడం వంటి వివిధ మార్గాల ద్వారా అతుకులను కనిపించకుండా చేశారు. విస్తృత శ్రేణి అలంకార మూలాంశాలలో అరబెస్కు‌లు, జ్యామితీయ నమూనాలు, నిజమైన, పౌరాణిక జంతువులు, సంగీతకారులు, గుర్రపు స్వారీ చేసేవారి వంటి మానవ రూపాల దృశ్యాలు కూడా ఉన్నాయి. దాదాపు అన్ని లోహపు కళా వస్తువుల మీద అరబికు శాసనాలు కనిపిస్తాయి. ఈ కాలపు ఒక ఆవిష్కరణ, దాదాపుగా లోహపు పనికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనది. అరబికు లిపిని అలంకార రూపాలుగా మార్చడం. దీనికి తొలి ఉదాహరణ బాబ్రిన్స్కీ బకెటు అని పిలవబడే దాని మీద కనిపిస్తుంది.

File:Feline incense-burner MET.jpg|"సెల్జుక్ల కాలంలో లోహపు పనిలో సాధించిన శ్రేష్ఠతకు ఒక ప్రదర్శన": సింహం ఆకారంలో ఉన్న కంచు ధూపపాత్ర, తొలగించగల తలతో, సా.శ. 1181–82 నాటిది, తైబాద్, ఇరాన్. (మెట్రోపాలిటను మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్)
File:Roundel, 11th century Iran.jpg|బంగారు గుండ్రని పతకం, 11వ శతాబ్దం ఇరాన్. ఇది "సెల్జుక్ స్వర్ణకళ నైపుణ్యానికి నిదర్శనం".
File:Necklace, 11th century Iran, Seljuk.jpg|సెల్జుకు బంగారు హారం, 11వ శతాబ్దం, ఇరాన్.
File:Bobrinsky Bronzekessel.jpg|బోబ్రిన్స్కీ బకెటు, మానవ రూపాలతో అలంకరించబడిన ఒక కంచు పాత్ర. క్రీ.శ. 1163, హెరాతు, ఆఫ్ఘనిస్తాను నుండి. (హెర్మిటేజు మ్యూజియం)


### వస్త్రాలు - దుస్తులు

మరోవైపు సంపన్నమైన, స్థిరనివాసం ఏర్పరచుకున్న పర్షియను జనాభా విభిన్నమైన వస్త్ర శైలులను అవలంబించినట్లు తెలుస్తోంది. వాటిలో ముందు భాగంలో ఎడమ నుండి కుడికి వికర్ణంగా మూసుకునే ఒక రకమైన వస్త్రం ఉంది. దీనిని 'అక్బియా తాతరియ్యా' లేదా "టాటరు శైలి" అని పిలుస్తారు. కానీ వాస్తవానికి ఇది ససానియను రాజవంశం చివరి దశాబ్దాల నాటి పర్షియను కాఫ్తాను‌లకు కూడా ఒక ప్రత్యేక లక్షణం. ఈ వస్త్రాలు "ససానియను పునరుజ్జీవనం" అని పిలవదగిన దానిని సూచిస్తాయి. వీటి శైలులు ససానియను లేదా సోగ్డియను కాలం నాటివి. సెల్జుకు వస్త్రాలు తరచుగా ప్రకృతి చిత్రణ, కనీస అలంకార వివరాలు, వస్త్రానికి మార్చుకోగలిగే రంగు ప్రభావాన్ని ఇచ్చే రంగురంగుల నార వస్త్రాల కలయిక ద్వారా విభిన్నంగా ఉంటాయి. జంతువులు, మొక్కల వంటి అనేక వాస్తవిక సహజ అంశాలు ఈ వస్త్రాల కూర్పును వర్ణిస్తాయి. ఇవి అరబెస్కు మూలకాలతో కూడిన నమూనాలను ఏర్పరుస్తాయి.

ఆ కాలపు అనేక మాన్యుస్క్రిప్టు‌లలో, సెల్జుకు శైలిలో ఉన్న అధికారం, ప్రతిపత్తి గల వ్యక్తుల దుస్తులను, పొడవైన వస్త్రాలు, తలపాగాలు, చెప్పులు లేని లేదా చెప్పులు ధరించిన పాదాలతో సర్వత్రా కనిపించే అరబ్ లేదా స్థానిక శైలిలోని వ్యక్తుల దుస్తుల నుండి వేరు చేయడానికి చాలా శ్రద్ధ తీసుకున్నారు. స్నెల్డర్సు అభిప్రాయం ప్రకారం:

## వారసత్వం
ఈ రాజవంశం అప్పటివరకు అరబ్బులు, పర్షియన్లచే ఆధిపత్యం చెలాయించబడిన ఇస్లామికు నాగరికతకు పునరుజ్జీవనాన్ని, శక్తిని, పునరేకీకరణను తీసుకువచ్చింది. సెల్జుకు‌లు విశ్వవిద్యాలయాలను స్థాపించారు. కళలు, సాహిత్యానికి పోషకులుగా కూడా ఉన్నారు. వారి పాలన ఒమర్ ఖయ్యాం వంటి పర్షియను ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు, అల్-ఘజాలీ వంటి పర్షియను తత్వవేత్తలచే విశిష్టంగా గుర్తించబడుతుంది. సెల్జుకు‌ల పాలనలో చారిత్రక రికార్డుల కోసం నూతన పర్షియను భాషగా మారింది. అయితే అరబికు భాషా సంస్కృతి కేంద్రం బాగ్దాదు నుండి కైరోకు మారింది. 

## సుల్తానులు
## ఇవి కూడా చూడండి
* అనటోలియను సెల్జుకు‌ల వంశవృక్షం
* టర్కుల చరిత్ర
* సెల్జుక్ సామ్రాజ్యం పాల్గొన్న యుద్ధాల జాబితా
* నిజారీ–సెల్జుకు సంఘర్షణలు
* రహతు అల్-సుదూరు
* రూం సెల్జుకు సుల్తానేటు కాలక్రమం
* టర్కికు ప్రజల కాలక్రమం (500–1300)
* టర్కికు వలసలు

## మూలాలు