హర్షవర్థనుడు

**హర్షవర్ధనుడు** (; 590 జూన్ 4 – 647) సా.శ. 606 ఏప్రిల్ నుండి 647లో తన మరణం వరకు కనౌజు సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన చక్రవర్తి. ఆయన థానేసరు రాజుగా ఉండి ఆల్కాన్ హూణులను ఓడించాడు. అలాగే ప్రభాకరవర్ధనుని కుమారుడు థానేసర్ చివరి రాజు అయిన రాజ్యవర్ధనుని తమ్ముడు.కనౌజు రాజ్యపు గొప్ప రాజులలో ఒకరైన ఆయన పాలనలో ఆ రాజ్యం ఉత్తర భారతదేశంలో ఒక విశాలమైన సామ్రాజ్యంగా విస్తరించింది.

హర్షుని అధికారం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం ఉత్తర, వాయువ్య భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలను ఆవరించి ఉండేది; నర్మదా నది ఈ సామ్రాజ్యానికి దక్షిణ సరిహద్దుగా ఉండేది. చివరికి ఆయన కన్యాకుబ్జం (ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని కనౌజు)ను తన సామ్రాజ్య రాజధానిగా చేసుకుని సా.శ. 647 వరకు పరిపాలించాడు. హర్షుడు తన సామ్రాజ్యాన్ని భారతదేశపు దక్షిణ ద్వీపకల్పం వైపు విస్తరించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు చాళుక్య వంశానికి చెందిన చక్రవర్తి 2వ పులకేశిన్ చేతిలో నర్మదా యుద్ధంలో ఓడిపోయాడు.

ఆయన పాలనలో నెలకొన్న శాంతి, సుసంపన్నత ఆయన ఆస్థానాన్ని ఒక విశ్వజనీన కేంద్రంగా మార్చాయి; ఇది నలుమూలల నుండి పండితులను, కళాకారులను, మతపరమైన యాత్రికులను ఆకర్షించింది. చైనా యాత్రికుడు హుయాన్‌త్సాంగ్ హర్షుని సామ్రాజ్య ఆస్థానాన్ని సందర్శించి ఆయన న్యాయపాలనను, ఔదార్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ ఆయన గురించి (*[[:EN: Shiladitya|శిలాదిత్యుడు]]*గా) అత్యంత సానుకూలమైన వివరణను రాశాడు. సంస్కృత కవి బాణభట్టుడు రచించిన హర్షుని జీవిత చరిత్ర *[[:EN: Harshacharita|హర్షచరితం]]* ("*హర్షుని జీవితం*"), స్థానేశ్వరతో హర్షునికి ఉన్న అనుబంధాన్ని వివరిస్తుంది; అంతేకాకుండా అందులో ఒక రక్షణ గోడ, కందకం, రెండు అంతస్తుల *ధవళగృహం* (తెల్లని భవనం) కలిగిన రాజప్రాసాదం గురించి కూడా ప్రస్తావించబడింది.

## తొలి దశ

హర్షుని బాల్యం గురించిన చాలా సమాచారం బాణభట్టుని రచనల నుండి లభిస్తుంది.హర్షుడు, థానేసరు రాజు అయిన ప్రభాకరవర్ధనుని రెండవ కుమారుడు. 6వ శతాబ్దం మధ్యలో గుప్త సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశం అనేక స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విడిపోయింది. భారత ఉపఖండం ఉత్తర  పశ్చిమ ప్రాంతాలు డజనుకు పైగా సామంతుల రాజ్యాల చేతుల్లోకి వెళ్ళాయి. వర్ధన వంశానికి చెందిన స్థానేశ్వర పాలకుడైన ప్రభాకరవర్ధనుడు తన ఆధిపత్యాన్ని పొరుగు రాజ్యాల మీద విస్తరించాడు. స్థానేశ్వర రాజధానిగా వర్ధన వంశాన్ని స్థాపించిన మొదటి పాలకుడు ప్రభాకరవర్ధనుడు. 605లో ప్రభాకరవర్ధనుడు మరణించిన తర్వాత ఆయన పెద్ద కుమారుడు రాజవర్ధనుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. హర్షవర్ధనుడు రాజవర్ధనుని తమ్ముడు. ఒకే వంశానికి చెందిన ఈ రాజుల పాలన కాలాన్ని అనేక ప్రచురణలలో 'వర్ధన వంశం'గా పేర్కొన్నారు.  (మరణం(జూలై 2024))

హ్యూయెన్ త్సాంగ్ పర్యటించిన సమయంలో ఉత్తర భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన చక్రవర్తి అయిన హర్షవర్ధనుడి సామ్రాజ్య రాజధానిగా కన్యాకుబ్జం వెలుగొందింది.

కె.పి. జైస్వాల్ తన 'ఇంపీరియలు హిస్టరీ ఆఫ్ ఇండియా' గ్రంథంలో, 7–8వ శతాబ్దానికి చెందిన బౌద్ధ గ్రంథం 'మంజుశ్రీ-మూల-కల్ప' ప్రకారం, హర్షుడు విష్ణు (వర్ధన) మహారాజుకు జన్మించాడని ఆయన కుటుంబం వైశ్య వర్ణానికి చెందినదని పేర్కొన్నారు.దీనికి మరికొందరు రచయితల మద్దతు కూడా ఉంది. 

## సింహాసన అధిరోహణ

హర్షుని సోదరి రాజశ్రీ, మౌఖరి వంశపు రాజు అయిన గ్రహవర్మను వివాహం చేసుకుంది. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత మాళవ రాజు దేవగుప్తుడు ఈ గ్రహవర్మను ఓడించి చంపేశాడు; ఆయన మరణానంతరం విజేత అయిన దేవగుప్తుడు రాజశ్రీని బంధించి చెరసాలలో ఉంచాడు. అప్పట్లో స్థానేశ్వర పాలకుడిగా ఉన్న హర్షుని సోదరుడు రాజవర్ధనుడు, తన సోదరికి, తన కుటుంబానికి జరిగిన ఈ అవమానాన్ని సహించలేకపోయాడు. దాంతో ఆయన దేవగుప్తుని మీద దండెత్తి, ఆయనను ఓడించాడు. అయితే తూర్పు బెంగాల్‌లోని గౌడ రాజ్యానికి చెందిన రాజు శశాంకుడు, రాజవర్ధనునికి మిత్రుడిగా నటిస్తూ మగధలో ప్రవేశించాడు; కానీ వాస్తవానికి ఆయన మాళవ రాజుతో రహస్య ఒప్పందం కలిగి ఉన్నాడు.తదనుగుణంగా, శశాంకుడు కుట్రపూరితంగా రాజవర్ధనుని హత్య చేశాడు. ఇంతలో రాజశ్రీ అక్కడి నుండి తప్పించుకుని అడవుల్లోకి పారిపోయింది. తన సోదరుడి హత్య గురించి వినగానే, హర్షుడు ఆ కుట్రపూరితమైన గౌడ రాజు మీద దండెత్తాలని తక్షణమే నిర్ణయించుకున్నాడు; అయితే ఈ దండయాత్ర అసంపూర్ణంగానే మిగిలిపోయింది. ఒక దశ దాటిన తర్వాత ఆయన వెనుదిరిగాడు. హర్షుడు తన 16వ ఏట సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తన సోదరిని రక్షించడం, అలాగే తన సోదరుడు, బావల హత్యలకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం ఆయన ప్రథమ బాధ్యతలుగా నిలిచాయి. తన సోదరి ఆత్మహత్యకు పాల్పడబోతున్న సమయంలో ఆయన ఆమెను రక్షించాడు.

## పాలన
పూర్వపు గుప్త సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత ఉత్తర భారతదేశం తిరిగి చిన్న గణతంత్ర రాజ్యాలుగా, గుప్త పాలకుల ఆధీనంలోని చిన్న రాచరిక రాజ్యాలుగా విడిపోయినప్పుడు, హర్షుడు పంజాబు నుండి మధ్య భారతదేశం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆ చిన్న గణతంత్ర రాజ్యాలన్నింటినీ ఏకం చేశాడు. 606 ఏప్రిల్ లో జరిగిన ఒక సభలో ఆయా రాజ్యాల ప్రతినిధులు హర్షుడికి పట్టాభిషేకం చేసి ఆయనకు 'మహారాజాధిరాజ' అనే బిరుదును ప్రసాదించారు. హర్షుడు ఉత్తర భారతదేశం మొత్తాన్ని తన పాలనలోకి తెచ్చే ఒక విశాల సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన పాలనలో నెలకొన్న శాంతి, సుసంపన్నత కారణంగా ఆయన ఆస్థానం ఒక 'విశ్వజనీన కేంద్రం'గా విలసిల్లింది; ఇది నలుమూలల నుండి పండితులను, కళాకారులను, మతపరమైన యాత్రికులను ఆకర్షించింది. చైనా యాత్రికుడు హ్యువాను‌త్సాంగు హర్షుడి ఆస్థానాన్ని సందర్శించి ఆయన న్యాయపాలనను,  ఔదార్యాన్ని ప్రశంసిస్తూ, హర్షుడి గురించి ఎంతో సానుకూలంగా తన రచనలలో పేర్కొన్నాడు.

618–619 శీతాకాలంలో నర్మదా నదీ తీరాల వెంబడి హర్షుడు చేసిన దండయాత్రను 2వ పులకేశి సమర్థవంతంగా తిప్పికొట్టాడు. అనంతరం పులకేశి హర్షునితో ఒక సంధిని కుదుర్చుకున్నాడు; ఈ సంధి ప్రకారం చాళుక్య సామ్రాజ్యం, హర్షవర్ధనుని సామ్రాజ్యం మధ్య సరిహద్దుగా నర్మదా నది నిర్ణయించబడింది.

హుయాను‌త్సాంగు ఈ సంఘటనను ఈ విధంగా వర్ణించాడు:

: "శిలాదిత్యరాజు (అంటే హర్షుడు), అపారమైన ఆత్మవిశ్వాసంతో నిండి, ఆ యువరాజుతో (అంటే పులకేశిను‌తో) తలపడేందుకు తన సైన్యానికి అగ్రభాగాన నిలిచి ముందుకు సాగాడు; "కానీ ఆయన ఆయన మీద పైచేయి సాధించలేకపోయాడు లేదా ఆయనను లొంగదీసుకోలేకపోయాడు."

క్రీ.శ. 648లో చక్రవర్తి హర్షుడు చైనాకు ఒక రాయబారిని పంపిన దానికి ప్రతిస్పందనగా, టాంగు రాజవంశానికి చెందిన చైనా చక్రవర్తి టాంగు తైజాంగు, వాంగు జువాన్సీని భారతదేశానికి పంపారు. అయితే భారతదేశానికి చేరుకున్నాక, హర్షుడు మరణించాడని వాంగు తెలుసుకున్నారు; అంతేకాక కొత్త రాజు అలుయోనాషును (ఇతనే అరుణాశ్వ అని భావిస్తారు) వాంగు, ఆయనతో పాటు వచ్చిన 30 మంది అశ్వారూఢ సైనికుల మీద దాడి చేశాడు. దీని ఫలితంగా వాంగు జువాన్సీ టిబెటు‌కు పారిపోవాల్సి వచ్చింది; ఆ తర్వాత ఆయన 7,000 మందికి పైగా నేపాలీ అశ్వారూఢ సైనికులు, 1,200 మంది టిబెటను పదాతిదళ సైనికులతో కూడిన ఒక సంయుక్త దళాన్ని సమకూర్చుకుని, జూన్ 16న జరిగిన 'చాబుహెలువో యుద్ధం'లో భారతీయ రాజ్యం మీద దాడి చేశారు. ఈ దాడి విజయం హుయాన్సుకు "" సభ ముగింపు వ్యవహారాల మహా గురువు అనే ప్రతిష్టాత్మక బిరుదును సంపాదించిపెట్టింది. ఆయన చైనా కోసం ఒక బౌద్ధ అవశేషాన్ని  కూడా సేకరించినట్లుగా ప్రస్తావించబడింది. వాంగు నాయకత్వంలోని నేపాలీ, టిబెటను దళాలు మగధ నుండి 2,000 మంది ఖైదీలను బందీలుగా తీసుకువెళ్లాయి. టిబెటను సైనికులతో కలిసి వాంగు జువాన్సే (వాంగు హుయాన్సు) భారతదేశం మీద చేసిన దండయాత్రను టిబెటను చైనీసు రచనలు వివరిస్తాయి. నేపాలు అప్పటికే టిబెటను రాజు సాంగ్‌త్సెన్ ఆధీనంలోకి వచ్చింది. బందీలలో ఆ భారతీయ సింహాసన ఆక్రమణదారుడు కూడా ఉన్నాడు. ఈ యుద్ధం సా.శ. 649లో జరిగింది. తైజాంగు సమాధి వద్ద ఆ భారతీయ ఆక్రమణదారుని విగ్రహం ఉండేది. ఆ ఆక్రమణదారుని పేరు చైనీసు రికార్డులలో "నా-ఫు -టి ఒ -లొ -నా -షుయెను"గా నమోదు చేయబడింది (ఇక్కడ 'డినాఫుడి ' అనేది బహుశా టిరంభుక్తిని సూచిస్తుండవచ్చు).

హర్షుడు "పంచ భారతదేశాలను"  తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోవడానికి ఆరు సంవత్సరాల పాటు యుద్ధాలు చేశాడని హ్యూన్‌త్సాంగు పేర్కొన్నాడు. హ్యూన్‌త్సాంగు "పంచ భారతదేశాలు" (కొన్ని అనువాదాలలో "ఫైవ్ ఇండీసు") అనే పదాన్ని అస్థిరంగా ఉపయోగించాడు; కొన్నిసార్లు దీనిని ఉత్తర భారతదేశంలోని హర్షుని భూభాగాలను సూచించడానికి, మరికొన్నిసార్లు మధ్య భారతదేశాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని నాలుగు దిక్కులలో విస్తరించి ఉన్న మొత్తం ఉపఖండాన్ని సూచించడానికి ఆయన వాడాడు. ఈ ప్రకటన ఆధారంగా ఆర్.కె.ముకర్జీ, సి.వి. వైద్య వంటి చరిత్రకారులు హర్షుని దండయాత్రల కాలాన్ని సా.శ. 606–612 మధ్యగా నిర్ణయించారు. అయితే హర్షుడు ఆ తర్వాత కూడా మరికొన్ని సంవత్సరాల పాటు యుద్ధాలు, దండయాత్రలలో నిమగ్నమై ఉన్నాడని ఇప్పుడు తెలిసింది. అంతేకాకుండా హర్షుని సామ్రాజ్యాన్ని వర్ణించడానికి హ్యూన్‌సాంగు "పంచ భారతదేశాలు" అనే పదాన్ని సంకుచిత అర్థంలో వాడాడా లేక విస్తృత అర్థంలో వాడాడా అన్న విషయం పక్కన పెడితే ఆయన ఆ వ్యాఖ్య ఒక అతిశయోక్తి మాత్రమే; హర్షుని వాస్తవ సామ్రాజ్య విస్తీర్ణం గురించి నిర్ధారణలకు రావడానికి దీనిని ఆధారంగా తీసుకోలేము. ఉత్తర భారతదేశంలో హర్షుడు అత్యంత శక్తివంతమైన చక్రవర్తి అయినప్పటికీ ఆయన ఉత్తర భారతదేశం మొత్తాన్ని పరిపాలించలేదు.

## మతం - మత విధానం

ఇతర అనేక ప్రాచీన భారతీయ పాలకుల వలె, హర్షుడు కూడా తన మతపరమైన అభిప్రాయాలు, ఆచారాలలో విభిన్న సంప్రదాయాలను అనుసరించాడు. ఆయన ముద్రలు ఆయన పూర్వీకులను హిందూ సూర్యదేవుడైన సూర్యుడు ఆరాధకులుగా ఆయన అన్నయ్యను బౌద్ధుడుగా, తనను తాను శైవ హిందువుగా వర్ణిస్తాయి. ఆయన భూమి దాన శాసనాలు ఆయనను *పరమ-మహేశ్వర* (శివుని పరమ భక్తుడు)గా వర్ణిస్తాయి. ఆయన ఆస్థాన కవి బాణభట్టు కూడా ఆయనను ఒక శైవ హిందువుగా వర్ణించాడు.

హర్షుని నాటకం *నాగానంద* బోధిసత్వుడైన జీమూతవాహనుని కథను వివరిస్తుంది; దీని ప్రారంభంలో వచ్చే ప్రార్థనా పద్యం బుద్ధునికి అంకితం చేయబడింది. ఈ పద్యంలో బుద్ధుడు మారుని ఓడించే సన్నివేశం వర్ణించబడింది (ఈ రెండు పద్యాలు, మరొక పద్యంతో కలిపి, టిబెటను అనువాదంలో (మరాజితు-స్తోత్రాగా ప్రత్యేకంగా భద్రపరచబడ్డాయి). ఈ నాటకంలో శివుని అర్ధాంగి అయిన గౌరి (పార్వతి) ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.  ఆమె తన దివ్యశక్తిని ఉపయోగించి ఆ వీరుడిని తిరిగి బ్రతికిస్తుంది.

చైనీయ బౌద్ధ యాత్రికుడు హుయాన్ త్సాంగ్ ప్రకారం హర్షుడు ఒక గొప్ప బౌద్ధ భక్తుడు. ఆహారం కోసం జంతువులను వధించడాన్ని హర్షుడు నిషేధించాడని అలాగే గౌతమ బుద్ధుడు సందర్శించిన ప్రదేశాలలో బౌద్ధ విహారాలను నిర్మించాడని హుయాను త్సాంగు పేర్కొన్నాడు. ఆయన గంగా నది తీరంలో వేలకొద్దీ 100 అడుగుల ఎత్తు గల స్తూపాలను నిర్మించాడు; అంతేకాక, భారతదేశం అంతటా ఉన్న రహదారుల మీద యాత్రికుల, నిరుపేదల సౌకర్యార్థం చక్కగా నిర్వహించబడే సత్రాలను నిర్మించాడు. ఆయన ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న పండితులతో ప్రతి ఏటా ఒక సమ్మేళనాన్ని నిర్వహించి వారికి దానధర్మాలు చేసేవాడు. ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి ఆయన మోక్ష అనే పేరుతో ఒక మహాసభను నిర్వహించేవాడు. హర్షుడు కన్యాకుబ్జంలో (కనౌజు‌లో) నిర్వహించిన 21 రోజుల మతపరమైన ఉత్సవం గురించి కూడా హ్యూను‌త్సాంగు వర్ణించాడు; ఈ ఉత్సవం సందర్భంగా, హర్షుడు, ఆయన సామంతులు బుద్ధుని మానవ-పరిమాణ బంగారు విగ్రహం ముందు ప్రతిరోజూ పూజాది కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు.

హర్షుని గురించిన చారిత్రక ఆధారాలు ఆయనను ఒక శైవ హిందువుగా వర్ణిస్తున్నాయి కాబట్టి ఒకవేళ ఆయన బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి ఉంటే అది ఆయన జీవితపు చివరి దశలో జరిగి ఉండేది. హర్షుడు కేవలం బౌద్ధ భిక్షువులనే కాకుండా అన్ని మతాలకు చెందిన పండితులను ఆదరించాడని హ్యూను‌త్సాంగు కూడా పేర్కొన్నాడు. ఎస్. ఆర్. గోయలు, ఎస్. వి. సోహోని వంటి చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం హర్షుడు వ్యక్తిగతంగా ఒక శైవ హిందువే; అయితే ఆయన బౌద్ధులను ఆదరించడం వల్ల, హ్యూను‌త్సాంగు ఆయన ఒక బౌద్ధుడిగా చిత్రించేలా అపార్థం చేసుకున్నాడు.

## సాహిత్య నైపుణ్యం
రత్నావళి, నాగానంద, ప్రియదర్శిక అనే మూడు సంస్కృత నాటకాలకు హర్షుడే కర్త అని విస్తృతంగా విశ్వసించబడుతోంది. ఈ నాటకాలను హర్షుని ఆస్థాన కవులలో ఒకడైన ధావకుడు, పారితోషికం (కమీషను) తీసుకుని రాశాడని కొందరు భావిస్తున్నప్పటికీ (ఉదాహరణకు, కావ్యప్రకాశంలో మమ్మటుడు), ఈ నాటకాలను స్వయంగా హర్ష మహారాజు గారే రాశారని వెండీ డోనిగరు మాత్రం "దృఢంగా విశ్వసిస్తున్నారు."

## ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో
ఈ చక్రవర్తి జీవితం ఆధారంగా 1926లో వచ్చిన ఒక భారతీయ మూకీ చిత్రం, *[[:EN: Shiladitya|సామ్రాటు శిలాదిత్య]]*కు మోహను దయారాం భవనాని దర్శకత్వం వహించారు.

## ఇవి కూడా చూడండి

* శూరసేన రాజ్యం
* భారతదేశ చరిత్ర

## ఇవికూడా చూడండి

* భారతదేశంలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల జాబితా

## మూలాలు
*1974 భారతి మాస పత్రిక. వ్యాసము: గుణాఢ్యుడు-హర్షుడు వ్యాసకర్త:డా.ముదిగొండ శివప్రసాద్ 

## బయటి లంకెలు
* http://www.sakshieducation.com/GII-New/Story.aspx?cid=66&nid=112900
* https://groups.google.com/forum/#!topic/sahitibandhu/20lITcNcg5Q

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర