మూడవ కులోత్తుంగ చోళుడు

thumb|పెన్నేశ్వరార్ ఆలయంలో కులోత్తుంగ III, అతని రాణి భువనముళుడైయాళ్ విగ్రహం.
**మూడవ కులోత్తుంగ చోళుడు** క్రీ.శ 1178 (సుమారు జూలై 7) నుండి 1218 వరకు పాలించిన ఒక చోళ చక్రవర్తి. అతను తన అన్నయ్య రాజాధిరాజ చోళుడు II తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. కులోత్తుంగ చోళుడు III తన సాంప్రదాయ శత్రువులపై యుద్ధంలో విజయం సాధించాడు. అతను హొయసలులు, మదురై పాండ్యులు, వేనాడ్ చేరాలు, పొలోనారువా సింహళ రాజులు, అలాగే వేలనాడు, నెల్లూరు తెలుగు చోళులపై యుద్ధంలో విజయాలు సాధించాడు. అతను కరూర్‌పై చోళుల నియంత్రణను తిరిగి స్థాపించాడు, వీటిని చోళుల సామంతులుగా అధియమాన్ ప్రభువులు పాలించారు. అతను తమ భూభాగాన్ని విస్తరించే ప్రయత్నంలో కొంగు దేశంలోని గంగవాడి, తగడూరు పరిసర ప్రాంతాలకు చొరబడిన వీర బల్లాళ II నేతృత్వంలోని హొయసలలను తరిమికొట్టాడు. అయితే, తన పాలన చివరి రెండేళ్లలో పుంజుకున్న పాండ్యులతో జరిగిన యుద్ధంలో ఓడిపోయి, క్రీ.శ 1280 నాటికి చోళుల పతనానికి కారణమయ్యాడు. కులోత్తుంగ III హొయసలలతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. హొయసల రాజు వీర బల్లాల చోళమహాదేవి అనే చోళ రాణిని వివాహం చేసుకుని తన కుమార్తె సోమలదేవిని కులోత్తుంగ III కి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.

శాస్త్రి ప్రకారం, "కులోత్తుంగ చోళుడు III తన వ్యక్తిగత సామర్థ్యంతో చోళ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నం కావడాన్ని దాదాపు ఒక తరం వరకు ఆలస్యం చేశాడు, అతను స్వయంగా గొప్ప చోళ చక్రవర్తులలో చివరివాడు కాబట్టి అతని పాలన చోళ వాస్తుశిల్పం, కళ చరిత్రలో చివరి గొప్ప శకానికి గుర్తుగా ఉంది." తమిళనాడులోని కుంభకోణం జిల్లా త్రిభువనంలో ఉన్న శరభేశ్వర ఆలయంతో సహా అనేక దేవాలయాలను నిర్మించిన ఘనత అతనికి ఉంది. అలాగే చోళుల ఇష్ట దైవాలుగా ప్రకటించబడిన రెండు దేవాలయాలకు అనగా చిదంబరంలోని శివాలయం, శ్రీరంగంలోని శ్రీ రంగనాథస్వామి ఆలయానికి అతను పునర్నిర్మాణం, మరమ్మతులు చేశాడు. కులోత్తుంగ చోళుడు III కళ, సాహిత్యం పట్ల ఆయనకున్న ఆదరణకు కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు. శ్రీరంగం ఆలయంతో సహా అతని అనేక శాసనాలలో, చోళ చక్రవర్తులు వంశాన్ని పొందిన సూర్య వంశపు కిరీటాన్ని ధరించడం పట్ల తనకున్న గర్వాన్ని కులోత్తుంగ చోళుడు III తన శాసనాలలో వివరించాడు.

## సైనిక దండయాత్రలు
[thumb|కులోత్తుంగ III కింద [చోళ సామ్రాజ్యం|చోళ భూభాగం. *క్రీ.శ.1219 నాటికి*|left]]
కులోత్తుంగ చోళుడు III పాలన అనూహ్యంగా పెరుగుతున్న విచ్ఛిన్న శక్తులకు వ్యతిరేకంగా చక్రవర్తి వ్యక్తిగత సామర్థ్యం సాధించిన విజయానికి ఒక కథ. మునుపటి రాజులైన రాజరాజ చోళుడు II, రాజాధిరాజ చోళుడు II పాలనా కాలంలో ప్రారంభమైన చోళ పరిపాలనలోని బలహీనతలను కులోత్తుంగ చోళుడు III సరిదిద్ది, ముట్టడించబడిన రాజ్యానికి క్రమాన్ని తీసుకువచ్చాడు. క్రీ.శ 1146-1178 మధ్య అతని పూర్వీకుడు రాజరాజ చోళుడు II, అతని వారసుడు రాజాధిరాజ చోళుడు II పాలనలో, సామ్రాజ్యం బయటి భాగాలపై కేంద్ర పరిపాలన పట్టు తక్కువగా దృఢంగా మారుతోంది; కేంద్రంలో కూడా పరిపాలనా వ్యవస్థ బలహీనత సంకేతాలను చూపించడం ప్రారంభించింది. ప్రతిచోటా సామంతులు అంతకంతకూ పట్టుబడుతున్నారు. రాజరాజ చోళుడు II పాలనలో గమనించబడిన సామంతుల వైపు కేంద్ర అధికారం పెరుగుతున్న స్వాతంత్ర్యం రాజాధిరాజ చోళుడు II పాలనలో మరింత స్పష్టంగా కనిపించింది. శంభువరాయ, కడవారయ, మలయమాన్ నాయకులు, నెల్లూరు తెలుగు-చోళులు పాలకుడి ప్రస్తావన లేకుండానే చోళ రాజ్యపు ఉత్తర భాగంలో యుద్ధాలు, పొత్తులు చేసుకుంటున్నారు.

### పాండ్యులపై దండయాత్రలు (క్రీ.శ 1182, 1188-89, 1205)
పాండ్యుల వ్యవహారాలు మొదట కులోత్తుంగ చోళుడు III దృష్టిని ఆకర్షించాయి. అతను సింహాసనాన్ని అధిష్టించేనాటికి పాండ్య దేశంలో అంతర్యుద్ధం ఇంకా సద్దుమణగలేదు, అక్కడ చోళ దళాలు చురుకైన పోరాటంలో పాల్గొంటున్నాయి. కులోత్తుంగ చోళుడు III తన పాలనలో ఉత్తమ భాగానికి పాండ్య రాజ్యంపై చోళ ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించడంలో సఫలమయ్యాడు. తమిళంలో ఇళంగై అని పిలువబడే శ్రీలంకకు చెందిన పరాక్రమబాహు, చోళులపై తన ప్రయత్నాలను పునరుద్ధరించాడు, తనతో కలిసి వచ్చేలా పాండ్య చక్రవర్తి వీరపాండ్యను కూడా ఒప్పించాడు. విక్రమపాండ్య వీరపాండ్యకు వ్యతిరేకంగా కులోత్తుంగ చోళుడు III సహాయం కోరాడు, ఇది కులోత్తుంగ చోళుడు III పాండ్య రాజ్యంపై దాడి చేయడానికి దారితీసింది. యుద్ధం ఫలితంగా పాండ్య, సింహళ దళాలు ఓడిపోయాయి, వీరపాండ్యను బహిష్కరించారు, విక్రమపాండ్య మదురై సింహాసనంపై ప్రతిష్టించబడ్డాడు. ఈ దండయాత్ర 1182కి ముందు ముగిసింది. తన ప్రవాసం నుండి, తన మిత్రుల సహాయంతో వీరపాండ్య తన అదృష్టాన్ని తిరిగి పొందేందుకు మరో ప్రయత్నం చేశాడు, కానీ ఆ ప్రయత్నాన్ని కులోత్తుంగ చోళుడు III నెట్టూర్ యుద్ధభూమిలో అడ్డుకున్నాడు. అక్కడి నుండి వీరపాండ్య సిలోన్ పారిపోయాడు. ఇది పాండ్య రాజ్యంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III కి మొదటి దండయాత్ర, అతను అపూర్వమైన విజయాన్ని సాధించాడు. ఈ యుద్ధంలో సాధించిన విజయంతో "ఇకపై ఎలాంటి పోరాటం లేకుండా పోయింది, ఎందుకంటే వేనాడ్ పాలకుడు, వీరపాండ్య ఇద్దరూ కులోత్తుంగ చోళుడు III కి లోబడాలని నిర్ణయించుకున్నారు. మదురైలోని బహిరంగ *దర్బార్‌*లో (సభ) అతనికి నమస్కరించారు, అక్కడ చోళ చక్రవర్తి "వీరాభిషేకం", పాండ్యులు, వారి మిత్రులైన సింహళ, వేనాడ్ రాజ్యాలపై చోళుల విజయానికి దోహదపడిన యుద్ధ వీరులకు అభిషేకం నిర్వహించాడు."

క్రీ.శ 1185-1186 మధ్య, కులోత్తుంగ చోళుడు III తన చోళ పాలకుడికి తిరుగుబాటు, కప్పం చెల్లించనందున పాండ్య రాజు వీరపాండ్యపై రెండవ దండయాత్ర చేపట్టాడు. అయితే ఈసారి పాండ్య రాజు వీరపాండ్యకు సింహళ, వేనాడ్ రాజ్యాల నుండి సాధారణ మద్దతు లభించలేదు. కులోత్తుంగ చోళుడు III కూడా బలం పుంజుకున్నట్లు కనిపిస్తోంది, ఎందుకంటే అతని మొదటి పదేళ్లలో, అతని సాంప్రదాయ శత్రువులైన పాండ్య, సింహళ రాజ్యాలపై అతని వైరాగ్యాలతో పాటు, అతను తన సాంప్రదాయ సామంతులపై కూడా పాలించగలిగాడు. కులోత్తుంగ చోళుడు III పూర్వీకులైన రాజరాజ చోళుడు II, రాజాధిరాజ చోళుడు II సాపేక్షంగా బలహీనమైన అధికారాన్ని సద్వినియోగం చేసుకొని వారు తమ స్వాతంత్య్రాన్ని ప్రకటించుకోవడం ప్రారంభించారు.

కానీ తన శత్రువుల ఉమ్మడి సైన్యాలను ఓడించి విజయం సాధించిన తర్వాత కూడా, కులోత్తుంగ చోళుడు III ఓడిపోయిన ప్రత్యర్థుల పట్ల తన ప్రవర్తన, చికిత్సలో విశేషమైన సంయమనం, నేర్పును ప్రదర్శించాడు. తన ప్రవాసం నుండి చోళులను పడగొట్టడానికి ప్రయత్నించిన తరువాత యుద్ధభూమిలో తన మిత్రులతో కలిసి పట్టుబడిన 'వీరపాండ్య తాను ఆశించిన దానికంటే మెరుగైన చికిత్స పొందాడు. అతని ప్రాణాలను విడిచిపెట్టాడు, అతని కొత్త స్థానానికి తగినంత కొంత భూమి, ఇతర సంపదను అనుమతించాడు'. బహుశా కులోత్తుంగ చోళుడు III వీర పాండ్యపై విజయం సాధించిన తరువాత తదుపరి పాండ్య చక్రవర్తి విక్రమ పాండ్యను గుర్తించి, సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడంలో కూడా పాలుపంచుకున్నాడు.
      
హొయసలల చొరబాట్లను అణిచివేసేందుకు, ఈ ప్రాంతంలో చోళుల అధికారాన్ని పునరుద్ధరించడానికి కొంగు దేశంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III ప్రచారాలు చేసిన కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత, 'క్రీ.శ 1190లో మదురై సింహాసనాన్ని విక్రమ పాండ్యన్ తర్వాత అధిష్టించిన పాండ్య పాలకుడు జటావర్మన్ కులశేఖర పాండ్యన్, తన అవిధేయత ద్వారా కులోత్తుంగ చోళుడు III ని రెచ్చగొట్టాడు. క్రీ.శ 1205 ప్రాంతంలో, కులోత్తుంగ చోళుడు III పాండ్య దేశంలోకి మూడవ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు, రాజధానిని ధ్వంసం చేశాడు, పాండ్యుల పట్టాభిషేక మందిరాన్ని కూల్చివేశాడు'. ఓడిపోయిన శత్రువు పట్టాభిషేక మందిరాన్ని కూల్చివేసే చర్యను చరిత్రకారులు అతని సొంత స్థానం బలహీనతను సూచించే ప్రవర్తనగా వివరిస్తారు, లేదా క్రీ.శ 1150 నుండి క్రమంగా పెరుగుతున్న పాండ్యుల అధికారాన్ని చోళులు గుర్తించారు, వారు ఏ సందర్భంలోనైనా చోళుల ఆధిపత్యం లేదా ఆధిపత్యంతో రాజీపడలేదు, కానీ తమ అధీన స్థితిని మార్చుకోవడంలో చాలా వరకు శక్తిహీనులుగా ఉన్నారు. క్రీ.శ 1150-1225 కాలంలోని చివరి పావు భాగంలో, చోళ రాజులు రాజరాజ చోళుడు II, రాజాధిరాజ చోళుడు II, కులోత్తుంగ చోళుడు III ప్రముఖులుగా ఉన్నారు. ఇది క్రీ.శ 1150-1200 మధ్య సాంప్రదాయ చోళ భూభాగాల పరిరక్షణ, విస్తరణ పరంగా కొన్ని అత్యున్నత స్థానాలను సూచిస్తుంది, చివరి భాగం పాండ్యుల అత్యున్నత సామ్రాజ్య శక్తిగా ఆవిర్భావం చెందడాన్ని సూచిస్తుంది. దీని ఫలితంగా వారు ఉత్తరాన దక్కన్, తూర్పున కళింగ, పశ్చిమం, నైరుతిలో కొంకణ్, మైసూరు పీఠభూమి, వరుసగా దక్షిణ, ఆగ్నేయంలో కన్యాకుమారి, ఈలం లేదా సిలోన్ మధ్య ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యంగా మారారు. క్రీ.శ 1215-1230 మధ్య పాండ్యుల పెరుగుదల ప్రధానంగా క్రీ.శ 1214-1217 మధ్య కులోత్తుంగ చోళుడు III పాలన చివరి భాగంలో ప్రారంభమైన చోళుల పతనంతో నేరుగా విభేదిస్తుంది.

### హొయసలలతో యుద్ధం (క్రీ.శ 1187-1188 నుండి 1215 వరకు)
రెండవ పాండ్య యుద్ధం తరువాత, కులోత్తుంగ చోళుడు III ఆ త్రైమాసికంలో హొయసలల అధికారం వృద్ధిని అరికట్టడానికి కొంగులో దండయాత్ర చేపట్టాడు. స్పష్టంగా, హొయసల రాజు వీర బల్లాళ II తన పాలనను కావేరి-తుంగభద్ర పరీవాహక ప్రాంతం నుండి ఉత్తర దిశగా కన్నడ దేశంలోని మలప్రభా పరీవాహక ప్రాంతం వరకు విస్తరించడానికి ప్రయత్నించాడు. అతను మొదట పశ్చిమ చాళుక్య రాజు సోమేశ్వర IV, యాదవ-సేయున రాజవంశం రాజు భిల్లామలపై కొంత విజయం సాధించాడు, వీరిద్దరినీ యుద్ధంలో ఓడించాడు. అయితే, వీర బల్లాళ II మొదట క్రీ.శ 1175-1180 మధ్య కాలచురి రాజు బిజ్జల కుమారులు, క్రీ.శ 1175-1185 మధ్య సోవిదేవ, సోమేశ్వర, సంగమలతో సహా అతని వారసుల నుండి శత్రుత్వాన్ని ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. రాజు బిజ్జల పాలన తరువాత, కలచురి అంత బలంగా లేనప్పటికీ క్రీ.శ 1183 వరకు త్వరితగతిన పరిపాలించినప్పటికీ, వారు హొయసల బల్లాల II పై శత్రుత్వాలను కొనసాగించడంలో విజయం సాధించారు. కలచురీలు వీర బల్లాళ II (1173-1220) నేతృత్వంలోని హొయసలలపై యుద్ధం కొనసాగించారు. ఉత్తర కన్నడ దేశంలో తన శత్రువుల నుండి ఎదురుదెబ్బలు ఎదుర్కొన్న హొయసల వీర బల్లాళ II తన భూభాగాన్ని తూర్పు వైపుకు విస్తరించడానికి ప్రయత్నించాడు. తగడూర్ వంటి కొంగు దేశానికి ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాలలోకి చొచ్చుకుపోయాడు, వీటిని చోళుల సామంతులుగా అధిగైమాన్ నాయకులు పరిపాలించారు.

దీని ఫలితంగా, క్రీ.శ 1186-87 నాటికి, పాండ్య రాజ్యంపై తన దండయాత్రను ముగించిన కులోత్తుంగ చోళుడు III, వెంటనే హొయసల వీర బల్లాళ II చొరబాట్లను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. ఆ త్రైమాసికంలో హొయసల అధికారం వృద్ధిని అరికట్టడానికి కులోత్తుంగ చోళుడు III 'కొంగు' వైపు బయలుదేరాడు. అతను క్రీ.శ 1187-88లో వీర బల్లాళ II తో విజయవంతంగా పోరాడాడు, తగడూర్ అధిగమాన్ నాయకులపై చోళ ఆధిపత్యాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు, యుద్ధంలో చేర పాలకుడిని ఓడించాడు, క్రీ.శ 1193లో కరువూర్‌లో *వీరాభిషేకం* నిర్వహించాడు. బల్లాల ఒక చోళ యువరాణిని వివాహం చేసుకున్నాడు కాబట్టి హొయసల వీర బల్లాళ II తో అతని సంబంధాలు స్నేహపూర్వకంగా మారాయి'. హొయసలలతో కులోత్తుంగ చోళుడు III విజయవంతమైన దౌత్యం అతని పాలన చివరి భాగంలో ఇబ్బందికరమైన సమయాల్లో అతనికి ఉపయోగపడుతుంది, అప్పటికి పాండ్య సామ్రాజ్యం దక్షిణ భారతదేశం, దక్కన్ రెండింటిలోనూ అగ్రగామి శక్తిగా ఎదిగింది.

మదురై పాండ్యులు, ఈలం లేదా శ్రీలంక, కరూర్ చేరాలు, వేనాడ్ రాజులపై విజయవంతమైన ప్రచారాల తరువాత, కులోత్తుంగ చోళుడు III ఈ ప్రాంతాల విజేతగా, పాండ్యుల కిరీటం ధరించినవాడిగా తన శాసనాలలో గర్వంగా ప్రకటించుకున్నాడు. ఆ విధంగా, సైనిక విజయాల పరంగా, కులోత్తుంగ చోళుడు III తన పూర్వీకులతో పోటీ పడ్డాడు. అలాగే, పరాంతక చోళుడు I (52 సంవత్సరాలు), కులోత్తుంగ చోళుడు I (50 సంవత్సరాలు) తర్వాత 40 సంవత్సరాలు పాటు కొనసాగిన అతని పాలన, చోళ చక్రవర్తులలో మూడవ అత్యంత సుదీర్ఘమైనది. ఈ పాలన చాలా వరకు (క్రీ.శ 1178-1215) ప్రశాంతంగా, సుస్థిరంగా, సంపన్నంగా సాగింది, ఇది తమిళ, తెలుగు, కన్నడ దేశాలలో దొరికిన అతని అనేక శాసనాలలో ధృవీకరించబడింది.

### తెలుగు దేశంలో యుద్ధాలు (క్రీ.శ 1187-1208)
వేంగిలో, రాజరాజ చోళుడు II పాలన ముగిసే సమయానికి, వెలనాటి లేదా వెలనాటి చోళులు తమ స్వాతంత్య్రాన్ని ప్రకటించారు. వారి తరువాత తెలుగు చోళుల నెల్లూరు శాఖ వచ్చింది, ఇది విక్రమ చోళుని సామంతుడైన బేటాతో ప్రారంభమైంది. వెలనాటి, నెల్లూరు చోళులు క్రీ.శ 1125-1126లో పశ్చిమ చాళుక్య పాలకుడు సోమేశ్వర III తో జరిగిన యుద్ధంలో విక్రమ చోళునితో గట్టిగా పొత్తు పెట్టుకున్నారు. ఇది క్రీ.శ 1118-1119లో విక్రమాదిత్య VI ఆధ్వర్యంలో పశ్చిమ చాళుక్యుల స్వల్ప ఆక్రమణ తర్వాత వేంగిని తిరిగి పొందటానికి దారితీసింది. రాజరాజ చోళుడు II వారసుడు రాజాధిరాజ చోళుడు II కి తెలుగు దేశంలోని నెల్లూరు, ఉత్తర సర్కార్ ప్రాంతాలపై చాలా తక్కువ నియంత్రణ ఉండేది.

అయితే, క్రీ.శ 1178లో కులోత్తుంగ చోళుడు III సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన వెంటనే, వేలనాటి, నెల్లూరు చోళులను అదుపు చేసి వారిని తిరిగి చోళుల మడతలోకి తీసుకురావడం ద్వారా వేంగిని తిరిగి పొందడంపై దృష్టి సారించాడు. కులోత్తుంగ చోళుడు III నెల్లూరులో నెల్లూరు చోళులపై చేసిన దండయాత్రల ఖచ్చితమైన సంవత్సరాలు, వివరాలు, ఆ తర్వాత వేలనాటి చోళులతో జరిగిన యుద్ధం అందుబాటులో లేవు. 'కానీ' స్పష్టమైన విషయం ఏమిటంటే 'కులోత్తుంగ చోళుడు III ఆధ్వర్యంలో ఒక రికవరీ జరిగింది. అతని ఆధిపత్యాన్ని తెలుగు చోళ పాలకులు నల్లసిద్ధుడు, అతని సోదరుడు తమ్ముసిద్ధుడు క్రీ.శ 1187 నుండి కులోత్తుంగ చోళుడు III పాలన ముగిసే వరకు అంగీకరించారు. అయితే, క్రీ.శ 1192-93లో నల్లసిద్ధుడు కంచిని ఆక్రమించినప్పుడు ఒక విరామం (interlude) ఉంది'. ఇది క్రీ.శ 1187-88 నుండి 1191-92 మధ్య కాలం, కులోత్తుంగ చోళుడు III కొంగు, కన్నడ దేశాలలో హొయసల వీర బల్లాళ II పై, వేనాడ్ చేరాలపై, రెండుసార్లు పాండ్యులపై యుద్ధాలు చేశాడు. ఈ పాండ్యులకు ఈలం లేదా సిలోన్ రాజు కూడా సహాయం చేశాడు. చోళ దేశానికి పశ్చిమం, దక్షిణాన దూరంగా ఉండటం వల్ల, నెల్లూరు చోళులను లొంగదీసుకున్న వెంటనే కాంచీపురంపై కులోత్తుంగ చోళుడు III పట్టు బహుశా అంత బలంగా లేకపోవచ్చు. నెల్లూరు చోళ పాలకుడు నల్లసిద్ధుడు కాంచీపురంను ఆక్రమించడంపై కూడా అతను దృష్టి సారించలేకపోయాడు, ఎందుకంటే 'కులోత్తుంగ చోళుడు III మొదట హొయసలులకు వ్యతిరేకంగా తన ప్రచారాలను ముగించవలసి వచ్చింది. పాండ్యులు, వేనాడ్ చేరాలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన రెండు యుద్ధాలన్నీ అతని పరాక్రమం, నాయకత్వం, యుద్ధ నైపుణ్యాల వల్ల విజయవంతంగా ముగిశాయి. అందువల్ల నెల్లూరు చోళ పాలకుడు నల్లసిద్ధుడిపై తక్షణమే దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించలేకపోయాడు'. ఏది ఏమైనప్పటికీ, క్రీ.శ 1193-1195 మధ్య 18 నుండి 20 నెలల విరామం ఉన్నప్పటికీ, కులోత్తుంగ III గతంలో హొయసలలు, ఈలం రాజుల సహాయంతో పాండ్యులు, చేరాలకు వ్యతిరేకంగా సాధించినట్లే, నెల్లూరు చోళులకు వ్యతిరేకంగా కూడా అదే స్థాయిలో విజయవంతమైన ఫలితాలను సాధించాడు. క్రీ.శ 1195లో కులోత్తుంగ చోళుడు III తెలుగు దేశంలో నల్లసిద్ధ చోళుడు, అతని సామంతుల ఆధీనంలో ఉన్న ప్రాంతాలపై దండెత్తాడు. వేలనాటి చోళుల నుండి వేంగిని తిరిగి పొందాలనే ఉద్దేశ్యంతో, 'కాంచీపురంలో' తన తదుపరి దండయాత్రపై కన్నేశాడు. తెలుగు చోళ స్థానాలపై జరిగిన ఈ జంట దాడులు పూర్తి విజయాన్ని సాధించాయి, చివరికి నల్లసిద్ధ చోళుడు 'క్రీ.శ 1196లో కులోత్తుంగ చోళుడు III చేత కాంచీపురం నుండి తరిమికొట్టబడ్డాడు'.

హొయసలులు, పాండ్యులు, వేనాడ్ చేరాలు, చివరికి తెలుగు చోళులు వంటి తన ప్రత్యర్థులను, సామంతులను కులోత్తుంగ చోళుడు III యుద్ధంలో అణిచివేసిన తర్వాత, క్రీ.శ 1196 నుండి దాదాపు పదేళ్లపాటు ప్రశాంతత నెలకొన్నట్లు కనిపిస్తోంది. తెలుగు చోళులు క్రీ.శ 1216-18 వరకు చోళుల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు. ఈ విరామం కులోత్తుంగ చోళుడు III తన యుద్ధ విజయాలను ఏకీకృతం చేయడానికి, చోళ భూభాగాలలో పరిపాలన, అభివృద్ధి పనులపై దృష్టి సారించడానికి అనుమతించింది. ఈ సమయానికి అతను తంజావూరు జిల్లాలోని కుంభకోణం సమీపంలో ఉన్న త్రిభువనంలో ప్రసిద్ధ శరభేశ్వరార్ ఆలయ నిర్మాణ పనులను కూడా ప్రారంభించాడు.

తన శాసనాలలో, కులోత్తుంగ చోళుడు III ఉత్తర సర్కార్‌లోని వేంగిని కూడా జాబితా చేశాడు. ఇది ఆధునిక ప్రకాశం, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పశ్చిమ గోదావరి, తూర్పు గోదావరి జిల్లాలను కలిగి ఉన్న ప్రాంతం. 'కులోత్తుంగ చోళుడు III క్రీ.శ 1208లో ఉత్తరాన మరొకసారి యుద్ధం చేసి, వేంగిని లొంగదీసుకున్నట్లు పేర్కొన్నాడు'. ఇంకా, కులోత్తుంగ చోళుడు III కాకతీయ రాజ్య రాజధాని వరంగల్‌లోకి 'ప్రవేశించినట్లు' పేర్కొన్నాడు, దీనిని 'ఆ సమయంలో శక్తివంతమైన చక్రవర్తి గణపతి పాలిస్తున్నాడు'. ఇది కులోత్తుంగ చోళుడు III ఉత్తర దిశగా వేంగికి వెళ్లాడని, తిరిగి వచ్చేటప్పుడు కాకతీయ దళాలతో వాగ్వివాదం జరిగిందని సూచిస్తుంది, దీని వల్ల చోళులకు ఎటువంటి భూభాగ నష్టం జరగలేదు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, కులోత్తుంగ చోళుడు III ఆధ్వర్యంలో చోళులను లొంగదీసుకున్నట్లు పేర్కొంటూ కాకతీయులు వదిలిపెట్టిన శాసనాధారాలు ఏవీ లేవు.

### పాండ్యులకు నష్టం (క్రీ.శ 1216-1217), చోళుల పతనం (క్రీ.శ 1217-1280)
క్రీ.శ 1205లో జటావర్మన్ కులశేఖరతో జరిగిన యుద్ధంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III ఓడిపోయిన పాండ్య పాలకుడిని తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టినప్పటికీ, మదురైలోని పాండ్యుల పట్టాభిషేక మందిరాన్ని కూల్చివేశాడు. అయితే, భవిష్యత్ సంఘటనలు నిరూపించినట్లుగా, 'కులోత్తుంగ చోళుడు III విజయం ఏమాత్రం సంపూర్ణం కాదు, ప్రతీకార యుద్ధానికి బీజం పడింది'. అంతేకాకుండా, అతని పాండ్య దండయాత్రల ముందు, తరువాత చేసిన ఇతర యుద్ధాలు వృద్ధాప్య కులోత్తుంగ చోళుడు III కి శారీరకంగానే కాకుండా అతని ఖజానాకు కూడా హాని కలిగించాయి. పాండ్యులపై మొదటి దండయాత్ర తర్వాత ప్రధానంగా క్రీ.శ 1192-1205 మధ్యకాలంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III తన దండయాత్రలను కొనసాగించాడు. కంచిలో నెల్లూరు చోళులు, వేంగిలో వేలనాటి చోళులు, ఆపై రాజమండ్రి, విసయ్యవాడై (ఆధునిక విజయవాడ) మధ్య కాకతీయులతో ఒక వాగ్వివాదం జరిగింది. దీని తర్వాత క్రీ.శ 1205లో జటావర్మన్ కులశేఖర పాండ్యన్‌పై తన మూడవ విజయవంతమైన పాండ్యులపై దండయాత్ర జరిగింది. క్రీ.శ 1208లో, కులోత్తుంగ చోళుడు III మరో దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు, ఈసారి వేలనాటి చోళులపై. ఫలితంగా వేలనాటి చోళుల నుండి వేంగిని తిరిగి పొందిన తర్వాత, క్రీ.శ 1208-1215 మధ్య చోళ ఆధిపత్యాలలో మొత్తం శాంతి నెలకొంది. ఈ కాలంలో, కులోత్తుంగ చోళుడు III తన దేశంలో దేవాలయాలు, ఇతర మతపరమైన ప్రదేశాలలో నిర్మాణం, మరమ్మత్తు, పునరుద్ధరణ కార్యకలాపాలతో సహా కొన్ని అభివృద్ధి కార్యక్రమాలపై దృష్టి పెట్టాడు. అతను ప్రధానంగా తన శత్రువులు, సామంతులు అదుపులోకి తీసుకురాబడ్డారు, వారి విధేయత సురక్షితం చేయబడింది కాబట్టి అతను నిశ్చింతగా ఉన్నాడు. పాండ్యుల నుండి ఎటువంటి తిరుగుబాటు లేదు, నెల్లూరు లేదా వేలనాటి చోళుల నుండి చొరబాట్లు ఆగిపోయాయి, ఈలం (సిలోన్), చేర రాజ్యాలు కూడా లొంగదీసుకోబడ్డాయి.

కులోత్తుంగ చోళుడు III ఒక విషయాన్ని గమనించడంలో విఫలమయ్యాడు, అదేమిటంటే పాండ్య యువరాజులు ఎల్లప్పుడూ తమ భూభాగాన్ని తమలో తాము పంచుకుని పరిపాలించేవారు. వారికి యుద్ధంలో చోళులను ఓడించే సైనిక బలం లేకపోయినప్పటికీ చాలా కాలం పాటు ఐక్యంగా ఉండేవారు. దక్షిణ భారతదేశంలో ఒక శక్తివంతమైన రాజ్యంగా తన వనరులు, బలగాలను సమీకరించి ఒక విశిష్ట గుర్తింపును ఏర్పరచుకోగల బలమైన నాయకత్వం పాండ్యులకు లేకపోవడం కూడా దీనికి కారణం. అయితే, దక్షిణ భారతదేశంలో పాండ్యులు, చేరాలను జయించినప్పటికీ, ఆ ప్రాంతాలను పరిపాలించడానికి చోళ ప్రతినిధి లేకుండానే ఓడిపోయిన రాజులను పాలించడానికి అనుమతించే విధానాన్ని మొదటి కులోత్తుంగ చోళుని కాలం నుండి అనుసరించిన చోళుల విధానంలో మార్పు వచ్చినట్లు కనిపిస్తోంది. ఈ విధానం ప్రధానంగా రాజరాజ చోళుడు I, అతని కుమారుడు రాజేంద్ర చోళుడు I కాలం నుండి అనుసరించిన పద్ధతికి విరుద్ధంగా ఉంది. వారు పాండ్యులను ఓడించి మదురైని జయించిన తరువాత, చోళ-పాండ్య అనే రాజ బిరుదులతో పాండ్య దేశాన్ని నేరుగా పాలించడానికి ఒక చోళ యువరాజును పంపేవారు. మొదటి కులోత్తుంగ చోళునిచే పాండ్య దేశాన్ని జయించిన తరువాత, స్థానిక రాజ కుటుంబానికి చెందిన యువరాజులు చోళుల అస్పష్టమైన ఆధిపత్యానికి లోబడి తమకు నచ్చిన విధంగా పాలించడానికి అనుమతించబడ్డారు. దీనికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం పాండ్య యువరాజుల మధ్య తలెత్తిన వారసత్వ వివాదాలలో చోళ రాజుల ప్రమేయం. ఇది 'చోళ, సింహళ పాలకుల జోక్యానికి దారితీసింది, ఇది రెండు రాజ్యాలకు ఏమాత్రం ప్రయోజనం చేకూర్చలేదు'. అటువంటి ఒక ప్రముఖ యుద్ధం పాండ్య దేశంలో జరిగింది, 'రాజాధిరాజ చోళుడు II (క్రీ.శ 1163-1178) ప్రతిష్టాపన జరిగిన వెంటనే, ఈ అంతర్యుద్ధం బూడిద నుండి పాండ్య అధికారం పుంజుకుంది. అది తన పునరుద్ధరించబడిన బలంతో త్వరలోనే చోళ, సిలోన్ రాజ్యాలు రెండింటినీ కబళించింది'.

కులోత్తుంగ చోళుడు III పాలనా కాలంలోనే కొన్ని రాజకీయ ఎదురుదెబ్బలు యుద్ధాలలో భూభాగాల నష్టం పరంగా కాకపోయినా, చోళులను ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేశాయి. క్రీ.శ 1208లో అతను వేలనాటి చోళుల నుండి వేంగిని సులభంగా తిరిగి పొందినప్పటికీ, క్రీ.శ 1186 తర్వాత ఏమైనప్పటికీ వారి అధికారం కనుమరుగైంది, వారి భూభాగాలు ఐదుగురు నాయకుల మధ్య విభజించబడ్డాయి. చివరికి శక్తివంతమైన కాకతీయ చక్రవర్తి గణపతిదేవ, క్రీ.శ 1214 నాటికి వారి దేశాన్ని తన పాలనకు లోబడేలా చేశాడు. క్రీ.శ 1216లో కాకతీయ గణపతిదేవ చేతిలో తెలుగు చోళుల తదుపరి ఓటమి కులోత్తుంగ చోళుడు III కి కూడా తీవ్ర ఆటంకం కలిగించింది, ఎందుకంటే అతని పూర్వపు సహచరులు, సామంతుల సేవలు అతనికి ఇక అందుబాటులో లేవు.

దీని పర్యవసానంగా, 'పాలన ముగింపులో, పాండ్యుల ప్రతీకారం అతన్ని ముంచెత్తింది' ఇది క్రీ.శ 1280లో చోళ సామ్రాజ్యం పతనం వరకు కొనసాగిన చోళుల క్షీణతను సూచిస్తుంది. క్రీ.శ 1216లో, 'క్రీ.శ 1205లో కులోత్తుంగ చోళుడు III చేత అవమానించబడిన జటావర్మన్ కులశేఖర స్థానంలో పదేళ్ల తర్వాత అతని తమ్ముడు మారవర్మన్ సుందర పాండ్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను తన సోదరుడితో పంచుకున్న తప్పులకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని కోరుకున్నాడు. సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన వెంటనే చోళ దేశంపై దండెత్తాడు'. కులోత్తుంగ చోళుడు III దాదాపు 40 సంవత్సరాలు పాలించి వృద్ధాప్యానికి చేరుకున్నాడు, ఆ సమయంలో అతనికి తన పూర్వపు సామంతులు, సహచరుల మద్దతు లేదు.

మారవర్మన్ సుందర పాండ్య నాయకత్వంలో, అతని సమర్థులైన వారసుల ఆధ్వర్యంలో పాండ్యులు క్రమంగా కానీ దృఢంగా పుంజుకుని దక్షిణ భారతదేశంలో అగ్రగామి శక్తిగా మారారు. అతని ఉత్సాహం, సంకల్పం ముందు 'దాడి వేగం చోళుల ప్రతిఘటనను బలహీనపరిచింది'. పాండ్యులకు వ్యతిరేకంగా తనకు మద్దతు ఇవ్వడానికి మిత్రపక్షాలు ఎవరూ లేకపోవడంతో, మారవర్మన్ సుందర పాండ్య దళాలు తంజావూరు, ఉరైయూర్‌లను ఆక్రమించడం చూసి కులోత్తుంగ చోళుడు III అవమానానికి గురయ్యాడు. కులోత్తుంగ చోళుడు III, అతని కుమారుడు యువరాజ రాజరాజ చోళుడు III ప్రవాసంలోకి నెట్టబడ్డారు.

తంజావూరు జిల్లాలోని ఆయిరత్తాలిలో ఉన్న చోళుల పట్టాభిషేక మందిరంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III చేసిన 'వీరాభిషేకం'ను మారవర్మన్ సుందర పాండ్య పునరావృతం చేయడం అతని వంతు అయింది. పాండ్య చక్రవర్తి ఇంతటితో ఆగలేదు, అతను చిదంబరం వరకు వెళ్లి అక్కడ ప్రసిద్ధ నటరాజ స్వామిని దర్శించుకున్నాడు. తిరిగి వస్తున్నప్పుడు మారవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ పుదుకోట్టైలోని పొన్ అమరావతిలో తన శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సమయంలో, కులోత్తుంగ చోళుడు III తనతో వివాహ సంబంధాలు ఉన్న హొయసల వీర బల్లాళ II సహాయం కోసం విజ్ఞప్తి చేశాడు. వీర బల్లాళ II వెంటనే స్పందించి 'తన కుమారుడు వీర నరసింహ II ఆధ్వర్యంలో శ్రీరంగానికి సైన్యాన్ని పంపాడు. అందువల్ల, మారవర్మన్ సుందర పాండ్య చోళులతో శాంతి ఒప్పందం చేసుకుని, కులోత్తుంగ చోళుడు III, రాజరాజ చోళుడు III పొన్ అమరావతిలో లాంఛనప్రాయంగా లొంగిపోయి, అతనిని సర్వాధికారిగా అంగీకరించిన తర్వాత చోళ రాజ్యాన్ని వారికి తిరిగి ఇవ్వవలసి వచ్చింది. ఇది పాండ్యుల రెండవ సామ్రాజ్యానికి నాంది, అయితే ఇది చోళుల అంతం కాదు. అదృష్ట చక్రం కులోత్తుంగ III పాలన చివరి భాగంలోనే పూర్తిగా తిరిగింది. ఒకప్పుడు ఆధిపత్యంలో ఉన్న పాండ్యుల శక్తివంతమైన సర్వాధికారుల నుండి, చోళులు తమ మిగిలిన ఉనికిలో చాలా వరకు తమ బద్ధ శత్రువుల చేతిలో ఆధిపత్యం, అణచివేతకు గురయ్యారు (క్రీ.శ 1217 నుండి 1280 వరకు). క్రీ.శ 1217-1280 కాలం చోళుల నిరంతర క్షీణతకు సంబంధించినది, ఇది పాండ్యుల పునరుద్ధరించబడిన శక్తి స్థిరమైన, నిరంతర వృద్ధిని కూడా వర్గీకరిస్తుంది. కులోత్తుంగ చోళుడు III, అతని కుమారుడు రాజరాజ చోళుడు III మారవర్మన్ సుందర పాండ్యకు కప్పం కట్టే సామంతులుగా మారారు. పాండ్యులతో ఓటమి చవిచూసిన తర్వాత వృద్ధాప్య కులోత్తుంగ చోళుడు III ఎన్నాళ్లో జీవించలేదు, క్రీ.శ 1218లో మరణించాడు. అతని కుమారుడు, వారసుడైన రాజరాజ చోళుడు III (క్రీ.శ 1218-1256) అధికారంలోకి వచ్చాడు.

## పరిపాలన, వాస్తుశిల్పం
thumb|కులోత్తుంగ III గురువు ఈశ్వర శివార్
కులోత్తుంగ చోళుడు III ఒక గొప్ప నిర్మాత, అతని పాలన చోళ వాస్తుశిల్పంలో చెప్పుకోదగ్గ కాలం. అనేక ప్రసిద్ధ నిర్మాణాలలో, కుంభకోణం సమీపంలోని త్రిభువనంలో శరభేశ్వర లేదా కంపాహరేశ్వర ఆలయ నిర్మాణాన్ని ఆయన ప్రారంభించారు. ఇది ద్రావిడ వాస్తుశిల్పానికి గొప్ప నమూనాగా పరిగణించబడుతుంది. దీని సాధారణ రూపకల్పన తంజావూరులోని బృహదీశ్వర ఆలయాన్ని పోలి ఉంటుంది, అయితే శరభేశ్వర ఆలయం ఇప్పటికీ వాటి పూర్వ నమూనాలైన తంజావూరు, గంగైకొండ చోళపురంలోని బృహదీశ్వర దేవాలయాల నుండి వేరు చేసే అనేక ముఖ్యమైన లక్షణాలను కలిగి ఉంది. ఈ ఆలయం గోడలపై రామాయణ శిల్పాల అద్భుతమైన శ్రేణిని కూడా కలిగి ఉంది, దీనిని కులోత్తుంగ చోళుడు III ఆధ్యాత్మిక గురువు ఈశ్వరశివ ప్రతిష్టించారు. ఈ ఆలయంతో పాటు, కులోత్తుంగ తన రాజ్యంలో అనేక దేవాలయాల విస్తరణ, పునరుద్ధరణకు కూడా సహకరించాడు. అతను పెద్ద సంఖ్యలో ప్రభుత్వ భవనాలను కూడా నిర్మించాడు, వాటిలో చాలా వరకు మతపరమైన నిర్మాణాలు. ఇవి తమిళనాడులోని పుదుకోట్టైలో లభించిన అతని శాసనాలలో, తమిళనాడులోని తంజావూరు జిల్లా కుంభకోణం శివార్లలోని తిరుభువనంలోని కంపాహరేశ్వర ఆలయ కేంద్ర మందిరం చుట్టూ చెక్కబడిన మరొక సంస్కృత శాసనంలో లెక్కించబడ్డాయి. అతని శాసనాలలో ఈ ఆలయాన్ని త్రిభువనవిరేశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు.

కులోత్తుంగ చోళుడు III చిదంబరంలోని శివాలయంలో సభాపతి ముఖ-మండపాన్ని, గిరింద్రజ (శివకామి) దేవత గోపురాన్ని, ఆవరణ (ప్రాకార హర్మ్య) చుట్టూ వరండాను కూడా నిర్మించాడు. అతను తిరువిడైమరుదూర్, తిరువారూర్, కాంచీపురంలోని ఏకాంబరేశ్వరార్ ఆలయం, మదురైలోని హలాహలస్య ఆలయంలోని గొప్ప శివాలయాలను కూడా మెరుగుపరిచి విస్తరించాడు. అంతేకాకుండా, దారాసురంలోని రాజరాజేశ్వర (ఐరావతేశ్వర ఆలయం) కులోత్తుంగ చోళుడు III అంకితభావాన్ని పొందింది. తిరువారూర్‌లోని శివాలయంలో, కులోత్తుంగ చోళుడు III సభా మండపాన్ని, వాల్మీకేశ్వర మందిరం పెద్ద గోపురాన్ని నిర్మించాడు.

చోళ రాజరికం లౌకిక మత సంప్రదాయాల గురించి కులోత్తుంగ చోళుడు III కి బాగా తెలుసు. జనాదరణ పొందిన అభిప్రాయానికి విరుద్ధంగా, చోళ రాజులు శివుని కోసం కొన్ని అతిపెద్ద దేవాలయాలను నిర్మించినప్పటికీ, చిదంబరంలోని నటరాజ ఆలయాన్ని 'పెరియ కోయిల్' లేదా శైవుల పరిభాషలో "పెద్ద ఆలయం" అని, శ్రీరంగంలోని శ్రీ రంగనాథస్వామి ఆలయాన్ని 'పెరియ కోయిల్' లేదా వైష్ణవ పరిభాషలో "పెద్ద ఆలయం" అని తమ "కులధనాలు" లేదా ఇష్ట దైవాలుగా పరిగణించారు. మతపరమైన విషయాలలో వారి లౌకిక దృక్పథాన్ని ఇది ధృవీకరిస్తుంది. అటువంటి ప్రకటన మొదటిసారిగా రెండవ చోళ చక్రవర్తి ఆదిత్య I శాసనాలలో చేయబడింది, ఇది అతని కుమారుడు పరాంతక చోళుడు I చేత కూడా పునరావృతం చేయబడింది. శ్రీరంగంలోని శ్రీ రంగనాథస్వామి ఆలయంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III (అతని 133వ శాసనంలో) కూడా దీనిని పునరావృతం చేశాడు. ఈ చక్రవర్తి పాలనా కాలంలో కులోత్తుంగ చోళుడు III ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శి అయిన ఈశ్వరశివ తండ్రి శ్రీ శ్రీకంఠ శంభు ఒక తాత్విక గ్రంథం "సిద్ధాంత రత్నాకర" ను వ్రాసి స్వరపరిచారు.

కులోత్తుంగ పాలన 23, 24వ సంవత్సరాలలో చోళ రాజ్యంలో విస్తృతంగా కరువు ఏర్పడింది. కులోత్తుంగ చెరువులు, నదుల కట్టల నిర్మాణానికి ఆదేశించి ఉపశమనం కలిగించాడు. కులోత్తుంగ 1218లో ఏదో ఒక సమయంలో మరణించాడు, రాజరాజ చోళుడు III చోళ రాజు అయ్యాడు.

## శాసనాలు

మూడవ కులోత్తుంగ శాసనాలు ఎక్కువగా *పుయల్ వాయిత్తు వలం పెరుగ* అనే ఉపోద్ఘాతంతో ప్రారంభమవుతాయి. అతని విజయాలు క్రమంగా పేర్కొనబడ్డాయి. అంటే మదురై, పాండ్యుల కిరీటం ధరించిన తల 4వ సంవత్సరం నాటికే ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది, దీనికి ఇళం (శ్రీలంక) 10వ సంవత్సరంలో జోడించబడింది, ఆపై 16వ సంవత్సరంలో కరూర్ అనుసరించబడింది. అతనికి *త్రిభువనవీరదేవ* అనే మారుపేరు కూడా ఉంది, *త్రిభువనచక్రవర్తి* అనే బిరుదును ధరించాడు. రాజు పాలన 28వ సంవత్సరానికి చెందిన తిరువిడైమరుదూర్‌లోని మహాలింగస్వామి ఆలయానికి చెందిన ఒక శాసనం అతని పూర్వీకుడు సుంగదావిర్త మొదటి కులోత్తుంగ చోళుడు 16వ సంవత్సరాన్ని సూచిస్తుంది. పేర్కొన్న ప్రదేశాలలో జయంగొండచోళ వలనాాడులోని తిరువలందూర్ నాడు ఒక ఉప-విభాగమైన విక్రమశోలనాళ్లూర్ ఒకటి. రాజు, అతని పేరున్న కులోత్తుంగ I ఇద్దరూ వారి వారసుడు రాజరాజ III శాసనంలో కలిసి పేర్కొనబడ్డారు. కులోత్తుంగ III పదహారవ సంవత్సరానికి చెందిన గోవిందపుత్తూరు శాసనం ప్రకారం పెరియదేవర్ రెండవ రాజాధిరాజ చోళుడు ఏడవ సంవత్సరంలో ఇచ్చిన అనుమతి ప్రకారం అరేకా-పామ్స్ తోట ఆలయానికి దేవదానంగా (బహుమతి) ఇవ్వబడింది. అంతేకాకుండా ఈ బహుమతి నిర్వహణకు సంబంధించి విచారణ జరిగినట్లు పేర్కొంది. 

## గమనికలు

## మూలాలు

వర్గం:చోళ రాజులు