హిందూ సంస్కారములు

హిందూ ధర్మం ప్రకారం, **సంస్కారా''లు ([[హిందీ భాష|హిందీ]]:** సంస్‌కార్**), [[వేదాలు|వేదం]] ద్వారా [[కర్మ|కర్మలు]] [[అంగీకారము|అంగీకారం]] కనుగొనడంలో అనేది, [[హిందూ మతం]], [[జైనమతం]] అనుచరుల్లో మతపరమైన వాటిలో [[ఆచరణాదేశక వర్గం|ఆచరణ]] మారుతూ ఉన్నాయి.ధర్మ సూత్రములలో "చత్వారింశత్ సంస్కారా: అష్టా ఆత్మగుణా:" అనగా 8 ఆత్మ గుణముల సంస్కారములతో పాటుగా మరో 40 సంస్కారములు కలిపి మొత్తం నలభై ఎనిమిది సంస్కారములు వాటి ఆవశ్యకత చెప్పబడింది. ప్రస్తుత [[ఆధునిక వాదం|ఆధునిక]] కాలములో చాలా సంస్కారములు చేయుట జరుగుట లేదు. దానికి కారణము లేక పోలేదు. కొన్ని సంస్కారములు చేయవలెనన్న హోమములు అవసరము. హిందూ సాంప్రదాయములో ఆగమ సంబంధమయిన [[క్రియలు (శుద్ధిపరచు పద్ధతులు)|క్రియలు]]. ఇవి ప్రతి ఒక్క హిందువు యొక్క జీవిత పర్యంతమూ వివిధ దశలలో జరుపబడతాయి. [[అమ్మ|తల్లి]] గర్భములో ప్రవేశించిన సమయము మొదలు కొని, మరణము, తదనంతరము ఆత్మ పరలోక ఆత్మశాంతి నొందుట వరకు సంస్కారములు జరపబడును. దోషములు పోగొట్టుటకు చేయు కర్మలనే సంస్కారములు అని అర్ధము.
* సంస్కారాలు మొత్తము నలభై ఎనిమిది. అవి:

==ఆత్మగుణాలు==
[[బొమ్మ:Hindu_Samskaras.jpg|thumb|హిందూ కర్మలు, ఆచారాలు చిత్రం]]
పురుషుడు ఆచరించ వలసినవి:

ఈ ఎనిమిది ఆత్మగుణసంస్కారముల వలన చిత్తశుద్ధి కలుగును.

==పంచయజ్ఞములు==
* మొత్తము అయిదు.
===దేవయజ్ఞము===
* సమిధలు, హవిస్సు లతో అగ్నియందు హోమము చేసి దేవతలను సంతృప్తి పరచుటకు చేయు యజ్ఞము.
===పితృయజ్ఞము===
* పితృదేవతల ప్రీతి కొరకు చేయు యజ్ఞము. పితరులనుద్దేసించి ద్విజులకు భోజనము పెట్టుట, పిండప్రధానము, జలతర్పణములు చేయుట. పిండము, శ్రాద్ధము, తద్దినము, మాసికము మొదలగునవి.
===భూతయజ్ఞము===
* ఆచార్యుడు వైశ్వదేవం వ్రతము చేసిన తరువాత భూత తృప్తి కొరకు చేయు బలి ప్రదానమే భూతయజ్ఞము.
===బ్రహ్మయజ్ఞము===
* ప్రతి నిత్యము యేదైనా ఒక ఋక్కు, యజస్సు, సామము తమ శక్తి కొలది అభ్యసించుటయే బ్రహ్మయజ్ఞము.
===మనుష్యయజ్ఞము===
* బ్రాహ్మణులకు, అతిథులకు తమ శక్తి కొలది [[భోజనము]] పెట్టుటయే మనుష్యయజ్ఞము.

==హవిర్యజ్ఞములు==
* మొత్తము ఏడు. అవి:-
===(1) అగ్నాధేయం===
* అగ్ని హోత్రుడు దీని చేత గ్రహింపబడును కావున అగ్నాధేయము అంటారు.
===(2) [[అగ్నిహోత్రం]]===
* అగ్ని కొఱకు హోమము చేయుదురు గాన [[అగ్నిహోత్రం]].
===(3) అగ్రయణేష్టి===
* కొత్త ధాన్యము వచ్చినప్పుడు ఆజ్ఞి ప్రీతి కొఱకు ముందుగా అగ్రయణేష్టి చేసిన పిదప ప్రజలు ఆ ధాన్యమును వినియోగించుకొన వలెను. దీనినే అగ్రయణము అని అంటారు.
===(4) చాతుర్మాస్యం===
* అనగా నాలుగు (4) విధములయిన వ్రతములు. 
====1. వైశ్వదేవము====

వేదమాదౌ సమారభ్య తథోపర్యుపరిక్రమాత్|
యదధీతేన్వహం శక్త్యా తత్ స్వాధ్యాయం ప్రచక్షతే||

వైశ్వదేవం ద్విజైః కార్యమ్ అన్న శుద్ధ్యర్థ మాదరాత్

పంచసూన గృహస్థస్య వర్తన్తే హరహస్తథా|
ఖండినీ పేషిణీ ఛుల్లీ ఉదకుంభీ చ మార్జనీ||

ఏతాభి ర్వాహయన్ విప్రో బధ్యతే వై ముహూర్ముహుః|
ఏతాసాం పావనార్ధాయ పంచయజ్ఞాః ప్రకీర్తితాః||

====2. వరుణ ప్రఘాసము====
====3. పాకమేధము====
====4. సూనాసిరీయము====
===(5) ధర్మపూర్ణమాస్యం===
* హవిర్యజ్ఞములు చేయ వలయునన్న ఈ యజ్ఞము తప్పక చేయవలయును. ఆహితాహ్నులు శుక్ల పక్ష, [[కృష్ణ పక్షము|కృష్ణ పక్ష]] పాడ్యమి దినముల యందు చేయవలసిన ఇష్టి భేదములను ధర్మపూర్ణమాస్యం అని అంటారు. 
===(6) విరూఢపశుబంధ===
* ఆరు మాసములు లేదా [[సంవత్సరము]]నకు ఒకసారి చేయు పశుబంధనము.
===(7) సౌత్రాయణీ===
* ఈ యజ్ఞ అధిదేవత [[ఇంద్రుడు]] కనుక సౌత్రాయణీయము అని అంటారు.

==సోమయజ్ఞములు==
* మొత్తము ఏడు.
===(1) అగ్నిష్టోమము===
* అగ్నిని స్తుతించు ఋక్సముదాయము ఈ యజ్ఞములో అంత్యమునందు ఉండుట చేత అగ్నిష్ఠోమము అని పేరు వచ్చింది.
===(2) అత్యగ్నిష్టోమము===
* అగ్నిష్ఠోమము కంటే అధిక ఫలములనిచ్చునది ఈ యజ్ఞము.
===(3) ఉక్థ్యఃము===
* ఈ యజ్ఞము ఆ గీతమంత్ర సాధ్యములగు స్తోత్రముల ఛేత ఛేయబడును.
===(4) అస్తోర్యామము===
* ఈ యజ్ఞము చేయుట వలన [[దేవతలు]] పశ్వాదికమును పొందిరి.
===(5) [[అతిరాత్రిః|అతిరాత్రము]]===
* ఈ సంస్కారము ఒక రాత్రి కంటే ఎక్కువ సమయము చేయవలసిన యజ్ఞము.
===(6) వాజపేయము===
* అన్నము, నెయ్యి ఈ యజ్ఞములో స్వీకరించతగినవి.
===(7) షోడశీ/షోడశము===
* సోమ యాగ అంతర్గతమే ఈ షోడశ యజ్ఞము. సర్వ యజ్ఞ సంబదమగు తేజోవంత భాగమును 16 భేదములు గల దానినిగా ప్రజాపతి చేసెను.

==పాకయజ్ఞములు==
* మొత్తము ఏడు.
===(1) అష్టకా/అష్టకము===
* ఈ యజ్ఞము మాఘ బహుళ [[సప్తమి]] మొదలుగా మొత్తము మూడు రోజులు చేయుదురు. ప్రత్యేకముగా ఈ రోజులందు పితరులు భుజింతురు.
===(2) అగ్రహాయణి/అగ్రహాయణియము===
* [[మృగశిర]] [[నక్షత్రము]]తో కలసిన [[పూర్ణిమ]] రోజున ఈ యజ్ఞములో సర్పపూజ చేయుదురు.
===(3) ఆశ్వయుజి/ఆశ్వయుజము===
* [[ఆశ్వయుజ శుద్ధ పూర్ణిమ]] [[అశ్వని]] నక్షత్రముతో కూడిన రోజున చేయు యజ్ఞము. దీనినే ప్రత్యనారోహణము అని కూడా అంటారు.
===(4) చైత్రీ/చైత్రీయము===
* [[చిత్త]] నక్షత్రముతో కూడిన [[పూర్ణిమ]] రోజున చేయు ఈశాన అర్చ్చనను చైత్రీ యజ్ఞము అంటారు.
===(5) శ్రావణి/శ్రావణియము===
* శ్రవణ నక్షత్రముతో కూడిన [[పూర్ణిమ]] రోజున సర్పపూజ చేయుదురు.
===(6) పార్వణ/పార్వణము===
* గృహస్థులు ప్రతి [[పాడ్యమి]] నాడు దీనిని చేయవలయును.
===(7) శ్రాద్ధ/శ్రాద్ధము===
* శ్రద్ధగా పిత్రు దేవతల ప్రేతి కొరకు ప్రతి మాసము కృష్ణపక్షమునందు ఈ శ్రాద్ధము చేయునది.

== వటువును ఉద్దేశించి ఆచార్యుడు చేయవలసిన సంస్కారాలు==
* మొత్తము నాలుగు.
===(1) ప్రాజాపత్యం===
* వేదమునకు ఒక కాండఋషి అయిన ప్రజాపతి అనుగ్రహమున కొరకు చేయు వ్రతము.
===(2) సౌమ్యం===
* సోముడు వేదమునకు మరొక కాండఋషి, అతని అనుగ్రహమున కొరకై చేయు వ్రతము. 
===(3) అగ్నేయం===
* వేదమునకు ఒక కాండఋషి అయిన అగ్ని అనుగ్రహమున కొరకు చేయు వ్రతము.
===(4) వైశ్వదేవం===
* వేదమునకు విశ్వేదేవతలు కాండఋషులు కనుక వీరి యొక్క అనుగ్రహమున కొరకు చేయు వ్రతము.

==స్వకృత్యములు==
* విద్య అనంతరము [[బ్రహ్మచారి]] అచరించవలసిన సంస్కారములు రెండు. ఒకటి సమావర్తనము లేదా స్నాతకము. మరొక సంస్కారము వివాహము.
===సమావర్తనము అనగా స్నాతకము===
* బ్రహ్మచారి (వటువు) గురుకులములో తన విద్యను పూర్తి చేసుకుని గృహస్థాశ్రామమును స్వీకరించుట కొరకు తన ఇంటికి వచ్చునప్పుడు చేయు సంస్కారము,

===[[వివాహము]]===

* దేవ, పితృ ఋణములు తీర్చుటకొరకు వివాహ సంస్కారము వలన యోగ్యత పొందుదురు.

==భార్యకు జరిపించ వలసిన సంస్కారాలు==
* మూడు. అవి గర్బాధానము, పుంసవనము, సీమంతము. 
===[[గర్భాదానము]]===
* ఈ సంస్కారము వలన గర్భములో విడిచిన (విడవబడు) వీర్యము బీజ దోషము, గర్భ దోషము పోగొట్టును.

===పుంసవనము===
* పుత్రుని కలుగుటకు చేయు సంస్కారము. ఈ నాడు మాత్రము జరుపట లేదు.

===[[సీమంతము]]===
* గర్భముతో నున్న వివాహితకు చేయు సంస్కారము.

==సంతాన శ్రేయస్సు కొరకు చేయవలసిన సంస్కారాలు==
* అయిదు. అవి జాతకర్మ, నామకరణము, అన్నప్రాశన, చౌలము, [[ఉపనయనము]].
===జాతకర్మ/జాతకర్మము===
* గర్భములో శిశువు చేయు గర్భ జల పాన దోషము తొలగుటకు ఈ సంస్కారము చేయుదురు.

===[[నామకరణము]]===
* ఈ సంస్కారము చేయుట వలన ఆయుర్వృద్ధి, తేజోవృద్ది, వ్యవహారసిద్ది కలుగుతాయి.
===[[అన్నప్రాశన|అన్నప్రాశనము]]===
* శిశువునకు ఆయువు, ఆరోగ్యము, తేజస్సు వృద్ది కొరకు ఈ సంస్కారము చేయుదురు. 
===[[చౌలము]]===
* ఈ సంస్కారము వలన బలము, ఆయువు, తేజోవృద్ది కలుగుతాయి.
===[[ఉపనయనము]]===
* ఈ సంస్కారము చేయుట వలన వేదాధ్యన అధికారము, ద్విజత్వ సిద్ది కలుగును.
* ఈ నలుబది ఎనిమిది సంస్కారములలో ఎనిమిది (8) ఆత్మగుణ సంస్కారములు, ఇరువది రెండు (22) యజ్ఞములు ప్రస్తావన, ఆ తదుపరి మిగిలిన పదునెనిమిది (18) శారీరక సంస్కారములకు సంబంధించినవి. వీటిలో గర్బాధానము మొదలు వివాహ పర్యంతమున గలవి.
* ఈనాడు కొన్ని సంస్కారములు మాత్రమే జరిపించుచున్నారు. వేదములకు సంబంధించిన సంస్కారములు మొత్తము మీద ఈ రోజుల్లో దరి దాపుగా లేవనే చెప్పుకోవాలి.
* ఈ క్రింద ఉదహరించిన కొన్ని సంస్కారములు అక్కడక్కడ జరుపుచున్నారు.
* వీనినే షోడశ సంస్కారములు అని కూడా వ్యవహరించెదరు. ఈ పదహారు సంస్కారములను తిరిగి జనన పూర్వ సంస్కారములు (పుట్టుకకు ముందు), జననానంతర సంస్కారములు (పుట్టిన తరువాత) అను రెండు విభాగముల క్రింద విభజించారు.

==జనన పూర్వ సంస్కారాలు==

* [[గర్భాదానము]]
* పుంసవనము
* [[సీమంతం|సీమంత ఉపనయనము]]


==జననానంతర సంస్కారాలు ==

* జాతకర్మ
* [[నామకరణము]]
* నిష్క్రమణ
* [[అన్నప్రాసన]]
* [[నామకరణము]]
* కర్ణవేధ
* [[ఉపనయనము]]
* కేశాంతము
* సమావర్తనము
* [[వివాహము]]
* వానప్రస్థము
* సన్యాసము
* అంత్యేష్టి


==సంస్కారాల సంఖ్యలో వివాదం==

== సిక్కు ==
* **సంస్కారములు''' మతపరమైన కర్మలు అనేవి సిక్కుమతంలో జీవితం యొక్క వివిధ ముఖ్యమైన దశలలో ఉన్నాయి. ఒక మనిషి వివిధ ప్రాపంచిక దశల్లో అతని లేదా ఆమె జీవితంలో కొన్ని సార్లు వివిధ వేడుకల ద్వారా తప్పక సాధించడం కోసం అనుసరించ వలసి ఉంది. ఈ సంఘటనలు వద్ద జరిగేటటువంటి వేడుకలను సంస్కారములు అని పిలుస్తారు. 
* అతను జీవితంలో 4 ప్రధాన సంస్కారములు లేదా వేడుకలు సిక్కులు మతములో ఉన్నాయి. అవి:
### నామకరణం

### అమృత సంస్కారం

### ఆనంద్ కర్జ్

### అంతమ సంస్కారం

*

## గమనికలు
* Pandey, R.B. (1962, reprint 2003). The Hindu Sacraments (Saṁskāra) in S. Radhakrishnan (ed.) The Cultural Heritage of India, Vol.II, Kolkata:The Ramakrishna Mission Institute of Culture, ISBN 81-85843-03-1, pp.&nbsp;391–2
*  Available online as The Laws of Manu 
* Monier-Williams, Monier (1899). A Sanskrit-English Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass.

## బయటి లింకులు
* HinduCulture

## మూలములు
* తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానము వారి ప్రచురణముల నుండి గ్రహించబడినవి.

వర్గం:హిందూ సాంప్రదాయాలు
వర్గం:ఆచారాలు
వర్గం:సిక్కు మతం
వర్గం:సంస్కృత పదజాలము