అర్సాసిడ్ సామ్రాజ్యం

పార్థియను సామ్రాజ్యం (/ˈpɑːrθiən/), దీనిని అర్సాసిడు సామ్రాజ్యం (/ˈɑːrsəsɪd/) అని కూడా పిలుస్తారు. క్రీ.పూ. 247 నుండి క్రీ.శ. 224 వరకు ప్రాచీన ఇరాన్‌ను కేంద్రంగా చేసుకుని వెలసిన ఒక ప్రధాన ఇరానియను రాజకీయ, సాంస్కృతిక శక్తి. .దీని రెండవ పేరు దీని స్థాపకుడైన 1వ అర్సాసెసు నుండి వచ్చింది. ఆయన పార్ని తెగకు నాయకత్వం వహించి ఇరాన్ ఈశాన్యంలో ఉన్న పార్థియా ప్రాంతాన్ని జయించాడు.  ఆ సమయంలో ఆ ప్రాంతం సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యంకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేస్తున్న ఆండ్రాగోరసు ఆధీనంలో ఒక సాత్రపీగా (ప్రావిన్సు) ఉండేది. 1వ మిథ్రిడేట్సు (పాలన: సుమారు క్రీ.పూ. 171 – 132) సెల్యూసిడు‌ల నుండి మెడియా, మెసొపొటేమియాను స్వాధీనం చేసుకుని సామ్రాజ్యాన్ని గణనీయంగా విస్తరించాడు. దాని ఉచ్ఛదశలో పార్థియను సామ్రాజ్యం ప్రస్తుతం మధ్య-తూర్పు టర్కీలో ఉన్న యూఫ్రటీసు నది ఉత్తర ప్రాంతాల నుండి నేటి ఆఫ్ఘనిస్తాను, పశ్చిమ పాకిస్తాను వరకు విస్తరించి ఉండేది. మధ్యధరా బేసిను‌లోని రోమను సామ్రాజ్యానికి, చైనాలోని హాను రాజవంశానికి మధ్య ఉన్న సిల్క్ రోడ్డు వాణిజ్య మార్గంలో ఉన్న ఈ సామ్రాజ్యం వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా మారింది.

పార్థియన్లు ఎక్కువగా కళ, నిర్మాణం, మత విశ్వాసాలు, వారి సాంస్కృతికంగా భిన్నమైన సామ్రాజ్యం రెగాలియాను స్వీకరించారు. అర్సాసిడు కోర్టు ప్రారంభంలో గ్రీకు సంస్కృతి అంశాలను స్వీకరించింది. అయితే చివరికి ఇరానియను సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు క్రమంగా పునరుజ్జీవనాన్ని చూసింది. ఆధునిక చరిత్ర చరిత్రలో అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ తర్వాత హెలెనిస్టికు పాలనను సూచించిన సెలూసిడ్లుకి భిన్నంగా అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం తర్వాత ఇరానియను ప్రపంచంలో అధికారంలోకి వచ్చిన ఇరాన్ మొదటి స్వదేశీ చక్రవర్తులుగా అర్సాసిడ్లు పరిగణించబడ్డారు. అచెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం వారసత్వం; వాస్తవానికి వారు అనేక మంది స్థానిక రాజులను సామంతులుగా అంగీకరించారు. అయినప్పటికీ అచెమెనిడ్లు కేంద్రంగా నియమించబడ్డారు. అయినప్పటికీ ఎక్కువగా స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన సాట్రాపు‌లు. పార్థియను రాజ్యాంగం చాలావరకు ఇరాన్ వెలుపల కొద్ది సంఖ్యలో సాట్రాపు‌లను నియమించింది. కానీ ఈ సాట్రాపీలు అచెమెనిడు శక్తిమంతుల కంటే చిన్నవి, తక్కువ శక్తివంతమైనవి. అర్సాసిడు శక్తి విస్తరణతో, కేంద్ర ప్రభుత్వ స్థానం నిసా నుండి టైగ్రిసు (బాగ్దాదు‌కు దక్షిణం) వెంబడి ఉన్న స్టెసిఫోను‌కు మారింది. అయినప్పటికీ అనేక ఇతర ప్రదేశాలు కూడా రాజధానులుగా పనిచేశాయి.

పార్థియన్లకు తొలి శత్రువులు పశ్చిమాన సెల్యూసిడు‌లు, ఉత్తరాన సిథియన్లు. అయితే పార్థియా పశ్చిమం వైపు విస్తరించినప్పుడు వారు అర్మేనియా రాజ్యంతో, చివరికి చివరి రోమను రిపబ్లికు‌తో సంఘర్షణకు దిగారు. రోం, పార్థియా ఒకరితో ఒకరు పోటీపడి అర్మేనియా రాజులను తమ సామంతులుగా నియమించుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. క్రీ.పూ. 53లో జరిగిన కారే యుద్ధంలో పార్థియన్లు మార్కసు లిసినియసు క్రాససు సైన్యాన్ని నాశనం చేశారు. క్రీ.పూ. 40–39లో పార్థియను దళాలు టైర్ మినహా మొత్తం లెవంతు‌ను రోమన్ల నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి; మార్కు ఆంటోనీ రోమను ప్రతిదాడికి నాయకత్వం వహించాడు. తర్వాతి కొన్ని శతాబ్దాలలో జరిగిన రోమను-పార్థియను యుద్ధాలలో అనేక మంది రోమను చక్రవర్తులు మెసొపొటేమియా  మీద  దండెత్తి, సెల్యూసియా, క్టెసిఫోను నగరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సింహాసనం కోసం పార్థియను వారసుల మధ్య తరచుగా జరిగిన  అంతర్యుద్ధాలు విదేశీ దండయాత్రల కంటే సామ్రాజ్య స్థిరత్వానికి ఎక్కువ ప్రమాదకరంగా నిరూపించబడ్డాయి. క్రీ.శ. 224లో పెర్సిసు‌లోని ఇస్తఖరు పాలకుడైన 1వ అర్దాషిరు ఆర్సాసిడు‌లకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి వారి చివరి పాలకుడైన 4వ అర్టబానసుని చంపినప్పుడు పార్థియను శక్తి అంతరించిపోయింది. అర్దాషిరు ససానియను సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఇది క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దపు ముస్లిం దండయాత్రల వరకు ఇరాన్‌ను, సమీప ప్రాచ్యంలోని చాలా భాగాన్ని పరిపాలించింది. అయినప్పటికీ ఆర్సాసిడు రాజవంశం అర్మేనియా, కాకేసియను ఐబీరియా, కాకేసియను అల్బేనియాను పరిపాలించిన కుటుంబ శాఖల ద్వారా కొనసాగింది.

పార్థియను, కోయిను గ్రీకు, ఇతర భాషలలో వ్రాయబడిన స్థానిక పార్థియను ఆధారాలు, ససానియను  అంతకంటే ముందున్న అకెమెనిడు ఆధారాలతో పోలిస్తే చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. చెల్లాచెదురుగా లభించిన క్యూనిఫాం పలకలు, ముక్కలైన మట్టి పెంకుల మీద రాసిన రాతలు, శిలాశాసనాలు, డ్రాక్మా నాణేలు  యాదృచ్ఛికంగా లభించిన కొన్ని తోలు పత్రాలు మినహా పార్థియను చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం బాహ్య ఆధారాల ద్వారానే తెలుస్తుంది. వీటిలో ప్రధానంగా గ్రీకు, రోమను చరిత్రలు ఉన్నాయి. అయితే హాన్ చైనీయులు జియోంగ్నులకు వ్యతిరేకంగా పొత్తులు ఏర్పరచుకోవాలనే కోరికతో ప్రేరేపించబడిన చైనీస్ చరిత్రలు కూడా ఉన్నాయి. పార్థియను కళాఖండాలు, గ్రంథ రూప ఆధారాలలో లభ్యం కాని సమాజం  సంస్కృతికి సంబంధించిన అంశాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక సాధనంగా ఉపయోగపడతాయి.

## చరిత్ర
### మూలాలు - స్థాపన

1వ అర్సాసెసు అర్సాసిడు రాజవంశాన్ని స్థాపించడానికి ముందు ఆయన పార్నీ తెగకు అధిపతిగా ఉండేవాడు. పార్నీలు ఇరానియను ప్రజలుకు చెందిన ఒక ప్రాచీన మధ్య ఆసియా తెగ, దహే సమాఖ్యలోని అనేక సంచార జాతులులో ఒకటి. పార్నీలు బహుశా ఒక తూర్పు ఇరానియను భాష మాట్లాడేవారు, ఇది ఆ సమయంలో పార్థియాలో మాట్లాడే వాయువ్య ఇరానియను భాషకు భిన్నమైనది. పార్థియా మొదట అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం కింద ఆ తర్వాత సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం కింద ఉన్న ఒక ఈశాన్య ప్రావిన్సు. ఆ ప్రాంతాన్ని జయించిన తర్వాత, పార్నీలు పార్థియను‌ను అధికారిక ఆస్థాన భాషగా స్వీకరించారు. వారు జయించిన బహుభాషా ప్రాంతాలలో దీనిని మధ్య పర్షియను, అరామైకు, గ్రీకు, బాబిలోనియను, సోగ్డియను, ఇతర భాషలతో పాటు మాట్లాడేవారు. కొంతమంది విద్యావేత్తలు, హషెం కజెమీ, మొస్తఫా దెహపహ్లావను వంటివారు. మొదటి అర్సాసెసు జాతి మూలాల మీద చర్చించారు. వారు ఆయన దండెత్తి వచ్చిన పార్నీ తెగకు చెందినవాడు కాకుండా, పార్థియాకు చెందిన స్థానిక వ్యక్తి అని వాదించారు. పురావస్తు పరిశోధనలు, వివిధ గ్రంథ ఆధారాల నుండి లభించిన ఆధారాల మీద ఆధారపడి, కజెమీ  దెహపహ్లావను, అర్టెమిటాకు చెందిన అపోలోడోరసు ప్రచారం చేసిన  ఆ తర్వాత జస్టిను, స్ట్రాబో మద్దతు ఇచ్చిన ప్రాచీన సిద్ధాంతంతో విభేదిస్తున్నారు. ఆ సిద్ధాంతం ప్రకారం మొదటి అర్సాసెసు దండెత్తి వచ్చిన పార్నీలకు చెందినవాడు. దానికి బదులుగా, వారు అరియను, కాసియసు డియో, జోసిమసు‌లతో ఏకీభవిస్తున్నారు. వీరు మొదటి అర్సాసెసు‌కు స్థానిక పార్థియను మూలాలు ఉన్నాయని సూచించారు.

అర్సాసిడు ఆస్థానం 247 క్రీ.పూ. సంవత్సరాన్ని అర్సాసిడ్ శకానికి మొదటి సంవత్సరంగా ఎందుకు ఎంచుకుందో అస్పష్టంగా ఉంది. ఎ. డి. హెచ్. బివారు ఈ సంవత్సరంలోనే సెల్యూసిడ్‌లు పార్థియా మీద నియంత్రణను కోల్పోయారని వారికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన నియమిత సాత్రపు అయిన ఆండ్రాగోరసు‌కు ఆ ప్రాంతం చేజిక్కిందని నిర్ధారించారు. అందువలన మొదటి అర్సాసెస్ తన పాలనా సంవత్సరాలను పార్థియాపై సెల్యూసిడ్ నియంత్రణ ముగిసిన క్షణం వరకు "వెనక్కి మార్చాడు". అయితే, వెస్టా సర్ఖోషు కర్టిసు ఇది కేవలం అర్సాసెసు పార్ని తెగకు అధిపతిగా నియమించబడిన సంవత్సరం మాత్రమే అని వాదిస్తున్నారు. హోమా కటౌజియను, జీన్ రాల్ఫు గార్త్‌వైటు ఇది అర్సాసెసు పార్థియాను జయించి సెల్యూసిడు అధికారులను బహిష్కరించిన సంవత్సరం అని పేర్కొన్నారు, అయినప్పటికీ కర్టిస్ మరియు మరియా బ్రోసియస్ క్రీ.పూ. 238 వరకు ఆండ్రాగోరసు అర్సాసిడు‌లచే పదవీచ్యుతుడు కాలేదని పేర్కొన్నారు.

1వ ఆర్సెసు తర్వాత వెంటనే ఎవరు అధికారంలోకి వచ్చారో స్పష్టంగా తెలియదు. బివారు,  కటౌజియనులు ఆయన సోదరుడైన పార్ధియాకు చెందిన 1వ తిరిడేట్సు అని ధృవీకరిస్తున్నారు. ఆయన తర్వాత క్రీ.పూ. 211లో ఆయన కుమారుడైన పార్ధియాకు చెందిన 2వ ఆర్సెసు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అయితే కర్టిసు,  బ్రోసియసులు 2వ ఆర్సెసు, 1వ ఆర్సెసు తక్షణ వారసుడని పేర్కొన్నారు. కర్టిసు ఈ వారసత్వం క్రీ.పూ. 211లో జరిగిందని బ్రోసియసు క్రీ.పూ. 217లో జరిగిందని పేర్కొన్నారు. 1వ 1వ మిథ్రిడేట్సు చివరి పాలనా సంవత్సరమైన క్రీ.పూ. 138, "పార్థియను చరిత్రలో కచ్చితంగా స్థాపించబడిన మొదటి పాలనా తేదీ" అని బివారు నొక్కి చెబుతాడు. ఈ, ఇతర వ్యత్యాసాల కారణంగా, చరిత్రకారులు అంగీకరించిన రెండు విభిన్న రాజ వంశావళులను బివారు వివరించాడు. క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి పార్థియన్లు ఒక కల్పిత వాదనను ముందుకు తెచ్చారు. అది వారిని అకెమెనిడు రాజుల రాజు అయిన పర్షియాకు చెందిన 2వ ఆర్టాక్సెర్క్సెసు (పాలన: క్రీ.పూ. 404–358) వారసులుగా పేర్కొంది.

కొంతకాలం పాటు 1వ అర్సాసెసు ఈజిప్ట్కు చెందిన 3వ టోలెమీ యుర్గెటెసు (పాలన: క్రీ.పూ. 246–222) పశ్చిమాన ఉన్న సెల్యూసిడు భూభాగం మీద చేసిన దండయాత్రను సద్వినియోగం చేసుకొని పార్థియా  హిర్కానియాలో తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. టోలెమీతో జరిగిన ఈ సంఘర్షణ, మూడవ సిరియను యుద్ధం (క్రీ.పూ. 246–241) 1వ డియోడోటసు తిరుగుబాటు చేసి మధ్య ఆసియాలో గ్రీకో-బాక్ట్రియను రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి కూడా అవకాశం కల్పించింది. ఆయన వారసుడైన 2వ డియోడోటసు, సెల్యూసిడు‌లకు వ్యతిరేకంగా 1వ అర్సాసెసుతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. కానీ 2వ సెల్యూకసు, క్యాలినకసు (క్రీ.పూ. 246–225) దళాలచే అర్సాసెసు తాత్కాలికంగా పార్థియా నుండి తరిమివేయబడ్డాడు. సంచార అపాసియాకే తెగ మధ్య కొంతకాలం ప్రవాసంలో గడిపిన తర్వాత 1వ అర్సాసెసు ఎదురుదాడి చేసి పార్థియాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 2వ సెల్యూకసు వారసుడైన 3వ ఆంటియోకసు ది గ్రేటు (క్రీ.పూ. 222–187) వెంటనే ప్రతీకారం తీర్చుకోలేకపోయాడు. ఎందుకంటే ఆయన సైన్యాలు మీడియాలో మోలోను తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో నిమగ్నమై ఉన్నాయి.

3వ ఆంటియోకసు క్రీ.పూ. 210 లేదా 209లో పార్థియా, బాక్ట్రియాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ఒక భారీ సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. కొన్ని విజయాలు సాధించినప్పటికీ అతను విఫలమయ్యాడు. కానీ 3వ అర్సాసెసుతో శాంతి ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నాడు. 3వ ఆంటియోకసుని తన అధిపతిగా అంగీకరించినందుకు ప్రతిఫలంగా 2వ అర్సాసెసుకి రాజు అనే బిరుదు (గ్రీకు: బాసిలస్) ప్రదానం చేయబడింది. ; రోమను రిపబ్లికు పెరుగుతున్న ఆక్రమణ, క్రీ.పూ. 190లో మాగ్నీషియా యుద్ధంలో సెల్యూసిడు‌ల ఓటమి తరువాత, పార్థియను వ్యవహారాలలో మరింతగా జోక్యం చేసుకోవడానికి సెల్యూసిడు‌లు అసమర్థులయ్యారు.  ప్రియాపతియసు (సుమారు క్రీ.పూ. 191–176) 2వ అర్సాసెసు తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1వ ఫ్రాటెసు (సుమారు క్రీ.పూ. 176–171) చివరికి పార్థియను సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1వ ఫ్రాటెసు సెల్యూసిడు‌ల నుండి ఎటువంటి జోక్యం లేకుండా పార్థియాను పరిపాలించాడు. 

### విస్తరణ - ఏకీకరణ

1వ ఫ్రాటెసు అలెగ్జాండరు ద్వారాలు దాటి పార్థియా నియంత్రణను విస్తరించినట్లు, అపామియా రాగియానాను ఆక్రమించినట్లు నమోదు చేయబడింది. వీటి స్థానాలు తెలియవు. అయినప్పటికీ, పార్థియను శక్తి, భూభాగం, గొప్ప విస్తరణ ఆయన సోదరుడు, వారసుడైన 1వ మిథ్రిడేట్సు (క్రీ.పూ. సుమారు 171–132) పాలనలో జరిగింది. ఆయనను కటౌజియను అకెమెనిడు సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన సైరసు ది గ్రేటు (క్రీ.పూ. 530లో మరణం)తో పోల్చాడు.

2వ డయోడోటసు మరణం తర్వాత పార్థియా,  గ్రీకో-బాక్ట్రియా మధ్య సంబంధాలు క్షీణించాయి. అప్పుడు 1వ మిథ్రిడేట్సు ఆధ్వర్యంలోని దళాలు ఆ రాజ్యం రెండు ఎపార్కీలను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. ఆ సమయంలో ఆ రాజ్యం 1వ యూక్రాటిడెసు (పాలన క్రీ.పూ. సుమారు 170–145) ఆధీనంలో ఉంది.  సెల్యూసిడు రాజ్యం మీద దృష్టి సారించి 1వ మిథ్రిడేట్సు క్రీ.పూ. 148 లేదా 147లో మీడియా మీద దండెత్తి ఎక్బటానాను ఆక్రమించాడు;  ఆ ప్రాంతంలో టిమార్కసు నేతృత్వంలో జరిగిన తిరుగుబాటును సెల్యూసిడు‌లు ఇటీవల అణచివేయడం వల్ల ఆ ప్రాంతం అస్థిరపడింది.  ఈ విజయం తరువాత మెసొపొటేమియాలోని బాబిలోనియాను పార్థియన్లు జయించారు. అక్కడ 1వ మిథ్రిడేట్సు క్రీ.పూ. 141లో సెల్యూసియాలో నాణేలను ముద్రించి, ఒక అధికారిక పట్టాభిషేక కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించాడు.  1వ  మిథ్రిడేట్సు హిర్కానియాకు వెనుదిరిగినప్పుడు ఆయన సైన్యాలు ఎలిమైసు, క్యారసీను రాజ్యాలను లొంగదీసుకుని సూసాను ఆక్రమించాయి. ఈ సమయానికి పార్థియన్ల అధికారం తూర్పున సింధు నది వరకు విస్తరించింది. 

హెకాటోంపైలోసు మొదటి పార్థియను రాజధానిగా పనిచేసినప్పటికీ 1వ మిథ్రిడేట్సు సెల్యూసియా, ఎక్బటానా, క్టెసిఫోను, ఆయన కొత్తగా స్థాపించిన నగరం మిథ్రాదాత్కెర్టు (నిసా)లో రాజ నివాసాలను స్థాపించాడు. ఇక్కడ అర్సాసిడు రాజుల సమాధులు నిర్మించబడ్డాయి. నిర్వహించబడ్డాయి. ఎక్బటానా అర్సాసిడు రాజకుటుంబానికి ప్రధాన వేసవి నివాసంగా మారింది. 1వ గోటార్జెసు (క్రీ.పూ. సుమారు 90–80) పాలన వరకు క్టెసిఫోను అధికారిక రాజధానిగా మారకపోవచ్చు. బ్రోసియసు ప్రకారం ఇది రాజ పట్టాభిషేక వేడుకకు వేదికగామ్ అర్సాసిడు‌ల ప్రతినిధి నగరంగా మారింది.
క్రీ.పూ. 142లో జనరలు డయోడోటసు ట్రైఫాను రాజధాని ఆంటియోకు‌లో తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించడంతో సెల్యూసిడు‌లు వెంటనే ప్రతీకారం తీర్చుకోలేకపోయారు. అయితే క్రీ.పూ. 140 నాటికి 2వ డెమెట్రియసు నికేటరు మెసొపొటేమియాలోని పార్థియన్లకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిదాడిని ప్రారంభించగలిగాడు. ప్రారంభంలో విజయాలు సాధించినప్పటికీ సెల్యూసిడు‌లు ఓడిపోయారు. డెమెట్రియసు స్వయంగా పార్థియను దళాలచే బంధించబడి హిర్కానియాకు తీసుకువెళ్లబడ్డాడు. అక్కడ 1వ మిథ్రిడేట్సు తన బందీని గొప్ప ఆతిథ్యంతో చూసుకున్నాడు; ఆయన తన కుమార్తె రోడోగునే ఆఫ్ పార్థియాను డెమెట్రియసు‌కు ఇచ్చి వివాహం కూడా చేశాడు.

డెమెట్రియసు సోదరుడైన 7వ ఆంటియోకసు సైడెట్సు (క్రీ.పూ. 138–129), సెల్యూసిడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, డెమెట్రియసు భార్య క్లియోపాత్రా థియాను వివాహం చేసుకున్నాడు. డయోడోటసు ట్రైఫాను‌ను ఓడించిన తర్వాత ఆంటియోకసు క్రీ.పూ. 130లో ఇప్పుడు 2వ ఫ్రాటెసు (క్రీ.పూ. సుమారు 132–127) పాలనలో ఉన్న మెసొపొటేమియాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ఒక సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. గ్రేటు జాబు నది వెంబడి పార్థియను జనరలు ఇండటెసు ఓడిపోయాడు. ఆ తర్వాత స్థానిక తిరుగుబాటు జరిగింది. అందులో బాబిలోనియా పార్థియను గవర్నరు చంపబడ్డాడు. ఆంటియోకసు బాబిలోనియాను జయించి సూసాను ఆక్రమించాడు. అక్కడ అతను నాణేలను ముద్రించాడు. యాంటియోకసు తన సైన్యాన్ని మీడియాలోకి నడిపించిన తర్వాత, పార్థియన్లు శాంతి కోసం ఒత్తిడి తెచ్చారు, అయితే పార్థియా మినహా మిగిలిన భూములన్నింటినీ అర్సాసిడు‌లు తనకు అప్పగించి భారీ కప్పం చెల్లించి డెమెట్రియసు‌ను బందీఖానా నుండి విడుదల చేస్తే తప్ప యాంటియోకసు దానిని అంగీకరించడానికి నిరాకరించాడు.  అర్సాసెసు డెమెట్రియసు‌ను విడుదల చేసి సిరియాకు పంపాడు. కానీ ఇతర డిమాండ్లను తిరస్కరించాడు. క్రీ.పూ. 129 వసంతకాలం నాటికి యాంటియోకసు సైన్యం శీతాకాలంలో గ్రామీణ ప్రాంత వనరులను పూర్తిగా ఉపయోగించుకోవడం వలన మెడెసు ప్రజలు ఆయనకు వ్యతిరేకంగా బహిరంగ తిరుగుబాటు చేశారు. యాంటియోకసు ఈ తిరుగుబాట్లను అణచివేయడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా ప్రధాన పార్థియను సైన్యం ఆ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించి క్రీ.పూ. 129లో ఎక్బటానా యుద్ధంలో యాంటియోకసు‌ను చంపింది. ఆయన మృతదేహాన్ని వెండి శవపేటికలో సిరియాకు పంపారు; ఆయన కుమారుడు సెల్యూకసు‌ను పార్థియన్లు బందీగా  తీసుకున్నారు. ఒక కుమార్తె ఫ్రాటెసు అంతఃపురంలో చేరింది. 

పార్థియన్లు పశ్చిమాన కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంటున్నప్పుడు. తూర్పున మరో ముప్పు తలెత్తింది. క్రీ.పూ. 177–176లో జియోంగ్ను సంచార తెగల సమాఖ్య, వాయువ్య చైనాలోని ప్రస్తుత గాన్సు ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న వారి స్వస్థలాల నుండి యుయెఝీ సంచార జాతిని వెళ్లగొట్టింది; ఆ తర్వాత యుయెఝీ ప్రజలు పశ్చిమాన బాక్ట్రియాకు వలస వెళ్లి, సాకా (సిథియన్) తెగలను స్థానభ్రంశం చేశారు. సాకా ప్రజలు మరింత పశ్చిమానికి వెళ్లవలసి వచ్చింది. అక్కడ వారు పార్థియను సామ్రాజ్యం ఈశాన్య సరిహద్దులపై దండెత్తారు. ఈ విధంగా 1వ మిథ్రిడేట్సు మెసొపొటేమియాను జయించిన తర్వాత హిర్కానియాకు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.

కొంతమంది శకులను ఆంటియోకసు‌కు వ్యతిరేకంగా ఫ్రాటెసు సైన్యంలో చేర్చుకున్నారు. అయితే వారు యుద్ధంలో పాల్గొనడానికి చాలా ఆలస్యంగా వచ్చారు. ఫ్రాటెసు వారికి వేతనాలు చెల్లించడానికి నిరాకరించినప్పుడు శకులు తిరుగుబాటు చేశారు. దానిని ఆయన మాజీ సెల్యూసిడు సైనికుల సహాయంతో అణచివేయడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ వారు కూడా ఫ్రాటెస్‌ను విడిచిపెట్టి శకులతో చేరారు. 2వ ఫ్రాటెసు ఈ సంయుక్త సైన్యంపైకి దండెత్తాడు. కానీ యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు. రోమను చరిత్రకారుడు జస్టిను తన వారసుడైన 1వ ఆర్టబానసు (క్రీ.పూ. సుమారు 128–124) తూర్పున సంచార జాతులతో పోరాడుతూ ఇలాంటి విధిని ఎదుర్కొన్నాడని నివేదించాడు. ఆర్టబానసు‌ను టోఖారీలు (యుయెజీలుగా గుర్తించబడినవారు) చంపారని ఆయన పేర్కొన్నాడు. అయితే జస్టిను వారిని శకులతో కలిపి చెప్పాడని బివారు నమ్ముతాడు. 2వ మిథ్రిడేట్సు (క్రీ.పూ. సుమారు 124–91) తరువాత సకాస్తానులో శకులకు కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

మెసొపొటేమియా నుండి సెల్యూసిడ్లు వైదొలిగిన తర్వాత బాబిలోనియాలోని పార్థియను గవర్నర్ హిమెరసు‌కు, అర్సాసిడు ఆస్థానం నుండి చరాసీను‌ను జయించమని ఆదేశాలు వచ్చాయి. అప్పుడు చరాసీను‌ను చరాక్సు స్పాసినూ నుండి హిస్పావోసిన్సు పాలిస్తున్నాడు. ఈ ప్రయత్నం విఫలమైనప్పుడు, హిస్పావోసిన్సు క్రీ.పూ. 127లో బాబిలోనియా మీద దండెత్తి సెల్యూసియాను ఆక్రమించాడు. అయినప్పటికీ క్రీ.పూ. 122 నాటికి 2వ మిథ్రిడేట్సు హిస్పావోసిన్సు‌ను బాబిలోనియా నుండి తరిమివేసి చరాసీను రాజులను పార్థియన్ల ఆధిపత్యం కింద సామంతులుగా మార్చాడు. 2వ మిథ్రిడేట్సు పార్థియన్ల నియంత్రణను మరింత పశ్చిమానికి విస్తరించి క్రీ.పూ. 113లో డ్యూరా-యూరోపోసు‌ను ఆక్రమించిన తర్వాత ఆయన అర్మేనియా రాజ్యంతో ఒక సంఘర్షణలో చిక్కుకున్నాడు. ఆయన సైన్యాలు క్రీ.పూ. 97లో అర్మేనియాకు చెందిన 1వ ఆర్టవాస్డెసుని ఓడించి పదవీచ్యుతుడిని చేశాయి. ఆయన కుమారుడు టైగ్రేన్సు‌ను బందీగా తీసుకున్నాయి, ఇతను తరువాత అర్మేనియాకు చెందిన 2వ టైగ్రేన్సు "ది గ్రేటు" (పాలన సుమారు క్రీ.పూ. 95–55) అయ్యాడు.

ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాను పాకిస్తాను‌లో ఉన్న ఇండో-పార్థియను రాజ్యం, క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దంలో పార్థియను సామ్రాజ్యంతో పొత్తు పెట్టుకుంది. ఈ రెండు రాజ్యాలు ఒకదానినొకటి రాజకీయంగా సమానంగా పరిగణించాయని బివారు పేర్కొన్నాడు. గ్రీకు తత్వవేత్త టియానాకు చెందిన అపోలోనియసు క్రీ.శ. 42లో 1వ వర్దాన్సు (పాలన: సుమారు క్రీ.శ. 40–47) ఆస్థానాన్ని సందర్శించిన తర్వాత ఆయన ఇండో-పార్థియాకు ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు వర్దాన్సు ఆయనకు ఒక వ్యాపార బృందం రక్షణను కల్పించాడు. అపోలోనియసు ఇండో-పార్థియా రాజధాని అయిన తక్షశిలకు చేరుకున్నప్పుడు. ఆయన వ్యాపార బృందం నాయకుడు వర్దాన్సు అధికారిక లేఖను, బహుశా పార్థియను భాషలో వ్రాసిన దానిని, ఒక భారతీయ అధికారికి చదివి వినిపించాడు. ఆ అధికారి అపోలోనియసు‌ను గొప్ప ఆతిథ్యంతో సత్కరించాడు.

హాన్ చక్రవర్తి వు (పాలన: క్రీ.పూ. 141–87) పాలనలో జాంగు కియాను మధ్య ఆసియాకు చేసిన దౌత్య యాత్ర తరువాత, చైనాలోని హాన్ సామ్రాజ్యం క్రీ.పూ. 121లో 2వ మిథ్రిడేట్సు ఆస్థానానికి ఒక ప్రతినిధి బృందాన్ని పంపింది. హాన్ రాయబార కార్యాలయం పట్టు మార్గం ద్వారా పార్థియాతో అధికారిక వాణిజ్య సంబంధాలను ప్రారంభించింది. కానీ జియోంగ్ను సమాఖ్యకు వ్యతిరేకంగా ఆశించిన సైనిక కూటమిని సాధించలేకపోయింది. పట్టు రూపంలో జరిగే యూరేషియను వ్యాపార బృందాల వాణిజ్యంపై పన్ను విధించడం ద్వారా పార్థియను సామ్రాజ్యం సుసంపన్నమైంది; .పట్టు అనేది రోమన్లు ​​దిగుమతి చేసుకున్న అత్యంత ఖరీదైన విలాసవంతమైన వస్తువు. ముత్యాలు కూడా చైనా నుండి దిగుమతి చేసుకునే అత్యంత విలువైన వస్తువులలో ఒకటిగా ఉండేవి. అదే సమయంలో చైనీయులు పార్థియను సుగంధ ద్రవ్యాలు, పరిమళ ద్రవ్యాలు, పండ్లను కొనుగోలు చేసేవారు.  విదేశీ జంతువులను కూడా అర్సాసిడు పాలకుల నుండి హాన్ ఆస్థానాలకు బహుమతులుగా పంపేవారు; క్రీ.శ. 87లో పార్థియాకు చెందిన రెండవ పకోరసు హాన్ చక్రవర్తి జాంగ్‌కు (క్రీ.శ. 75–88) సింహాలను, పర్షియను జింకలను పంపాడు.  పట్టుతో పాటు, రోమను వ్యాపారులు కొనుగోలు చేసిన పార్థియను వస్తువులలో భారతదేశం నుండి ఇనుము, సుగంధ ద్రవ్యాలు, నాణ్యమైన తోలు కూడా ఉన్నాయి.  పార్థియను సామ్రాజ్యం గుండా ప్రయాణించే వ్యాపార బృందాలు పశ్చిమ ఆసియా, కొన్నిసార్లు రోమను విలాసవంతమైన గాజు వస్తువులను చైనాకు తీసుకువచ్చేవారు. తూర్పు ఇరానియను భాష మాట్లాడే సోగ్డియా వ్యాపారులు పార్థియా, హాన్, చైనా మధ్య జరిగిన ఈ కీలకమైన పట్టు వాణిజ్యానికి ప్రధాన మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించారు. 

### రోం - అర్మేనియా

ఉత్తర భారతదేశంలోని యుయెజీ కుషాన్ సామ్రాజ్యం పార్థియా తూర్పు సరిహద్దు భద్రతకు చాలా వరకు హామీ ఇచ్చింది. అందువలన క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి అర్సాసిడు ఆస్థానం పశ్చిమ సరిహద్దును, ప్రధానంగా రోం‌కు వ్యతిరేకంగా సురక్షితం చేయడం మీద దృష్టి పెట్టింది. 2వ మిథ్రిడేట్సు అర్మేనియాను లొంగదీసుకున్న ఒక సంవత్సరం తర్వాత సిలిసియను రోమను ప్రోకాన్సలు ​​అయిన లూసియసు కార్నెలియసు సుల్లా, యూఫ్రటీస్ నది వద్ద పార్థియను దౌత్యవేత్త ఒరోబాజసుతో సమావేశమయ్యాడు. పార్థియా, రోం మధ్య యూఫ్రటీసు నది సరిహద్దుగా ఉంటుందని ఇద్దరూ అంగీకరించారు. అయితే ఈ నిబంధనలను రోం‌కు తెలియజేయడానికి మాత్రమే సుల్లాకు అధికారం ఉందని పలు చరిత్రకారులు వాదించారు. 
ఈ ఒప్పందం ఉన్నప్పటికీ, క్రీ.పూ. 93 లేదా 92లో పార్థియా సిరియాలో గిరిజన నాయకురాలు లావోడిసు ఆఫ్ ది సమేయన్సు ఆమె సెల్యూసిడు మిత్రుడు 10వ ఆంటియోకసు యూసెబెసు (పాలన క్రీ.పూ. 95–92?) లతో యుద్ధం చేసి, చివరి వ్యక్తిని చంపింది. చివరి సెల్యూసిడు చక్రవర్తులలో ఒకరైన 3వ డెమెట్రియసు యూకేరసు, బెరోయా (ఆధునిక అలెప్పో) నగరాన్ని ముట్టడించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు. పార్థియా ఆ నగర నివాసులకు సైనిక సహాయం పంపింది. 3వ డెమెట్రియను ఓడిపోయాడు.

2వ మిథ్రిడేట్సు పాలన తరువాత అతని కుమారుడు 1వ గోటార్జెసు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. సామ్రాజ్యంలో ఈ కాలపు సంఘటనల గురించి స్పష్టమైన సమాచారం లేకపోవడం వల్ల, కేవలం వరుసగా, స్పష్టంగా ఒకదానితో ఒకటి అతివ్యాప్తి చెందుతున్నట్లు కనిపించే పాలనలు తప్ప, ఈ కాలాన్ని పండితులు "పార్థియను చీకటి యుగం"గా పేర్కొన్నారు. క్రీ.పూ. 57లో 2వ ఒరోడెసు పాలన ప్రారంభంతో మాత్రమే పార్థియను పాలకుల వంశాన్ని మళ్ళీ విశ్వసనీయంగా గుర్తించగలిగారు. ఈ విభజిత రాచరిక వ్యవస్థ పార్థియాను బలహీనపరిచింది. దీనివలన అర్మేనియాకు చెందిన 2వ టైగ్రేనెసు పశ్చిమ మెసొపొటేమియాలోని పార్థియను భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకోగలిగాడు. సింహాసనానికి వచ్చిన సినట్రూసెసు (క్రీ.పూ. సుమారు 78–69) పాలన వరకు ఈ భూభాగం పార్థియాకు తిరిగి అప్పగించబడలేదు.

మూడవ మిథ్రిడేటిక్ యుద్ధం ప్రారంభమైన తర్వాత, అర్మేనియాకు చెందిన టైగ్రేనెస్ II యొక్క మిత్రుడైన పొంటస్‌కు చెందిన మిథ్రిడేట్స్ VI (క్రీ.పూ. 119–63 పాలన) రోమ్‌కు వ్యతిరేకంగా పార్థియా నుండి సహాయం కోరాడు, కానీ సినాత్రూసెస్ సహాయం చేయడానికి నిరాకరించాడు. క్రీ.పూ. 69లో రోమన్ కమాండర్ లుకుల్లస్ అర్మేనియా రాజధాని టైగ్రానోసెర్టాపై దండెత్తినప్పుడు, మిథ్రిడేట్స్ VI మరియు టైగ్రేనెస్ II ఫ్రాటెస్ III (సుమారు క్రీ.పూ. 71–58 పాలన) సహాయం కోరారు. ఫ్రాటెస్ ఎవరికీ సహాయం పంపలేదు, మరియు టైగ్రానోసెర్టా పతనం తర్వాత అతను లుకుల్లస్‌తో యూఫ్రటీస్ నదిని పార్థియా మరియు రోమ్ మధ్య సరిహద్దుగా పునరుద్ఘాటించాడు.

అర్మేనియాకు చెందిన టైగ్రేనెస్ II కుమారుడైన టైగ్రేనెస్ ది యంగర్, తన తండ్రి నుండి అర్మేనియా సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు. అతను ఫ్రాటెస్ III వద్దకు పారిపోయి, అర్టాక్సాటాలోని అర్మేనియా కొత్త రాజధానిపై దండెత్తడానికి అతన్ని ఒప్పించాడు. ఈ ముట్టడి విఫలమైనప్పుడు, టైగ్రేనెస్ ది యంగర్ మరోసారి పారిపోయాడు, ఈసారి రోమన్ కమాండర్ పాంపే వద్దకు వెళ్ళాడు. అతను అర్మేనియా గుండా మార్గదర్శిగా ఉంటానని పాంపేకు వాగ్దానం చేశాడు, కానీ, 2వ టైగ్రేనెసు ఒక సామంతు రాజుగా రోమ్‌కు లొంగిపోయినప్పుడు, టైగ్రేనెస్ ది యంగర్‌ను బందీగా రోమ్‌కు తీసుకువచ్చారు. ఫ్రాటెస్, టైగ్రేనెసు ది యంగర్‌ను తనకు తిరిగి అప్పగించాలని పాంపేను డిమాండ్ చేశాడు, కానీ పాంపే నిరాకరించాడు. ప్రతీకారంగా, ఫ్రాటెస్ ఆగ్నేయ టర్కీలోని కోర్డుయేను మీద దండయాత్ర చేశాడు, అక్కడ, రెండు పరస్పర విరుద్ధమైన రోమన్ వృత్తాంతాల ప్రకారం, రోమన్ కాన్సులు లూసియసు అఫ్రానియసు సైనిక లేదా దౌత్య మార్గాల ద్వారా పార్థియన్లను తరిమివేశాడు.

3వ ఫ్రాటెసు తన కుమారులు 3వ ఒరోడెసు, 4వ మిథ్రిడేట్సు  చేత హత్య చేయబడ్డాడు. ఆ తర్వాత ఒరోడెసు మిథ్రిడేట్సు ‌మీద తిరుగుబాటు చేసి, అతన్ని మీడియా నుండి రోమను సిరియాకు పారిపోయేలా చేశాడు. సిరియాకు చెందిన రోమన్ ప్రోకాన్సులు ఆలసు గాబినియసు, మిథ్రిడేట్సు‌కు మద్దతుగా యూఫ్రటీస్ నది వైపుకు కవాతు చేశాడు, కానీ ఈజిప్టులో జరిగిన తిరుగుబాటుకు వ్యతిరేకంగా 12 వటోలెమీ ఆలెటెసు (క్రీ.పూ. 80–58; 55–51)కు సహాయం చేయడానికి వెనుదిరగవలసి వచ్చింది. రోమన్ మద్దతు కోల్పోయినప్పటికీ, మిథ్రిడేట్స్ బాబిలోనియాను జయించగలిగాడు మరియు క్రీ.పూ. 54 వరకు సెల్యూసియాలో నాణేలను ముద్రించాడు. ఆ సంవత్సరంలో, ఒరోడెస్ యొక్క సేనాధిపతి, తన ఉన్నత కుటుంబ గోత్రనామం తర్వాత కేవలం సురేనా అని పిలువబడినవాడు, సెల్యూసియాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, మరియు మిథ్రిడేట్స్ ఉరితీయబడ్డాడు.

మొదటి త్రిమూర్తులలో ఒకడైన మార్కస్ లిసినియస్ క్రాసస్, అప్పుడు సిరియాకు ప్రోకాన్సల్‌గా ఉన్నాడు, అతను మిథ్రిడేట్స్‌కు ఆలస్యంగా మద్దతుగా క్రీ.పూ. 53లో పార్థియాపై దండెత్తాడు. అతని సైన్యం కార్హే వైపు (ఆధునిక హర్రాన్, ఆగ్నేయ టర్కీ) కదులుతున్నప్పుడు, ఒరోడెస్ II అర్మేనియాపై దండెత్తి, రోమ్ మిత్రపక్షమైన అర్మేనియాకు చెందిన అర్టవాస్డెస్ II (క్రీ.పూ. 53–34) నుండి లభించే మద్దతును నిలిపివేశాడు. ఒరోడెస్, యువరాజు పాకోరస్ I (మరణం క్రీ.పూ. 38) మరియు అర్టవాస్డెస్ సోదరి మధ్య వివాహ సంబంధానికి అర్టవాస్డెస్‌ను ఒప్పించాడు.

సురేనా, పూర్తిగా అశ్వికదళంతో కూడిన సైన్యంతో క్రాసస్‌ను ఎదుర్కోవడానికి బయలుదేరాడు. సురేనా 1,000 కటాఫ్రాక్టులు (ఈటెలతో సాయుధులైనవారు)  9,000 అశ్వ విలుకాళ్ళుతో కూడిన సైన్యం కంటే, ఏడు రోమను లెజియనులు, అశ్విక గాల్‌లు, తేలికపాటి పదాతిదళంతో సహా సహాయక దళాలతో కూడిన క్రాసస్ సైన్యం సుమారు నాలుగు రెట్లు ఎక్కువగా ఉంది. సుమారు 1,000 ఒంటెలతో కూడిన సామాను రవాణా బృందాన్ని ఉపయోగించి, పార్థియన్ సైన్యం అశ్వ విలుకాళ్ళకు బాణాలను నిరంతరం సరఫరా చేసింది. అశ్వ విలుకాళ్ళు "పార్థియను షాటు" వ్యూహాన్ని ఉపయోగించారు: శత్రువును బయటకు రప్పించడానికి వెనక్కి తగ్గినట్లు నటించి, ఆపై తిరిగి వారిపై బాణాలు వదిలారు. చదునైన మైదానంలో భారీ సంయుక్త విల్లులతో అమలు చేయబడిన ఈ వ్యూహం క్రాససు పదాతిదళాన్ని నాశనం చేసింది.

సుమారు 20,000 మంది రోమన్లు ​​మరణించగా, సుమారు 10,000 మంది బందీలుగా పట్టుబడ్డారు, మరియు మరో 10,000 మంది పశ్చిమానికి పారిపోగా, క్రాసస్ అర్మేనియా గ్రామీణ ప్రాంతంలోకి పారిపోయాడు. 
తన సైన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తూ, సురేనా క్రాసస్‌ను సమీపించి, సంధి చర్చలకు ప్రతిపాదించాడు, దానిని క్రాసస్ అంగీకరించాడు.  అయితే, అతని కింది అధికారులలో ఒకరు అది ఒక ఉచ్చు అని అనుమానించి, సురేనా శిబిరంలోకి వెళ్లకుండా అతన్ని ఆపడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు అతను చంపబడ్డాడు.  కారే వద్ద క్రాసస్ ఓటమి రోమన్ చరిత్రలో అత్యంత ఘోరమైన సైనిక పరాజయాలలో ఒకటి. పార్థియా విజయం రోమ్‌కు సమానమైన కాకపోయినా, ఒక శక్తివంతమైన శక్తిగా దాని ప్రతిష్టను సుస్థిరం చేసింది.  తన శిబిర అనుచరులు, యుద్ధ ఖైదీలు మరియు విలువైన రోమన్ దోపిడీ సొత్తుతో, సురేనా సుమారు 700 కిలోమీటర్లు (430 మైళ్ళు) ప్రయాణించి సెల్యూసియాకు తిరిగి వచ్చాడు, అక్కడ అతని విజయాన్ని ఘనంగా జరుపుకున్నారు. అయితే, అర్సాసిడ్ సింహాసనంపై సురేనాకు ఉన్న ఆశయాలకు భయపడి, ఒరోడెస్ కొద్దికాలానికే అతనికి మరణశిక్ష విధించాడు.

క్రాసస్‌పై విజయం సాధించడంతో ఉత్సాహపడిన పార్థియన్లు పశ్చిమ ఆసియాలోని రోమన్ల ఆధీనంలో ఉన్న భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. యువరాజు పకోరస్ I మరియు అతని సేనాధిపతి ఒసాసెస్ క్రీ.పూ. 51లో సిరియాపై, ఆంటియోక్ వరకు దాడులు చేశారు, కానీ గైయసు కాసియసు లాంగినసు వారిని తిప్పికొట్టాడు. అతను ఒసాసెస్‌పై మెరుపుదాడి చేసి చంపాడు. అర్సాసిడ్‌లు జూలియసు సీజర్‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగిన అంతర్యుద్ధంలో పాంపే పక్షాన నిలిచారు మరియు క్రీ.పూ. 42లో ఫిలిప్పి యుద్ధంలో సీజరు‌కు వ్యతిరేక శక్తులకు మద్దతుగా సైన్యాన్ని కూడా పంపారు.

కాసియసు, బ్రూటసు‌కు విధేయుడైన సేనాధిపతి క్వింటసు లాబియెనసు, క్రీ.పూ. 40లో రెండవ త్రయం మీద కూటమికి వ్యతిరేకంగా పార్థియాతో చేరాడు; మరుసటి సంవత్సరం ఆయన 1వ పకోరసుతో కలిసి సిరియా మీద దండెత్తాడు. త్రయం కూటమి సభ్యుడైన మార్కు ఆంటోనీ ఇటలీకి వెళ్ళినందున పార్థియాకు వ్యతిరేకంగా రోమను రక్షణకు నాయకత్వం వహించలేకపోయాడు. అక్కడ ఆయన తన ప్రత్యర్థి ఆక్టేవియను‌ను ఎదుర్కోవడానికి తన బలగాలను సమీకరించి చివరికి బ్రండిసియంలో అతనితో చర్చలు జరిపాడు.

పకోరసు సైన్యం సిరియాను ఆక్రమించిన తర్వాత, లాబియెనసు ప్రధాన పార్థియను సైన్యం నుండి విడిపోయి అనటోలియా మీద దండెత్తాడు అదే సమయంలో పకోరసు, ఆయన కమాండరు బార్జాఫర్నెసు రోమను లెవంటు ‌మీద దండెత్తారు. వారు టైర్ మినహా, మధ్యధరా తీరంలో దక్షిణాన టోలెమైస్ (ఆధునిక ఏకర్, ఇజ్రాయెల్) వరకు ఉన్న అన్ని స్థావరాలను తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నారు. జుడియాలో ప్రధాన యాజకుడు 2వ హిర్కానసు, ఫాసేలు, హెరోడు ది గ్రేటు‌కు చెందిన రోమను అనుకూల యూదు బలగాలు పార్థియన్లు వారి యూదు మిత్రుడు 2వ ఆంటిగోనసు మత్తతియాసు (క్రీ.పూ. 40–37) చేతిలో ఓడిపోయాయి; హెరోడు మసాడాలోని తన కోటకు పారిపోగా రెండో వ్యక్తిని జుడియాకు రాజుగా చేశారు.

ఈ విజయాలు సాధించినప్పటికీ, రోమన్ల ప్రతిదాడి కారణంగా పార్థియన్లు త్వరలోనే లెవంతు నుండి తరిమివేయబడ్డారు. మార్కు ఆంటోనీ కింద పనిచేసిన అధికారి పబ్లియసు వెంటిడియసు బాససు, క్రీ.పూ. 39లో సిలిసియను గేట్సు యుద్ధంలో (ఆధునిక టర్కీలోని మెర్సిన్ ప్రావిన్స్‌లో) లాబియనస్‌ను ఓడించి, ఆపై అతనికి మరణశిక్ష విధించాడు. కొద్దికాలానికే జనరలు ఫర్నాపేట్సు నాయకత్వంలోని సిరియాలోని పార్థియను సైన్యాన్ని వెంటిడియసు అమానసు పాసు యుద్ధంలో ఓడించాడు.

ఫలితంగా 1వ పకోరసు తాత్కాలికంగా సిరియా నుండి వైదొలిగాడు. క్రీ.పూ. 38 వసంతకాలంలో ఆయన తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆంటియోకు‌కు ఈశాన్యంగా ఉన్న మౌంటు గిండారసు యుద్ధంలో వెంటిడియసు‌ను ఎదుర్కొన్నాడు. ఈ యుద్ధంలో పకోరసు మరణించాడు. ఆయన సైన్యాలు యూఫ్రటీసు నదిని దాటి వెనక్కి తగ్గాయి. ఆయన మరణం వారసత్వ సంక్షోభానికి దారితీసింది. దీనిలో 2వ ఒరోడెసు 4వ ఫ్రాటెసు (క్రీ.పూ. సుమారు 38–2) ను తన కొత్త వారసుడిగా ఎంచుకున్నాడు.

సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన తర్వాత 4వ ఫ్రాటెసు తన సొంత సోదరులను చంపి బహిష్కరించి ప్రత్యర్థి వారసులను తొలగించాడు. వారిలో ఒకడైన మోనేసెసు ఆంటోనీ వద్దకు పారిపోయి, పార్థియా మీద దండెత్తమని ఆయన ఒప్పించాడు. క్రీ.పూ. 37లో ఆంటోనీ పార్థియా జుడియా మిత్రుడు ఆంటిగోనసు‌ను ఓడించి ఆయన స్థానంలో హెరోడు‌ను ఒక సామంతునిగా నియమించాడు.

మరుసటి సంవత్సరం, ఆంటోనీ థియోడోసియోపోలిసు‌కు దండెత్తినప్పుడు, అర్మేనియాకు చెందిన రెండవ అర్టవాస్డెసు మరోసారి తన పొత్తులను మార్చుకుని, ఆంటోనీకి అదనపు సైన్యాలను పంపాడు. ఆంటోనీ మీడియా అట్రోపటేను ‌మీద(ఆధునిక ఇరానియను అజరు‌బైజాను) దండెత్తాడు, దీనిని అప్పట్లో పార్థియా మిత్రుడు అయిన మీడియా అట్రోపటేను‌కు చెందిన మొదటి అర్టవాస్డెసు పాలిస్తున్నాడు. దీని ఉద్దేశ్యం రాజధాని ప్రాస్పాను స్వాధీనం చేసుకోవడం, అయితే దాని స్థానం ఇప్పుడు తెలియదు. అయితే 4వ ఫ్రాటెసు ఆంటోనీ వెనుక భాగంలోని సైన్యం మీద ఆకస్మిక దాడి చేసి ప్రాస్పా ముట్టడి కోసం ఉద్దేశించిన ఒక భారీ ముట్టడి యంత్రాన్ని ధ్వంసం చేశాడు; దీని తరువాత రెండవ అర్టవాస్డెసు ఆంటోనీ బలగాలను విడిచిపెట్టాడు.

ఆంటోనీ సైన్యం అర్మేనియాకు పారిపోతున్నప్పుడు పార్థియన్లు వారిని వెంబడించి వేధించారు. చివరికి తీవ్రంగా బలహీనపడిన ఆ సైన్యం సిరియాకు చేరుకుంది. ఆంటోనీ వివాహ సంబంధం వాగ్దానంతో రెండవ అర్టవాస్డెసు‌ను ఒక ఉచ్చులోకి లాగాడు. క్రీ.పూ. 34లో ఆయనను బందీగా పట్టుకుని, ఈజిప్టు‌లోని అలెగ్జాండ్రియాలో ఆంటోనీ జరిపిన నకిలీ రోమను విజయయాత్రలో ఊరేగించారు.  చివరికి టోలెమికు రాజ్యానికి చెందిన ఏడవ క్లియోపాత్రా ఆయనను ఉరితీసింది.

ఆంటోనీ మీడియా అట్రోపటేను‌కు చెందిన మొదటి అర్టవాస్డెసు‌తో పొత్తు పెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ఆయన సంబంధాలు 4వ ఫ్రాటెసుతో ఇటీవల చెడిపోయాయి. క్రీ.పూ. 33లో ఆంటోనీ, ఆయన బలగాలు అర్మేనియా నుండి వైదొలగినప్పుడు ఈ ప్రయత్నం విరమించబడింది; ఆంటోనీ ప్రత్యర్థి ఆక్టేవియను పశ్చిమాన ఆయన బలగాల మీద దాడి చేస్తున్నప్పుడు వారు పార్థియను దండయాత్ర నుండి తప్పించుకున్నారు. క్రీ.పూ. 30లో ఆంటోనీ, క్లియోపాత్రా ఓటమి, ఆత్మహత్యల తర్వాత పార్థియను మిత్రుడు 2వ ఆర్టాక్సియాసు అర్మేనియా సింహాసనాన్ని తిరిగి అధిష్టించాడు.

### రోమ్‌తో శాంతి, ఆస్థాన కుట్రలు - చైనా జనరల్సు‌తో పరిచయం
క్రీ.పూ. 31లో ఆక్టియం యుద్ధం తర్వాత ఆంటోనీ, టోలెమికు ఈజిప్టుకు చెందిన క్లియోపాత్రా ఓటమి, మరణాల తరువాత ఆక్టేవియను తన రాజకీయ అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. క్రీ.పూ. 27లో రోమను సెనేటు చేత అగస్టసుగా నామకరణం చేయబడి మొదటి రోమను చక్రవర్తి అయ్యాడు. ఈ సమయంలో పార్థియాకు చెందిన 2వ టిరిడేట్సు కొద్దికాలం పాటు 4వ ఫ్రాటెసును పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. అయితే ఫ్రాటెసు సిథియను సంచార జాతుల సహాయంతో తన పాలనను త్వరగా తిరిగి స్థాపించుకోగలిగాడు. టిరిడేట్సు రోమన్ల వద్దకు పారిపోయాడు. ఫ్రాటెసు కుమారులలో ఒకరిని తనతో పాటు తీసుకువెళ్ళాడు. క్రీ.పూ. 20లో జరిగిన చర్చలలో ఫ్రాటెసు తన అపహరణకు గురైన కుమారుడిని విడుదల చేయడానికి ఏర్పాటు చేశాడు. దానికి ప్రతిఫలంగా రోమన్లు ​​క్రీ.పూ. 53లో కారే వద్ద కోల్పోయిన లెజియనరీ పతాకాలను, అలాగే ప్రాణాలతో బయటపడిన యుద్ధ ఖైదీలను తిరిగి పొందారు. యువరాజును తిరిగి పొందడానికి ఈ మార్పిడి ఒక చిన్న మూల్యంగా పార్థియన్లు భావించారు. ఆగస్టసు ఈ పతాకాల పునరాగమనాన్ని పార్థియా మీద ఒక రాజకీయ విజయంగా అభివర్ణించాడు; ఈ ప్రచారాన్ని కొత్త నాణేల ముద్రణలో, పతాకాలను ఉంచడానికి ఒక కొత్త ఆలయ నిర్మాణంలో, ఆయన విగ్రహం ఆగస్టసు ఆఫ్ ప్రిమా పోర్టా మీద ఉన్న యుద్ధ కవచం దృశ్యం వంటి లలిత కళలలో కూడా జరుపుకున్నారు.

రాకుమారుడితో పాటు, అగస్టసు 4వ ఫ్రాటెసుకి ఒక ఇటాలియను బానిస అమ్మాయిని కూడా ఇచ్చాడు. ఆమె తర్వాత పార్థియా రాణి మూసాగా మారింది. తన కుమారుడు ఫ్రాటసెసు ఎటువంటి ఆటంకం లేకుండా సింహాసనాన్ని అధిరోహించేలా చూడటానికి, మూసా తన ఇతర కుమారులను బందీలుగా అగస్టసు‌కు అప్పగించమని 4వ ఫ్రాటెసుని ఒప్పించింది. మరోసారి అగస్టసు దీనిని పార్థియా రోం‌కు లొంగిపోయిందని చిత్రీకరించే ప్రచారంగా ఉపయోగించుకున్నాడు. దీనిని తన 'రెస్ గెస్టే దివి అగస్టీ'లో ఒక గొప్ప విజయంగా పేర్కొన్నాడు. 5వ ఫ్రాటెసు (క్రీ.పూ. సుమారు 2 – క్రీ.శ. 4) సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు. మూసా అతనితో పాటు పాలించింది. జోసెఫసు ప్రకారం, అతడిని వివాహం చేసుకుంది. అర్సాసిడు వంశానికి చెందని రక్తం ఉన్న రాజు అనే భావనను వ్యతిరేకించిన పార్థియను ఉన్నత వర్గం, ఆ ఇద్దరినీ రోమను భూభాగంలోకి బహిష్కరించింది. ఫ్రాటెసు వారసుడు పార్థియాకు చెందిన 3వ ఫ్రాటెసు  కేవలం రెండు సంవత్సరాలు మాత్రమే సింహాసనంపై ఉన్నాడు, ఆ తర్వాత 1వ వొనోనెసు వచ్చాడు, అతను రోం‌లో ఉన్న సమయంలో అనేక రోమను ఆచారాలను అలవరచుకున్నాడు. రోమన్ల పట్ల వొనోనెసు సానుభూతితో ఆగ్రహించిన పార్థియను ఉన్నత వర్గం, ప్రత్యర్థి అయిన పార్థియాకు చెందిన 2వ అర్టబానసుకి (క్రీ.శ. సుమారు 10–38) మద్దతు ఇచ్చింది, అతను చివరికి వొనోనెసు‌ను ఓడించి రోమను సిరియాకు బహిష్కరించాడు. 

2వ అర్టబానసు పాలనలో, నెహార్డియాకు చెందిన (ఆధునిక ఇరాక్‌లోని ఫలూజా సమీపంలో ఉన్న) ఇద్దరు యూదు సామాన్యులు  సోదరులైన అనిలాయి, అసినాయి, బాబిలోనియాలోని పార్థియను గవర్నరు‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించారు. ఆయనను ఓడించిన తర్వాత, ఇతర చోట్ల మరిన్ని తిరుగుబాట్లు జరుగుతాయని భయపడిన 2వ అర్టబానసు, ఆ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించే హక్కును ఆ ఇద్దరికీ ప్రసాదించాడు. అనిలాయి ఒక అన్యమతస్థురాలిని వివాహం చేసుకున్నందుకు అసినాయి ఆయన మీద దాడి చేస్తాడనే భయంతో అనిలాయి పార్థియను భార్య అసినాయి‌కి విషం పెట్టింది. దీని తరువాత, అనిలాయి అర్టబానసు అల్లుడితో సాయుధ పోరాటంలో చిక్కుకున్నాడు. చివరికి ఆయన అనిలాయి‌ను ఓడించాడు. యూదుల పాలన తొలగిపోవడంతో, స్థానిక బాబిలోనియన్లు అక్కడి యూదు సమాజాన్ని వేధించడం ప్రారంభించారు. దాంతో వారు సెలుసియాకు వలస వెళ్ళవలసి వచ్చింది. క్రీ.శ. 35–36లో ఆ నగరం పార్థియను పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు, యూదులను మళ్ళీ బహిష్కరించారు. ఈసారి స్థానిక గ్రీకులు, అరామియన్లు వారిని వెళ్ళగొట్టారు. ప్రవాసంలో ఉన్న యూదులు క్టెసిఫోన్, నెహార్డియా, నిసిబిసు‌కు పారిపోయారు.

పార్థియాతో శాంతి నెలకొన్నప్పటికీ, రోం దాని వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకుంటూనే ఉంది. రోమను చక్రవర్తి టిబెరియసు (క్రీ.శ. 14–37) పార్థియా మిత్రపక్షమైన అర్మేనియా రాజు అర్సాసెసు‌ను హత్య చేసి, తన సోదరుడు మిథ్రిడేట్సు‌ను అర్మేనియా సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టడానికి 1వ ఫరాస్మానెసు ఆఫ్ ఐబీరియా పన్నిన కుట్రలో పాలుపంచుకున్నాడు. 2వ అర్టాబానసు అర్మేనియా మీద పార్థియను నియంత్రణను పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించి విఫలమయ్యాడు, ఇది ఒక ఉన్నతవర్గ తిరుగుబాటుకు దారితీసింది. దానితో ఆయన సిథియాకు పారిపోవలసి వచ్చింది. రోమన్లు ​​బందీగా ఉన్న యువరాజు 3వ టిరిడేట్సు ఆఫ్ పార్థియాను విడుదల చేసి, రోం‌కు మిత్రపక్షంగా ఆ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించడానికి నియమించారు. తన మరణానికి కొద్దికాలం ముందు ఆర్టబానసు హిర్కానియా సైన్యాన్ని ఉపయోగించి తిరిడేట్సు‌ను సింహాసనం నుండి తొలగించగలిగాడు. క్రీ.శ. 38లో ఆర్టబానసు మరణానంతరం, చట్టబద్ధమైన వారసుడైన 1వ వర్దాన్సు ఆయన సోదరుడు 2వ గోటార్జెసు మధ్య సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధం చెలరేగింది. వర్దాన్సు ఒక వేట యాత్రలో హత్యకు గురైన తర్వాత, క్రీ.శ. 49లో పార్థియను ఉన్నత వర్గం గోటార్జెసు‌ను సవాలు చేయడానికి బందీగా ఉన్న యువరాజు మెహర్డేట్సును విడుదల చేయమని రోమను చక్రవర్తి క్లాడియసు (క్రీ.శ. 41–54)కు విజ్ఞప్తి చేసింది. అయితే, ఎడెస్సా గవర్నరు  ఆదియాబెనెకు చెందిన ఇజాటెసు బార్ మోనోబాజు మెహర్డేట్స్‌కు ద్రోహం చేయడంతో ఇది విఫలమైంది; అతను పట్టుబడి గోటార్జెసు వద్దకు పంపబడ్డాడు, అక్కడ ఆయన చెవులు కోసి వికృతం చేసిన తర్వాత జీవించడానికి అనుమతించబడ్డాడు. ఈ చర్య ఆయన సింహాసనాన్ని వారసత్వంగా పొందకుండా అనర్హుడిని చేసింది.

క్రీ.శ. 97లో చైనా జనరలు బాన్ చావో, పశ్చిమ ప్రాంతాల సంరక్షక-జనరలు, రోమను సామ్రాజ్యాన్ని చేరుకోవడానికి తన దూత గాన్ యింగు‌ను దౌత్య మిషను మీద ‌పంపాడు. రోం వైపు బయలుదేరే ముందు గాన్, హెకాటోంపైలోసు‌లోని 2వ పకోరసు ఆస్థానాన్ని సందర్శించాడు. ఆయన పశ్చిమాన పర్షియను గల్ఫు వరకు ప్రయాణించాడు, అక్కడ పార్థియను అధికారులు అరేబియా ద్వీపకల్పం చుట్టూ కఠినమైన సముద్రయానం ఒక్కటే రోం‌కు చేరుకోవడానికి ఏకైక మార్గమని ఆయనను ఒప్పించారు. దీనితో నిరుత్సాహపడిన గాన్ యింగు, హాన్ ఆస్థానానికి తిరిగి వచ్చి, తన పార్థియను ఆతిథేయుల మౌఖిక కథనాల ఆధారంగా రోమను సామ్రాజ్యం మీద ఒక వివరణాత్మక నివేదికను హాన్ చక్రవర్తి హేకు (క్రీ.శ. 88–105) అందించాడు.

### రోమను శత్రుత్వాల కొనసాగింపు - పార్థియన్ల పతనం

ఇబేరియను రాజు 1వ ఫరాస్మానెసు తన కుమారుడు రదామిస్టసు (క్రీ.శ. 51–55) చేత రోమను సామంతుడైన మిథ్రిడేట్సు‌ను పదవీచ్యుతుడిని చేయడానికి అర్మేనియా మీద దండెత్తించిన తర్వాత పార్థియాకు చెందిన 1వ వోలోగాసెసు (క్రీ.శ. సుమారు 51–77) దండెత్తి తన సోదరుడు, తర్వాతి కాలంలో అర్మేనియాకు చెందిన 1వ టిరిడేట్సుని సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాలని ప్రణాళిక వేశాడు. చివరికి రదామిస్టసు అధికారం నుండి తొలగించబడ్డాడు, టిరిడేట్సు పాలనతో ప్రారంభించి, అర్మేనియా అర్సాసిడు రాజవంశం ద్వారా పార్థియా స్వల్ప అంతరాయాలతో అర్మేనియా మీద దృఢమైన నియంత్రణను కొనసాగించింది. పార్థియను సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత కూడా అర్సాసిడు వంశం అర్మేనియను రాజుల ద్వారా కొనసాగింది. అయితే అర్సాసిడు వంశం అర్మేనియన్ల ద్వారా మాత్రమే కాకుండా, ఇబేరియా అర్సాసిడు రాజవంశంతో జార్జియను రాజుల ద్వారా కూడా, ఆ తర్వాత చాలా శతాబ్దాల పాటు కాకససు అల్బేనియాలో కాకససు అల్బేనియా అర్సాసిడు రాజవంశం ద్వారా కూడా కొనసాగింది.

క్రీ.శ. 55లో పార్థియాకు చెందిన 2వ వర్డేన్సు తన తండ్రి 1వ వోలోగేసెసుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు వోలోగేసెసు తన బలగాలను అర్మేనియా నుండి ఉపసంహరించుకున్నాడు. రోం వెంటనే ఆ ఏర్పడిన రాజకీయ శూన్యాన్ని పూరించడానికి ప్రయత్నించింది. క్రీ.శ. 58–63 నాటి రోమను-పార్థియను యుద్ధంలో, కమాండర్ గ్నాయస్ డొమిటియస్ కోర్బులో, అర్మేనియాకు చెందిన 4వ టైగ్రేనెసుని  రోమను సామంతుడిగా నియమిస్తూనే, పార్థియన్లకు వ్యతిరేకంగా కొన్ని సైనిక విజయాలు సాధించాడు. అయితే కోర్బులో వారసుడైన లూసియసు కేసెన్నియసు పేటసు పార్థియను బలగాల చేతిలో ఘోరంగా ఓడిపోయి అర్మేనియా నుండి పారిపోయాడు. శాంతి ఒప్పందం తరువాత, 1వ తిరిడేట్సు క్రీ.శ. 63లో నేపుల్సు, రోం‌కు ప్రయాణించాడు. ఈ రెండు చోట్లా రోమను చక్రవర్తి నీరో (క్రీ.శ. 54–68) అతని తల మీద రాజ కిరీటాన్ని ఉంచి, లాంఛనప్రాయంగా అతన్ని అర్మేనియా రాజుగా పట్టాభిషేకం చేశాడు.

పార్థియా, రోమ్ మధ్య సుదీర్ఘ శాంతికాలం కొనసాగింది, క్రీ.శ. 72 ప్రాంతంలో అలను‌లు పార్థియా తూర్పు భూభాగాల మీద దాడి చేసినట్లు మాత్రమే రోమను చరిత్రకారులు ప్రస్తావించారు. అగస్టసు, నీరో పార్థియాను ఎదుర్కొన్నప్పుడు జాగ్రత్తతో కూడిన సైనిక విధానాన్ని ఎంచుకోగా, తర్వాతి రోమను చక్రవర్తులు టైగ్రిసు, యూఫ్రటీసు నదుల వెంబడి ఉన్న పార్థియను సామ్రాజ్యానికి గుండెకాయ వంటి తూర్పు సారవంతమైన అర్ధచంద్రాకార ప్రాంతంపై దండెత్తి, దానిని జయించడానికి ప్రయత్నించారు. ఈ పెరిగిన దూకుడుకు రోం సైనిక సంస్కరణలు పాక్షికంగా కారణమని చెప్పవచ్చు. పార్థియా క్షిపణి దళాలు, అశ్విక యోధుల బలాన్ని ఎదుర్కోవడానికి, రోమన్లు ​​మొదట విదేశీ మిత్రదేశాలను (ముఖ్యంగా నబాటియన్లను) ఉపయోగించుకున్నారు. కానీ తరువాత తమ భారీ లెజియనరీ పదాతిదళానికి తోడుగా ఒక శాశ్వత సహాయక దళాన్ని (ఆగ్జిలియా) స్థాపించారు. రోమన్లు ​​చివరికి తమ తూర్పు ప్రావిన్సులలో అశ్వ విలుకాండ్ర (సాగిటారియై) రెజిమెంట్లను, కవచం ధరించిన క్యాటాఫ్రాక్టు‌లను కూడా నిర్వహించారు. అయినప్పటికీ, పార్థియాతో వ్యవహరించడంలో రోమన్లకు స్పష్టమైన మహా వ్యూహం ఏదీ లేదు. ఈ దండయాత్రల నుండి వారు చాలా తక్కువ భూభాగాన్ని పొందారు. యుద్ధానికి ప్రధాన కారణాలు చక్రవర్తి వ్యక్తిగత కీర్తి, రాజకీయ స్థానాన్ని పెంపొందించుకోవడం అలాగే రోం సామంతుల వ్యవహారాలలో పార్థియన్ల జోక్యం వంటి అవమానాలుగా భావించిన వాటి నుండి రోమను గౌరవాన్ని కాపాడుకోవడం.

రోం, పార్థియా మధ్య శత్రుత్వం మళ్లీ మొదలైంది. ఎందుకంటే పార్థియాకు చెందిన 1వ ఒస్రోసు (క్రీ.శ. సుమారు 109–128) అర్మేనియను రాజు సనాత్రుకును పదవీచ్యుతుడిని చేసి, రోం‌ను సంప్రదించకుండానే 2వ పాకోరసు కుమారుడైన ఆక్సిడారెసును ఆయన స్థానంలో నియమించాడు. రోమను చక్రవర్తి ట్రాజను (క్రీ.శ. 98–117) సింహాసనం కోసం పార్థియన్లు నియమించిన తదుపరి వ్యక్తి అయిన పార్థమాసిరిసును క్రీ.శ. 114లో చంపించి, అర్మేనియాను రోమను ప్రావిన్సు‌గా మార్చాడు. ఆయన సేనలు, లూసియసు క్వియెటసు నాయకత్వంలో, నిసిబిస్‌ను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి; ఉత్తర మెసొపొటేమియా మైదానంలోని అన్ని ప్రధాన మార్గాలను సురక్షితం చేయడానికి దాని ఆక్రమణ చాలా అవసరం. మరుసటి సంవత్సరం, ట్రాజను మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తాడు. అడియాబెనెకు చెందిన మెహరాస్పెసు నుండి మాత్రమే స్వల్ప ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నాడు. ఎందుకంటే ఓస్రోసు తూర్పున పార్థియాకు చెందిన 3వ వోలోగాసెసుతో అంతర్యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉన్నాడు.  ట్రాజను 115–116 శీతాకాలాన్ని ఆంటియోకు‌లో గడిపాడు. కానీ వసంతకాలంలో తన సైనిక చర్యను తిరిగి ప్రారంభించాడు.  యూఫ్రటీసు నది వెంబడి ముందుకు సాగుతూ ఆయన డ్యూరా-యూరోపోసు, రాజధాని క్టెసిఫోను, సెలూసియాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. చరాసెను‌ను కూడా లొంగదీసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన పర్షియను గల్ఫు నుండి భారతదేశానికి ఓడలు బయలుదేరడాన్ని చూశాడు. 

క్రీ.శ. 116 చివరి నెలల్లో ట్రాజను పర్షియను నగరం సూసాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. పార్థియాకు చెందిన 2వ సనట్రూసెసు రోమన్లను సవాలు చేయడానికి తూర్పు పార్థియాలో సైన్యాలను సమీకరించినప్పుడు, ఆయన బంధువు పార్థియాకు చెందిన పార్థమాస్పేట్సు ఆయన ద్రోహం చేసి చంపాడు: ట్రాజను అతన్ని పార్థియాకు కొత్త రాజుగా పట్టాభిషేకం చేశాడు. రోమను సామ్రాజ్యం మరెప్పుడూ తూర్పు వైపు అంత దూరం ముందుకు సాగలేదు. ట్రాజను ఉత్తరానికి తిరిగి వస్తున్నప్పుడు, బాబిలోనియను స్థావరాలు రోమను సైనిక దళాల మీద తిరుగుబాటు చేశాయి. క్రీ.శ. 117లో ట్రాజను మెసొపొటేమియా నుండి వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది, ఈ ఉపసంహరణ సమయంలో హత్రా ముట్టడి విఫలమవడాన్ని ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అతని ఉద్దేశాల ప్రకారం, ఈ ఉపసంహరణ తాత్కాలికమైనది, ఎందుకంటే అతను క్రీ.శ. 118లో పార్థియా మీద దాడిని పునరుద్ధరించి, "పార్థియన్ల లొంగుబాటును వాస్తవంగా మార్చాలని" కోరుకున్నాడు, కానీ ట్రాజను క్రీ.శ. 117 ఆగస్టులో ఆకస్మికంగా మరణించాడు. అతని సైనిక దండయాత్ర సమయంలో సెనేటు ట్రాజను‌కు 'పార్థికసు' అనే బిరుదును ప్రదానం చేసింది. పార్థియా విజయాన్ని ప్రకటించే నాణేలు ముద్రించబడ్డాయి. అయితే క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దపు చరిత్రకారులు యూట్రోపియసు ఫెస్టసు మాత్రమే ఆయన దిగువ మెసొపొటేమియాలో ఒక రోమను ప్రావిన్సు‌ను స్థాపించడానికి ప్రయత్నించాడని ఆరోపించారు.

ట్రాజన్ వారసుడైన హాడ్రియను (క్రీ.శ. 117–138) యూఫ్రటీసు నది వద్ద రోమను-పార్థియను సరిహద్దును పునరుద్ఘాటించాడు. రోం పరిమిత సైనిక వనరుల కారణంగా మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తకూడదని నిర్ణయించుకున్నాడు. పార్థియన్లు అతనికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన తర్వాత పార్థమస్పేట్సు పారిపోయాడు. అయినప్పటికీ రోమన్లు ​​ఆయన ఒస్రోయెను రాజుగా చేశారు. 1వ ఒస్రోస, 3వ వోలోగాసెసుతో జరిగిన సంఘర్షణలో మరణించాడు. ఆయన తర్వాత 4 వ వోలోగాసెసు (క్రీ.శ. సుమారు 147–191) అధికారంలోకి వచ్చి శాంతి, స్థిరత్వ కాలాన్ని తీసుకువచ్చాడు. అయితే వోలోగాసెసు అర్మేనియా, సిరియా మీద దండెత్తి, ఎడెస్సాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు క్రీ.శ. 161–166 రోమను-పార్థియను యుద్ధం ప్రారంభమైంది. రోమను చక్రవర్తి మార్కసు ఆరేలియసు (పాలన 161–180 క్రీ.శ.) సహ పాలకుడైన లూసియసు వెరసు‌ను సిరియాకు కాపలాగా ఉంచగా, 163 క్రీ.శ.లో మార్కసు స్టేటియసు ప్రిస్కసు అర్మేనియా మీద దండెత్తాడు. ఆ తర్వాత 164 క్రీ.శ.లో అవిడియసు కాసియసు మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తాడు. రోమన్లు ​​సెల్యూసియా మరియు క్టెసిఫాను‌లను స్వాధీనం చేసుకుని నేలమట్టం చేశారు. అయినప్పటికీ రోమను సైనికులకు ఒక ప్రాణాంతక వ్యాధి (బహుశా మశూచి) సోకడంతో వారు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. ఈ వ్యాధి త్వరలోనే రోమను సామ్రాజ్యాన్ని నాశనం చేసింది. వారు వెనక్కి తగ్గినప్పటికీ ఆ సమయం నుండి డూరా-యూరోపోసు నగరం రోమన్ల చేతిలోనే ఉండిపోయింది. రోమను చక్రవర్తి సెప్టిమియసు సెవెరసు (పాలన 193–211 క్రీ.శ.) పార్థియాకు చెందిన 5వ వోలోగాసెసు (పాలన సుమారు 191–208 క్రీ.శ.) పాలనలో 197 క్రీ.శ.లో మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తినప్పుడు, రోమన్లు ​​మరోసారి యూఫ్రటీసు నది వెంబడి ముందుకు సాగి సెల్యూసియా, క్టెసిఫాను‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 'పార్థికసు మాగ్జిమసు' బిరుదును స్వీకరించిన తర్వాత ఆయన 198 క్రీ.శ. చివరలో వెనక్కి తగ్గాడు, ట్రాజను లాగే ముట్టడి సమయంలో హత్రాను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు.

సుమారు క్రీ.శ. 212లో, పార్థియాకు చెందిన 4వ వోలోగాసెసు (పాలి. సుమారు క్రీ.శ. 208–222) సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన కొద్దికాలానికే, అతని సోదరుడు 4వ అర్టబానసు  (మరణం క్రీ.శ. 224) ఆయనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి, సామ్రాజ్యంలో ఎక్కువ భాగం మీద నియంత్రణ సాధించాడు. ఇంతలో, రోమను చక్రవర్తి కారకల్లా (పాలి. క్రీ.శ. 211–217) ఒస్రోయెను, అర్మేనియా రాజులను పదవీచ్యుతులను చేసి, వాటిని మరోసారి రోమను ప్రావిన్సులుగా మార్చాడు. ఆయన అర్టబానసు కుమార్తెలలో ఒకరిని వివాహం చేసుకునే నెపంతో మెసొపొటేమియాపైకి దండెత్తాడు. కానీ ఆ వివాహానికి అనుమతి లభించలేదు. ఫలితంగా కారకల్లా పార్థియా మీద యుద్ధం చేసి, అర్బిలు‌ను జయించి, అక్కడి పార్థియను సమాధులను దోచుకున్నాడు. మరుసటి సంవత్సరం కారకల్లా తన సైనికులచే కార్హేకు వెళ్లే మార్గంలో హత్య చేయబడ్డాడు. నిసిబిసు యుద్ధంలో, పార్థియన్లు రోమన్లను ఓడించగలిగారు. కానీ ఇరుపక్షాలు భారీ నష్టాలను చవిచూశాయి. ఈ పరాజయం తరువాత, పార్థియన్లు మాక్రినస్‌తో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు. దీని ప్రకారం రోమన్లు ​​పార్థియాకు రెండు వందల మిలియన్లకు పైగా డెనారియసు‌లను అదనపు బహుమతులతో పాటు చెల్లించారు.

అంతర్గత కలహాలు, రోం‌తో యుద్ధాల వల్ల బలహీనపడిన పార్థియను సామ్రాజ్యం స్థానంలో త్వరలోనే ససానియను సామ్రాజ్యం వచ్చింది. నిజానికి, కొద్దికాలం తర్వాత, ఇస్తఖరు నుండి పర్సిసు (ఆధునిక ఇరాను‌లోని ఫార్సు ప్రావిన్సు) స్థానిక ఇరానియన్ పాలకుడైన 1వ అర్దాషిరు, అర్సాసిడు పాలనను ధిక్కరిస్తూ చుట్టుపక్కల భూభాగాలను తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోవడం ప్రారంభించాడు. ఆయన క్రీ.శ. 224 ఏప్రిల్ 28న హోర్మోజ్ద్గాను యుద్ధంలో 4వ అర్తబానసును ఎదుర్కొన్నాడు. బహుశా ఇస్ఫాహాను సమీపంలోని ఒక ప్రదేశంలో ఆయనను ఓడించి సస్సానియను సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. అయితే 4వ వోలోగాసెసు క్రీ.శ. 228 వరకు సెల్యూసియాలో నాణేలను ముద్రించడం కొనసాగించాడని సూచించే ఆధారాలు ఉన్నాయి.

సస్సానియన్లు రోం‌కు పర్షియను శత్రువుగా పార్థియా వారసత్వాన్ని స్వీకరించడమే కాకుండా 2వ ఖోస్రో (క్రీ.శ. 590–628) పాలనలో కొంతకాలం పాటు లెవంతు, అనటోలియా, ఈజిప్టూ‌ను తూర్పు రోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి జయించి అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం సరిహద్దులను పునరుద్ధరించడానికి కూడా ప్రయత్నించారు. అయితే అరబ్బు దండయాత్రలకు ముందు చివరి రోమను చక్రవర్తి అయిన హెరాక్లియసుకు వారు ఈ భూభాగాలను కోల్పోయారు. అయినప్పటికీ 400 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం పాటు, వారు రోం‌కు ప్రధాన ప్రత్యర్థిగా పార్థియను రాజ్యానికి వారసులుగా నిలిచారు.

### స్థానిక - బాహ్య ఆధారాలు

పార్థియను చరిత్రను పునర్నిర్మించడానికి స్థానిక, విదేశీ లిఖితపూర్వక ఆధారాలతో పాటు, లిఖితరహిత కళాఖండాలను కూడా ఉపయోగించారు. పార్థియను ఆస్థానం రికార్డులను నిర్వహించినప్పటికీ, పార్థియన్లకు చరిత్ర మీద అధికారిక అధ్యయనం లేదు; ఇరాను  తొలి విశ్వ చరిత్ర అయిన *ఖ్వాడే-నామాగు*, చివరి ససానియను పాలకుడు 3వ యజ్దెగెర్డు (క్రీ.శ. 632–651) పాలన వరకు సంకలనం చేయబడలేదు. పార్థియను చరిత్ర మీద స్థానిక మూలాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. ఇరాను చరిత్రలోని ఏ ఇతర కాలంతో పోల్చినా ఈ కాలానికి సంబంధించిన మూలాలు ఇంకా తక్కువగా అందుబాటులో ఉన్నాయి. పార్థియా మీద సమకాలీన వ్రాతపూర్వక రికార్డులలో చాలా వరకు గ్రీకు, అలాగే పార్థియనుమ్ అరామికు శాసనాలు ఉన్నాయి. పార్థియను భాష అకెమెనిడ్ల సామ్రాజ్య అరామికు కార్యాలయ లిపి నుండి ఉద్భవించిన ఒక ప్రత్యేక లిపిలో వ్రాయబడింది. తరువాత అది పహ్లావి రచన వ్యవస్థగా అభివృద్ధి చెందింది.

ఆర్సాసిడు పాలకుల కచ్చితమైన కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి అత్యంత విలువైన స్థానిక మూలాలు ప్రతి పాలకుడు జారీ చేసిన లోహ డ్రాక్మా నాణేలు.  చరిత్రకారుడు జియో వైడెను‌గ్రెను ప్రకారం ఇవి "లిఖితపూర్వకం కాని అవశేషాల నుండి లిఖితపూర్వక అవశేషాలకు పరివర్తనను" సూచిస్తాయి. కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి ఉపయోగించే ఇతర పార్థియను ఆధారాలలో బాబిలోనియాలో కనుగొనబడిన క్యూనిఫాం ఖగోళ శాస్త్ర పలకలు, కొలోఫాను‌లు ఉన్నాయి. స్థానిక లిఖితపూర్వక ఆధారాలలో రాతి శాసనాలు, పార్చి‌మెంటు, పాపిరి పత్రాలు, కుండల ఆస్ట్రాకా కూడా ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, తుర్కు‌మెనిస్తాను‌లోని తొలి పార్థియను రాజధాని మిథ్రాదతు‌కెర్టు/నిసాలో, వైన్ వంటి వస్తువుల అమ్మకం, నిల్వ మీద సమాచారాన్ని అందించే పెద్ద సంఖ్యలో కుండల ఆస్ట్రాకాలు కనుగొనబడ్డాయి. డ్యూరా-యూరోపోసు వంటి ప్రదేశాలలో కనుగొనబడిన పార్చి‌మెంటు పత్రాలతో పాటు, ఇవి పన్నుల విధానం, సైనిక బిరుదులు మరియు ప్రాంతీయ సంస్థ వంటి విషయాలను కవరు చేస్తూ, పార్థియను ప్రభుత్వ పరిపాలన మీద విలువైన సమాచారాన్ని కూడా అందిస్తాయి.

పార్థియను చరిత్రను వివరించే చాలా భాగం ఆధారాలుగా ఉన్న గ్రీకు, లాటిను చరిత్రలు, ప్రత్యర్థులు, యుద్ధకాల శత్రువుల దృక్కోణం నుండి వ్రాయబడినందున, అవి పూర్తిగా విశ్వసనీయమైనవిగా పరిగణించబడవు. ఈ బాహ్య ఆధారాలు సాధారణంగా ప్రధాన సైనిక, రాజకీయ సంఘటనల గురించి తెలియజేస్తాయి. తరచుగా పార్థియను చరిత్ర సామాజిక, సాంస్కృతిక అంశాలను విస్మరిస్తాయి. రోమన్లు ​​సాధారణంగా పార్థియన్లను భయంకరమైన యోధులుగా కానీ సాంస్కృతికంగా ఉన్నతమైన ప్రజలుగా కూడా చిత్రీకరించారు; *అపిసియసు* అనే వంటల పుస్తకంలో పార్థియను వంటకాలకు సంబంధించిన వంటకాలు, పార్థియను వంటకాల మీద వారికున్న ఆరాధనకు నిదర్శనం. ఆర్టెమిటాకు చెందిన అపోలోడోరసు, అర్రియను పార్థియా మీద దృష్టి సారించి చరిత్రలు రాశారు. అవి ఇప్పుడు నశించిపోయాయి. ఇతర చరిత్రలలో ఉదహరించబడిన భాగాల రూపంలో మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. అగస్టసు పాలనలో జీవించిన చారక్స్కు చెందిన ఇసిడోరు, బహుశా పార్థియను ప్రభుత్వ సర్వే నుండి పొందిన సమాచారం ఆధారంగా పార్థియను భూభాగాల గురించి ఒక వివరణను అందిస్తాడు. కొంతవరకు, పార్థియను చరిత్రలోని వ్యక్తులు, సంఘటనలు జస్టిను, స్ట్రాబో, డియోడోరసు సికులసు, ప్లూటార్కు, కాసియసు డియో, అప్పియను, జోసెఫసు, ప్లినీ ది ఎల్డరు హెరోడియను చరిత్రలలో కూడా చేర్చబడ్డాయి.

పార్థియను చరిత్రను సంఘటనలకు సంబంధించిన చైనీసు చారిత్రక రికార్డుల ద్వారా కూడా పునర్నిర్మించవచ్చు. గ్రీకు, రోమను చరిత్రలతో పోలిస్తే, తొలి చైనీస్ చరిత్రలు పార్థియాను వర్ణించేటప్పుడు మరింత తటస్థ దృక్పథాన్ని పాటించాయి. అయితే చైనీసు చరిత్రకారులు తమ వృత్తాంతాల కోసం పాత రచనల (మూలం నిర్ధారించబడనివి) నుండి విషయాలను కాపీ చేసే అలవాటు కారణంగా సంఘటనల కాలక్రమాన్ని స్థాపించడం కష్టమవుతుంది.  చైనీయులు పార్థియాను *ఆన్సీ* (చైనీస్: 安息, పాత చైనీస్ ఉచ్చారణ: *'ansjək*), బహుశా పార్థియను నగరం మార్జియానాలోని ఆంటియోచియా (గ్రీకు: Ἀντιόχεια ἡ ἐν τῇ Μαργιανῇ) యొక్క గ్రీకు పేరు మీదగా పిలిచారు.   అయితే ఇది ఆ రాజవంశం వ్యవస్థాపకుడైన "అర్సాసెసు" పేరుకు లిప్యంతరీకరణ కూడా అయి ఉండవచ్చు.  ఈ రచనలుం చారిత్రక రచయితలలో సిమా కియాన్ రచించిన *షిజీ* (గ్రాండ్ హిస్టోరియన్ రికార్డ్స్ అని కూడా పిలుస్తారు), బాన్ బియావో, బాన్ గు మరియు బాన్ ఝావో రచించిన *హాన్ షు* (హాన్ పుస్తకం), మరియు ఫాన్ యె రచించిన *హౌ హాన్ షు* (తరువాతి హాన్ పుస్తకం) ఉన్నాయి.  అవి పార్థియాపై ప్రారంభ శక దండయాత్రకు దారితీసిన సంచార జాతుల వలసల మీద సమాచారాన్ని, విలువైన రాజకీయ, భౌగోళిక సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.  ఉదాహరణకు, *షిజీ* (అధ్యాయం 123) దౌత్య సంబంధాలు 2వ మిథ్రిడేట్సు హాన్ ఆస్థానానికి ఇచ్చిన అన్యదేశ బహుమతులు, పార్థియాలో పండించే వ్యవసాయ పంటల రకాలు, ద్రాక్షతో వైన్ ఉత్పత్తి, సంచార వ్యాపారులు, పార్థియా పరిమాణం, ప్రదేశం గురించి వివరిస్తుంది. ప్రాంతం. పార్థియన్లు "తోలు పట్టీలపై అడ్డంగా రాస్తూ" రికార్డులను భద్రపరిచేవారని, అంటే పార్చి‌మెంటు ‌మీద రాసేవారని కూడా *షిజీ* పేర్కొంది.

ఇస్లామికు ఆధారాలలో, పార్థియను రాజవంశం మూడు రాజవంశ శాఖల పేర్లతో ప్రస్తావించబడింది: అష్కానియను (اشکانیان), అష్ఘానియను (اشغانیان),  అఫ్కుర్షాహాన్ (افقورشاهان). ఇస్లామికు ఆధారాలలో పార్థియను రాజవంశ శాఖల పేర్ల మధ్య ఉన్న స్పష్టమైన తేడాలను ఆధునిక పర్షియను మాట్లాడే చరిత్రకారులు విస్మరించారు. ఉద్దేశపూర్వకంగానో లేదా అనుకోకుండానో, అరబికు నుండి పర్షియన్‌లోకి అనువాదకులు, సవరించేవారు అన్ని చారిత్రక గ్రంథాలలో "ġ" (غ) అక్షరాన్ని "k" (ک) గా మార్చడం, "పర్షియా" అనే పదాన్ని "ఇరాన్"గా మార్చడం వల్ల, ఇస్లామికు చారిత్రక ఆధారాల అసలు ఉద్దేశం విస్మరించబడింది. ఫలితంగా ఇస్లామికు ఆధారాల కొత్త సంచికలలో ఈ విభిన్న రాజవంశ శాఖలు అష్కానియను (اشکانیان) అనే పేరుతో ఒకే రాజవంశంగా మారిపోయాయి. అయితే, ఆర్సాసిడు రాజకుటుంబ వంశం కాకససు‌లోని అర్మేనియా, కాకేసియను ఐబీరియా, అఘబానియాకు చెందిన మూడు పాలక రాజవంశాలలో కొనసాగిందని తెలిసింది.

## ప్రభుత్వం - పరిపాలన
### కేంద్ర అధికారం - పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల రాజులు
thumb|ఎలిమైసు (ఆధునిక ఖుజెస్తాను ప్రావిన్సు) రాజు 3వ కామ్నస్కిరెసు అతని భార్య రాణి అంజాజే నాణెం, క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం]]
గతంలోని అకెమెనిడు సామ్రాజ్యంతో పోలిస్తే, పార్థియను ప్రభుత్వం ముఖ్యంగా వికేంద్రీకరించబడింది. ఒక స్థానిక చారిత్రక ఆధారం ప్రకారం, కేంద్ర ప్రభుత్వం పర్యవేక్షించే భూభాగాలు సెల్యూసిడు సామ్రాజ్యం మాదిరిగానే నిర్వహించబడ్డాయి. వారిద్దరికీ వారి ప్రాంతీయ అధికార శ్రేణులలో త్రివిధ విభజన ఉండేది: పార్థియను మర్జిబాన్, క్షత్రపు, డిజు‌పట్, ఇది సెల్యూసిడు సట్రాపీ, ఎపార్కీ, హైపార్కీని పోలి ఉండేది. పార్థియను సామ్రాజ్యంలో కాకేసియను ఐబీరియా, అర్మేనియా, అట్రోపటేను, గోర్డియేను, అడియాబెను, ఎడెస్సా, హత్రా, మెసెను, ఎలిమైసు, పెర్సిసు వంటి అనేక అధీన పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల రాజ్యాలు కూడా ఉండేవి. ఈ రాజ్యాల పాలకులు తమ సొంత భూభాగాలను పరిపాలించారు. సామ్రాజ్య ముద్రణాలయాలలో ఉత్పత్తి చేయబడిన రాజ నాణేల నుండి భిన్నమైన తమ సొంత నాణేలను ముద్రించారు..ఇది మునుపటి అకెమెనిడు సామ్రాజ్యానికి భిన్నంగా ఏమీ లేదు, ఆ సామ్రాజ్యంలో కూడా కొన్ని నగర-రాజ్యాలు ఉండేవి. దూరప్రాంతాల సాత్రపీలు కూడా పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తితో ఉండేవి, కానీ బ్రోసియస్ ప్రకారం వారు "రాజు ఆధిపత్యాన్ని గుర్తించి, కప్పం చెల్లించి, సైనిక మద్దతును అందించేవారు".  అయితే, పార్థియను కాలంలోని సాత్రపు‌లు చిన్న భూభాగాలను పరిపాలించారు. బహుశా వారి అకెమెనిడు పూర్వీకుల కంటే తక్కువ ప్రతిష్ట, ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండేవారు.  సెల్యూసిడు కాలంలో, పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తితో, కొన్నిసార్లు పూర్తిగా తిరుగుబాటు పాలనతో కూడిన స్థానిక పాలక రాజవంశాల ధోరణి సర్వసాధారణమైంది, ఈ వాస్తవం తర్వాతి పార్థియను పాలన శైలిలో ప్రతిబింబించింది.

### కులీన వర్గం

పార్థియను ప్రభుత్వానికి రాజుల రాజు అధిపతిగా ఉండేవాడు. ఆయన బహుభార్యత్వ సంబంధాలను కొనసాగించేవాడు. సాధారణంగా ఆయన మొదటి కుమారుడు అతని వారసుడిగా వచ్చేవాడు. ఈజిప్టులోని టోలెమీల వలె, అర్సాసిడు రాజులు తమ మేనకోడళ్లను, బహుశా సవతి సోదరీమణులను కూడా వివాహం చేసుకున్నట్లుగా రికార్డులు ఉన్నాయి; జోసెఫసు ప్రకారం రాణి మూసా తన సొంత కొడుకునే వివాహం చేసుకుందని చెప్పబడింది. అయినప్పటికీ ఇది ఒక తీవ్రమైన, ఏకాంతమైన కేసు అవుతుంది. బ్రోసియసు క్రీ.శ. 21లో రెండవ అర్టబానసు రాజు గ్రీకు భాషలో రాసిన ఒక లేఖ నుండి ఒక భాగాన్ని అందిస్తాడు. ఇది సూసా నగరం గవర్నరు‌ను ("ఆర్కాను" అనే బిరుదుతో), పౌరులను ఉద్దేశించి రాయబడింది. ఇష్టమైన స్నేహితుడు, అంగరక్షకుడు. కోశాధికారి వంటి నిర్దిష్ట ప్రభుత్వ పదవుల గురించి ప్రస్తావించబడింది. ఈ పత్రం "ఉన్నత పదవులకు నియామకాల కోసం స్థానిక అధికార పరిధులు, ప్రక్రియలు ఉన్నప్పటికీ, రాజు ఒక వ్యక్తి తరపున జోక్యం చేసుకోగలడు. ఒక కేసును సమీక్షించగలడు. అది సముచితమని భావిస్తే స్థానిక తీర్పును సవరించగలడు" అని కూడా రుజువు చేస్తుంది.

మొదటి ససానియను చక్రవర్తి 1వ అర్దాషిరు పాలనలో నమోదు చేయబడిన శ్రేణిబద్ధమైన ఉన్నత వర్గాల వంశపారంపర్య బిరుదులు, పార్థియను యుగంలో అప్పటికే వాడుకలో ఉన్న బిరుదులను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఉన్నత వర్గాలలో మూడు విభిన్న శ్రేణులు ఉండేవి, అత్యున్నత శ్రేణిలో రాజుల రాజు క్రింద నేరుగా ఉన్న ప్రాంతీయ రాజులు, రెండవ శ్రేణిలో వివాహం ద్వారా మాత్రమే రాజుల రాజుకు సంబంధించిన వారు, అత్యంత దిగువ శ్రేణిలో స్థానిక వంశాల, చిన్న భూభాగాల అధిపతులు ఉండేవారు.

సా.శ. 1వ శతాబ్దం నాటికి, పార్థియను ఉన్నత వర్గాలు అర్సాసిడు రాజుల వారసత్వం, పదవీచ్యుతిలో గొప్ప అధికారాన్ని, ప్రభావాన్ని పొందాయి. ఉన్నత వర్గాలలో కొందరు రాజుకు ఆస్థాన సలహాదారులుగా, అలాగే పవిత్ర పూజారులుగా కూడా పనిచేశారు. స్ట్రాబో తన *[[జియోగ్రాఫికా]]*లో, గ్రీకు తత్వవేత్త, చరిత్రకారుడు పోసిడోనియసు ఒక వాదనను భద్రపరిచాడు. దాని ప్రకారం పార్థియా మండలిలో ఉన్నత వంశస్థులు, మాగీలు ఉండేవారు. ఈ రెండు సమూహాల నుండే "రాజులు నియమించబడ్డారు."సస్సానియను కాలం ప్రారంభంలో జాబితా చేయబడిన గొప్ప పార్థియను ఉన్నత కుటుంబాలలో, కేవలం రెండు కుటుంబాలు మాత్రమే మునుపటి పార్థియన్ పత్రాలలో స్పష్టంగా ప్రస్తావించబడ్డాయి: సురేను వంశం మరియు కారెను వంశం. చరిత్రకారుడు ప్లూటార్కు గమనించిన దాని ప్రకారం, ఉన్నత వర్గాలలో ప్రథమ స్థానంలో ఉన్న సురేను కుటుంబ సభ్యులకు, ప్రతి కొత్త అర్సాసిడ్ రాజుల రాజు పట్టాభిషేకం సమయంలో కిరీటం పెట్టే విశేషాధికారం ఇవ్వబడింది.

### సైన్యం
పార్థియను సామ్రాజ్యానికి స్థిరమైన సైన్యం లేదు. అయినప్పటికీ స్థానిక సంక్షోభాల సమయంలో వారు త్వరగా సైనికులను సమీకరించగలిగేవారు. రాజుకు వ్యక్తిగతంగా ఒక శాశ్వత సాయుధ రక్షక దళం ఉండేది, ఇందులో ఉన్నత వర్గాల వారు, బానిసలు మ కిరాయి సైనికులు ఉండేవారు, కానీ ఈ రాజ పరివారం చిన్నదిగా ఉండేది. సరిహద్దు కోటలలో కూడా శాశ్వతంగా సైనిక దళాలను నిర్వహించేవారు; పార్థియను శాసనాలు ఈ ప్రదేశాల కమాండర్లకు ఇచ్చిన కొన్ని సైనిక బిరుదులను వెల్లడిస్తున్నాయి. సైనిక బలగాలను దౌత్యపరమైన చర్యలలో కూడా ఉపయోగించేవారు. ఉదాహరణకు, క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం చివరలో చైనా రాయబారులు పార్థియాను సందర్శించినప్పుడు. రాయబార కార్యాలయానికి రక్షణగా తూర్పు సరిహద్దులకు 20,000 మంది అశ్వికదళ సైనికులను పంపినట్లు *షిజీ* పేర్కొంది. అయితే ఈ సంఖ్య బహుశా అతిశయోక్తి కావచ్చు.
 అశ్వవిలుకాండ్ర, కాటాఫ్రాక్టు‌ల కలయిక పార్థియను సైన్యానికి ఒక సమర్థవంతమైన వెన్నెముకగా ఏర్పడింది.

పార్థియను సైన్యం ప్రధాన దాడి దళం దాని కాటాఫ్రాక్టు‌లు, అంటే మనిషి, గుర్రం ఇద్దరూ కవచంతో కప్పబడిన భారీ అశ్వికదళం. కాటాఫ్రాక్టు‌లు శత్రు సైన్యంలోకి దూసుకుపోవడానికి 'కొంటోసు' బల్లెంతో సన్నద్ధమై ఉండేవారు. కానీ విల్లు, బాణాలతో సన్నద్ధమై ఉండేవారు కాదు. అవి కేవలం అశ్వవిలుకాండ్రకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడ్డాయి. ఈ విభాగాలు విశాల మైదాన యుద్ధాలలో ప్రత్యేకంగా నిర్ణయాత్మకంగా నిరూపించుకున్నాయి. తరువాత రోమను, ససానియను సైన్యాలలో భారీ అశ్వికదళ సంప్రదాయాలను ప్రభావితం చేశాయి. వారి పరికరాలు, కవచాల ఖరీదు కారణంగా, కాటాఫ్రాక్టు‌లను ఉన్నత వర్గం నుండి నియమించుకున్నారు. వారు తమ సేవలకు ప్రతిఫలంగా అర్సాసిడు రాజుల నుండి స్థానిక స్థాయిలో కొంత స్వయంప్రతిపత్తిని డిమాండు చేశారు. తేలికపాటి అశ్వికదళాన్ని సాధారణ ప్రజల వర్గం నుండి నియమించుకున్నారు. వారు అశ్వవిలుకాండ్రగా వ్యవహరించారు; వారు యుద్ధంలోకి ఒక సాధారణ ట్యూనికు, ప్యాంటు ధరించి వెళ్ళేవారు. వారు సంయుక్త విల్లులను ఉపయోగించారు, గుర్రాల మీద స్వారీ చేస్తూ, శత్రువులకు వీపు చూపిస్తూ కూడా వారి మీద బాణాలు వేయగలిగేవారు; పార్థియను షాటు అని పిలువబడే ఈ పద్ధతి, అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యూహంగా ఉండేది. వ్యూహాత్మక, రణనీతి కారణాల వల్ల, పార్థియను సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం అశ్వికదళమే ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. తేలికపాటి అశ్వికదళం యుద్ధంలోకి కత్తిని కూడా తీసుకువెళ్ళిందని భావిస్తున్నారు అయితే క్యాటాఫ్రాక్టు‌లు చిన్న కత్తులు లేదా బాకులతో కూడా సాయుధులై ఉండేవారు. పార్థియన్లు సాయుధ పోరాటంలో ఒంటెను కూడా ఉపయోగించుకున్నారు. కారే యుద్ధంలో పార్థియా యొక్క భారీ, తేలికపాటి అశ్వికదళం నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించింది. ఈ యుద్ధంలో ఒక పార్థియను సైన్యం క్రాససు ఆధ్వర్యంలోని చాలా పెద్ద రోమను సైన్యాన్ని ఓడించింది. అశ్వికదళ దాడుల తర్వాత శత్రు దళాలను చెదరగొట్టడానికి, నిర్బంధ సైనిక సేవ ద్వారా నియమించబడిన సామాన్యులు, కిరాయి సైనికులతో కూడిన తేలికపాటి పదాతిదళ విభాగాలు ఉపయోగించబడ్డాయి.
పార్థియన్లు యుద్ధాలలో రథాలను ఉపయోగించినట్లు కనిపించదు. అయితే రాజకుటుంబానికి చెందిన పార్థియను మహిళలు రాజుతో పాటు సైనిక దండయాత్రలకు వెళ్ళేవారు. వారు రథాలు, బండ్ల మీద ప్రయాణించేవారని తెలిసింది. అదేవిధంగా, పార్థియన్లు యుద్ధ ఏనుగులను అరుదుగా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. టాసిటసు, కాసియసు డియోల రచనలలో, క్రీ.శ. 58–63 నాటి రోమను-పార్థియను యుద్ధం సమయంలో 1వ వోలోగాసెసు ఒక యుద్ధ ఏనుగును ఉపయోగించినట్లు ఒక ప్రస్తావన ఉంది.

పార్థియను సైన్యం పరిమాణం తెలియదు. అదేవిధంగా సామ్రాజ్యం మొత్తం జనాభా పరిమాణం కూడా తెలియదు. అయితే, పూర్వ పార్థియను నగర కేంద్రాలలో జరిగిన పురావస్తు తవ్వకాలు పెద్ద జనాభాను పోషించగల నివాస ప్రాంతాలను వెల్లడిస్తున్నాయి. అందువల్ల అవి మానవశక్తి రూపంలో గొప్ప వనరుగా ఉండేవి. బాబిలోనియా వంటి ప్రాంతాలలోని దట్టమైన జనాభా కేంద్రాలు రోమన్లకు నిస్సందేహంగా ఆకర్షణీయంగా ఉండేవి, వారి సైన్యాలు ఆయా ప్రాంతాల వనరులతోనే జీవించగలిగేవి. పార్థియన్లు సమీకరించిన అతిపెద్ద సైన్యం 50,000 మందిగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.

### కరెన్సీ
సాధారణంగా వెండితో తయారు చేయబడిన, టెట్రాడ్రాక్మాతో సహా గ్రీకు డ్రాక్మా నాణెం, పార్థియను సామ్రాజ్యం అంతటా ఉపయోగించిన ప్రామాణిక కరెన్సీగా ఉండేది. అర్సాసిడ్లు హేకటోంపైలోసు, సెల్యూసియా, ఎక్బటానా నగరాలలో రాజ ముద్రణాలయాలను నిర్వహించారు. వారు మిథ్రిడాట్కెర్టు/నిసాలో కూడా ఒక ముద్రణాలయాన్ని నడిపి ఉండవచ్చు.  సామ్రాజ్యం ప్రారంభం నుండి దాని పతనం వరకు, పార్థియను కాలమంతటా ఉత్పత్తి చేయబడిన డ్రాక్మాలు అరుదుగా 3.5 గ్రాముల కంటే తక్కువగా లేదా 4.2 గ్రాముల కంటే ఎక్కువగా బరువు ఉండేవి.  మొదటి పార్థియను టెట్రాడ్రాక్మాలు, సూత్రప్రాయంగా కొంత వ్యత్యాసంతో సుమారు 16 గ్రాముల బరువుతో, 1వ మిథ్రిడేట్సు మెసొపొటేమియాను జయించిన తర్వాత కనిపించాయి. అవి ప్రత్యేకంగా సెల్యూసియాలో ముద్రించబడ్డాయి. 

## సమాజం - సంస్కృతి
### హెలెనిజం - ఇరానియను పునరుజ్జీవనం

హెలెనిస్టికు కాలంలో సెల్యూసిడు‌ల గ్రీకు సంస్కృతిని సమీప ప్రాచ్యం ప్రజలు విస్తృతంగా స్వీకరించినప్పటికీ, పార్థియను యుగంలో మతం, కళలు, దుస్తుల ఫ్యాషన్లలో కూడా ఇరానియను సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం కనిపించింది. తమ రాజవంశం హెలెనిస్టికు, పర్షియను సాంస్కృతిక మూలాల గురించి స్పృహతో ఉన్న అర్సాసిడు పాలకులు, పర్షియను రాజుల రాజుల వలె తమను తాము తీర్చిదిద్దుకున్నారు. తాము కూడా *ఫిలెలెను‌లు* ("గ్రీకులకు స్నేహితులు") అని ధృవీకరించారు. 2వ అర్టబానసు పాలన వరకు పార్థియను నాణేల మీద "ఫిలెలెను" అనే పదం చెక్కబడి ఉండేది. ఈ పదబంధాన్ని నిలిపివేయడం పార్థియాలో ఇరానియను సంస్కృతి పునరుజ్జీవనాన్ని సూచించింది. 1వ వోలోగాసెసు తన ముద్రించిన నాణేల మీద ఇప్పుడు దాదాపు చదవడానికి వీలుకాని గ్రీకు భాషతో పాటు పార్థియను లిపి. పార్థియను భాష కనిపించేలా చేసిన మొదటి అర్సాసిడు పాలకుడు. అయితే, పార్థియను నాణేల మీద గ్రీకు అక్షరాల శాసనాల వాడకం సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు కొనసాగింది.

అయితే పార్థియను సామ్రాజ్యం నుండి గ్రీకు సాంస్కృతిక ప్రభావం అదృశ్యం కాలేదు. ఆర్సాసిడు‌లు గ్రీకు నాటకాలను ఆస్వాదించారనడానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి. క్రాససు తలను 2వ ఒరోడెసు వద్దకు తీసుకువచ్చినప్పుడు. ఆయన అర్మేనియను రాజు 2వ ఆర్టవాస్డెసుతో కలిసి, నాటక రచయిత యూరిపిడిసు (సుమారు 480–406 క్రీ.పూ.) రచించిన *ది బాక్కే* ప్రదర్శనను చూడటంలో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. ఆ నాటక నిర్మాత పెంథియసు రంగస్థల-వస్తువు తల స్థానంలో క్రాససు నిజమైన నరికిన తలను ఉపయోగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

తన నాణేల మీద 1వ ఆర్సాసెసు అకెమెనిడు సాత్రపు‌ల మాదిరి దుస్తులలో చిత్రీకరించబడ్డాడు. ఎ. షాబాజీ ప్రకారం, ఆర్సాసెస్ "తన జాతీయవాద, రాజరిక ఆకాంక్షలను నొక్కి చెప్పడానికి సెల్యూసిడు నాణేల నుండి ఉద్దేశపూర్వకంగా వైదొలిగాడు. ఆయన తనను తాను కార్నీ/కర్నీ (గ్రీకు: ఆటోక్రేటరు) అని పిలుచుకున్నాడు. ఇది సైరసు ది యంగరు వంటి అకెమెనిడు సర్వ సైన్యాధ్యక్షులు ఇప్పటికే ధరించిన బిరుదు." అకెమెనిడు సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా పర్షియాకు చెందిన 1వ డారియసు (క్రీ.పూ. 522–486) రాజ శాసనాలను చెక్కించిన బెహిస్తును పర్వతం వద్ద ఆర్సాసిడు పాలకుల శిలా-ఉబ్బెత్తు చిత్రాలు చెక్కబడ్డాయి. అంతేకాకుండా అర్సాసిడ్లు పూర్వ అకెమెనిడ్ భూభాగాల మీద తమ పాలనకు చట్టబద్ధతను బలోపేతం చేసుకునే సాధనంగా, అంటే ప్రాచీన ఇరాన్ ‌లోని "గొప్ప రాజుల చట్టబద్ధమైన వారసులు"గా తమను తాము నిరూపించుకోవడానికి, పర్షియాకు చెందిన రెండవ అర్టాక్సెర్క్సెసు (క్రీ.పూ. 404–358) నుండి వంశపారంపర్యంగా వచ్చామని చెప్పుకున్నారు.  రెండవ అర్టబానసు తన కుమారులలో ఒకరికి డేరియసు అని పేరు పెట్టి, సైరసు ది గ్రేటు వారసత్వం మీద హక్కును ప్రకటించుకున్నాడు. .వి.జి. లుకోనిను ప్రకారం, అర్సాసిడు రాజులు తమ కోసం సాధారణ జొరాస్ట్రియను పేర్లను, అవెస్టాలోని "వీరోచిత నేపథ్యం" నుండి కొన్ని పేర్లను ఎంచుకున్నారు.  పార్థియన్లు కూడా సెల్యూసిడ్ల మాసిడోనియను క్యాలెండర్‌ను తొలగించి, అకెమెనిడు ఇరానియను క్యాలెండరు నుండి పేర్లతో బాబిలోనియను క్యాలెండరు వాడకాన్ని స్వీకరించారు.

### మతం

సాంస్కృతికంగాం రాజకీయంగా భిన్నత్వంతో కూడిన పార్థియను సామ్రాజ్యంలో వివిధ రకాల మత వ్యవస్థలుమ్ నమ్మకాలు ఉండేవి. వాటిలో గ్రీకు, ఇరానియను ఆరాధనలకు సంబంధించినవి అత్యంత విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉన్నాయి. అల్పసంఖ్యాక యూదులు, తొలి క్రైస్తవులు కాకుండా చాలా మంది పార్థియన్లు బహుదేవతారాధకులు. గ్రీకుమ్ ఇరానియను దేవతలను తరచుగా కలిపి ఒకే దేవతగా పూజించేవారు. ఉదాహరణకు, జ్యూసు‌ను అహురా మజ్దాతో, హేడిసు‌ను అంగ్రా మైన్యుతో, అఫ్రొడైటుమ్ హేరాను అనహితతో, అపోలోను మిత్రాతో హెర్మెసు‌ను షమాషు‌తో సమానం చేసేవారు.  ప్రధాన దేవతలు, దేవతలతో పాటు, ప్రతి జాతి సమూహానికి, నగరానికి వారి స్వంత ప్రత్యేక దేవతలు ఉండేవారు. సెల్యూసిడు పాలకుల మాదిరిగానే, పార్థియను కళ, అర్సాసిడు రాజులు తమను తాము దేవతలుగా భావించారని సూచిస్తుంది; ఈ పాలకుడి ఆరాధన బహుశా అత్యంత విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉండేది.

జొరాస్ట్రియనిజం పట్ల అర్సాసిడు పాలకుల పోషణ ఏ మేరకు ఉండేదనే దాని మీద ఆధునిక పండితులలో చర్చ జరుగుతోంది. జొరాస్టరు అనుచరులు పార్థియను కాలం నాటి కొన్ని ఇరానియను ఆరాధనలలోని రక్తబలిని ఆమోదయోగ్యం కానివిగా భావించి ఉండేవారు. అయితే 1వ వొలోగాసెసు ఆస్థానంలో జొరాస్ట్రియను మాగీ పూజారుల ఉనికిని ప్రోత్సహించాడని, తరువాత అవెస్తాగా రూపుదిద్దుకున్న పవిత్ర జొరాస్ట్రియను గ్రంథాల సంకలనాన్ని స్పాన్సరు చేశాడని ఆధారాలు ఉన్నాయి. ససానియను ఆస్థానం తరువాత జొరాస్ట్రియనిజాన్ని సామ్రాజ్యం అధికారిక రాజ్య మతంగా స్వీకరించింది.

మానిక్యేయిజం వ్యవస్థాపక ప్రవక్త అయిన మాని (క్రీ.శ. 216–276) తన మొదటి మతపరమైన దైవ సందేశాన్ని క్రీ.శ. 228/229 వరకు ప్రకటించనప్పటికీ, బివారు వాదిస్తూ, ఆయన కొత్త విశ్వాసంలో "మాండైయను నమ్మకాలు, ఇరానియను విశ్వోద్భవ శాస్త్రం, క్రైస్తవ్యం ప్రతిధ్వనులు కూడా ఉన్నాయి... [దీనిని] చివరి అర్సాసిడు కాలం నాటి మిశ్రమ మత సిద్ధాంతాలకు ఒక విలక్షణమైన ప్రతిబింబంగా పరిగణించవచ్చు. దీనిని సాసానియన్ల జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయవాదం త్వరలోనే తుడిచిపెట్టబోతోంది" అని పేర్కొన్నారు.

కుషాన్ సామ్రాజ్యం నుండి ఇరాన్‌లోకి బౌద్ధమతం వ్యాప్తి చెందినట్లు పురావస్తు ఆధారాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. అయితే పార్థియను ప్రభువు, బౌద్ధ సన్యాసి అయిన ఆన్ షిగావో (క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం) హాన్ చైనాలోని లుయోయాంగుకు బౌద్ధ మిషనరీగా ప్రయాణించి, అనేక బౌద్ధ గ్రంథాలను చైనీస్ భాషలోకి అనువదించాడని చైనీసు మూలాల ద్వారా తెలుస్తుంది.

### కళ - వాస్తుశిల్పం

పార్థియను కళను మూడు భౌగోళిక-చారిత్రక దశలుగా విభజించవచ్చు: స్వయానా పార్థియా కళ; ఇరానియను పీఠభూమి కళ;, పార్థియను మెసొపొటేమియా కళ. మిథ్రిడాటు‌కెర్టు/నిసాలో కనుగొనబడిన మొదటి నిజమైన పార్థియను కళ, అకెమెనిడు, సెల్యూసిడు సంప్రదాయాలకు అనుగుణంగా గ్రీకు, ఇరానియను కళల అంశాలను మిళితం చేసింది. రెండవ దశలో పార్థియను కళ అకెమెనిడు కళ నుండి ప్రేరణ పొందింది. దీనికి మౌంటు బెహిస్తును వద్ద 2వ మిథ్రిడేట్సు పట్టాభిషేక శిల్పం ఒక ఉదాహరణ. పార్థియన్లు మెసొపొటేమియాను జయించిన తర్వాత మూడవ దశ క్రమంగా ప్రారంభమైంది.

పార్థియను కాలం నాటి సాధారణ మూలాంశాలలో రాజ వేట యాత్రల దృశ్యాలు అర్సాసిడు రాజుల పట్టాభిషేకం ఉన్నాయి. ఈ మూలాంశాల వాడకం స్థానిక పాలకుల చిత్రణలను కూడా చేర్చడానికి విస్తరించింది. సాధారణ కళా మాధ్యమాలు శిలా శిల్పాలు, కుడ్యచిత్రాలు గ్రాఫిటీ కూడా. జ్యామితీయ, శైలీకృత మొక్కల నమూనాలను సున్నపు గచ్చు, ప్లాస్టరు గోడల మీద కూడా ఉపయోగించారు. సాసానియను కాలంలో సాధారణంగా కనిపించే ఈటెలతో పోరాడుతున్న ఇద్దరు గుర్రపు వీరులను చూపే మూలాంశం మొదట బెహిస్తును పర్వతంలోని పార్థియను శిల్పాలలో కనిపించింది.

చిత్రలేఖనంలో పార్థియన్లు ముఖాముఖి చిత్రీకరణకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. దానిని నొక్కి చెప్పారు. అంటే చిత్రలేఖనం, శిల్పం లేదా నాణేల మీద ఉబ్బెత్తుగా చిత్రీకరించబడిన వ్యక్తి తన ప్రొఫైలు‌ను చూపకుండా నేరుగా వీక్షకుడి వైపు చూసేవాడు. చిత్రలేఖనంలో ముఖాముఖి చిత్రీకరణ పార్థియను కాలం నాటికి ఇప్పటికే ఒక పాత కళా సాంకేతికత అయినప్పటికీ, డేనియలు స్క్లంబర్గరు పార్థియను ముఖాముఖి చిత్రీకరణ ఆవిష్కరణను వివరిస్తాడు:

 మనం ఇప్పుడు పిలుస్తున్నట్లుగా, 'పార్థియను ఫ్రంటాలిటీ' అనేది ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్య, గ్రీకు ఫ్రంటాలిటీల నుండి చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది, అయినప్పటికీ ఇది నిస్సందేహంగా తరువాతి దాని నుండి ఉద్భవించిందే. ఎందుకంటే ప్రాచ్య కళలోనూ, గ్రీకు కళలోనూ, ముఖాముఖి చిత్రణ అనేది ఒక అసాధారణ పద్ధతిగా ఉండేది: ప్రాచ్య కళలో ఇది ఆరాధన, పురాణాలకు సంబంధించిన కొన్ని సాంప్రదాయ పాత్రల కోసం మాత్రమే ప్రత్యేకంగా కేటాయించబడిన ఒక పద్ధతి; గ్రీకు కళలో ఇది విషయం డిమాండు చేసినప్పుడు, నిర్దిష్ట కారణాల కోసం మాత్రమే ఆశ్రయించబడిన ఒక ఎంపిక. మొత్తమ్మీద దీనిని చాలా అరుదుగా ఉపయోగించేవారు. దీనికి విరుద్ధంగా పార్థియను కళలో, ముఖాముఖి చిత్రణ అనేది ఆకృతిని చిత్రించడానికి సాధారణ పద్ధతిగా మారింది. పార్థియన్లకు ముఖాముఖి చిత్రణ అంటే, శిల్పాలలో, చిత్రలేఖనంలో, అన్ని ఆకృతులను ముఖం పూర్తిగా కనిపించేలా చూపించడం అనే అలవాటు తప్ప మరొకటి కాదు. ఇది (మన ఆధునికులకు అనిపించినట్లుగా) స్పష్టత, సులభంగా అర్థమయ్యే స్వభావానికి భంగం కలిగించినప్పటికీ. ఈ ఉపయోగం ఎంత పద్ధతిగా ఉంటుందంటే అది వాస్తవానికి పక్క చూపును, అన్ని మధ్యస్థ భంగిమలను పూర్తిగా నిషేధించినంతగా ఉంటుంది. ఈ ప్రత్యేకమైన పరిస్థితి క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దంలో స్థిరపడినట్లు కనిపిస్తుంది. 

పార్థియను కళ, చిత్రలేఖనంలో ముఖభాగాన్ని చిత్రించడంలో దాని విలక్షణమైన శైలితో, ససానియను సామ్రాజ్యం తీసుకువచ్చిన తీవ్రమైన సాంస్కృతిక, రాజకీయ మార్పులతో కనుమరుగై, విస్మరించబడింది. అయితే, క్రీ.శ. 165లో రోమన్లు ​​డ్యూరా-యూరోపోసు‌ను ఆక్రమించుకున్న తర్వాత కూడా, అక్కడ చిత్రలేఖనంలో పార్థియను ఫ్రంటాలిటీ శైలి వర్థిల్లుతూనే ఉంది. క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి చెందిన డ్యూరా-యూరోపోసు సినాగోగు లోని గోడ కుడ్యచిత్రాలు, అదే నగరంలోని పామిరీను దేవతలకు అంకితం చేయబడిన ఒక దేవాలయం, స్థానిక మిథ్రేయం దీనికి నిదర్శనం.

పార్థియను వాస్తుశిల్పం అకెమెనిడు. గ్రీకు వాస్తుశిల్పంలోని అంశాలను స్వీకరించినప్పటికీ, ఆ రెండింటి నుండి భిన్నంగా నిలిచింది. ఈ శైలి మొదట మిథ్రిడాటు‌కెర్టు/నిసాలో కనుగొనబడింది. నిసాలోని గుండ్రని మందిరం హెలెనిస్టికు రాజభవనాలను పోలి ఉంటుంది. కానీ అది ఒక చతురస్రాకార ప్రదేశంలోపల వృత్తాకారాన్ని ఏర్పరచడం, లోపల వంపు పైకప్పు కలిగి ఉండటంలో భిన్నంగా ఉంటుంది. అయితే పాలరాతి విగ్రహాలు, దంతపు రైటాను పాత్రల మీద చెక్కబడిన దృశ్యాలతో సహా నిసా కళాకృతులు నిస్సందేహంగా గ్రీకు కళచే ప్రభావితమయ్యాయి.

పార్థియను వాస్తుశిల్పంలో ఒక ప్రత్యేక లక్షణం 'ఇవాన్' ఇది తోరణాలు లేదా స్థూపాకారపు కమానులచే ఆధారపడి ఒక వైపు తెరిచి ఉండే ఒక సభా మందిరం. బ్యారెలు వాల్టు వాడకం పైకప్పులకు ఆధారం ఇవ్వడానికి స్తంభాలను ఉపయోగించే హెల్లెనిస్టికు పద్ధతిని భర్తీ చేసింది. అకెమెనిడు కాలంలో, అంతకు ముందు చిన్న, భూగర్భ నిర్మాణాలలో 'ఇవాన్' గురించి తెలిసినప్పటికీ, వాటిని స్మారక స్థాయిలో నిర్మించిన మొదటివారు పార్థియన్లే. తొలి పార్థియను 'ఇవాన్‌లు' క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించబడిన సెలూసియాలో కనుగొనబడ్డాయి. స్మారక 'ఇవాన్‌లు' హత్రాలోని పురాతన దేవాలయాలలో కూడా సాధారణంగా కనిపిస్తాయి. బహుశా పార్థియను శైలిలో రూపొందించబడ్డాయి. ఆ ప్రదేశంలోని అతిపెద్ద పార్థియను 'ఇవాన్‌లు' 15 మీ (50 అడుగులు) విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.

### వస్త్రధారణ - దుస్తులు

సాధారణ పార్థియను స్వారీ దుస్తులు షామి, ఎలిమైసు‌లో కనుగొనబడిన పార్థియను ప్రభువు ప్రసిద్ధ కాంస్య విగ్రహం ద్వారా ఉదహరించబడ్డాయి. 1.9 మీటర్ల (6 అడుగుల) ఎత్తు ఉన్న ఈ విగ్రహం, V- ఆకారపు జాకెటు, నడుముకు బెల్టుతో బిగించిన V- ఆకారపు ట్యూనికు, గార్టర్లతో పట్టుకున్న వదులుగా, అనేక మడతలు ఉన్న ప్యాంటు, చక్కగా దువ్విన, పొట్టి జుట్టు మీద ఒక కిరీటం లేదా పట్టీని ధరించి ఉంది. ఆయన ఈ దుస్తులు క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నాటి పార్థియను నాణేల మీది ఉబ్బెత్తు చిత్రాలలో సాధారణంగా కనిపిస్తాయి.

పార్థియను శైలిలో ప్రేరేపించబడిన శిల్పాలలో దుస్తులకు సంబంధించిన ఉదాహరణలు వాయువ్య ఇరాకు‌లోని హత్రాలో జరిగిన తవ్వకాలలో కనుగొనబడ్డాయి. అక్కడ ప్రతిష్టించిన విగ్రహాలలో సాధారణ పార్థియను చొక్కా (కమీసు) ఉంటుంది. ఇది ప్యాంటుతో కలిపి, సున్నితమైన, అలంకరించబడిన వస్త్రాలతో తయారు చేయబడింది. హత్రాలోని ఉన్నత వర్గాల వారు కేంద్ర ఆర్సాసిడు ఆస్థానానికి చెందిన ప్రభువులు ధరించే పొట్టి జుట్టు కేశాలంకరణ, శిరస్త్రాణాలు, బెల్టుతో కూడిన ట్యూనికు‌లను స్వీకరించారు. నాణేల వెనుక వైపు చిత్రాలలో చూపినట్లుగా, ఈ ప్యాంటు-సూటు‌ను ఆర్సాసిడు రాజులు కూడా ధరించారు. పార్థియను ప్యాంటు-సూటు‌ను సిరియాలోని పాల్మైరాలో కూడా స్వీకరించారు. దీనితో పాటు కళలో పార్థియను ముఖభాగ చిత్రణ పద్ధతిని కూడా అనుసరించారు.

పార్థియను శిల్పాలు ధనిక స్త్రీలు ఒక గౌను మీద పొడవాటి చేతుల వస్త్రాలను ధరించి మెడలో హారాలు, చెవులకు పోగులు, చేతులకు కంకణాలు, ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన శిరస్త్రాణాలను ధరించినట్లు చిత్రిస్తాయి. వారి అనేక మడతలు గల గౌనులను ఒక భుజం వద్ద ఒక బ్రోచు‌తో బిగించేవారు. వారి శిరస్త్రాణాలకు వెనుకకు వేలాడదీయబడిన ఒక ముసుగు కూడా ఉండేది.

పార్థియను నాణేలలో కనిపించే విధంగా, పార్థియను రాజులు ధరించే శిరస్త్రాణాలు కాలక్రమేణా మారాయి. తొలి అర్సాసిడు నాణేలు పాలకులను చెంపల వద్ద రెక్కలు గల మృదువైన టోపీని ధరించినట్లు చూపిస్తాయి. దీనిని బాష్లికు (గ్రీకు: కైర్బాసియా) అని పిలుస్తారు. ఇది అకెమెనిడు-యుగం సాత్రపీయ శిరస్త్రాణం నుండి మరియు బెహిస్తును, పెర్సెపోలిసు‌లోని అకెమెనిడు శిల్పాలలో చిత్రీకరించబడిన కోల టోపీల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. మొదటి మిథ్రిడేట్సు తొలి నాణేలు ఆయన మృదువైన టోపీని ధరించినట్లు చూపిస్తాయి. అయినప్పటికీ ఆయన పాలన చివరి భాగం నాటి నాణేలు ఆయన మొదటిసారిగా రాజ హెల్లెనిస్టికు కిరీటాన్ని ధరించినట్లు చూపిస్తాయి. ముత్యాలు, ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన పార్థియను కిరీటాన్ని ధరించినట్లు చూపబడిన మొదటి వ్యక్తి రెండవ మిథ్రిడేట్సు, ఈ శిరస్త్రాణాన్ని సాధారణంగా చివరి పార్థియను కాలంలో ససానియను చక్రవర్తులు ధరించేవారు.

### భాష
పార్థియన్లు సాంస్కృతికంగా, మతపరంగా ఎంత సహనశీలురైనప్పటికీ, వారు ప్రాచీన గ్రీకును తమ అధికార భాషగా స్వీకరించారు. అయితే పాత అరామికు భాష సామ్రాజ్యంలో *లింగ్వా ఫ్రాంకా*గా కొనసాగింది. స్థానిక పార్థియను భాష, మధ్య పర్షియను, అక్కాడియను భాష కూడా ఉపయోగంలో ఉండేవి.

### సాహిత్యం - సంగీతం

పార్థియను కాలంలో ఆస్థాన గాయకుడు ('గోసాను') సంగీత సహకారంతో పద్య రూపంలో ఉన్న మౌఖిక సాహిత్యాన్ని పఠించేవాడని తెలిసింది. అయితే, పద్య రూపంలో కూర్చబడిన వారి కథలు తర్వాతి సస్సానియన్ కాలం వరకు వ్రాయబడలేదు. వాస్తవానికి, అసలు రూపంలో మిగిలి ఉన్న ఏ పార్థియను భాషా సాహిత్యం కూడా అందుబాటులో లేదు; మిగిలి ఉన్న గ్రంథాలన్నీ తర్వాతి శతాబ్దాలలో వ్రాయబడ్డాయి. 'విస్, రామిను' వంటి ప్రేమకథలు, కయానియను రాజవంశం ఇతిహాస చక్రం వంటి కథలు పార్థియను కాలం నాటి మౌఖిక సాహిత్యంలో భాగమని నమ్ముతారు. అయినప్పటికీ అవి చాలా కాలం తర్వాత సంకలనం చేయబడ్డాయి. పార్థియను భాషా సాహిత్యం వ్రాతపూర్వక రూపంలోకి తీసుకురానప్పటికీ ఆర్సాసిడు‌లు వ్రాతపూర్వక ప్రాచీన గ్రీకు సాహిత్యాన్ని గుర్తించి, గౌరవించారనడానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి.

### పార్థియను సామ్రాజ్యంలో మహిళలు
పార్థియను సామ్రాజ్యంలో మహిళల స్థానం గురించి చాలా తక్కువ లిఖితపూర్వక, పురావస్తు ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఉన్న అసంపూర్ణ సమాచారం కేవలం రాజకుటుంబ మహిళల గురించే ఉంది. వారి స్థానం అకెమెనిడు సామ్రాజ్యంలో వారి పూర్వీకులకు ససానియను సామ్రాజ్యంలో వారి వారసులకు అనేక సారూప్యతలను చూపుతుంది.

పార్థియను రాజులు బహుభార్యత్వం పాటించేవారు. "రాణి" అనే బిరుదుతో అనేక మంది భార్యలను (బాబిలోనియను స్పెల్లింగు శర్రతు లేదా గ్రీకు బాసిలిస్సే అని పిలవబడేవారు), అలాగే ఉపపత్నులను కలిగి ఉండేవారు. రాజులు తరచుగా తమ సోదరీమణులను వివాహం చేసుకున్నారని తెలిసినప్పటికీ వారు రాజుల సొంత సోదరీమణులా లేదా సవతి సోదరీమణులా అనేది తెలియదు. రోమను ఆధారాల ప్రకారం, పార్థియను రాజులకు పురుషులతో సంబంధం లేకుండా ఏకాంతంలో ఉంచబడిన మహిళా బానిసలు, హెటైరాలతో నిండిన హరెంలు ఉండేవి. రాజకుటుంబ మహిళలను రాజ విందులలో పాల్గొనడానికి అనుమతించేవారు కాదు. స్టట్‌గార్ట్. రాజకుటుంబ మహిళలు పురుషుల నుండి ఏకాంతంగా జీవించారా లేదా అనేది తెలియదు. ఎందుకంటే దానికి సంబంధించిన ఎటువంటి ఆధారాలు లభించలేదు. కానీ మహిళలు కనీసం వినోదకారిణులుగా రాజ విందులలో పాల్గొన్నారని తెలిసింది, ఎందుకంటే పురావస్తు చిత్రాలలో మహిళలు అటువంటి సందర్భాలలో సంగీతం, నృత్యంతో వినోదాన్ని అందిస్తున్నట్లు చూపబడింది.

అకెమెనిడు. సెల్యూసిడు సామ్రాజ్యాలలో వారి పూర్వీకులకు, అలాగే ససానియను సామ్రాజ్యంలో వారి వారసులకు ఉన్నట్లే, పార్థియను రాజకుటుంబ మహిళలు కూడా తమ సొంత ఆస్తి, భూమి, ఉత్పాదక సంస్థలను కలిగి ఉండి, వాటిని నిర్వహించగలరని భావిస్తున్నారు. రాజకుటుంబ మహిళలు, అలాగే ఉన్నత వంశపు మహిళలు కూడా తమ సొంత పరివారంతో యుద్ధంలో తమ భర్తలతో పాటు వెళ్ళేవారని పూర్తిగా ధృవీకరించబడింది. ఈ కారణంగానే రాజకుటుంబ సభ్యురాళ్లు కొన్నిసార్లు శత్రువులచే బందీలుగా పట్టుబడేవారు. వారిని విడిపించడానికి విమోచన క్రయం చెల్లించాల్సి వచ్చేది. దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణగా క్రీ.శ. 116లో క్టెసిఫోను ఆక్రమణ నుండి 129 వరకు చక్రవర్తి ట్రాజను చేతిలో రాజు ఓస్రోసు కుమార్తె బందీగా ఉండటాన్ని చెప్పవచ్చు. అయితే ఇదే కారణం వల్ల ఓటమి తర్వాత తమతో ఉన్న మహిళలు శత్రువులకు బందీలుగా చిక్కకుండా నిరోధించడానికి రాజులు కొన్నిసార్లు వారిని చంపేవారు.

రాజ ప్రాతినిధ్యంలో రాజకుటుంబ మహిళలకు తక్కువ ప్రాధాన్యత లభించినట్లు తెలుస్తోంది. కళాఖండాలు రాజకుటుంబ మహిళలను అకెమెనిడు కాలం నాటి వారిలాగే చిత్రీకరించాయి: పొడవాటి చేతులు, అనేక మడతలు ఉన్న, నడుముకు బెల్టుతో కట్టిన దుస్తులు ధరించి, తల మీద కిరీటం లేదా వీల్ వారి వీపుపైకి వేలాడుతున్నట్లుగా చూపబడ్డారు. వారి పేర్లు, బిరుదులు అధికారిక పత్రాలలో కనిపించినప్పటికీ, పార్థియను మహిళలు కళారూపాలలో చాలా అరుదుగా చిత్రీకరించబడ్డారు. పార్థియను నాణేల మీద కేవలం ఇద్దరు రాజకుటుంబ మహిళలు మాత్రమే చిత్రీకరించబడ్డారు: రాణి పార్థియాకు చెందిన మూసా ఎలిమైసు‌కు చెందిన రాణి అంజాజే. పార్థియను సామ్రాజ్యాన్ని కేవలం ఇద్దరు మహిళలు మాత్రమే పరిపాలించినట్లు తెలుస్తోంది. ఒకరు రాణిగా, మరొకరు రాజప్రతినిధిగా. పార్థియాకు చెందిన మూసా మాత్రమే పార్థియను సామ్రాజ్యానికి పరిపాలక రాణిగా పరిపాలించినట్లు ధృవీకరించబడిన ఏకైక మహిళ, అయితే మైనరు రాజు 2వ ఫ్రాటెసు తల్లి అయిన రిన్ను మాత్రమే పరిపాలకురాలిగా పరిగణించబడిన మరొక మహిళ, ఈమె పరిపాలక రాణిగా కాకుండా రాజప్రతినిధిగా పరిపాలించింది.

## ఇవి కూడా చూడండి
* పహ్లా
* పార్థియన్ రాజమార్గం
* పహ్లావి లిపిలు
* పార్ని
* పార్థియా
* ఆగస్టసు తూర్పు విధానం
* అస్సిరియా (రోమను ప్రావిన్సు)
* బాగ్దాదు బ్యాటరీ
* నిసిబిసు యుద్ధం (217)
* ఇరాన్ చరిత్ర
* జొరాస్ట్రియను రాజ్యాలు - రాజవంశాల జాబితా
* పర్షియాలో రోమన్లు
* రోమను-పార్థియను యుద్ధాలు
* పార్థియను నాణేల రాజ సూత్రం
* రే చరిత్ర (క్రీ.పూ. 247–క్రీ.శ. 224)

## మూలాలు