గోవర్ధన శిల

కుడి|thumb|222x222px|భాగవత పురాణం యొక్క ca 1640 నాటి చేతిరాతప్రతి నుండి గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన కృష్ణుడి చిత్రం.
**గోవర్ధన శిల** భారతదేశంలోని ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బ్రజ్‌లోని గోవర్ధన కొండ నుండి వచ్చిన ఒక రాయి. గోవర్ధన కొండ కృష్ణుడికి సంబంధించిన హిందూ గ్రంథాలలో ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని కలిగి ఉంది, అతను జన్మించిన బ్రజ్ అని పిలువబడే భూమి. గోవర్ధన లేదా గిరిరాజ్ అని పిలుస్తారు, బ్రజ్ యొక్క పవిత్ర కేంద్రంగా ఉండటం వలన, ఇది కృష్ణుడి సహజ రూపంగా గుర్తించబడింది. భారతీయ కళలు ఐకానిక్ ఇమేజ్‌ను ఎక్కువగా ఇష్టపడతాయి, కానీ కొంత అనాలోచితం జానపద ఆరాధన, ప్రారంభ బౌద్ధమతం, శివుని బాణలింగం, విష్ణువు శాలిగ్రామంలో కనిపిస్తుంది. వాటికి సౌర ప్రాముఖ్యత ఉంది, పూజలో వాటి ఉపయోగం భారతదేశంలో హిందూ కాలం కంటే ముందే ఉంది. ఈ రాయి సాధారణంగా గోధుమ రంగులో ఉంటుంది.

హిందూ తీర్థయాత్రలలో చాలా ప్రసిద్ధి చెందిన గోవర్ధన స్థలం మధురకు పశ్చిమాన 26 కి.మీ (న్యూఢిల్లీ నుండి 154 కి.మీ) డీగ్‌కు వెళ్లే రాష్ట్ర రహదారిపై ఉంది. గోవర్ధనం గిరిరాజ్ అని పిలువబడే ఇరుకైన ఇసుకరాయి కొండపై ఉంది, ఇది దాదాపు 8 కి.మీ పొడవు ఉంటుంది. వల్లభాచార్యుడు 1515 ADలో బృందావనాన్ని సందర్శించేటప్పుడు గోవర్ధన కొండకు పరిక్రమ (ప్రదక్షిణ) చేసినప్పుడు, గోవర్ధనుడు శ్రీకృష్ణుడి నుండి భిన్నంగా లేడని భావించినందున ఆయన కొండపై నడవలేదు. కాబట్టి, సాంప్రదాయకంగా వైష్ణవులు గోవర్ధన కొండపై అడుగు పెట్టరు.

## పురాణం
[thumb|222x222px|[గోవర్ధన గిరి|గోవర్ధన్ కొండ పట్టుకున్న కృష్ణుడు.  స్మిత్సోనియన్ ఇన్స్టిట్యూషన్ సేకరణల నుండి.]]
[ఎడమ|thumb|284x284px|18వ శతాబ్దం చివరలో శరదృతువు అన్నకూట పండుగలో గోవర్ధన్ లీలా భంగిమలో [నాథద్వారా|నాథద్వార శ్రీనాథ్జీ]]
వృందావన ప్రజలు సాంప్రదాయకంగా ఇంద్రుడిని వర్ష ప్రదాతగా పూజించేవారు. అయితే, గోవర్ధన కొండ పశువులకు మేత కోసం గడ్డిని అందిస్తుంది కాబట్టి కృష్ణుడు దానిని గౌరవించాలని సూచించాడు. ఈ మార్పు ఇంద్రుడికి కోపం తెప్పించింది, అతను తీవ్రమైన వర్షపు తుఫానును పంపాడు. గ్రామస్తులు ఇంద్రుని కోపానికి భయపడ్డారు. శ్రీమద్భాగవతంలో చెప్పినట్లుగా, శ్రీకృష్ణుడు గోవర్ధన కొండను  తన చిటికెన వేలితో ఏడు రోజుల పాటు తన తల పైభాగంలో ఎత్తి పట్టుకుని వర్ష దేవుడు ఇంద్రుడి కోపం నుండి తన బంధువులను రక్షించుకున్నాడు.  ఈ సంఘటన కృష్ణుడికి గోవర్థనధారి అనే బిరుదును ఇచ్చింది. శ్రీకృష్ణుడు తాను, గోవర్ధన గిరితో  భిన్నంగా లేడని ప్రకటించినందున, వల్లభాచార్య సంప్రదాయాన్ని అనుసరించేవారు, వారు ఆలయంలో కృష్ణుడి దేవతను పూజించినట్లే, వారిద్దరూ పరమాత్మ యొక్క పరమ పురుష చిహ్నాలుగా పరిగణించబడే సాలిగ్రామతో పాటు గోవర్ధను కొండను పూజిస్తారు.  శ్రీమద్ భాగవతం  నుండి గోవర్ధన్ కొండపై సంబంధిత గ్రంథాల ఆంగ్ల అనువాదం ఇలా చెబుతోంది:

గోవర్ధన కొండ, కృష్ణుడు ఒకటేనని భక్తులను ఒప్పించడానికి కృష్ణుడు ఒక గొప్ప అతీంద్రియ రూపాన్ని స్వీకరించి బృందావన నివాసులకు తానే గోవర్ధన కొండ అని ప్రకటించాడు. కృష్ణుడు, గోవర్ధన కొండ యొక్క గుర్తింపు ఇప్పటికీ గౌరవించబడుతోంది, గొప్ప భక్తులు గోవర్ధన కొండ నుండి రాళ్లను తీసుకొని, ఆలయంలో కృష్ణుడిని పూజించినట్లే వాటిని పూజిస్తారు. (శ్రీమద్ భాగవతం 10.24.35 ఉద్దేశ్యం)భక్తులందరిలో ఈ గోవర్ధన కొండ ఉత్తమమైనది! నా మిత్రులారా, ఈ కొండ కృష్ణుడు, బలరాములకు, వారి దూడలు, ఆవులు, పశువుల కాపరుల స్నేహితులతో పాటు, అన్ని రకాల అవసరాలను అందిస్తుంది-తాగడానికి నీరు, చాలా మృదువైన గడ్డి, గుహలు, పండ్లు, పువ్వులు, కూరగాయలు. ఈ విధంగా కొండ భగవంతుడికి గౌరవాన్ని అర్పిస్తుంది. కృష్ణుడి, బలరాముడి పాదాలను తాకినప్పుడు, గోవర్ధన కొండ చాలా ఉల్లాసంగా కనిపిస్తుంది.  (శ్రీమద్ భాగవతం 10.21.18

## గోవర్ధన్ పూజ, కొండ పరిక్రమం
కుడి|thumb|279x279px|గోవర్ధన్ కొండకు దగ్గరగా శిలలతో, బృందావన్
ఎడమ|thumb|150x150px|గోవర్ధన్ పరిక్రమ ప్రారంభ స్థానం

ప్రస్తుతం దాని ఎత్తైన ప్రదేశంలో, గోవర్ధన్ కొండ కేవలం 25 మీ (80 అడుగుల) ఎత్తు, విస్తృత కొండ. ఇది గిరిరాజ్ అని పిలువబడే ఇరుకైన ఇసుకరాయి కొండ, ఇది సుమారు 8 కిలోమీటర్ల పొడవు ఉంటుంది. 

ఇంద్రుడి కోపం నుండి కృష్ణుడు వ్రజ్ (వ్రిందావనం) నివాసులను రక్షించిన తరువాత, గోవర్ధన్ కొండను ఆరాధించమని వారికి సలహా ఇచ్చాడు, వారు కొండ చుట్టూ పూజ, పరిక్రమ (ప్రదక్షిణ) ద్వారా చేశారు. ఆ విధంగా, మథుర సమీపంలోని గోవర్ధన్ పర్వతం ఎత్తిన జ్ఞాపకార్థం కృష్ణుడు జరుపుకునే పండుగ, దీపావళి (దీపాల పండుగ) మరుసటి రోజు గోవర్ధన్ పర్వతాన్ని పూజించేటప్పుడు గోవర్ధన్ పూజగా ప్రాచుర్యం పొందింది. భక్తులైన ప్రజలు రాత్రంతా మెలకువగా ఉండి, *భోగ్* (కృష్ణుడికి ఆహార సమర్పణ) కోసం యాభై ఆరు (లేదా 108) వివిధ రకాల ఆహారాన్ని వండుతారు. ఈ వేడుకను అంకుట్ లేదా అన్నకూట అని పిలుస్తారు, అంటే ఆహార పర్వతం అని అర్థం. వివిధ రకాల ఆహారాలు-తృణధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, పండ్లు, కూరగాయలు, చట్నీలు, ఊరగాయలు, సలాడ్లు-దేవతకు సమర్పించి, తరువాత భక్తులకు *ప్రసాదం* పంపిణీ చేస్తారు. వేలాది మంది భక్తులు గిరిరాజ్ కోసం నైవేద్యాలు తీసుకువస్తారు. ఈ పూజ తరువాత భక్తులు గోవర్ధన పరిక్రమ చేస్తారు.

పరిక్రమం (కొండ చుట్టూ 38 కి.మీ {24-మైళ్ళు} ప్రదక్షిణ)  అనేది గోవర్ధన పరిక్రమం అని పిలువబడే పవిత్రమైన ఆచారం, దీనిని చాలా మంది విశ్వాసులు నిర్వహిస్తారు. గోవర్ధన పరిక్రమం చేయడానికి ఎటువంటి సమయ పరిమితి లేదు, కానీ దండవతం (పూర్తి సాష్టాంగం) పరిక్రమం చేసేవారికి, ఇది పూర్తి కావడానికి వారాలు, కొన్నిసార్లు నెలలు పట్టే కఠినమైన రూపం. ఇది ఒకే చోట నిలబడి, నేలపై పడుకుని కర్ర (దండ) లాగా నమస్కరించి, ఆపై మొత్తం మార్గం కప్పే వరకు, పక్కనే కొనసాగుతుంది. కొంతమంది సాధువులు (హిందూ పవిత్ర పురుషులు) ఒక చోట 108 నమస్కారాలు చేసి మరొక ప్రదేశానికి వెళ్లడం ద్వారా 108 దండవత పరిక్రమం చేస్తారని కూడా చెబుతారు. ఇది పూర్తి కావడానికి అనేక నెలలు పట్టవచ్చు. &nbsp;

పాలతో చేసినట్లయితే ఈ ప్రదక్షిణ ఆచారం మరింత ఉత్తమమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. దిగువన రంధ్రం ఉన్న పాలతో నిండిన మట్టి కుండను భక్తులు ఒక చేతిలో, ధూపం (ధూపం పొగ) తో నిండిన కుండను మరొక చేతిలో మోస్తారు. ప్రదక్షిణ పూర్తయ్యే వరకు ఒక సహాయక సిబ్బంది కుండను నిరంతరం పాలతో నింపుతారు. దారిలో పిల్లలకు మిఠాయిలను అందజేయడంతో కూడా సున్నతి చేయబడుతుంది .

గోవర్ధన పరిక్రమ మానసి-గంగా కుండ్ (లకే) వద్ద ప్రారంభమవుతుంది, ఆపై హరిదేవుని దర్శనం తరువాత, రాధా-కుండ గ్రామం నుండి, ఇక్కడ బృందావన్ రహదారి పరిక్రమ మార్గాన్ని కలుస్తుంది. 38 కిలోమీటర్ల పరిక్రమ తరువాత, రాధా కుండ, శ్యామ కుండ, దన్ ఘాటీ, ముఖ్రవింద, రినామోచన కుండ, కుసుమ సరోవర, పంచారి వంటి ముఖ్యమైన చెరువులు, శిలలు, పుణ్యక్షేత్రాలను కవర్ చేస్తూ, ఇది మాన్సి గంగా కుండ్ వద్ద మాత్రమే ముగుస్తుంది.&nbsp;

## ప్రదేశాలు
[thumb|[కుసుమ సరోవర్ (పువ్వుల సరస్సు) గోవర్ధన్ కొండపై ఉన్న పవిత్ర ప్రదేశాలలో ఒకటి]]
ఇక్కడ కొన్ని సైట్లు ఉన్నాయిః

* ఇసుకరాయి స్మారక చిహ్నం, కుసుమ్ సరోవర్ సరస్సు 
* గిరిరాజ్ ఆలయం 
* శ్రీ చైతన్య ఆలయం, ఎర్ర ఇసుకరాయి తో నిర్మించబడింది, కృష్ణ, రాధ చిత్రాలతో అలంకరించబడింది 
* రాధా కుండ్ ఆలయం 
* మాన్సి గంగా సరస్సు 
* దంఘతి ఆలయం 

## గోవర్ధన కొండ ఆకారం
గోవింద - లీలామృతంలో, కృష్ణదాస కవిరాజ గోస్వామి గోవర్ధన కొండ నెమలి ఆకారంలో ఉందని, రాధ కుండ, శ్యామ కుండ దాని కళ్ళు అని పేర్కొన్నాడు. దాని పొడవైన మెడ డాన్ ఘాటీ, మానసి గంగా. ముఖావిండం దాని నోరు, కుసుమ సరోవరం దాని ముఖం,, పుంచారి దాని వెనుక, తోక ఈకలు. నెమలి తరచుగా తన మెడను వంచి తన తలను దాని కడుపు కింద ఉంచుతుంది. ఈ విధంగా గోవర్ధను కొండ నెమలి భంగిమలో ఉంటుంది .

## గుంజ గింజలతో కృష్ణుడి మాల
వల్లభాచార్య అనుచరులు కృష్ణుడిని చిన్న రాతి రూపంలో పూజిస్తారు (గోవర్ధన్ శిల గోవర్ధన్ పర్వతాన్ని సూచిస్తుంది, దాని చుట్టూ రాధారాణిని సూచించే గుంజ మాల (గార్ ల్యాండ్) ఉంటుంది. రాధను సూచించే తనకు ఇష్టమైన గుంజ మాల నుండి బాల కృష్ణుడు విడదీయరానివాడని చెబుతారు. ఈ పురాణం గుంజా (అబ్రస్ ప్రికేటోరియస్) విత్తనాలను-ఒక అత్తి చెట్టు యొక్క ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు విత్తనాన్ని-స్థానిక ఆభరణాలకు కూడా ఇష్టమైనదిగా చేసింది.

కాశీపై దివ్య క్షేత్ర ఆధిపత్యాన్ని సూచించడానికి తన కుడి చేతి అరచేతిలో గుంజా విత్తనంతో ఒక కొమ్మను చూపించే ఏకైక ఇతర దేవుడు (వారణాసి నరసింహ భగవానుడు, కర్ణాటక మైసూర్ జిల్లాలోని టి.నర్శిపూర్ వద్ద ఉన్న గుంజా నరసింహ స్వామి ఆలయంలో కావేరి-కపిల-స్పాటికా సరోవర్ సంగం (సంగమము) ఒడ్డున.

## ఇటీవలి అభివృద్ధి
2018లో ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్ గోవర్ధన్ను మథుర, బల్దేవ్, నందగావ్, రాధాకుండ, గోకుల్ లతో పాటు తీర్థయాత్ర కేంద్రంగా ప్రకటించారు.

## ఇవి కూడా చూడండి

* భగవాన్ కృష్ణుడు ఈ క్రిందివానితో సంబంధం ఉంది.
** గోవర్ధన్ హిల్
** బృందావనం
** గోవర్ధన్ పూజ
** కృష్ణ జన్మస్థాన్ ఆలయ సముదాయం
** రుక్మిణి జన్మస్థలం కుందినపురి
** కౌండిన్యాపూర్, నాగ్పూర్ సమీపంలో ఉంది, ఇది రుక్మిణి జన్మస్థలం కుందినపురికి అనుబంధంగా ఉంది
** రావల్, ఉత్తరప్రదేశ్, రాధా జన్మస్థలం

* రాముడు రామ జన్మస్థలం, రామ జన్మస్థళం జనక్పూర్ ధామ్, నేపాల్ లోని సీత జన్మస్థలం పునౌరా ధామ్, భారతదేశంలో సీత జన్మస్థలకు సంబంధించినది.
** రామ జన్మస్థలం రామజన్మభూమి
** జనక్పూర్ ధామ్, నేపాల్ లోని సీత జన్మస్థలం
** పునౌరా ధామ్, భారతదేశంలో సీత జన్మస్థలం

* పరిక్రమ
* యాత్ర

## మూలాలు

వర్గం:మథురలో పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:వైష్ణవతత్వం
వర్గం:కృష్ణుని అవతారాలు