మహిషాసురమర్దిని మండపం

**మహిషాసురమర్దిని మండపం** (గుహా ఆలయం; **యంపురి** అని కూడా పిలుస్తారు) భారతదేశంలోని శిలాతవ్వక శిల్పకళకు చెందిన ఒక ప్రముఖ ఉదాహరణ. ఇది పల్లవ వంశ కాలానికి చెందిన 7వ శతాబ్దం చివరి భాగానికి చెందింది. ఈ శిలాతవ్వక గుహా ఆలయం ఒక కొండపై, దీపస్తంభం సమీపంలో, మామల్లపురంలోని ఇతర గుహలతో కలిసి ఉంది. మామల్లపురం (మహాబలిపురం అని కూడా ప్రసిద్ధం) అనేది భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రంలో, చెన్నైకి దక్షిణంగా ఉన్న ఒక చిన్న గ్రామం. ఈ ఆలయం మహాబలిపురంలోని స్మారక సమూహంలో భాగంగా ఉంది. దీనిని 1984లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా గుర్తించారు. ఈ గుహా ఆలయంలో అనేక ఆసక్తికరమైన శిల్ప నిర్మాణ లక్షణాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా మూడు గర్భగుడుల గుహా గోడలపై అద్భుతంగా చెక్కబడిన మూడు శిల్పాలు ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి. వాటిలో ఒకటి ఏడు తలల సర్పమైన ఆదిశేషపై శయనిస్తున్న విష్ణువు రూపాన్ని చూపిస్తుంది. రెండవది ఈ గుహా ఆలయ ప్రధాన దేవత దుర్గ మహిషాసుర అనే గేదె తల కలిగిన రాక్షసుని సంహరిస్తున్న శిల్పం. మూడవ గర్భగుడిలో శివుడుకు సంబంధించిన శిల్పం ఉంది.  
## చరిత్ర
ఈ గుహను పల్లవ వంశానికి చెందిన రాజు నరసింహవర్మన్ మహామల్ల (630–668 క్రీ.శ.) కాలానికి చెందినదిగా గుర్తించారు. ఆయన పేరుమీదనే ఈ పట్టణానికి కూడా పేరు ఏర్పడింది. ఈ గుహా శిల్పకళ పశ్చిమ భారతదేశంలో చెక్కబడిన గొప్ప మతపరమైన ఇతివృత్తాల కొనసాగింపుగా కూడా భావించబడుతుంది. ఈ గుహలో కూర్చున్న సింహాలపై నిలిపిన స్తంభాలు, అలాగే లోపలి గోడలపై చెక్కబడిన చిత్రణలు ఒక మార్పుదశ శిల్పశైలిని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ శైలి పల్లవ రాజులు మహేంద్ర వర్మన్ I, రాజసింహ (లేదా నరసింహవర్మన్ I, మహామల్లగా ప్రసిద్ధుడు) పాలన సమయంలో అభివృద్ధి చెందింది. ఈ శైలిని మహామల్ల కుమారుడైన పరమేశ్వరవర్మన్ I కూడా కొనసాగించాడు. చారిత్రక పరిశోధనలు మహాబలిపురం పట్టణం మహామల్ల పేరుతో స్థాపించబడిన తరువాతే అభివృద్ధి చెందినదని నిర్ధారించాయి. గుహాలయాలు, రథాలయాలన్నీ కూడా 650 క్రీ.శ. ప్రాంతంలోని ఆయన పాలన కాలానికి ఆపాదించబడుతున్నాయి.
## భౌగోళిక స్థానం

మహిషాసురమర్దిని గుహ లేదా మండపం మహాబలిపురం పట్టణంలోని ఇతర గుహలతో కలిసి ఒక కొండశ్రేణి శిఖరభాగంలో ఉంది. ఇది హిందూ మహాసముద్రంలోని బంగాళాఖాతం తీరంలో ఉన్న కోరమండల్ తీరముపై స్థితి చెంది ఉంది. ప్రస్తుతం ఇది కాంచీపురం జిల్లా పరిధిలో ఉంది. ఈ స్థలం చెన్నై నగరానికి (మునుపటి మద్రాస్) సుమారు 58 కి.మీ  దూరంలో, అలాగే చింగెల్పేటు నుండి సుమారు 32 కి.మీ   దూరంలో ఉంది.  
## నిర్మాణ విన్యాసం
ఈ గుహాలయం మూడు గదులతో, తూర్పు ముఖంగా ఉంటుంది. దీని అంతర్గత కొలతలు పొడవు 32 అడుగులు , వెడల్పు 15 అడుగులు  , ఎత్తు 12.5 అడుగులు గా ఉన్నాయి. ప్రధాన మధ్య గది ముందుకు కొద్దిగా విస్తరించి ఉండటం, దాని రెండు వైపులా ఉన్న గదులతో పోల్చితే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. గుహ ప్రవేశ ముఖభాగంలో కార్నిస్‌పై 10 గుర్రపాళీ ఆకారపు కిటికీలు ఉన్నాయి. ఇవి *[[గవాక్షం|గవాక్షాలు]]* గా పిలువబడతాయి, ఇవి పూర్తి కాలేని చెక్కు దలలుగా ఉన్నాయి.  

కార్నిస్‌పై ఐదు గేబుల్ పైకప్పులతో అర్ధపూర్ణంగా చెక్కబడిన చిన్న ఆలయ విగ్రహాల శిల్పాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ముఖభాగంలో నాలుగు శిల్ప స్తంభాలు, చివరల వద్ద రెండు పిలాస్టర్లు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ సంప్రదాయ పల్లవ శిల్పకళా శైలిలో రూపొందించబడ్డాయి. మధ్య గది ముందు భాగంలో చిన్న *ముఖమండపం* (ప్రవేశ పర్చి) ఉంది. ఇందులో పల్లవ శైలికి ప్రత్యేకమైన సింహ పీఠాలతో కూడిన రెండు శిల్ప స్తంభాలు ఉన్నాయి.  
## స్థాపత్యం

ఈ మండపం మహాబలిపురంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన గుహాలయాలలో ఒకటి. ఇది దుర్గాదేవి అవతారంగా భావించబడే దేవత మహిషాసురమర్దినికి అంకితమైంది. ఈ మండపాన్ని ఒక కొండపై ఉన్న గ్రానైట్ రాతిపొరలో చెక్కి నిర్మించారు. గుహ ప్రవేశద్వారంలో ఉన్న వరండా పొడవుగా ఉండి, స్తంభాలతో కూడి మూడు గదుల సముదాయాన్ని కలిగి ఉంటుంది. మధ్య గది ద్వారం ఇరువైపులా ద్వారపాలకులు చెక్కబడి ఉన్నారు. మధ్య గది వెనుక గోడపై సోమస్కంద శిల్ప ప్యానెల్ ఉంది. ఇందులో శివుడు, ఆయన భార్య పార్వతి రాజవేషధారణలో, *కిరీటముకుటం* ధరించి, మధ్యలో వారి కుమారుడు స్కందుడు కూర్చున్నట్లు చెక్కబడి ఉంది. ఈ ప్యానెల్‌లో శివుని వాహనం నంది శిల్పం కూడా ఉంది. శివుని భక్తుడైన చండేశ్వర నాయనార్ శిల్పం శివ–పార్వతి ప్రధాన రూపానికి ఎడమవైపున కనిపిస్తుంది. శివుని వెనుకభాగంలో త్రిమూర్తులైన శివుడు, బ్రహ్ముడు, విష్ణువు నిలబడి ఉన్నట్లు చూపించారు. ఇది వీరు శివ కుటుంబంపై ప్రసన్నత వ్యక్తం చేస్తున్నట్లు భావింపజేస్తుంది. బ్రహ్మ నాలుగు తలలు, నాలుగు చేతులతో చెక్కబడి, పైచేతుల్లో నీటి పాత్ర, *[[అక్షమాల]]* పట్టుకొని ఉన్నాడు. కుడిచేయి శివునిపై అభినందన సూచకంగా పైకెత్తి ఉండగా, ఎడమచేయి *కటక ముద్ర*లో ఉంది. విష్ణువు కూడా నాలుగు చేతులతో చూపబడి, పైచేతుల్లో చక్రం, శంఖం పట్టుకొని ఉన్నాడు. దిగువ చేతుల్లో ఒకటి అభినందన సూచకంగా ఉండగా మరొకటి *కటక ముద్ర*లో ఉంది. ఈ ప్యానెల్ పైభాగంలో బ్రహ్మ–విష్ణువుల మధ్యలో సూర్యుడు శిల్పం ఉంది. ఎడమ గది వెనుక గోడపై ప్రత్యేక బ్రహ్మ ప్యానెల్ ఉంది. కుడి గది వెనుక గోడపై శివుని శిల్పం ఉంది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ గది మొదట విష్ణు ప్యానెల్ కోసం ఉద్దేశించబడినది. అప్పటి రాజుల మతపరమైన దృష్టి వైష్ణవం నుండి శైవం వైపు మారడం వల్ల శివ ప్యానెల్లు అధికంగా ఉన్నట్లు మరో వివరణ ఉంది. ఇక్కడి సోమస్కంద ప్యానెల్, ధర్మరాజ రథం, షోర్ టెంపుల్, అతిరణచంద గుహలో ఉన్న ప్యానెల్లకంటే భిన్నమైన శైలిలో ఉంది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల ప్రకారం ఇది రాజసింహ పాలనకాలంలో రూపొందించబడింది.  

గుహ దక్షిణ గోడపై మహావిష్ణువు అనంతశయన ముద్రలో శయనిస్తూ ఉన్న శిల్పం ఉంది. ఆయన ఆదిశేషుడు అనే సహస్రశిరస్సు సర్పంపై పడుకుని ఉన్నాడు. ఒక చేయి సర్ప కౌలాన్ని తడుముతూ ఆదిశేషుడిని శాంతింపజేస్తున్నట్లు ఉండగా, మరొక చేయిలో కమలం ఉంది. విష్ణువు పాదాల సమీపంలో మధు - కైటభులు అనే రాక్షసులు దాడి చేసే భంగిమలో, *[[గద]]* తో సజ్జంగా చెక్కబడి ఉన్నారు. ఆదిశేషుడు అగ్ని జ్వాలలు వెలువరించి వారిపై కాటేస్తుండటంతో వారు వెనుదిరుగుతున్నట్లు చూపించారు. మహావిష్ణువు మాత్రం నిర్లక్ష్యంగా ఆదిశేషుడిని శాంతింపజేస్తున్నాడు. ఈ ప్యానెల్‌లో విష్ణువు ఆయుధపురుషులైన రెండు *గణాలు* కూడా ఉన్నాయి. పురుష గణం *[[పంచజన్యము|శంఖం]]* కాగా, స్త్రీ గణం విష్ణువు గద అయిన *[[కౌమోదకి]]*ను సూచిస్తుంది. దిగువ భాగంలో విష్ణువు చక్రం *ఆయుధపురుష* రూపంలో, ఖడ్గం (నందక), స్త్రీ రూపంలో భూదేవి కనిపిస్తారు. ఈ శిల్పం *[[భాగవత పురాణం]]*లో పేర్కొన్న కథను వివరిస్తుంది. సృష్టి సమయంలో మధు, కైటభులు అనే అసురులు బ్రహ్ముడు వద్ద నుండి వేదాలు దోచుకొని సముద్ర గర్భంలో దాచారు. వేదాలను రక్షించగలిగింది విష్ణువే కావడంతో వారు ఆయనపై దాడికి వచ్చారు. ఆదిశేషుడు కోపంతో అగ్ని జ్వాలలు వెలువరించి దాడి చేస్తాడు. విష్ణువు ఆయనను శాంతింపజేసి హయగ్రీవ అవతారం ధరించి రాక్షసులను సంహరించి వేదాలను బ్రహ్ముడికి తిరిగి అందించాడు. అందువల్ల విష్ణువుకు మధుసూదనుడు, కైటభజిత్ అనే బిరుదులు లభించాయి. మధు, కైటభుల శరీరాలు 12 భాగాలుగా విడిపోయాయని చెబుతారు. ఇవి భూమిపై ఉన్న 12 భూకంప పలకలను సూచిస్తున్నట్లు భావిస్తారు.  

గుహ ఉత్తర గోడపై దుర్గాదేవి, గేదె తల కలిగిన రాక్షసుడు మహిషాసురుడు మధ్య యుద్ధాన్ని చూపించే శిల్పం ఉంది. ఈ ప్యానెల్ ధర్మం అధర్మంపై విజయం సాధించిన ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. ఇది పల్లవ కాలంలోని ఉత్తమ శిల్పసృష్టులలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ యుద్ధ దృశ్యంలో దుర్గాదేవి ఎనిమిది చేతులతో, భయంకరంగా కనిపించే సింహంపై సవారీ చేస్తూ కనిపిస్తుంది. ఆమె కుడి చేతుల్లో ఖడ్గం, ధనుస్సు, బాణాలు, ఘంట మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఎడమ చేతుల్లో పాశం, శంఖం, కత్తి వంటి ఆయుధాలు ఉన్నాయి. ఒక సేవకుడు ఆమె తలపై ఛత్రం పట్టుకొని ఉన్నాడు. ఆమె స్త్రీ యోధుల సేనతో, *గణాలతో* కలిసి మహిషాసురునిపై బాణాలు విసురుతూ దాడి చేస్తుంది. మహిషాసురుడు గదతో యుద్ధం చేస్తూ వెనుదిరుగుతున్నట్లు చూపించారు. మహిషాసుర కథ శక్తం సంప్రదాయంలోని ప్రధాన గ్రంథం దేవీ మహాత్మ్యంలో వివరించబడింది. ఇది మార్కండేయ పురాణంలోని భాగం. మహిషాసురుడు బాహ్యరూపాన్ని మార్చుకోగలిగే దుష్టుడిగా, కానీ అతని రాక్షస లక్ష్యాలు మారవని వర్ణిస్తారు. క్రిస్టోఫర్ ఫుల్లర్ ప్రకారం, మహిషాసురుడు అజ్ఞానం, అశాంతి శక్తులను సూచిస్తాడు. దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియాలోని హిందూ కళలో దుర్గాదేవి ప్రశాంతంగా, శాంత స్వరూపంలో మహిషాసుర హృదయాన్ని ఛేదించి సంహరించే ప్రతీకగా చూపబడుతుంది.  

## ఇవి కూడా చూడండి

* ఒలక్కన్నేశ్వర ఆలయం

## ఉల్లేఖనలు

వర్గం:మహాబలిపురంలోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:మహాబలిపురం
వర్గం:తమిళనాడులో పురావస్తు స్మారకాలు
వర్గం:భారతదేశంలోని హిందూ గుహా ఆలయాలు
వర్గం:7వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:భారతదేశంలో 7వ శతాబ్దపు స్థాపనలు
వర్గం:తమిళనాడులో గుహలు
వర్గం:తమిళ శిల్పకళ
వర్గం:పల్లవ శిల్పకళ