హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్

**హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్** హైదరాబాద్ సంస్థానానికి చెందిన రాజకీయ పార్టీ, ఇది పౌర హక్కులు, ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యం, భారత గణతంత్రంతో హైదరాబాద్ యూనియన్‌ను కోరింది. ఇది హైదరాబాద్ నిజాంనిరంకుశ పాలనను, రజాకార్ల మిలిటెన్సీని వ్యతిరేకించింది. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ 1938లో ఏర్పడింది.

## నేపథ్యం
సాంకేతికంగా బ్రిటిష్ ఇండియా వెలుపల ఉన్నప్పటికీ, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంతో సన్నిహితంగా ఉంది, దాని నిజాం "బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి అత్యంత నమ్మకమైన మిత్రుడు" అనే బిరుదును కలిగి ఉన్నాడు. నిజాం రాష్ట్రంలో ఇస్లామిక్ పాలనను కాపాడటానికి అంకితమైన మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ పోషణ ఇచ్చాడు దాని తీవ్రవాద విభాగమైన రజాకార్లను స్వేచ్ఛగా పనిచేయడానికి అనుమతించాడు. దాని నాయకులు బహదూర్ యార్ జంగ్, ఖాసిం రజ్వీ నిజాంకు సన్నిహిత సలహాదారులు అయ్యారు.

1920 వరకు హైదరాబాద్లో ఎలాంటి రాజకీయ సంస్థ లేదు. ఆ సంవత్సరంలో, బ్రిటిష్ ఒత్తిడి తరువాత, నిజాం రాజ్యాంగ సంస్కరణలను పరిశోధించడానికి ఒక ప్రత్యేక అధికారిని నియమిస్తూ ఒక *ఫర్మాన్* జారీ చేశాడు. దీనిని ఒక విభాగం ఉత్సాహంగా స్వాగతించింది, కాని నిజాం ప్రత్యేక అధికారి సంప్రదింపుల కోసం అన్ని డిమాండ్లను విస్మరించారు.

ఆంధ్ర జన సంఘం (తరువాత *ఆంధ్ర మహాసభ* అని పేరు మార్చబడింది) అనే సంస్థ నవంబర్ 1921లో ఏర్పడింది, ఇది తెలంగాణ ప్రజలకు రాజకీయ అవగాహన కల్పించడంపై దృష్టి పెట్టింది. మాదపాటి హనుమంత రావు, బుర్గుల రామకృష్ణ రావు, ఎం. నర్సింగ్ రావు, పులిజల వెంకట రంగ రావు వంటి ప్రముఖ సభ్యులతో, ప్రభుత్వ అధికారులకు ఉచిత బహుమతులు అందించకుండా నిరోధించమని వ్యాపారులను ప్రోత్సహించడం, *[[Begar|బెగర్]]* (రాష్ట్ర ఆదేశాల మేరకు కోరిన ఉచిత కార్మిక వ్యవస్థను నిరోధించమని కార్మికులను ప్రోత్సహించడం వంటి కార్యకలాపాలు ఉన్నాయి.

దాని కార్యకలాపాలతో అప్రమత్తమైన నిజాం 1929లో ఒక శక్తివంతమైన గాగింగ్ ఆర్డర్ను జారీ చేసింది, అన్ని బహిరంగ సమావేశాలకు ముందస్తు అనుమతి పొందవలసి వచ్చింది, అయితే ఈ సంస్థ రైయతుల రక్షణ, మహిళల హక్కులు, దేవదాసి వ్యవస్థ రద్దు, పర్దా, దళితుల అభ్యున్నతి వంటి సామాజిక సమస్యలపై సమీకరించడం ద్వారా కొనసాగించింది. ఆంధ్ర మహాసభ రాజకీయాల వైపు తీసుకున్న చర్య 1937లో మరాఠ్వాడా, కర్ణాటక ఇలాంటి ఉద్యమాలకు ప్రేరణనిచ్చింది, ఇది వరుసగా *మహారాష్ట్ర పరిషత్* మరియు *కర్ణాటక పరిషత్* లకు దారితీసింది.

భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 తరువాత, బ్రిటిష్ ఇండియా భారతదేశానికి వదులుగా ఉన్న సమాఖ్య నిర్మాణం మరియు ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తితో ప్రధాన రాజ్యాంగ సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టింది. 1937 ఫిబ్రవరి ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలలో, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ బ్రిటిష్ ఇండియాలోని చాలా ప్రావిన్సులలో స్పష్టమైన మెజారిటీతో ఉద్భవించి ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలను ఏర్పాటు చేసింది.

బాధ్యతాయుతమైన ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా ఆంధ్ర మహాసభ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. మహారాష్ట్ర పరిషత్ & కర్ణాటక పరిషత్ సమాంతర సంస్థలు ఆయా ప్రాంతాలలో ఏర్పడ్డాయి. నిజాం 1937 సెప్టెంబరులో కొత్త రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీని నియమించాడు. అయితే, 1920ల నాటి వాయిదాల ఆదేశాలు పత్రికా స్వేచ్ఛను, బహిరంగ ప్రసంగాలు, సమావేశాలపై ఆంక్షలను తగ్గిస్తూనే ఉన్నాయి. దీనికి ప్రతిస్పందనగా 23 మంది ప్రముఖ హిందువులు, 5 మంది ముస్లింలతో కూడిన వర్కింగ్ కమిటీతో 'హైదరాబాద్ పీపుల్స్ కన్వెన్షన్' ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈ సమావేశం ఒక నివేదికను ఆమోదించింది, ఇది జనవరి 1938లో రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీకి సమర్పించబడింది. అయితే, వర్కింగ్ కమిటీలోని ఐదుగురు ముస్లిం సభ్యులలో నలుగురు నివేదికపై సంతకం చేయడానికి నిరాకరించారు, ఇది దాని సంభావ్య ప్రభావాన్ని తగ్గించింది.

## నిర్మాణం & సత్యాగ్రహం
1938 ఫిబ్రవరిలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ హరిపురా తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, సంస్థానాలు "భారతదేశంలో అంతర్భాగమని", "భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలలో ఉన్నట్లే రాష్ట్రాలలో కూడా అదే రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక స్వేచ్ఛను"  సూచిస్తుందని ప్రకటించింది.

దీని ద్వారా ప్రోత్సహించబడిన పీపుల్స్ కన్వెన్షన్ యొక్క స్టాండింగ్ కమిటీ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ను ఏర్పాటు చేయాలని ప్రతిపాదించింది, సభ్యులను నమోదు చేయడానికి ఉత్సాహభరితమైన డ్రైవ్ ప్రారంభించబడింది. 1938 జూలై నాటికి, 1200 మంది ప్రాధమిక సభ్యులను నమోదు చేసినట్లు పేర్కొన్న కమిటీ, త్వరలోనే ఆఫీస్ బేరర్లకు ఎన్నికలు నిర్వహిస్తామని ప్రకటించింది. ఇది రాష్ట్రంలోని హిందువులు,  ముస్లింలు "పరస్పర అపనమ్మకాన్ని విడిచిపెట్టి" "ఆశాఫ్ జాహి రాజవంశం ఆధ్వర్యంలో బాధ్యతాయుతమైన ప్రభుత్వంలో చేరాలని" పిలుపునిచ్చింది. నిజాం దీనికి ప్రతిస్పందనగా, షెడ్యూల్ చేసిన ఎన్నికలకు మూడు రోజుల ముందు, 1938 సెప్టెంబర్ 6న కొత్త ప్రజా భద్రతా చట్టాన్ని ఆమోదించి, హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ను చట్టవిరుద్ధంగా పరిగణించాలని ఒక ఉత్తర్వును జారీ చేసింది.

నిషేధాన్ని ఎత్తివేయడానికి నిజాం ప్రభుత్వంతో జరిపిన చర్చలు విఫలమయ్యాయి. హైదరాబాద్ సమస్య బ్రిటిష్ ఇండియాలోని వార్తాపత్రికలలో విస్తృతంగా చర్చించబడింది. పూణే చెందిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు పి. ఎం. బాపట్ తాను హైదరాబాద్లో సత్యాగ్రహ (శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం) ను ప్రారంభిస్తానని ప్రకటించారు. 1938 ప్రారంభం నుండి కొనసాగుతున్న మతపరమైన ఉద్రిక్తతలను సద్వినియోగం చేసుకోవాలని ఆర్య సమాజ్ నాయకులు ఆశించారు. బహుశా అధిగమించకూడదనే ప్రయత్నంలో, హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు 'కార్యాచరణ కమిటీ' ని ఏర్పాటు చేసి, 1938 అక్టోబరు 24న సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించారు. సంస్థ సభ్యులను నిలబెట్టారు, వారు బహిరంగంగా తాము హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్కు చెందినవారమని ప్రకటించి అరెస్టు చేశారు. ఆర్య సమాజ్-హిందూ మహాసభ కూటమి కూడా అదే రోజున తమ సొంత సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించింది.

రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నిరాకరించింది. హరిపురా తీర్మానం వాస్తవానికి మితవాదులు, తీవ్రవాదుల మధ్య రాజీగా ఉండేది. ఆందోళనలు హింసగా మారకుండా రాష్ట్రాలలో ప్రత్యక్ష ప్రమేయం గురించి గాంధీ జాగ్రత్తగా ఉండేవారు. రాష్ట్ర కాంగ్రెస్కు లేని విధంగా హిందువులు, ముస్లింల మధ్య పటిష్టమైన సహకారం కోసం కాంగ్రెస్ అధిష్టానం కూడా ఆసక్తిగా ఉంది. పద్మజ నాయుడు గాంధీకి ఒక సుదీర్ఘ నివేదిక రాశారు, అందులో ఆమె రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ ఐక్యత లేకపోవడం '[ఆమె] పదం అర్థంలో మతతత్వం' కలిగి ఉండటం పట్ల తీవ్ర విమర్శలు చేశారు. డిసెంబరు 24న 300 మంది కార్యకర్తలు అరెస్టయిన తరువాత రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ ఆందోళనను నిలిపివేసింది.

రాష్ట్ర హిందువుల నుండి స్పందన అంతగా లేదు. చివరికి, నిజాం ప్రభుత్వం హిందూ సంస్థలతో రాజీపడి, మతపరమైన వ్యవహారాల కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, జూలై 20 నాటికి రాజ్యాంగ సంస్కరణలను ప్రకటించింది. తదనంతరం, హిందూ సంస్థలు తమ ప్రచారాలను నిలిపివేసి, ఖైదు చేయబడిన వారి కార్యకర్తలందరినీ విడుదల చేశారు. అయితే, హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ 1946 వరకు నిషేధం కొనసాగించింది, దాని కార్యకర్తలు జైళ్లలో ఉన్నారు.

## 1940లలో కార్యకలాపాలు
1942లో హైదరాబాద్ కాంగ్రెస్ నాయకులు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం పాటు పౌర హక్కులు, ప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యం కోసం శాసనోల్లంఘన, *[[సత్యాగ్రహం]]* అహింసాత్మక ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు.

బ్రిటిష్ ఇండియాలో క్విట్ ఇండియా పోరాటం ముగిసి, బ్రిటిష్ పాలన నుండి భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేసే ప్రక్రియ ప్రారంభమైన తర్వాత, నిజాం ప్రభుత్వం చివరకు 1946 ఏప్రిల్‌లో స్టేట్ కాంగ్రెస్‌పై నిషేధాన్ని ఎత్తివేసింది.

## భారత్‌తో ఐక్యత
నిజాం వ్యతిరేకిస్తున్న స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తరువాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ చురుకుగా ప్రచారం ప్రారంభించింది. 1947 ఆగస్టు 7వ తేదీని "జాయిన్ ఇండియన్ యూనియన్" డేగా పాటించాలని రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ పిలుపునిచ్చింది. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా నిరసనలు, సమ్మెలు, జెండా ఎగురవేయడం మొదలయ్యాయి, నిజాం ప్రభుత్వం కాంగ్రెస్‌ను మళ్లీ నిషేధించి, సామూహిక అరెస్టులు నిర్వహించింది. హైదరాబాదులో హిందూ పౌరులపై సామూహిక మారణకాండ జరిపి, భారతదేశం అంతటా హింసను రేకెత్తిస్తామని రజాకార్లు బెదిరించారు. ఈ సంక్షోభం 1948 సెప్టెంబరు వరకు కొనసాగింది, హైదరాబాద్‌ను విలీనం చేయడానికి భారత ప్రభుత్వం భారత సైన్యానికి అధికారం ఇచ్చింది, ఇది అనేక మంది పౌరుల ఊచకోతకు దారితీసింది.

## మూలాలు