తాళేశ్వర శివాలయం - I

**తాలేశ్వర శివ ఆలయం** భారతదేశంలోని ఒడిశా రాష్ట్రం, భువనేశ్వర్లో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది ప్రస్తుతం క్రియాశీల దేవాలయంగా ఉంది, అనగా ప్రజలు ఇప్పటికీ పూజా ఆచారాల కోసం ఈ ఆలయాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇటీవల పునరుద్ధరణ జరగే వరకు ఇది శిథిలావస్థలో ఉండటం వల్ల గతంలో దీని వినియోగ స్వరూపాన్ని నిర్ధారించడం సాధ్యపడలేదు.

## స్థానం

**తలేశ్వర శివ ఆలయం – I** భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో, పరశురామేశ్వర ఆలయం నుండి వైతాళ ఆలయం వైపు వెళ్లే కేదార్ గౌరీ రోడ్డుకు ఎడమ వైపున ఉంది. ఇది పరశురామేశ్వర ఆలయం నుండి సుమారు 60 మీటర్ల దూరంలో, ఉత్తర-తూర్పు దిశలో ఉంటుంది. ఈ ఆలయం కేదార్ గౌరీ ఆలయానికి  90 మీటర్లు తూర్పున, అనంతవాసుదేవ ఆలయానికి 200 మీటర్లు దక్షిణాన, అలాగే ఉత్తరేశ్వర ఆలయానికి 50 మీటర్లు పడమటివైపున ఉంది. ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. 

ఈ ఆలయంలో ప్రధాన దేవతగా గర్భగుడిలో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. దీనికి వృత్తాకార యోని పీఠం ఉంది. ఇది ప్రవేశ ద్వారంలోని చంద్రశిల స్థాయి కంటే సుమారు 0.20 మీటర్లు లోతులో ఉంటుంది. ప్రస్తుత ఆలయాన్ని గతంలో పూర్తిగా పునర్నిర్మాణం చేశారు. ఆలయ శిఖరం ప్రస్తుతం లేదు. అయితే ఇది ఇప్పటికీ క్రియాశీలకంగా ఉన్న ఆలయం. 

## చరిత్ర

ఈ ఆలయం ఒకే వ్యక్తిగత ప్రైవేట్ యజమాని ఆధీనంలో ఉంది. ప్రస్తుతం శ్రీ సుదర్శన పాండా, ఆయన కుటుంబ సభ్యులు ఈ ఆలయాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు. వారు భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలోని కేదార్ గౌరీ చౌక్‌లో నివసిస్తున్నారు. ఎనిమిది గ్రహాలతో చెక్కబడిన గ్రహ ఆర్చిట్రేవ్, అలాగే ఖుర, కుంభ, పట అనే మూడు మోల్డింగులతో కూడిన పభాగ నిర్మాణం వంటి పురాతన లక్షణాల ఆధారంగా, ఈ ఆలయం 8వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడినదిగా భావిస్తున్నారు.

## నిర్మాణశైలి

ఈ ఆలయం **రేఖా దేవుళ్** శైలికి చెందిన నిర్మాణంగా గుర్తించబడింది. అయితే ప్రస్తుతం ఆలయ పై నిర్మిత శిఖర భాగం పూర్తిగా కనుమరుగై ఉంది.

## ప్రాముఖ్యత

ఈ ఆలయానికి చారిత్రకంగా భౌమ-కరుల పాలనతో అనుబంధం ఉండడం విశేష ప్రాముఖ్యత కలిగిన అంశం. అలాగే సాంస్కృతికంగా కూడా ఇది ముఖ్యమైన ఆలయంగా భావించబడుతుంది. ఇక్కడ శివరాత్రి, కార్తిక పౌర్ణమి, సంక్రాంతి వంటి పండుగలను భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహిస్తారు. 
## నిర్మాణకళ

* **పరిసరాలు**: ఈ ఆలయం సజావుగా తీర్చిదిద్దిన లాటరైట్ రాళ్లతో నిర్మితమైన ఒక ప్రాంగణంలో ఉంది. ప్రాంగణ గోడ పొడవు 32.00 మీటర్లు, వెడల్పు 16.60 మీటర్లు, ఎత్తు 2.00398 మీటర్లు కాగా సగటు మందం 0.30 మీటర్లు ఉంటుంది. ప్రాంగణ గోడకు తూర్పు, దక్షిణ దిశల్లో నివాస భవనాలు ఆనుకొని ఉండగా, పశ్చిమం, ఉత్తరం వైపు రహదారి వెళ్తుంది. ఆలయానికి ఆగ్నేయ మూలలో, విమానానికి 6.00 మీటర్ల దూరంలో లాటరైట్ రాళ్లతో నిర్మించిన ప్రాచీన బావి ఉంది. ఆ బావి ముఖ భాగం 2.60 చదరపు మీటర్లుగా ఉంటుంది.

* **దిశాభిముఖత**: ఈ ఆలయం తూర్పు దిశగా ముఖం చేస్తుంది.

* **నిర్మాణ లక్షణాలు (పటము, ఎత్తు)**: ప్రస్తుతం ఆలయం 3.50 చదరపు మీటర్ల పరిమాణంతో, 0.45 మీటర్ల ఎత్తు గల తక్కువ ఎత్తైన చదరపు పీఠంపై నిలిచి ఉంది. పటములో ఆలయానికి 3 చదరపు మీటర్ల పరిమాణంలో ఒక విమానం ఉంది. గర్భగృహం 1.90 చదరపు మీటర్లుగా ఉండి, ప్రస్తుత పీఠం కన్నా 0.20 మీటర్ల దిగువన ఉంది. విమానం పటములో త్రిరథ ఆకృతిలో ఉంది. అంటే నాలుగు వైపులా మధ్యలో ఒక **రాహ**, దానికి ఇరువైపులా **కనిక పగ** జంటలుగా కనిపిస్తుంది. ఎత్తులో ఈ ఆలయంలో రాళ్లతో మూసివేసిన పునర్నిర్మిత **బడ** భాగం ఉంది, ఇది **ఖుర** మోల్డింగ్ నుండి **గండీ** సగం వరకు 5.20 మీటర్ల ఎత్తుగా ఉంటుంది. పై భాగంలోని **మస్తక** భాగం ప్రస్తుతం లేదు. బడ భాగం 2.20 మీటర్ల ఎత్తులో ఉండి, మూడు విభాగాలుగా విభజించబడింది: **పభాగ** (0.65 మీటర్లు), **జంఘా** (1.30 మీటర్లు), **బరాండా** (0.25 మీటర్లు). పభాగం వద్ద ఖుర, కుంభ, పట్ట అనే మూడు మోల్డింగ్లు ఉన్నాయి, అయితే ఇవి పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన రూపంలో లేవు. పునర్నిర్మిత పై నిర్మాణ భాగం మొత్తం 3 మీటర్లుగా ఉంటుంది.

* **రాహ నిచ్ & పార్శ్వ దేవతలు**: ఆలయపు మూడు వైపులా ఉన్న రాహ నిచ్‌లు ఒకే విధంగా 0.85 మీటర్ల ఎత్తు, 0.45 మీటర్ల వెడల్పు, 0.24 మీటర్ల లోతుతో ఉంటాయి. ఇవి ఇటీవలి కాలపు చిన్న విగ్రహాలతో నింపబడి ఉన్నాయి. ఆలయంలో అత్యంత ఆకర్షణీయమైన విగ్రహం నాలుగు భుజాలతో ఉన్న **అజ-ఏకపాద భైరవ** విగ్రహం. ఇది ఉత్తర గోడలోని కనిక పగలో ఉన్న ఉపనిచ్‌లో (ఎత్తు 0.48 మీటర్లు, వెడల్పు 0.20 మీటర్లు) స్థాపించబడింది. దేవుడు దిగువ ఎడమ చేతిలో బాణం (అనుమానంగా), పై ఎడమ చేతిలో త్రిశూలాన్ని ధరించాడు. దిగువ కుడి చేయి **వరద ముద్ర**లో ఉండగా, పై కుడి చేయిలో జపమాల ఉంది. త్రిశూలాన్ని దిగువన చిన్నాకార ప్రతిమ బలంగా పట్టుకుని ఉంది. దేవుడి శిరస్సుపై **జటాముకుట** ఉంది. నిచ్ కుడి మూలలో **అంజలి ముద్ర**లో కూర్చున్న పురుష ప్రతిమ ఒకటి కనిపిస్తుంది.

* **అలంకరణ లక్షణాలు**: ప్రస్తుతం, ఈ ఆలయం 0.45 మీటర్ల ఎత్తుతో, 3.50 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఒక చతురస్రాకారపు పీఠంపై ఉంది. నిర్మాణ ప్రణాళిక ప్రకారం, ఆలయానికి మూడు చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో విమానం ఉంది. గర్భగుడి 1.90 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది, ఇది ప్రస్తుత పీఠం కంటే 0.20 మీటర్ల కింద ఉంది. నిర్మాణ ప్రణాళికలో విమానం త్రిరథ ఆకారంలో ఉంది, దీనిలో నాలుగు వైపులా మధ్యలో ఒక రహా, దానికి ఇరువైపులా ఒక జత కనికా పాగాలు ఉన్నాయి. ఎత్తులో చూస్తే, ఆలయానికి పునరుద్ధరించబడిన బాడా ఉంది, ఇది రాళ్లతో కప్పబడి ఉంది, ఖురా మౌల్డింగ్ నుండి గండి సగం వరకు 5.20 మీటర్ల ఎత్తు ఉంటుంది. కింది నుండి పై వరకు ఆలయానికి బాడా ఉంది, కానీ మస్తకం లేదు. ఎత్తులో, 2.20 మీటర్ల బాడా మూడు భాగాలుగా విభజించబడింది, అవి పభాగ (0.65 మీటర్లు), జంఘ (1.30 మీటర్లు), బరండ (0.25 మీటర్లు). అడుగు భాగంలో, పభాగంలో ఖురా, కుంభ,, పట అనే మూడు మౌల్డింగ్‌లు ఉన్నాయి, ఇవి పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందినవి కావు. పునర్నిర్మించిన పైకప్పు యొక్క మిగిలిన భాగం 3 మీటర్ల ఎత్తు ఉంటుంది..

* **ద్వారజాంబ్**: ద్వారజాంబ్ 1.80 మీటర్ల ఎత్తు, 1.15 మీటర్ల వెడల్పుతో ఉండి, వంకర అలంకారాలతో చెక్కబడింది. ద్వారజాంబ్ పునాదిలో శైవ ద్వారపాలకులను కలిగిన నిచ్‌లు ఉన్నాయి. కుడి వైపు నిచ్‌లో నాలుగు భుజాల ద్వారపాలకుడు కనిపిస్తాడు. అతడు మూడు చేతుల్లో అక్షయమాల, కమలదండం, త్రిశూలాన్ని ధరించాడు. పై కుడి చేయి వరద ముద్రలో ఉంది. విగ్రహానికి యజ్ఞోపవీతం, పద్మ కుండలాలు, జటాముకుట ఉన్నాయి. ద్వారపాలకుడిని ఇరువైపులా ఇద్దరు పురుష ప్రతిమలు అలంకరిస్తాయి; ఒకరు త్రిశూల దండాన్ని పట్టగా, మరొకరు అంజలి ముద్రలో కూర్చున్నారు. ఎడమ ద్వారభాగం ఇటీవలి కల్పనగా ఉండి సాదాగా ఉంది. ద్వారపాల నిచ్ తరువాత **యమునా** దేవత నిచ్ ఉంది. అక్కడ యమునా సహా చిన్న మహిళా ప్రతిమ ఒకటి గొడుగు దండాన్ని పట్టుకుని ఉంది. **గంగా** ప్రతిమలో పై భాగం కనపడడం లేదు. నది దేవతల స్తంభంపై పైభాగంలో ఘటపల్లవ అలంకారం ఉంది. లలాటబింబంలో పద్మాసనంలో కూర్చున్న **గజలక్ష్మి** రెండు వైపులా ఏనుగులతో అలంకరించబడి ఉంది. ఆమె కుడి చేయిలో కమలదండం, ఎడమ చేయి వరద ముద్రలో ఉంది.

* **లింటెల్**: ద్వారజాంబ్ పైభాగంలోని 1.65 మీటర్ల ఆర్చిట్రేవ్‌లో ఎనిమిది గ్రహాలు పద్మాసనంలో కూర్చున్న రూపంలో చెక్కబడ్డాయి. అయితే ఇందులో **కేతు** గ్రహం లేదు.

* **నిర్మాణ పదార్థం**: ఆలయం లేత బూడిద రంగు ఇసుకరాయితో నిర్మించబడింది.

* **నిర్మాణ పద్ధతి**: పొడి మాసనరీ (Dry masonry) సాంకేతికత ఉపయోగించబడింది.

* **శైలి**: ఇది **కళింగన** శైలికి చెందినది.

* **ప్రత్యేక లక్షణాలు**: గ్రహ ఆర్చిట్రేవ్‌లో ఎనిమిది గ్రహాలు చెక్కబడటం, లింటెల్, ద్వారజాంబ్‌లపై విస్తృతంగా వంకర అలంకారాలు ఉండటం ఈ ఆలయ ప్రత్యేకత. అయితే నిర్మాణ భాగాలపై వివిధ మోటిఫ్‌లకు సంబంధించిన రేఖాచిత్రాలు కనిపించడం వల్ల ఆలయ నిర్మాణం పూర్తిగా ముగియలేదని సూచిస్తుంది.
## సంరక్షణ

పునరుద్ధరణ అనంతరం ఆలయం సాధారణంగా మంచి సంరక్షణ స్థితిలో ఉంది. అయితే పైకప్పులో ఏర్పడిన పగుళ్ల కారణంగా వర్షపు నీరు గర్భగృహంలోకి లీక్ అవుతోంది.

**స్థితి వివరణ:**
* నష్ట సూచనలు: నిర్మాణంపై వృక్షావరణం పెరగడం, పైకప్పు నుండి గర్భగృహంలోకి నీరు చొరబడటం.
* నిర్మాణ సమస్యలు: బడ భాగం పై ఉన్న పై నిర్మాణాన్ని సరైన విధంగా సీల్ చేయవలసిన అవసరం ఉంది.
* మరమ్మతులు, నిర్వహణ: ఒడిశా రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ ఈ ఆలయాన్ని X, XI ఆర్థిక సంఘ పురస్కార నిధుల ద్వారా మరమ్మతు చేసింది.

**ఆస్తికి ఉన్న ప్రమాదాలు:** ఆలయం కూలిపోయిన తరువాత పునరుద్ధరణ బడ భాగం వరకు మాత్రమే చేపట్టబడింది.
* నీటి ప్రభావం: పైకప్పు నుండి గర్భగృహంలోకి నీరు చొరబడకుండా పునరుద్ధరించిన పైకప్పును సరిచేయడం అవసరం.
* వృక్షావరణం పెరుగుదల: నిర్మాణంపై పెరిగిన వృక్షాలను తొలగించి మళ్లీ పెరగకుండా నిరోధించాలి.
* విడిపోయిన, సడలిన శిల్పాలు: విమాన ఎడమ వైపున మూడు విడిపోయిన శిల్పాలను ఉంచారు. ఒకటి విరిగిన అమలక, ఒకటి ద్వి-పిచ్ఛ సింహం,, నాలుగు భుజాలున్న శివ విగ్రహం. ఆయన దిగువ ఎడమ చేతిలో డమరువు, దిగువ కుడి చేతిలో త్రిశూలం పట్టుకుని పద్మాసనంలో కూర్చున్నట్లు చూపబడింది. మిగతా రెండు చేతులు విరిగిపోయాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి
* భువనేశ్వర్‌లోని ఆలయాల జాబితా

## మూలాలు


## ఆధారాలు
* దేవలా మిత్ర, ‘‘భువనేశ్వర్’’, న్యూఢిల్లీ, 1958, పుట. 29.
* కె.సి. పనిగ్రాహి, *Archaeological Remains at Bhubaneswar*, కలకత్తా, 1961, పుటలు. 16–17.
* ఎల్. ఎస్.ఎస్. ఓ’మాల్లీ, *Bengal District Gazetteer Puri*, కలకత్తా, 1908, పుట. 240.
* ఎం.ఎం. గంగూలీ, *Orissa and Her Remains*, కలకత్తా, 1912, పుటలు. 393–394.
* పి.ఆర్. రామచంద్ర రావు, *Bhubaneswar Kalinga Temple Architecture*, హైదరాబాద్, 1980, పుట. 29.
* ఆర్.పి. మహాపాత్ర, ‘‘Archaeology in Orissa’’, సంపుటి I, ఢిల్లీ, 1986, పుట. 57.
* ఆర్.ఎల్. మిత్ర, *The Antiquities of Orissa*, సంపుటి II, కలకత్తా, 1963, పుటలు. 160–161.
* టి.ఈ. డొనాల్డ్‌సన్, *Hindu Temple Art of Orissa*, సంపుటి I, లైడెన్, 1985, పుట. 76.

## బాహ్య లింకులు
* ఒడిశా ఆలయాలు
* ఒడిశా పర్యాటకం

వర్గం:భువనేశ్వర్ లోని హిందూ దేవాలయాలు

వర్గం:భువనేశ్వర్‌లో పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:ఒడిశా పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:ఒడిశాలోని శివ ఆలయాలు