కొచ్చి చరిత్ర

కొచ్చి భారతదేశంలోని కేరళ రాష్ట్రంలో ఉన్న ఎర్నాకుళం జిల్లాలోని ఒక తీరప్రాంత నగరం, రాష్ట్ర రాజధాని తిరువనంతపురం నుండి సుమారు 200 కి.మీ దూరంలో ఉంది.

బ్రిటిష్ రాజ్ కాలం వరకు అనేక శతాబ్దాల పాటు కొచ్చి నగరం అదే పేరుతో ఉన్న రాచరిక రాష్ట్రానికి కేంద్రంగా ఉండేది.  కొచ్చికి ఉత్తరాన ఉన్న ముజిరిస్ (ప్రస్తుతం త్రిస్సూర్ జిల్లాలోని కొడుంగల్లూర్‌గా గుర్తించబడింది) ప్రపంచ వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉండేది, వందలాది సంవత్సరాలుగా భారతీయ సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా ప్రాచీన కాలం నుండి యూదులు, అరబ్బులు, యవనులు (గ్రీకులు, రోమన్లు), చైనీయులకు సుపరిచితం. 1341లో పెరియార్ నదికి వచ్చిన భారీ వరదల కారణంగా కొడుంగల్లూర్ నౌకాశ్రయం ధ్వంసమైన తర్వాత మలబార్ తీరంలో కొచ్చి ఒక ముఖ్యమైన స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.చైనీస్ యాత్రికుడు మా హువాన్ రాసిన పుస్తకాలలో కొచ్చి గురించిన తొలి లిఖిత ఆధారాలు కనిపిస్తాయి, అడ్మిరల్ షెంగ్ హీ నిధి నౌకాదళంలో భాగంగా 15వ శతాబ్దంలో ఆయన కొచ్చిని సందర్శించాడు. 1440లో కొచ్చిని సందర్శించిన ఇటాలియన్ యాత్రికుడు నికోలో డా కొంటి రాసిన వ్యాసాలలో కూడా కొచ్చి ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.  నేడు కొచ్చి కేరళ వాణిజ్య కేంద్రంగా, భారతదేశంలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న రెండవ శ్రేణి మహానగరాలలో ఒకటిగా ఉంది.

## రాచరిక పాలన

కొచ్చి తొలి చరిత్రకు సంబంధించిన ఆధారాలు స్పష్టంగా లేవు. క్రీ.శ 1341లో కొడుంగల్లూర్ వద్ద నౌకాశ్రయం కుప్పకూలిన తర్వాత వాణిజ్య నౌకాశ్రయంగా కొచ్చి ప్రాముఖ్యత పెరిగింది.

కులశేఖర సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైన తర్వాత క్రీ.శ 1102లో కొచ్చి రాజ్యం (*పెరుంబడప్పు స్వరూపం*) ఉనికిలోకి వచ్చింది. తిరునావయ యుద్ధం తర్వాత కాలికట్ జామోరిన్ పొన్నాని ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించినప్పుడు తొలి మధ్యయుగ కాలంలో పెరుంబడప్పు పాలకుడు కొడుంగల్లూర్‌కు పారిపోయాడు. వారు తరువాత కొచ్చికి వెళ్లి కొచ్చి రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. వాస్కోడగామా కోజికోడ్ చేరుకున్నప్పుడు, కుంజలి మరక్కార్ (కోజికోడ్ రాజ్య నావికాదళ అధిపతి) నేతృత్వంలోని పోర్చుగీసు వారితో కాలికట్ జామోరిన్ పోరాడినప్పుడు కొచ్చి పాలకుడు పోర్చుగీసు వారితో జతకట్టాడు.

మధ్యయుగ కేరళ తీరంలో కోజికోడ్ నౌకాశ్రయం ఉన్నతమైన ఆర్థిక, రాజకీయ స్థానాన్ని కలిగి ఉంది, కన్నూర్, కొల్లం, కొచ్చి వాణిజ్యపరంగా ముఖ్యమైన ద్వితీయ నౌకాశ్రయాలు, ఇక్కడ ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి వ్యాపారులు గుమిగూడేవారు. 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మలబార్ తీరంలో కాలికట్, కొచ్చి తీవ్రమైన పోటీలో ఉన్నాయి, కాబట్టి చైనా మింగ్ రాజవంశం జోక్యం చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకుని కొచ్చికి, కేయిలి (可亦里) అని పిలువబడే దాని పాలకుడికి ప్రత్యేక హోదాను ఇచ్చింది. ఈ ప్రాంతంలో కాలికట్ ఆధిపత్య నౌకాశ్రయ నగరంగా ఉండేది, అయితే కొచ్చి దానికి ప్రధాన ప్రత్యర్థిగా ఎదుగుతోంది. ఐదవ మింగ్ ట్రెజర్ సముద్రయానం కోసం అడ్మిరల్ షెంగ్ హీ కొచ్చి పాలకుడు కేయిలికి ఒక ముద్రను ప్రదానం చేయాలని, అతని రాజ్యంలో ఒక పర్వతాన్ని జెన్‌గువో జ్హి షాన్ (దేశాన్ని రక్షించే పర్వతం) గా ప్రకటించాలని ఆదేశించబడ్డాడు. యోంగిల్ చక్రవర్తి స్వయంగా రచించిన ప్రకటనతో చెక్కబడిన ఒక రాతి ఫలకాన్ని షెంగ్ హీ కొచ్చికి అందించాడు. కొచ్చి మింగ్ చైనా రక్షణలో ఉన్నంత కాలం కాలికట్ జామోరిన్ కొచ్చిపై దండెత్తలేకపోయాడు, సైనిక సంఘర్షణ నివారించబడింది. మింగ్ ట్రెజర్ సముద్రయానాల నిలిపివేత కొచ్చికి ప్రతికూల ఫలితాలను తెచ్చిపెట్టింది, కాలికట్ జామోరిన్ కొచ్చిపై దాడిని ప్రారంభించాడు. 15వ శతాబ్దం చివరలో జామోరిన్ కొచ్చిని ఆక్రమించి తన ప్రతినిధిని నౌకాశ్రయ నగరానికి రాజుగా నియమించాడు.

## విదేశీ ప్రభావాలు
కొచ్చి అనేక విదేశీ శక్తుల ప్రభావంలో ఉంది, ఆ సమయంలో కొచ్చి రాజా నామమాత్రపు అధిపతిగా మిగిలిపోయాడు.

### మింగ్ రాజవంశ పొత్తు (1406-1433)

మధ్యయుగ కేరళ తీరంలో కోజికోడ్ నౌకాశ్రయం ఉన్నతమైన ఆర్థిక, రాజకీయ స్థానాన్ని కలిగి ఉంది, కన్నూర్, కొల్లం, కొచ్చి వాణిజ్యపరంగా ముఖ్యమైన ద్వితీయ నౌకాశ్రయాలు, ఇక్కడ ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి వ్యాపారులు గుమిగూడేవారు. 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మలబార్ తీరంలో కాలికట్, కొచ్చి తీవ్రమైన పోటీలో ఉన్నాయి, కాబట్టి చైనా మింగ్ రాజవంశం జోక్యం చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకుని కొచ్చికి, కేయిలి (可亦里) అని పిలువబడే దాని పాలకుడికి ప్రత్యేక హోదాను ఇచ్చింది. ఈ ప్రాంతంలో కాలికట్ ఆధిపత్య నౌకాశ్రయ నగరంగా ఉండేది, అయితే కొచ్చి దానికి ప్రధాన ప్రత్యర్థిగా ఎదుగుతోంది. ఐదవ మింగ్ ట్రెజర్ సముద్రయానం కోసం అడ్మిరల్ షెంగ్ హీ కొచ్చి పాలకుడు కేయిలికి ఒక ముద్రను ప్రదానం చేయాలని, అతని రాజ్యంలో ఒక పర్వతాన్ని జెన్‌గువో జ్హి షాన్ (దేశాన్ని రక్షించే పర్వతం) గా ప్రకటించాలని ఆదేశించబడ్డాడు. యోంగిల్ చక్రవర్తి స్వయంగా రచించిన ప్రకటనతో చెక్కబడిన ఒక రాతి ఫలకాన్ని షెంగ్ హీ కొచ్చికి అందించాడు. కొచ్చి మింగ్ చైనా రక్షణలో ఉన్నంత కాలం కాలికట్ జామోరిన్ కొచ్చిపై దండెత్తలేకపోయాడు, సైనిక సంఘర్షణ నివారించబడింది. మింగ్ ట్రెజర్ సముద్రయానాల నిలిపివేత కొచ్చికి ప్రతికూల ఫలితాలను తెచ్చిపెట్టింది, కాలికట్ జామోరిన్ తరువాత కొచ్చిపై దాడిని ప్రారంభించాడు. 15వ శతాబ్దం చివరలో జామోరిన్ కొచ్చిని ఆక్రమించి తన ప్రతినిధిని రాజుగా నియమించాడు.

### పోర్చుగీస్ కాలం (1503–1663)

డిస్కవరీ యుగంలో 1498లో పోర్చుగీసు వారు కప్పాడ్ కోజికోడ్ చేరుకున్నారు, తద్వారా ఐరోపా నుండి భారతదేశానికి ప్రత్యక్ష సముద్ర మార్గం ఏర్పడింది. భారతదేశంలో మొదటి యూరోపియన్ స్థావరానికి కొచ్చి వేదికైంది. 1500 సంవత్సరంలో పోర్చుగీస్ అడ్మిరల్ పెడ్రో అల్వారెస్ కాబ్రాల్ కాలికట్ నుండి తరిమివేయబడిన తరువాత కొచ్చి చేరుకున్నాడు. ప్రత్యర్థి అయిన కొచ్చి రాజు పోర్చుగీసు వారిని తన అతిథులుగా ఆహ్వానించాడు, స్నేహ ఒప్పందం కుదిరింది. కాలికట్ విజయంలో తన మద్దతును వాగ్దానం చేస్తూ, అడ్మిరల్ కొచ్చిలో ఒక ఫ్యాక్టరీని (వాణిజ్య స్థావరం) నిర్మించడానికి రాజును ఒప్పించాడు. మద్దతు లభిస్తుందనే నమ్మకంతో రాజు కాలికట్ జామోరిన్‌లతో యుద్ధానికి పిలుపునిచ్చాడు. అయితే జామోరిన్ శక్తులను చూసి అడ్మిరల్ భయంతో వెనక్కి తగ్గాడు.

కాబ్రాల్ స్థానంలో జోవో డా నోవా అనే మరో కెప్టెన్‌ను పంపారు. అయితే అతను కూడా జామోరిన్‌ను చూసి తడబడ్డాడు. వరుస తిరోగమనాలు పోర్చుగల్ రాజుకు ఆగ్రహం తెప్పించాయి. రాజు వాస్కోడగామాను పంపాడు, అతను కాలికట్‌పై బాంబులు వేసి అరబ్ వాణిజ్య స్థావరాలను ధ్వంసం చేశాడు. ఇది జామోరిన్ కోపాన్ని ఆహ్వానించింది, అతను కొచ్చి రాజాపై యుద్ధం ప్రకటించాడు. 

కాలికట్, కొచ్చి మధ్య యుద్ధం 1503 మార్చి 1 న ప్రారంభమైంది, రెండవ దండయాత్ర 1504 మార్చి 16 నుండి 1504 జూలై 3 వరకు కొనసాగింది (కొచ్చి యుద్ధం (1504)). అయితే రాబోయే రుతుపవనాలు, 1504 సెప్టెంబరులో లోపో సోరెస్ డి అల్బెర్గారియా ఆధ్వర్యంలో పోర్చుగీస్ నౌకాదళం రాక (ఒక సంవత్సరం తరువాత ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మేడా, అఫోన్సో డి అల్బుకెర్కీ నాయకత్వంలోని నౌకాదళం) జామోరిన్‌ను అప్రమత్తం చేసింది, అతను తన సైన్యాన్ని వెనక్కి పిలిపించాడు. ఓనం పండుగ సమీపిస్తున్నందున పవిత్రమైన రోజును పవిత్రంగా ఉంచాలని భావించి కూడా జామోరిన్ వెనక్కి తగ్గడానికి మొగ్గుచూపాడు. ఇది కొచ్చి రాజు విజయానికి దారితీసింది, అతను తరువాత తన రాజ్యంపై ఆధిపత్యాన్ని పునరుద్ధరించుకున్నాడు. అయితే సైన్యాలు రాజ్యంలో ఎక్కువ భాగాన్ని కాల్చి ధ్వంసం చేశాయి. డ్యూయార్టే పాచెకో పెరీరా నేతృత్వంలోని సైన్యం శత్రువును తరిమికొట్టింది.

కాలికట్ జామోరిన్‌కు సామంతుడిగా ఉన్న తానూర్ రాజ్య పాలకుడు కోజికోడ్‌లోని తన అధిపతికి వ్యతిరేకంగా పోర్చుగీసు వారి పక్షాన నిలిచాడు. తానూర్ పాలకుడు కూడా కొచ్చి పక్షాన నిలిచాడు. 16, 17వ శతాబ్దాలలో కొచ్చి రాజకుటుంబంలోని చాలా మంది సభ్యులు వెట్టమ్ నుండి ఎంపికయ్యారు. అయితే రాజు ఆధ్వర్యంలోని తానూర్ దళాలు కొచ్చి యుద్ధం (1504)లో కాలికట్ జామోరిన్ కోసం పోరాడాయి. అయితే తానూర్ ప్రాంతంలోని ముస్లిం మప్పిళ వ్యాపారుల విధేయత కాలికట్ జామోరిన్‌తోనే ఉంది.

రాజును తన సింహాసనంపై భద్రపరిచిన తర్వాత పోర్చుగీసు వారు తమ వాణిజ్య స్థావరాన్ని తదుపరి దాడుల నుండి రక్షించడానికి దాని చుట్టూ ఒక కోటను - ఫోర్ట్ కొచ్చి (ఫోర్ట్ ఇమ్మాన్యుయేల్) - నిర్మించడానికి అనుమతి పొందారు. కార్మికులను, సామగ్రిని సరఫరా చేసిన కొచ్చి రాజా మొత్తం పనిని అప్పగించాడు. రాజు పోర్చుగీసు వారి సహాయంతో పాలన కొనసాగించాడు. ఈలోగా పోర్చుగీసు వారు రహస్యంగా జామోరిన్‌లతో పొత్తు పెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. కొచ్చి నౌకాశ్రయాన్ని జయించాలనే జామోరిన్ తరువాతి ప్రయత్నాలను పోర్చుగీసు వారి సహాయంతో కొచ్చి రాజా అడ్డుకున్నాడు. కొచ్చిని రక్షించడంలో రాజుకు సహాయం చేస్తున్నామనే నెపంతో కొచ్చిలోని పోర్చుగీసు ఆయుధాగారం నెమ్మదిగా పెరిగింది. అయితే ఈ చర్య కొచ్చి రాజా అధికారం క్షీణించడానికి, పోర్చుగీస్ ప్రభావం పెరగడానికి దారితీసింది.

1503 నుండి 1663 వరకు కొచ్చి నౌకాశ్రయం కొచ్చి రాజా ఆశీస్సులతో పోర్చుగల్ నియంత్రణలో ఉంది. 1510 వరకు భారతదేశంలో పోర్చుగీసు వారి ప్రధాన స్థావరంగా కొచ్చి మిగిలిపోయింది. 1530లో సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ జేవియర్ వచ్చి క్రైస్తవ మిషన్‌ను స్థాపించాడు. 1560లో పోర్చుగీస్ ఇండియాలో విచారణ (ఇన్క్విజిషన్) స్థాపించబడినందున తరువాతి పోర్చుగీస్ కాలం ఈ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్న యూదులకు కష్టంగా మారింది. కొచ్చిలో పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ వాస్కోడగామా సమాధి ఉంది, అతని అవశేషాలను 1539లో వెలికితీసి పోర్చుగల్‌లో ఉంచే వరకు అతనిని సెయింట్ ఫ్రాన్సిస్ చర్చిలో ఖననం చేశారు. అల్బుకెర్కీ కాలం తర్వాత వెంటనే కేరళలో పోర్చుగీస్ ప్రభావం క్షీణించింది.

### డచ్ కాలం (1663–1773)

పోర్చుగీస్ పాలన తర్వాత డచ్ వారు వచ్చారు, వారు అప్పటికే పోర్చుగీసు వారు, వారి మిత్రదేశాలతో వివిధ ఎన్‌కౌంటర్ల తర్వాత క్విలాన్‌ను జయించారు. కొచ్చి రాజకుటుంబంలోని అసంతృప్త సభ్యులు కొచ్చి రాజును పడగొట్టడానికి డచ్ వారి సహాయం కోరారు. డచ్ వారు విజయవంతంగా నరకల్ వద్ద దిగి పల్లిప్పురం లోని కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ముందుకు సాగారు, దానిని వారు జామోరిన్‌కు అప్పగించారు.
అప్పుడు వారు 1664లో ఫోర్ట్ కొచ్చి మునిసిపాలిటీని స్థాపించారు, ఇది భారత ఉపఖండంలో మొదటి మునిసిపాలిటీ.

### మైసూరియన్ దండయాత్ర
### బ్రిటిష్ కాలం (1814–1947)

1814 ఆంగ్లో-డచ్ ఒప్పందం ప్రకారం ఫోర్ట్ కొచ్చి, దాని భూభాగాలతో సహా కొచ్చి దీవులు మలయా ద్వీపానికి బదులుగా యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు అప్పగించబడ్డాయి. ఒప్పందం కుదరక ముందే కొచ్చిలో ఆంగ్లేయులు నివసించినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నౌకాశ్రయంలో వాణిజ్యం గణనీయంగా పెరిగింది, నౌకాశ్రయాన్ని అభివృద్ధి చేయవలసిన అవసరం ఎంతగానో ఏర్పడింది. హార్బర్ ఇంజనీర్ రాబర్ట్ బ్రిస్టో అప్పటి మద్రాసు గవర్నర్ లార్డ్ విల్లింగ్డన్ ఆధ్వర్యంలో 1920లో కొచ్చికి తీసుకురాబడ్డాడు. 21 సంవత్సరాల వ్యవధిలో అతను కొచ్చిని ద్వీపకల్పంలో అత్యంత సురక్షితమైన నౌకాశ్రయంగా మార్చాడు, కొత్తగా నిర్మించిన లోపలి నౌకాశ్రయంతో పాటు స్టీమ్ క్రేన్ల పొడవైన శ్రేణితో ఓడలు నిలిచి ఉండేలా చేశాడు.
ఈలోగా 1866లో ఫోర్ట్ కొచ్చిన్ మునిసిపాలిటీ పునఃస్థాపించబడింది. బ్రిటిష్ ఇండియా సామ్రాజ్యపు మద్రాస్ చట్టం 10 (1865) (పట్టణాల చట్టం 1850లో మెరుగుదలల సవరణ) ప్రకారం 1866 నవంబర్ 1న కన్నూర్, తలస్సేరి, కోజికోడ్, పాలక్కాడ్ లతో పాటు ఫోర్ట్ కొచ్చి మునిసిపాలిటీగా చేయబడింది. దీని మొదటి మునిసిపల్ కౌన్సిల్ సీటింగ్ పోటీ 1883లో జరిగింది. కొచ్చి మహారాజు 1896లో మట్టంచెరి, ఎర్నాకుళంలో టౌన్ కౌన్సిళ్లను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా స్థానిక పరిపాలనను ప్రారంభించాడు. రాష్ట్రంపై ప్రజల ఒత్తిడి కారణంగా 1925లో కొచ్చి శాసనసభ ఏర్పాటైంది. అసెంబ్లీలో 45 మంది సభ్యులు ఉండగా వారిలో 10 మంది అధికారికంగా నామినేట్ చేయబడ్డారు. భారతదేశంలోని ఏ శాసనసభకైనా సభ్యురాలైన తొలి మహిళగా తోటక్కాట్టు మాధవిఅమ్మ నిలిచింది.

## స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాతి కాలం

1947లో భారతదేశం బ్రిటిష్ వలస పాలన నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందింది. భారత సమాఖ్యలో స్వచ్ఛందంగా చేరిన మొదటి రాచరిక రాష్ట్రం కొచ్చి. స్వాతంత్ర్యం తరువాత ఇ. ఇక్కండ వారియర్ కొచ్చి మొదటి ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు. కె. పి. మాధవన్ నాయర్, పి.టి జాకబ్, సి. అచ్యుత మీనన్, పనంపిల్లి గోవింద మీనన్ ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమాలలో ముందున్న ఇతర ప్రముఖులలో కొందరు. తరువాత 1949లో పరువూర్ టి. కె. నారాయణ పిళ్లై మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా కొచ్చి, ట్రావెన్‌కోర్ విలీనంతో ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చి రాష్ట్రం ఉనికిలోకి వచ్చింది. ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చి రాష్ట్రం క్రమంగా మద్రాస్ రాష్ట్రంలోని మలబార్ జిల్లాతో విలీనం చేయబడింది. చివరగా భారత ప్రభుత్వం 1956 నవంబర్ 1న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ద్వారా ట్రావెన్‌కోర్-కొచ్చి, మలబార్ జిల్లా, సౌత్ కెనరాలోని కాసర్‌గోడ్ తాలూకాలను కలుపుతూ కేరళ అనే కొత్త రాష్ట్రాన్ని ప్రారంభించింది. 1960 జూలై 9న మట్టంచెరి కౌన్సిల్ అప్పటికే ఉన్న ఫోర్ట్ కొచ్చి, మట్టంచెరి, ఎర్నాకుళం మునిసిపాలిటీలను కలుపుతూ ఒక మునిసిపల్ కార్పొరేషన్‌ను ఏర్పాటు చేయాలని కోరుతూ ప్రభుత్వానికి ఒక తీర్మానాన్ని పంపింది. ఈ ప్రతిపాదనను ఫోర్ట్ కొచ్చి మునిసిపాలిటీ ఖండించింది. అయితే ఎర్నాకుళం మునిసిపాలిటీ ఈ ప్రతిపాదనను స్వాగతించింది, ఏకీకృత కార్పొరేషన్‌లో మరిన్ని సబర్బన్ ప్రాంతాలను చేర్చాలని సూచించింది. సూచించిన విలీన సాధ్యాసాధ్యాలను అధ్యయనం చేయడానికి అప్పటి స్థానిక సంస్థల డైరెక్టర్ మేజర్ బాలగంగాధర మీనన్‌ను ప్రభుత్వం నియమించింది. ఆయన సమర్పించిన నివేదిక ఆధారంగా కార్పొరేషన్ ఏర్పాటుకు కేరళ శాసనసభ ఆమోదం తెలిపింది. ఆ విధంగా కేరళ రాష్ట్రం ఆవిర్భవించిన సరిగ్గా 11 సంవత్సరాలకు 1967 నవంబర్ 1న విల్లింగ్‌డన్ ఐలాండ్‌తో పాటు నాలుగు పంచాయతీలు అనగా పల్లూరుతి, వెన్నల, వ్యట్టిల, ఎడపల్లి, గుండు, రామంతురుత్ అనే చిన్న ద్వీపాలతో పాటు ఎర్నాకుళం, మట్టంచెరి, ఫోర్ట్ కొచ్చి మునిసిపాలిటీల విలీనం ద్వారా కొచ్చి నగరపాలక సంస్థ ఉనికిలోకి వచ్చింది.

## ఇవి కూడా చూడండి
* భారతదేశ చరిత్ర
* చేర రాజవంశం
* కేరళ

## మూలాలు

వర్గం:కేరళ చరిత్ర