రెండవ జగదేకమల్లుడు

**రెండవ జగదేకమల్లుడు** లేదా **జగదేకమల్లదేవుడు** (పాలన 1138–1151) మూడవ సోమేశ్వరుని తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఇతని పాలనా కాలంలో వేంగిని పూర్తిగా కోల్పోవడంతో చాళుక్య సామ్రాజ్య పతనం నెమ్మదిగా ప్రారంభమైంది, అయినప్పటికీ అతను దక్షిణాన హొయసలులను, ఉత్తరాన సేవుణులను, పరమారులను అదుపులో ఉంచగలిగాడు. *కావ్యావలోకనం*, *కర్ణాటక భాషాభూషణం* వంటి ఎన్నో ప్రసిద్ధ గ్రంథాలను రచించిన కన్నడ వ్యాకరణకర్త రెండవ నాగవర్మను ఇతను ఆదరించాడు. రెండవ జగదేకమల్లుడు స్వయంగా గొప్ప పండితుడు, సంగీతంపై *సంగీతచూడామణి* అనే సంస్కృత గ్రంథాన్ని రచించాడు.
## సంస్కృతి, సాహిత్యం
రెండవ జగదేకమల్లుడు జైన మతం అనుచరుడు, పశ్చిమ చాళుక్య రాజవంశానికి చెందిన పూర్వ, తర్వాతి పాలకులు అనుసరించిన సుదీర్ఘ జైన ఆదరణ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించాడు. ఇరివబెడంగ సత్యాశ్రయుడు, రెండవ జగదేకమల్లుడు, మొదటి సోమేశ్వరుడు, రెండవ సోమేశ్వరుడు, ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు, మూడవ సోమేశ్వరుడు, మూడవ తైలపుడు, నాలుగవ సోమేశ్వరుడు వంటి పలువురు చాళుక్య రాజులు జైన మతానికి రాజ ఆశ్రయం కల్పించారు, జైన రచయితలను ఆదరించడం, జైన గురువులకు భూదానాలు చేయడం, జైన బసదుల నిర్మాణం, నిర్వహణకు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా దాని స్థాయిని పెంచారు. జైన దేవాలయాలు, సన్యాసులకు అతను చేసిన దానాలను సమకాలీన శాసనాలు నమోదు చేశాయి. అతని రాజధాని పొట్లకెరె (ఆధునిక మెదక్ జిల్లాలోని పటాన్‌చెరువు) అనేక బసదులు, జైన విగ్రహాలతో జైన ఆరాధనకు ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది. సా.శ. 1027లో బసవోజ వద్ద ఉన్న జైన బసదికి చేసిన దానాలను మస్కి శాసనం నమోదు చేసింది, జైన గురువుల అభ్యర్థన మేరకు "భోదసేన", "వైద్యరత్నాకర" జినాలయాలకు రాజు అధికారంతో చేసిన భూమి, నగదు బహుమతులను సైదాపూర్ శాసనం నమోదు చేసింది. వైద్యుడు, రాజ్యాధికారి అయిన అగ్గలయ్య వంటి జైన భక్తులైన రాజ్యాధికారులు, సహచరులు కూడా అతని పాలనా కాలంలో జైన దేవాలయాలకు బహుమతులు ఇచ్చారు, మతపరమైన సంస్థలను స్థాపించారు, ఇది ఆస్థానంలో జైన మత సంస్కృతి నిరంతర ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

రెండవ జగదేకమల్లుని పాలనా కాలం నాటి శాసన ఆధారాలు ఈ ఆదరణను మరింత ధృవీకరిస్తున్నాయి. బిచుకుండ గ్రామంలో (ప్రస్తుత కామారెడ్డి జిల్లా, తెలంగాణ) బండయప్ప మఠంలో భద్రపరచబడిన ఒక స్తంభం నాలుగు ముఖాలపై చెక్కబడిన శాసనం శక సంవత్సరం 953 (సా.శ. 1031) నాటిది. కన్నడ భాష, లిపిలో వ్రాయబడిన ఈ శాసనం దేశీయగణ సంఘానికి చెందిన కల్ల బసది నిర్మాణాన్ని, చంద్రప్రభ తీర్థంకరునిగా గుర్తించబడిన తీర్థంకరుని విగ్రహ ప్రతిష్ఠాపనను నమోదు చేసింది. రెండవ జగదేకమల్లుని పాలనా కాలంలో స్థానిక దాతలు - సేనబోవ చంగయ్య, పల్ల చట్టయ్య, బొప్పగొరవ, దేవన్నయ్య, సోవప్పయ్య - నఖరాలు, మున్నూరువారు వంటి వ్యాపార సంఘాలతో కలిసి సర్వమాన్య (పన్ను లేని) బహుమతులుగా చేసిన భూదానాలను కూడా ఇది నమోదు చేసింది.

రెండవ జగదేకమల్లుడు కూడా గొప్ప పండితుడు. ఆలాపన, గమకం, గాయకులు, స్వరకర్తల లక్షణాలు, స్వర సంస్కృతి, ఆడిటోరియం రూపకల్పన వంటి అంశాలను చర్చిస్తూ సంగీతంపై 'సంగీత-చూడామణి' అనే గ్రంథాన్ని అతను రచించాడు. కన్నడ గ్రంథాలైన *కావ్య-అవలోకనం*, *కర్ణాటక-భాషా-భూషణం* రచయిత, జైన పండితుడు, వ్యాకరణకర్త అయిన రెండవ నాగవర్మను అతను ఆదరించాడు. *సంగీత సమయసారం* రచయిత, పండితుడు, జైన ఆచార్యుడు అయిన *పార్శ్వదేవ్* రాగాలు, ప్రబంధాలు వంటి అంశాలపై జగదేకమల్లుని రచనను అనుసరించాడు. శార్ఙ్గదేవుని సంగీత-రత్నాకరం (13వ శతాబ్దం ప్రారంభం) కూడా జగదేకమల్లుని (జగదేక-మహీపతిః) గౌరవంగా ప్రస్తావించింది.

జగదేకమల్లుని సమకాలికుడు మొదటి సోమేశ్వరుడు, యువరాజుగా ఉన్నప్పుడే *మానసోల్లాసం* సంకలనాన్ని ప్రారంభించి సా.శ. 1129 (1051 శక) ప్రాంతంలో పూర్తి చేశాడు. మానసోల్లాసం అనేది పరిపాలన, సైనిక వ్యూహం, వైద్యం, పశువైద్య శాస్త్రం, విలువైన రాళ్ల మదింపు, కోటల నిర్మాణం, పెయింటింగ్, కళలు, ఆటలు, వినోదాలు, పాకశాస్త్రం, నృత్యం, సంగీతం వంటి అంశాలను కవర్ చేసే ఒక స్మారక విజ్ఞాన సర్వస్వం.

## మూలాలు

* Dr. Suryanath U. Kamat (2001). Concise History of Karnataka, MCC, Bangalore (Reprinted 2002).

## ఆధారాలు
* 
* ⁠
* 
* 
* 
* 
* ⁠

వర్గం:హిందూ రాజులు