అయాబ్ ఖాన్

ఫీల్డ్ మార్షల్ **మొహమ్మద్ అయూబ్ ఖాన్**  (14 మే 1907 – 19 ఏప్రిల్ 1974) ఒక పాకిస్తానీ సైనిక అధికారి మరియు సైనిక నియంత కాగా, 1958 నుండి 1969లో తన రాజీనామా వరకు పాకిస్తాన్ రెండవ అధ్యక్షుడిగా పనిచేశాడు. ఆయన పాకిస్తాన్ ఆర్మీకి చెందిన తొలి స్వదేశీ కమాండర్–ఇన్–చీఫ్, 1951 నుండి 1958 వరకు ఆ పదవిలో ఉన్నాడు. 1958లో అయూబ్ ఖాన్, అధ్యక్షుడు ఇస్కందర్ మీర్జాను కూప్ ద్వారా పదవి నుంచి తొలగించి అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1969లో దేశవ్యాప్తంగా జరిగిన భారీ నిరసనలు మరియు సమ్మెలు మధ్య ఆయన రాజీనామా చేశాడు.

ఉత్తర–పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రావిన్స్‌లో జన్మించిన అయూబ్ ఖాన్, అలీగడ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యనభ్యసించి, రాయల్ మిలిటరీ కాలేజ్, సాండ్హర్స్ట్లో సైనిక శిక్షణ పొందాడు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ దళాలతో కలిసి ఇంపీరియల్ జపనీస్ ఆర్మీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. 1947 ఆగస్టులో భారత విభజన తరువాత పాకిస్తాన్ ఆర్మీలో చేరి తూర్పు బెంగాల్లో నియమించబడ్డాడు. 1951లో జనరల్ గ్రేసీ స్థానంలో మొదటి స్వదేశీ కమాండర్–ఇన్–చీఫ్‌గా అయ్యాడు. 1953 నుండి 1958 వరకు ఆయన పాకిస్తాన్ రక్షణ మంత్రిగా మరియు పాకిస్తాన్ హోం మంత్రిగా పనిచేస్తూ, ప్రధాన మంత్రి ఫిరోజ్ ఖాన్ నూన్ ప్రభుత్వంపై 1958 అక్టోబర్ 7న మార్షల్ లా విధించాలనే అధ్యక్షుడు ఇస్కందర్  మీర్జా నిర్ణయాన్ని మద్దతిచ్చాడు. మూడు వారాల తరువాత, అయూబ్ ఖాన్ దేశ చరిత్రలో జరిగిన తొలి సైనిక కూప్ ద్వారా అధ్యక్షుడి పదవిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

అధ్యక్షుడిగా, అయూబ్ ఖాన్ వివాదాస్పదంగా జనరల్ మూసా ఖాన్ను కమాండర్–ఇన్–చీఫ్‌గా నియమించాడు, దీంతో జనరల్ ఆడమ్ ఖాన్, షేర్ అలీ ఖాన్ పాటౌడి, ఎం.ఎ. లతీఫ్ ఖాన్ వంటి అనుభవజ్ఞులైన ఉన్నతాధికారులు పదవికి దూరమయ్యారు. ఆయన పాలనలో పాకిస్తాన్, అమెరికాతో జట్టు కట్టింది మరియు ముఖ్యంగా పేషావర్ ఎయిర్ స్టేషన్ వంటి వాయుసేన స్థావరాలను యునైటెడ్ స్టేట్స్‌కు అందించింది, అక్కడ నుంచి సోవియట్ యూనియన్‌పై ఉపగ్రహ గూఢచర్య విమానాలు ప్రయాణించేవి. మరోవైపు, చైనా–పాకిస్తాన్ సంబంధాలు బలోపేతం కాగా, అమెరికా పట్ల ఆయన అనుబంధం 1962లో పాకిస్తాన్–సోవియట్ యూనియన్ సంబంధాలును దెబ్బతీసింది. 1965లో అయూబ్ ఖాన్, భారతదేశంపై ఆపరేషన్ గిబ్రాల్టర్ ప్రారంభించాడు, ఇది 1965 ఇండో–పాక్ యుద్ధంకు దారితీసింది. ఈ యుద్ధం స్థబ్దతలో ముగిసింది మరియు శాంతి తాష్కెంట్ ప్రకటన ద్వారా పునరుద్ధరించబడింది.

దేశీయంగా, అయూబ్ ఖాన్ అప్పటి పాశ్చాత్య దేశాల ప్రభావిత లెసె-ఫెర్ ఆర్థిక విధానాలను అనుసరించాడు. ఆయన ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలను ప్రైవేటు చేశాడు మరియు ఆర్థిక వ్యవస్థను స్వేచ్ఛగా మార్చాడు. అతివేగమైన విదేశీ సహాయం మరియు పెట్టుబడులతో, దక్షిణాసియాలో వేగంగా ఎదుగుతున్న ఆర్థికవ్యవస్థగా పాకిస్తాన్ నిలిచింది. ఆయన పాలనలో ముఖ్యమైన హైడ్రోఎలెక్ట్రిక్ పవర్ స్టేషన్లు, అణకట్టలు మరియు నీటి నిల్వలు నిర్మించబడ్డాయి. ఆయన నాయకత్వంలో పాకిస్తాన్ స్పేస్ అండ్ అప్పర్ అట్మాస్ఫియర్ రీసెర్చ్ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేసి, 1962 నాటికి తొలి మానవరహిత అంతరిక్ష ప్రయోగాన్ని ప్రారంభించింది. అయితే, భూసంస్కరణలు విఫలం కావడం మరియు బలహీన పన్ను వ్యవస్థ కారణంగా అభివృద్ధి లాభాలు సమాజంలోని కొద్ది మంది ఎలీట్ల చేతుల్లోనే కేంద్రీకరించబడ్డాయి.

1965లో అయూబ్ ఖాన్, కన్వెన్షన్ ముస్లిం లీగ్ అభ్యర్థిగా ఫాతిమా జిన్నాకు వ్యతిరేకంగా అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి గెలిచాడు. 1967లో ఆహారధరల పెరుగుదలపై దేశ వ్యాప్తంగా నిరసనలు చెలరేగాయి, వీటికి జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టో నేతృత్వం వహించాడు. 1969 ఈస్ట్ పాకిస్తాన్ ఆందోళనలు తీవ్రరూపం దాల్చడంతో మార్గం లేక అయూబ్ ఖాన్ 1969 మార్చి 25న రాజీనామా చేసి, జనరల్ యహ్యా ఖాన్ను వారసుడిగా నియమించాడు. అనంతరం స్వల్ప అనారోగ్యంతో పోరాడుతూ, ఆయన 1974లో మరణించాడు.

అయూబ్ ఖాన్, దేశ చరిత్రలో అత్యంత కాలం పదవిలో ఉన్న అధ్యక్షుడు మరియు రెండవ అత్యంత కాలం సేవ చేసిన రాష్ట్రాధిపతి. ఆయన పాలనను తరచుగా “అభివృద్ధి దశాబ్దం”గా పిలుస్తారు. ఆర్థిక పురోగతి మరియు పారిశ్రామీకరణకు ఆయనకు కీర్తి లభించినప్పటికీ, దేశీయ రాజకీయాల్లో గూఢచార సంస్థల జోక్యానికి తెరతీసినట్లు, కొద్దిమంది ఎలీట్ల చేతుల్లో సంపద కేంద్రీకరణకు మరియు వివక్షాత్మక విధానాలు కారణంగా తరువాత జరిగిన బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధంకు మార్గం సుగమం చేసినట్లు విమర్శకులు అంటారు.
## ప్రారంభ జీవితం మరియు విద్య

అయూబ్ ఖాన్ 14 మే 1907న రెహానా గ్రామంలో జన్మించాడు. ఇది అప్పటి బ్రిటిష్ ఇండియాకి చెందిన ఉత్తర–పడమర సరిహద్దు ప్రావిన్స్లోని హరిపూర్ జిల్లాలో ఉంది. ఆయన హిండ్కో భాష మాట్లాడే హజారేవాల్ కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఆయన వంశ మూలాలు పష్తూన్ జాతికి చెందిన తరీన్ గోత్రానికి సంబంధించినవిగా పేర్కొనబడ్డాయి.

అయన తండ్రి మీర్ దాద్ ఖాన్, బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీకి చెందిన 9th Hodson's Horse అనే అశ్వదళ రెజిమెంట్‌లో రిసాల్దార్-మేజర్ (అప్పట్లో దీనిని వైస్రాయ్ కమిషన్డ్ ఆఫీసర్గా పిలిచేవారు)గా పనిచేశాడు. ఆయూబ్ ఖాన్ తన తండ్రి రెండవ భార్యకు పుట్టిన మొదటి సంతానం.

ప్రాథమిక విద్య కోసం ఆయనను తన గ్రామానికి సుమారు నాలుగు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న సరాయ్ సాలెహ్లోని ఒక పాఠశాలలో చేర్చారు. ఆయన పాఠశాలకు తరచుగా కర్రెగాడిదపై వెళ్తూ ఉండేవాడు. అనంతరం ఆయనను హరిపూర్లోని మరో పాఠశాలకు మార్చారు, అక్కడ ఆయన తన అమ్మమ్మతో కలిసి నివసించడంతో పాటు విద్యాభ్యాసం కొనసాగించాడు.

తర్వాత ఆయన అలీగడ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం (AMU)లో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించాడు. కళాశాల విద్య కొనసాగిస్తున్న సమయంలో, జనరల్ ఆండ్రూ స్కీన్ సిఫారసుతో ఆయనను రాయల్ మిలిటరీ కాలేజ్, సాండ్హర్స్్ట్లో ప్రవేశానికి ఎంపిక చేశారు. మొదట ఆయన భారతదేశంలో సైనిక శిక్షణ పొందిన తరువాత, మరింత శిక్షణ కోసం గ్రేట్ బ్రిటన్‌కు వెళ్లాడు.

అయూబ్ ఖాన్ ఉర్దూ, పష్తో, ఇంగ్లీష్ మరియు తన మాతృభాష అయిన హిండ్కో భాషల్లో నిష్ణాతుడిగా ఉండేవాడు.
## సైనిక సేవలు

### బ్రిటిష్ భారతదేశం
అయుబ్ ఖాన్ 1926లో రాయల్ మిలిటరీ కాలేజ్, సాండ్‌హస్ట్‌లో చేరాడు. 1928 ఫిబ్రవరి 2న బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలోని 14వ పంజాబ్ రెజిమెంట్ (1వ బటాలియన్ – 1/14వ పంజాబ్ రెజిమెంట్)లో రెండవ లెఫ్టినెంట్‌గా కమిషన్ పొందాడు. మొదట రాయల్ ఫ్యూజిలియర్స్‌కు అనుబంధంగా పనిచేశాడు.  

అతనితో కలిసి శిక్షణ పొందిన వారిలో జయంతో నాథ్ చౌదురి కూడా ఉన్నాడు. ఆయనే 1962 నుంచి 1966 వరకూ భారత సైన్యాధిపతిగా సేవలందించాడు.  

బ్రిటిష్ ఆర్మీలో ప్రమాణకాలం పూర్తయ్యాక, 1929 ఏప్రిల్ 10న అతను అధికారికంగా బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలో నియమితుడై 1/14వ పంజాబ్ రెజిమెంట్ (షెర్దిల్స్)లో చేరాడు.  

1930 మే 2న లెఫ్టినెంట్‌గా, 1937 ఫిబ్రవరి 2న కెప్టెన్‌గా పదోన్నతి పొందాడు.  

రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో 1942లో తాత్కాలిక లెఫ్టినెంట్-కర్నల్‌గా పదోన్నతి పొంది బర్మా యుద్ధంలో (1942–43) పాల్గొన్నాడు. 1945 ఫిబ్రవరి 2న శాశ్వత మేజర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. అదే సంవత్సరంలో తాత్కాలిక కర్నల్‌గా పదోన్నతి పొంది తన స్వంత రెజిమెంట్‌కు కమాండర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టాడు.  

1946లో అతను తిరిగి బ్రిటిష్ భారతదేశానికి వచ్చి ఉత్తర-పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రావిన్స్‌లో నియమితుడయ్యాడు. 1947లో బ్రిగేడియర్‌గా పదోన్నతి పొంది దక్షిణ వజీరిస్తాన్‌లో బ్రిగేడ్ కమాండర్‌గా పనిచేశాడు.  

### పాకిస్తాన్‌లో ప్రారంభ సైనిక జీవితం
1947లో భారత విభజన సమయంలో అయుబ్ ఖాన్ పాకిస్తాన్‌ను ఎంచుకున్న అత్యున్నత స్థాయి అధికారులు లో ఒకడిగా గుర్తించబడ్డాడు. అప్పటికి అతని సర్వీస్ నంబర్ PA-010 కాగా, సీనియారిటీ పరంగా 10వ స్థానంలో ఉన్నాడు.  

1948లో డాక్కాలోని తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో 14వ ఇన్ఫాంట్రీ డివిజన్‌కు తాత్కాలిక మేజర్-జనరల్‌గా కమాండర్‌గా నియమితుడయ్యాడు.  

1949లో అతనికి హిలాల్-ఇ-జురాత్ పురస్కారం లభించింది. అదే సంవత్సరం నవంబరులో పాకిస్తాన్ సైన్యానికి అడ్జుటెంట్ జనరల్‌గా నియమితుడయ్యాడు.  

### పాకిస్తాన్ సైన్యాధిపతి (Commander-in-Chief)
1951 జనవరి 23న జనరల్ డగ్లస్ గ్రేసీ పదవీకాలం ముగియడంతో అయుబ్ ఖాన్ పాకిస్తాన్ సైన్యానికి తొలి స్వదేశీ సైన్యాధిపతిగా నియమితుడయ్యాడు. ఈ నియామకాన్ని స్వయంగా ప్రధాని లియాకత్ అలీ ఖాన్ ఆమోదించారు.  

1953లో అయుబ్ ఖాన్ టర్కీ మరియు అమెరికా దేశాలను సందర్శించి పాకిస్తాన్–అమెరికా సైనిక సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.  

### కాబినెట్ & రక్షణ మంత్రి
1954 ఫిబ్రవరి 24న అయుబ్ ఖాన్ సెంటో ఒప్పందంపై పాకిస్తాన్ తరఫున సంతకం చేశాడు. అదే సంవత్సరం అక్టోబర్‌లో అతను రక్షణ మంత్రిగా నియమితుడయ్యాడు.  

1957లో అధ్యక్షుడు ఇస్కందర్ మీర్జా అతనికి పూర్తి జనరల్ హోదా ప్రదానం చేశాడు.  

ఈ కాలంలో పాక్ సైన్యం, నౌకాదళం, వైమానిక దళాల మధ్య తీవ్ర అంతర్గత విభేదాలు కూడా చోటు చేసుకున్నాయి.
## అధ్యక్ష పదవి (1958–1969)

### 1958 సైనిక తీపాయీ (Military Coup)

సామీప్య సాధారణ ఎన్నికల్లో ప్రధానమంత్రి మరియు అధ్యక్ష పదవుల కోసం సుహ్రవర్ది మరియు ఫెరోజ్ ప్రచారం ప్రారంభించారు. ఈ సమయంలో అధ్యక్షుడు అబ్దుల్ ఖయ్యూమ్ ఖాన్ నాయకత్వంలోని పాకిస్తాన్ ముస్లిం లీగ్ పౌర అవిధేయత ఉద్యమానికి సిద్ధమవుతుండటంతో దేశంలో రాజకీయ ఉద్రిక్తతలు తీవ్రమయ్యాయి.

1958 అక్టోబర్ 7న ప్రెసిడెంట్ ఇస్కందర్ అలీ మీర్జా 1956 పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగాన్ని రద్దు చేసి, ప్రధానమంత్రి ఫెరోజ్‌కు లేఖ ద్వారా తీపాయీ గురించి తెలియజేసి, జనరల్ అయుబ్ ఖాన్‌ను Chief Martial Law Administratorగా నియమించాడు.

1958 అక్టోబర్ 13న జనరల్ అయుబ్ ఖాన్, లెఫ్టినెంట్ జనరల్ వాజిద్ అలీ ఖాన్ బుర్కీకి ఆసుపత్రుల మరియు వైద్య వ్యవస్థల మెరుగుదలకు బాధ్యత అప్పగించాడు. కొన్ని రోజులలోనే కరాచీ ఆసుపత్రుల్లో గణనీయమైన పురోగతి కనిపించింది.

1958 అక్టోబర్ 27న అయుబ్ ఖాన్ స్వయంగా ఇస్కందర్ మీర్జాపై కూప్ నిర్వహించాడు. మరుసటి రోజు మాత్రమే ఈ తీపాయీ విషయం చాలా మంది రాజకీయ నాయకులకు తెలిసింది. అయితే అమెరికా రాయబారి జేమ్స్ ఎం. లాంగ్లీకు మాత్రం ముందుగానే సమాచారం ఇచ్చారు.

ఈ కూప్‌ను అయుబ్ ఇలా సమర్థించుకున్నాడు:  
"ప్రస్తుత గందరగోళ పరిస్థితులు కొనసాగి ఉంటే చరిత్ర మమ్మల్ని క్షమించేది కాదు."

సుప్రీం కోర్ట్ చీఫ్ జస్టిస్ జస్టిస్ మునీర్ ఈ తీపాయీని అవశ్యకత సిద్ధాంతం ఆధారంగా న్యాయబద్ధం చేసిన వెంటనే, అయుబ్ సైన్యాన్ని అధ్యక్ష భవనంలోకి పంపి మీర్జాను బ్రిటన్‌కు నిర్మాసణలోకి పంపాడు.

ఈ చర్యకు నావల్ చీఫ్ ఏ.ఆర్.ఖాన్, జనరల్ ఆజమ్ ఖాన్, కలాబాగ్ నవాబ్ తదితరులు మద్దతు ఇచ్చారు. అయితే ఎయిర్ మార్షల్ అస్గర్ ఖాన్ ఈ ప్రక్రియను అనైతికమని తిరస్కరించాడు.

1960లో జరిగిన రిఫరెండంలో ప్రజలను ఇలా ప్రశ్నించారు:  
"మీకు ముహమ్మద్ అయుబ్ ఖాన్‌పై విశ్వాసముందా?"  
95.6% ఓటింగ్ నమోదైంది. దీన్ని ఆధారంగా అధ్యక్ష పాలన వ్యవస్థ స్థాపించబడింది.

---

### దేశీయ విధానాలు

#### రాజ్యాంగ మరియు చట్టపరమైన సంస్కరణలు

1961లో సుప్రీంకోర్ట్ ఆధ్వర్యంలో ముహమ్మద్ షహాబుద్దీన్ నేతృత్వంలో రాజ్యాంగ కమిషన్ ఏర్పాటు చేయబడింది. అయితే అయుబ్ ఖాన్ వారి ప్రతిపాదనలను తిరస్కరించి స్వయంగా కొత్త రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించాడు. దీని ద్వారా రాజకీయ స్వేచ్ఛ పునరుద్ధరించబడింది మరియు 1958 నుంచి అమలులో ఉన్న మార్షల్ లా తొలగించబడింది.

ఈ రాజ్యాంగంలో ఇస్లాంను గౌరవించినప్పటికీ రాష్ట్ర మతంగా ప్రకటించలేదు. అధ్యక్షుడిని 80,000 (తరువాత 120,000) Basic Democrats ద్వారా ఎన్నిక చేసే విధానం ప్రవేశపెట్టబడింది.

1961లో అయుబ్ ఖాన్ "ముస్లిం ఫ్యామిలీ లా ఆర్డినెన్స్"ను ప్రవేశపెట్టాడు. దీనివల్ల బహు భార్యత్వంపై పరిమితులు విధించబడ్డాయి, తక్షణ తలాక్‌పై నియంత్రణ తీసుకొచ్చారు.

---

#### ఆర్థిక వ్యవస్థ

అయుబ్ ఖాన్ పాలన కాలం "వికాస దశకం"గా (Decade of Development) పేరుగాంచింది.

ఈ కాలంలో మంగళా డ్యాం, కప్తాయి డ్యాం వంటి భారీ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు పూర్తయ్యాయి. 1960–66 మధ్య కాలంలో దేశ వార్షిక జీడీపీ వృద్ధి రేటు 6.8%గా నమోదైంది.

వ్యవసాయ భూముల పరిమితి చట్టాన్ని తీసుకువచ్చి 23% భూమిని పేద రైతులకు పంచిపెట్టారు.

కరాచీలో ఆయిల్ రిఫైనరీ స్థాపించబడింది. అయితే దేశంలోని పరిశ్రమలలో 66% వాటా కేవలం 22 కుటుంబాల చేతిలోనే ఉండటం వల్ల అసమానతలు తీవ్రంగా పెరిగాయి.

---

#### రక్షణ వ్యయం

అయుబ్ ఖాన్ కాలంలో అమెరికా నుండి M48 ప్యాటన్ ట్యాంకులు, F-86 విమానాలు, PNS ఘాజీ జలాంతర్గామి వంటి ఆయుధాలు సముపార్జించబడ్డాయి.

1961లో పాకిస్తాన్ అంతరిక్ష కార్యక్రమం ప్రారంభమై SUPARCO స్థాపించబడింది.

అయుబ్ ఖాన్ అణు ఆయుధాల కన్నా అణు విద్యుత్ విద్యుత్ కేంద్రాలపై ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. కరాచీ అణు విద్యుత్ కేంద్రానికి ₨.724 మిలియన్లు ఖర్చు చేశాడు.

---

### విదేశాంగ విధానం

#### అమెరికా మైత్రి & 1960 U-2 ఘటన

అయుబ్ ఖాన్ విదేశాంగ విధానంలో అమెరికాతో సన్నిహిత సంబంధాలే ప్రధాన లక్ష్యంగా నిలిచాయి. CIA పేశావర్ ఎయిర్‌బేస్‌ను ఉపయోగించి సోవియట్ యూనియన్‌పై నిఘా చేసింది. 1960లో U-2 విమానం కూల్చివేయబడిన ఘటనలో ఈ విషయం బహిర్గతమైంది.

సోవియట్ నేత Nikita Khrushchev పేశావర్‌ను బాంబు దాడి చేస్తామని బెదిరించాడు. అయుబ్ ఖాన్ తరువాత మాస్కోకి వెళ్లి క్షమాపణ కోరాడు.

1963లో చైనా తో Sino-Pakistan Frontier Agreementపై సంతకం చేశాడు.

---

### 1965 అధ్యక్ష ఎన్నికలు

అయుబ్ ఖాన్‌కు వ్యతిరేకంగా Fatima Jinnah పోటీ చేయగా, ఎన్నికలు తీవ్ర వివాదాస్పదమయ్యాయి. ఈ ఎన్నికలు పెద్ద ఎత్తున రిగ్గింగ్ జరిగాయని అప్పటి పత్రికలు వెల్లడించాయి. కేవలం 80,000 బేసిక్ డెమోక్రాట్‌లతో ఎన్నికలు నిర్వహించబడ్డాయి.

---

### 1969 ఉద్యమాలు & రాజీనామా

1965 యుద్ధం, ఆర్థిక సంక్షోభం, మరియు భుట్టో నాయకత్వంలో ఏర్పడిన భారీ ప్రజా ఉద్యమాలు అయుబ్ ఖాన్ పాలనకు ముగింపు పలికాయి. 1969 మార్చి 25న అయుబ్ ఖాన్ అధికారాన్ని జనరల్ యహ్యా ఖాన్కు అప్పగించి రాజీనామా చేశాడు.
## మరణం మరియు వారసత్వం

### మరణం
అయుబ్ ఖాన్ 1974 ఏప్రిల్ 19న ఇస్లామాబాద్ సమీపంలోని తన విల్లాలో గుండెపోటుతో 66 ఏళ్ల వయసులో మృతి చెందాడు.

---

### విదేశాంగ విధానం
అయుబ్ ఖాన్ అధ్యక్ష పదవిలో ఉండగా పాకిస్తాన్, సోవియట్ యూనియన్‌కు వ్యతిరేకంగా అమెరికా నాయకత్వంలోని సెంటో సైనిక కూటమిలో భాగస్వామిగా మారింది. దీని వల్ల పాకిస్తాన్‌కు బలమైన ఆర్థిక పునాది, అలాగే అమెరికాతో దీర్ఘకాలిక రాజకీయ మరియు వ్యూహాత్మక సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.

అమెరికా మరియు యూరోపియన్ కమ్యూనిటీస్ నుండి లభించిన భారీ విదేశీ పెట్టుబడులు మరియు వాణిజ్య సహాయం కారణంగా పాకిస్తాన్ పారిశ్రామిక రంగం వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. అయితే కార్టెల్ వ్యవస్థ పెరగడం వల్ల దేశంలో సంపద అసమాన పంపిణీ తీవ్రమైంది.

1965 తర్వాత, పాకిస్తాన్ విదేశాంగ విధానంపై అమెరికా ప్రదర్శించిన అహంకార ధోరణి, ఆధిపత్య వైఖరి పట్ల అయుబ్ ఖాన్ తీవ్ర అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశాడు. చైనా మరియు సోవియట్ యూనియన్తో సంబంధాలు పెంచుకుంటున్నందుకు అమెరికా పాకిస్తాన్‌ను బహిరంగంగా విమర్శించింది. ఈ అంశంపై తన అభిప్రాయాలను వివరించేందుకు ఆయన *Friends not Masters* అనే పుస్తకాన్ని రచించాడు.

---

### డైరీ
అయుబ్ ఖాన్ తన వ్యక్తిగత డైరీని 1966 సెప్టెంబర్‌లో ప్రారంభించి, ఆరోగ్యం క్షీణించడం వల్ల 1972 అక్టోబర్‌లో రచన ఆపేశాడు. ఈ డైరీలో ఆయన రాజీనామా, యహ్యా ఖాన్ అధికార స్వీకరణ, బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్యం, మరియు యహ్యా తరువాత జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టో అధికారంలోకి రావడం వంటి సంఘటనలు వివరించబడ్డాయి.

1974లో ఆయన మరణించిన తర్వాత, ఆ డైరీలో పేర్కొన్న అంశాలు అప్పటి శక్తివంతమైన వ్యక్తుల ప్రతిష్ఠకు హానికరంగా ఉండవచ్చని భావించి 30 సంవత్సరాలపాటు ప్రజలకు విడుదల చేయలేదు. అయుబ్ ఖాన్ తన డైరీని తన సన్నిహిత మిత్రుడు అల్తాఫ్ గౌహర్ సంపాదించాలని కోరాడు. అయితే ఆయన మరణానంతరం ఆరు సంవత్సరాల డైరీని ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్ (OUP)కు అప్పగించారు. అక్కడ అమెరికన్ చరిత్రకారుడు క్రెగ్ బాక్స్టర్ దీనిని సంపాదించి వ్యాఖ్యానాలతో *Diaries of Field Marshal Mohammad Ayub Khan, 1966–1972* అనే పేరుతో ప్రచురించాడు.

---

### అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు
అయుబ్ ఖాన్ పాలనలో 1965లో దేశ రాజధానిని నౌకాశ్రయ నగరమైన కరాచీ నుండి పర్వత ప్రాంతంలో జాగ్రత్తగా ప్రణాళికబద్ధంగా నిర్మించిన ఇస్లామాబాద్కు మార్చారు.

ప్రపంచ బ్యాంకు సహకారంతో అయుబ్ ప్రభుత్వం ప్రత్యర్థి దేశమైన భారత్‌తో ఇండస్ జల ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ఈ ఒప్పందం ద్వారా పంజాబ్ ప్రాంతం గుండా ప్రవహించే ఆరు నదుల నీటి పంపిణీ వివాదాలు పరిష్కరించబడ్డాయి.

అలాగే, ఆయన పాలనలో విస్తృతంగా సాగునీటి కాలువల జాలం, భారీ డ్యాములు, థర్మల్ మరియు జలవిద్యుత్ కేంద్రాలు నిర్మించబడ్డాయి.

---

### వ్యవసాయ ఆధునీకరణ మరియు పారిశ్రామికీకరణ
అయుబ్ ఖాన్ ఎరువులకు ఆర్థిక సహాయం అందించి, సాగునీటి అభివృద్ధి ద్వారా వ్యవసాయ రంగాన్ని ఆధునీకరించాడు. పన్ను రాయితీల ద్వారా పరిశ్రమల వృద్ధికి బలమైన ప్రోత్సాహం ఇచ్చాడు.

తన పాలన దశాబ్ద కాలంలో స్థూల జాతీయ ఉత్పత్తి (GNP) 45% మేర పెరిగింది. తయారీ ఉత్పత్తులు జ్యూట్ మరియు పత్తి వంటి సంప్రదాయ ఎగుమతులను మించిపోయాయి.

అయితే ప్లానింగ్ కమిషన్లోని ఆర్థికవేత్తలు ఆయన విధానాలు ప్రధానంగా దేశంలోని ధనిక కుటుంబాలు మరియు పెద్ద భూస్వాములకు మాత్రమే లాభపడేలా రూపొందించబడ్డాయని ఆరోపించారు. 1968లో ప్రభుత్వం "డెవలప్‌మెంట్ దశాబ్దం"గా వేడుకలు జరుపుకున్న సమయంలో దేశమంతటా ధనవంతులు–పేదలు మధ్య పెరుగుతున్న అంతరం కారణంగా భారీ నిరసనలు చెలరేగాయి.

---

### గ్లోబల్ విధానం
ప్రపంచ శాంతి కోసం ప్రపంచ రాజ్యాంగం రూపకల్పన చేయడానికి ఏర్పాటు చేసిన అంతర్జాతీయ కన్వెన్షన్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన ప్రముఖ నేతలలో అయుబ్ ఖాన్ కూడా ఒకరు.

దీని ఫలితంగా మానవ చరిత్రలో తొలిసారిగా ఒక ప్రపంచ రాజ్యాంగ సభ సమావేశమై, భూ సమాఖ్య రాజ్యాంగాన్ని రూపకల్పన చేసి ఆమోదించింది.
## విమర్శలు

### దౌర్జన్యం, బంధుప్రీతి మరియు అవినీతి
1965 తర్వాత అయూబ్ ఖాన్ ప్రభుత్వంలో ప్రభుత్వ అవినీతి, బంధుప్రీతి, అలాగే వాక్స్వాతంత్ర్యం, ఆలోచనా స్వేచ్ఛ, పత్రికా స్వేచ్ఛలపై అణచివేత పెరగడంతో దేశవ్యాప్తంగా అయూబ్ పాలనపై అసంతృప్తి, అల్లర్లు పెరిగాయి.  
1965 అధ్యక్ష ఎన్నికలులో అయూబ్ ఖాన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఫాతిమా జిన్నా పోటీ చేశారు. ఈ ఎన్నికలు అక్రమంగా మలచబడ్డాయనే ఆరోపణలు తీవ్రంగా వచ్చాయి. 2003లో Quaid-i-Azam మేనల్లుడు అక్బర్ పీర్‌భాయ్, 1967లో ఫాతిమా జిన్నా మరణం అయూబ్ ఖాన్ వర్గాల ద్వారా హత్య చేయబడిందని ఆరోపిస్తూ వివాదాన్ని మళ్లీ రగిల్చాడు.  

షేర్బాజ్ ఖాన్ మజారీ 1965 ఎన్నికల తర్వాత గోహర్ అయూబ్ ఖాన్ కారాచీలో ప్రతిపక్ష బలంగా ఉన్న ప్రాంతంలో విజయోత్సవ ఊరేగింపు నిర్వహించడాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించారు. ఆ సమయంలో Section 144 ప్రకారం ఊరేగింపులపై నిషేధం ఉండటంతో ఘర్షణలు చెలరేగి అనేక మంది మరణించారు.  
అదనంగా, విస్తృత స్థాయిలో ఓటు మోసాలు, కారాచీలో రాజకీయ హత్యలు నిర్వహించారనే ఆరోపణలు కూడా ఎదుర్కొన్నారు. భారతదేశంతో చేసిన శాంతి ఒప్పందాన్ని కూడా పాకిస్తానీయులు చాలామంది అవమానకరమైన రాజీగా భావించారు.

గోహర్ అయూబ్ ఖాన్ కూడా కుటుంబ అవినీతి, బంధుప్రీతి ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్నారు. ముఖ్యంగా అతని మామ, విశ్రాంత లెఫ్టినెంట్ జనరల్ హబీబుల్లా ఖాన్ ఖట్టాక్తో ఉన్న వ్యాపార సంబంధాలు విమర్శలకు కారణమయ్యాయి. 1969లో ఒక పాశ్చాత్య వ్యాఖ్యాత గోహర్ అయూబ్ వ్యక్తిగత ఆస్తిని సుమారు 4 మిలియన్ డాలర్లుగా, అతని కుటుంబ సంపత్తిని 10–20 మిలియన్ డాలర్లుగా అంచనా వేశాడు.  
ఈ విమర్శలన్నీ అధ్యక్షుడు అయూబ్ ఖాన్ ప్రతిష్ఠను తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయి.

### తూర్పు పాకిస్తాన్ నిర్వహణలో వైఫల్యం
తూర్పు మరియు పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌ల మధ్య ఉన్న తీవ్రమైన ఆర్థిక అసమానతలను పరిష్కరించడంలో తగిన చర్యలు తీసుకోలేదని అయూబ్ ఖాన్‌పై తీవ్ర ఆరోపణలు వచ్చాయి. తూర్పు పాకిస్తాన్‌లోని సమస్యలు అతనికి తెలుసునని, వాటిని పరిష్కరించేందుకు ప్రయత్నించాడని చెప్పినా, అయూబ్ పాలన అత్యంత కేంద్రీకృతంగా ఉండటంతో ప్రజాస్వామ్య సంస్థల లేమిలో, జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉన్న తూర్పు పాకిస్తాన్ తనకు అన్యాయం జరుగుతోందని ఎప్పటికప్పుడు భావించేది.  

అయూబ్ ఖాన్ అధ్యక్షత్వం సమయంలో పశ్చిమ మరియు తూర్పు పాకిస్తాన్ మధ్య విభేదాలు అత్యంత తీవ్ర స్థాయికి చేరాయి. ఇవే చివరికి బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం అనంతరం బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్యానికి దారితీశాయి.

### రాజ్యాంగ ప్రభుత్వ బలహీనత
2024 మే 13న, రక్షణ మంత్రి ఖ్వాజా ఆసిఫ్ జాతీయ అసెంబ్లీలో ప్రసంగిస్తూ, ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వం కూలదోసి పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగాన్ని ఉల్లంఘించిన తొలి నియంత అయూబ్ ఖాన్ అని వ్యాఖ్యానించారు. దీనివల్లే దేశంలో గందరగోళం మరియు రాజకీయ అస్తవ్యస్తత మొదలైందని ఆయన అన్నారు.  

అయూబ్ ఖాన్‌పై Article 6 ప్రకారం దేశద్రోహ కేసులు నమోదు చేయాలన్న డిమాండ్లకు మంత్రి ఆసిఫ్ మద్దతు తెలిపారు.  
దీంతో ఆయూబ్ ఖాన్ మృతదేహాన్ని సమాధి నుంచి బయటకి తీసి, రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనలకు గాను ఉరి తీయాలని కూడా ఆయన వ్యాఖ్యానించారు.
## కుటుంబం
ఆయన మరణానంతరం, ఆయన వారసులు 1990ల నుండి నేటి వరకు పాకిస్తాన్ జాతీయ రాజకీయాలలో క్రియాశీలంగా ఉన్నారు; అయితే కుటుంబ సభ్యులు వివాదాస్పద వ్యక్తులుగానే నిలిచారు. ఆయన కుమారుడు గోహర్, పరంపరాగత పీఎంఎల్–ఎన్ పార్టీలో క్రియాశీల సభ్యుడిగా ఉండి, 1990లలో నవాజ్ షరీఫ్ మంత్రివర్గంలో విదేశాంగ మంత్రిగా పనిచేశాడు. కానీ భారత్‌పై ఆయన చేసిన వివాదాస్పదమైన మరియు అనుమతి లేని వ్యాఖ్యల కారణంగా ఆ పదవి నుంచి తొలగించబడ్డాడు.  
అయూబ్ ఖాన్ కుమార్తె నసీమ్ రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించలేదు. ఆమె స్వాత్ వాలీ అయిన మియాంగుల్ ఔరంగజేబ్ను వివాహం చేసుకుంది.

అయన మరో కుమారుడు షౌకత్ ఒక విజయవంతమైన వ్యాపారవేత్త. అతనికి నలుగురు సంతానం: ముగ్గురు కుమారులు మరియు ఒక కుమార్తె. ఆ ముగ్గురు కుమారులు వ్యాపారంతో పాటు రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించారు. అక్బర్, అర్షద్, మరియు యూసుఫ్ అయూబ్ ఖాన్—all ముగ్గురూ ప్రావిన్షియల్ మరియు జాతీయ అసెంబ్లీలలో విజయవంతమైన సభ్యులుగా నిలిచారు.

అయన మనవడు ఒమర్ అయూబ్ ఖాన్ 2000లలో షౌకత్ అజీజ్ మంత్రివర్గంలో ఆర్థిక మంత్రిగా సేవలందించాడు. అనంతరం 2010లో పీఎంఎల్–ఎన్లో చేరాడు. అయితే ఓటు మోసాల ఆరోపణలు నిరూపితమవడంతో 2013 సాధారణ ఎన్నికలకు అనర్హుడిగా ప్రకటించబడ్డాడు. 2018లో అతడు పీటీఐలో చేరాడు.  
మరో మనవడు యూసుఫ్ అయూబ్ ఖాన్ కూడా పీటీఐ పార్టీ కార్యకర్తగా ఉన్నాడు. అతడు ఎన్నికల కమిషన్‌కు నకిలీ పత్రాలు సమర్పించిన కారణంగా అనర్హుడిగా ప్రకటించబడ్డాడు.