మణిపూర్ చరిత్ర

భారత రాష్ట్రమైన మణిపూర్ చరిత్ర పురావస్తు పరిశోధన, లిఖిత చరిత్ర మరియు పురాణాల ద్వారా ప్రతిబింబిస్తుంది . చారిత్రాత్మకంగా, మణిపూర్ మెయిటీ రాజవంశం పాలించిన ఒక స్వతంత్ర సార్వభౌమ రాజ్యం, కానీ వివిధ సమయాల్లో ఇది ఇతర రాష్ట్రాలు, అధికారాలచే ఆక్రమించబడి పాలించబడింది. 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రాజు లోయుంబా ఆధ్వర్యంలో కాంగ్లేపాక్ రాష్ట్రం దాని మొదటి లిఖిత రాజ్యాంగంతో అభివృద్ధి చెందింది. 18వ శతాబ్దపు రాజు పాంహీబా ఆధ్వర్యంలో మణిపూర్‌లో పవిత్ర గ్రంథాల దహనం అనే పురాణ గాథ జరిగింది.

ఆంగ్లో-మణిపూర్ యుద్ధం తరువాత 1891లో మణిపూర్ బ్రిటిష్ పాలనలో ఒక సంస్థానంగా మారింది , బ్రిటిష్ రాజ్‌లో సంస్థానంగా విలీనం చేయబడిన చివరి స్వతంత్ర రాష్ట్రాలు ఇవే. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, మణిపూర్ జపనీస్, మిత్రరాజ్యాల దళాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలకు వేదికైంది. యుద్ధం తరువాత, మహారాజా బోధచంద్ర ఈ రాజ్యాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేస్తూ విలీన ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. దీనిని 1956లో కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా, 21 జనవరి 1972న పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రంగా చేశారు.

## నామకరణం
చరిత్ర చివరి భాగంలో, మణిపూర్ మరియు దాని ప్రజలను వారి పొరుగువారికి వేర్వేరు పేర్లతో పిలిచేవారు. షాన్స్ లేదా పాంగ్ లు ఈ ప్రాంతాన్ని కాస్సే అని, బర్మీస్ కాథె, అస్సామీ మెక్లీ అని పిలిచేవారు. 1762లో సంతకం చేసిన బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ,  చింగ్‌థాంగ్‌ఖోంబా మధ్య జరిగిన మొదటి ఒప్పందంలో, ఈ రాజ్యం మెక్లీగా నమోదు చేయబడింది. భాగ్యచంద్ర అతని వారసులు మణిపురేశ్వర్, లేదా మణిపూర్ ప్రభువు అనే బిరుదుతో చెక్కబడిన నాణేలను జారీ చేశారు, మెక్లీ అనే పేరును విస్మరించారు. తరువాత, సంస్కృత రచన, ధరణి సంహిత మణిపూర్ పేరు వ్యుత్పత్తి పురాణాలను ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది.

## చరిత్రపూర్వ
ఈశాన్య భారతదేశంలో పురావస్తు పరిశోధన చాలా తక్కువగా ఉంది, ఎక్కువగా ఉపరితల అన్వేషణలకే పరిమితమైంది మరియు అత్యాధునిక పద్ధతులు లేవు.

### మానవ స్థిరనివాసం
ఈశాన్య భారతదేశంలో మొట్టమొదటి మానవ స్థావరాన్ని స్థాపించడానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు జరిగాయి, అననుకూల భౌగోళిక పరిస్థితుల కారణంగా ఇది సాధారణంగా ప్లీస్టోసీన్ చివరినాటికి పురాతన మానవులచే జనావాసాలు లేనిదిగా భావించబడుతుంది. అయితే ఇది వివాదాస్పదంగా ఉంది, కొంతమంది పండితులు ఈశాన్య కారిడార్లు తొలి హోమినిడ్ వలసలు, భారతదేశంలో జనావాసాలు ఏర్పడటంలో కీలక పాత్ర పోషించాయని ప్రతిపాదించారు.

### పాలియోలిథిక్

చాలా మంది పండితులు మణిపూర్  (ఈశాన్య) లో పాలియోలిథిక్ యుగం గురించి చర్చించరు. అయితే, మంజిల్ హజారికా తన 2017 సర్వే ఆఫ్ ప్రీహిస్టరీ ఆఫ్ ఈశాన్య భారతదేశంలో, మణిపూర్‌లో పాలియోలిథిక్ సంస్కృతి ఉనికిని తిరస్కరించడానికి ఎటువంటి విశ్వసనీయమైన ఆధారం లేదని తోసిపుచ్చారురు.

మణిపూర్‌లో కొన్ని పాతరాతియుగపు ప్రదేశాలు (ఖాంగ్‌ఖుయ్, నపాచిక్, మాచి, సోమ్‌గు, సింగ్‌టోమ్) ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, కనుగొన్న మంచి కాలక్రమానుసారం-క్రమబద్ధీకరణ సందర్భం మరియు ఇతర యుగాల అవశేషాలతో వాటి సహజీవనం లేనప్పుడు, అటువంటి గుర్తింపుల ఖచ్చితత్వం విమర్శలకు గురవుతుంది. హోబిన్హియాన్ లాంటి సముదాయాల ఉనికి కూడా వివాదాస్పదంగా ఉంది.

### నియోలిథిక్
మణిపూర్‌లో అనేక కొత్త రాతియుగం ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి, వాటిలో నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి, నపాచిక్, లైమెనై, నారన్ సీనా, ఫునాన్ ఉన్నాయి. పెద్ద ఆగ్నేయాసియా సముదాయంలో భాగంగా పరిగణించబడుతున్న ఈ గుర్తింపులు ప్రధానంగా రాతి పనిముట్లు, కుండల ఆధారంగా ఇవ్వబడ్డాయి (ఉదా. తాడు-ముద్రించిన సామాను) నూతన శిలాయుగం (వ్యవసాయం, జంతు పెంపకం మొదలైనవి) సాంస్కృతిక గుర్తింపులను కలిగి ఉన్నాయి. ఈశాన్యంలో నియోలిథిక్ సంస్కృతి సుమారు నాలుగు వేల సంవత్సరాల తరువాత గంగా మైదానాలలో ప్రారంభమైందని హజారికా పేర్కొన్నాడు.

మెయిటీల సాధారణ భాష అయిన మెయిటీలాన్ , టిబి ఫైలమ్‌కు చెందినది. దక్షిణ చైనా, థాయ్‌లాండ్‌లలో కనిపించే వాటితో చాలా పోలి ఉండే మూడు కాళ్ల కుండలు, తాడు-ముద్రించిన సామాను సమృద్ధిగా ఉన్నాయని హజారికా మణిపురి ప్రదేశాలను పేర్కొన్నాడు మణిపూర్ ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాల నుండి కొత్త రాతియుగం ప్రేరణల ద్రవీభవన కుండ అయి ఉండవచ్చని ఊహించారు. ఆగ్నేయాసియా పురావస్తు-భాషా చరిత్రపై జార్జ్ వాన్ డ్రీమ్ చేసిన పునర్నిర్మాణాలతో ఏకీభవిస్తూ, రోజర్ బ్లెంచ్ , ఈశాన్య భారతదేశం నియోలిథిక్ యుగం నుండి విభిన్నమైన ఆహార సేకరణ సమూహాలకు ఆశ్రయం ఇచ్చిందని, వారు క్రీ.పూ. 4000 ప్రాంతంలో వ్యవసాయం, పశుపోషణ నేర్చుకుని తూర్పు వైపు వలస వెళ్లి టిబెటో-బర్మాన్ (టిబి) ఫైలమ్‌ను స్థాపించారని ప్రతిపాదించారు.

### రాగియుగం, ఆ తర్వాతి కాలం
రాగి యుగం ప్రారంభమైన తరువాత (తరువాత, ఇనుప యుగం), గణనీయమైన సాంస్కృతిక పరివర్తనకు ఆధారాలు చూపించలేదని హజారికా విస్తృత ప్రాంతాన్ని పేర్కొన్నాడు. ఈ రాష్ట్రంలో విభిన్న ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడే వివిధ ఆకారాల మెగాలిత్లు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి.

### ఇనుప యుగం
ఈశాన్య భారతదేశంలో ఇనుప యుగం మొదటి సహస్రాబ్ది మధ్య కాలాన్ని నియంత్రించే చారిత్రక ఆధారాలు ముఖ్యంగా వ్రాతపూర్వక రికార్డులు లేవు. భారతదేశం, దక్షిణ చైనా మధ్య వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లు మణిపూర్ ద్వారా నడుస్తున్నాయని ఇతర దేశాల వృత్తాంతాలు పేర్కొన్నాయి, యాత్రికులు ఈ భూభాగాల ద్వారా చైనా నుండి భారతదేశంలోకి ప్రవేశించినట్లు నివేదించబడింది. ఈ ప్రాంతం భౌగోళిక రాజకీయ చరిత్రతో పాటు నివాసితుల జాతి-భాషా నేపథ్యం గురించి చాలా వరకు తెలియదు.

## చరిత్ర

పురాతన, మధ్యయుగ మణిపూర్కు సంబంధించిన ప్రాధమిక మూలం చైతరోల్ కుంభబ (Ch. K. ′-మణిపూర్ రాజుల ఆస్థాన చరిత్ర-ఇది మొదటి రాజు క్రీ. శ. 33 నాటిది.  అయితే, ఇక్కడ కింగ్ క్యంప (క్రీ.శ. 1467–1508 పాలన వరకు ఉన్న చారిత్రక రికార్డులు చింగ్-థాంగ్ ఖోంబా (భాగ్యచంద్ర) పాలనలో 18వ శతాబ్దం మధ్య నుండి చివరి వరకు చింగ్-థాంగ్ ఖోంబా (భాగ్యచంద్ర) పాలనలో తిరిగి వ్రాయబడినట్లు గుర్తించబడింది, ఎందుకంటే ఆ పత్రాలు "నష్టపోయాయి". ఈ చారిత్రక గ్రంథంలోని ఈ భాగం ముఖ్యంగా విశ్వసనీయత లేనిదిగా మిగిలిపోయింది. ఆ కాలంలోని రాజులకు అసాధారణమైన సుదీర్ఘ కాలపరిమితులు కేటాయించబడ్డాయి, నిష్పాక్షిక సమాచారం కొరత ఉంది. ఈ రాజులలో చాలామంది బహుశా సాంస్కృతిక దేవతల సమూహం నుండి స్వీకరించబడ్డారని వంశ అంతర్గత విజయాల సామూహిక స్మృతికి సరిపోయేలా మెయిటీ ప్రస్తుత పాలనను చట్టబద్ధం చేయడానికి మతపరమైన పురాణాలతో కలపబడ్డారని సరోజ్ నలిలి పారట్ ఊహించారు. పారట్ అలాగే గంగ్ముమీ కమేయి క్రీ. శ. 33 ప్రారంభ తేదీని లేఖకులు జ్యోతిష్య గణనల ద్వారా నిర్ధారించారని అనుమానిస్తున్నారు.

*సిహెచ్. కె.* కూడా ఒక మెయ్టేయ్ చరిత్ర-మెయ్టేయ్ వలస వంశాలలో ఒకరు, మొదట నింగ్తౌజా అని పేరు పెట్టారు, ఇతరులు (కొంత తెలియని సమయంలో) ఇతరులను సమాఖ్యలో విలీనం చేసి, రాచరికం పాలనను పొందారు- దీని ప్రారంభ విభాగాలు ప్రధానంగా మణిపూర్ లోయ అంతటా మెయిటీల విస్తరణ, ఇతర విజయాల ఇతివృత్తంగా ఉన్నాయి.

కొంతమంది స్థానిక రచయితలు మణిపురి చరిత్ర పునర్నిర్మాణంలో పుయాస్, పురాతన మణిపురి వ్రాతప్రతులను ఉపయోగించారు. ఈ ధోరణిని పారాట్, ఇతరులు విమర్శించారు-ఈ గ్రంథాలలో ఏదీ ఇంకా వృత్తిపరమైన చరిత్రకారులచే తేదీ చేయబడలేదు లేదా తీవ్రమైన పాఠ్య-విమర్శనాత్మక పరిశీలనకు లోబడి లేవు, అందువల్ల ఇవి మైటై సంప్రదాయాలపై వ్యాఖ్యానించడం తప్ప ఇతర ప్రయోజనాలకు తగినవి కావు.  పుయాస్ చరిత్ర సంప్రదాయాన్ని తిరిగి ఆవిష్కరించడానికి మద్దతుగా  మెయిటీ జాతీయవాదులు నకిలీ చేసినట్లు పండితులు కనుగొన్నారు. చరిత్ర మరియు సంప్రదాయాల పునర్‌రూపకల్పనకు మద్దతుగా మెయిటీ జాతీయవాదులు పుయాస్‌లను (బహుశా) కల్పించారని పండితులు కనుగొన్నారు.

### పురాణశాస్త్రం, ప్రారంభ రాజులు
మెయిటీ పురాణాలలో ఆదిమ డ్రాగన్ దేవుడైన పఖాంగ్‌పా, "పాయిరైటాన్‌లను" లొంగదీసుకుని మెయిటీ పాలనను స్థాపించినట్లుగా చ. కె.లో పేర్కొనబడింది . చ. కె.లో మొదట ప్రస్తావించబడిన ఏడుగురు రాజులు – పఖాంగ్‌పా, టోంపోక్, టావోథింగ్‌మాంగ్, ఖుయ్ నింగ్‌గాంగ్‌పా, పెంగ్‌సిపా, కావోఖోంగ్‌పా, నావోఖంపా – క్రీ.శ. 411 వరకు పాలించారని చెప్పబడింది. పఖాంగ్‌పా, టావోథింగ్‌మాంగ్‌లను మినహాయించి, ఈ గ్రంథం ప్రతి రాజు  పాలనా కాలాన్ని మాత్రమే నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఏడుగురు పాలకులు ఒకే రాజవంశానికి చెందినవారనడానికి కూడా ఎటువంటి ఆధారాలు లేవని, అన్ని విధాలా వారు విభిన్న మూలాల నుండి వచ్చిన మౌఖిక గాథల నుండి పునర్నిర్మించబడ్డారని ప్యారట్ పేర్కొన్నారు. ఈ "దైవ" రాజుల గురించి పెద్దగా ఏమీ తెలియదని ఆ గ్రంథమే పేర్కొంటుంది.

నవోఖాంపా తరువాత నవోఫాంపా అధికారంలోకి వచ్చాడు, అతని గురించి చరిత్రలో గణనీయంగా ఏమీ ప్రస్తావించబడలేదు. ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు సమీరంగ్, తోటి వంశం అయిన ఆంగోమ్ మీద విజయవంతమైన యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు. తదుపరి పాలకుడు కొంథౌపా, అతని పాలనలో "సెన్లోయ్ లాంగ్మాయ్" తో కొంత వినాశకరమైన యుద్ధం జరిగింది. చక్రవర్తి లేని ఐదేళ్ల కాలం తరువాత, నావతింగ్ఖాంగ్ తదుపరి రాజు అయ్యాడు. ఆయన పాలనలో పాంగ్ రాజ్య అధిపతి మణిపూర్ మీదుగా తిరిగి రావడానికి ముందు విలీనం ప్రక్రియలో పాల్గొన్నట్లు గుర్తించబడింది. ఖోంగ్టెచా తదుపరి రాజు, మోయిరాంగ్ వంశంపై జరిగిన విజయవంతమైన యుద్ధం గుర్తించబడింది, అతను పది సంవత్సరాలు పాలించాడు. పదకొండు సంవత్సరాల విరామం తరువాత, తదుపరి రాజు కైరెంచ, అతను పదిహేను సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన తరువాత ఇరవై రెండు సంవత్సరాలు పాలించిన యారేపా అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఈ ఇద్దరు రాజుల గురించి మరేమీ ప్రస్తావించబడలేదు. తరువాతి నలుగురు రాజులు అయాంగ్పా, నింగ్‌తౌచెంగ్, చెంగ్లీ యిపాన్ లంతపా, యిరెంగ్పా, వీరు మొత్తం 253 సంవత్సరాలు పాలించారు. వీరంతా తోటి వంశాలపై వివిధ రకాల యుద్ధాలలో విజయం సాధించినట్లు గుర్తించబడింది - అయాంగ్పా నోంగ్యాయ్ ఖుమాన్‌లను అణచివేశాడు, నింగ్‌థౌచెంగ్ హౌకీపై దాడి చేశాడు, లాంతపా లువాంగ్‌ల సమూహాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, యిరెంగ్పా మొయిరాంగ్‌లతో పాటు ఖుమాన్‌లను ఓడించాడు.

తదుపరి రాజు లోయుంపా, చ. కె. తన పాలనను చాలా వివరంగా నమోదు చేస్తాడు. మొదటి 'రాజ్యాంగం' ను ప్రారంభించిన ఘనత ఆయనకు దక్కుతుంది. ఆయన తరువాత తూర్పు సరిహద్దులలో కొన్ని వర్ణించలేని యుద్ధాలలో విజయం సాధించిన లోయిటోంగ్పా, బహుశా స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన జాతి సమూహాలపై పోరాడారు. ఇరవై ఎనిమిది సంవత్సరాల పాలన తర్వాత, అతని వారసుడిగా ఆటం యోయిరెన్పా వచ్చాడు, అతను పదమూడు సంవత్సరాలు పాలించాడు. యోయిరెన్పాను త్వరలోనే అతని సోదరుడు తరిమివేయగా, అతను ఖుమాన్‌ల వద్ద ఆశ్రయం పొందవలసి వచ్చింది. ముప్పై రెండు సంవత్సరాలు పాలించిన యివాంతపా ఆధ్వర్యంలో, ఖుమాన్‌లపై విజయవంతమైన యుద్ధం జరిగింది వారి ప్రధాన రాణి హత్య చేయబడింది. తదుపరి పాలకుడు థావాంతపా. ముప్పై ఆరు సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలనలో, అతను అనేక అంతర్గత, బాహ్య ముప్పులను అణచివేశాడు. హైరెమ్ గ్రామస్థులపై దాడిలో ఒకసారి ఖుమాన్‌లతో పొత్తు పెట్టుకున్నప్పటికీ, అతను చివరికి ఖుమాన్‌లను ఓడించాడు. తరువాతి రాజు చింగ్‌థాంగ్ లాంథాపా, తన పదకొండు సంవత్సరాల పాలనలో ఖుమాన్‌లను, అలాగే కాములను ఓడించాడు. అతని తరువాత థింగ్‌పాయ్ సెన్‌హోంగ్‌పా అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను 5 సంవత్సరాలు పాలించాడనే విషయం తప్ప మరేమీ ముఖ్యమైన వివరాలు తెలియవు. తరువాతి రాజు పురాంతపా, పైరౌ వద్ద ఖుమాన్‌లను తిరిగి ఓడించాడు, కౌపా కౌతాయ్ భూభాగాలను ఏకీకృతం చేశాడు, చక్పాలను జయించాడు.

1263లో ఖుమోంప రాజు అయ్యాడు, కబావ్ లోయ పాలకుల దండయాత్రను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టడానికి ఖుమాన్‌లతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు . హావో పర్వత ప్రాంత ప్రజల కోసం కూడా ఒక యుద్ధం జరిగింది వారి రాజు మైముంప పట్టుబడ్డాడు. అతని తరువాత మోయిరాంప సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, ఖుమాన్‌లను, మోయిరాంగ్‌లను కూడా మళ్ళీ ఓడించాడు. కేకేలు, మాకిహావో ప్రజలతో జరిగిన ఇతర యుద్ధాలు కూడా నమోదు చేయబడ్డాయి; కోరిరాంగ్ పట్టుబడ్డాడు. థాంగ్‌పి లాంథాప ఇరవై రెండు సంవత్సరాలు పాలించి, మోయిరాంగ్‌లను, లోయిపి హావోలను చిత్తుగా ఓడించాడు; టెంగ్‌కాంగ్‌బి, మారెమ్ నామ్‌న్‌గాప పట్టుబడ్డారు. 1324లో కొంగ్యప సింహాసనాన్ని అధిష్టించి అతని వారసుడయ్యాడు. అతని తరువాత టెన్‌హీప సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, ఇతను ఇరవై సంవత్సరాలు పాలించి అనేక యుద్ధాలలో పాల్గొన్నాడు. తదుపరి పాలకుడు టోనప గురించి, అతను ఐదు సంవత్సరాలు పాలించాడనే తప్ప మరేమీ ప్రస్తావించబడలేదు. తరువాత, తపుంగ్పా సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, లోయిపి మారెమ్‌లపై విజయవంతమైన యుద్ధం చేశాడు, ముప్పై ఐదు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత చింగ్‌సాంగ్ రాజు ఖమ్లాంగ్‌పా చేత హత్య చేయబడ్డాడు. మళ్ళీ, తదుపరి రాజు లైరెన్‌పా గురించి సమాచారం చాలా తక్కువగా ఉంది; అతను ఐదు సంవత్సరాలు పాలించాడు, ఆ తర్వాత ఐదు సంవత్సరాల పాటు రాజు లేడు. పున్సిపా పాలన 1432 వరకు కొనసాగింది,  మోయిరాంగ్‌లతో జరిగిన ఘర్షణతో సహా అనేక ఘర్షణలకు సాక్ష్యంగా నిలిచింది.

ఈ ప్రాంతంలోని తొలి రాజ్యాలలో కాంగ్లేపాక్ రాజ్యం ఒకటి, దీని మొదటి రాజ్యాంగం, లోయుంబా సిన్యెన్ 11వ శతాబ్దం చివరలో లోయుంబా రాజు పాలనలో రూపొందించబడింది.
### ప్రారంభ ఆధునిక

ప్రారంభ ఆధునిక కాలాన్ని తరచుగా మైతే చరిత్రకారులు "మధ్యయుగ" అని పిలుస్తారు.

నింగ్తౌఖోంపా 1432 నుండి 1467 వరకు పాలించింది. ఆయన మోయిరాంగ్‌లను తరిమికొట్టాడు, పర్వతాలలోని టాంఖ్నుల తిరుగుబాటును తిప్పికొట్టాడు.

మైడింగు సేన్బి కియామ్బా (1467-1507) పాలనలో పురాతన మైతేయి విశ్వాసం, సనమాహిజం కూలిపోవడం ప్రారంభమైంది. ఆయన పాలనలోనే బ్రాహ్మణులు రాజ్యానికి వలస వచ్చారు, వైష్ణవులు హిందూ దేవుడు విష్ణు ఫీయా (పాంగ్ రాజ్యం నుండి పవిత్రమైన రాయి) ను పూజించడం ప్రారంభించారు. ఇది మైతేయి వైష్ణవమతం మూలం.

కురంగనాయణి 1768లో అహోం రాణి అయిన మణిపురి యువరాణి.

గరీబ్ నివాజ్ రాజు (పుట్టిన పేరు పాంహీబా, 1709–1748) పాలనలో, రాజ్యం పేరు కంగ్లేపాక్ నుండి మణిపూర్‌గా మార్చబడింది. అతని పాలనలోనే మొత్తం మైతేయి జాతి ప్రజల మతం సనమహిజం నుండి హిందూ మతంలోకి బలవంతంగా మార్చబడింది. 1729లో గరీబ్ నివాజ్ పాలనలో సనామాహిజం పవిత్ర గ్రంథాలను పురాణంగా దహనం చేశారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని ప్రతి సంవత్సరం పుయా మీథాబా సందర్భంగా స్మరించుకుంటారు.

### ఆధునిక
ఆధునిక మణిపూర్ చరిత్ర ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం నుండి బర్మీస్ సామ్రాజ్యం వరకు నేటి వరకు మణిపూర్ చరిత్రను కలిగి ఉంది.

#### ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం
బర్మీయులు మణిపూర్‌పై చాలాసార్లు దండెత్తారు, కానీ అత్యంత ముఖ్యమైనది 1819లో మార్జిత్ రాజు పాలనలో జరిగింది. 1819 నుండి 1826 వరకు బర్మీస్ మణిపూర్‌ను ఆక్రమించారు. ఈ సమయంలో మణిపూర్ నాశనమైంది, ప్రతిచోటా గందరగోళం, అరాచకం నెలకొన్నాయి. ఈ చీకటి కాలాన్ని చాహి తారేత్ ఖుంటక్పా (ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం) అని పిలుస్తారు.

#### మణిపురి లెవీ

ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం సమయంలో బర్మా పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన మణిపూర్ జాతీయ పోరాటం నుండి ఉద్భవించిన మణిపూర్ మొదటి శాశ్వత సైన్యమైన మణిపురి లెవీ దోపిడీలకు గురైంది.

#### ఆంగ్లో-మణిపురి యుద్ధం
1891లో చారిత్రాత్మక ఆంగ్లో-మణిపురి యుద్ధం (మణిపూర్ జాతీయ విముక్తి పోరాటం) జరిగింది. మణిపురి సైనికులు ఓడిపోయిన యుద్ధంలో తమ శక్తిని చూపించి, మాతృభూమి కోసం తమ ప్రాణాలను త్యాగం చేశారు. ఈ పోరాటం బ్రిటిష్ విజయంతో ముగిసింది.

#### జపాన్ బాంబు దాడి

మణిపూర్ చరిత్రలో ఇంఫాల్‌పై జపాన్ బాంబు దాడులు చాలాసార్లు జరిగాయి, దీనివల్ల మణిపూర్‌లో ప్రజలకు అధిక ప్రాణనష్టం జరిగింది. మొదటి బాంబు దాడి 1942లో జరిగింది, ఇది మణిపూర్లో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభానికి నాంది పలికింది.
## మూలాలు

వర్గం:మణిపూర్
వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం