శనివార్ వాడ

శనివార వాడ భారతదేశంలోని పూణే నగరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక కోట. 1732లో నిర్మించబడిన ఇది, 1818 వరకు మరాఠా సమాఖ్య పేష్వాల రాజధానిగా ఉండేది. 1828లో ఒక అంతుచిక్కని అగ్నిప్రమాదంలో ఈ కోట చాలా వరకు ధ్వంసమైంది, కానీ ఇప్పుడు మిగిలి ఉన్న కట్టడాలను పర్యాటక ప్రదేశంగా నిర్వహిస్తున్నారు.

## చరిత్ర

శనివార్ వాడ సాధారణంగా మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చెందిన పేష్వాలకు ఏడు అంతస్తుల రాజధాని భవనం. ఇది పూర్తిగా రాతితో తయారు చేయబడిందని భావించారు. అయితే, బేస్ ఫ్లోర్ లేదా మొదటి అంతస్తు పూర్తయిన తరువాత, సతారా (జాతీయ రాజధాని) ప్రజలు ఛత్రపతి షాహు ఫిర్యాదు చేశారు, ఒక రాతి స్మారక చిహ్నాన్ని ఛత్రపతి మాత్రమే మంజూరు చేసి నిర్మించవచ్చని, పేష్వాలు కాదని చెప్పారు. దీని తరువాత, మిగిలిన భవనం రాతితో కాకుండా ఇటుకలతో నిర్మించాలని పేర్కొంటూ పేష్వాలకు అధికారిక లేఖ వ్రాయబడింది.

1758 నాటికి, కనీసం వెయ్యి మంది ప్రజలు ఈ కోటలో నివసించారు. 1773లో, ఐదవ అప్పటి పాలక పేష్వాగా ఉన్న నారాయణరావు, తన మామ రఘునాథరావు, అత్త ఆనందీబాయి ఆదేశాల మేరకు కావలివారు హత్య చేశారు. నారాయణరావు దెయ్యం ఇప్పటికీ పౌర్ణమి రాత్రులలో సహాయం కోసం పిలుస్తుందని ఒక ప్రసిద్ధ పురాణం ఉంది. ఈ ప్రాంతం చుట్టూ పనిచేస్తున్న వివిధ వ్యక్తులు, నారాయణ్ రావు పేష్వా మరణించిన తరువాత "కాకా మాలా వాచవ" (అంకుల్, సేవ్ మేవా) అని కేకలు వేయడాన్ని నివేదించారు. ఆంగ్లం & మరాఠీ భాషలలో వ్రాయబడిన ' అస్సాసినేషన్ ఆఫ్ ది పేష్వా' అనే పుస్తకం ఈ సంఘటనను వివరంగా వివరిస్తుంది.

1818 జూన్‌, పేష్వా, రెండవ బాజీరావ్, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చెందిన సర్ జాన్ మాల్కమ్‌కు తన *గాడి* (సింహాసనం) ను వదులుకుని, ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని కాన్పూర్ సమీపంలోని బిథూర్ వద్ద రాజకీయ బహిష్కరణకు గురయ్యాడు. 1828 ఫిబ్రవరి 27న రాజభవనం లోపల భారీ అగ్నిప్రమాదం సంభవించింది. ఈ ఘర్షణ ఏడు రోజుల పాటు కొనసాగింది. భారీ గ్రానైట్ ప్రాకారాలు, బలమైన టేకు ద్వారాలు, కోటలోని భవనాల లోతైన పునాదులు,   శిధిలాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి.

భగవాన్ స్వామినారాయణ్ జీవిత చరిత్ర గ్రంథమైన హరిచరిత్రమృతసాగర్ ప్రకారం అతను 1799లో బాజీరావ్ II ఒత్తిడిపై శనివార్వాడను సందర్శించాడు.

## నిర్మాణం
ఛత్రపతి షాహు ప్రధానమంత్రి అయిన పేష్వా బాజీ రావు I, 1730 జనవరి 10వ తేదీ శనివారం నాడు తన నివాసానికి శంకుస్థాపన చేశారు. మరాఠీ పదాలైన శనివార్ (శనివారం)  వాడ (ఏదైనా నివాస సముదాయానికి సాధారణ పదం) నుండి దీనికి శనివార్ వాడ అని పేరు పెట్టారు. జున్నార్ అడవుల నుండి టేకును, సమీపంలోని చించ్వాడ్ క్వారీల నుండి రాళ్లను, జేజూరి సున్నపు గనుల ప్రాంతాల నుండి సున్నం (ఖనిజం)ను దిగుమతి చేసుకున్నారు. శనివార్‌వాడ 1732లో మొత్తం రూ. 16,110 ఖర్చుతో పూర్తయింది, ఇది ఆ కాలంలో చాలా పెద్ద మొత్తం.

ప్రత్యేకంగా శుభప్రదమైన రోజుగా ఎంచుకున్న మరో శనివారమైన 22 జనవరి 1732న, మతపరమైన ఆచారాల ప్రకారం ప్రారంభోత్సవం జరిగింది.

తరువాత పేష్వాలు బురుజులు, ద్వారాలతో కూడిన కోట గోడలు; దర్బారు మందిరాలు,  ఇతర భవనాలు; ఫౌంటైన్లు & జలాశయాలతో సహా అనేక చేర్పులు చేశారు. ప్రస్తుతం ఈ చుట్టుగోడకు ఐదు ద్వారాలు, తొమ్మిది బురుజులు ఉన్నాయి, ఇవి అసలు భవనాల పునాదులతో కూడిన ఒక తోట సముదాయాన్ని చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి. ఇది కాస్బా పేఠ్‌లోని మూలా-ముఠా నదికి సమీపంలో ఉంది.

## కోట సముదాయం
### గేట్లు

శనివార్ వాడాకు ఐదు ద్వారాలు ఉన్నాయి:

*ఢిల్లీ దర్వాజా*

: *[[ఢిల్లీ]] దర్వాజా* ఈ సముదాయానికి ప్రధాన ద్వారం, ఇది ఢిల్లీ వైపు ఉత్తర దిశగా ఉంది. వాస్తవానికి, మొఘల్ సామ్రాజ్యం మధ్యయుగ సామ్రాజ్య రాజధాని ఢిల్లీకి ఎదురుగా ప్రధాన ద్వారం ఉన్న భారతదేశంలో ఉన్న ఏకైక కోట నిర్మాణం శనివర్ వాడా. ఛత్రపతి షాహు కూడా ఉత్తర ముఖంగా ఉన్న కోటను మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా బాజీ రావు ఆశయాలకు సూచనగా భావించి, ప్రధాన ద్వారం చాటిచే, మాటిచే నహీతో తయారు చేయాలని సూచించినట్లు చెబుతారు!  (మరాఠీ అంటే "ధైర్యవంతులైన సైనికుల ఛాతీలు, మట్టితో తయారు చేయబడలేదు".
:: బలంగా నిర్మించిన ఢిల్లీ దర్వాజా ద్వార గృహానికి భారీ తలుపులు ఉన్నాయి, అవి హౌదాలు (ఆసనాలు) అమర్చిన ఏనుగులు లోపలికి వెళ్ళడానికి సరిపోయేంత పెద్దవి. ఏనుగులు ద్వారాలపైకి దూసుకురాకుండా నిరోధించడానికి, ద్వారం ప్రతి గాజు పలకపై, యుద్ధ ఏనుగు నుదుటి ఎత్తులో, తొమ్మిదికి ఎనిమిది గ్రిడ్ పద్ధతిలో డెబ్బై రెండు పదునైన పన్నెండు అంగుళాల ఉక్కు మేకులు అమర్చబడి ఉన్నాయి, ప్రతి గాజు పలకను ఉక్కు అడ్డ కమ్మీలతో కూడా పటిష్టం చేశారు, అంచులను పదునుపెట్టిన శంకు ఆకారపు తలలు గల ఉక్కు బోల్టులతో బిగించారు. ద్వార గృహానికి ఇరువైపులా ఉన్న బురుజులలో బాణం రంధ్రాలు, మరుగుతున్న నూనెను దాడికి వచ్చే వారిపై పోయడానికి వీలుగా మసికోలేషన్ గొట్టాలు ఉన్నాయి. కుడి వైపు గాజు పలకపై సాధారణ ప్రవేశ నిష్క్రమణల కోసం మనిషి పట్టేంత చిన్న తలుపు ఉంది, ఇది సైన్యం వేగంగా లోపలికి ప్రవేశించడానికి చాలా చిన్నది. శనివార వాడాను రాజస్థాన్‌కు చెందిన 'కుమావత్' అనే రాజపుత్ ఉపకులానికి చెందిన కాంట్రాక్టర్ నిర్మించారు , నిర్మాణం పూర్తయిన తర్వాత పేష్వా వారికి 'నాయక్' అనే పేరు పెట్టారు.
:: ఒకవేళ ప్రధాన ద్వారాలను బలవంతంగా తెరిచినా, దూసుకొస్తున్న సైన్యం ముఖద్వారం గుండా కేంద్ర సముదాయంలోకి ప్రవేశించడానికి, వెంటనే కుడివైపుకు, ఆపై ఎడమవైపుకు పదునుగా తిరగవలసి ఉంటుంది. ఇది రక్షక సైన్యానికి వస్తున్న సైన్యంపై దాడి చేయడానికి, ముఖద్వారాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ఎదురుదాడి చేయడానికి మరో అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. 
:: కోట ఉత్సవ ద్వారం కావడంతో, సైనిక దండయాత్రలు ఇక్కడి నుండే బయలుదేరేవి,  తగిన మతపరమైన వేడుకలతో ఇక్కడి నుండే తిరిగి వచ్చేవి.
:* *మస్తానీ దర్వాజా* (మస్తానీ గేట్) లేదా *అలీబహదూర్ దర్వాజా* , ఉత్తరం వైపు 

: ఈ ద్వారం మొదటి బాజీరావ్ భార్య మస్తానీ రాజభవనానికి దారితీసే ప్రవేశ ద్వారం, రాజభవనం చుట్టుకొలత గోడ నుండి బయటకు ప్రయాణించేటప్పుడు ఆమె దీనిని ఉపయోగించింది.
:* *ఖిడ్కి దర్వాజా* (కిటికీ ద్వారం), తూర్పు ముఖంగా ఉంది

ఖిడ్కీ *దర్వాజాలో* ఉండే కవచం వంటి కిటికీ కారణంగా దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.

* *గణేష్ దర్వాజా* ( గణేష్ గేట్), ఆగ్నేయ దిశగా ఉంది

: ఈ తలుపు దగ్గర నిలబడి ఉండే గణేష్ రంగ్ మహల్ పేరు పెట్టబడింది. కోటలోని మహిళలు సమీపంలోని కస్బా గణపతి ఆలయాన్ని సందర్శించడానికి దీనిని ఉపయోగించారు.

* జంభుల్ దర్వాజా లేదా *నారాయణ్ దర్వాజా* (నారాయణ్   ద్వారం దక్షిణం వైపుగా ఉంటుంది)

: ఈ ద్వారాన్ని ఉంపుడుగత్తెలు కోటలోకి ప్రవేశించడానికి, బయటికి వెళ్ళడానికి ఉపయోగించేవారు. ఈ ద్వారం గుండా దహనం కోసం నారాయణరావు పేష్వా శవం కోట నుండి తొలగించబడిన తరువాత దీనికి రెండవ పేరు వచ్చింది. ఈ ద్వారం వద్ద అతన్ని హత్య చేసినట్లు చెబుతారు.

### రాజభవనాలు
రాజభవనంలోని ముఖ్యమైన కట్టడాలలో థోర్ల్యా రాయంచా దివాన్‌ఖానా (మరాఠీ: పెద్ద రాజకుమారుడైన బాజీ రావు I  ఆస్థాన స్వాగత మందిరం), నాచాచా దివాన్‌ఖానా (నాట్యశాల), జునా అర్సా మహల్ (పాత అద్దాల మందిరం) ఉన్నాయి.

1828 నాటి అగ్నిప్రమాదంలో భవనాలు ధ్వంసమైనందున, కోటలోని నివాస ప్రాంతాల వివరణలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. భవనాలలోని అన్ని రాష్ట్ర మందిరాలు అద్భుతమైన చెక్కిన టేకు వంపులతో తలుపులు కలిగి ఉన్నాయని, అందంగా చెక్కబడిన టేకు వంపుస్తంభాలు ఉన్నాయి, వీటిలో సుందరమైన టేకు వంతెనలు, చెక్కిన తీగలు, పువ్వులతో కప్పబడిన *సురు* (పైకప్పులకు మద్దతు ఇచ్చే సైప్రస్ చెట్టు ట్రంక్లు) ఆకారంలో ఉన్న అలంకారమైన టియర్ డ్రాప్ టేకు స్తంభాలు ఉన్నాయి. పైకప్పుల నుండి సున్నితమైన గాజు షాండిలియర్లు వేలాడుతూ ఉండేవి. నేలలు బాగా పాలిష్ చేసిన పాలరాయితో మొజాయిక్ నమూనాలో తయారు చేయబడి, విలువైన పర్షియన్ తివాచీలతో అలంకరించబడి ఉండేవి. గోడలపై హిందూ ఇతిహాసాలైన రామాయణ , మహాభారతాలలోని దృశ్యాలతో కూడిన చిత్రాలు ఉండేవి.

ఈ భవనాలను శివరామ్ కృష్ణ ఖాస్గివాలే, దేవాజీ సుతార్, కొండాజీ సుతార్, మొరార్జీ పథర్వత్ భోజ్రాజా (జైపూర్ చెందిన ఒక పొదుపు-పని నిపుణుడు, రాఘో (ఒక చిత్రకారుడు) వంటి ప్రసిద్ధ కళాకారులు రూపొందించి నిర్మించారని చెబుతారు.

శనివాడ సముదాయం ఏడు అంతస్తుల ఎత్తులో ఉందని చెబుతారు. పై అంతస్తులో మేఘదాంబరి అని పిలువబడే పేష్వా నివాసం ఉండేది. 17 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న అలండి వద్ద ఉన్న జ్ఞానేశ్వర్ ఆలయ శిఖరాన్ని అక్కడ నుండి చూడవచ్చని చెబుతారు. 

### ది ఫౌంటెన్
ఈ సముదాయంలో ఆకట్టుకునే తామర ఆకారపు ఫౌంటెన్ ఉందిః *హజారీ కరంజే* (వెయ్యి జెట్ల ఫౌంటెన్). శిశువు పేష్వా సవాయి మాధవరావు ఆనందం కోసం దీనిని నిర్మించారు. ఇది పదహారు రేకుల తామరగా రూపొందించబడింది, ప్రతి రేకులకు పదహారు జెట్లు, ఎనభై అడుగుల వంపు ఉంటుంది. ఇది ఆ సమయంలో అత్యంత సంక్లిష్టమైన, క్లిష్టమైన ఫౌంటెన్.

1791లో శనివార్వాడను సందర్శించిన శ్రీమంత ఆనందరావు రుద్రజీరావ్ ధులప్-మోరే (18వ శతాబ్దంలో మరాఠా నావికాదళ అధిపతి) దీనిని "చాలా అద్భుతమైనది. ఇక్కడ ఒకేసారి వంద మంది నృత్యకారులు నృత్యం చేయవచ్చు. ఒక మూలలో పాలరాయి గణపతి విగ్రహం, రాజభవనం చుట్టూ ఫౌంటెన్,  పూల తోట ఉన్నాయి" అని అభివర్ణించారు.

## ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతి

* 2008లో, ది *అమేజింగ్ రేస్ ఆసియా 3* షానీవర్ వాడా ప్రదర్శించబడింది. ఆట ప్రదర్శనలో, ప్రతి ఇద్దరు సభ్యుల బృందం నుండి ఒక పాల్గొనేవారు వాడాలో 50 మంది పురుషులు ధరించే సరైన ఫేటా (తలపాగా) ను కనుగొనవలసి ఉంటుంది.
* ఇది 2014 మరాఠీ చారిత్రక సినిమా *రామ మాధవ్* లో ప్రదర్శించబడింది.
* 2015లో వచ్చిన హిందీ చారిత్రక సినిమా *[[బాజీరావ్ మస్తానీ]]* శనీవర్ వాడా నటించారు.
* 2019 హిందీ చారిత్రక సినిమా *[[పానిపట్ (2019 సినిమా)|పానిపట్]]* శనీవర్ వాడా నటించారు.
* కలర్స్ మరాఠీలో 2019 మరాఠీ టీవీ సిరీస్ స్వామిని లో షానీవర్ వాడా కనిపించింది, అక్కడ ముంబై ఫిల్మ్ సిటీ షానీవర్ వాడ గ్రాండ్ సెట్ నిర్మించబడింది.

## గ్యాలరీ

File:Shaniwar Wada during sunset.jpg|సూర్యాస్తమయం సమయంలో శనివార వాడ
File:View of garden.jpg|శనివార వాడ లోపల
File:Shaniwarwada(Pune).jpg|బాజీరావు I విగ్రహం
File:स्वातंत्र्यदिनाच्या अमृत महौत्सवानिमित्त सजविलेला पुणे येथील शनिवारवाडा.jpg|భారత స్వాతంత్ర్య  దినోత్సవ వేడుకల సందర్భంగా వాడ.
File:Shaniwar Wada Top View of Water Storage Space.jpg|నీటి నిల్వ స్థలం
File:Pointed gates of shanivar wada.jpg|మొనదేలిన ప్రధాన ద్వారాలు.
File:Shanivarwada front.jpg|వాడా ప్రవేశ ద్వారం పైనుంచి దృశ్యం


## మూలాలు

వర్గం:కోటలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర