దళిత బౌద్ధ ఉద్యమం

**దళిత బౌద్ధ ఉద్యమం** భారతదేశంలోని దళితుల మధ్య ఒక మతపరమైన, సామాజిక-రాజకీయ ఉద్యమం, దీనిని బి. ఆర్. అంబేద్కర్ ప్రారంభించారు.}} ఆయన బౌద్ధమతాన్ని పునర్వ్యాఖ్యానించి, నవయాన అనే బౌద్ధంలో ఒక కొత్త శాఖను సృష్టించారు . ఈ ఉద్యమం సామాజికంగా, రాజకీయంగా చురుకైన బౌద్ధ రూపంగా ఉండటానికి ప్రయత్నించింది.

1956లో అంబేడ్కర్ ఈ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు, అప్పుడు దాదాపు ఐదు లక్షల మంది దళితులు – పూర్వం అంటరానివారు – ఆయనతో చేరి నవయాన బౌద్ధంలోకి మారారు. ఇది హిందూ మతాన్ని తిరస్కరించింది, భారతదేశంలోని కుల వ్యవస్థను సవాలు చేసింది, దళిత సమాజం హక్కులను ప్రోత్సహించింది. ఈ ఉద్యమం బౌద్ధమతంలోని మహాయాన, తెరవాడ, వజ్రయాన సంప్రదాయాల బోధనలను కూడా తిరస్కరించింది; బదులుగా, ఈ ఉద్యమం అంబేద్కర్ బోధించిన బౌద్ధమతం ఒక రూపంగా ఉందని పేర్కొంది.  
## చరిత్ర
బౌద్ధమతం పురాతన భారతదేశంలో ఉద్భవించింది  అశోకుడు దానిని స్వీకరించిన తరువాత పెరిగింది. క్రీ. శ. 2 వ శతాబ్దం నాటికి, బౌద్ధమతం భారతదేశంలో విస్తృతంగా వ్యాపించింది  భారతదేశం వెలుపల మధ్య ఆసియా, తూర్పు ఆసియా  ఆగ్నేయాసియాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. మధ్య యుగాలలో, బౌద్ధమతం భారతదేశంలో నెమ్మదిగా క్షీణించింది, ఇస్లాం రాష్ట్ర మతంగా మారడంతో పర్షియా  మధ్య ఆసియా నుండి అదృశ్యమైంది.

రాండాల్ కాలిన్స్ ప్రకారం, 12వ శతాబ్దం నాటికి భారతదేశంలో బౌద్ధమతం క్షీణించింది, కానీ ముస్లిం ఆక్రమణదారుల దోపిడీతో ఇది భారతదేశంలో దాదాపు అంతరించిపోయింది. 13వ శతాబ్దంలో, భారతదేశంలోని బౌద్ధ సన్యాసులు ఇస్లామిక్ హింస నుండి తప్పించుకోవడానికి టిబెట్కు పారిపోయారని క్రెయిగ్ లాకర్డ్ పేర్కొన్నాడు, పశ్చిమ భారతదేశంలోని సన్యాసులు, ముస్లిం శక్తిని నిరోధించగలిగిన దక్షిణ భారత హిందూ రాజ్యాలకు వెళ్లడం ద్వారా హింస నుండి తప్పించుకున్నారని పీటర్ హార్వే పేర్కొన్నాడు.

భారతదేశంలో బౌద్ధమతాన్ని పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాలు 19వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమయ్యాయి, మహా బోధి సొసైటీ స్థాపించిన శ్రీలంక బౌద్ధ నాయకుడు అనగరిక ధర్మపాల ప్రయత్నాలతో ప్రారంభమయ్యాయి. భగవాన్ దాస్ ప్రకారం, మహా బోధి సొసైటీ దళిత ఉద్యమం కాదు, ఎందుకంటే ఇది ప్రధానంగా ఉన్నత కుల హిందువులను బౌద్ధమతం వైపు ఆకర్షించింది.

### ఉత్తర భారతదేశం
బౌద్ధమతానికి అనుకూలంగా హిందూ మతాన్ని తిరస్కరించిన రెండు ఆది ధర్మ ఉద్యమాలు ఉత్తర ప్రదేశ్ స్వామి అచ్యుతానంద్ హరిహర్  పంజాబ్ బాబు మంగురామ్ ప్రారంభించారు.

అంటరాని కుటుంబంలో జన్మించిన అచ్చుతానంద్ ఆర్య సమాజ్ *శుద్ధి* సంస్కరణ ఉద్యమంలో చేరి దాదాపు ఎనిమిది సంవత్సరాలు అక్కడ పనిచేశారు. ఆర్య సమాజ్ అంటరానితనాన్ని సూక్ష్మమైన మార్గాల్లో ఆచరించిందని ఆయన భావించి, తదనంతరం సామాజిక-రాజకీయ భారతీయ అఛూత్ మహాసభ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించడానికి దానిని విడిచిపెట్టాడు. అచ్యుతానంద్ ఆది-హిందూ పత్రికను ప్రచురించారు, ఇందులో ఆయన "భారతీయుల అసలు మతం" గా ఆది-ధర్మ తిరిగి రావాలని దళితులకు పిలుపునిచ్చారు. అచ్చుతానంద్ తన తత్వాన్ని ఉమ్మడి సాంస్కృతిక  జాతి గుర్తింపు ఆధారంగా రూపొందించారు. గిరిజన సమాజాలతో సహా కేవలం దళితులకు మించి ప్రేక్షకులకు కూడా ఆయన దీనిని అందించారు. ఆనంద్ టెల్తుంబ్డే ప్రకారం, బ్రాహ్మణులు "బ్రిటిష్ వారి వలె భారతదేశానికి విదేశీయులు" అని పేర్కొంటూ, మహాత్మా గాంధీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం, నిరాహార దీక్షలను అలాగే భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆయన వ్యతిరేకించారు.

బాబు మంగురామ్ కూడా అభివృద్ధి చెందుతున్న తోలు వ్యాపారంతో పంజాబ్ అంటరాని కుటుంబంలో జన్మించాడు. మంగురామ్ 1909లో 23 సంవత్సరాల వయస్సులో యునైటెడ్ స్టేట్స్ కు వచ్చి కాలిఫోర్నియా పనిచేశారు. అక్కడ, అతను గదార్ పార్టీ చేరి, బ్రిటిష్ పాలనను వ్యతిరేకించడానికి కాలిఫోర్నియా నుండి భారతదేశానికి ఆయుధాలను అక్రమంగా రవాణా చేశాడు. 1925లో, ఆయన తన దృష్టిని దళిత స్వేచ్ఛపై కేంద్రీకరించి, తన ఆలోచనలను వ్యాప్తి చేయడానికి "ఆద్ ధర్మ" ఉద్యమాన్ని, అలాగే ఆది-డంకా అనే వారపత్రికను ప్రారంభించారు. తేల్తుంబ్డే ప్రకారం, మాండు రామ్ మత ఉద్యమం కార్యరూపం దాల్చలేదు, తరువాత మంగురామ్ అంబేద్కరైట్ ఉద్యమంలో చేరాడు.

1914లో కలకత్తా బోధానంద్ మహాస్తవీర్గా నియమితులైన ప్రకాష్ లక్నో బౌద్ధమతాన్ని బోధించడం ప్రారంభించారు. ఆయన 1916లో *భారతీయ బుద్ధ సమితి* స్థాపించి, 1928లో ఒక విహారాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

### దక్షిణ భారతదేశం
1898లో, పండిట్ ఇయోతీ థాస్ తమిళనాడు ఇండియన్ బౌద్ధ సంఘం అని కూడా పిలువబడే శాక్య బౌద్ధ సంఘాన్ని స్థాపించారు. ఆయన దళితులకు హిందూ మతానికి ప్రత్యామ్నాయంగా బౌద్ధమతాన్ని ప్రతిపాదించారు. థాస్  ప్రయత్నాలు 1950ల వరకు దక్షిణ భారతదేశంలోని తమిళ దళితులలో విస్తృత ఉద్యమానికి దారితీశాయి. ఇండియన్ బౌద్ధ సంఘం మొదటి అధ్యక్షుడు పాల్ కారస్. అంబేద్కరైట్ ఉద్యమం కాకుండా, ఇండియన్ బౌద్ధ సంఘం శ్రీలంక స్థాపించబడిన తెరవాడ బౌద్ధ సంప్రదాయాన్ని స్వీకరించింది (ఇక్కడ తాస్ బౌద్ధమతంలో శిక్షణ  దీక్ష పొందాడు).

## బి. ఆర్. అంబేద్కర్
అంబేద్కర్ ఒక భారతీయ నాయకుడు, భారతదేశ వలస యుగం  స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో ప్రభావవంతుడు. అతను భారతీయ సమాజంలో సాంప్రదాయకంగా అత్యంత అణచివేతకు గురైన, అణగారిన దళిత వర్గానికి చెందినవాడు. విదేశాలలో చదువుకున్న, 1920లలో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి రాజకీయ ఉద్యమంలో చేరిన, ఒక పేద మహారాష్ట్ర దళిత కుటుంబంలో ఆయన పద్నాలుగో సంతానం. ఆయన దృష్టి దళితుల సామాజిక, రాజకీయ హక్కులపై ఉండేది.

1931-32 సమయంలో, మహాత్మా గాంధీ నేతృత్వంలోని భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వంతో చర్చలు జరిపింది. వారు వలసరాజ్యాల బ్రిటిష్ పాలన ముగింపుకు సన్నాహకంగా రాజ్యాంగ సంస్కరణలను కోరారు, భారతీయుల స్వీయ పాలనను ప్రారంభించారు. భారత ఉపఖండాన్ని ఒక కాలనీగా ఉంచే సంస్కరణలను బ్రిటిష్ పక్షం కోరింది. మతపరమైన  సామాజిక విభజనల ఆధారంగా ప్రత్యేక ఎన్నికలను ఏర్పాటు చేసే బ్రిటిష్ డొమినియన్ నమూనాపై బ్రిటిష్ సంధానకర్తలు రాజ్యాంగ సంస్కరణలను ప్రతిపాదించారు. ముస్లింలు, సిక్కులు వంటి భారతీయ మత నాయకులను, మత ప్రాతిపదికన తమ డిమాండ్లను నొక్కి చెప్పమని, అలాగే అంబేద్కర్ను అంటరానివారి ప్రతినిధి నాయకుడిగా ఆహ్వానించారు. మత విభజనల ఆధారంగా హక్కులు లేదా ప్రాతినిధ్యాలను పొందుపరిచే రాజ్యాంగాన్ని గాంధీ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు, ఎందుకంటే అటువంటి రాజ్యాంగం ప్రజలను ఏకతాటిపైకి తీసుకురావదని, వారిని విభజించదని, వారి హోదాను శాశ్వతం చేస్తుందని, వలస పాలనను అంతం చేయడానికి భారతదేశం చేస్తున్న పోరాటం నుండి దృష్టిని మళ్ళిస్తుందని ఆయన భయపడ్డారు.

గాంధీ రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, ఆయన కొత్త సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించారు. వెంటనే అతన్ని అరెస్టు చేసి పూణేలోని యెర్వాడా జైలు ఖైదు చేశారు. ఆయన జైలులో ఉన్నప్పుడు, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అంటరానివారికి ప్రత్యేక ఓటర్లను మంజూరు చేసే కొత్త చట్టాన్ని రూపొందించింది. దీనిని కమ్యూనల్ అవార్డు అని పిలిచేవారు. . నిరసనగా, గాంధీ జైలులో ఉన్నప్పుడు మరణానికి నిరాహార దీక్షను ప్రారంభించారు. ఫలితంగా ప్రజల ఆగ్రహం అంబేద్కర్తో సంప్రదించి, మతపరమైన అవార్డును పూనా ఒప్పందం భర్తీ చేయమని ప్రభుత్వాన్ని బలవంతం చేసింది.

ప్రజల ఒత్తిడితో అంబేద్కర్ పూనా ఒప్పందాన్ని అంగీకరించారు, కానీ గాంధీ  అతని రాజకీయ పద్ధతులతో విభేదించారు. గాంధీ ఆలోచనలను "అంధ హిందూ భక్తులు" ప్రేమించేవారు, ఆదిమ, టాల్స్టాయ్  రస్కిన్  నకిలీ పానీయం ద్వారా ప్రభావితమైనవారు,  "వాటిని బోధించడానికి ఎల్లప్పుడూ కొంత సరళత ఉంటుంది" అని ఆయన కొట్టిపారేశారు.

దళితులు హిందూ మతాన్ని విడిచిపెట్టి, మరొక మతానికి మారాలని అంబేద్కర్ తేల్చి, 1935లో హిందూ మతాన్ని వదిలివేయాలనే తన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించారు. అతను ఇస్లాం, క్రైస్తవ మతం, సిక్కు మతం, జొరాస్ట్రియనిజం బౌద్ధమతాన్ని పరిగణించాడు. అంబేద్కర్ను వివిధ వర్గాలు, విశ్వాసాలకు చెందిన వివిధ నాయకులు సంప్రదించారు. 1936 మే 22న లక్నో "అఖిల మత సమావేశం" జరిగింది. దీనికి జగ్జీవన్ రామ్ తో సహా ప్రముఖ దళిత నాయకులు హాజరయ్యారు, అయితే అంబేద్కర్ హాజరు కాలేదు. సమావేశంలో ముస్లిం, క్రిస్టియన్, సిక్కు  బౌద్ధ ప్రతినిధులు దళితులను గెలుచుకునే ప్రయత్నంలో తమ తమ మతాల సిద్ధాంతాలను సమర్పించారు. అంబేద్కర్ ఇతర మతాలను తిరస్కరించి బౌద్ధమతాన్ని ఎంచుకున్నారు. అయితే, అంబేద్కర్ తరువాతి 20 సంవత్సరాలు హిందువుగా ఉండి, తరువాత బౌద్ధమతాన్ని తిరిగి అర్థం చేసుకుని, తన మరణానికి కొన్ని వారాల ముందు నియో-బౌద్ధమతం లేదా నవయానాన్ని స్వీకరించాడు.

ఇటాలియన్ బౌద్ధ సన్యాసి లోకనాథ 1936 జూన్ 10న దాదర్ అంబేద్కర్ నివాసాన్ని సందర్శించారు. తరువాత ఒక విలేకరుల ఇంటర్వ్యూలో, అంబేద్కర్ బౌద్ధమతం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారని లోకనాథ చెప్పారు.

### నవయాన బౌద్ధమతం
అంబేద్కర్ అభిప్రాయాల ప్రధాన స్రవంతి వివరణల ప్రకారం, నాలుగు నోబుల్ ట్రూత్స్, అనాట్టా వంటి సాంప్రదాయ బౌద్ధ సంప్రదాయాల అనేక ప్రధాన నమ్మకాలు  సిద్ధాంతాలు లోపభూయిష్టమైనవి  నిరాశావాదం కలిగి ఉన్నాయి,  తరువాతి యుగానికి చెందిన తప్పు తల గల బౌద్ధ సన్యాసులు బౌద్ధ గ్రంథాలలో చేర్చబడి ఉండవచ్చు. అంబేద్కర్ అభిప్రాయాల వివరణలో వీటిని బుద్ధుని బోధనలుగా పరిగణించకూడదు, అయినప్పటికీ ఈ శాఖ అనుచరులు ఈ భావనలను పూర్తిగా తిరస్కరించినందుకు అనుభావిక ఆధారాలు లేవు. కర్మ & పునర్జన్మ వంటి బౌద్ధమతం ఇతర పునాది భావనలను అంబేద్కర్ వారి ప్రకారం మూఢనమ్మకాలుగా పరిగణించారు.

అంబేద్కర్ రూపొందించిన, దళిత బౌద్ధ ఉద్యమానికి మూలమైన నవయానా ప్రధాన స్రవంతి సాంప్రదాయ బౌద్ధ పద్ధతులు, త్యాగం తరువాత సన్యాసి సంస్థ, కర్మ, మరణానంతర జీవితంలో పునర్జన్మ, సంసార, ధ్యానం, నిర్వాణ, నాలుగు గొప్ప సత్యాలు వంటి సూత్రాలను భారీగా పునర్నిర్వచిస్తుంది. బౌద్ధమతం  ప్రధాన స్రవంతి శాఖలపై దృష్టి సారించిన మూలాలు అటువంటి భావనలన్నింటినీ అంబేద్కర్ తిరస్కరించారని, అయినప్పటికీ అటువంటి భావనలన్నీ అతని రచన ది బుద్ధ అండ్ హిజ్ ధమ్మ, బౌద్ధమతంపై అంబేద్కర్ వ్యాఖ్యానం  అతని వివరణల విస్తరణలో మాత్రమే తిరిగి అర్థం చేసుకోబడ్డాయి. అంబేద్కర్  కొత్త బౌద్ధమత శాఖ బుద్ధుని మతాన్ని సామాజిక సమానత్వం పరంగా తిరిగి అర్థం చేసుకుంది.

అంబేద్కర్ తన బౌద్ధమత సంస్కరణను నవయాన లేదా నియో-బౌద్ధమతం అని పిలిచారు. ఆయన పుస్తకం, బుద్ధుడు  ఆయన ధమ్మ, నవయాన లేదా దళిత బౌద్ధుల పవిత్ర పుస్తకం. జుంఘారే ప్రకారం, నవయాన అనుచరులకు, అంబేద్కర్ ఒక దేవతగా మారారు, దాని ఆచరణలో ఆయనను పూజిస్తారు.

## అంబేద్కర్ మతమార్పిడి
అంటరానివారికి సమానత్వం పొందడానికి బౌద్ధమతమే ఏకైక మార్గమని వాదిస్తూ వరుస పుస్తకాలు, కథనాలను ప్రచురించిన తరువాత, అంబేద్కర్ తన మతమార్పిడి ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించిన 20 సంవత్సరాల తరువాత, 1956 అక్టోబర్ 14న నాగ్పూర్ దీక్షభూమిలో బహిరంగంగా మతమార్పిడిని చేశారు. అదే వేడుకలో అతని అనుచరులలో సుమారు 365,000 మంది బౌద్ధమతంలోకి మారారు. ఈ సందర్భంగా, అనేక మంది ఉన్నత కుల హిందువులు కూడా బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించారు. నాగ్పూర్ తరువాత, 1956 అక్టోబరు 16న, చంద్రపూర్ అంబేద్కర్ మళ్లీ తన 300,000 మందికి పైగా అనుచరులకు బౌద్ధమతాన్ని ఇచ్చాడు, ఎందుకంటే ఈ ప్రదేశాన్ని దీక్షాభూమి అని కూడా పిలుస్తారు. అంబేద్కర్ మతమార్పిడి నుండి ప్రేరణ పొందిన మయన్మార్ కు చెందిన 5,000 మంది తమిళులు 1956 అక్టోబరు 28న బర్మా యూనియన్ సుప్రీం కోర్ట్ న్యాయమూర్తి చాన్ హ్టూన్ నాయకత్వంలో రంగూన్ లో బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించారు. అంబేద్కర్ ఉద్యమం ఫలితంగా, దాదాపు మూడు మిలియన్ల మంది దళితులు బౌద్ధమతంలోకి మారారు, 1961 జనాభా లెక్కల ప్రకారం బౌద్ధ జనాభా 1,697% పెరిగింది.

ఈ మతమార్పిడి వేడుకకు మెధారతి, అతని ప్రధాన శిష్యుడు భోజ్ దేవ్ ముదిత్  మహాస్త్వీర్ బోధానంద్ శ్రీలంక వారసుడు భాంటే ప్రజ్ఞానంద్ హాజరయ్యారు. ప్రస్తుతం ఉన్న బౌద్ధమత శాఖలలో (తెరవాడ, మహాయాన  వజ్రయాన) చిక్కుకోకూడదని అంబేద్కర్ దళితులను కోరారు  తన సంస్కరణను నవయాన లేదా 'నియో-బౌద్ధమతం' అని పిలిచారు. బౌద్ధమతంపై తన ఖచ్చితమైన పనిని పూర్తి చేసిన వెంటనే, రెండు నెలల కన్నా తక్కువ సమయంలో అంబేద్కర్ మరణిస్తాడు.

అంబేద్కర్ మతమార్పిడితో ప్రారంభమైన బౌద్ధ ఉద్యమాన్ని సూచించడానికి చాలా మంది దళితులు "అంబేద్కర్" అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. చాలా మంది మతమార్పిడి చేసుకున్న ప్రజలు తమను తాము "-బౌద్ధులు" అంటే బౌద్ధులు అని పిలుచుకుంటారు.

### ఇరవై రెండు ప్రతిజ్ఞలు
ఇరవై రెండు ప్రతిజ్ఞలు లేదా ఇరవై రెండు ప్రమాణాలు అనేవి భారతదేశంలో బౌద్ధమత పునరుద్ధరణకర్త అయిన బి.ఆర్. అంబేద్కర్ తన అనుచరులకు చేయించిన 22 బౌద్ధ ప్రతిజ్ఞలు . బౌద్ధమతంలోకి మారినప్పుడు , అంబేద్కర్ 22 ప్రతిజ్ఞలు చేశారు, తన 400,000 మంది మద్దతుదారులను కూడా అదే విధంగా చేయమని కోరారు.  గృహస్థ దీక్ష పొందిన తరువాత , అంబేద్కర్ తన అనుచరులకు *ధమ్మ దీక్ష* ఇచ్చారు . 1956 అక్టోబర్ 14న నాగపూర్‌లో నిర్వహించిన ఈ వేడుకలో, త్రిరత్న, పంచశీల దీక్ష తర్వాత కొత్తగా మతం మారిన వారందరికీ 22 ప్రతిజ్ఞలు చేయించారు . 1956 అక్టోబర్ 16న, అంబేద్కర్ చంద్రాపూర్‌లో మరో సామూహిక మత మార్పిడి కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు.

మానవ సహజాతాలను ప్రేరేపించే సామాజిక విప్లవానికి ఈ ప్రతిజ్ఞలే మార్గదర్శకాలని అంబేద్కర్ వాద బౌద్ధులు నమ్ముతారు. ఈ ప్రతిజ్ఞలు నవయాన బౌద్ధం  సామాజిక ఉద్యమ అంశాన్ని, అలాగే బౌద్ధం  మునుపటి శాఖల నుండి దాని ప్రధాన విచలనాన్ని కూడా ప్రదర్శిస్తాయి. భారతదేశంలో, వ్యక్తులు లేదా ప్రజల సమూహాలు బౌద్ధమతంలోకి మారినప్పుడు ఈ ప్రతిజ్ఞలను ప్రమాణంగా తీసుకుంటారు.

## అంబేద్కర్ మరణం తరువాత
1956లో అంబేద్కర్ మతమార్పిడి జరిగిన వెంటనే ఆయన మరణంతో బౌద్ధ ఉద్యమం కొంతవరకు ఆటంకం చెందింది. అంబేద్కర్ ఆశించిన అంటరాని ప్రజల నుండి దీనికి తక్షణ సామూహిక మద్దతు లభించలేదు. అంబేద్కరైట్ ఉద్యమ నాయకుల మధ్య విభజన, దిశ లేకపోవడం అదనపు అవరోధంగా ఉన్నాయి. అయితే, 1990లో, షెడ్యూల్డ్ కుల హోదా బౌద్ధమతంలోకి మారిన వ్యక్తులకు విస్తరించబడింది, ఇది మొత్తం బౌద్ధ జనాభా 1981లో 4,719,796 నుండి 1991లో 6,387,500 కు పెరగడానికి దోహదపడింది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ప్రస్తుతం భారతదేశంలో 84 లక్షల మంది బౌద్ధులు ఉన్నారు, వీరిలో 56 లక్షల మంది ఎస్సీలు, మహారాష్ట్ర కనీసం 65 లక్షల మంది మరాఠీ బౌద్ధులు ఉన్నారు. ఇది బౌద్ధమతాన్ని భారతదేశంలో ఐదవ అతిపెద్ద మతంగా  మహారాష్ట్ర జనాభాలో 6% గా చేస్తుంది, కానీ భారతదేశ మొత్తం జనాభాలో 1% కంటే తక్కువ.

బౌద్ధ పునరుజ్జీవనం రెండు రాష్ట్రాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉందిః అంబేద్కర్ స్వస్థలం మహారాష్ట్ర,   ఉత్తర ప్రదేశ్-బోధానంద్ మహాస్తవీర్, ఆచార్య మేధర్థి వారి సహచరుల భూమి.

### ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో పరిణామాలు
ఆచార్య మేధర్తి 1960లో తన బుద్ధపురి పాఠశాల నుండి పదవీ విరమణ చేసి, హరిద్వార్‌లోని ఒక ఆశ్రమానికి మారారు. ఆయన ఆర్య సమాజ్‌లో చేరి , భారతదేశం అంతటా వైదిక యజ్ఞాలు నిర్వహించారు . ఆయన మరణానంతరం, ఆర్య సమాజ్ సంప్రదాయాల ప్రకారం ఆయనకు అంత్యక్రియలు జరిపారు. ఆయన బుద్ధపురి పాఠశాల ఆస్తి వివాదాలలో చిక్కుకుంది. ఆయన అనుచరుడైన భోజ్ దేవ్ ముదిత్ 1968లో బౌద్ధమతంలోకి మారి, తన సొంత పాఠశాలను స్థాపించారు.

1980లో చమార్ భిక్ఖు అయిన దీపాంకర్ రాకతో కాన్పూర్లో దళిత బౌద్ధ ఉద్యమం ఊపందుకుంది. దీపాంకర్ ఒక బౌద్ధ మిషన్ కోసం కాన్పూర్కు వచ్చారు, 1981లో జరిగిన సామూహిక మతమార్పిడి కార్యక్రమంలో ఆయన మొదటిసారి బహిరంగంగా కనిపించారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని ఆర్పీఐ దళిత నాయకుడు రాహులన్ అంబవాడేకర్ నిర్వహించారు. 1981 ఏప్రిల్లో, అంబవాడేకర్ మహారాష్ట్ర దళిత పాంథర్స్ నుండి ప్రేరణ పొందిన దళిత పాంథర్ (యు. పి. బ్రాంచ్) ను స్థాపించారు. ఈ కార్యక్రమం విశ్వ హిందూ పరిషత్ నుండి తీవ్ర విమర్శలను, వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంది, దీనిని నిషేధించారు.

లక్నో జిల్లాలో బౌద్ధుల సంఖ్య 1951లో 73 నుండి 2001లో 4327కి పెరిగింది. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఉత్తర ప్రదేశ్లోని బౌద్ధ జనాభాలో దాదాపు 70% మంది షెడ్యూల్డ్ కులాల నేపథ్యం నుండి ఉన్నారు.

2002లో, సిక్కు మత నేపథ్యం ఉన్న ప్రముఖ రాజకీయ నాయకుడైన కాన్షీ రామ్ , అంబేడ్కర్ మతమార్పిడి  యాభైవ వార్షికోత్సవం అయిన 14 అక్టోబర్ 2006న బౌద్ధమతంలోకి మారాలనే తన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించారు. అదే సమయంలో తన 20,000,000 మంది మద్దతుదారులు కూడా మతమార్పిడి చెందాలని ఆయన ఉద్దేశించారు.  ఈ ప్రణాళిక ప్రాముఖ్యతలో ఒక భాగం ఏమిటంటే, రామ్ అనుచరులలో అంటరానివారే కాకుండా, వివిధ కులాలకు చెందిన వ్యక్తులు కూడా ఉన్నారు, వీరు బౌద్ధమతానికి మద్దతును గణనీయంగా విస్తరించగలరు. కానీ, ఆయన 9 అక్టోబర్ 2006న దీర్ఘకాలిక అనారోగ్యంతో మరణించారు; బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయనకు అంత్యక్రియలు జరిపారు. 

### మహారాష్ట్ర
జపాన్‌లో జన్మించిన సురాయ్ సాసాయ్ భారతదేశంలో ఒక ముఖ్యమైన బౌద్ధ నాయకుడిగా అవతరించారు. ససాయ్ 1966లో భారతదేశానికి వచ్చి, రాజ్గిర్ వద్ద శాంతి పగోడాకు సహాయం చేసిన నికిడాట్సు ఫుజీని కలిశారు. అయితే, అతను ఫుజీతో విభేదించి ఇంటికి వెళ్ళాడు, కానీ, తన సొంత ఖాతాలో, ఒక కలతో ఆపివేయబడ్డాడు, అందులో నాగార్జున పోలి ఉన్న ఒక వ్యక్తి కనిపించి, "నాగ్‌పూర్‌కు వెళ్ళు" అని చెప్పాడు. నాగ్‌పూర్‌లో 1956లో అంబేద్కర్ మతమార్పిడి వేడుకను నిర్వహించిన వ్యక్తి వామనరావు గోడ్బోలేను ఆయన కలిశారు. గాడ్బోలే ఇంట్లో అంబేద్కర్ ఫోటోను చూసినప్పుడు, తన కలలో అంబేద్కర్ కనిపించాడని గ్రహించానని ససాయీ పేర్కొన్నాడు. మొదట నాగ్పూర్ ప్రజలు సురాయ్ సాసాయిని చాలా వింతగా భావించారు. అప్పుడు ఆయన వారిని "జై భీమ్" (అంబేద్కర్ కు విజయం) తో పలకరించడం, విహారాలను నిర్మించడం ప్రారంభించారు. 1987లో ఆయన తన వీసా ఎక్కువ కాలం గడిపారని ఆరోపిస్తూ ఆయనను బహిష్కరించాలని కోర్టు వేసిన కేసును కొట్టివేసి, ఆయనకు భారత పౌరసత్వం మంజూరు చేయబడింది. బోధ్ గయలోని మహాబోధి ఆలయాన్ని హిందూ నియంత్రణ నుండి విముక్తి చేసే ప్రచారంలో సాసాయ్  భంటే ఆనంద్ ఆగ్రా ఇద్దరు ప్రధాన నాయకులు.

మహారాష్ట్రలో ఉద్భవించిన, కానీ ఉత్తర ప్రదేశ్లో కూడా చురుకుగా ఉన్న ఒక ఉద్యమం, నియో బౌద్ధులు నివసించే కొన్ని ఇతర ప్రాంతాలలో విస్తరించి ఉంది, త్రిరత్న బౌద్ధ మహాసంఘ (గతంలో త్రిలోక్య బౌద్ధ మహాసంఘ సహాయక గణ కోసం టిబిఎంఎస్జి అని పిలువబడేది). ఇది యూకేకి చెందిన త్రిరత్న బౌద్ధ సమాజం  భారతీయ విభాగం, దీనిని సంఘరాక్షిత స్థాపించారు. 1950లలో అంబేద్కర్తో సంగ్రక్షితకు ఉన్న చెల్లాచెదురుగా ఉన్న సంబంధాలలో దీని మూలాలు ఉన్నాయి. అప్పటికి భిక్షువు అయిన సంఘరక్షిత 1956 నుండి 1963లో ఆయన యుకెకు బయలుదేరే వరకు మతమార్పిడి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.

అతని కొత్త క్రైస్తవ ఉద్యమం పశ్చిమ దేశాలలో తగినంతగా పుంజుకున్నప్పుడు, భారతీయ బౌద్ధమతాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేయడానికి సంఘరక్షిత భారతదేశం, యూకేలోని అంబేద్కరైట్లతో కలిసి పనిచేశారు. 1970ల చివరలో యూకేనుండి ధర్మాచారి లోకమిత్ర సందర్శించిన తరువాత, మద్దతుదారులు రెండు వైపుల విధానాన్ని అభివృద్ధి చేశారుః బహుజన్ హితాజ్ (బహుజన్ హితాయ్ ట్రస్ట్ అని కూడా పిలుస్తారు, ప్రధానంగా సాధారణ ప్రజల నుండి బ్రిటిష్ బౌద్ధ-ప్రేరేపిత కరుణ ట్రస్ట్ (యూకే), ప్రత్యక్ష ధర్మ పని ద్వారా స్పాన్సర్ చేయబడింది. ప్రస్తుతం ఈ ఉద్యమంలో కనీసం 20 ప్రధాన ప్రాంతాలలో విహారాలు, సమూహాలు, కొన్ని తిరోగమన కేంద్రాలు, వందలాది భారతీయ ధర్మచారిలు ధర్మచారణిలు ఉన్నాయి.

ఉద్యమం సామాజిక, ధర్మ పనులకు నిధులు పాశ్చాత్య దేశాలు తైవాన్ సహా విదేశాల నుండి వచ్చాయి. విదేశీ నిధులతో నడిచే కొన్ని సంస్థలలో త్రిలోక్య బౌద్ధ మహాసంఘ సహాయక గణ  త్రిరత్న (యూరప్, ఇండియా) ఉన్నాయి. త్రిరత్నకు హంగరీలోని 'అంబేద్కరైట్' బౌద్ధ రోమానీలతో సంబంధాలు ఉన్నాయి.

## మూలాలు

వర్గం:బౌద్ధ మతము
వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర