ఉదయగిరి గుహలు

**ఉదయగిరి గుహలు** మధ్యప్రదేశ్ లోని విదిషాలో ఉన్న 21 రాతి గుహలు. ఇందులో సా.శ 3 నుంచి 5 వ శతాబ్దాలకు చెందిన, హిందూ ప్రధాన దైవాలైన విష్ణువు, శివుడి విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇవి అత్యంత పురాతన కాలం నుండి నిలిచిఉన్న హిందూ దేవాలయాలు, ప్రతిమాశాస్త్రాలకు నిలయాలు.

## స్థలం

[thumb| బెస్నగర్, [విదిశ|విదిష, సాంచి, హెలియోడోరస్ స్తంభం లకు సంబంధంలో ఉదయగిరి గుహల స్థానం.]]
ఉదయగిరి గుహలు బెట్వా నదికి సమీపంలో, దాని ఉపనది అయిన బేస్ నది ఒడ్డున ఉన్న రెండు కొండలలో ఉన్నాయి.  ఇవి 350 అడుగుల ఎత్తున, ఆగ్నేయం నుండి వాయవ్యం దిశగా దాదాపు 2.5 కిలోమీటర్ల పొడవున విస్తరించిన కొండలు. ఈ కొండలు రాతితో కూడుకుని, ఈ ప్రాంతంలో సాధారణంగా కనిపించే తెల్ల ఇసుకరాయి పొరలతో ఉంటాయి. అవి విదిష పట్టణానికి పశ్చిమాన సుమారు 6 కిలోమీటర్ల దూరంలో, ప్రాచీన బౌద్ధ స్థలమైన సాంచీకి ఈశాన్యంగా దాదాపు 11 కిలోమీటర్ల దూరంలోను, భోపాల్‌కు ఈశాన్యంగా 60 కిలోమీటర్ల దూరంలోనూ ఉంది. రాష్ట్ర రాజధాని భోపాల్‌ నుండి ఇక్కడి రహదారి సౌకర్యం ఉంది. సమీపం లోని ప్రధాన రైల్వే స్టేషను, విమానాశ్రయాలు భోపాల్ లో ఉన్నాయి. 

ఉదయగిరి, కర్కట రేఖకు కొంచెం ఉత్తరాన ఉంది. అయితే, ఒక సహస్రాబ్ది క్రితం అది సరిగ్గా కర్కటరేఖ పైననే ఉండేది. ఆనాటి ఉదయగిరి నివాసులు వేసవి అయనాంతం రోజున సూర్యుడిని నేరుగా నడినెత్తిన చూసి ఉంటారు. హిందువులకు ఇది పవిత్రమైన ప్రదేశం అవడానికి ఇది ఒక కారణమై ఉండవచ్చు.

## చరిత్ర

 

ఉదయగిరి గుహల ప్రదేశం చంద్రగుప్త విక్రమాదిత్యుడి పాలనలో ఉండేది. అతను గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని సుమారు సా.శ. 380-414 మధ్య పరిపాలించాడని పండితులు విస్తృతంగా అంగీకరిస్తున్నారు. ఉదయగిరి గుహలు 4వ శతాబ్దపు చివరి దశాబ్దాలలో సృష్టించబడి, సా.శ. 401 లో సంప్రోక్షించబడ్డాయి. దీనికి మూడు శాసనాల ఆధారాలున్నాయి. అవి: 

* సంప్రోక్షణ తరువాత 6వ గుహలో ఓ వైష్ణవ మంత్రి వేయించిన సంస్కృత శాసనంలో రెండవ చంద్రగుప్తుడి గురించి, "సంవత్సరం 82" (గుప్తుల కాలపు  క్యాలెండరు ప్రకారం. ఇది సుమారు సా.శ. 401 కి సమానం) గురించీ ప్రస్తావన ఉంది. దీనిని "చంద్రగుప్త గుహలోని శాసనం" అనీ, "ఉదయగిరి చంద్రగుప్త శాసనం" అనీ అంటారు
* 7వ గుహ వెనుక గోడపై ఉన్న ఒక శైవ భక్తుడి సంస్కృత శాసనం. దీనిలో తేదీ ప్రస్తావన లేదు గానీ అందులోని సమాచారాన్ని బట్టి అది కూడా 5వ శతాబ్దానికి చెందినదని తెలుస్తోంది.
* సా.శ. 425 లో 20వ గుహలో ఓ జైన భక్తుడు వేయించిన సంస్కృత శాసనం. దీనిని "ఉదయగిరి కుమారగుప్త శాసనం" అని అంటారు.

[thumb| ఉదయగిరి గుహలలో (గుహ 5 లో), సుమారు సా.శ. 400 నాటి [వరాహావతారము|వరాహావతారానికి మొక్కుతున్న రెండవ చంద్రగుప్తుని శిల్పం. ]]
ఈ శాసనాలు మాత్రమే కాదు, ఉదయగిరి ప్రదేశంలోను, సమీపంలోని ఇతర చోట్లా రాజాధికారుల గురించీ, చంద్రగుప్తుడి గురించీ ప్రస్తావించే అనేక రాతి శాసనాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఆ తరువాతి శతాబ్దాల నాటి శాసనాలు కూడా ఈ ప్రదేశంలో ఉన్నాయి. ఇవి చారిత్రక సంఘటనలు, మత విశ్వాసాలు, భారతీయ లిపి అభివృద్ధికి గట్టి ఆధారాలుగా నిలుస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు, 19 వ గుహ ప్రవేశద్వారం వద్ద ఎడమ స్తంభంపై లభించిన విక్రమ శకం 1093 (సా.శ. 1037) నాటి సంస్కృత శాసనం *విష్ణుపాద* అనే పదాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, ఆ ఆలయాన్ని చంద్రగుప్తుడు నిర్మించాడని చెబుతుంది. ఆ శాసనం నాగరి లిపిలో ఉంది. ఈ ప్రాంతంలోని అనేక తొలి శాసనాలు శంఖ లిపిలో ఉన్నాయి. ఈ లిపిని సర్వామోదనీయమైన రీతిలో ఇంకా అర్థంచేసుకోలేదు. 

20వ శతాబ్దపు విదిష ప్రాకారానికి, ఉదయగిరికి మధ్య ఉన్న మట్టిదిబ్బలపై జరిపిన పురావస్తు త్రవ్వకాలలో, పురాతన కాలంలో ఉదయగిరి, విదిషలు ఒకదానికొకటి అనుబంధంగా ఉన్న మానవ నివాస ప్రాంతంగా ఉండేవని సూచించే ఆధారాలు లభించాయి. ఉదయగిరి కొండలు రెండు నదుల సంగమ స్థలానికి సమీపంలో ఉన్న విదిష శివారు ప్రాంతంగా ఉండేవి  కాళిదాసు గ్రంథం *మేఘదూతంలో* ఉదయగిరి గుహలను విదిశా నగరపు ఉన్నత వర్గాల వారి విహార స్థలంగా వర్ణించాడు.

5వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్యకాలంలో, ఉదయగిరి ప్రదేశం హిందూ యాత్రికులకు పవిత్ర యాత్రా స్థలంగా నిలిచింది. అనేక శాసనాలలో దీనికి ఆధారాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు, 9వ 12వ శతాబ్దాల మధ్య ఉన్న కొన్ని శాసనాల్లో ఇక్కడి ఆలయానికి భూమిని సమర్పించిన ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. ఈ శాసనాల్లో ప్రసిద్ధ రాజుల గురించిన ప్రస్తావనలు లేవు. ఈ శాసనాల్లో కొన్ని ప్రాంతీయ అధిపతులుగా ఉన్న వ్యక్తులు వేయించినవి. మరికొన్ని, ఏ గుర్తింపూ లేణి సాధారణ ప్రజలు వేయించినవిగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఒక సంస్కృత శాసనంలో సా.శ 1179 నాటి దామోదర అనే యాత్రికుడు ఆలయానికి ఇచ్చిన విరాళం గురించి ఉంది

### ఢిల్లీ ఇనుప స్తంభం
ఢిల్లీలోని కుతుబ్ మినార్ స్థలంలో కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం ప్రాంగణంలో ఉన్న ఇనుప స్తంభం మొదట ఉదయగిరిలో ఉండేదని కొంతమంది చరిత్రకారులు చెప్పారు. ఢిల్లీ స్తంభాన్ని భారతదేశంలోని మరొక సుదూర ప్రదేశం నుండి ఢిల్లీకి తీసుకువచ్చినట్లు చాలా మంది పండితులు అంగీకరించేదే. అయితే అది ఏ స్థలం, అది ఎప్పుడూ తెచ్చారు అనే విషయంపై ఏకాభిప్రాయం లేదు. ఉదయగిరి దీనికి మూలస్థానం అనే ప్రతిపాదన నిజమైతే, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యాలు ఈ ప్రాంతంపై దండయాత్ర చేసినప్పుడు గానీ, లేదా 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బహుశా ఇల్తుట్మిష్ అనే సుల్తాను గానీ ఈ స్థలాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని, కళాఖండాలు నాశనం చేయడం, తొలగించడం చేసారని అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఢిల్లీ స్థంభపు రూపకల్పన, శైలి, ఉదయగిరి-విదిష ప్రాంతంలో లభించిన స్తంభాల శైలిని పోలి ఉంటాయి. గుప్తుల కాలం నాటి నాణేలపై లభించిన చిత్రాలతో ఇవి పోలి ఉంటాయి. ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ముస్లిం ఆస్థాన చరిత్రకారులు చెప్పిన కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాంకు సంబంధించిన దండయాత్రలలో ఢిల్లీకి తీసుకువచ్చారని చెప్పేవాటికి గానీ, ఇతర ప్రత్యామ్నాయ ప్రదేశాలకు చెందినదని చెప్పేందుకు గానీ ఆధారాలేమీ లేవు. స్తంభంపై బ్రాహ్మి లిపిలో చంద్రగుప్తునికి విష్ణువు పట్ల ఉన్న భక్తిని ప్రస్తావించే సంస్కృత శాసనం ఉంది. పైగా దీనిని విష్ణుపాదగిరిలో ప్రతిష్టించారని ఆ శాసనంలో ఉంది. ఇలాంటి అనేక ఆధారాలను బట్టి ఈ స్థంభం ఉదయగిరికి చెందినదే అనే సిద్ధాంతం ఆధారపడింది. ఈ విష్ణుపాదగిరియే సా.శ. 400 కాలం నాటి ఉదయగిరిగా అర్థం చేసుకోవచ్చని కూడా ఈ సిద్ధంతాలు చెబుతున్నాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి

* ఉదయగిరి, ఖండగిరి గుహలు

## గమనికలు

## మూలాలు


వర్గం:గుహలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం