లింబువాన్ చరిత్ర

కుడి|391x391px
**లింబువాన్ చరిత్ర** (నేపాలీ: लिम्बुवानको ईतिहास లింబు: యక్తుంగ్ లాజీ) పొరుగువారితో ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాలతో పాటు, ఎక్కువ కాలం స్వయంప్రతిపత్తితో కూడిన స్వతంత్ర, అర్ధ-స్వతంత్ర పాలనను కలిగి ఉంటుంది. 

పది లింబువాన్ రాజ్యాల రాజులు, వారి మంత్రులతో కుదుర్చుకున్న సమిష్టి గూర్ఖా-లింబువాన్ 1774 ఒప్పందం ద్వారా లింబువాన్ నేపాల్ రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది.

## పూర్వయుగ చరిత్ర
తూర్పు నేపాల్‌లోని మొదటి నివాసాలు కొండలలో యక్తుంగ్, తెరాయ్లో ధిమాల్, మేచెస్, కోచెస్. శాశ్వతంగా నివసించి లింబువాన్‌ను తమ ఇల్లుగా పిలుచుకున్న ప్రజలు యక్తుంగ్ ప్రజలు, వీరిని తరువాత మిగతా వారు లింబు ప్రజలు అని పిలిచారు. వారు లింబు భాషను మాట్లాడేవారు, వారి పూర్వీకుల సంస్కృతి / సంప్రదాయాలైన యుమా సమ్మంగ్‌ను పాటించేవారు.

## భౌయిపుతహాంగ్ రాజవంశం

**లింబువాన్ రాజు భౌయిపుతహాంగ్** - లింబువాన్ మొదటి స్వతంత్ర రాజు (సుమారు క్రీ.పూ. 580)

క్రీ.పూ. 580 ప్రాంతంలో సెంట్రల్ నేపాల్‌లో జితేదస్తి రాజు ఏడవ కిరాంత్ రాజు అయ్యాడు. ప్రస్తుత లింబువాన్ ప్రాంతంలో జితేదస్తి రాజు ఆధ్వర్యంలోని కిరాంత్ నాయకులు అతనికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి, అతనిని తమ అధిపతిగా చూడటం మానేశారు. ఆ కాలంలో కిరాంత్ నాయకులందరూ ద్రవ్య కప్పం చెల్లించేవారు, ఖట్మండు లోయ కిరాంత్ రాజులకు సైనిక సేవలను అందించేవారు. ఈ వ్యవస్థ మధ్యయుగ ఐరోపాలోని భూస్వామ్య వ్యవస్థను పోలి ఉంటుంది. తిరుగుబాట్ల తరువాత, తూర్పు లింబువాన్ యక్తుంగ్ నాయకులు భౌయిపుతహాంగ్‌ను తమ కొత్త రాజుగా (హ్యాంగ్) ఎన్నుకున్నారు. భౌయిపుతహాంగ్ రాజు ఫెడాప్‌లో తన రాజధానిని నిర్మించాడు, ప్రస్తుత నేపాల్‌తో కూడిన తూర్పు లింబువాన్‌ను పరిపాలించాడు.

మధ్య నేపాల్‌ను కిరాంత్ రాజవంశానికి చెందిన రాజులు పరిపాలించగా, తూర్పు నేపాల్‌లోని లింబువాన్‌ను యక్తుంగ్ రాజవంశ రాజులు పాలించారు. భౌయిపుతహాంగ్ రాజు లింబువాన్, నేపాల్ తూర్పు ప్రాంతాలలో ప్రసిద్ధి చెందాడు, అయితే జితేదస్తి రాజు ఖట్మండు లోయలో సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు.

**పర్బతఖాంగ్ రాజు / లింబువాన్ (సుమారు క్రీ.పూ. 317)**

భౌయిపుతహాంగ్ రాజు వారసుడైన పర్బతఖాంగ్ రాజు జీతేహాంగ్ రాజు కుమారుడు, క్రీ.పూ. 317 ప్రాంతంలో లింబువాన్‌ను పాలించాడు. ఆ కాలంలో పర్బతఖాంగ్ రాజు హిమాలయ లింబువాన్ ప్రాంతానికి, ప్రస్తుత నేపాల్‌కు అత్యంత శక్తివంతమైన రాజు. పర్బతక్ రాజు మగధకు చెందిన చంద్రగుప్త మౌర్యునితో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు, నంద రాజ్యంలో అతని సైనిక దండయాత్రలలో అతనికి సహాయం చేశాడు. అతని తండ్రి జీతేహాంగ్ రాజు పాలనలో, అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ భారతదేశంపై దండెత్తి, పంజాబ్, సింధ్లో తన సాత్రప్‌లను స్థాపించాడు. పర్బతఖాంగ్ రాజు చంద్రగుప్త మౌర్యుడికి గ్రీకు సాత్రప్ సెల్యూకస్ (మిలిటరీ గవర్నర్) ను పంజాబ్, సింధ్ నుండి తరిమికొట్టడంలో సహాయం చేశాడు. పర్బతక్ రాజు చంద్రగుప్తుడికి చేసిన సహాయానికి గాను, అతను ఉత్తర బీహార్‌లోని భూములను పర్బతఖాంగ్ రాజుకు ఇచ్చాడు, ఆ కాలంలో చాలా మంది కిరాంత్ ప్రజలు ఉత్తర బీహార్‌కు వలస వచ్చారు. వారు మాధేసియా కిరాంత్ ప్రజలుగా పిలువబడ్డారు, మగధ (మహాజనపదం)|మగధ]] చరిత్రకారులు కూడా పర్బతఖాంగ్ రాజును మౌర్య సామ్రాజ్యానికి మిత్రుడిగా పేర్కొన్నారు.

**సంయుఖాంగ్ రాజు లింబువాన్ / తూర్పు నేపాల్ (సుమారు క్రీ.పూ. 125)**

పర్బతఖాంగ్ రాజు ఏడు తరాల తర్వాత, సంయుఖాంగ్ రాజు లింబువాన్ / తూర్పు నేపాల్ సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు. అతను మాధేసియా కిరాంత్ ప్రజల వారసులలో ప్రాచుర్యం పొందలేదు (పర్బతఖాంగ్ రాజు కాలంలో బీహార్‌లో నివసించిన వారి వారసులు). బజ్డియోహాంగ్ నాయకత్వంలో, ప్రజలు సంయుఖాంగ్ రాజుపై తిరుగుబాటు చేసి అతనిని పడగొట్టారు. యక్తుంగ్ నాయకులు బజ్డియోహాంగ్‌ను లింబువాన్ కొత్త రాజుగా (హ్యాంగ్) ఎన్నుకున్నారు.

## బజ్డియోహాంగ్ రాజవంశం
**లింబువాన్ బజ్డియోహాంగ్ రాజు (సుమారు క్రీ.పూ. 125 ఆన్)**

లింబువాన్ ప్రాంత యక్తుంగ్ ప్రజల విప్లవం తర్వాత, ఆ ప్రాంత యక్తుంగ్ నాయకులు తిరుగుబాటు నాయకుడు బజ్డియోహాంగ్‌ను తమ రాజుగా (హ్యాంగ్) ఎన్నుకున్నారు. అతను లిబాంగ్ వద్ద తన రాజధానిని ఏర్పాటు చేసి తన స్వంత రాజవంశాన్ని ప్రారంభించాడు. అతని తరువాత అతని రాజవంశానికి చెందిన పన్నెండు మంది రాజులు (హ్యాంగ్స్) వచ్చారు:

* **సాంఖదేయో హ్యాంగ్ I రాజు**
* **సాంఖదేయో హ్యాంగ్ II రాజు**
* **దేవపౌర్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **భిచుక్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **ఘాంగ్టుక్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **సోతుంహాంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **లిమడుంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **లిజేహ్యాంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **మపున్హాంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **దెందేహాంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**
* **కుండుంగ్జాపా హ్యాంగ్ రాజు**
* **కుండుంగ్జాపా హ్యాంగ్ రాజు, లింబువాన్**

బజ్డియోహాంగ్ రాజవంశం చివరి రాజుకు ముగ్గురు కుమారులు: ముంధుంగే హ్యాంగ్, సాధుంగే హ్యాంగ్, కేన్ హ్యాంగ్, కోచు హ్యాంగ్. కోచు హ్యాంగ్ ఉత్తర బెంగాల్‌కు వలసవెళ్లి, కోచ్పిగురు అనే తన స్వంత రాజ్యాన్ని స్థాపించాడని చెబుతారు, ఇక్కడి నుండే కోచ్ అనే పదం ఉద్భవించింది. కుండుంగ్జాపా రాజు మరణానంతరం, లింబువాన్ గందరగోళం, అరాచకంలో పడింది, ప్రతి నాయకుడు తమ సొంత ప్రాంతాలను స్వతంత్రంగా పరిపాలించారు.

## పది మంది లింబు రాజుల యుగం (క్రీ.శ. 550–1609)
అలా, యక్తుంగ్ నాయకుల ఐక్యత, బలంతో ఉత్తర సరిహద్దును టిబెట్‌లో, దక్షిణ సరిహద్దును బీహార్‌లోని జలాల్‌ఘర్‌లో, తూర్పు సరిహద్దును తీస్తా నది వద్ద, పశ్చిమ సరిహద్దును దుధ్కోషి నది వద్ద నిర్ణయించారు. తరువాత లింబువాన్ సరిహద్దులు పశ్చిమాన అరుణ్ నది వద్ద, తూర్పున కాంచన్‌జంగా పర్వతం, మెచి నది వద్ద నిలిచిపోయాయి.

తిరుగుబాటు నాయకుల సమావేశం విల్లు, బాణం బలంతో గెలుచుకున్నందున కొత్తగా సంపాదించిన దేశానికి లింబువాన్ అని పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించింది (లీ = "విల్లు", అంబు = "సంపాదించు" లింబు భాషలో). వారు లింబువాన్‌ను పది జిల్లాలు లేదా రాజ్యాలుగా విభజించాలని, ప్రతి రాజ్యాన్ని పాలించడానికి పది మంది రాజులను ఉంచాలని నిర్ణయించారు.

పది మంది లింబు పాలకులు, వారి రాజ్యాలు, వారి కోటలు.

* **సమ్లుపి సాంబ హ్యాంగ్** -- తంబార్ రాజు (అతని రాజధాని తంబార్ యియోక్)
* **సిసిజెన్ సిరెంగ్ హ్యాంగ్** -- మేవా, మైవా రాజ్యాల రాజు (అతని రాజధాని మెరింగ్డెన్ యియోక్)
* **తోక్తోక్సో ఆంగ్బో హ్యాంగ్** -- అథ్రాయ రాజు (అతని రాజధాని పోమజోంగ్)
* **తిండోలుంగ్ ఖోయా హ్యాంగ్** -- యాంగ్వారోక్ రాజు (అతని రాజధాని హస్తపోజోంగ్ యియోక్)
* **యే న్గా సో పాపో హ్యాంగ్** -- పంథార్ రాజు (యశోక్, ఫెడిమ్‌లలో అతని రాజధాని)
* **షెంగ్సెంగమ్ ఫెడప్ హ్యాంగ్** -- ఫెడప్ రాజు (పోక్లాబుంగ్ వద్ద అతని రాజధాని)
* **ముంగ్ తాయ్ చి ఎమా హ్యాంగ్** -- ఇలమ్ రాజు (అతని రాజధాని ఫాక్ఫోక్ వద్ద)
* **సోయియోక్ లాధో హ్యాంగ్ ** -- మిక్లుంగ్ (చౌబీస్) రాజు (షాంగూరి యియోక్ వద్ద అతని రాజధాని)
* **తప్పెసో పెరుంగ్ హ్యాంగ్** -- థలా రాజు (థలా యియోక్ వద్ద అతని రాజధాని)
* **తక్లుంగ్ ఖేవా హ్యాంగ్** -- చేథార్ రాజు (యియోక్ వద్ద అతని రాజధాని)

## లింబువాన్ పది మంది రాజులు

**ముంగ్ మౌరోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**

7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, లింబువాన్ (ప్రస్తుత సున్సరి, మోరాంగ్, ఝాపా ప్రాంతం) తెరాయ్ భూములలో ముంగ్ మౌరోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు ప్రాముఖ్యత పొందాడు. అతను విరాట్‌నగర్‌కు తూర్పున ఉన్న ప్రస్తుత రంగేలీలోని అటవీ ప్రాంతాన్ని చాలా వరకు చదును చేసి, అక్కడ ఒక పట్టణాన్ని నిర్మించాడు. ఇలమ్ రాజ్యం, బోధే (చౌబీస్) రాజ్యం ద్వారా లింబువాన్ పది మంది రాజులకు తెరాయ్ భూములపై సార్వభౌమాధికారం ఉన్నందున, వారు సమిష్టి లింబువాన్ దళాన్ని సమీకరించి మౌరోంగ్ రాజును రోంగ్లీ ప్రాంతం నుండి తరిమికొట్టారు.

మౌరోంగ్ టిబెట్‌కు వెళ్లి ఖంపా జోంగ్‌లో ఆశ్రయం పొందాడు, అయినప్పటికీ అతను మొత్తం లింబువాన్‌ను పాలించాలనే ఆశయం కలిగి ఉన్నాడు. లింబువాన్‌ను పది మంది రాజులు పాలిస్తున్నప్పుడు, మౌరోంగ్ రాజు ప్రాముఖ్యత పొందినప్పుడు, టిబెట్‌ను త్స్రాంగ్ త్సెన్ గెంపో రాజు పాలించాడు. మౌరోంగ్ టిబెటన్ రాజు త్స్రాంగ్ త్సెన్ గెంపోతో పొత్తు పెట్టుకోవడానికి వెళ్ళాడు, అతనికి సహాయం చేయడానికి ఖంపా జోంగ్ భుటియా తెగలను నిర్వహించాడు, ఉత్తరం నుండి లింబువాన్‌పై దాడి చేయడానికి ప్లాన్ చేశాడు. మౌరోంగ్ రాజు లింబువాన్‌పై దాడి చేశాడు, లింబువాన్ పది మంది రాజులు తమ బలగాలను తీసుకువచ్చి హిమాలయాలలోని హతియా, వాలుంగ్‌చుంగ్, టాప్కీ పాస్‌ల గుండా నిర్ణయాత్మక యుద్ధం చేశారు. లింబువాన్ పది మంది రాజులు ఓడిపోయారు, మౌరోంగ్ రాజు లింబువాన్‌కు అధిపతిగా ఎదిగాడు. లింబువాన్ పది మంది రాజులు ఇప్పటికీ ముంగ్ మౌరోంగ్ రాజుకు లోబడి తమ అసలు ప్రదేశాలను పాలించడం కొనసాగించారు.

మౌరోంగ్ రాజు యక్తుంగ్ ప్రజల మధ్య "నంబన్" అనే పండుగను ప్రారంభించాడు, ఇక్కడ ప్రజలు ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ చివరి వారంలో పంటను సేకరించడం జరుపుకుంటారు.

మౌరోంగ్ రాజుకు మగ వారసుడు లేడు, కాబట్టి అతను మరణించినప్పుడు అతని మంత్రులలో ఒకరు అధికారం చేపట్టి మోక్వాన్‌హాంగ్ రాజు అయ్యాడు. కొద్ది కాలం తర్వాత ఉబా హ్యాంగ్ రాజు లింబువాన్ ప్రాంతంలో ప్రాముఖ్యత పొందాడు.

## లాసాహాంగ్ రాజవంశం యుగం

**ఉబా హ్యాంగ్ రాజు** (సా.శ. 849–865 పాలన)

మౌరోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు మరణం తర్వాత, లింబువాన్ ప్రాంతంలో ఉబా హ్యాంగ్ శక్తివంతమైన, ప్రసిద్ధ వ్యక్తిగా మారాడు. అతను మోక్వాన్సన్ హ్యాంగ్ రాజు ఆధ్వర్యంలో ఉన్న లింబువాన్ ప్రాంతాన్ని లొంగదీసుకుని రాజు (హ్యాంగ్) అయ్యాడు. అతను యక్తుంగ్ ప్రజలలో కొత్త విశ్వాసాన్ని ప్రవేశపెట్టడం, ముంధుమ్ మతంలో మార్పులు తీసుకురావడానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. తగెరా నింగ్వాఫుమాంగ్ గొప్ప ఆత్మను పూలు, పండ్లతో పూజించాలని, అయితే రక్తబలితో కాదని అతను తన ప్రజలకు నేర్పాడు.

అతను ఇలమ్‌లో చెంపోజోంగ్ కోట, ప్యాలెస్‌ను నిర్మించాడు. లింబు పూర్వీకుల దేవత యుమా సమ్మంగ్, సర్వోన్నత దేవుడు తగెరా నింగ్వాఫుమాంగ్ గౌరవార్థం ప్రతి మూడేళ్లకోసారి నిర్వహించే టోంగ్ సమ్ టోంగ్ నామ్ పండుగను అతను ప్రవేశపెట్టాడు. ఈ టోంగ్ సమ్ టోంగ్ నామ్ పండుగ ఇప్పటికీ నేపాల్‌లోని పంచ్తార్ జిల్లాలో జరుగుతుంది, దీనిని నేపాలీ భాషలో త్రిశాల పూజ అని పిలుస్తారు.
 
**మబో హ్యాంగ్ రాజు** (సా.శ. 865–880 పాలన)

లింబువాన్‌లో మబో హ్యాంగ్ రాజు తన తండ్రి ఉబా హ్యాంగ్ రాజు తర్వాత వచ్చాడు. అతను థక్తక్కుం మబో హ్యాంగ్ బిరుదుతో 15 సంవత్సరాలు లింబువాన్‌ను పాలించాడు. అతను లింబువాన్‌లో బాగా గౌరవించబడ్డాడు, ప్రసిద్ది చెందాడు, చాలా మంది అతను దేవుడి పునర్జన్మ అని కూడా నమ్మారు. అతను తన రాజధానిని ఇలమ్‌లోని చెంపో జోంగ్ నుండి పంచ్తార్‌లోని యసోక్ జోంగ్‌కు మార్చాడు.

**ముడా హ్యాంగ్ రాజు**

మబో హ్యాంగ్ మరణానంతరం అతని కుమారుడు ముడా హ్యాంగ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, కానీ అతను బలహీనమైన రాజు, అతని తండ్రి, తాత వలె కాకుండా అతను పది లింబువాన్ పాలకులందరినీ లొంగదీసుకోలేకపోయాడు. లింబువాన్ పది మంది పాలకులు తమ సొంత జిల్లాల్లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నారు, స్వతంత్రంగా పాలించడం ప్రారంభించారు. పాలకులతో పాటు వంశ నాయకులు లింబువాన్‌పై తమ ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడానికి ప్రయత్నించడంతో లింబువాన్‌లో అరాచకం, గందరగోళం ఏర్పడింది. ఆ విధంగా లింబువాన్ విచ్ఛిన్నమైంది, లాసా రాజవంశ రాజులు కేవలం పంచ్తార్ ప్రాంతం, దక్షిణ లింబువాన్‌కు మాత్రమే రాజులుగా మిగిలిపోయారు.

**వెడో హ్యాంగ్ రాజు**

లింబువాన్ గందరగోళం, ఏకీకరణలో, ముడా హ్యాంగ్ రాజు తరువాత అతని కుమారుడు వెడో హ్యాంగ్ వచ్చాడు. అతను పంథార్‌లోని హెల్లాంగ్ ప్యాలెస్ నుండి పరిపాలించాడు. పంచ్తార్ జిల్లాలో ముడా హ్యాంగ్ రాజు నెంబాంగ్ హ్యాంగ్ చీఫ్‌తో పోరాడుతున్నాడు, అదే చీఫ్ వెడో హ్యాంగ్ రాజుతో కూడా పోరాడాడు. నెంబాంగ్ హ్యాంగ్ చీఫ్ ఓడిపోవడంలో విఫలమైనప్పుడు, అతను వెడో హ్యాంగ్ రాజు హత్యకు కుట్ర పన్నాడు, అతను తన సోదరి దలిమాను హెల్లాంగ్ ప్యాలెస్‌కు దగ్గరగా ఉండటానికి వెడో హ్యాంగ్ రాజుకు ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. వెడో హ్యాంగ్ రాజు నిద్రిస్తుండగా అతని శత్రువులచే హత్య చేయబడ్డాడు. నెంబాంగ్ చీఫ్ సోదరి రాణి దలిమా, హత్య జరిగే సమయానికి వెడో రాజు బిడ్డతో గర్భవతిగా ఉంది. పాతోంగ్ హ్యాంగ్ చీఫ్ ప్రస్తుత పంచ్తార్ ప్రాంతాన్ని పాలిస్తున్న హెల్లాంగ్ ప్యాలెస్ సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు. రాణి దలిమా హెల్లాంగ్ ప్యాలెస్‌ను విడిచిపెట్టి ఇలమ్‌లోని చెంపోజోంగ్ ప్యాలెస్‌లో నివసించడానికి వెళ్ళింది. చెంపోజోంగ్ ప్యాలెస్ లాసాహాంగ్ రాజవంశ రాజుల పూర్వీకుల ఇల్లు, దీనిని ఉబా హ్యాంగ్ రాజు నిర్మించాడు.

**చెంజోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు**

లాసా రాజవంశం ఐదవ రాజు చెంజోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు. అతను ఇలమ్‌లోని చెంపోజోంగ్ ప్యాలెస్‌లో జన్మించాడు, అక్కడ అతని తల్లి నివసిస్తోంది. అతను పుట్టినప్పుడు పాతోంగ్ హ్యాంగ్ చీఫ్ మనుషులు వచ్చి అతనిని చంపేస్తారని భయపడి అతని తల్లి అతనికి అమ్మాయిలా దుస్తులు ధరించి మారువేషం వేసింది. అతని నిజమైన గుర్తింపు తెలిస్తే అతని తండ్రి శత్రువు అతనిని నాశనం చేస్తాడని ఆమె అతనికి చెప్పింది. అతను అమ్మాయి మారువేషంలో తెలివైన, బలమైన వ్యక్తిగా ఎదిగాడు. అతని తల్లి ఉత్తర లింబువాన్‌లోని అతని దివంగత తండ్రి అనుచరుల గురించి అతనికి చెప్పడంతో, అతను అక్కడికి చేరుకుని నాయకులతో పొత్తులు పెట్టుకున్నాడు. హెల్లాంగ్ ప్యాలెస్‌లో జిల్లా నాయకులలో ఒకరి వివాహాన్ని అందరూ జరుపుకుంటున్నప్పుడు అతను ఆకస్మిక దాడి చేశాడు. హెల్లాంగ్ ప్యాలెస్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, అతను అక్కడ ఉన్న వారందరికీ తన గుర్తింపును వెల్లడించాడు, వారు అతనిని నిజమైన పాలకుడిగా, దివంగత వెడో హ్యాంగ్ రాజు వారసుడిగా అంగీకరించారు. అతనికి అసలు పేరు లేకపోవడం, చెంపోజోంగ్ పాత ప్యాలెస్‌లో జన్మించినందున, సమావేశమైన నాయకులు అతనికి చెంజోంగ్ హ్యాంగ్ అని పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించుకున్నారు, అదే అతని పేరుగా మారింది. అతను మరోసారి మొత్తం లింబువాన్‌ను ఏకం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు, ప్రస్తుత పంచ్తార్, ఇలామ్, ధంకుటా, సున్సరి, మోరాంగ్, ఝాపా నుండి విస్తరించడంలో సఫలమయ్యాడు. ఆ రోజుల్లో మోరాంగ్ సున్సరి, మోరాంగ్, ఝాపా దిగువ తెరాయ్ భూములతో కూడి ఉండగా, ఉత్తర లింబువాన్ ఇంకా ముక్కలుగానే ఉంది.

## సిరిజుంగా హ్యాంగ్ రాజు యుగం (880–915)

ఉబా హ్యాంగ్ రాజు కాలంలో లింబువాన్‌లోని యాంగ్వారోక్ రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన గలిజుంగా హ్యాంగ్ రాజు; ఆ కాలంలో ఉబాహాంగ్ గలిజుంగా అధిపతి. ముడా హ్యాంగ్ రాజు బలహీనపడి లింబువాన్‌పై నియంత్రణ కోల్పోవడం ప్రారంభించడంతో, గలిజుంగ్ రాజు మనవడు, సిరిజుంగా ఉత్తర లింబువాన్ ప్రాంతంలో అధికారంలోకి వచ్చాడు.

**ఉత్తర లింబువాన్ ఏకీకరణ**

ముడా హ్యాంగ్ రాజు అరాచక కాలంలో, సిరిజుంగా రాజు తన నియంత్రణలో ఉన్న యక్తుంగ్ నాయకులందరినీ లొంగదీసుకునేంత శక్తివంతమైనవాడయ్యాడు.

**ప్రసిద్ధ సిరిజుంగా కోటలు**

సిరిజుంగ్ రాజు తేరథుమ్ జిల్లాలోని ప్రస్తుత సిర్జుంగ్, సంఖువాసభ జిల్లాలోని చైన్‌పూర్‌లలో రెండు పెద్ద కోటలను నిర్మించాడు. ఈ కోటలకు సిర్జుంగా కోట అని పేరు పెట్టారు, నిర్మాణాల అవశేషాలు నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి.

**సిరిజుంగా రాజు లిపి**

సిరిజుంగా హ్యాంగ్ రాజు యక్తుంగ్‌లకు లింబు లిపిని కనుగొని పరిచయం చేసినందుకు కూడా ప్రసిద్ది చెందాడు, ఇది నేటికీ వాడుకలో ఉంది. ముంధుమ్ లింబు మత గ్రంథమైన ముంధుమ్, ఫోక్టాంగ్లుంగ్మా పర్వత స్థావరానికి తనతో పాటు రమ్మని నిసమ్మంగ్ (లింబు అభ్యాస దేవత) సిరిజుంగా రాజును కోరినట్లు పేర్కొంది. ఆ దేవత అతనిని పర్వతంలోని లోతైన గుహలోకి తీసుకువెళ్లి రాతలతో ఉన్న రాతి పలకను ఇచ్చింది. అక్కడ అతను జ్ఞాన శక్తితో ఆశీర్వదించబడ్డాడు; దేవత అతనికి ఆ భాషను ఎలా చదవాలో, వ్రాయాలో నేర్పింది, తన ప్రజలకు గ్రంథాలను వ్యాప్తి చేయమని చెప్పింది. రాజు తన ప్యాలెస్‌కి తిరిగి వచ్చి, లింబు ప్రజలకు లిపి, జ్ఞానాన్ని బోధించడం ప్రారంభించాడు.

**సిరిజుంగా రాజు కిపట్ భూ వ్యవస్థ**

సిరిజుంగా రాజు తన ప్రసిద్ధ భూ సంస్కరణ చట్టానికి కూడా ప్రసిద్ది చెందాడు. అతను కిపట్ భూ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు, దీని ద్వారా ప్రతి వంశం లేదా గ్రామ నాయకులకు భూములను విభజించాడు, అతని భూమిపై పూర్తి అధికారాన్ని వారికి అప్పగించాడు. నాయకుల అధికారాలు అతని సరిహద్దులకు మించి విస్తరించలేదు, లింబువాన్ రక్షణ కోసం యుద్ధ సమయంలో లింబువాన్ రాజులందరికీ అతని గ్రామం నుండి పూర్తి సైనిక మద్దతు అందించాలని నాయకులు ఆశించారు. కిపట్ వ్యవస్థ ముఖ్య లక్షణాలలో ఒకటి, నాయకుడు లేదా అతని ప్రజలు తమ భూమిని బయటి వ్యక్తులకు లేదా వంశస్థులు కానివారికి విక్రయించడానికి అనుమతించబడరు. వంశస్థులు కానివారు కొంత కాలం పాటు భూమిని అద్దెకు తీసుకోవడానికి మాత్రమే అనుమతించబడ్డారు, శాశ్వత భూ యాజమాన్యాన్ని తీసుకోవలసిన అవసరం లేదు. భూమిని కుమారులు, అవివాహిత కుమార్తెలందరికీ సమానంగా పంచాలి. గ్రామాలను పాలించడంలో అతనికి సహాయం చేయడానికి గ్రామ నాయకులందరికీ చుమ్లుంగ్ అని పిలువబడే నలుగురు సభ్యులతో కూడిన కౌన్సిల్ ఉండాలని కూడా అతను ఆదేశించాడు. నాయకుడు అన్ని వంశం/గ్రామ సమావేశాలు, పండుగలకు అధ్యక్షత వహించాడు. అతని నిర్ణయాలు అంతిమంగా పరిగణించబడేంత అధికారాలు కూడా అతనికి ఉన్నాయి. సిరిజుంగా రాజు కాలం నుండి, లింబువాన్ లింబు ప్రజలు తమ భూములపై ప్రత్యేక కిపట్ హక్కులను అనుభవిస్తున్నారు. కిపట్ భూములను ఎవరూ తీసుకోలేరు, భూములు నిర్దిష్ట వంశానికి చెందినవి. లింబువాన్‌కు చెందిన సిరిజుంగా రాజు రూపొందించిన కిపట్ భూ వ్యవస్థ నేపాల్‌లోని ఇతర కిరాంత్ ప్రాంతాలలో కూడా ప్రజాదరణ పొందింది. కిపట్ భూ వ్యవస్థను కిరాంత్ రాయ్, కిరాంత్ సునువార్, తమాంగ్ ప్రజలు కూడా ఉపయోగించారు. సిరిజుంగా రాజు తర్వాత మహేంద్ర రాజు వరకు లింబువాన్ ప్రాంత పాలకులందరూ తమ పట్టాభిషేకం సమయంలో లేదా వెంటనే లింబువాన్ కిపట్ వ్యవస్థ ప్రత్యేక చట్టాలు, ఆచారాలను సమర్థిస్తామని హామీ ఇచ్చారు.

## సిరిజుంగా రాజు తర్వాత పది మంది రాజుల కాలం

సిరిజుంగా రాజు మరణం తర్వాత, లింబువాన్ మరోసారి లింబువాన్ రాజ్యాలకు చెందిన పది మంది రాజులచే పరిపాలించబడింది; ఈ కాలం 915 నుండి 1584 వరకు కొనసాగింది. 6వ శతాబ్దంలో లింబువాన్ గొప్ప విప్లవం తర్వాత ఏర్పడిన పది రాజ్యాలు అలాగే ఉన్నాయి. ఈ కాలంలో లింబు దేశం, సంస్కృతి, భాష, జాతి ప్రస్తుత స్థితి రూపుదిద్దుకుందని నమ్ముతారు.

ఈ కాలంలో, లింబువాన్ లోతట్టు ప్రాంతాలు (సున్సరి, మోరాంగ్, ఝాపాలకు చెందిన ప్రస్తుత తెరాయ్ భూములు) ముంగ్ మౌరోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు కాలం నుండి సమిష్టిగా మోరాంగ్ అని పిలువబడతాయి, ఇవి తనంతట తానుగా ఒక రాజ్యంగా అభివృద్ధి చెందాయి. 1400 ప్రారంభంలో, మోరాంగ్ కింగ్డమ్ ఇలమ్ రాజ్యం, మిక్లుక్ బోధే (చౌబీస్) రాజ్యం నుండి స్వదేశానికి వచ్చి స్వంతంగా పాలించడం ప్రారంభించింది. మోరాంగ్ రాజ్యం సరిహద్దులు తూర్పున కంకాయ్ నది, పశ్చిమాన కోసి నది, ఉత్తరాన షాంగూరి కోట, దక్షిణాన భారతదేశంలో జలాల్ గర్ వద్ద నిర్ణయించబడ్డాయి. సాంగ్లా ఇంగ్ రాజు 900 సంవత్సరాల తర్వాత లోతట్టు లింబువాన్ రాజ్యమైన మోరాంగ్‌కు మొదటి రాజు అయ్యాడు, అప్పటికి అది తన సొంత రాజును కలిగి ఉంది. అతను లింబువాన్‌కు చెందిన ఇతర రాజులతో పొత్తులు పెట్టుకుని సత్సంబంధాలు కొనసాగించాడు. అతను తన రాజ్యాన్ని వరాటప్పా వద్ద నిర్మించి అక్కడి నుండే పరిపాలించాడు. సాంగ్లా ఇంగ్ రాజు తరువాత అతని కుమారుడు పుంగ్లా ఇంగ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, అతను తరువాత హిందూ మతంలోకి మారి తన పేరును అమర్ రాయ ఇంగ్‌గా మార్చుకున్నాడు.

## సాంగ్లైంగ్ రాజవంశ రాజులు

**సాంగ్లా ఇంగ్ రాజు** (ఇంగ్ రాజవంశం మొదటి రాజు)

**పుంగ్లా ఇంగ్ రాజు** (అమర్ రాయ్ ఇంగ్ అయ్యాడు)

**కీర్తి నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్ రాజు**

**అప్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్ రాజు**

**జరాయ్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్ రాజు**

**ఇంధింగ్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్ రాజు**

**బిజాయ్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్ రాజు**

మోరాంగ్ రాజ్యానికి చెందిన ఇంగ్ రాజవంశం చివరి రాజు బిజాయ్ నారాయణ్ ఫెడాప్ రాజు ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్‌తో మంచి స్నేహాన్ని పెంచుకున్నాడు. ఆ తర్వాత అతను తన పేరు మీద కొత్త పట్టణాన్ని నిర్మించమని బిజాయ్ నారాయణ్‌కు సలహా ఇచ్చాడు, ఆ విధంగా బిజాయ్‌పూర్ పట్టణం స్థిరపడింది. బిజాయ్‌పూర్ పట్టణం, ప్రస్తుత ధారన్ నగరానికి సమీపంలో 1774 వరకు మోరాంగ్ రాజ్యానికి, మొత్తం లింబువాన్‌కు రాజధానిగా మిగిలిపోయింది. ఆ తర్వాత బిజాయ్ నారాయణ్ రాజు ఫెడాప్‌కు చెందిన ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్ రాజును బిజాయ్‌పూర్‌లో ఉండి తన ప్రధానమంత్రిగా మోరాంగ్ రాజ్యాన్ని పాలించడంలో సహాయం చేయమని ఒప్పించాడు. ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్ రాజు ఈ ప్రతిపాదనకు అంగీకరించాడు, అతని ప్రధానమంత్రి పదవి అతని వారసులకు వంశపారంపర్య పదవిగా మారింది. ఈ విధంగా బిజాయ్ నారాయణ్ రాయ్ సాంగ్లైంగ్ రాజు ముర్రే హ్యాంగ్ రాజును తన ప్రధానమంత్రిగా చేసుకున్నాడు, ముర్రే హ్యాంగ్ కుమారుడు బజహాంగ్ రాయ్ ఖేబాంగ్ తన తండ్రి ఆధ్వర్యంలో ఫెడాప్ రాజ్యాన్ని పాలించాడు. బిజాయ్ నారాయణ్ రాజు ముర్రే హ్యాంగ్‌కు రాయ్, “రాజు” అనే బిరుదును కూడా ఇచ్చాడు. అప్పటి నుండి, ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్ రాజు లింబువాన్ మొదటి ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు, లింబువాన్‌కు చెందిన రెండవ రాజు “రాయ్” అనే హిందూ బిరుదును పొందాడు.

కాలక్రమేణా, బిజాయ్ నారాయణ్ రాయ్ సాన్గ్లైంగ్ రాజు, అతని ప్రధానమంత్రి ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్ మధ్య సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. ముర్రే హ్యాంగ్ తన కుమార్తెపై అత్యాచారం చేశాడని రాజు ఆరోపించాడు, అతనికి మరణశిక్ష విధించాడు. మోరాంగ్ రాజు ముర్రే హ్యాంగ్ ద్రోహం చేసిన వార్త విన్న అతని కుమారుడు బజహాంగ్ ఖేబాంగ్ రాజు, మోరాంగ్ రాజును శిక్షించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతను మక్వాన్‌పూర్‌కు వెళ్లి మక్వాన్‌పూర్ రాజు లో హ్యాంగ్ సెన్ సహాయం అడిగాడు. మక్వాన్‌పూర్‌కు చెందిన లోహాంగ్ సెన్ రాజు కిరాంత్ దళం సహాయంతో 1608లో బిజాయ్‌పూర్‌ను జయించాడు. తన తండ్రి మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి వచ్చిన ఫెడాప్ రాజు బజహాంగ్ ఖేబాంగ్ యుద్ధభూమిలో మరణించాడు; అదే సమయంలో, బిజాయ్ నారాయణ్ రాజు కూడా సహజ కారణాలతో మరణించాడు. ఆ తర్వాత మక్వాన్‌పూర్‌కు చెందిన లోహాంగ్ సెన్ రాజు బజహాంగ్ ఖేబాంగ్ కుమారుడు, ముర్రే హ్యాంగ్ మనవడు బిద్యా చంద్ర రాయ్ ఖేబాంగ్‌ను మోరాంగ్ రాజ్యానికి ప్రధానమంత్రిగా నియమించాడు, మోరాంగ్‌ను పాలించడానికి అతనికి స్వయంప్రతిపత్తిని ఇచ్చాడు. లోహాంగ్ సెన్ మక్వాన్‌పూర్‌కు తిరిగి వచ్చాడు, బిద్యా చంద్ర రాయ్ ఖేబాంగ్ రాజు లింబువాన్ నిజమైన రాజుగా గుర్తింపు పొందడానికి లసాకు వెళ్ళాడు. బిద్యా చంద్ర రాజు దలైలామా ముద్రతో పత్రం గుర్తింపును పొందాడు, అతనిని మొత్తం ఫెడాప్, మోరాంగ్‌ పాలకుడిగా గుర్తించాడు. ఇంతలో, మిగిలిన లింబువాన్ రాజ్యాలను వారి స్వంత రాజులు పాలించారు.

## విభజించబడిన లింబువాన్ యుగం (1609–1641)

మోరాంగ్‌కు చెందిన బిజాయ్ నారాయణ్ సాంగ్లైంగ్ రాజు మరణం, తదనంతరం ఫెడాప్ రాజు ప్రతీకార యుద్ధం మొక్వాన్‌పూర్‌కు చెందిన లోహ్యాంగ్ సెన్‌చే మోరాంగ్ కింగ్డమ్ ఆఫ్ లింబువాన్‌ను జయించడానికి దారితీసింది. ఈ సంఘటన విభజించబడిన లింబువాన్ యుగానికి దారితీసింది ఎందుకంటే లింబువాన్ రాష్ట్రాల సంఘం ఉనికిలో లేదు. లింబువాన్ పది రాజ్యాలలో కొన్ని మాత్రమే సెన్ రాజుతో పొత్తులు పెట్టుకుని అతనిని తమ అధిపతిగా చూశాయి. ఇంతలో, 1641లో, ఫుంత్సోగ్ నమ్‌గ్యాల్ రాజు సిక్కిం రాజు అయినప్పుడు, తంబార్ రాజ్యం, యాంగ్వారోక్ రాజ్యం, పంథార్ రాజ్యం, ఇలమ్ రాజ్యాలకు చెందిన స్వతంత్ర లింబు రాజులు సిక్కిమీస్ రాజుతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు, లింబువాన్‌ను సమర్థవంతంగా సగానికి విభజించారు. 1641లో సిక్కింకు చెందిన ఫుంట్సోగ్ నమ్గ్యాల్ రాజు సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పటి నుండి 1741 వరకు, తూర్పు, ఉత్తర లింబువాన్ రాజులు సిక్కిం రాజులతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు.

## తూర్పు, ఉత్తర లింబువాన్‌లో నామ్‌గ్యాల్ రాజవంశం యుగం (1641–1741)

సుమారు 1641 నుండి 1741 వరకు, తంబార్, యాంగ్వారోక్, పంథార్, ఇలమ్ రాజ్యాలకు చెందిన లింబు రాజులు సిక్కిం రాజుతో పొత్తు పెట్టుకుని, అతనిని తమ అధిపతిగా చూశారు.

ఈ సమయంలో లింబువాన్ ఇతర రాజ్యాలు మక్వాన్‌పూర్‌కు చెందిన సెన్ రాజుతో పొత్తు పెట్టుకున్నాయి.

సిక్కింకు చెందిన ఫుంట్సోగ్ నమ్గ్యాల్ రాజు 1670లో మరణించాడు, అతని కుమారుడు టెన్సంగ్ నమ్‌గ్యాల్ రాజు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, అతను ముగ్గురు రాణులను వివాహం చేసుకున్నాడు. చిన్న రాణి లింబువాన్‌కు చెందినది, ఆమె పేరు క్వీన్ తుంగ్వా ముక్మా, యాంగ్వారోక్ రాజు, యోంగ్ యా హ్యాంగ్ కుమార్తె.

ఈ సమయంలో, భూటాన్ సిక్కింపై దాడి చేసి ఎనిమిదేళ్లపాటు ఆక్రమించింది. టిబెటన్ల సహాయంతో టెన్సంగ్ నమ్గ్యాల్ తన సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందాడు. అతను 1716లో మరణించాడు, అతని కుమారుడు గ్యుర్మెడ్ నమ్‌గ్యాల్ రాజు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1733లో సిక్కింకు చెందిన గ్యుర్మి నమ్గ్యాల్ రాజు సంతానం లేకుండా మరణించాడు, అప్పుడు అతని మంత్రి తనను తాను “తండింగ్ గ్యాల్పో” అనే బిరుదుతో సిక్కిం రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు, రబ్దెన్త్సే ప్యాలెస్ సింహాసనం నుండి పాలన ప్రారంభించాడు. ఆయన 1738 నుంచి 1741 వరకు పాలించాడు. ఇతర మంత్రులు శిశు రాజును సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడంతో ఇది సిక్కింతో లింబు పొత్తును గందరగోళంలో పడేసింది. ఇంతలో, 1741లో, లింబువాన్‌లోని యాంగ్వారోక్ రాజ్యానికి చెందిన శ్రీజుంగా సింగ్ థెబే అనే లింబు పండితుడు అక్కడి కిరాంత్ ప్రజలకు లింబు లిపి, సాహిత్యాన్ని బోధించడానికి పశ్చిమ సిక్కింకు వచ్చాడు. పెమాయంగ్ట్సే ఆశ్రమానికి చెందిన టిబెటన్ తచాంగ్ లామాలు లింబు సిరిజుంగా సింగ్ తెబే చర్యలకు భయపడ్డారు. అతన్ని చెట్టుకు కట్టేసి బాణాలతో కాల్చి చంపారు. ఇది 1741లో సిక్కిం రాజుతో పొత్తు పెట్టుకున్న లింబువాన్‌లోని లింబువాన్ రాజులందరినీ ఆగ్రహానికి గురి చేసింది, వారు సిక్కింతో తమ సంబంధాలను తెంచుకున్నారు, సిక్కిం రాజులను తమ అధిపతులుగా, మిత్రదేశాలుగా పరిగణించడం మానేశారు. ఆ విధంగా 1741లో లింబువాన్‌లో నామ్‌గ్యాల్ రాజవంశం ముగిసింది, సిక్కింతో సంబంధాలను తెంచుకున్న తర్వాత, నలుగురు లింబు రాజులు, వారి రాజ్యాలు తటస్థంగా, స్వతంత్రంగా మిగిలిపోయాయి.

## పశ్చిమ, దక్షిణ లింబువాన్‌లో సెన్ రాజవంశం యుగం (1609–1769)

సుమారు 1609 నుండి 1769 వరకు మక్వాన్‌పూర్‌కు చెందిన సెన్ రాజులు మోరాంగ్‌కు నామమాత్రపు రాజులుగా ఉన్నారు, లింబువాన్‌కు చెందిన ఇతర ఐదుగురు రాజులకు మిత్రులుగా ఉన్నారు. లింబువాన్‌లో సెన్ రాజవంశం యుగం మోరాంగ్ ప్రధానమంత్రి మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి లో హ్యాంగ్ సెన్ రాజు మోరాంగ్ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించడంతో ప్రారంభమైంది. ఆ కాలంలో రాజవంశీకుల ధోరణి అదే కాబట్టి, వారు ప్రాథమికంగా హిందూ బిరుదులతో మగర్‌లుగా ఉండేవారు.

### లో హ్యాంగ్ సెన్ రాజు (1609–61)

బిజాయ్‌పూర్‌లోని మోరాంగ్ రాజ్యం సింహాసనానికి లో హ్యాంగ్ సెన్ రాజు పట్టాభిషేకం తరువాత, లింబువాన్ కూడా హిందూ ప్రభావ దశలోకి ప్రవేశించింది. లో హ్యాంగ్ సెన్ రాజు 1609 నుండి 1641 వరకు పరిపాలించాడు, సిక్కింతో పొత్తు పెట్టుకోని లింబువాన్ రాజులందరినీ తన వైపుకు తెచ్చుకోగలిగాడు. కిపట్ భూ వ్యవస్థ, వేలాది సంవత్సరాలుగా ఆచరిస్తున్న లింబు భాష, సంస్కృతి, జీవన విధానాన్ని రక్షిస్తానని అతను లింబు ప్రజలు, వారి నాయకులకు హామీ ఇచ్చాడు. లింబు రాజ్యాల రాజులకు తమ స్వంత రాజ్యాలను పాలించడానికి పూర్తి స్వయంప్రతిపత్తి, అధికారం లభిస్తుందని కూడా అతను హామీ ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా లో హ్యాంగ్ సెన్ రాజు లింబువాన్‌లో రాజుల రాజుగా మారగలిగాడు, మహారాజాధిరాజ్ బిరుదును పొందాడు. అతను మక్వాన్‌పూర్‌లోని తన ఆస్థానంలో ముగ్గురు లింబు మంత్రులను నియమించాడు. ఇంతలో, బిజాయ్‌పూర్ రాజధానిగా ఉన్న మోరాంగ్ రాజ్యాన్ని సాంగ్లైంగ్ రాజవంశం సమయంలో ప్రధానమంత్రులైన ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్ రాజు వారసులు పాలించారు.

### హరిహర్ సెన్ రాజు (1661–1684)

లో హ్యాంగ్ సెన్ మనవడు హరిహర్ సెన్ రాజు తన తాత స్థానంలో మోరాంగ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను మోరాంగ్‌ను బీహార్‌లోని గొండ్వారా వరకు విస్తరించాడు, "హిందూపతి మహారాజ్" అనే బిరుదును పొందాడు, దిగువ మోరాంగ్‌లోని చంజిత్‌పూర్‌లో కొత్త ప్యాలెస్‌ను నిర్మించాడు. అతను తన మనవడు విధాత ఇంద్రసేన్‌ను మోరాంగ్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. ఇది హరిహర్ సెన్ కుమారులకు ఇష్టం లేకపోవడంతో అంతర్యుద్ధం చెలరేగింది. ఈ అస్తవ్యస్తమైన పోరాటంలో, హరిహర్ సెన్ రాజు చిన్న కుమారుడు సుభా సెన్ విజయం సాధించి మోరాంగ్ పాలనను ప్రారంభించాడు.

సుభా సెన్ రాజు 22 సంవత్సరాలు మోరాంగ్‌ను పాలించాడు, అయితే విధాత ఇంద్రసేన్ రాజు కూడా మోరాంగ్‌ను పాలిస్తున్నాడు. సుభా సెన్ రాజు, విధాత ఇంద్రసేన్ రాజు ఇద్దరూ మోసగించబడి పూర్ణియా నవాబు ప్యాలెస్‌కు రప్పించబడ్డారు, ఆ తర్వాత వారికి ద్రోహం చేసి ఢిల్లీలోని మొఘల్ చక్రవర్తి వద్దకు పంపారు. మేనమామ, మేనల్లుడు ఇద్దరు రాజులు మొఘల్ చక్రవర్తి చేతిలో మరణించారు. ఈ ద్రోహం గురించి తెలుసుకున్న తర్వాత, విధాత ఇంద్రసేన్ రాజు భార్య రాణి పద్మిధాత ఇందురాజ్ రాజేశ్వరి, పూర్ణియా నవాబును శిక్షించడంలో తనకు సహాయం చేయమని మోరాంగ్ రాజ్య మిత్రదేశాలైన లింబువాన్ తొమ్మిది మంది రాజులందరినీ పిలిచింది.

### రాణి పద్మిధాత ఇందురాజ్ రాజేశ్వరి సబిత్రా సెన్ (1706–25)

ఆ సమయంలో తొమ్మిది లింబువాన్ రాజ్యాలను పాలిస్తున్న రాజులు చెంజోంగ్ రాజు, పసేనామా రాజు, లింగ్డోమ్ రాజు, ఖేవా రాజు, సుక్మి రాజు, మక్కిమ్ రాజు, వాజీ రాజు, గభా రాజు, షా హ్యాంగ్ రాజు. మోరాంగ్‌కు చెందిన సెన్ రాజులు వారికి రాయ్ అని బిరుదు ఇచ్చారు, రాయ్ అంటే రాజుతో సమానం.

జలాల్ గర్ వద్ద పూర్ణియా నవాబు, చెంజోంగ్ రాజు ఆధ్వర్యంలోని లింబువాన్ ఐక్య బలగాలతో మరొక ప్రతీకార యుద్ధం చెలరేగింది. లింబువాన్ బలగాలు విజయం సాధించాయి; వారి నాయకులు దక్షిణాన జలాల్ గర్ వద్ద సరిహద్దును ఏర్పాటు చేశారు.

లింబువాన్ రాజులు మోరాంగ్ రాజధాని నగరాన్ని చంజిత్‌పూర్ నుండి బిజాయ్‌పూర్‌కు తీసుకురావాలని నిర్ణయించుకున్నారు. వారు రాణి పద్మిధాత ఇందురాజరాజేశ్వరిని బిజాయ్‌పూర్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. అదే ఫెడాప్‌కు చెందిన ఖేబాంగ్ రాజవంశపు రాజులు మోరాంగ్ ప్రధానమంత్రిగా, ఇతర లింబులు మంత్రులు, చౌతరియాలుగా పనిచేశారు.

1721లో, పూర్ణియా నవాబులతో ప్రతీకార యుద్ధం జరిగిన పదిహేనేళ్ల తర్వాత, లింబువాన్ దక్షిణాన ఉన్న పూర్ణియా రాజ్యంతో స్నేహపూర్వక, వాణిజ్య సంబంధాలను ఏర్పరుచుకుంది. మోరాంగ్ మంత్రిగా కూడా ఉన్న పసేనామా రాజు పూర్ణియాకు వెళ్లి ద్వైపాక్షిక సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు.

### మహిపతి సెన్ రాజు (1725–61)

దాదాపు ఇరవై సంవత్సరాల పాలన తరువాత, పద్మిధాత రాణి మరణించింది. లింబువాన్ రాజులు, వారి మంత్రులు సమావేశమై మక్వాన్‌పూర్‌కు చెందిన దివంగత సుభా సెన్ రాజు కుమారుడు మహిపతి సెన్‌ను మోరాంగ్ రాజుగా ఎన్నుకున్నారు, అతనిని బిజాయ్‌పూర్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. అతను సమర్థవంతంగా లింబువాన్ రాజుల రాజు లేదా లింబువాన్ మహారాజాధిరాజ అయ్యాడు. మహిపతి సెన్ బలహీనమైన రాజు; అతనికి చట్టబద్ధమైన సంతానం లేదు, కానీ పద్దెనిమిది మంది చట్టవిరుద్ధమైన కుమారులు ఉన్నారు. చట్టవిరుద్ధమైన కుమారులలో పెద్దవాడైన కామదత్తా సెన్, మోరాంగ్ రాజు, లింబువాన్ మహారాజాధిరాజ మహిపతి సెన్ తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చాడు.

### కామదత్తా సెన్ రాజు (1761–69)

మహిపతి సెన్ రాజు పాలనలో, మోరాంగ్ ప్రధానమంత్రి ఫెడాప్ రాజ్యానికి చెందిన విచిత్ర చంద్ర రాయ్ ఖేబాంగ్ రాజు. మహిపతి సెన్ మరణించినప్పుడు, అతను కామదత్తా సెన్‌ను మోరాంగ్ రాజ్యానికి పూర్తి పాలకుడిగా అనుమతించలేదు ఎందుకంటే అతను కామదత్త చట్టవిరుద్ధమైనవాడని భావించాడు. ఈ సమయంలో, సెన్ రాజులు మోరాంగ్‌లోని తెరాయ్ భూములలో చాలా వరకు లింబు రాజులు, నాయకులకు వారి వ్యక్తిగత జాగీరు కోసం ఇచ్చారు, వారు తమపై తిరుగుబాటు చేయరని నమ్మారు.

కామదత్తా సెన్ రాజు, అతని ప్రధానమంత్రి మధ్య వివాదం పెరిగింది, అధికార పోరాట ఉద్రిక్తతలు పెరిగాయి; ప్రధానమంత్రి విచిత్ర చంద్ర రాయ్ ఖేబాంగ్ తర్వాత అతని కుమారుడు బుద్ధి కర్ణ రాయ్ ఖేబాంగ్ లింబు వచ్చాడు. రాష్ట్ర వ్యవహారాల నుండి కామదత్తా సెన్‌ను విడదీసే తన తండ్రి విధానాన్ని బుద్ధి కర్ణ కొనసాగించాడు. ఆ తర్వాత కామదత్తా సెన్ తగినంతగా సహించాడు; అతను బిజాయ్‌పూర్‌కు వచ్చి సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు, మోరాంగ్ నుండి బుద్ధి కర్ణను బహిష్కరించాడు. బుద్ధి కర్ణ సహాయం కోసం సిక్కింలోని రబ్దెన్త్సే ప్యాలెస్‌కు వెళ్లాడు.

కామదత్తా సెన్ సమర్థుడైన పాలకుడిగా మారాడు, అందరితో సత్సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నాడు. లింబువాన్‌లోని లింబు రాజులు, వారి మంత్రులు, నాయకులు తన స్వంత వంశానికి చెందినవారని, వారిని తన సొంత కుటుంబంలా చూసుకోవాలని ఆయన ప్రకటించారు. లింబువాన్‌లో యాంగ్వరూక్ రాజు చేతిలో ఓడిపోయిన హస్తాపూర్ యాక్ రాజు సోదరి ప్రిన్సెస్ థంగ్సామా ఆంగ్బోహాంగ్‌ను కూడా ఆయన వివాహం చేసుకున్నారు. అతను మిక్లుంగ్ బోధే కింగ్డమ్ (చౌబీస్) రాజు షామో రాయ్ చెంజోంగ్‌ను తన ప్రధానమంత్రిగా నియమించాడు, అతనిని బిజాయ్‌పూర్‌లోని తన ప్యాలెస్‌కు వచ్చి తన దేశాన్ని నిర్వహించమని అభ్యర్థించాడు. లింబువాన్ ప్రజలు, నాయకులందరికీ అతను మళ్లీ స్వయంప్రతిపత్తి, కిపట్‌కు హామీ ఇచ్చాడు. భూటాన్ రాజు, సిక్కిం రాజు, టిబెట్‌లతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను ఏర్పరుచుకున్నాడు. భూటాన్ రాజు దేవ్ జుదూర్ తన ప్రతినిధులను కామ దత్తా సెన్ రాజు పట్టాభిషేకానికి కూడా పంపాడు. మోరాంగ్, లింబువాన్ అప్పటికే దక్షిణాన ఉన్న పూర్ణియా రాజ్యంతో మంచి సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాయి, అతను భక్తపూర్ రాజు రంజిత్ మల్లతో కూడా మంచి సంబంధాలను పెంపొందించుకున్నాడు.

ఈ విధంగా లింబువాన్ ప్రజలకు అతని బుజ్జగింపు విధానాలు, లింబువాన్ పొరుగు రాష్ట్రాలతో సత్సంబంధాలతో అతను లింబువాన్‌లో ఎంతో విశ్వాసం, ప్రజాదరణ పొందాడు.

ఇంతలో, 1769లో, మోరాంగ్ బహిష్కృత, అసంతృప్త ప్రధానమంత్రి బుద్ధి కర్ణ, కామ దత్తా సెన్ రాజును హత్య చేయడానికి కుట్ర పన్నాడు, అతను సమావేశానికి వెళుతుండగా మోరాంగ్‌లో దాడి చేసి చంపబడ్డాడు.

### విభజించబడిన లింబువాన్ యుగం

**మోరాంగ్‌ రాజు బుద్ధి కర్ణ రాయ్ ఖేవాంగ్ లింబు (1769–73)**

కామ దత్తా సెన్ హత్య తరువాత, బుద్ధి కర్ణ బిజాయ్‌పూర్‌కు వచ్చి మోరాంగ్, లింబువాన్ చివరి రాజు అయ్యాడు. కానీ కామ దత్తా సెన్ రాజు మరణ వార్త విన్న తర్వాత, లింబువాన్, వారి మిత్రదేశాలను తయారు చేసిన రాష్ట్రాలన్నీ విడిపోయాయి. లింబువాన్ రాజులకు బుద్ధి కర్ణ పట్ల విధేయత లేదు. మోరాంగ్, మొత్తం లింబువాన్‌ను పాలించడంలో అతనికి సహాయం చేయడానికి సమర్థులైన మంత్రులు, నాయకులు తీవ్రంగా అవసరమయ్యారు. అతనికి సహాయం చేయడానికి మిక్లుంగ్ బోధే కింగ్డమ్ రాజు షామో రాయ్ చెంజోంగ్ కోసం వెతకడానికి అతను ప్రజలను పంపాడు.

ఈ సమయంలో,

**శ్రీదేవ్ రాయ్ ఫాగో రాజు** -- మైవా రాజ్యం రాజు

**రైనా సింగ్ రాయ్ సిరెంగ్ రాజు** -- మేవా రాజ్యం రాజు

**అతా హ్యాంగ్ రాజు** -- ఫెడాప్ రాజ్యం రాజు

**సుభావంత లిబాంగ్ రాజు** -- తంబార్ రాజ్యం రాజు

**యేహాంగ్ రాజు** -- యాంగ్వారోక్ రాజ్యం రాజు

**తెగిమ్ హ్యాంగ్ రాజు** -- పంథార్ రాజ్యం రాజు

**లింగ్డోమ్ హ్యాంగ్ రాజు** -- ఇలమ్ రాజ్యం రాజు

**షామో రోయా చెంజోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు** -- మిక్లుంగ్ బోధే రాజు (చౌబీస్, దక్షిణ పాంథర్‌తో సహా)

**ఖేవా హ్యాంగ్ రాజు** -- చేథార్ రాజు (దస్మజియా, జలహర, బెల్హార ప్రాంతాలతో సహా)

**బుద్ధి కర్ణ రాయ్ ఖేవాంగ్ రాజు** -- మోరాంగ్ రాజు (ప్రస్తుత సున్సరి, మోరాంగ్, ఝాపా ప్రాంతాలతో సహా)

గూర్ఖా రాజుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడంలో లింబువాన్ రాజులు, లింబువాన్ నాయకులకు షామో రాయ్ చెంజోంగ్ రాజు బాధ్యత వహించాడు. షామో చెంజోంగ్ రాజు మోరాంగ్ రాజ్యానికి ప్రధానమంత్రిగా కూడా ఉన్నాడు, బుద్ధి కర్ణ రాజు బ్రిటిష్ వారి నుండి సహాయం కోసం బిజాయ్‌పూర్‌కు దూరంగా ఉన్నప్పుడు మోరాంగ్‌ను సమర్థవంతంగా పాలించాడు. ఇలామ్ రాజు లింగ్డోమ్ కుమారుడు గూర్ఖా రాజుతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న లింబువాన్ చివరి రాజు.

మోరాంగ్‌లోని బిజాయ్‌పూర్‌లో గూర్ఖా రాజు, లింబువాన్ రాజులు, వారి మంత్రుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం తర్వాత 1774లో లింబువాన్ గూర్ఖా యుద్ధం ముగిసింది.

## లింబువాన్‌లో షా రాజవంశం యుగం
**పృథ్వి నారాయణ్ షా రాజు (1768–75)**

పృథ్వీ నారాయణ్ షా రాజు ఆధ్వర్యంలోని గూర్ఖా రాజ్యం తూర్పు నేపాల్‌లోని అనేక మంది లింబు రాజులు పాలించే ప్రాంతమైన లింబువాన్‌ను కలుపుకోవడానికి సైనిక ప్రచారాన్ని ప్రారంభించింది. ఈ యుద్ధం 1771లో ప్రారంభమై సుమారు 1777 వరకు కొనసాగింది, ఇది లింబువాన్‌ను విస్తరిస్తున్న గూర్ఖా రాజ్యంలో పూర్తిగా కలుపుకోవడంతో ముగిసింది.

ముఖ్య యుద్ధాలు, సైనిక దండయాత్రలు

    •    చైన్‌పూర్ యుద్ధం: గూర్ఖా దళాలు అరుణ్ నదిని దాటి చైన్‌పూర్ (ఆధునిక సంఖువాసభ) సమీపంలో లింబు దళాలతో తలపడ్డాయి. లింబు జనరల్స్ కాంగ్సో రే, శాన్‌బోట్రే ప్రారంభంలో తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు, ప్రాణనష్టం కలిగించారు, కానీ సుదీర్ఘ వాగ్వివాదాలు, గెరిల్లా వ్యూహాల తర్వాత,
గూర్ఖా సైన్యం క్రమంగా నియంత్రణ సాధించింది.

    •    బిజాయ్‌పూర్ పతనం: ఆగస్టు 1774లో, గూర్ఖా రాయబారులు బిజాయ్‌పూర్ (మోరాంగ్ రాజధాని) లింబు ముఖ్యమంత్రులతో చర్చలు జరిపారు. లింబు నాయకత్వం వారి సాంప్రదాయ భూమి హక్కులు, స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తిని పరిరక్షించే నిబంధనల ప్రకారం గూర్ఖా సార్వభౌమాధికారానికి లొంగిపోవడానికి అంగీకరించింది.

    •    బుద్ధి కర్ణ రాయ్ ఖేబాంగ్ నిర్బంధం, మరణశిక్ష: ప్రతిఘటించిన చివరి లింబు రాజు, బుద్ధి కర్ణ ఖేబాంగ్, 1777లో పట్టుబడి ఉరితీయబడ్డాడు, దీంతో ప్రధాన సాయుధ ప్రతిపక్షం ముగిసింది.

1774 ఒప్పందం ("నూన్ పానీ సంధి")

సైనిక విజయం తర్వాత, గూర్ఖా, లింబు నాయకులు ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు:

    •    కిపట్ భూ హక్కుల గుర్తింపు: భూమి, అడవులు, నదులు, ఖనిజ వనరులపై లింబు ప్రజల మతపరమైన యాజమాన్యం గౌరవించబడుతుంది.

    •    స్వయంప్రతిపత్తి: లింబు నాయకులు (సుబ్బాలు) గూర్ఖా సార్వభౌమాధికారం కింద తమ భూభాగాలను స్వయంపరిపాలనతో పరిపాలించడానికి అనుమతించబడ్డారు.

    •    పరస్పర ప్రమాణం: ఈ నిబంధనలను గౌరవిస్తామని ఉప్పు, నీటిపై ఇరుపక్షాలు ప్రమాణం చేశాయి, ఉల్లంఘిస్తే దైవిక శాపం కలుగుతుంది.

ఈ ఒప్పందం నిర్దిష్ట సాంప్రదాయ లింబు అధికారాలను సంరక్షిస్తూ గూర్ఖా రాజ్యంలో లింబువాన్ అధికారిక ఏకీకరణను సూచిస్తుంది.

⸻

యుద్ధానంతర పరిణామాలు (1777–20వ శతాబ్దం)

ప్రారంభ ఏకీకరణ, స్వయంప్రతిపత్తి

    •    గూర్ఖా పరిపాలన కింద మునుపటి లింబు రాజ్యాలు జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి. పూర్వ రాజులు కొంతవరకు స్వయంప్రతిపత్తిని కలిగి ఉంటూ స్థానిక గవర్నర్లుగా (సుబ్బాలు) మారారు.

    •    నేపాల్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలో ఉన్న “రైకార్” భూ వ్యవస్థకు భిన్నంగా కిపట్ భూ పదవీకాల వ్యవస్థ లింబువాన్‌లో నిర్వహించబడింది, ఇది మతపరమైన భూ యాజమాన్యాన్ని రక్షిస్తుంది.

తరువాత స్వయంప్రతిపత్తి కోత

    •    19వ, 20వ శతాబ్దాల ప్రారంభంలో, వరుసగా నేపాలీ ప్రభుత్వాలు, ముఖ్యంగా రాణా పాలన, లింబు స్వయంప్రతిపత్తి, కిపట్ హక్కులను క్రమంగా దెబ్బతీసే విధానాలను ప్రవేశపెట్టింది:

    •    పాఠశాలల్లో లింబు భాష, సంస్కృతి అణిచివేత.

    •    కొత్త లేదా సాగు చేయని కిపట్ భూములను ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని రైకార్ భూములుగా మార్చే చట్టం.

    •    సాంప్రదాయ లింబు పాలనా సంస్థల (సుభాస్, చుమ్లంగ్స్) స్థానంలో ప్రభుత్వం నియమించిన అధికారులను నియమించడం.

    •    లింబువాన్‌లోకి లింబుయేతర స్థానికుల వలసలను ప్రోత్సహించడం, లింబు నియంత్రణను మరింత తగ్గించడం.

లింబు ప్రతిఘటన, రాజకీయ ఉద్యమాలు

    •    సాంస్కృతిక అణిచివేత, భూ సంస్కరణలకు ప్రతిస్పందనగా లింబు తిరుగుబాట్లు జరిగాయి, ముఖ్యంగా 1867, 1870లో, అవి త్వరగా అణచివేయబడ్డాయి.

    •    మహేంద్ర రాజు పాలనలో (1955-72), లింబు హక్కులను ధృవీకరించే ప్రయత్నాలు 1774 ఒప్పందానికి విరుద్ధంగా ఉన్న భూ సంస్కరణ చర్యల ద్వారా దెబ్బతిన్నాయి, ఇది ఉద్రిక్తతలు, స్థానిక ప్రతిఘటనలకు కారణమైంది.

    •    చారిత్రక ఒప్పందం ఆధారంగా లింబు స్వయంప్రతిపత్తి కోసం వాదించడానికి 20వ శతాబ్దంలో లింబువాన్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ వంటి రాజకీయ సంస్థలు పుట్టుకొచ్చాయి.

## లింబువాన్‌లో రిపబ్లికన్ యుగం

అప్పటి రాజు జ్ఞానేంద్ర అధికారాన్ని వదులుకున్న తరువాత, లింబువాన్ ప్రజలు, లింబువాన్ సంబంధిత పార్టీలు తమ బాధను వ్యక్తపరిచిన మొదటి సమూహంగా మారాయి. వారికి ఎంత అన్యాయం జరిగిందో, న్యాయం కోసం ఎంత దూరం వెళ్లడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారో నేపాల్ ప్రజలకు తెలియజేయడానికి వారు మొదటి శాంతియుత సమ్మెను నిర్వహించారు. ఆగస్టు 7–9, 2007, ఫెడరల్ లింబువాన్ స్టేట్ కౌన్సిల్, ఇతర పార్టీల అనేక శాంతియుత సమ్మెలు, నిరసన కార్యక్రమాలలో మొదటిది. 1774 ఆధారంగా నిజమైన స్వయంప్రతిపత్తి, స్థానిక హక్కుల గుర్తింపు మునుపటిలాగానే ఉంది.

లింబువాన్ ప్రజల మనోభావాలను అర్థం చేసుకుని మావోయిస్టులు, ఇతరులు వంటి వివిధ రాజకీయ పార్టీలు తమ మేనిఫెస్టోలలో ఫెడరలిజాన్ని చేర్చాయి.

స్థానిక ప్రజల హక్కులపై ఐక్యరాజ్యసమితి ముసాయిదా ప్రకటన కూడా లింబువాన్ ప్రజలు అన్యాయంగా కోల్పోయిన హక్కులను చట్టబద్ధంగా సాధించడంపై కొత్త ఆశలను తీసుకువచ్చింది. లింబు ప్రజల సంస్థ అయిన కిరాంత్ యక్తుంగ్ చుమ్లుంగ్, లింబువాన్ కిపట్, భూమి సమస్యలతో ముందుకు సాగడానికి ఒక విధానం, అభిప్రాయాలతో ముందుకు వచ్చింది.

## లింబువాన్ భవిష్యత్తు

షా రాజవంశం అంతం కావడంతో, పల్లో కిరాత్‌గా గూర్ఖా రాజు, లింబువాన్ రాజు మధ్య ఏర్పడిన ఒప్పందం లేదా ఆమోద ముద్ర (లాల్మోహర్) కూడా తొలగించబడింది. అందుకే, నేపాల్ తూర్పు భాగంలో నిర్దిష్ట, చారిత్రాత్మక దేశంగా యక్తుంగ్ లాజే లింబువాన్ దేశాల విముక్తి కోసం డిమాండ్ చేసింది. ఆ ప్రయోజనం కోసం, నిర్ కుమార్ సంబహాంగ్ఫే లింబు అధ్యక్షతన 2018 సా.శ.లో యక్తుంగ్ లాజే లింబువాన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ (YLLNC) అనే సంస్థ ఏర్పడింది. చారిత్రక, ప్రాదేశిక, సాంస్కృతిక, భాష, గ్రంథం, ఇతర మతపరమైన విలువల ఆధారంగా యక్తుంగ్ లాజే లింబువాన్‌ను స్వతంత్ర దేశంగా కౌన్సిల్ డిమాండ్ చేసింది. యక్తుంగ్ లాజే లింబువాన్ నేపాల్‌లో మాత్రమే కాకుండా భారతదేశంలోని ఇటీవలి భూభాగంలో కూడా ఉందని పేర్కొంది. యక్తుంగ్ లాజే లింబువాన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ (YLLNC) అధ్యక్షుడు నిర్ కుమార్ సంబహాంగ్ఫే లింబు ప్రపంచంలో ఒక విభిన్నమైన, విశిష్టమైన జాతీయతను రూపొందించడానికి భారతీయులు, నేపాలీలుగా విభజించబడిన యక్తుంగ్ లింబు జాతీయులందరినీ ఏకం కావాలని ప్రకటించారు. ఇది యక్తుంగ్ లింబుల భూమి, కానీ డిసెంబర్ 6, 1815న సుగౌలీ ఒప్పందం ద్వారా విభజించబడింది. యక్తుంగ్ లింబువాన్ భూభాగం అరుణ్ నదికి తూర్పున, తీస్తా నదికి పశ్చిమ భాగంలో వస్తుంది, దీనిని కౌన్సిల్ స్వతంత్ర దేశంగా ప్రకటించింది. యక్తుంగ్ లాడ్జే లింబువాన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ (YLLNC) కు ప్రతిస్పందనగా 6 మార్చి 2022న టుటుగ్యెన్ సుహాంగ్ నిర్ కుమార్ సబహాంగ్ఫే లింబు ద్వారా ఈ భూభాగం యక్తుంగ్ లాడ్జే లింబువాన్ అనే స్వతంత్ర దేశంగా ప్రకటించబడింది. 
ఇప్పుడు ఫెడరల్ లింబువాన్ డిమాండ్ దాదాపు కుప్పకూలింది. అయినప్పటికీ ఫెడరల్ లింబువాన్ రాష్ట్రాన్ని రాజ్యాంగబద్ధంగా ఏర్పాటు చేయాలని కొన్ని స్వరాలు కోరుతున్నాయి. అలా కాకుండా, యక్తుంగ్ లింబువాన్ ప్రజలు అణచివేత గతం చీకటి నీడల నుండి బయటకు వస్తున్నారు, లింబులు, లింబువాన్ ప్రజలు ఇంత సుదీర్ఘ చరిత్రతో ఉన్న భూమికి కొత్త ఆశ, కొత్త అభివృద్ధి, కొత్త భవిష్యత్తును తీసుకురావాలని ఆకాంక్షిస్తున్నారు.

## మూలాలు

## గ్రంథ పట్టిక

సంబహాంగ్ఫే, ఎన్. కె., "లిబరలిజం అండ్ ఫ్రీ ఆఫ్ నేషన్ స్టేట్స్ ఇన్ నేపాల్", 2019

భారతీయ విద్యా భవన్. *ది హిస్టరీ అండ్ కల్చర్ ఆఫ్ ఇండియన్ పీపుల్*, కిరాంత్ కింగ్ పర్బతక్ హ్యాంగ్ టు కింగ్ చంద్ర గుప్త సైనిక సహాయం.

బిస్టా, డి. బి. *ఫాటలిజం అండ్ డెవలప్మెంట్*, 1994

భట్టాచన్, కె. బి. *ఎక్స్పెక్టెడ్ మోడల్ అండ్ ప్రాసెస్ ఆఫ్ ఇంక్లూసివ్ డెమోక్రసీ ఇన్ నేపాల్*

కాప్లాన్, ఎల్. *ల్యాండ్ అండ్ సోషల్ చేంజెస్ ఇన్ ఈస్ట్ నేపాల్*

చెంజోంగ్, ఇమాన్ సింగ్. *హిస్టరీ అండ్ కల్చర్ ఆఫ్ కిరాంత్ పీపుల్*

ఫోర్బ్స్, ఎ. ఎ. *ది డిస్‌క్లోజర్ అండ్ ప్రాక్టీస్ ఆఫ్ కిపట్*

గురుంగ్, హెచ్. *ట్రైడెంట్ అండ్ థండర్బోల్ట్, కల్చరల్ డైనమిక్స్ ఇన్ నేపాలీస్ పాలిటిక్స్*

హోడ్గ్సన్, బి. *ఎస్సేస్ రిలేటింగ్ టు ఇండియన్ సబ్జెక్ట్స్*, 1880; కిరాంత్ ప్రజలు, వారి భాషల గురించి.

హుకర్, సర్ జాన్. *హిమాలయన్ జర్నల్*

హామిల్టన్, ఎఫ్. *అకౌంట్ ఆఫ్ ది కింగ్డమ్ ఆఫ్ నేపాల్*

కిర్క్‌ప్యాట్రిక్, లెఫ్టినెంట్ కల్నల్. *యాన్ అకౌంట్ ఆఫ్ ది కింగ్డమ్ ఆఫ్ నేపాల్*

ప్రధాన్, కె. *ది గూర్ఖా కాంక్వెస్ట్: ది ప్రాసెస్ అండ్ కాన్సీక్వెన్సెస్ ఆఫ్ ది యూనిఫికేషన్ ఆఫ్ నేపాల్ విత్ పర్టిక్యులర్ రిఫరెన్స్ టు ఈస్టర్న్ నేపాల్*

రెగ్మి, ఎం. సి. *ల్యాండ్ టెన్యూర్ అండ్ టాక్సేషన్ ఇన్ నేపాల్*

శ్రేష్ఠ, ఎస్. కె. *హిస్టారికల్ స్టడీ ఆఫ్ లింబువాన్*

స్టిల్లర్, ఎఫ్. *ది సైలెంట్ క్రై: ది పీపుల్ ఆఫ్ నేపాల్*

సుబ్బా, టి. బి. *పాలిటిక్స్ ఆఫ్ కల్చర్: ఎ స్టడీ ఆఫ్ త్రీ కిరాట కమ్యూనిటీస్ ఇన్ ది ఈస్టర్న్ హిమాలయాస్*

**మూలాలు: ప్రచురించబడనివి**

బ్రియాన్ హోడ్గ్సన్, "ది కిరాంత్ హిస్టరీ ఇన్ కిరాంత్ స్క్రిప్ట్", లండన్ లోని ఇండియా ఆఫీస్ లైబ్రరీలో భద్రపరచబడింది, హోడ్గ్సన్ బి సేకరించారు.

సిక్కిం మహారాజు తుతోబ్ నామ్‌గ్యాల్, "ది సిక్కిం హిస్టరీ"

దలైలామా 14వ శతాబ్దం, "సీల్ గివెన్ టు ది లింబు కింగ్స్"

గూర్ఖా రాజు పృథ్వి నారాయణ్ షా, "ది ట్రీటీ అండ్ సీల్ గివెన్ ఇన్ 1774 ఏడి" టు లింబు కింగ్స్

గూర్ఖా రాజులు, "వేరియస్ సీల్స్ గివెన్ టు లింబు కింగ్స్ అండ్ చీఫ్స్"

**మూలాలు: ఇంటర్నెట్**

http://www.magarstudiescenter.org/

## ఇవి కూడా చూడండి
*కిరాంతి భాషలు
*లింబు పండుగలు
*లింబు భాష
*లింబు లిపి
*రాంబహదూర్ లింబు
*సిక్కిం
*లింబు పానీయం తోంగ్బా
*లింబు వంశాలు, తెగలు, జాబితా
*లింబు మత గ్రంథం, ముంధుమ్
*లింబు పండుగలు, చసోక్ తంగ్నం

లింబువాన్