మల్హర్ రావు హోల్కర్

**మల్హర్ రావు హోల్కర్** (16 మార్చి 1693 – 20 మే 1766) మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చెందిన ఒక గొప్ప సుబేదార్ & 1732 నుండి 1766లో తన మరణం వరకు ఇండోర్ మొదటి మహారాజు. ఉత్తర రాష్ట్రాలకు మరాఠా పాలనను వ్యాప్తి చేయడంలో సహాయపడటానికి పేష్వా బాజీరావు I చేత నియమించబడిన తొలి అధికారులలో రానోజీ సింధియాతో పాటు ఇతను ఒకడు. మరాఠా చక్రవర్తి షాహు I పాలనలో రాజు ప్రధాన పాలకుడిచే ఇండోర్ ఎస్టేట్‌ను పాలన కోసం ఇతనికి అప్పగించారు. మాల్వాను పాలించిన హోల్కర్ రాజవంశ స్థాపకుడు ఆయనే.

## ప్రారంభ జీవితం
మల్హర్ రావు హోల్కర్ 1693 మార్చి 16న మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లాలోని ఫల్తాన్ సమీపంలోని మురుమ్ గ్రామంలో ఖండు జీ హోల్కర్‌కు మరాఠీ ధంగర్ - గడారియా కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన కేవలం మూడు సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్నప్పుడు 1696లో ఆయన తండ్రి మరణించాడు. మల్హర్ రావు మేనమామ సర్దార్ భోజరాజ్‌రావు బర్గల్ కోటలో పెరిగాడు. ఆయన మేనమామ మరాఠా ప్రభువైన సర్దార్ కదమ్ బందే ఆధ్వర్యంలో ఒక అశ్విక దళాన్ని నడిపేవారు. బర్గల్ మల్హర్ రావును తన అశ్వికదళంలో చేరమని కోరాడు, ఆ తరువాత వెంటనే అతన్ని అశ్వికదళ దళానికి ఇన్‌చార్జ్‌గా నియమించారు.

ఆయన 1717లో తన మేనమామ (మామ) కుమార్తె అయిన గౌతమ బాయి హోల్కర్ (పూర్వపు పేరు బర్గల్) (మ. 29 సెప్టెంబర్ 1761)ను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆయన 1719 & 1726 మధ్యకాలంలో బానా బాయి సాహిబ్ హోల్కర్, ద్వారకా బాయి సాహిబ్ హోల్కర్, హర్కు బాయి సాహిబ్ హోల్కర్ అనే ఖండా రాణిలను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఒక యువరాణి కావడం వల్ల, పెళ్లిలో తన ప్రతినిధిగా కనిపించడానికి ఆయన తన కత్తిని ( మరాఠీలో ఖాండా ) పంపించి ఆమెకు ఖండా రాణి హోదాను కల్పించాడు.

## రోహిల్లాలు, దుర్రానీ సామ్రాజ్యంపై యుద్ధం
మరాఠా సామ్రాజ్యం అగ్రశ్రేణి కమాండర్లలో ఒకడైన (1760) జలేసర్ యుద్ధం (1737), ఢిల్లీ యుద్ధం (17 377), భోపాల్ యుద్ధంలో నిజాం ఓటమి (1737] వంటి యుద్ధాలలో పాల్గొన్నాడు. 1739లో పోర్చుగీసుల నుండి వాసాయిని స్వాధీనం చేసుకున్న పోరాటంలో కూడా ఆయన భాగంగా ఉన్నారు. ఈశ్వరీ సింగ్‌తో జరిగిన పోరాటంలో జైపూర్‌కు చెందిన మాధోసింగ్ I కు సహాయం చేసినందుకు గాను, 1757లో అతనికి రాంపురా, భాన్‌పురా, టోంక్ లభించాయి. 1748 నాటి రోహిల్లా దండయాత్రలో ఆయన చేసిన శౌర్యానికి గాను చందోర్‌కు ఇంపీరియల్ సర్దేశ్‌ముఖిని ప్రదానం చేశారు. 1748 నుండి మాల్వాలో మల్హర్ రావు హోల్కర్ స్థానం దృఢంగా, సురక్షితంగా మారింది. తనను అరెస్టు చేయడానికి మల్హర్ రావు వస్తున్నాడని తెలుసుకున్న ఈశ్వరీ సింగ్ ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. అయితే, వీరోచిత చర్యగా మల్హర్ రావు హిందూ సంప్రదాయాల ప్రకారం అతని భౌతికకాయానికి అంత్యక్రియలు నిర్వహించారు.

ఆయనను నజీబ్-ఉద్-దౌలాకు పెంపుడు తండ్రి అని పిలిచేవారు. పేష్వా బాలాజీ బాజీరావ్ ఆదేశాల మేరకు మల్హర్ రావు హోల్కర్, జయప్ప సింధియా , గంగాధర్ తాత్యా, తుకోజీరావు హోల్కర్, ఖండేరావు హోల్కర్ , షాదుల్లా ఖాన్, అహ్మద్ ఖాన్ బంగష్, మహమూద్ ఖాన్, బహదూర్ ఖాన్ రోహిల్లాలకు వ్యతిరేకంగా సఫ్దర్‌జంగ్‌కు సహాయం చేయడానికి వెళ్లారు. ఫత్తెగడ్, ఫరూఖాబాద్ యుద్ధంలో వారు రోహిల్లాలు, బంగష్‌లను ఓడించారు (మార్చి 1751-ఏప్రిల్ 1752). డిసెంబర్ 1751లో అహ్మద్ షా అబ్దాలీ పంజాబ్‌పై దాడి చేశాడని మొఘల్ చక్రవర్తికి తెలిసినప్పుడు, ఆయన రోహిల్లాలు, బంగష్‌లతో సంధి చేసుకోవాలని సఫ్దర్‌జంగ్‌ను కోరాడు. 1752 ఏప్రిల్ 12న, మరాఠాలకు సహాయం చేయడానికి సఫ్దర్‌జంగ్ అంగీకరించింది, కానీ చక్రవర్తి ఆ ఒప్పందాన్ని ఆమోదించకుండా, దానికి బదులుగా 1752 ఏప్రిల్ 23న అహ్మద్ షా అబ్దాలీతో ఒక సంధిపై సంతకం చేశారు. ఇంతలో, సలాబత్ ఖాన్ నగరంపై దాడి చేయడంతో, మల్హర్ రావు హోల్కర్‌ను పూణేకు తిరిగి రావాలని పేష్వా కోరారు.

మరాఠాలు 1754 జనవరి 20 నుండి మే 18 వరకు కుమ్హేర్ కోటను ముట్టడించారు. యుద్ధం సుమారు నాలుగు నెలల పాటు కొనసాగింది. యుద్ధ సమయంలో మల్హర్ రావు హోల్కర్ కుమారుడు ఖండేరావ్ హోల్కర్ ఒక రోజు తన సైన్యాన్ని తెరిచిన పల్లకీలో తనిఖీ చేస్తున్నప్పుడు, కోట నుండి అతనిపై కాల్పులు జరిగాయి. ఫిరంగి బంతి 1754 మార్చి 24న అతన్ని కొట్టి చంపింది. మల్హర్ రావు తన ఏకైక కుమారుడి మరణంతో కోపంతో, ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని అనుకున్నాడు. మహారాజా సూరజ్ మాల్ తలను నరికివేసి, కోట మట్టిని నాశనం చేసి యమునలో పడేస్తానని ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. మరాఠాలు కోటపై ఒత్తిడి పెంచగా, సూరజ్ మల్ నిష్క్రియాత్మకంగా ప్రతిఘటించాడు, కానీ ఏ ఇతర పాలకుడు అతనికి సహాయం చేయడానికి సిద్ధంగా లేకపోవడంతో సూరజ్ మల్ ఒంటరివాడయ్యాడు. ఈ సమయంలో, మహారాజా సూరజ్ మల్‌కు మహారాణి కిషోరి సలహా ఇచ్చారు, ఆయన ఆందోళన చెందవద్దని హామీ ఇచ్చి దౌత్య ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు. ఆమె దివాన్ రూప్ రామ్ కటారాను సంప్రదించారు. మల్హర్ రావు హోల్కర్, జయప్ప సింధియా మధ్య విభేదాలు ఉన్నాయని, జయప్ప తన నిర్ణయాలలో చాలా దృఢంగా ఉంటాడని ఆమెకు తెలుసు. మరాఠాలలో ఉన్న పరస్పర విభేదాలను సద్వినియోగం చేసుకోమని ఆమె మహారాజా సూరజ్ మల్‌కు సలహా ఇచ్చింది. దివాన్ రూప్ రామ్ కటారా జయప్ప సింధియాకు స్నేహితుడు. ఒక ఒప్పందాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ మహారాజా సూరజ్ మాల్ నుండి ఒక లేఖను తీసుకోవాలని ఆమె దివాన్ రూప్ రామ్ కటారాను అభ్యర్థించింది. జయప్ప సింథియా సూరజ్ మాల్కు సహాయం చేస్తానని హామీ ఇచ్చి రఘునాథరావు సంప్రదించాడు. రఘునాథరావు, సూరజ్ మల్‌తో సంధిపై సంతకం చేయమని హోల్కర్‌కు సలహా ఇచ్చాడు. మల్హర్ రావు హోల్కర్ పరిస్థితిని అంచనా వేసి, ఒంటరిగా మిగిలిపోయే అవకాశం ఉన్నందున సంధికి అంగీకరించాడు. ఇది 1754 మే 18న ఇద్దరు పాలకుల మధ్య సంధికి దారితీసింది. ఈ సంధి మహారాజా సూరజ్ మల్‌కు చాలా ప్రయోజనకరంగా నిరూపించబడింది.

మల్హర్ రావు హోల్కర్ నాయకత్వంలోని మరాఠాల సహాయంతో ఘాజీ ఉద్-దిన్ ఖాన్ ఫిరోజ్ జంగ్ III సఫ్దర్‌జంగ్‌ను ఓడించాడు. ఈ సమయంలో మొఘల్ చక్రవర్తి అహ్మద్ షా బహదూర్ పెద్ద సైన్యాన్ని సమీకరించి సికంద్రాబాద్ వద్ద శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. మరోవైపు, పేష్వా తమ్ముడు రఘునాథ్ రావు, మల్హర్ రావు హోల్కర్, 2,000 మంది మరాఠాలు, వారి మిత్రుడు ఫిరోజ్ జంగ్ III కలిసి మొదటి సికందరాబాద్ యుద్ధంలో (1754) మొఘల్ చక్రవర్తి అహ్మద్ షా బహదూర్ మొఘల్ సామ్రాజ్య సైన్యాన్ని ఓడించాడు. చక్రవర్తి తన తల్లిని, భార్యలను 8,000 మంది మహిళల పరివారాన్ని వదిలి ఢిల్లీకి పారిపోయాడు.

మల్హర్ రావ్ హోల్కర్, రఘునాథరావు, షంషేర్ బహదూర్, గంగాధర్ తాత్యా, సఖారాంబాపు, నరోశంకర్, మౌజీరామ్ బనియా 11 ఆగస్టు 1757న ఢిల్లీపై దాడి చేసి నజీబ్-ఉల్-దౌలాను ఓడించి అతని స్థానంలో అహ్మద్ ఖాన్ మీర్ బక్షి అయ్యాడు. 1758 మార్చిలో వారు సర్హింద్‌ను జయించారు. 1758 ఏప్రిల్ 20న మల్హర్ రావు హోల్కర్, రఘునాథ్రావు లాహోర్‌పై దాడి చేసి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. తుకోజీరావ్ హోల్కర్ అటాక్‌ను జయించగా , సబాజీ సింధియా, విఠల్ శివదేవ్ విన్‌చుర్కర్ వారిని పెషావర్‌లో కలుసుకున్నారు. రఘునాథరావు, మల్హర్ రావు హోల్కర్ పంజాబ్ నుండి తిరిగి వచ్చారు. ఆ సమయంలో అత్యంత భయపడే మరాఠా సర్దార్ ఆయన.

ఆయన 1757లో సుబేదార్ హోదాకు ఎదిగారు. రెండవ సికందరాబాద్ యుద్ధంలో (1760) జహాన్ ఖాన్ నేతృత్వంలోని దుర్రానీ సామ్రాజ్యం అశ్వికదళం చేతిలో మల్హర్ రావు హోల్కర్ నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయాడు.

మల్హర్ రావు, అహ్మద్ షా అబ్దాలీకి వ్యతిరేకంగా దత్తాజీ రావు సింధియాకు సహాయం చేయకుండా రాజపుతానాలోనే ఉండిపోయారు. జాతీయ ప్రమాద సమయంలో సింధియాలను ఆదుకోవడానికి ముందుకు రానందుకు చాలా మంది చరిత్రకారులు ఆయనను విమర్శిస్తుండగా, మరికొందరు చరిత్రకారులు మాత్రం అలా చేసి ఉంటే రాజపుతానాలో ఆయన స్థానం బలహీనపడి ఉండేదని వాదిస్తూ ఆయన చర్యను సమర్థించారు. దత్తాజీ షిండే ఓటమి, మరణం తర్వాత ఆయన గెరిల్లా యుద్ధానికి ప్రయత్నించి, ఢిల్లీని తన పాలనలోకి తీసుకురావాలన్న తన కలను సాకారం చేసుకుంటూ కొంత విజయం సాధించారు. అయితే, ఉత్తర భారతదేశంలోని అడవుల మధ్య ఉన్న విశాలమైన మైదానాలు, భౌగోళిక పరిజ్ఞానం లేకపోవడం, స్థానికుల మద్దతు కొరవడటం వల్ల, ఆయన రేవాడి, రెండవ సికందరాబాద్ యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్ సేనాపతి జహాన్ ఖాన్ చేతిలో ఘోరంగా ఓడిపోయారు. దీంతో ఢిల్లీని జయించాలన్న ఆయన కల ముగిసింది.

ఆయన మూడవ పానిపట్ యుద్ధం పాల్గొన్నారు. అతను, రాజా సూరజ్మల్ తో కలిసి, పేష్వా బంధువు మరాఠా సైన్యం వాస్తవ కమాండర్ అయిన సదాశివరావు భావు, వారి భారీ సామాను, పౌరులు, భారీ స్థిరమైన ఫ్రెంచ్-నిర్మిత ఫిరంగులను చంబల్ నది వెనుక ఉన్న మరాఠా కోటలలో వదిలి, ఆఫ్ఘన్లు భారతదేశం నుండి తిరోగమనం అయ్యే వరకు సాంప్రదాయ మరాఠా గెరిల్లా యుద్ధాన్ని నిర్వహించాలని సలహా ఇచ్చినట్లు చెబుతారు. ఆయన సలహాను సదాశివరావు తిరస్కరించారు, ఎందుకంటే ఆయన యూరోపియన్ ఆధునీకరించిన యుద్ధ విధానాన్ని విశ్వసించారు, కొంతవరకు మల్హర్ రావు గెరిల్లా యుద్ధం ఆఫ్ఘన్లకు వ్యతిరేకంగా విఫలమైంది. మల్హర్ రావు సలహాను పట్టించుకోకూడదని సదాశివరావు సలహాదారులు ఆయనను కోరారని, ఎందుకంటే భావు మధ్య భారతదేశాన్ని దాటి, అతను, ఇతర సర్దార్లు పరిస్థితిని ఎలా తప్పుగా నిర్వహించారో చూడాలని ఆయన కోరుకోలేదని కొన్ని వర్గాలు పేర్కొన్నాయి.

అతను ఆఫ్ఘన్లకు వ్యతిరేకంగా అనేక దాడులను నిర్వహించాడు,  అపారమైన ధైర్యాన్ని చూపించాడు, వేలాది మంది దుర్రానీ, రోహిల్లా సైనికులను హతమార్చాడు. మరాఠాలు ఓడిపోవడాన్ని చూసి అతను పానిపట్ యుద్ధభూమి నుండి వెనక్కి తగ్గాడు, తనతో పాటు వేలాది మంది పౌరులను, గౌరవనీయులైన సర్దార్ల కుటుంబాలను రక్షించాడు. చాలా మంది అతన్ని పిరికివాడు అని పిలిచారు, అయితే వారు ఓడిపోతున్నట్లయితే పార్వతీబాయి  అనేక మంది ఇతరులను సదాశివరావు స్వయంగా రక్షించమని అడిగారని చాలా మంది వాదించారు. అంతేకాకుండా, అతను యుద్ధభూమిలోనే ఉండిపోయి ఉంటే, ముఖాముఖి యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్ జంబురాక్‌లు, జెజైల్‌లకు వ్యతిరేకంగా అతని తేలికపాటి అశ్వికదళం పెద్దగా ఏమీ చేయలేకపోయేది. ఆలస్యంగానైనా మరాఠాల ఓటమి అత్యంత సంభావ్య ఫలితంగా ఉండేది.

అతను మంగ్రోల్ యుద్ధంలో రాజపుత్ర దళాలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు, మూడవ పానిపట్ యుద్ధం తరువాత మధ్య భారతదేశం మరాఠా శక్తి పునరుత్థానం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. తన కోడలు అహల్యాబాయి హోల్కర్ తన భవిష్యత్ అద్భుతమైన పాలనకు పునాది వేయడంలో కూడా ఆయన మద్దతు ఇచ్చారు. పానిపట్ ఓటమి నుండి కోలుకోవడంలో మహద్జీ సింధియా అలియాస్ షిండే కూడా ఆయన సహాయం చేశారు, సింధియా కోల్పోయిన శక్తిని పునరుద్ధరించడంలో కూడా ఆయన సహాయపడ్డారు.

## మరణం, వారసత్వం
అతను 1766 మే 20న ఆలంపూర్లో మరణించాడు. అతని ఏకైక కుమారుడు ఖండేరావ్ హోల్కర్ 1754లో భరత్పూర్ రాష్ట్రానికి చెందిన జాట్ మహారాజా సూరజ్ మాల్ వ్యతిరేకంగా కుమ్హేర్ కోట ముట్టడి సమయంలో అప్పటికే మరణించాడు. 1754లో తన కుమారుడు ఖండేరావు మరణం తరువాత, మల్హర్ రావు ఖండేరావు హోల్కర్ భార్య అహిల్యా బాయి హోల్కర్ సతీభావం పాటించకుండా అడ్డుకున్నారు. మల్హర్ రావు మనవడు, ఖండేరావు చిన్న కుమారుడు మాలె రావు హోల్కర్ 1766లో అహల్యాబాయి పాలనలో ఇండోర్ పాలకుడు అయ్యాడు, కానీ అతను కూడా 1767లో కొన్ని నెలల్లోనే మరణించాడు. ఖండేరావుతో తన ఏకైక కుమారుడు మరణించిన తరువాత అహల్యాబాయి ఇండోర్ పాలకుడు అయింది. భారతదేశంపై మరాఠా నియంత్రణకు శిల్పులలో ఒకరిగా ఆయన పరిగణించబడ్డాడు.

ఆయన కోడలు అహల్యా బాయి హోల్కర్ మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని భిండ్ జిల్లా లహార్‌లోని ఆలంపూర్ వద్ద ఆయన అంత్యక్రియల స్థలంలో తన సమాధి ఛత్రి నిర్మించారు.

## ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

* 1994 హిందీ టీవీ ధారావాహికం ది గ్రేట్ మరాఠాలో, హోల్కర్ పాత్రను పరీక్షిత్ సాహ్ని పోషించారు.
* 2015లో వచ్చిన *[[బాజీరావ్ మస్తానీ]]* అనే బాలీవుడ్ సినిమాలో మల్హర్ రావు హోల్కర్ పాత్రను గణేష్ యాదవ్ పోషించారు.
* 2019 బాలీవుడ్ యుద్ధ డ్రామా *[[పానిపట్ (2019 సినిమా)|పానిపట్]]*, రవీంద్ర మహాజని మల్హర్ రావు హోల్కర్ పాత్రను పోషించారు.
* హిందీ భాషా టీవీ ధారావాహికం *పేష్వా బాజీరావ్*, రుషిరాజ్ పవార్ ఒక యువ హోల్కర్ పాత్రను పోషించారు.
* హిందీ భాషా టీవీ ధారావాహికం *పుణ్యశ్లోక్ అహిల్యా బాయి* లో రాజేష్ శృంగార్‌పురే మల్హర్ రావు హోల్కర్ పాత్రను పోషించారు.

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:మరాఠా సామ్రాజ్యం
వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు
వర్గం:1693