పురాతన ఈజిప్టు

ప్రాచీన ఈజిప్టు, ఈశాన్య ఆఫ్రికాలోని నైలు నది దిగువ ప్రాంతాలలో కేంద్రీకృతమైన ఒక నాగరికతకు పుట్టినిల్లు. ఇది క్రీ.పూ. 3150 ప్రాంతంలో (సాంప్రదాయ ఈజిప్షియను కాలక్రమం ప్రకారం) చరిత్రపూర్వ ఈజిప్టు నుండి ఉద్భవించింది. ఆ సమయంలో ఎగువ, దిగువ ఈజిప్టు‌లను మెనెసు ఏకం చేశాడు. మెనెసు అనే వ్యక్తి నార్మరు అనే వ్యక్తియే అని చాలా మంది ఈజిప్టాలజిస్టులు నమ్ముతారు. ప్రాచీన ఈజిప్టు చరిత్ర సాపేక్ష అస్థిరతతో కూడిన "మధ్యంతర కాలాల"తో విడదీయబడిన స్థిరమైన రాజ్యాల శ్రేణిగా సాగింది. ఈ స్థిరమైన రాజ్యాలు మూడు కాలాలలో ఒకదానిలో ఉనికిలో ఉన్నాయి: తొలి కాంస్య యుగానికి చెందిన పాత రాజ్యం; మధ్య కాంస్య యుగానికి చెందిన మధ్య రాజ్యం; లేదా చివరి కాంస్య యుగానికి చెందిన కొత్త రాజ్యం.

ప్రాచీన ఈజిప్టు శక్తి దాని శిఖరాగ్రకాలానికి కొత్త రాజ్యం కాలంలో చేరుకుంది. ఇది తన పాలనను నుబియాలో చాలా వరకు ప్రారంభించి లెవంటు‌లో గణనీయమైన భాగానికి విస్తరించింది. ఈ కాలం తర్వాత ఈజిప్టు నెమ్మదిగా క్షీణించే యుగంలోకి ప్రవేశించింది. దాని చరిత్రలో హిక్సోసు, కుషైటు‌లు, అస్సిరియన్లు, పర్షియన్లు, గ్రీకులు, తరువాత రోమన్లతో సహా అనేక విదేశీ నాగరికతలచే ఇది ఆక్రమించబడింది లేదా జయించబడింది. ప్రాచీన ఈజిప్టు ముగింపును క్రీ.పూ. 332లో అలెగ్జాండరు ది గ్రేటు యుద్ధాల సమయంలో చివరి కాలం ముగియడంతో లేదా క్రీ.పూ. 30లో రోమన్ల ఈజిప్టు ఆక్రమణ సమయంలో గ్రీకులచే పాలించబడిన టోలెమికు రాజ్యం ముగియడంతో జరిగిందని వివిధ రకాలుగా నిర్వచించారు. క్రీ.శ. 642లో అరబ్బుల ఈజిప్టు ఆక్రమణ ఈ ప్రాంతం  సహస్రాబ్ది కాలం నాటి గ్రీకో-రోమను కాలానికి ముగింపు పలికింది. ప్రాచీన ఈజిప్టు నాగరికత విజయం పాక్షికంగా, నైలు నది పరిస్థితులకు అనుగుణంగా వ్యవసాయం కోసం తమను తాము మలచుకోగల దాని సామర్థ్యం నుండి వచ్చింది. నైలు నది ఊహించదగిన వరదలు, దాని సారవంతమైన లోయలో నియంత్రిత నీటిపారుదల, మిగులు పంటలను ఉత్పత్తి చేశాయి. ఇవి అధిక జనాభాకు మద్దతునిచ్చాయి. తద్వారా గణనీయమైన సామాజిక, సాంస్కృతిక అభివృద్ధికి దారితీశాయి. వనరులు పుష్కలంగా ఉండటంతో పరిపాలన యంత్రాంగం లోయ, దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న ఎడారి ప్రాంతాల నుండి ఖనిజాల వెలికితీతను ఒక స్వతంత్ర లిపి వ్యవస్థ ప్రారంభ అభివృద్ధిని సామూహిక నిర్మాణం, వ్యవసాయ ప్రాజెక్టుల నిర్వహణను, ఇతర నాగరికతలతో వాణిజ్యాన్ని, సమీప ప్రాచ్యం అంతటా ఈజిప్టు ఆధిపత్యాన్ని చాటడానికి ఒక సైన్యాన్ని ప్రోత్సహించింది. ఈ కార్యకలాపాలను ప్రేరేపించి, నిర్వహించింది. పాలక ఫారో నియంత్రణలో ఉన్న ఉన్నత శ్రేణి లేఖకులు, మత నాయకులు, నిర్వాహకులతో కూడిన ఒక అధికార యంత్రాంగం. వీరు ఒక విస్తృతమైన మత విశ్వాసాల వ్యవస్థ నేపథ్యంలో ఈజిప్టు ప్రజల సహకారాన్ని, ఐక్యతను నిర్ధారించారు.

ప్రాచీన ఈజిప్టు అనేక విజయాలలో ఇవి ఉన్నాయి: స్మారక పిరమిడ్లు, దేవాలయాలు, ఒబెలిస్కు‌ల నిర్మాణానికి మద్దతు ఇచ్చిన రాతి తవ్వకం, సర్వేయింగు, నిర్మాణ పద్ధతులు; ఒక గణిత వ్యవస్థ; ఒక ఆచరణాత్మక, సమర్థవంతమైన వైద్య విధానం; నీటిపారుదల వ్యవస్థలు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి పద్ధతులు; మొట్టమొదటిగా తెలిసిన పలకలతో చేసిన పడవలు; ఈజిప్షియను ఫెయాన్సు, గాజు సాంకేతికత; కొత్త రకాల సాహిత్యం; అనటోలియాకు చెందిన హిట్టైటు సామ్రాజ్యంతో ధృవీకరించబడిన మొట్టమొదటి శాంతి ఒప్పందం. దాని కళ, వాస్తుశిల్పం విస్తృతంగా అనుకరించబడ్డాయి. దాని పురాతన వస్తువులు ప్రపంచంలోని సుదూర ప్రాంతాలకు అధ్యయనం చేయడానికి,ఆరాధించడానికి లేదా ఆశించబడటానికి తీసుకువెళ్లబడ్డాయి. అదేవిధంగా దాని స్మారక శిథిలాలు వేలాది సంవత్సరాలుగా యాత్రికుల, రచయితల ఊహాశక్తిని ప్రేరేపించాయి. ఆధునిక యుగపు ప్రారంభంలో గంభీరంగా మొదలైన పురాతన వస్తువులు, తవ్వకాల పట్ల యూరోపియన్లు, ఈజిప్షియన్లలో కొత్తగా ఏర్పడిన గౌరవం, ప్రాచీన ఈజిప్టు, దాని సమాజం మీద విస్తృతమైన శాస్త్రీయ పరిశోధనకు, అలాగే దాని సాంస్కృతిక వారసత్వం పట్ల గొప్ప ప్రశంసకు దారితీసింది.

## చరిత్ర
మానవ చరిత్రలో చాలా కాలం పాటు నైలు నది ఆ ప్రాంతానికి జీవనాధారంగా ఉంది. నైలు నది సారవంతమైన వరద మైదానం మానవులకు స్థిరపడిన వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థను, మానవ నాగరికత చరిత్రలో ఒక మూలస్తంభంగా మారిన మరింత అధునాతన, కేంద్రీకృత సమాజాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి అవకాశాన్ని కల్పించింది.
### రాజవంశ పూర్వ కాలం

రాజవంశ పూర్వ, తొలి రాజవంశ కాలంలో ఈజిప్టు వాతావరణం నేటి కంటే చాలా తక్కువ పొడిగా ఉండేది. ఈజిప్టు ‌లోని పెద్ద ప్రాంతాలు సవన్నా లుగా ఉండేవి. మేత మేసే జంతువుల మందలు వాటి గుండా సంచరించేవి. అన్ని పరిసరాలలో వృక్షజాలం, జంతుజాలం ​​చాలా సమృద్ధిగా ఉండేవి. నైలు ప్రాంతం పెద్ద సంఖ్యలో నీటి పక్షులకు ఆశ్రయం ఇచ్చింది. ఈజిప్షియన్లకు వేట సాధారణంగా ఉండేది. ఈ కాలంలోనే అనేక జంతువులు మొదటిసారిగా పెంపుడు జంతువులుగా మార్చబడ్డాయి.

సుమారుగా క్రీ.పూ. 5500 నాటికి, నైలు లోయలో నివసిస్తున్న చిన్న చిన్న తెగలు వ్యవసాయం, పశుపోషణ మీద దృఢమైన నియంత్రణను ప్రదర్శించే అనేక సంస్కృతులుగా అభివృద్ధి చెందాయి. వాటిని వారి కుండలు, దువ్వెనలు, కంకణాలు, పూసలు వంటి వ్యక్తిగత వస్తువుల ద్వారా గుర్తించవచ్చు. ఎగువ (దక్షిణ) ఈజిప్టు‌లోని ఈ తొలి సంస్కృతులలో అతిపెద్దది బడారియను సంస్కృతి, ఇది బహుశా పశ్చిమ ఎడారిలో ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఇది దాని ఉన్నత-నాణ్యత గల సిరామిక్సు, రాతి పనిముట్లు రాగి వాడకానికి ప్రసిద్ధి చెందింది.

బదారి సంస్కృతి తరువాత నకాడా సంస్కృతి వచ్చింది: 1వ నకాడా (అమ్రేషియను సంస్కృతి), 2వ నకాడా (గెర్జెహు), 3వ నకాడా (సెమైనియను). ఇవి అనేక సాంకేతిక మెరుగుదలలను తీసుకువచ్చాయి. 1వ నకాడా కాలం నాటికే రాజవంశానికి పూర్వపు ఈజిప్షియన్లు ఇథియోపియా నుండి అబ్సిడియను‌ను దిగుమతి చేసుకున్నారు. దీనిని రాతి పలకల నుండి బ్లేడు‌లు, ఇతర వస్తువులను రూపొందించడానికి ఉపయోగించారు. 2వ నకాడా కాలంలో (సుమారు క్రీ.పూ. 3600–3350) లెవంటు‌తో పరస్పర వాణిజ్యం స్థాపించబడింది; ఈ కాలం మెసొపొటేమియాతో వాణిజ్యానికి కూడా నాంది పలికింది. ఇది తొలి రాజవంశ కాలం వరకు, ఆ తర్వాత కూడా కొనసాగింది. సుమారు 1,000 సంవత్సరాల కాలంలో నకాడా సంస్కృతి కొన్ని చిన్న వ్యవసాయ సమాజాల నుండి ఒక శక్తివంతమైన నాగరికతగా అభివృద్ధి చెందింది. దీని నాయకులు నైలు లోయలోని ప్రజలు, వనరుల మీద పూర్తి నియంత్రణ కలిగి ఉన్నారు. నెఖెను‌లో ఆ తర్వాత అబిడోసు‌లో ఒక అధికార కేంద్రాన్ని స్థాపించి 3వ నకాడా నాయకులు నైలు నది వెంబడి ఉత్తరం వైపుగా ఈజిప్టు ‌మీద తమ నియంత్రణను విస్తరించారు. వారు దక్షిణాన నుబియాతో పశ్చిమాన లిబియను ఎడారిలోని ఒయాసిసు‌లతో, తూర్పున తూర్పు మధ్యధరా, సమీప ప్రాచ్య సంస్కృతులతో కూడా వ్యాపారం చేశారు.

నకాడా సంస్కృతి విభిన్న రకాల వస్తువులను తయారు చేసింది. ఇవి ఉన్నత వర్గాల పెరుగుతున్న అధికారం, సంపదను ప్రతిబింబించాయి. అలాగే సమాజంలో వ్యక్తిగత ఉపయోగం కోసం దువ్వెనలు, చిన్న విగ్రహాలు, రంగుల కుండలు, అధిక నాణ్యత గల అలంకార రాతి పాత్రలు, సౌందర్య సాధనాల పలకలు, బంగారం, లాపిసు, దంతంతో చేసిన ఆభరణాలు వంటి వస్తువులను కూడా తయారు చేశారు. వారు ఫెయాన్సు అని పిలువబడే ఒక సిరామికు గ్లేజు‌ను కూడా అభివృద్ధి చేశారు. దీనిని కప్పులు, తాయెత్తులు, విగ్రహాలను అలంకరించడానికి రోమను కాలం వరకు విస్తృతంగా ఉపయోగించారు. చివరి రాజవంశ పూర్వ దశలో, నకాడా సంస్కృతి లిఖిత చిహ్నాలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించింది. ఇవి చివరికి ప్రాచీన ఈజిప్షియను భాషను వ్రాయడానికి పూర్తి చిత్రలిపి వ్యవస్థగా అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.

### తొలి రాజవంశ కాలం (సుమారు క్రీ.పూ. 3150–2686)

ప్రారంభ రాజవంశ కాలం సుమారుగా మెసొపొటేమియాలోని తొలి సుమేరియను-అక్కాడియను నాగరికతకు, ప్రాచీన ఎలాం‌కు సమకాలీనమైనది. క్రీ.పూ. మూడవ శతాబ్దానికి చెందిన ఈజిప్టు పూజారి మనేథో, మెనెసు నుండి తన కాలం వరకు ఉన్న సుదీర్ఘ రాజుల పరంపరను 30 రాజవంశాలుగా వర్గీకరించాడు. ఈ వ్యవస్థను నేటికీ ఉపయోగిస్తున్నారు. ఆయన తన అధికారిక చరిత్రను "మెని" (లేదా గ్రీకులో మెనెసు) అనే రాజుతో ప్రారంభించాడు. ఆయన ఎగువ, దిగువ ఈజిప్టు అనే రెండు రాజ్యాలను ఏకం చేశాడని నమ్ముతారు.

ఒక ఏకీకృత రాజ్యంగా పరివర్తన ప్రాచీన ఈజిప్టు రచయితలు వర్ణించిన దానికంటే మరింత క్రమంగా జరిగింది. మెనెసు గురించి సమకాలీన రికార్డు ఏదీ లేదు. అయితే కొంతమంది మేధావులు ఇప్పుడు పౌరాణిక మెనెసు నార్మెరు అనే రాజు అయి ఉండవచ్చని నమ్ముతున్నారు. ఆయన లాంఛనప్రాయమైన 'నార్మెరు ప్యాలెటు' మీద రాజ చిహ్నాలను ధరించి, ఏకీకరణకు ప్రతీకగా ఉన్న ఒక చర్యలో చిత్రీకరించబడ్డాడు. క్రీ.పూ. 3000 ప్రాంతంలో ప్రారంభమైన ప్రారంభ రాజవంశ కాలంలో మొదటి రాజవంశ రాజులు మెంఫిసు‌లో రాజధానిని స్థాపించడం ద్వారా దిగువ ఈజిప్టు మీద తమ నియంత్రణను సుస్థిరం చేసుకున్నారు. అక్కడి నుండి వారు సారవంతమైన నైలు డెల్టా ప్రాంతంలోని శ్రామిక శక్తిని  వ్యవసాయాన్ని, అలాగే లెవంటు‌కు వెళ్లే లాభదాయకమైన, కీలకమైన వాణిజ్య మార్గాలను నియంత్రించగలిగారు. తొలి రాజవంశ కాలంలో రాజుల పెరుగుతున్న అధికారం, సంపద అబిడోసు‌లోని వారి విలాసవంతమైన మస్తబా సమాధులు, మరణానంతర ఆరాధనా నిర్మాణాలలో ప్రతిబింబించాయి. వీటిని రాజు మరణానంతరం ఆయన దైవంగా ఆరాధించడానికి ఉపయోగించారు. రాజులు అభివృద్ధి చేసిన బలమైన రాజరిక వ్యవస్థ, ప్రాచీన ఈజిప్షియను నాగరికత మనుగడ, అభివృద్ధికి అత్యవసరమైన భూమి, శ్రమ, వనరుల మీద రాజ్య నియంత్రణకు చట్టబద్ధత కల్పించడానికి దోహదపడింది.

### పాత రాజ్యం (క్రీ.పూ. 2686–2181)

సువికసితమైన కేంద్ర పరిపాలన ద్వారా సాధ్యమైన పెరిగిన వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, దాని ఫలితంగా వచ్చిన జనాభా పెరుగుదల కారణంగా పాత రాజ్యం కాలంలో వాస్తుశిల్పం, కళ, సాంకేతికతలో ప్రధాన పురోగతులు సాధించబడ్డాయి. ప్రాచీన ఈజిప్టు కొన్ని అత్యున్నత విజయాలైన గిజా పిరమిడ్లు, గ్రేటు స్ఫింక్సు పాత రాజ్యం కాలంలోనే నిర్మించబడ్డాయి. వజీరు పర్యవేక్షణలో రాజ్య అధికారులు పన్నులు వసూలు చేశారు. పంట దిగుబడిని మెరుగుపరచడానికి నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను సమన్వయం చేశారు. నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో పనిచేయడానికి రైతులను నియమించారు. 

ఈజిప్టులో కేంద్ర పరిపాలన పెరగడంతో విద్యావంతులైన లేఖకులు, అధికారుల కొత్త వర్గం ఉద్భవించింది. వారి సేవలకు ప్రతిఫలంగా రాజు వారికి ఎస్టేటు‌లను మంజూరు చేశాడు. రాజులు తమ మరణానంతర ఆరాధనల కోసం, స్థానిక దేవాలయాలకు కూడా భూములను మంజూరు చేశారు. తద్వారా ఈ సంస్థలు రాజు మరణానంతరం ఆయన పూజించడానికి అవసరమైన వనరులను కలిగి ఉండేలా చూశారు. ఐదు శతాబ్దాల పాటు కొనసాగిన ఈ పద్ధతులు ఈజిప్టు ఆర్థిక శక్తిని నెమ్మదిగా క్షీణింపజేశాయని, పెద్ద కేంద్రీకృత పరిపాలనకు మద్దతు ఇచ్చే స్థితిలో ఆర్థిక వ్యవస్థ ఇక లేదని మేధావులు నమ్ముతున్నారు.   రాజుల అధికారం బలహీనపడటంతో నోమార్కులు అని పిలువబడే ప్రాంతీయ గవర్నర్లు రాజు పదవి ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేయడం ప్రారంభించారు. క్రీ.పూ. 2200, 2150 మధ్య సంభవించిన తీవ్ర కరువులతో పాటు, ఈ పరిణామం దేశాన్ని మొదటి మధ్యంతర కాలం అని పిలువబడే 140 సంవత్సరాల కరువు, కలహాల కాలంలోకి నెట్టివేసిందని నమ్ముతారు.

### మొదటి మధ్యంతర కాలం (క్రీ.పూ. 2181–2055)
పాత రాజవంశం ముగింపులో ఈజిప్టు కేంద్ర ప్రభుత్వం పతనమైన తర్వాత పరిపాలన దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు మద్దతు ఇవ్వలేకపోయింది లేదా స్థిరీకరించలేకపోయింది. తదనంతరం ఏర్పడిన ఆహార కొరత, రాజకీయ వివాదాలు కరువులు, చిన్న తరహా అంతర్యుద్ధాలుగా తీవ్రమయ్యాయి. అయినప్పటికీ కష్టతరమైన సమస్యలు ఉన్నప్పటికీ రాజుకు ఎటువంటి కప్పం చెల్లించని స్థానిక నాయకులు తమకు  కొత్తగా లభించిన స్వాతంత్ర్యాన్ని ఉపయోగించుకుని, ప్రావిన్సులలో ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న సంస్కృతిని స్థాపించారు. తమ సొంత వనరుల మీద నియంత్రణ సాధించిన తర్వాత, ప్రావిన్సులు ఆర్థికంగా మరింత సంపన్నమయ్యాయి—ఇది అన్ని సామాజిక వర్గాలలో పెద్ద  మెరుగైన సమాధుల ద్వారా స్పష్టమైంది. 

రాజు పట్ల తమ విధేయతల నుండి విముక్తి పొందిన స్థానిక పాలకులు ప్రాదేశిక నియంత్రణ, రాజకీయ అధికారం కోసం ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడటం ప్రారంభించారు. క్రీ.పూ. 2160 నాటికి హెరాక్లియోపోలిసు‌లోని పాలకులు ఉత్తరాన ఉన్న దిగువ ఈజిప్టు‌ను నియంత్రించారు. అయితే థీబ్సులో ఉన్న ఒక ప్రత్యర్థి వంశంగా ఉన్న ఇంటెఫు కుటుంబం దక్షిణాన ఉన్న ఎగువ ఈజిప్టు‌ను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుంది. ఇంటెఫు‌లు అధికారంలో బలపడి తమ నియంత్రణను ఉత్తరం వైపుకు విస్తరిస్తున్నప్పుడు రెండు ప్రత్యర్థి రాజవంశాల మధ్య ఘర్షణ అనివార్యమైంది. క్రీ.పూ. 2055 ప్రాంతంలో నెభెపెట్రే 2వ మెంటుహోటెపు ఆధ్వర్యంలోని ఉత్తర థీబను దళాలు చివరకు హెరాక్లియోపోలిటను పాలకులను ఓడించి రెండు భూములను తిరిగి ఏకం చేశాయి. వారు మధ్యరాజ్యం అని పిలువబడే ఆర్థిక  సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన కాలాన్ని ప్రారంభించారు. 

### మధ్య రాజ్యం (క్రీ.పూ. 2134–1690)

మధ్య రాజ్యపు రాజులు దేశంలో స్థిరత్వాన్ని పునరుద్ధరించారు. దీనితో కళలు, స్మారక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు పునరుజ్జీవనం పొందాయి. సాహిత్యం కొత్తగా వికసించింది.  2వ మెంటుహోటెపు ఆయన పదకొండవ రాజవంశం వారసులు థీబ్సు నుండి పాలించారు. కానీ క్రీ.పూ. 1985 ప్రాంతంలో పన్నెండవ రాజవంశం ప్రారంభంలో రాజరికాన్ని చేపట్టినప్పుడు ప్రధానమంత్రి 1వ అమెనెం‌హాటు రాజధానిని ఫయూం‌లో ఉన్న ఇట్జుటావీ నగరానికి మార్చాడు. ఇట్జుటావీ ‌ నుండి పన్నెండవ రాజవంశపు రాజులు ఆ ప్రాంతంలో వ్యవసాయ ఉత్పత్తిని పెంచడానికి ఒక దూరదృష్టి గల భూమి పునరుద్ధరణ  నీటిపారుదల పథకాన్ని చేపట్టారు. అంతేకాకుండా సైన్యం రాతి గనులు  బంగారు గనులతో సమృద్ధిగా ఉన్న నూబియా లోని భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. అదే సమయంలో కార్మికులు విదేశీ దాడుల నుండి రక్షించుకోవడానికి తూర్పు డెల్టాలో "పాలకుడి గోడలు" అని పిలువబడే ఒక రక్షణ నిర్మాణాన్ని నిర్మించారు. 

రాజులు దేశాన్ని సైనికంగా, రాజకీయంగా సురక్షితం చేయడంతో  వారి వద్ద అపారమైన వ్యవసాయ, ఖనిజ సంపద అందుబాటులో ఉండటంతో దేశ జనాభా, కళలు, మతం అభివృద్ధి చెందాయి. మధ్య రాజ్యంలో దేవతల పట్ల వ్యక్తిగత భక్తి వ్యక్తీకరణలు పెరిగాయి. మధ్య రాజ్య కాలపు సాహిత్యం ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడిన, వాక్చాతుర్యంతో కూడిన శైలిలో వ్రాయబడిన అధునాతన ఇతివృత్తాలు, పాత్రలను కలిగి ఉంది. ఈ కాలపు శిల్పాలు, చిత్రాలు సూక్ష్మమైన, వ్యక్తిగత వివరాలను సంగ్రహించాయి, ఇవి సాంకేతిక నైపుణ్యంలో కొత్త శిఖరాలను చేరుకున్నాయి.

### రెండవ మధ్యంతర కాలం (క్రీ.పూ. 1674–1549)- హిక్సోసు

సుమారు క్రీ.పూ. 1785లో మధ్య రాజ్య రాజుల అధికారం బలహీనపడటంతో అప్పటికే డెల్టాలో స్థిరపడిన పశ్చిమ ఆసియాకు చెందిన హిక్సోసు అని పిలువబడే ప్రజలు ఈజిప్టు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని అవారిసులో తమ రాజధానిని స్థాపించారు. దీనితో పూర్వపు కేంద్ర ప్రభుత్వం థీబ్సుకు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.  రాజును ఒక సామంతుడిగా పరిగణించి, కప్పం చెల్లించాలని ఆశించారు. హిక్సోసు ('విదేశీ పాలకులు') ఈజిప్షియను ప్రభుత్వ నమూనాలను నిలుపుకుని తమను తాము రాజులుగా ప్రకటించుకున్నారు. తద్వారా ఈజిప్షియను అంశాలను తమ సంస్కృతిలో విలీనం చేసుకున్నారు. 

దక్షిణానికి వెనక్కి తగ్గిన తర్వాత స్థానిక థీబను రాజులు ఉత్తరాన పరిపాలిస్తున్న కనానీ హిక్సోసు‌కు, దక్షిణాన ఉన్న హిక్సోసు నుబియన్ మిత్రులైన కుషైటు‌లకు మధ్య చిక్కుకుపోయారు. సంవత్సరాల తరబడి సామంతులుగా ఉన్న తర్వాత థీబ్సు తగినంత బలాన్ని కూడగట్టుకుని హిక్సోసు‌ను సవాలు చేసింది.  ఈ సంఘర్షణ క్రీ.పూ. 1555 వరకు 30 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం కొనసాగింది. మొదటి అహ్మోసు వరుస దండయాత్రలు చేసి, ఈజిప్టులో హిక్సోసు ఉనికిని శాశ్వతంగా నిర్మూలించాడు. ఆయన పద్దెనిమిదవ రాజవంశ స్థాపకుడిగా పరిగణించబడ్డాడు. ఆయన వారసులకు సైన్యం ఒక ప్రధాన ప్రాధాన్యతగా మారింది. వారు ఈజిప్టు సరిహద్దులను విస్తరించడానికి ప్రయత్నించారు. ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యం మీద ఆధిపత్యం సాధించడానికి ప్రయత్నించారు. 

### నూతన రాజ్యం (క్రీ.పూ. 1549–1069)

నూతన రాజ్యపు ఫరోలు తమ సరిహద్దులను సురక్షితం చేసుకోవడం ద్వారా మిటానీ సామ్రాజ్యం, అస్సిరియా, కనానుతో సహా తమ పొరుగువారితో దౌత్య సంబంధాలను బలోపేతం చేసుకోవడం ద్వారా అపూర్వమైన శ్రేయస్సు కాలాన్ని స్థాపించారు.1వ టూతు‌మోసిసు, ఆయన మనవడు 3వ టూతు‌మోసిసు ఆధ్వర్యంలో జరిగిన సైనిక దండయాత్రలు ఫరోల ​​ప్రభావాన్ని ఈజిప్టు చరిత్రలో ఎన్నడూ చూడని అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా విస్తరించాయి.

వారి పాలనల మధ్య ఫరోగా తనను తాను స్థాపించుకున్న రాణి హాటు‌షెపు‌సటు, హిక్సోసు చేత దెబ్బతిన్న దేవాలయాల పునరుద్ధరణతో సహా అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించింది. పంటు సినాయి‌కు వాణిజ్య యాత్రలను పంపింది. క్రీ.పూ. 1425లో 3వ టూతు‌మోసిసు మరణించే సమయానికి ఈజిప్టు సామ్రాజ్యం వాయువ్య సిరియాలోని నియా నుండి నూబియా లోని నైలు నది నాల్గవ జలపాతం వరకు విస్తరించి విధేయతలను పటిష్టం చేసి, కంచు,  కలప వంటి కీలక దిగుమతులకు మార్గాన్ని తెరిచింది.

నూతన రాజ్యపు ఫరోలు కర్నాకులో పెరుగుతున్న ఆరాధన కేంద్రంగా ఉన్న అమును దేవుడిని ప్రోత్సహించడానికి పెద్ద ఎత్తున నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు. వారు తమ నిజమైన, ఊహాజనిత విజయాలను కీర్తించడానికి స్మారక చిహ్నాలను కూడా నిర్మించారు. కర్నాకు దేవాలయం ఇప్పటివరకు నిర్మించిన అతిపెద్ద ఈజిప్టు దేవాలయం.

క్రీ.పూ. 1350 ప్రాంతంలో నాల్గవ అమెను‌హోటెపు సింహాసనాన్ని అధిష్టించి అనేక తీవ్రమైన, గందరగోళ సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టినప్పుడు నూతన రాజ్యపు స్థిరత్వానికి ముప్పు వాటిల్లింది. తన పేరును అఖెనాటెను‌గా మార్చుకున్న ఆయన అంతకు ముందు అంతగా తెలియని సూర్యదేవుడైన ఏటెను‌ను సర్వోన్నత దైవంగా ప్రకటించాడు. ఆయన ఇతర దేవతల ఆరాధనను అణచివేశాడు. రాజధానిని అఖెటాటెను (ఆధునిక అమర్నా) అనే కొత్త నగరానికి మార్చాడు.  ఆయన తన కొత్త మతం, కళా శైలికి అంకితమయ్యాడు. ఆయన మరణానంతరం ఏటెను ఆరాధన త్వరగా విడిచిపెట్టబడింది. సాంప్రదాయ మత వ్యవస్థ పునరుద్ధరించబడింది. తదనంతర ఫారోలైన టూటను‌ఖామును, అయి, హోరెమ్‌హెబు, ఇప్పుడు అమర్నా కాలంగా పిలువబడే అఖెనాటెను మతరాహిత్యం గురించిన ప్రస్తావనలన్నింటినీ చెరిపివేయడానికి కృషి చేశారు. 

క్రీ.పూ. 1279 ప్రాంతంలో గొప్ప రామెసెసు అని కూడా పిలువబడే 2వ రామెసెసు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన చరిత్రలో ఏ ఇతర ఫారో కంటే ఎక్కువగా దేవాలయాలను నిర్మించాడు, విగ్రహాలను, స్తంభాలను నిలబెట్టాడు, ఎక్కువ మంది పిల్లలను కన్నాడు.  ఒక సాహసోపేతమైన సైనిక నాయకుడైన 2వ రామెసెసు క్రీ.పూ. 1258 ప్రాంతంలో ఆధునిక సిరియాలోని కాదేశు యుద్ధంలో హిట్టైటు‌లకు వ్యతిరేకంగా తన సైన్యాన్ని నడిపించాడు. యుద్ధం ప్రతిష్టంభనకు చేరుకున్న తర్వాత చివరకు మొట్టమొదటిగా నమోదు చేయబడిన శాంతి ఒప్పందానికి అంగీకరించాడు. 

అయితే ఈజిప్టు సంపద దానిని దండయాత్రలకు ఒక ఆకర్షణీయమైన లక్ష్యంగా మార్చింది. ముఖ్యంగా పశ్చిమాన ఉన్న లిబియను బెర్బరు‌లు, ఏజియను సముద్రం నుండి వచ్చిన నావికుల ఊహాజనిత సమాఖ్య అయిన సముద్ర ప్రజల నుండి ఈ ముప్పు పొంచి ఉండేది.  మొదట్లో సైన్యం ఈ దండయాత్రలను తిప్పికొట్టగలిగింది కానీ చివరికి ఈజిప్టు దక్షిణ కనాను లోని తమ మిగిలిన భూభాగాల మీద నియంత్రణ కోల్పోయింది. అందులో చాలా భాగం అస్సిరియన్ల వశమైంది. అవినీతి, సమాధుల దోపిడీ, పౌర అశాంతి వంటి అంతర్గత సమస్యల వల్ల బాహ్య ముప్పుల ప్రభావాలు మరింత తీవ్రమయ్యాయి. తమ అధికారాన్ని తిరిగి పొందిన తర్వాత, థీబ్సు‌లోని అమును దేవాలయం లోని ప్రధాన పూజారులు విస్తారమైన భూములను, సంపదను కూడబెట్టుకున్నారు. వారి విస్తరించిన అధికారం మూడవ మధ్యంతర కాలంలో దేశాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసింది.

### మూడవ మధ్యంతర కాలం (క్రీ.పూ. 1069–653)

క్రీ.పూ. 1078లో 11వ రామెసెసు మరణానంతరం స్మెండెసు ఈజిప్టు ఉత్తర భాగం మీద అధికారం చేపట్టాడు. ఆయన టానిసు నగరం నుండి పరిపాలించాడు. దక్షిణం మీద థీబ్సు‌లోని అమును ప్రధాన పూజారులు సమర్థవంతంగా నియంత్రణ కలిగి ఉన్నారు. వారు స్మెండెస్ను కేవలం నామమాత్రంగానే గుర్తించారు. ఈ సమయంలో లిబియన్లు పశ్చిమ డెల్టాలో స్థిరపడుతున్నారు. ఈ స్థిరనివాసుల నాయకులు తమ స్వయంప్రతిపత్తిని పెంచుకోవడం ప్రారంభించారు. క్రీ.పూ. 945లో 1వ షోషెంకు ఆధ్వర్యంలో లిబియను యువరాజులు డెల్టాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు సుమారు 200 సంవత్సరాల పాటు పరిపాలించిన లిబియను లేదా బుబాస్టైటు రాజవంశాన్ని స్థాపించారు. షోషెంకు తన కుటుంబ సభ్యులను ముఖ్యమైన పూజారి పదవులలో నియమించడం ద్వారా దక్షిణ ఈజిప్టు మీద కూడా నియంత్రణ సాధించాడు. లియోంటోపోలిసులో డెల్టాలో ఒక ప్రత్యర్థి రాజవంశం ఉద్భవించడంతో లిబియన్ల నియంత్రణ బలహీనపడటం ప్రారంభమైంది. కుషైటు‌లు దక్షిణం నుండి ముప్పు కలిగించారు.

క్రీ.పూ. 727 ప్రాంతంలో కుషైటు రాజు పీయే ఉత్తరం వైపు దండెత్తి, థీబ్సు‌ను, చివరికి డెల్టాను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. దీనితో 25వ రాజవంశం స్థాపించబడింది.  25వ రాజవంశం కాలంలో ఫారో తహర్కా కొత్త రాజ్యం (న్యూ కింగ్‌డం) అంతటి పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు.  ఇరవై ఐదవ రాజవంశపు ఫారోలు నైలు లోయ పొడవునా, మెంఫిసు, కర్నాకు, కావా, జెబెలు బర్కలు‌తో సహా అనేక దేవాలయాలను, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించారు లేదా పునరుద్ధరించారు. ఈ కాలంలో మధ్య రాజ్యం తర్వాత మొదటిసారిగా నైలు లోయలో పిరమిడ్ల నిర్మాణం (ఆధునిక సూడాను‌లో చాలా వరకు) విస్తృతంగా జరిగింది. 

మూడవ మధ్యంతర కాలం చివరి నాటికి ఈజిప్టు సుదూర ప్రతిష్ట గణనీయంగా క్షీణించింది. దాని విదేశీ మిత్రదేశాలు అస్సిరియన్ల ప్రభావ పరిధిలోకి వచ్చాయి. క్రీ.పూ. 700 నాటికి రెండు రాజ్యాల మధ్య యుద్ధం అనివార్యమైంది. క్రీ.పూ. 671, 667 మధ్య అస్సిరియన్లు ఈజిప్టు ‌మీద దండయాత్ర ప్రారంభించారు. తహర్కా, ఆయన వారసుడైన తనుతమును పాలనలు అస్సిరియన్లతో తరచుగా జరిగే సంఘర్షణలతో నిండి ఉన్నాయి. అంతిమంగా అస్సిరియన్లు కుషైటు‌లను నుబియాకు వెనక్కి నెట్టి, మెంఫిసు‌ను ఆక్రమించి, థీబ్సు‌లోని దేవాలయాలను దోచుకున్నారు. 

### మలి కాలం (క్రీ.పూ. 653–332)
అస్సిరియన్లు ఈజిప్టు నియంత్రణను తమ సామంతులైన సైటు రాజులకు అప్పగించారు. వీరు ఇరవై ఆరవ రాజవంశంగా ప్రసిద్ధి చెందారు. క్రీ.పూ. 653 నాటికి సైటు రాజు 1వ ప్సామ్టిక గ్రీకు కిరాయి సైనికుల సహాయంతో అస్సిరియన్లను తరిమివేయగలిగాడు. ఈ కిరాయి సైనికులను ఈజిప్టు మొదటి నావికాదళాన్న ఏర్పాటు చేయడానికి నియమించారు. నైలు డెల్టాలో నౌక్రాటిసు అనే నగర-రాజ్యం గ్రీకులకు నిలయంగా మారడంతో గ్రీకు ప్రభావం బాగా విస్తరించింది. సైసు అనే కొత్త రాజధానిలో ఉన్న సైటు రాజుల పాలనలో ఆర్థిక వ్యవస్థ, సంస్కృతిలో ఒక స్వల్ప, కానీ ఉత్సాహభరితమైన పునరుజ్జీవనం కనిపించింది. కానీ క్రీ.పూ. 525లో, 2వ కంబిసెసు నాయకత్వంలోని పర్షియా సామ్రాజ్యం ఈజిప్టు మీద దండయాత్రను ప్రారంభించి చివరికి పెలుసియం యుద్ధంలో ఫారో 3వ ప్సామ్టికుని ఓడించింది. ఆ తర్వాత 2వ కంబిసెసు అధికారికంగా ఫారో బిరుదును స్వీకరించాడు. కానీ ఈజిప్టును ఇరాను నుండే పరిపాలించాడు. ఈజిప్టును ఒక సాత్రపు నియంత్రణలో వదిలిపెట్టాడు. క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో పర్షియన్లకు వ్యతిరేకంగా కొన్ని తిరుగుబాట్లు జరిగాయి కానీ శతాబ్దం చివరి వరకు ఈజిప్టు పర్షియన్లను ఎన్నడూ పడగొట్టలేకపోయింది.

పర్షియాలో విలీనం అయిన తర్వాత ఈజిప్టును సైప్రస్, ఫోనిషియా లతో కలిపి అకెమెనిడ్ పర్షియన్ సామ్రాజ్యం ఆరవ సాత్రపీలో చేర్చారు. ఇరవై ఏడవ రాజవంశం అని కూడా పిలువబడే ఈజిప్టు మీద పర్షియను పాలన ఈ మొదటి కాలం క్రీ.పూ. 402లో ముగిసింది. అప్పుడు ఈజిప్టు స్థానిక రాజవంశాల శ్రేణి కింద స్వాతంత్ర్యం పొందింది. ఈ రాజవంశాలలో చివరిదైన ముప్పైవ రాజవంశం, ప్రాచీన ఈజిప్టు చివరి స్థానిక రాజవంశంగా నిరూపించబడింది. ఇది 2వ నెక్టానెబో పాలనతో ముగిసింది. పర్షియను పాలన ఒక స్వల్ప పునఃస్థాపన కొన్నిసార్లు ముప్పై ఒకటవ రాజవంశంగా పిలువబడుతుంది. క్రీ.పూ. 343లో ప్రారంభమైంది. కానీ కొద్దికాలానికే క్రీ.పూ. 332లో పర్షియను పాలకుడు మజాసెసు ఎటువంటి పోరాటం లేకుండా ఈజిప్టును అలెగ్జాండరు ది గ్రేటుకు అప్పగించాడు.

### టోలెమికు కాలం (క్రీ.పూ. 332–30)

క్రీ.పూ. 332లో అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ పర్షియా వారి నుండి పెద్దగా ప్రతిఘటన లేకుండా ఈజిప్టును జయించాడు. ఈజిప్షియన్లు ఆయనను విమోచకుడిగా స్వాగతించారు. అలెగ్జాండరు వారసులు స్థాపించిన మాసిడోనియను టోలెమికు రాజ్యం పరిపాలన ఈజిప్షియను నమూనా మీద ఆధారపడి కొత్త రాజధాని నగరం అయిన అలెగ్జాండ్రియాలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఈ నగరం హెలెనిస్టికు పాలన శక్తిని, ప్రతిష్టను ప్రదర్శించింది. ప్రసిద్ధ అలెగ్జాండ్రియా గ్రంథాలయం, మౌసియనుతో సహా విజ్ఞాన, సంస్కృతికి కేంద్రంగా మారింది. అలెగ్జాండ్రియా దీపస్తంభం నగరం గుండా వాణిజ్యం నిరంతరాయంగా సాగేలా అనేక ఓడలకు మార్గం చూపింది—ఎందుకంటే టోలెమీలు వాణిజ్యం, పాపిరసు తయారీ వంటి ఆదాయాన్ని సృష్టించే వ్యాపారాలకు అత్యంత ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు.

హెలెనిస్టికు సంస్కృతి స్థానిక ఈజిప్షియను సంస్కృతిని భర్తీ చేయలేదు. ఎందుకంటే టోలెమీలు ప్రజల విధేయతను పొందడానికి ప్రాచీన సంప్రదాయాలకు మద్దతు ఇచ్చారు. వారు ఈజిప్షియను శైలిలో కొత్త దేవాలయాలను నిర్మించారు. సాంప్రదాయ ఆరాధనలకు మద్దతు ఇచ్చారు. తమను తాము ఫారోలుగా చిత్రీకరించుకున్నారు. కొన్ని సంప్రదాయాలు విలీనమయ్యాయి. గ్రీకు, ఈజిప్షియను దేవతలు సెరపిసు వంటి మిశ్రమ దేవతలుగా సమన్వయం చేయబడ్డారు. శాస్త్రీయ గ్రీకు శిల్పకళా రూపాలు సాంప్రదాయ ఈజిప్షియను మూలాంశాలను ప్రభావితం చేశాయి. ఈజిప్షియన్లను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ టోలెమీలు స్థానిక తిరుగుబాట్లు, తీవ్రమైన కుటుంబ కలహాలు, అలెగ్జాండ్రియాలో తరచుగా జరిగే మూక హింసల వల్ల సవాళ్లను ఎదుర్కొన్నారు. దీనికి తోడు రోం ఈజిప్టు నుండి ధాన్యం దిగుమతుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడటంతో రోమన్లు ​​ఆ దేశంలోని రాజకీయ పరిస్థితి మీద గొప్ప ఆసక్తి చూపారు.  నిరంతర ఈజిప్షియను తిరుగుబాట్లు, ఆశావహ రాజకీయ నాయకులు, సమీప ప్రాచ్యం నుండి వచ్చిన శక్తివంతమైన ప్రత్యర్థులు ఈ పరిస్థితిని అస్థిరంగా మార్చాయి. దీనితో రోం తన సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్సు‌గా ఆ దేశాన్ని సురక్షితం చేయడానికి బలగాలను పంపింది. 

### రోమను కాలం (క్రీ.పూ. 30 – క్రీ.శ. 642)

యాక్టియం యుద్ధంలో ఆక్టేవియను (తరువాత చక్రవర్తి అగస్టసు) చేతిలో మార్కు ఆంటోనీ, టోలెమికు రాణి 7వ క్లియోపాత్రా ఓడిపోయిన తరువాత క్రీ.పూ. 30లో ఈజిప్టు రోమను సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్సు‌గా మారింది. రోమన్లు ​​ఈజిప్టు నుండి వచ్చే ధాన్యం రవాణా మీద ఎక్కువగా ఆధారపడ్డారు. చక్రవర్తిచే నియమించబడిన ఒక ప్రిఫెక్టు నియంత్రణలో ఉన్న రోమను సైన్యం, తిరుగుబాట్లను అణచివేసింది. భారీ పన్నుల వసూలును కఠినంగా అమలు చేసింది. ఆ కాలంలో ఒక అపఖ్యాతి పాలైన సమస్యగా మారిన బందిపోట్ల దాడులను నిరోధించింది.  రోం‌లో విదేశీ విలాసవంతమైన వస్తువులకు అధిక గిరాకీ ఉండటంతో అలెగ్జాండ్రియా తూర్పు దేశాలతో వాణిజ్య మార్గంలో మరింత ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది. 

గ్రీకుల కంటే రోమన్లకు ఈజిప్షియన్ల పట్ల మరింత శత్రుత్వ వైఖరి ఉన్నప్పటికీ మమ్మీకరణ, సాంప్రదాయ దేవతల ఆరాధన వంటి కొన్ని సంప్రదాయాలు కొనసాగాయి.  మమ్మీ చిత్రలేఖన కళ అభివృద్ధి చెందింది. కొంతమంది రోమను చక్రవర్తులు తమను తాము ఫారోలుగా చిత్రీకరించుకున్నారు. అయినప్పటికీ టోలెమీలంత విస్తృతంగా కాదు. పూర్వపు పాలకులు ఈజిప్టు వెలుపల నివసించారు. ఈజిప్టు రాజరికానికి సంబంధించిన ఆచార విధులను నిర్వర్తించలేదు. స్థానిక పరిపాలన రోమను శైలిలో మారి, స్థానిక ఈజిప్షియన్లకు అందుబాటులో లేకుండా పోయింది. 

సా.శ. మొదటి శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి, క్రైస్తవం ఈజిప్టులో పాతుకుపోయింది. మొదట దీనిని అంగీకరించదగిన మరొక మతంగా భావించారు. అయితే ఇది రాజీపడని మతం. ఇది అన్యమత ఈజిప్టు, గ్రీకో-రోమను, మతాల నుండి మతమార్పిడులను కోరింది. ప్రసిద్ధ మత సంప్రదాయాలకు ముప్పు కలిగించింది.  ఇది క్రైస్తవ మతంలోకి మారిన వారి మీద హింసకు దారితీసింది. ఇది 303లో ప్రారంభమైన డయోక్లెటియను గొప్ప ప్రక్షాళనలతో పరాకాష్టకు చేరింది. కానీ చివరికి క్రైస్తవమే విజయం సాధించింది.  391లో క్రైస్తవ చక్రవర్తి థియోడోసియసు అన్యమత ఆచారాలను నిషేధించి, దేవాలయాలను మూసివేసే చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు.   అలెగ్జాండ్రియాలో గొప్ప అన్యమత వ్యతిరేక అల్లర్లు చెలరేగాయి. ప్రజల, ప్రైవేటు మతపరమైన విగ్రహాలు ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. పర్యవసానంగా ఈజిప్టు స్థానిక మత సంస్కృతి నిరంతరం క్షీణిస్తూ వచ్చింది. స్థానిక ప్రజలు తమ భాష మాట్లాడటం కొనసాగించినప్పటికీ ఈజిప్టు దేవాలయ పూజారులు, పూజారిణుల పాత్ర తగ్గడంతో హైరోగ్లిఫికు లిపిని చదివే సామర్థ్యం నెమ్మదిగా అదృశ్యమైంది. దేవాలయాలను కొన్నిసార్లు చర్చిలుగా మార్చారు లేదా ఎడారిలో వదిలివేశారు. 

## ప్రభుత్వం - ఆర్థిక వ్యవస్థ
### పరిపాలన - వాణిజ్యం
ఫారో దేశానికి సంపూర్ణ చక్రవర్తి, కనీసం సిద్ధాంతపరంగా, భూమి మీద, దాని వనరుల మీద పూర్తి నియంత్రణ కలిగి ఉండేవాడు. రాజు సర్వోన్నత సైనిక కమాండరు ప్రభుత్వ అధిపతిగా ఉండేవాడు.  ఆయన తన వ్యవహారాలను నిర్వహించడానికి అధికారుల అధికార యంత్రాంగం మీద ఆధారపడ్డాడు. పరిపాలన బాధ్యత ఆయన రెండవ అధికారి అయిన వజీరు చూసుకునేవాడు. ఆయన రాజు ప్రతినిధిగా వ్యవహరించి భూ సర్వేలు, ఖజానా, నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు, న్యాయ వ్యవస్థ, ఆర్కైవు‌లు వంటి వాటిని సమన్వయం చేసేవాడు. ప్రాంతీయ స్థాయిల  దేశం 42 వరకు పరిపాలనా విభాగాలుగా విభజించబడింది. వాటిని నోం‌లు అని పిలిచేవారు.   ప్రతి దానిని ఒక నోమార్చు పరిపాలించేవాడు. ఆయన తన అధికార పరిధికి సంబంధించి వజీరు‌కు జవాబుదారీగా ఉండేవాడు. ఆలయాలు ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా ఉండేవి. అవి కేవలం ప్రార్థనా స్థలాలే కాకుండా పర్యవేక్షకులచే నిర్వహించబడే ధాన్యాగారాలు, ఖజానాల వ్యవస్థలో రాజ్యం సంపదను సేకరించి, నిల్వ చేసే బాధ్యతను కూడా కలిగి ఉండేవి. ఈ పర్యవేక్షకులు ధాన్యం, వస్తువులను పునఃపంపిణీ చేసేవారు. 

ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఎక్కువ భాగం కేంద్రీకృతంగా నిర్వహించబడింది. కఠినంగా నియంత్రించబడింది. ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు చివరి కాలం వరకు నాణేలను ఉపయోగించనప్పటికీ వారు ఒక రకమైన ద్రవ్య-వస్తు మార్పిడి వ్యవస్థను ఉపయోగించారు.  ఇందులో ప్రామాణిక ధాన్యం బస్తాలు, సుమారు 91 గ్రాముల రాగి లేదా వెండి బరువు గల 'డెబెను' అనే కొలమానం ఒక సాధారణ ప్రమాణంగా ఉండేవి.  కార్మికులకు ధాన్యం రూపంలో వేతనం చెల్లించేవారు:  ఒక సాధారణ కార్మికుడు నెలకు 5 1/2 బస్తాలు లేదా సుమారు 200 కిలోల ధాన్యం సంపాదించగా, ఒక ఫోర్మాను 7 1/2 బస్తాలు లేదా సుమారు 250 కిలోల ధాన్యం సంపాదించేవాడు.  దేశవ్యాప్తంగా ధరలు స్థిరంగా ఉండేవ.  వ్యాపారాన్ని సులభతరం చేయడానికి జాబితాలలో నమోదు చేయబడ్డాయి; ఉదాహరణకు ఒక చొక్కా ధర ఐదు రాగి డెబెను‌లు, అయితే ఒక ఆవు ధర 140 డెబెను‌లు. స్థిర ధరల జాబితా ప్రకారం ధాన్యాన్ని ఇతర వస్తువులతో మార్పిడి చేసుకోవచ్చు. క్రీస్తుపూర్వం ఐదవ శతాబ్దంలో విదేశాల నుండి నాణేల రూపంలో డబ్బు ఈజిప్టులోకి ప్రవేశపెట్టబడింది. మొదట ఈ నాణేలను నిజమైన డబ్బుగా కాకుండా, విలువైన లోహపు ప్రామాణిక ముక్కలుగా ఉపయోగించారు. కానీ తరువాతి శతాబ్దాలలో అంతర్జాతీయ వ్యాపారులు నాణేల మీద ఆధారపడటం ప్రారంభించారు. 

### సామాజిక హోదా

ఈజిప్టు సమాజం అత్యంత శ్రేణీకృతమై ఉండేది. సామాజిక హోదా స్పష్టంగా ప్రదర్శించబడేది.  జనాభాలో ఎక్కువ మంది రైతులుగా ఉండేవారు. కానీ వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు భూమిని కలిగి ఉన్న రాజ్యం, దేవాలయం లేదా ఉన్నత కుటుంబం ప్రత్యక్ష యాజమాన్యంలో ఉండేవి.  రైతులు శ్రమ పన్నుకు కూడా లోబడి ఉండేవారు. నిర్బంధ శ్రమ వ్యవస్థలో నీటిపారుదల లేదా నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో పనిచేయవలసి వచ్చేది.  కళాకారులు, చేతివృత్తుల వారు రైతుల కంటే ఉన్నత హోదాలో ఉండేవారు. కానీ వారు కూడా ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉండేవారు. దేవాలయాలకు అనుబంధంగా ఉన్న దుకాణాలలో పనిచేస్తూ ప్రభుత్వ ఖజానా నుండి నేరుగా జీతం పొందుతూ ఉండేవారు. ప్రాచీన ఈజిప్టులో లేఖకులు, అధికారులు ఉన్నత వర్గాన్ని ఏర్పరిచారు. వారి హోదాకు గుర్తుగా ఉండే తెల్లగా ఉతికిన నార వస్త్రాల కారణంగా వారిని "తెల్ల నడుము వస్త్రాల తరగతి" అని పిలిచేవారు. ఉన్నత వర్గం వారు తమ సామాజిక హోదాను కళ, సాహిత్యంలో ప్రముఖంగా ప్రదర్శించేవారు. ఉన్నత వర్గం క్రింద పూజారులు, వైద్యులు, తమ రంగంలో ప్రత్యేక శిక్షణ పొందిన ఇంజనీర్లు ఉండేవారు. నేడు మనం అర్థం చేసుకున్నట్లుగా బానిసత్వం ప్రాచీన ఈజిప్టులో ఉండేదా లేదా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది; రచయితల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు పురుషులను, మహిళలను, అన్ని సామాజిక వర్గాల ప్రజలతో సహా, చట్టం ముందు ప్రాథమికంగా సమానంగా చూశారు. అత్యంత నిరుపేద రైతుకు కూడా న్యాయం కోసం వజీరు, ఆయన సభకు విజ్ఞప్తి చేసే హక్కు ఉండేది.  బానిసలను ఎక్కువగా ఒప్పంద సేవకులుగా ఉపయోగించినప్పటికీ వారు తమ సేవను కొనడానికి, అమ్మడానికి, శ్రమించి స్వేచ్ఛ లేదా ఉన్నత హోదాను పొందడానికి వీలుండేది. సాధారణంగా కార్యాలయంలో వైద్యులచే చికిత్స పొందుతూ ఉండేవారు.  పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరికీ ఆస్తిని కలిగి ఉండటానిక,ి అమ్మడానికి, ఒప్పందాలు చేసుకోవడానికి, వివాహం చేసుకోవడానికి, విడాకులు తీసుకోవడానికి, వారసత్వం పొందడానికి, కోర్టులో చట్టపరమైన వివాదాలను కొనసాగించడానికి హక్కు ఉండేది. వివాహిత జంటలు ఉమ్మడిగా ఆస్తిని కలిగి ఉండవచ్చు, వివాహ ఒప్పందాలకు అంగీకరించడం ద్వారా విడాకుల నుండి తమను తాము రక్షించుకోవచ్చు. ఈ ఒప్పందాలు వివాహం ముగిసినట్లయితే భర్త తన భార్య, పిల్లల పట్ల నెరవేర్చాల్సిన ఆర్థిక బాధ్యతలను నిర్దేశించాయి. ప్రాచీన గ్రీు్, రోం, ప్రపంచంలోని మరింత ఆధునిక ప్రదేశాలలో ఉన్న వారి సమకాలీకులతో పోలిస్తే, ప్రాచీన ఈజిప్టు మహిళలకు వ్యక్తిగత ఎంపికలు, చట్టపరమైన హక్కుల,ు విజయానికి ఎక్కువ అవకాశాలు ఉండేవి. హట్షెప్సుు,్ 7వ క్లియోపాత్రా  వంటి మహిళలు ఫారోలుగా కూడా అయ్యారు. మరికొందరు అమును దైవిక భార్యలుగా అధికారాన్ని చెలాయించారు. ఈ స్వేచ్ఛలు ఉన్నప్పటికీ, ప్రాచీన ఈజిప్టు మహిళలు పరిపాలనలో అధికారిక పాత్రలలో తరచుగా పాలుపంచుకోలేదు. రాజ ఉన్నత పూజారిణులు మినహా, దేవాలయాలలో కేవలం ద్వితీయ పాత్రలను మాత్రమే పోషించారు (అనేక రాజవంశాలకు సంబంధించిన డేటా అంతగా లేదు), పురుషులంత విద్యావంతులుగా ఉండే అవకాశం కూడా తక్కువ. 

### న్యాయ వ్యవస్థ

న్యాయ వ్యవస్థకు అధికారికంగా ఫారో అధిపతిగా ఉండేవాడు.  చట్టాలను రూపొందించడం, న్యాయం అందించడం, శాంతిభద్రతలను కాపాడటం ఆయన బాధ్యత. ఈ భావనను ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు మాటు అని పిలిచేవారు.  ప్రాచీన ఈజిప్టుకు చెందిన ఏ చట్టాల సంహితలు ప్రస్తుతం లభ్యం కానప్పటికీ, కోర్టు పత్రాలు ఈజిప్టు చట్టం సరైనది. తప్పు అనే సాధారణ భావన మీద ఆధారపడి ఉందని చూపిస్తున్నాయి. ఇది సంక్లిష్టమైన శాసనాల సమితికి కట్టుబడి ఉండటం కంటే ఒప్పందాలకు రావడం, వివాదాలను పరిష్కరించడం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది.  కొత్త రాజ్యంలో 'కెన్బెటు' అని పిలువబడే స్థానిక పెద్దల మండళ్లు, చిన్న దావాలు, చిన్నపాటి వివాదాలకు సంబంధించిన కోర్టు కేసులలో తీర్పు చెప్పే బాధ్యతను కలిగి ఉండేవి. హత్య, పెద్ద భూ లావాదేవీలు, సమాధుల దోపిడీ వంటి మరింత తీవ్రమైన కేసులను 'గ్రేటు కెంబెటుకు'కు సూచించేవారు. దీనికి వజీరు లేదా ఫారో అధ్యక్షత వహించేవారు. వాది, ప్రతివాదులు తమ వాదనలను తామే వినిపించుకోవాల్సి ఉండేది. తాము నిజం చెప్పామని ప్రమాణం చేయవలసి ఉండేది. కొన్ని సందర్భాలలో రాజ్యం ప్రాసిక్యూటరు, న్యాయమూర్తి పాత్రలను రెండింటినీ పోషించేది. నేరాన్ని ఒప్పుకోలు పొందడానికి అలాగే సహ కుట్రదారుల పేర్లను రాబట్టడానికి నిందితులను కొరడాలతో కొట్టి హింసించేది. ఆరోపణలు చిన్నవి అయినా లేదా తీవ్రమైనవి అయినా, భవిష్యత్తు సూచన కోసం కోర్టు గుమస్తాలు ఫిర్యాదు, సాక్ష్యం, కేసు తీర్పును నమోదు చేసేవారు. 

చిన్న నేరాలకు శిక్షలు నేరం తీవ్రతను బట్టి జరిమానాలు విధించడం, కొరడాలతో కొట్టడం, ముఖాన్ని వికృతం చేయడం లేదా బహిష్కరణ రూపంలో ఉండేవి. హత్య, సమాధుల దోపిడీ వంటి తీవ్రమైన నేరాలకు మరణశిక్ష విధించేవారు. దీనిని తల నరకడం, నీటిలో ముంచి చంపడం లేదా నేరస్థుడిని ఒక మేకు మీద గుచ్చి చంపడం ద్వారా అమలు చేసేవారు. శిక్షను నేరస్థుడి కుటుంబానికి కూడా విస్తరించవచ్చు.  కొత్త రాజ్యంలో ప్రారంభించి, దేవవాక్కులు న్యాయవ్యవస్థలో ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి, పౌర, క్రిమినలు కేసులలో న్యాయం అందించాయి. ఒక విషయం ఒప్పు లేదా తప్పుకు సంబంధించి దేవుడిని "అవును" లేదా "కాదు" అనే ప్రశ్న అడగడం ఈ ప్రక్రియ. అనేక మంది పూజారులచే మోయబడిన దేవుడు, ముందుకు లేదా వెనుకకు కదలడం ద్వారా, లేదా పాపిరసు కాగితం మీద లేదా ఒక ఓస్ట్రాకాను ‌మీద వ్రాసిన సమాధానాలలో ఒకదానిని చూపడం ద్వారా తీర్పు ఇచ్చేవాడు. 

### వ్యవసాయం

అనుకూలమైన భౌగోళిక లక్షణాల కలయిక ప్రాచీన ఈజిప్టు సంస్కృతి విజయానికి దోహదపడింది. వాటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది నైలు నది వార్షిక వరదల ఫలితంగా ఏర్పడిన సారవంతమైన మట్టి. ఈ విధంగా ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు పుష్కలంగా ఆహారాన్ని ఉత్పత్తి చేయగలిగారు. ఇది జనాభాకు సాంస్కృతిక, సాంకేతిక, కళాత్మక కార్యకలాపాలకు ఎక్కువ సమయం, వనరులను కేటాయించడానికి వీలు కల్పించింది. ప్రాచీన ఈజిప్టులో భూమి నిర్వహణ చాలా కీలకమైనది. ఎందుకంటే ఒక వ్యక్తికి ఉన్న భూమి పరిమాణం ఆధారంగా పన్నులు విధించబడ్డాయి. 

ఈజిప్టులో వ్యవసాయం నైలు నది చక్రం మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఈజిప్షియన్లు మూడు కాలాలను గుర్తించారు: అఖెటు (వరదలు), పెరెటు (నాట్లు వేయడం), షెము (పంట కోయడం). వరదల కాలం జూన్ నుండి సెప్టెంబరు వరకు ఉండేది. ఈ సమయంలో నది ఒడ్డున పంటలు పండించడానికి అనువైన ఖనిజాలు సమృద్ధిగా ఉన్న ఒండ్రు మట్టి పొర పేరుకుపోయేది. వరద నీరు తగ్గిన తర్వాత, పంట కాలం అక్టోబరు నుండి ఫిబ్రవరి వరకు ఉండేది. రైతులు పొలాలను దున్ని, కాలువలు, కందకాల ద్వారా నీటిని పారించి విత్తనాలు నాటేవారు. ఈజిప్టులో వర్షపాతం చాలా తక్కువగా ఉండేది. కాబట్టి రైతులు తమ పంటలకు నీరు పెట్టడానికి నైలు నది మీద ఆధారపడేవారు. మార్చి నుండి మే వరకు, రైతులు కొడవళ్ల సహాయంతో పంటలను కోసేవారు. ఆ తర్వాత గడ్డి నుండి గింజలను వేరు చేయడానికి వాటిని కొరడాతో నూర్చేవారు. తూర్పారబట్టడం ద్వారా గింజల నుండి పొట్టును వేరు చేసేవారు. ఆ తర్వాత ఆ గింజలను పిండిగా విసిరేవారు, బీరు తయారు చేయడానికి ఉపయోగించేవారు లేదా భవిష్యత్తు అవసరాల కోసం నిల్వ చేసేవారు. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు ఎమ్మెరు, బార్లీ, ఇంకా అనేక ఇతర ధాన్యాలను పండించారు. వీటినన్నింటినీ రొట్టె, బీరు అనే రెండు ప్రధాన ఆహార పదార్థాలను తయారు చేయడానికి ఉపయోగించారు. అవి వికసించడం ప్రారంభించడానికి ముందే వేళ్లతో సహా పెకిలించిన అవిసె మొక్కలను వాటి కాండాలలోని పీచు కోసం పెంచారు. ఈ పీచులను వాటి పొడవునా చీల్చి దారంగా వడికారు. దీనిని నార వస్త్రాలు నేయడానికి, బట్టలు తయారు చేయడానికి ఉపయోగించారు. నైలు నది ఒడ్డున పెరిగే పాపిరసు మొక్కను కాగితం తయారు చేయడానికి ఉపయోగించారు. కూరగాయలు, పండ్లను నివాసాలకు దగ్గరగా, ఎత్తైన ప్రదేశాలలో ఉన్న తోటలలో పండించేవారు. వాటికి చేతితో నీరు పెట్టవలసి వచ్చేది. కూరగాయలలో లీక్సు, వెల్లుల్లి, పుచ్చకాయలు, గుమ్మడికాయలు, పప్పుధాన్యాలు, పాలకూర, ఇతర పంటలతో పాటు, వైన్ తయారు చేయడానికి ఉపయోగించే ద్రాక్ష కూడా ఉండేవి. 

జంతువులు

ప్రజలకు, జంతువులకు మధ్య సమతుల్య సంబంధం విశ్వ క్రమంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశమని ఈజిప్షియన్లు విశ్వసించారు; అందువల్ల మానవులు, జంతువులు, మొక్కలు ఒకే సమగ్ర వ్యవస్థలో సభ్యులుగా భావించబడ్డాయి.  అందువలన పెంపుడు, అడవి జంతువులు రెండూ ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు ఆధ్యాత్మికత, సాంగత్యం, జీవనోపాధికి ఒక కీలకమైన వనరుగా ఉండేవి. పశువులు అత్యంత ముఖ్యమైన పెంపుడు జంతువులు; పరిపాలన క్రమం తప్పకుండా జరిపే పశువుల గణనల ద్వారా పశువుల మీద పన్నులు వసూలు చేసేది ఒక మంద పరిమాణం వాటిని సొంతం చేసుకున్న ఎస్టేటు లేదా ఆలయం ప్రతిష్ట, ప్రాముఖ్యతను ప్రతిబింబించేది. పశువులతో పాటు, ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు గొర్రెలు, మేకలు, పందులను కూడా పెంచేవారు. బాతులు, హంసలు, పావురాల వంటి పౌల్ట్రీని వలలతో పట్టుకుని పొలాల్లో పెంచేవారు. అక్కడ వాటిని లావుగా చేయడానికి పిండితో బలవంతంగా తినిపించేవారు.  నైలు నది చేపలకు సమృద్ధిగా మూలాన్ని అందించింది. కనీసం పాత రాజ్యం కాలం నుండే తేనెటీగలను కూడా మచ్చిక చేసుకున్నారు. అవి తేనె, మైనాన్ని అందించాయి. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు గాడిదలు, ఎద్దులను బరువు మోసే జంతువులుగా ఉపయోగించారు. పొలాలను దున్నడం, విత్తనాలను నేలలో తొక్కడం వంటి పనులకు అవి బాధ్యత వహించేవి. కొవ్వు పట్టిన ఎద్దును వధించడం కూడా ఒక నైవేద్య ఆచారంలో ముఖ్యమైన భాగంగా ఉండేది. రెండవ మధ్యంతర కాలంలో హిక్సోసు జాతి వారు గుర్రాలను పరిచయం చేశారు.   కొత్త రాజ్యం కాలం నుండి తెలిసినప్పటికీ ఒంటెలను చివరి కాలం వరకు బరువు మోసే జంతువులుగా ఉపయోగించలేదు. చివరి కాలంలో ఏనుగులను కొద్దికాలం పాటు ఉపయోగించారని కానీ మేత భూమి కొరత కారణంగా వాటిని ఎక్కువగా వదిలివేశారని సూచించడానికి కూడా ఆధారాలు ఉన్నాయి. పిల్లులు, కుక్కలు, కోతులు సాధారణ పెంపుడు జంతువులుగా ఉండేవి అయితే ఆఫ్రికా నడిబొడ్డు నుండి దిగుమతి చేసుకున్న ఉప-సహారా ఆఫ్రికను సింహాల వంటి మరింత అసాధారణమైన పెంపుడు జంతువులు రాజకుటుంబం కోసం ప్రత్యేకించబడ్డాయి.  హెరోడోటసు గమనించిన దాని ప్రకారం ఈజిప్షియన్లు మాత్రమే తమ జంతువులను తమ ఇళ్లలో తమతో పాటు ఉంచుకునేవారు. చివరి కాలంలో జంతు రూపంలోని దేవతల ఆరాధన అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందింది. ఉదాహరణకు పిల్లి దేవత బాస్టెటు, ఐబిసు పక్షి దేవుడు థోతు. ఈ జంతువులను ఆచారబద్ధమైన బలుల కోసం పెద్ద సంఖ్యలో పెంచేవారు. 

### సహజ వనరులు
ఈజిప్టు నిర్మాణ, అలంకరణ రాళ్లు, రాగి, సీసం ఖనిజాలు, బంగారం, పాక్షిక విలువైన రాళ్లతో సమృద్ధిగా ఉంది.  ఈ సహజ వనరులు ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించడానికి, విగ్రహాలను చెక్కడానికి, పనిముట్లను తయారు చేయడానికి, ఆభరణాలను రూపొందించడానికి వీలు కల్పించాయి.   శవాలను భద్రపరిచేవారు మమ్మీకరణ కోసం వాడి నాట్రూను నుండి లభించే లవణాలను ఉపయోగించారు. ఇది ప్లాస్టరు చేయడానికి అవసరమైన జిప్సంను కూడా అందించింది.  తూర్పు ఎడారి, సినాయి‌లోని సుదూర నివాసయోగ్యం కాని వాడీలలో ఖనిజాలు కలిగిన శిలా నిర్మాణాలు కనుగొనబడ్డాయి. అక్కడ లభించే సహజ వనరులను పొందడానికి పెద్ద, రాజ్య నియంత్రణలో ఉన్న యాత్రలు అవసరమయ్యాయి. నుబియాలో విస్తృతమైన బంగారు గనులు ఉండేవి. తెలిసిన మొదటి పటాలలో ఒకటి ఈ ప్రాంతంలోని బంగారు గనికి సంబంధించినది. వాడి హమ్మామాటు గ్రానైటు, గ్రేవాకు, బంగారానికి ఒక ముఖ్యమైన వనరు. చకమకి రాయి (ఫ్లింటు) సేకరించి పనిముట్లు తయారు చేయడానికి ఉపయోగించిన మొదటి ఖనిజం, నైలు లోయలో నివాసానికి సంబంధించిన తొలి ఆధారాలు ఫ్లింటు చేతి గొడ్డళ్లు.   రాగిని ఈ ప్రయోజనం కోసం స్వీకరించిన తర్వాత కూడా, ఈ ఖనిజపు ముద్దలను జాగ్రత్తగా చెక్కి మధ్యస్థ కాఠిన్యం, మన్నిక కలిగిన బ్లేడ్లు, బాణం మొనలను తయారు చేశారు. ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు సల్ఫరు వంటి ఖనిజాలను సౌందర్య సాధనాలుగా ఉపయోగించిన మొదటి వారిలో ఉన్నారు. 

ఈజిప్షియన్లు నెటు సింకర్లు, ప్లంబు బాబు‌లు, చిన్న విగ్రహాలను తయారు చేయడానికి గెబెలు రోసాసు‌లోని గెలీనా అనే సీసం ఖనిజ నిల్వలను ఉపయోగించుకున్నారు.  ప్రాచీన ఈజిప్టు‌లో పనిముట్ల తయారీకి రాగి అత్యంత ముఖ్యమైన లోహంగా ఉండేది. సినాయి‌లో తవ్విన మాలకైటు ఖనిజం నుండి కొలిమిలలో కరిగించబడింది. కార్మికులు ఒండ్రు నిక్షేపాలలో అవక్షేపం నుండి బంగారు ముక్కలను కడగడం ద్వారా లేదా బంగారం కలిగిన క్వార్టు‌జైటు‌ను రుబ్బి కడిగే మరింత శ్రమతో కూడిన ప్రక్రియ ద్వారా బంగారాన్ని సేకరించారు.  ఎగువ ఈజిప్టులో లభించిన ఇనుప నిల్వలను చివరి కాలంలో ఉపయోగించారు. ఈజిప్టులో నాణ్యమైన నిర్మాణ రాళ్లు పుష్కలంగా ఉండేవి; ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు నైలు లోయ పొడవునా సున్నపురాయిని, అస్వాను నుండి గ్రానైటు‌ను, తూర్పు ఎడారిలోని వాడీల నుండి బసాల్టు, ఇసుకరాయిని తవ్వితీసేవారు. పోర్ఫిరీ, గ్రేవాకు, అలబాస్టరు, కార్నెలియను వంటి అలంకార రాళ్ల నిల్వలు తూర్పు ఎడారి అంతటా విస్తరించి ఉండేవి. మొదటి రాజవంశానికి ముందే వాటిని సేకరించేవారు. టోలెమికు, రోమను కాలాలలో, గని కార్మికులు వాడీ సికైటు‌లో పచ్చల నిల్వలను, వాడీ ఎల్-హుడిలో నీలమణుల నిల్వలను తవ్వితీశారు. 

### వాణిజ్యం

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు ఈజిప్టులో లభించని అరుదైన, విదేశీ వస్తువులను పొందడానికి తమ విదేశీ పొరుగువారితో వాణిజ్యం చేసేవారు. రాజవంశ పూర్వ కాలంలో వారు బంగారం, ధూపం పొందడానికి నుబియాతో వాణిజ్యాన్ని స్థాపించారు. మొదటి రాజవంశ ఫారోల సమాధులలో పాలస్తీనా శైలి నూనె కుండలు లభించడం ద్వారా రుజువైనట్లుగా వారు పాలస్తీనాతో కూడా వాణిజ్యాన్ని స్థాపించారు. దక్షిణ కనానులో స్థాపించబడిన ఒక ఈజిప్షియను కాలనీ మొదటి రాజవంశానికి కొద్దిగా ముందు కాలం నాటిది. ప్రస్తుత గాజాలోని టెల్ ఎస్-సకాను క్రీ.పూ. 4వ సహస్రాబ్ది చివరలో ఒక ఈజిప్షియను స్థావరంగా స్థాపించబడింది. ఇది ఆ ప్రాంతంలో ప్రధాన ఈజిప్షియను వలస స్థావరంగా ఉండి ఉంటుందని సిద్ధాంతీకరించబడింది. నార్మెరు కనాను‌లో ఈజిప్షియను కుండలను తయారు చేయించి వాటిని తిరిగి ఈజిప్టుకు ఎగుమతి చేయించాడు.

రెండవ రాజవంశం నాటికి  బైబ్లోసుతో ప్రాచీన ఈజిప్టు వాణిజ్యం ఈజిప్టులో లభించని నాణ్యమైన కలపకు ఒక కీలక వనరుగా మారింది. ఐదవ రాజవంశం నాటికి పుంటుతో వాణిజ్యం బంగారం, సుగంధ రెసిన్లు, నల్లచేవమాను, దంతం, కోతులు, బబూను‌ల వంటి అడవి జంతువులను అందించింది. కంచు తయారీకి అవసరమైన తగరం, రాగి రెండింటి కోసం ఈజిప్టు అనటోలియాతో వాణిజ్యం మీద ఆధారపడింది. ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు నీలి రంగు రాయి అయిన లాపిసు లాజులిని ఎంతో విలువైనదిగా భావించారు. దీనిని సుదూర ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి దిగుమతి చేసుకోవలసి వచ్చింది. ఈజిప్టు మధ్యధరా వాణిజ్య భాగస్వాములలో ప్రాచీన గ్రీసు. క్రీటు కూడా ఉన్నాయి. ఇవి ఇతర వస్తువులతో పాటు ఆలివు నూనెను కూడా సరఫరా చేసేవి. 

## భాష
### చారిత్రక అభివృద్ధి
ఈజిప్షియను భాష అనేది ఒక ఉత్తర ఆఫ్రో-ఆసియాటికు భాష. ఇది బెర్బరు, సెమిటికు భాషలుకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. క్రీ.పూ. సుమారు 3200 నుండి మధ్యయుగాల వరకు వ్రాయబడిన, అంతకంటే ఎక్కువ కాలం పాటు మాట్లాడే భాషగా కొనసాగిన ఏ భాషకైనా తెలిసినంతలో దీనికి సుదీర్ఘమైన చరిత్ర ఉంది. ప్రాచీన ఈజిప్షియను భాష దశలు పాత ఈజిప్షియను, మధ్య ఈజిప్షియను (క్లాసికలు ఈజిప్షియను), ఆధునిక ఈజిప్షియను, డెమోటికు, కాప్టికు. కాప్టికు భాషకు ముందు ఈజిప్షియను రచనలలో మాండలిక భేదాలు కనిపించవు. కానీ ఇది బహుశా మెంఫిసు చుట్టుపక్కల, తరువాత థీబ్సు‌లో ప్రాంతీయ మాండలికాలలో మాట్లాడబడి ఉండవచ్చు.

క్రీ.పూ. 3200 నుండి మధ్య యుగం వరకు వ్రాయబడిన, ఎక్కువ కాలం మాట్లాడే భాషగా మిగిలిపోయిన ఏ భాషకైనా ఇది అత్యంత పొడవైన చరిత్రను కలిగి ఉంది. పురాతన ఈజిప్షియను దశలు పాత ఈజిప్షియను, మధ్య ఈజిప్షియను (క్లాసికలు ఈజిప్షియను), చివరి ఈజిప్షియను, డెమోటికు, కాప్టికు. ఈజిప్షియను రచనలు కాప్టికు కంటే ముందు మాండలిక వ్యత్యాసాలను చూపించవు. కానీ ఇది బహుశా మెంఫిసు, తరువాత థెబ్సు చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతీయ మాండలికాలలో మాట్లాడబడి ఉండవచ్చు. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియను ఒక సంశ్లేషణాత్మక భాష. కానీ అది తరువాత మరింత విశ్లేషణాత్మకంగా మారింది. ఆధునిక ఈజిప్షియను భాషలో ఉపసర్గలతో కూడిన నిర్దిష్ట, అనిర్దిష్ట ఆర్టికల్సు అభివృద్ధి చెందాయి. ఇవి పాత విభక్తి ప్రత్యయంల స్థానంలోకి వచ్చాయి. పాత క్రియ-కర్త-కర్మ పద క్రమం నుండి కర్త-క్రియ-కర్మకు మార్పు జరిగింది. ఈజిప్షియను చిత్రలిపి, హైరాటికు, డెమోటికు లిపుల స్థానంలో చివరికి మరింత ధ్వన్యాత్మకమైన కాప్టికు వర్ణమాల వచ్చింది. కాప్టికు భాష ఇప్పటికీ ఈజిప్షియను ఆర్థోడాక్సు చర్చి ప్రార్థనలలో ఉపయోగించబడుతోంది. దాని ఆనవాళ్లు ఆధునిక ఈజిప్షియను అరబికులో కనిపిస్తాయి.

### ధ్వనులు - వ్యాకరణం
ప్రాచీన ఈజిప్షియను భాషలో ఇతర ఆఫ్రో-ఆసియాటికు భాషల మాదిరిగానే 25 హల్లులు ఉన్నాయి. వీటిలో స్వరపేటిక వ్యంజనాలు, ఉద్ఘాటనా వ్యంజనాలు, సఘోష, అఘోష స్పర్శ వ్యంజనాలు, అఘోష ఘర్షణ వ్యంజనాలు, సఘోష, అఘోష సంయుక్త వ్యంజనాలు ఉన్నాయి.   ఇందులో మూడు దీర్ఘ, మూడు హ్రస్వ అచ్చులు ఉన్నాయి. ఇవి చివరి ఈజిప్షియను భాషలో సుమారు తొమ్మిదికి విస్తరించాయి. సెమిటికు, బెర్బరు భాషల మాదిరిగానే, ఈజిప్షియను భాషలో ప్రాథమిక పదం వ్యంజనాలు, అర్ధవ్యంజనాలతో కూడిన త్రివ్యంజన లేదా ద్వివ్యంజన మూలంగా ఉంటాయి. పదాలను ఏర్పరచడానికి ప్రత్యయాలు జోడించబడతాయి. క్రియ రూపం పురుషవచనానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు ఎస్-డి -ఎం  అనే త్రివ్యంజన మూలం 'వినడం' అనే పదానికి అర్థపరమైన కేంద్రం; దాని ప్రాథమిక రూపం ఎస్‌డిఎం,  అంటే 'ఆయన వింటాడు'. కర్త నామవాచకం అయితే, క్రియకు ప్రత్యయాలు జోడించబడవు: ఎస్‌డిఎం, *హెచ్‌ఎంటి*, 'ఆ స్త్రీ వింటుంది'.

అరబికు‌తో ఉన్న సారూప్యత కారణంగా ఈజిప్టాలజిస్టులు 'నిస్బేషను' అని పిలిచే ఒక ప్రక్రియ ద్వారా నామవాచకాల నుండి విశేషణాలు ఉద్భవిస్తాయి.   క్రియ, విశేషణ వాక్యాలలో పద క్రమం కర్త-కర్మ, నామవాచక, క్రియావిశేషణ వాక్యాలలో కర్త-కర్మ.   కర్త పొడవుగా ఉండి, దాని తర్వాత పునరుద్ఘాటనా సర్వనామం ఉంటే, దానిని వాక్యం ప్రారంభంలోకి తరలించవచ్చు.  క్రియలు, నామవాచకాలు 'n' అనే ఉపసర్గ ద్వారా వ్యతిరేకించబడతాయి. కానీ క్రియావిశేషణ, విశేషణ వాక్యాల కోసం 'nn' ఉపయోగించబడుతుంది. నొక్కి పలకడం చివరి లేదా చివరికి ముందున్న అక్షరం మీద పడుతుంది. అది తెరిచిన (సివి) లేదా మూసి ఉన్న (సివిసి) అక్షరం కావచ్చు. 

### రచన

హైరోగ్లిఫికు లిపి సుమారు క్రీ.పూ. 3000 నాటిది. ఇది వందలాది చిహ్నాలతో కూడి ఉంటుంది. ఒక హైరోగ్లిఫు ఒక పదాన్ని, ఒక ధ్వనిని లేదా నిశ్శబ్ద నిర్ధారకాన్ని సూచించగలదు; అదే చిహ్నం వేర్వేరు సందర్భాలలో వేర్వేరు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడుతుంది. హైరోగ్లిఫు‌లు ఒక అధికారిక లిపిగా ఉండే్ి. దదీనిని రాతి స్మారక చిహ్నాల మీద, సమాధులలో ఉపయోగించేవారు. ఇది వ్యక్తిగత కళాఖండాల వలె వివరంగా ఉండేది. రోజువారీ రచనలో లేఖకులు హైరాటికు అని పిలువబడే ఒక వంకర లిపి రూపాన్ని ఉపయోగించారు. ఇది వేగవంతమైనది. సులభమైనది. అధికారిక హైరోగ్లిఫు‌లను అడ్డు వరుసలలో లేదా నిలువు వరుసలలో ఏ దిశలోనైనా చదవగలిగినప్పటికీ (సాధారణంగా కుడి నుండి ఎడమకు వ్రాసినప్పటికీ), హైరాటికు ఎల్లప్పుడూ కుడి నుండి ఎడమకు, సాధారణంగా క్షితిజ సమాంతర వరుసలలో వ్రాయబడింది. డెమోటికు అనే ఒక కొత్త రకమైన లిపి ప్రబలమైన రచన శైలిగా మారింది. ఈ రకమైన లిపియే—అధికారిక హైరోగ్లిఫు‌లతో పాటు—రొసెట్టా రాయి మీద గ్రీకు పాఠంతో పాటు కనిపిస్తుంది.

మొదటి శతాబ్దం ఎడి నాటికి, డెమోటికు లిపితో పాటు కాప్టికు వర్ణమాల ఉపయోగించడం ప్రారంభమైంది. కాప్టికు అనేది కొన్ని డెమోటికు గుర్తులను జోడించి సవరించిన గ్రీకు వర్ణమాల. నాల్గవ శతాబ్దం వరకు అధికారిక హైరోగ్లిఫు‌లను ఒక ఆచార పాత్రలో ఉపయోగించినప్పటికీ చివరికి కేవలం కొద్దిమంది పూజారులు మాత్రమే వాటిని చదవగలిగారు. సాంప్రదాయ మత సంస్థలు రద్దు చేయబడటంతో  హైరోగ్లిఫికు లిపి గురించిన జ్ఞానం ఎక్కువగా కోల్పోయింది. వాటిని అర్థంచేసుకునే ప్రయత్నాలు ఈజిప్టు‌లోని బైజాంటైను, ఇస్లామికు కాలాల నాటికే మొదలయ్యాయి. కానీ 1820వ దశకంలో రొసెట్టా స్టోను కనుగొనబడిన తర్వాత  థామసు యంగు, జీన్-ఫ్రాంకోయిసు షాంపొలియను చేసిన సంవత్సరాల పరిశోధనల ఫలితంగా మాత్రమే, హైరోగ్లిఫు‌లు గణనీయంగా అర్థంచేసుకోబడ్డాయి. 

### సాహిత్యం

రచన అనేది మొదట రాజ సమాధులలో లభించిన వస్తువుల లేబుల్సు, ట్యాగుల మీద రాజరికంతో సంబంధం కలిగి కనిపించింది. ఇది ప్రధానంగా లేఖకుల వృత్తి, వారు 'పెర్ అంఖ్' సంస్థ లేదా హౌసు ఆఫ్ లైఫు నుండి పనిచేశారు. ఈ సంస్థలో కార్యాలయాలు, గ్రంథాలయాలు (హౌసు ఆఫ్ బుక్సు అని పిలవబడేవి), ప్రయోగశాలలు, వేధశాలలు ఉండేవి.  ప్రాచీన ఈజిప్టు సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన కొన్ని రచనలు, పిరమిడు. కాఫిను గ్రంథాల వంటివి, క్లాసికలు ఈజిప్షియను భాషలో వ్రాయబడ్డాయి. ఇది సుమారు క్రీ.పూ. 1300 వరకు రచన భాషగా కొనసాగింది. లేటు ఈజిప్షియను భాష కొత్త రాజ్యం నుండి మాట్లాడబడింది. రామెస్సైడు పరిపాలనా పత్రాలు, ప్రేమ కవిత్వం, కథలలో, అలాగే డెమోటికు, కాప్టికు గ్రంథాలలో ప్రాతినిధ్యం వహించింది. ఈ కాలంలో రచన సంప్రదాయం సమాధి ఆత్మకథగా పరిణామం చెందింది. హర్ఖుఫు, వెని ది ఎల్డరు వంటి వారివి దీనికి ఉదాహరణ. 

'సెబాయిటు' ('సూచనలు') అని పిలువబడే శైలి ప్రసిద్ధ ప్రభువుల నుండి బోధనలు, మార్గదర్శకాలను తెలియజేయడానికి అభివృద్ధి చేయబడింది; ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, సామాజిక కల్లోలాలను వర్ణించే విలాపాల కవిత అయిన ఇపువరు పాపిరసు ఒక ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.  మధ్య ఈజిప్షియను భాషలో వ్రాయబడిన 'సినూహే కథ' ఈజిప్షియను సాహిత్యంలో ఒక ఉత్తమ రచనగా పరిగణించబడుతుంది.  ఈ కాలంలోనే వెస్టు‌కారు పాపిరసు కూడా వ్రాయబడింది; ఇది ఖుఫుకు ఆయన కుమారులు చెప్పిన కథల సమాహారం. ఇందులో పూజారులు చేసిన అద్భుతాల గురించి వివరించబడింది.  అమెనెమోపే బోధనలు సమీప ప్రాచ్య సాహిత్యంలో ఒక కళాఖండంగా పరిగణించబడుతుంది. కొత్త రాజ్యం చివరి నాటికి, వెనమును కథ, అనీ బోధనలు వంటి జనాదరణ పొందిన రచనలను వ్రాయడానికి స్థానిక భాషను ఎక్కువగా ఉపయోగించారు. మొదటిది లెబనాను నుండి దేవదారు కలప కొనడానికి వెళ్తున్నప్పుడు దోపిడీకి గురైన ఒక ప్రభువు కథను, ఆయన ఈజిప్టుకు తిరిగి రావడానికి పడిన కష్టాలను వివరిస్తుంది. సుమారు క్రీ.పూ. 700 నుండి, ప్రసిద్ధమైన ఓంక్‌షెషోంకీ బోధనలు వంటి కథన రూపంలోని కథలు, బోధనలు అలాగే వ్యక్తిగత. వ్యాపార పత్రాలు డెమోటికు లిపి, ఈజిప్షియను భాష దశలో వ్రాయబడ్డాయి. గ్రీకో-రోమను కాలంలో డెమోటికు భాషలో వ్రాయబడిన అనేక కథలు, ఈజిప్టు రెండవ రామెసెసు వంటి గొప్ప ఫారోలచే పాలించబడిన స్వతంత్ర దేశంగా ఉన్న మునుపటి చారిత్రక యుగాల నేపథ్యంలో సాగుతాయి. 

## సంస్కృతి

### దైనందిన జీవితం

చాలా మంది ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు భూమి మీద ఆధారపడిన రైతులు. వారి నివాసాలు కేవలం కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే పరిమితమై ఉండేవి.  పగటిపూట వేడిలో చల్లగా ఉండేలా రూపొందించిన మట్టి ఇటుకలుతో నిర్మించబడ్డాయి. ప్రతి ఇంటిలో పైకప్పు తెరిచి ఉన్న వంటగది ఉండేది. అందులో ధాన్యం పిండి చేయడానికి ఒక తిరగలి, రొట్టెలు కాల్చడానికి ఒక చిన్న పొయ్యి ఉండేవి.  ఆహారం, పానీయాలు, ముడి పదార్థాలను నిల్వ చేయడానికి, తయారు చేయడానికి, రవాణా చేయడానికి, వినియోగించడానికి సిరామిక్సు పాత్రలు గృహోపకరణాలుగా ఉపయోగపడ్డాయి. గోడలకు తెలుపు రంగు వేసేవారు. వాటిని రంగు వేసిన నార వస్త్రపు తెరలతో కప్పేవారు. నేల మీద రెల్లు చాపలు పరిచేవారు. చెక్క బల్లలు, నేల నుండి పైకి లేపిన మంచాలు, వ్యక్తిగత బల్లలు ఫర్నిచరు‌గా ఉండేవి.

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు పరిశుభ్రత, రూపానికి గొప్ప విలువ ఇచ్చేవారు. చాలా మంది నైలు నదిలో స్నానం చేసేవారు జంతువుల కొవ్వు, సున్నపురాయితో చేసిన పేస్టు‌లాంటి సబ్బును ఉపయోగించేవారు. పరిశుభ్రత కోసం పురుషులు తమ శరీరం మీద ఉన్న వెంట్రుకలన్నింటినీ గీసుకునేవారు; పరిమళ ద్రవ్యాలు, సుగంధ లేపనాలు దుర్వాసనలను కప్పివేసి చర్మాన్ని మృదువుగా ఉంచేవి. దుస్తులు తెల్లగా ఉతికిన సాధారణ నార వస్త్రాలతో తయారు చేయబడ్డాయి. ఉన్నత వర్గాల పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరూ విగ్గులు, ఆభరణాలు. సౌందర్య సాధనాలు ధరించేవారు. పిల్లలు సుమారు 12 సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చే వరకు దుస్తులు లేకుండా ఉండేవారు. ఈ వయస్సులో మగపిల్లలకు సున్తీ చేసి, వారి తలలను గుండు చేయించేవారు. పిల్లలను చూసుకునే బాధ్యత తల్లులది, అయితే తండ్రి కుటుంబానికి ఆదాయం సమకూర్చేవాడు.

సంగీతం, నృత్యం వాటిని భరించగలిగిన వారికి ప్రసిద్ధ వినోదాలుగా ఉండేవి. ప్రాచీన వాయిద్యాలలో వేణువులు, వీణలు ఉండేవి. అయితే ట్రంపెట్లు, ఓబోలు, పైపుల వంటి వాయిద్యాలు తరువాత అభివృద్ధి చెంది ప్రాచుర్యం పొందాయి. కొత్త రాజ్యంలో ఈజిప్షియన్లు గంటలు, తాళాలు, తంబూరాలు, డ్రమ్ములు, ఆసియా నుండి దిగుమతి చేసుకున్న ల్యూటు‌లు లైరు‌లను వాయించేవారు.  సిస్ట్రం అనేది గలగలమనే శబ్దం చేసే ఒక సంగీత వాయిద్యం, ఇది మతపరమైన వేడుకలలో ప్రత్యేకంగా ముఖ్యమైనది.

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు ఆటలు, సంగీతంతో సహా అనేక రకాల విశ్రాంతి కార్యకలాపాలను ఆస్వాదించారు. పాచికల ఆధారంగా పావులు కదిలే సెనెటు అనే బోర్డు గేం ప్రాచీన కాలం నుండి చాలా ప్రాచుర్యం పొందింది; మెహెను అనేది మరొక సారూప్యమైన ఆట, దీనికి వృత్తాకారపు ఆట పలక ఉండేది. "హౌండ్సు అండు జాకల్సు" లేదా 58 రంధ్రాల ఆట అని కూడా పిలువబడేది. ప్రాచీన ఈజిప్టులో ఆడిన బోర్డు ఆటలకు మరొక ఉదాహరణ. ఈ ఆట మొదటి పూర్తి సెటు 13వ రాజవంశానికి చెందిన ఈజిప్షియను ఫారో 4వ అమెంహాటు థీబను సమాధిలో కనుగొనబడింది.   గారడీ, బంతి ఆటలు పిల్లలలో ప్రాచుర్యం పొందాయి. బెని హసను‌లోని ఒక సమాధిలో కుస్తీ గురించి కూడా నమోదు చేయబడింది.  ప్రాచీన ఈజిప్షియను సమాజంలోని ధనిక సభ్యులు వేట, చేపలు పట్టడం, పడవ ప్రయాణాన్ని కూడా ఆస్వాదించారు.

డెయిరు ఎల్-మెదీనాలోని కార్మికుల గ్రామం తవ్వకాల ఫలితంగా, ప్రాచీన ప్రపంచంలో దాదాపు నాలుగు వందల సంవత్సరాల పాటు విస్తరించి ఉన్న సామాజిక జీవితం అత్యంత సమగ్రంగా నమోదు చేయబడిన వివరాలలో ఒకటి లభించింది. ఒక సమాజం  సంస్థ, సామాజిక సంబంధాలు, పని, జీవన పరిస్థితులు ఇంత వివరంగా అధ్యయనం చేయబడిన పోల్చదగిన ప్రదేశం మరొకటి లేదు. 

### వంటకాలు

ఈజిప్షియను వంటకాలు కాలక్రమేణా అసాధారణంగా స్థిరంగా ఉన్నాయి; నిజానికి, ఆధునిక ఈజిప్టు వంటకాలు ప్రాచీనుల వంటకాలతో కొన్ని అద్భుతమైన సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయి. ప్రధాన ఆహారంలో బ్రెడ్, బీర్ ఉండేవి, ఉల్లిపాయలు  వెల్లుల్లి వంటి కూరగాయలు, ఖర్జూరాలు  అంజూర పండ్లు వంటి పండ్లు ఉంటాయి. ఉన్నత వర్గాలు పండుగ రోజులలో అందరూ వైన్, మాంసాన్ని ఆస్వాదించగా ఉన్నత వర్గాలు మరింత క్రమం తప్పకుండా ఆస్వాదిస్తారు. చేపలు, మాంసం, కోడిని ఉప్పు వేయవచ్చు లేదా ఎండబెట్టవచ్చు. వంటలలో ఉడికించాలి లేదా గ్రిల్ మీద కాల్చవచ్చు.

### ఆర్కిటెక్చరు
పురాతన ఈజిప్టు నిర్మాణంలో ప్రపంచంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ నిర్మాణాలు కొన్ని ఉన్నాయి: గిజా గొప్ప పిరమిడు‌లు థెబ్సు‌లోని దేవాలయాలు. మతపరమైన, స్మారక ప్రయోజనాల కోసం, అలాగే ఫారో విస్తృత శక్తిని బలోపేతం చేయడానికి కూడా రాజ్యం నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను నిర్వహించింది. నిధులు సమకూర్చింది. పురాతన ఈజిప్షియన్లు నైపుణ్యం కలిగిన నిర్మాణకులు; సరళమైన కానీ ప్రభావవంతమైన సాధనాలు, దృశ్య పరికరాలను మాత్రమే ఉపయోగించి, వాస్తుశిల్పులు నేటికీ అసూయపడే గొప్ప ఖచ్చితత్వం, ఖచ్చితత్వంతో పెద్ద రాతి నిర్మాణాలను నిర్మించగలిగారు.

ఉన్నత, సాధారణ ఈజిప్షియన్ల గృహ నివాసాలు మట్టి ఇటుకలు, కలప వంటి పాడైపోయే పదార్థాలతో నిర్మించబడ్డాయి. అవి మనుగడలో లేవు. రైతులు సాధారణ ఇళ్లలో నివసించారు. అయితే ఉన్నత వర్గాల, ఫారోల రాజభవనాలు మరింత విశాలమైన నిర్మాణాలు.   మల్కటా, అమర్నా వంటి కొన్ని మిగిలి ఉన్న నూతన రాజ్యపు రాజభవనాలు, ప్రజలు, పక్షులు, నీటి కొలనులు, దేవతలు, జ్యామితీయ డిజైన్ల దృశ్యాలతో అలంకరించబడిన గోడలు, అంతస్తులను కలిగి ఉన్నాయి. దేవాలయాలు, సమాధుల వంటి శాశ్వతంగా నిలిచి ఉండేలా ఉద్దేశించిన ముఖ్యమైన కట్టడాలను మట్టి ఇటుకలకు బదులుగా రాళ్లతో నిర్మించారు. ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి పెద్ద ఎత్తున నిర్మించిన రాతి కట్టడమైన జోసెరు స్మారక సముదాయంలో ఉపయోగించిన నిర్మాణ అంశాలలో, పాపిరసు, తామర పువ్వుల ఆకృతిలో ఉన్న స్తంభాలు, దూలాల ఆధారాలు ఉన్నాయి.

గిజాలోని దేవాలయాల వంటి తొలికాలపు పురాతన ఈజిప్టు దేవాలయాలు, స్తంభాల మీద ఆధారపడిన పైకప్పు పలకలతో కూడిన ఒకే, మూసి ఉన్న మందిరాలను కలిగి ఉంటాయి. నూతన రాజ్యంలో, వాస్తుశిల్పులు దేవాలయ గర్భగుడి ముందు భాగంలోకి గోపురం, బహిరంగ ప్రాంగణం, మూసి ఉన్న స్తంభాల మందిరాన్ని జోడించారు. ఈ శైలి గ్రీకో-రోమను కాలం వరకు ప్రామాణికంగా కొనసాగింది.  పాత రాజ్యంలో అత్యంత పురాతనమైన, ప్రసిద్ధ సమాధి నిర్మాణ శైలి మస్తబా. ఇది భూగర్భ సమాధి గది మీద మట్టి ఇటుకలు లేదా రాళ్లతో నిర్మించిన చదునైన పైకప్పు గల దీర్ఘచతురస్రాకార నిర్మాణం. జోసెరు మెట్ల పిరమిడు అనేది ఒకదాని మీద ఒకటి పేర్చబడిన రాతి మస్తబాల శ్రేణి. పాత, మధ్య రాజ్యాల కాలంలో పిరమిడ్లు నిర్మించబడ్డాయి. కానీ తర్వాతి పాలకులలో చాలామంది వాటిని విడిచిపెట్టి, అంతగా కనిపించని కొండలను తొలిచి నిర్మించిన సమాధులను ఎంచుకున్నారు. పిరమిడు ఆకృతిని ఉపయోగించడం నూతన రాజ్యంలోని ప్రైవేటు సమాధి ప్రార్థనా మందిరాలలో, నుబియా రాజ పిరమిడ్లలో కొనసాగింది. 


File:Model of a Porch and Garden MET DP350593.jpg|ఒక ఇంటి వరండా మరియు తోట నమూనా, 
File:The Temple of Dendur MET DT563.jpg|క్రీ.పూ. 10 నాటికి పూర్తి చేయబడిన డెండూరు దేవాలయం, మెట్రోపాలిటను మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్టు (న్యూయార్కు నగరం)
File:Philae temple at night.jpg|ఫిలే నుండి లభించిన చక్కగా సంరక్షించబడిన ఐసిస్ దేవాలయం ఈజిప్షియను వాస్తుశిల్పం, వాస్తుశిల్ప శిల్పకళకు ఒక ఉదాహరణ.
File:Lepsius-Projekt tw 1-2-108.jpg|కార్లు రిచర్డు లెప్సియసు ద్వారా వివిధ రకాల స్తంభాగ్రాల చిత్రణ


### కళ

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు క్రియాత్మక ప్రయోజనాల కోసం కళను సృష్టించారు. 3500 సంవత్సరాలకు పైగా, కళాకారులు పాత రాజ్యంలో అభివృద్ధి చేయబడిన కళా రూపాలు, చిత్ర సంకేతాలను అనుసరించారు. విదేశీ ప్రభావం, అంతర్గత మార్పులను ప్రతిఘటించిన కఠినమైన సూత్రాల సమితిని పాటించారు. ఈ కళా ప్రమాణాలు—సరళమైన గీతలు, ఆకారాలు, రంగుల సమతల ప్రాంతాలు, ప్రాదేశిక లోతు సూచన లేకుండా బొమ్మల విలక్షణమైన సమతల ప్రక్షేపణతో కలిపి—ఒక కూర్పులో క్రమం, సమతుల్యత భావాన్ని సృష్టించాయి. చిత్రాలు, పాఠ్యం సమాధులు, దేవాలయాల గోడలు, శవపేటికలు, శిలాఫలకాలు, విగ్రహాల మీద కూడా సన్నిహితంగా అల్లబడి ఉండేవి. ఉదాహరణకు నార్మరు ప్యాలెటులో ఉన్న బొమ్మలను చిత్రలిపిలుగా కూడా చదవవచ్చు. దాని అత్యంత శైలీకృత, ప్రతీకాత్మక రూపాన్ని నియంత్రించే కఠినమైన నియమాల కారణంగా ప్రాచీన ఈజిప్షియను కళ తన రాజకీయ, మతపరమైన ప్రయోజనాలను కచ్చితత్వం, స్పష్టతతో నెరవేర్చింది.

ప్రాచీన ఈజిప్షియను కళాకారులు విగ్రహాలు, సున్నితమైన శిల్పాలను చెక్కడానికి మాధ్యమంగా రాయిని ఉపయోగించారు. కానీ చౌకైన, సులభంగా చెక్కడానికి వీలైన ప్రత్యామ్నాయంగా చెక్కను ఉపయోగించారు. రంగులను ఇనుప ఖనిజాలు (ఎరుపు, పసుపు ఓచర్లు), రాగి ఖనిజాలు (నీలం, ఆకుపచ్చ), మసి లేదా బొగ్గు (నలుపు), సున్నపురాయి (తెలుపు) వంటి ఖనిజాల నుండి పొందారు. రంగులను గం అరేబికుతో కలిపి ముద్దలుగా చేసి, అవసరమైనప్పుడు నీటితో తడిపి ఉపయోగించేవారు.

ఫారోలు యుద్ధాలలో విజయాలు, రాజ శాసనాలు, మతపరమైన దృశ్యాలను నమోదు చేయడానికి ఉబ్బెత్తు శిల్పాలును ఉపయోగించారు. సాధారణ పౌరులకు కూడా ఉషబ్తి విగ్రహాలు, మృతుల గ్రంథాల వంటి అంత్యక్రియల కళాఖండాలు అందుబాటులో ఉండేవి. ఇవి మరణానంతర జీవితంలో తమను రక్షిస్తాయని వారు విశ్వసించేవారు.  మధ్య రాజ్య కాలంలో రోజువారీ జీవితంలోని దృశ్యాలను వర్ణించే చెక్క లేదా మట్టి నమూనాలు సమాధులలో ప్రసిద్ధ అదనపు వస్తువులుగా మారాయి. మరణానంతర జీవితంలో జీవించి ఉన్నవారి కార్యకలాపాలను పునఃసృష్టించే ప్రయత్నంలో ఈ నమూనాలు కార్మికులను, ఇళ్లను, పడవలను, సైనిక నిర్మాణాలను కూడా చూపుతాయి. ఇవి ఆదర్శవంతమైన ప్రాచీన ఈజిప్షియను మరణానంతర జీవితానికి అనుపాత ప్రాతినిధ్యాలు. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియను కళలో ఏకరూపత ఉన్నప్పటికీ, నిర్దిష్ట కాలాలు, ప్రదేశాల శైలులు కొన్నిసార్లు మారుతున్న సాంస్కృతిక లేదా రాజకీయ వైఖరులను ప్రతిబింబించాయి. రెండవ మధ్యంతర కాలంలో హిక్సోసు దండయాత్ర తర్వాత, అవారిసు‌లో మినోయను-శైలి కుడ్యచిత్రాలు కనుగొనబడ్డాయి.  కళా రూపాలలో రాజకీయ ప్రేరేపిత మార్పుకు అత్యంత అద్భుతమైన ఉదాహరణ అమర్నా కాలం నుండి వస్తుంది. ఇక్కడ అఖెనాటెను విప్లవాత్మక మతపరమైన ఆలోచనలకు అనుగుణంగా ఆకృతులు సమూలంగా మార్చబడ్డాయి.   అమర్నా కళగా పిలువబడే ఈ శైలి, అఖెనాటెను మరణం తర్వాత త్వరగా విడిచిపెట్టబడింది. దాని స్థానంలో సాంప్రదాయ రూపాలు వచ్చాయి. 


File:Kneeling portrait statue of Amenemhat holding a stele with an inscription 01.jpg|శాసనంతో కూడిన స్తంభాన్ని పట్టుకున్న అమ్నెం ‌హాటు  మోకరిల్లి ఉన్న విగ్రహం; సుమారు క్రీ.పూ. 1500
File:Tomb of Nebamun.jpg|నెబామును పక్షులను వేటాడుతున్నట్లు చిత్రీకరించిన కుడ్యచిత్రం; సుమారు క్రీ.పూ. 1350
File:Portrait head of pharaoh Hatshepsut or Thutmose III 01.jpg|ఫారో హట్షెప్సుట్ లేదా 3వ థట్మోసు చిత్రపట శిరస్సు; 1480–1425 క్రీ.పూ.
File:Falcon Box with Wrapped Contents MET 12.182.5a b EGDP023129.jpg |చుట్టబడిన వస్తువులతో ఫాల్కను పెట్టె; 332–30 క్రీ.పూ.


### మత విశ్వాసాలు

దైవం మీద, మరణానంతర జీవితం మీద నమ్మకాలు ప్రాచీన ఈజిప్టు నాగరికతలో దాని ప్రారంభం నుండే పాతుకుపోయాయి; ఫారోల పాలన రాజుల దైవిక హక్కు మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఈజిప్టు దేవతా సముదాయంలో అతీంద్రియ శక్తులు కలిగిన దేవతలు ఉండేవారు. వారిని సహాయం లేదా రక్షణ కోసం ప్రార్థించేవారు. అయితే దేవతలను ఎల్లప్పుడూ దయగలవారిగా చూడలేదు. వారికి నైవేద్యాలు, ప్రార్థనలతో శాంతింపజేయాలని ఈజిప్షియన్లు విశ్వసించారు. ఈ దేవతా సముదాయం నిర్మాణం కొత్త దేవతలను సోపానక్రమంలో ఉన్నత స్థానాలకు చేర్చినందున నిరంతరం మారుతూ ఉండేది. కానీ పూజారులు విభిన్నమైన, కొన్నిసార్లు పరస్పర విరుద్ధమైన పురాణాలు కథలను ఒక పొందికైన వ్యవస్థగా నిర్వహించడానికి ఎటువంటి ప్రయత్నం చేయలేదు. దైవత్వం గురించిన ఈ వివిధ భావనలు పరస్పర విరుద్ధమైనవిగా కాకుండా, వాస్తవికత బహుళ కోణాలలో పొరలుగా పరిగణించబడ్డాయి.

రాజు తరపున పనిచేసే పూజారులచే నిర్వహించబడే దేవాలయాలలో దేవతలను పూజించేవారు. దేవాలయం మధ్యలో ఒక మందిరంలో దేవతా విగ్రహం ఉండేది. దేవాలయాలు ప్రజలు సామూహికంగా పూజలు చేసే ప్రదేశాలు కావు. కేవలం కొన్ని పండుగలు, ఉత్సవాల రోజులలో మాత్రమే దేవతా విగ్రహం ఉన్న మందిరాన్ని ప్రజల పూజ కోసం బయటకు తీసుకువచ్చేవారు. సాధారణంగా దేవత ప్రదేశం బయటి ప్రపంచం నుండి వేరుచేయబడి ఉండేది. కేవలం దేవాలయ అధికారులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉండేది. సాధారణ పౌరులు తమ ఇళ్లలో వ్యక్తిగత విగ్రహాలను పూజించేవారు. తాయెత్తులు అరాచక శక్తుల నుండి రక్షణ కల్పించేవి.  కొత్త రాజ్యం తర్వాత మతపరమైన ఆచారాలు దేవతలను నేరుగా పూజించడం వైపు మారడంతో ఆధ్యాత్మిక మధ్యవర్తిగా ఫారో పాత్రకు ప్రాధాన్యత తగ్గింది. ఫలితంగా దేవతల సంకల్పాన్ని ప్రజలకు నేరుగా తెలియజేయడానికి పూజారులు దైవవాణిల వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేశారు. 

ప్రతి మానవుడు భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక భాగాలు లేదా 'అంశాలతో' కూడి ఉంటాడని ఈజిప్షియన్లు విశ్వసించారు. శరీరంతో పాటు, ప్రతి వ్యక్తికి ఒక 'షుటు' (నీడ), ఒక 'బా' (వ్యక్తిత్వం లేదా ఆత్మ), ఒక 'కా' (జీవశక్తి), ఒక 'పేరు' ఉండేవి. మెదడు కాకుండా హృదయాన్ని ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలకు కేంద్రంగా పరిగణించారు.  మరణానంతరం ఆధ్యాత్మిక అంశాలు శరీరం నుండి విడుదలయ్యి స్వేచ్ఛగా సంచరించగలవు. కానీ వాటికి శాశ్వత నివాసం కోసం భౌతిక అవశేషాలు (లేదా విగ్రహం వంటి ప్రత్యామ్నాయం) అవసరం. మరణించిన వ్యక్తి అంతిమ లక్ష్యం తన 'కా', 'బా'తో తిరిగి కలిసి, "ఆశీర్వదించబడిన మృతులలో" ఒకరిగా మారి, 'అఖ్' లేదా "సమర్థుడిగా" జీవించడం. ఇది జరగాలంటే మరణించిన వ్యక్తి ఒక విచారణలో యోగ్యుడిగా తీర్పు పొందాలి. అందులో హృదయాన్ని "సత్యపు ఈక"తో తూకం వేస్తారు.  యోగ్యుడిగా భావిస్తే, మరణించిన వ్యక్తి ఆధ్యాత్మిక రూపంలో భూమి మీద తన ఉనికిని కొనసాగించగలడు. వారు యోగ్యులుగా పరిగణించబడకపోతే, వారి హృదయాన్ని అమ్మితు అనే భక్షకి తినేస్తుంది. వారు విశ్వం నుండి తుడిచివేయబడతారు.

### ఖనన ఆచారాలు

పురాతన ఈజిప్షియన్లు మరణం తర్వాత అమరత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి అవసరమని వారు విశ్వసించే విస్తృతమైన ఖనన ఆచారాలను కొనసాగించారు. ఈ ఆచారాలలో మమ్మీఫికేషను ద్వారా శరీరాన్ని సంరక్షించడం, ఖనన వేడుకలు నిర్వహించడం, మరణానంతర జీవితంలో మరణించిన వ్యక్తి ఉపయోగించే శరీర వస్తువులతో ఖననం చేయడం ఉన్నాయి. పాత రాజ్యానికి ముందు, ఎడారి గుంటలలో ఖననం చేయబడిన మృతదేహాలను సహజంగా నిర్జనం ద్వారా సంరక్షించారు. శుష్క, ఎడారి పరిస్థితులు పురాతన ఈజిప్టు చరిత్ర అంతటా పేదల ఖననానికి ఒక వరం లాంటివి, వారు ఉన్నత వర్గాలకు అందుబాటులో ఉన్న విస్తృతమైన ఖనన సన్నాహాలను భరించలేకపోయారు. ధనవంతులైన ఈజిప్షియన్లు తమ మృతదేహాలను రాతి సమాధులలో పాతిపెట్టడం, కృత్రిమ మమ్మీఫికేషను‌ను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. ఇందులో అంతర్గత అవయవాలను తొలగించడం, శరీరాన్ని నారతో చుట్టడం దీర్ఘచతురస్రాకార రాతి సార్కోఫాగసు లేదా శవపేటికలో పాతిపెట్టడం జరిగింది. నాల్గవ రాజవంశం నుండి కొన్ని భాగాలను కనోపికు జారు లలో విడిగా భద్రపరిచారు. 

కొత్త రాజ్యం నాటికి ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు మమ్మీఫికేషను కళను పరిపూర్ణం చేశారు; ఉత్తమ సాంకేతికత 70 రోజులు పట్టింది. అంతర్గత అవయవాలను తొలగించడం. ముక్కు ద్వారా మెదడును తొలగించడం, నాట్రాను అని పిలువబడే లవణాల మిశ్రమంలో శరీరాన్ని ఎండబెట్టడం జరిగింది. ఆ తర్వాత శరీరాన్ని పొరల మధ్య రక్షిత తాయెత్తులు చొప్పించి నారతో చుట్టి అలంకరించబడిన ఆంత్రోపోయిడు శవపేటికలో ఉంచారు. చివరి కాలపు మమ్మీలను పెయింటు చేసిన కార్టన్నేజు మమ్మీ కేసులలో కూడా ఉంచారు. టోలెమికు, రోమను కాలాలలో వాస్తవ సంరక్షణ పద్ధతులు క్షీణించాయి. అయితే అలంకరించబడిన మమ్మీ బాహ్య స్వరూపం మీద ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది. 

ధనవంతులైన ఈజిప్షియన్లను అధిక సంఖ్యలో విలాసవంతమైన వస్తువులతో పాతిపెట్టేవారు. కానీ సామాజిక హోదాతో సంబంధం లేకుండా అన్ని సమాధులలోనూ మరణించిన వారి కోసం వస్తువులను ఉంచేవారు. సమాధిలో తరచుగా ప్రాచీన ఈజిప్షియను అంత్యక్రియల గ్రంథాలను ఉంచేవారు. నూతన రాజ్యం కాలం నుండి మరణానంతర జీవితంలో వారి కోసం శారీరక శ్రమ చేస్తాయని నమ్మబడిన షాబ్టి విగ్రహాలను కూడా ఉంచేవారు. అంత్యక్రియలతో పాటు మరణించిన వ్యక్తిని మాయాజాలంతో తిరిగి సజీవుడిని చేసే ఆచారాలు కూడా జరిగేవి.   ఖననం తర్వాత జీవించి ఉన్న బంధువులు అప్పుడప్పుడు సమాధి వద్దకు ఆహారం తీసుకువచ్చి, మరణించిన వారి తరపున ప్రార్థనలు చేయాలని ఆశించేవారు. 

## సైన్యం

ప్రాచీన ఈజిప్టు సైన్యం విదేశీ దండయాత్రల నుండి ఈజిప్టును రక్షించడానికి, ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యంలో ఈజిప్టు ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టడానికి బాధ్యత వహించింది. పాత రాజ్యంలో సినాయి‌కు వెళ్లే గనుల తవ్వకం యాత్రలకు సైన్యం రక్షణ కల్పించింది. మొదటి, రెండవ మధ్యంతర కాలాలలో అంతర్యుద్ధాలలో పోరాడింది. నుబియాకు వెళ్లే మార్గంలో ఉన్న బుహెను నగరం వద్ద ఉన్నటువంటి ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గాల వెంబడి కోటలను నిర్వహించే బాధ్యత కూడా సైన్యం మీద ఉండేది. సైనిక స్థావరాలుగా పనిచేయడానికి కోటలు కూడా నిర్మించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు సైలే వద్ద ఉన్న కోట, ఇది లెవంటు‌కు వెళ్లే యాత్రలకు కార్యకలాపాల స్థావరంగా ఉండేది. కొత్త రాజ్యంలో అనేక మంది ఫారోలు ఈజిప్టు సైన్యాన్ని ఉపయోగించి కుషు రాజ్యాన్ని, లెవంటు‌లోని కొన్ని భాగాలను ఆక్రమించి జయించారు.

సాధారణ సైనిక పరికరాలలో విల్లులు, బాణాలు, ఈటెలు, చెక్క చట్రం మీద జంతు చర్మాన్ని బిగించి తయారు చేసిన గుండ్రని పైభాగం గల డాలులు ఉండేవి. కొత్త రాజ్యంలో అంతకు ముందు హిక్సోసు దండయాత్రదారులు ప్రవేశపెట్టిన రథాలను సైన్యం ఉపయోగించడం ప్రారంభించింది. కాంస్యం స్వీకరించిన తర్వాత ఆయుధాలు, కవచాలు మెరుగుపడటం కొనసాగించాయి: ఇప్పుడు డాలులు కాంస్య బకిలు‌తో ఘనమైన చెక్కతో తయారు చేయబడ్డాయి. ఈటెల కొనలకు కాంస్య మొనలు అమర్చబడ్డాయి. ఆసియా సైనికుల నుండి ఖోపేషు అనే కత్తిని స్వీకరించారు. కళ, సాహిత్యంలో ఫారో సాధారణంగా సైన్యం ముందు భాగంలో రథం మీద ప్రయాణిస్తున్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డాడు; సెకెనెన్రే 2వ టావో  ఆయన కుమారుల వంటి కనీసం కొందరు ఫారోలు అలా చేశారని సూచించబడింది.  అయితే ఈ కాలపు రాజులు వ్యక్తిగతంగా ముందు వరుసలో యుద్ధ నాయకులుగా వ్యవహరిస్తూ తమ సైనికులతో పాటు పోరాడలేదు" అని కూడా వాదించబడింది. సైనికులను సాధారణ ప్రజల నుండి నియమించుకునేవారు. కానీ నూతన రాజ్యం కాలంలో ముఖ్యంగా ఆ తర్వాత ఈజిప్టు కోసం పోరాడటానికి నుబియా, కుషు, లిబియా నుండి కిరాయి సైనికులను నియమించుకున్నారు. 

## సాంకేతికత, వైద్యం - గణితం

### సాంకేతికత

సాంకేతికత, వైద్యం, గణిత రంగాలలో, ప్రాచీన ఈజిప్టు సాపేక్షంగా ఉన్నత స్థాయి ఉత్పాదకత, నైపుణ్యాన్ని సాధించింది. ఎడ్విను స్మితు, ఎబర్సు పాపిరై (సుమారు క్రీ.పూ. 1600) ద్వారా నిరూపించబడిన సాంప్రదాయ అనుభవవాదం మొదట ఈజిప్టు‌కే ఆపాదించబడింది. ఈజిప్షియన్లు తమ సొంత అక్షరమాలను, దశాంశ వ్యవస్థను సృష్టించుకున్నారు.

### ఫెయాన్సు - గాజు
పాత రాజ్యం కాలానికి ముందే ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు ఫెయాన్సు అని పిలువబడే ఒక గాజు లాంటి పదార్థాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. దీనిని వారు ఒక రకమైన కృత్రిమ పాక్షిక విలువైన రాయిగా పరిగణించారు. ఫెయాన్సు అనేది బంకమట్టి లేని సిరామికు పదార్థం, ఇది సిలికా, తక్కువ మొత్తంలో సున్నం, సోడా, ఒక రంగు పదార్థం, సాధారణంగా రాగితో తయారు చేయబడుతుంది.  ఈ పదార్థాన్ని పూసలు, పలకలు, బొమ్మలు, చిన్న వస్తువులను తయారు చేయడానికి ఉపయోగించారు. ఫెయాన్సు‌ను తయారు చేయడానికి అనేక పద్ధతులను ఉపయోగించవచ్చు. కానీ సాధారణంగా ఉత్పత్తిలో పొడి పదార్థాలను ముద్ద రూపంలో బంకమట్టి కోరు ‌మీద పూయడం. ఆ తర్వాత దానిని కాల్చడం జరుగుతుంది. సంబంధిత సాంకేతికత ద్వారా, ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు ఈజిప్షియను బ్లూ అని పిలువబడే ఒక వర్ణద్రవ్యాన్ని ఉత్పత్తి చేశారు. దీనిని బ్లూ ఫ్రిటు అని కూడా అంటారు. ఇది సిలికా, రాగి, సున్నం, నాట్రాను వంటి క్షార పదార్థాన్ని కరిగించడం (లేదా సింటరింగు) ద్వారా ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఈ ఉత్పత్తిని పొడిగా చేసి వర్ణద్రవ్యంగా ఉపయోగించవచ్చు. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు గాజుతో అనేక రకాల వస్తువులను గొప్ప నైపుణ్యంతో తయారు చేయగలిగారు. కానీ వారు ఈ ప్రక్రియను స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చేశారా లేదా అనేది స్పష్టంగా లేదు.  వారు తమ సొంత ముడి గాజును తయారు చేసుకున్నారా లేదా ముందుగా తయారు చేసిన కడ్డీలను దిగుమతి చేసుకుని వాటిని కరిగించి పూర్తి చేశారా అనేది కూడా అస్పష్టంగా ఉంది. అయితే వారికి వస్తువులను తయారు చేయడంలో అలాగే పూర్తి అయిన గాజు రంగును నియంత్రించడానికి అతి తక్కువ మూలకాలను కలపడంలో సాంకేతిక నైపుణ్యం ఉంది. పసుపు, ఎరుపు, ఆకుపచ్చ, నీలం, ఊదా, తెలుపుతో సహా అనేక రకాల రంగులను ఉత్పత్తి చేయవచ్చు. గాజును పారదర్శకంగా లేదా అపారదర్శకంగా తయారు చేయవచ్చు. 

### వైద్యం
ప్రాచీన ఈజిప్షియన్ల వైద్య సమస్యలు నేరుగా వారి పర్యావరణం నుండే ఉత్పన్నమయ్యాయి. నైలు నదికి సమీపంలో నివసించడం, పనిచేయడం వల్ల మలేరియా, కాలేయం, ప్రేగులకు నష్టం కలిగించే బలహీనపరిచే స్కిస్టోసోమియాసిసు పరాన్నజీవుల నుండి ప్రమాదాలు ఎదురయ్యాయి. మొసళ్ళు, హిప్పోపొటామసు‌ల వంటి ప్రమాదకరమైన వన్యప్రాణులు కూడా ఒక సాధారణ ముప్పుగా ఉండేవి. వ్యవసాయం, నిర్మాణం వంటి జీవితకాల శ్రమలు వెన్నెముక, కీళ్ల మీద ఒత్తిడిని కలిగించాయి. నిర్మాణం, యుద్ధాల వల్ల కలిగే గాయాలు శరీరం మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి. రాతితో రుబ్బిన పిండిలోని ఇసుక రేణువులు దంతాలను అరగదీసి, వాటిని చీము గడ్డలకు గురయ్యేలా చేశాయి (అయితే దంతక్షయం అరుదుగా ఉండేది). 

ధనవంతుల ఆహారంలో చక్కెరలు అధికంగా ఉండేవి. ఇది చిగుళ్ల వ్యాధిని ప్రోత్సహించింది.  సమాధుల గోడల మీద చిత్రీకరించిన ఆకర్షణీయమైన శరీర సౌష్టవాలు ఉన్నప్పటికీ ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన చాలా మంది బరువు ఎక్కువగా ఉన్న మమ్మీలు విపరీతమైన భోగలాలస జీవితం ప్రభావాలను చూపుతాయి.  వయోజనుల ఆయుర్దాయం పురుషులకు సుమారు 35 సంవత్సరాలు, మహిళలకు 30 సంవత్సరాలుగా ఉండేది. కానీ జనాభాలో మూడింట ఒక వంతు మంది శైశవదశలోనే మరణించినందున, వయోజన దశకు చేరుకోవడం కష్టంగా ఉండేది.

ప్రాచీన ఈజిప్టు వైద్యులు తమ వైద్య నైపుణ్యాలకు ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యంలో ప్రసిద్ధి చెందారు.  ఇమ్హోటెపు వంటి కొందరు వారి మరణానంతరం కూడా చాలా కాలం పాటు ప్రసిద్ధి చెందారు.  హెరోడోటసు ఈజిప్టు వైద్యులలో ఉన్నత స్థాయి ప్రత్యేకత ఉందని కొందరు కేవలం తల లేదా కడుపుకు మాత్రమే చికిత్స చేస్తారని, మరికొందరు కంటి వైద్యులు, దంత వైద్యులుగా ఉండేవారని వ్యాఖ్యానించారు. వైద్యులకు శిక్షణ 'పెర్ అంఖ్' లేదా "జీవిత గృహం" అనే సంస్థలో జరిగేది. ముఖ్యంగా కొత్త రాజ్య కాలంలో పెర్-బాస్టెటులో చివరి కాలంలో అబిడోసు, సైసులో ఉన్న సంస్థలు ముఖ్యమైనవి. వైద్య పాపిరసు‌లు శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం, గాయాలు, ఆచరణాత్మక చికిత్సల గురించిన అనుభవపూర్వక జ్ఞానాన్ని చూపుతాయి. 

గాయాలకు పచ్చి మాంసం, తెల్లటి నార గుడ్డ, కుట్లు, వలలు, ప్యాడు‌లు, తేనెలో నానబెట్టిన దూదితో కట్టు కట్టడం ద్వారా చికిత్స చేసేవారు. తద్వారా ఇన్ఫెక్షను రాకుండా నిరోధించేవారు. అయితే నొప్పి నివారణకు ఓపియం, థైం, బెల్లడోనా ఉపయోగించేవారు. కాలిన గాయాల చికిత్సకు సంబంధించిన తొలి రికార్డులు మగ పిల్లల తల్లుల పాలను ఉపయోగించి చేసే కట్టుల గురించి వివరిస్తాయి. ఐసిసు దేవతకు ప్రార్థనలు చేసేవారు. కాలిన గాయాలలో మట్టి వల్ల కలిగే ఇన్ఫెక్షను‌ను నివారించడానికి బూజు పట్టిన రొట్టె, తేనె, రాగి లవణాలను కూడా ఉపయోగించారు.   మంచి ఆరోగ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి వెల్లుల్లి, ఉల్లిపాయలను క్రమం తప్పకుండా ఉపయోగించేవారు. అవి ఆస్తమా లక్షణాలను తగ్గిస్తాయని భావించేవారు. ప్రాచీన ఈజిప్టు శస్త్రచికిత్స నిపుణులు గాయాలకు కుట్లు వేసేవారు. విరిగిన ఎముకలను సరిచేసేవారు. వ్యాధి సోకిన అవయవాలను తొలగించేవారు. కానీ కొన్ని గాయాలు చాలా తీవ్రమైనవని, మరణం సంభవించే వరకు రోగికి సౌకర్యంగా ఉండేలా చూడటం తప్ప తాము ఏమీ చేయలేమని వారు గుర్తించారు.

### సముద్రయాన సాంకేతికత
ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు చెక్క పలకలను కలిపి ఓడ అస్తిపంజరాన్ని ఎలా తయారు చేయాలో తెలుసు. క్రీ.పూ. 3000 నాటికే అధునాతన నౌకానిర్మాణ పద్ధతులను వారు ప్రావీణ్యం సంపాదించారు.  అమెరికను ఆర్కియాలజికలు ఇన్‌స్టిట్యూటు నివేదిక ప్రకారం తెలిసిన పురాతన పలకలతో నిర్మించిన ఓడలు అబిడోసు పడవలు. ఈజిప్టు‌లోని అబిడోసు‌లో కనుగొనబడిన 14 ఓడల సమూహాన్ని చెక్క పలకలను "కుట్టి" నిర్మించారు.  న్యూయార్కు విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన ఈజిప్టాలజిస్టు డేవిడు ఓ'కానరు కనుగొన్న ఈ ఓడలలో, పలకలను బంధించడానికి నేసిన పట్టీలను ఉపయోగించినట్లు కనుగొనబడింది.   పలకల మధ్య కుట్లను మూయడానికి రెల్లు లేదా గడ్డిని కుక్కినట్లు కనుగొనబడింది.  ఈ ఓడలన్నీ ఒకే చోట ఫారో ఖాసెఖెమ్వీకి చెందిన సమాధి దగ్గర పూడ్చిపెట్టి ఉన్నందున మొదటగా ఇవన్నీ ఆయనకే చెందినవని భావించారు. కానీ 14 ఓడలలో ఒకటి క్రీ.పూ. 3000 నాటిది. ఈ నౌకలతో పాటు పూడ్చిపెట్టిన కుండలు కూడా అంతకంటే పాత కాలానికి చెందినవని సూచిస్తున్నాయి. క్రీ.పూ. 3000 నాటి ఓడ 75 అడుగుల పొడవు ఉంది. ఇది బహుశా అంతకంటే ముందు ఫారోకు, బహుశా హోర్-అహా కాలం నాటి ఫారోకు చెందినదని ఇప్పుడు భావిస్తున్నారు. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు చెక్క మేకులతో పలకలను కలిపి బిగించడం, కుట్లను మూయడానికి తారును ఉపయోగించడం కూడా తెలుసు. క్రీ.పూ. 2500వ సంవత్సరం నాటి ఈజిప్టు నాల్గవ రాజవంశం కాలంలో గిజా పిరమిడు సముదాయంలో గిజా మహా పిరమిడు పాదాల వద్ద ఒక గుంటలో మూసి ఉంచబడిన 43.6 మీటర్ల పొడవు గల 'ఖుఫు నౌక', ఒక పూర్తి-పరిమాణంలో మిగిలి ఉన్న ఉదాహరణ. ఇది ఒక సౌర నౌక ప్రతీకాత్మక విధిని నిర్వర్తించి ఉండవచ్చు. ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు ఈ నౌక పలకలను మర్టైసు, టెనాను కీళ్ల సహాయంతో ఎలా బిగించాలో కూడా తెలుసు. 

 

ఈజిప్షియన్లు తూర్పు మధ్యధరా సముద్రంలోని నగర రాజ్యాలతో ముఖ్యంగా ఆధునిక లెబనాను తీరంలో ఉన్న బైబ్లోసుతో వాణిజ్యం చేయడానికి, ఎర్ర సముద్రం మీదుగా పుంటు దేశంకు చేసిన అనేక యాత్రలలో పెద్ద సముద్రయాన నౌకలను విస్తృతంగా ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది. వాస్తవానికి సముద్రయాన నౌకకు సంబంధించిన తొలి ఈజిప్షియను పదాలలో ఒకటి "బైబ్లోసు షిపు", ఇది మొదట బైబ్లోసు మార్గంలో ఉపయోగించే ఒక రకమైన ఈజిప్షియను సముద్రయాన నౌకలను నిర్వచించింది; అయితే పాత రాజ్యం ముగిసే నాటికి ఈ పదం వాటి గమ్యస్థానంతో సంబంధం లేకుండా అన్ని పెద్ద సముద్రయాన నౌకలను చేర్చడానికి విస్తరించింది.

1977లో టిమ్సా సరస్సు నుండి బల్లా సరస్సుల వరకు విస్తరించి ఉన్న ఒక పురాతన ఉత్తర-దక్షిణ కాలువ కనుగొనబడింది. దాని మార్గంలో నిర్మించిన పురాతన ప్రదేశాల కాలాలను బట్టి, దీనిని ఈజిప్టు మధ్య రాజ్యం కాలానికి చెందినదిగా నిర్ధారించారు. 

2011లో ఇటలీ యునైటెడు స్టేట్సు, ఈజిప్టు‌కు చెందిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, మెర్సా గవాసిసు అని పిలువబడే ఎండిపోయిన ఉప్పునీటి సరస్సులో తవ్వకాలు జరుపుతూ, ఒకప్పుడు హాట్షెప్సుటు పుంటు యాత్ర వంటి తొలి సముద్రయానాలను ప్రారంభించిన ఒక పురాతన ఓడరేవు ఆనవాళ్లను కనుగొన్నారు. పురాతన ఈజిప్షియన్ల సముద్రయాన నైపుణ్యానికి సంబంధించిన ఈ ప్రదేశంలోని అత్యంత స్పష్టమైన ఆధారాలలో పెద్ద ఓడల కలపలు, పాపిరసు నుండి తయారు చేయబడిన భారీ కట్టలుగా చుట్టబడిన వందలాది అడుగుల పొడవు గల తాడులు ఉన్నాయి. 2013లో ఫ్రెంచి-ఈజిప్షియని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల బృందం, ఎర్ర సముద్ర తీరంలో వాడి ఎల్-జర్ఫ్ సమీపంలో (సూయెజు‌కు దక్షిణంగా సుమారు 110 మైళ్ల దూరంలో), రాజు ఖుఫు కాలం నాటి సుమారు 4500 సంవత్సరాల పురాతనమైనదని భావిస్తున్న ప్రపంచంలోనే పురాతన ఓడరేవును కనుగొంది.

### గణితం

గణిత గణనలకు సంబంధించిన తొలి నిరూపిత ఉదాహరణలు రాజవంశానికి పూర్వపు నకాడా కాలం నాటివి. అవి పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన సంఖ్యా వ్యవస్థను చూపుతాయి.  ఒక విద్యావంతుడైన ఈజిప్షియను‌కు గణితం ప్రాముఖ్యత, కొత్త రాజ్యం నాటి ఒక కల్పిత లేఖ ద్వారా సూచించబడింది. అందులో రచయిత భూమి, శ్రమ, ధాన్యం లెక్కలు వంటి రోజువారీ గణన పనుల గురించి తనకూ, మరొక లేఖకుడికీ మధ్య ఒక పాండిత్య పోటీని ప్రతిపాదించాడు. రైండు మ్యాథమెటికలు పాపిరసు, మాస్కో మ్యాథమెటికలు పాపిరసు వంటి గ్రంథాలు పురాతన ఈజిప్షియన్లు నాలుగు ప్రాథమిక గణిత ప్రక్రియలైన సంకలనం, వ్యవకలనం, గుణకార, భాగహారం చేయగలరని, భిన్నాలను ఉపయోగించగలరని, దీర్ఘచతురస్రాలు, త్రిభుజాలు, వృత్తాల వైశాల్యాలను లెక్కించగలరని, పెట్టెలు, స్తంభాలు, పిరమిడ్ల ఘనపరిమాణాలను లెక్కించగలరని చూపిస్తున్నాయి. వారికి బీజగణితం, జ్యామితి ప్రాథమిక భావనలు తెలుసు. వారు సమీకరణాల వ్యవస్థలను పరిష్కరించగలరు.

ప్రాచీన ఈజిప్షియను గణిత సంకేత విధానం దశాంశ పద్ధతిలో ఉండేది. ఒక మిలియను వరకు పది ప్రతి ఘాతానికి సంబంధించిన చిత్రలిపి గుర్తుల మీద ఆధారపడి ఉండేది.  కావలసిన సంఖ్యను పొందడానికి వీటిలో ప్రతి గుర్తును అవసరమైనన్ని సార్లు రాయవచ్చు; కాబట్టి ఎనభై లేదా ఎనిమిది వందల సంఖ్యను రాయడానికి పది లేదా వందకు సంబంధించిన గుర్తును వరుసగా ఎనిమిది సార్లు రాసేవారు. ఒకదానికంటే ఎక్కువ లవాన్ని కలిగి ఉన్న చాలా భిన్నాలను వారి గణన పద్ధతులు నిర్వహించలేకపోయినందున, వారు భిన్నాలను అనేక భిన్నాల మొత్తంగా రాయవలసి వచ్చింది.   ఉదాహరణకు వారు 'రెండు-ఐదవ వంతు' భిన్నాన్ని 'మూడవ వంతు' + 'పదిహేనవ వంతు' మొత్తంగా విభజించారు. ప్రామాణిక విలువల పట్టికలు దీనికి సౌలభ్యం కల్పించాయి. అయితే కొన్ని సాధారణ భిన్నాలను ఒక ప్రత్యేక చిత్రలిపితో రాసేవారు—ఆధునిక రెండు-మూడు వంతులకు సమానమైనది కుడివైపున చూపబడింది. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియను గణిత శాస్త్రజ్ఞులకు పైథాగరసు సిద్ధాంతం ఒక అనుభావిక సూత్రంగా తెలుసు. ఉదాహరణకు ఒక త్రిభుజం భుజాలు 3–4–5 నిష్పత్తిలో ఉన్నప్పుడు, కర్ణానికి ఎదురుగా ఉన్న కోణం లంబకోణం అని వారికి తెలుసు.  వారు ఒక వృత్తం వైశాల్యాన్ని దాని వ్యాసం నుండి తొమ్మిదవ వంతును తీసివేసి, ఫలితాన్ని వర్గీకరించడం ద్వారా అంచనా వేయగలిగారు:

వైశాల్యం ≈ [()*D*]2 = ()*r*2 ≈ 3.16*r*2,

ఇది **π**r2 సూత్రానికి ఒక సహేతుకమైన ఉజ్జాయింపు.

## జనాభా

జనాభా పరిమాణం అంచనాలు క్రీ.పూ. 3వ సహస్రాబ్దంలో 1–1.5 మిలియన్ల నుండి క్రీ.పూ. 1వ సహస్రాబ్దం నాటికి బహుశా 2–3 మిలియన్లకు పెరిగింది. ఆ సహస్రాబ్దం చివరి నాటికి ఇది గణనీయంగా వృద్ధి చెందింది.

చారిత్రక పరిశోధనలు సాధారణంగా ఈజిప్షియను నైలు లోయలో మానవ నివాసం ఏర్పడటాన్ని పురావస్తు, జీవశాస్త్ర డేటా ఆధారంగా తీరప్రాంత ఉత్తర ఆఫ్రికా వాసులు, "నియోలిథికు" సహారా వాసులు, నైలోటికు వేటగాళ్లు, నదీతీర ప్రోటో-నూబియన్లు మధ్య పరస్పర చర్య ఫలితంగా, లెవంతు నుండి కొంత వలసల ప్రభావంతో జరిగిందని భావిస్తున్నాయి. 

2025లో జనరలు హిస్టరీ ఆఫ్ ఆఫ్రికా సంపుటాలు 9-11 ముసాయిదాను రూపొందించే యునెస్కో అంతర్జాతీయ శాస్త్రీయ కమిటీ సభ్యులు ఈజిప్టు‌లో ఆఫ్రికను, యురేషియను జనాభా ఉన్నారనే అభిప్రాయానికి వచ్చారు. 2వ సంపుటం: పురాతన ఆఫ్రికను నాగరికతల మీద సమీక్షా విభాగంలో గత కొన్ని దశాబ్దాల తాజా పరిశోధనల ప్రాతిపదికన, ఎగువ ఈజిప్టు‌ను ఇప్పుడు ఫారోల ఏకీకరణకు మూలంగా పునఃస్థాపించారు. సమీక్షా విభాగాన్ని బట్టి చూస్తే, ఇది సహారా, ఈజిప్టుకు దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతాల నుండి లోయకు సమూహాల వలసను ధృవీకరించింది. ఈ సమీక్షా విభాగంలో ఉదహరించిన అనేక జన్యు, భాషా, పురావస్తు, మానవ శాస్త్ర అధ్యయనాలు ఎగువ ఈజిప్టు జనాభాకు, ఉప-సహారా సమూహాలకు మధ్య బలమైన సారూప్యతలను ప్రదర్శించాయి.

### పురావస్తు జన్యుశాస్త్రం
చరిత్రకారుడు విలియం స్టీబ్లింగు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్త సూసను ఎన్. హెల్ఫ్టు అభిప్రాయం ప్రకారం అమర్నా రాజ మమ్మీల వంటి ఇటీవలి జన్యు నమూనాల మీద చేసిన విభిన్న డిఎన్‌ఎ విశ్లేషణల కారణంగా, ప్రాచీన ఈజిప్షియన్ల జన్యు స్వరూపం, వారి భౌగోళిక మూలాల మీద ఏకాభిప్రాయం కొరవడింది.

ప్రాచీన ఈజిప్టు జన్యు చరిత్ర ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న రంగంగా ఉంది. ఆఫ్రికా, యురేషియాను కలిపే జనాభా సంబంధిత సంఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది చాలా ముఖ్యం. నేటి వరకు, ఈజిప్టు, సూడాను నుండి లభించిన ప్రాచీన నమూనాల మీద చేసిన జన్యువుల వారీగా ఎడిఎన్‌ఎ విశ్లేషణల సంఖ్య చాలా తక్కువగా ఉంది. అయినప్పటికీ ప్రాచీన వ్యక్తులలో ఏకపితృ హ్యాప్లోగ్రూపుల మీద అధ్యయనాలు చాలాసార్లు జరిగాయి. ఇవి స్థూలంగా ఇతర ఆఫ్రికను, యురేషియను సమూహాలతో సారూప్యతలను సూచిస్తున్నాయి.

ప్రస్తుతం అత్యంత అధునాతనమైన పూర్తి జన్యు విశ్లేషణను 2025లో నేచరు అనే శాస్త్రీయ పత్రికలో ప్రచురించారు. ఇది సాపేక్షంగా ఉన్నత హోదా కలిగిన పాత రాజ్యపు వయోజన ఈజిప్షియను పురుషుడికి సంబంధించిన సంపూర్ణ-జన్యు అధ్యయనం. ఆయనకు "పాత రాజ్యపు వ్యక్తి (ఎన్‌యుఇ001)" అని సంకేతనామం ఇచ్చారు. ఆయన కాలాన్ని రేడియోకార్బను పద్ధతి ద్వారా క్రీ.పూ. 2855–2570గా నిర్ధారించారు. ఆయన అంత్యక్రియల పద్ధతులు పురావస్తు శాస్త్రపరంగా మూడవ, నాల్గవ రాజవంశానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి. ఆయన అవశేషాలను కైరోకు 265 కి.మీ. దక్షిణాన ఉన్న నువైరతు (నుఎరాటు, نويرات)లోని ఒక కొండ మీద తవ్వితీశారు. ఈ అధ్యయనానికి ముందు ఈజిప్షియను రాజవంశ చరిత్ర తొలి కాలాలకు చెందిన పురాతన ఈజిప్షియన్ల సంపూర్ణ-జన్యు సీక్వెన్సింగు ఇంకా పూర్తి కాలేదు. ప్రధానంగా ఈజిప్టు‌లో డిఎన్‌ఎ సంరక్షణ పరిస్థితులు సమస్యాత్మకంగా ఉండటమే దీనికి కారణం. మృతదేహాన్ని ఎటువంటి లేపనం చేయకుండా ఒక పెద్ద గుండ్రని మట్టి కుండలో చెక్కుచెదరకుండా ఉంచి ఆతరువాత ఒక కొండ సమాధి లోపల ఉంచారు. దీనివలన అస్థిపంజరం, దాని డిఎన్‌ఎ సాపేక్షంగా మంచి స్థాయిలో సంరక్షించబడ్డాయి. ఆయన జన్యువులో ఎక్కువ భాగం ఉత్తర ఆఫ్రికా నియోలిథికు వంశపారంపర్యంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది. కానీ ఆయన జన్యు వంశపారంపర్యంలో సుమారు 20% మెసొపొటేమియాతో సహా తూర్పు ఫలవంతమైన నెలవంక ప్రాంతానికి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. మొత్తంగా 2025 అధ్యయనం "పురాతన ఈజిప్టు‌లో తూర్పు ఫలవంతమైన నెలవంక ప్రాంతానికి సంబంధించిన జన్యు వంశపారంపర్యానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాలను అందిస్తుంది". ఈ జన్యు సంబంధం, పురాతన ఈజిప్టు, ఫలవంతమైన నెలవంక ప్రాంతం మధ్య ప్రజల వలసలు జరిగాయని సూచిస్తుంది. ఇప్పటికే గమనించిన వస్తువులు, చిత్రాల మార్పిడితో పాటు (పెంపుడు జంతువులు  మొక్కలు, రాత పద్ధతులు...), తూర్పు సారవంతమైన అర్ధచంద్రాకార ప్రాంతం నుండి ఈజిప్టుకు పురాతన వలస ప్రవాహాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇది తూర్పు నుండి విస్తృతమైన సాంస్కృతిక, జనాభా విస్తరణ నమూనాను సూచిస్తుంది. మెసొపొటేమియా ప్రాంతం, ఇది ఈ కాలంలో అనటోలియా  ఈజిప్టు రెండింటినీ ప్రభావితం చేసింది. రచయితలు ఈ అధ్యయనంలో కొన్ని పరిమితులను అంగీకరించారు. ఉదాహరణకు ఫలితాలు కేవలం ఒకే ఈజిప్షియను జన్యువు నుండి రావడం, తక్కువగా అధ్యయనం చేయబడిన జనాభాలో నిర్దిష్ట ఫినోటైపికు లక్షణాలను అంచనా వేయడంలో ఉన్న పరిమితులు.  ఈ విశ్లేషణ, ఇథియోపియాలోని మోటా గుహ నుండి గతంలో ప్రచురించబడిన 4,500 సంవత్సరాల నాటి వేటగాడు-సేకరణదారుడి జన్యువుతో లేదా మధ్య, తూర్పు లేదా దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని ఇతర వ్యక్తులతో నువైరతు జన్యువులో ఉన్న ఏదైనా గణనీయమైన పూర్వీక సంబంధాన్ని కూడా మినహాయించింది. 

గతంలో నైలు నదీ లోయ, అబుసిరు ఎల్-మెలెకు, ఈజిప్టు నుండి లభించిన క్రీ.పూ. 787 నుండి క్రీ.శ. 23 కాలానికి చెందిన నమూనాల మీద పాక్షిక జన్యు విశ్లేషణలు జరిగాయి. ఈ నమూనాలలో ఇద్దరు వ్యక్తులు టోలెమికు పూర్వ కాలానికి (నూతన రాజ్యం నుండి చివరి కాలం వరకు), ఒక వ్యక్తి టోలెమికు కాలానికి చెందినవారుగా గుర్తించబడ్డారు. ఈ ఫలితాలు ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు, ఆధునిక ఈజిప్షియన్లకు మధ్య జన్యుపరమైన కొనసాగింపును సూచిస్తున్నాయి. ఈ ఫలితాలు ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు, మధ్యప్రాచ్య జనాభాకు, ముఖ్యంగా లెవంతు ప్రాంతంలోని ప్రాచీన సమూహాలకు మధ్య సన్నిహిత జన్యు సంబంధాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాయి. 

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లు ఈజిప్టుకు దక్షిణాన ఉన్న నేటి సుడాను‌లో ఉన్న నుబియన్లతో కూడా సారూప్యతను ప్రదర్శించారు. పురావస్తు, చారిత్రక ఆధారాలు 5000 సంవత్సరాల క్రితం ఈజిప్షియను, నుబియను జనాభా మధ్య సంబంధాలను బలపరుస్తున్నాయి. ఈజిప్షియన్లు, నుబియన్ల మధ్య సామాజిక-రాజకీయ సంబంధాలు శాంతియుత సహజీవనం నుండి విజయవంతమైన, విఫలమైన ఆక్రమణ ప్రయత్నాల వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. అరవై ఆరుగురు ప్రాచీన నుబియను వ్యక్తుల మీద జరిపిన ఒక అధ్యయనం ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లతో గణనీయమైన సంబంధాన్ని వెల్లడించింది. ఇది ఈ వ్యక్తులలో సుమారు 57% నియోలిథికు/కాంస్య యుగం లెవంతు పూర్వీకుల ఉనికి ద్వారా వర్గీకరించబడింది. లెవాంటైను-వంటి పూర్వీకత ఇటువంటి జన్యు ప్రవాహం పురావస్తు, వృక్షశాస్త్ర ఆధారాలతో సరిపోలుతుంది. ఇది సుమారు 7,000 సంవత్సరాల క్రితం నియోలిథికు కాలంలో జరిగిన వలసలను సూచిస్తుంది. 

ఆధునిక ఈజిప్షియన్లు, ఆధునిక నుబియన్ల మాదిరిగానే, రోమను కాలం నుండి తదనంతర జన్యు మిశ్రమానికి గురయ్యారు. ఇది ఆఫ్రికను బానిస వ్యాపారం, ఇస్లాం వ్యాప్తికి ప్రాముఖ్యతనిస్తూ, "సబ్-సహారా" ఆఫ్రికను-వంటి, పశ్చిమ ఆసియా-వంటి పూర్వీకతలను అందించింది.

ఇ1బి1బి అనేది ఈజిప్టు‌తో సహా ఆఫ్రికా అంతటా అత్యంత సాధారణ పితృవంశ హాప్లోగ్రూపు, ఆధునిక జన్యు అధ్యయనాలు ఇ హాప్లోగ్రూపు మూలాన్ని తూర్పు ఆఫ్రికాలో గుర్తించాయి. 

ఎరిక్ క్రూబేజీచే అడైమాలోని ఆధునిక ఎగువ ఈజిప్షియను జనాభా మీద జరిపిన జన్యు విశ్లేషణ, ఆఫ్రికా అంతటా సాధారణంగా కనిపించే జన్యు గుర్తులను గుర్తించింది. అడైమా నమూనాలలో 71% ఇ1బి1  హాప్లోగ్రూపు‌ను 3% ఎల్‌ఎఫ్ మైటోకాండ్రియలు హాప్లోగ్రూపు‌ను కలిగి ఉన్నాయి. 2025లో యునెస్కో జనరలు హిస్టరీ ఆఫ్ ఆఫ్రికా 9వ వాల్యూంలో ప్రచురించబడిన ఒక ద్వితీయ సమీక్ష ఈ ఫలితాలు ప్రాథమికమైనవని కొత్త సీక్వెన్సింగు పద్ధతులతో ఇతర ప్రయోగశాలలచే నిర్ధారించబడాలని పేర్కొంది. దీనికి మద్దతుగా అడైమాలోని రాజవంశానికి పూర్వపు శకానికి చెందిన ఒక స్మశానవాటికలో ఖోయిసాను ప్రజల లక్షణమైన దంత గుర్తులు గణనీయంగా ఉన్నాయని కనుగొన్న ఒక మానవ శాస్త్ర అధ్యయనం కూడా ఉంది.  అనేక జన్యు అధ్యయనాలలో, ఇ1బి1 అనే జన్యు మార్కరు ఈజిప్టు అంతటా విస్తృతంగా పంపిణీ చేయబడినట్లు గుర్తించబడింది, "సంక్షిప్తంగా 215/ఎమ్35.1 (ఇ1బి1బి), ఎమ్35 తూర్పు ఉష్ణమండల ఆఫ్రికాలో ఉద్భవించి ఉండవచ్చు, ఇది ఆఫ్రికా కొమ్ము నుండి ఈజిప్టు వరకు ఒక వంపు ఆకారంలో ప్రధానంగా విస్తరించి ఉంది." అమర్నా రాజ మమ్మీల (3వ రామెసెసు, టుటను‌ఖామును, 3వ అమ్నెను‌హోటెపుతో సహా) బహుళ ఎస్‌టిఆర్ విశ్లేషణలు వారి జాతిని అంచనా వేయడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. అవి ఆధునిక ఉప-సహారా జనాభాతో బలమైన సారూప్యతలను కలిగి ఉన్నాయని కనుగొన్నాయి. అయినప్పటికీ ఈ విశ్లేషణ పద్ధతులు సమగ్రమైనవి కావు ఎందుకంటే 13 కోడిసు మార్కర్లలో కేవలం 8 మాత్రమే ఉపయోగించబడ్డాయి.

క్రిస్టోఫరు ఎహ్రెటు వంటి కొంతమంది మేధావులు, విస్తృతమైన నమూనా సేకరణ ప్రాంతం అవసరమని హెచ్చరిస్తూ, ప్రస్తుత డేటా ప్రాచీన ఈజిప్షియన్ల మూలం మీద నిశ్చయాత్మకంగా లేదని వాదిస్తున్నారు. వారు గతంలో ఉపయోగించిన పద్ధతిలో ఉన్న నమూనా పరిమాణం, తులనాత్మక విధానం, జన్యు డేటా "పక్షపాత వివరణ" వంటి సమస్యలను కూడా ఎత్తి చూపారు. వారు ప్రాచీన ఈజిప్టు, ఉత్తర హార్ను ఆఫ్ ఆఫ్రికా మధ్య సంబంధానికి అనుకూలంగా వాదిస్తున్నారు. ఈ చివరి అభిప్రాయానికి సంబంధిత పురావస్తు, జన్యు, భాషా, జీవ మానవ శాస్త్ర ఆధారాలు మద్దతు ఇస్తున్నాయి. ఇవి తొలి ఈజిప్షియన్లు, నుబియన్లు ఈశాన్య ఆఫ్రికాలోని జనాభాకు చెందిన వారసులని విస్తృతంగా సూచిస్తున్నాయి.

### జాతి - జాతి మూలాలు

ప్రధాన స్రవంతి మేధావులు రాజవంశ పూర్వ దక్షిణ ఈజిప్టు జాతి, మూలాలను ప్రధానంగా ఈశాన్య ఆఫ్రికాలో సూడాను, ఉష్ణమండల ఆఫ్రికా, సహారాతో సహా ఒక పునాది సమాజంగా గుర్తించారు. అదే సమయంలో ఫారోనికు కాలం లక్షణంగా మారిన జనాభా వైవిధ్యాన్ని గుర్తించారు.  ఫారోనికు ఈజిప్టు ప్రాంతీయ జనాభాలో భౌతిక స్థాయిని కలిగి ఉంది. ఎగువ ఈజిప్షియన్లు సుడానీసు, దక్షిణ ఆఫ్రికను జనాభాతో ఎక్కువ జీవసంబంధమైన సంబంధాలను పంచుకున్నారు. అయితే దిగువ ఈజిప్షియన్లు లెవాంటైను, మధ్యధరా జనాభాతో దగ్గరి జన్యు సంబంధాలను కలిగి ఉన్నారు. విలియం స్టిబ్లింగు, సుసాను హెల్ఫ్టు దృష్టిలో "కొంతమంది పురాతన ఈజిప్షియన్లు మధ్యప్రాచ్య ప్రాంతాలకు చెందినవారుగా కనిపించారు. మరికొందరు నేటి సుడానీసు లేదా ఇథియోపియన్లుగా కనిపించారు. కొందరు ఆఫ్రికాలోని ఇతర సమూహాల వలె కనిపించి ఉండవచ్చు  మొత్తంమీద రచయితలు పురాతన ఈజిప్టు ఆఫ్రికా, యురేషియా అంతటా జీవ-సాంస్కృతిక సంబంధాలతో కూడిన వైవిధ్య నాగరికత అని నిర్ధారణకు వచ్చారు. 

ఇటీవలి అధ్యయనాలు పురాతన ఈజిప్టులో మునుపటి చారిత్రక విధానాలలో సాంప్రదాయకంగా ఊహించిన దానికంటే చాలా ఎక్కువ జాతి వైవిధ్యం ఉందని నొక్కిచెప్పాయి. ఈజిప్షియను గుర్తింపు భావనలు ప్రధానంగా స్థిర జీవసంబంధ సమూహాలకు కట్టుబడి ఉండటం కంటే సామాజిక నిర్మాణాల ద్వారా ఏర్పడ్డాయి. "ఈజిప్షియను", "ఇతర" మధ్య సాధారణ సైద్ధాంతిక వ్యత్యాసం స్థానిక సంప్రదాయాలు, మాండలికాలు, నామకరణ పద్ధతుల ప్రకారం మారుతున్న జనాభా సమూహాలను అతిగా సులభతరం చేస్తుందని రిగ్సు, బెయిన్సు గమనించారు. పురావస్తు ఆధారాలు కూడా విదేశీయులు ఈజిప్టులో నివసించారని, ముఖ్యంగా నుబియన్లు, లిబియన్లు, ఆసియాటిక్సు నివసించారని చూపిస్తున్నాయి. రిగ్సు, బెయిన్సు వివరించిన సామాజిక అంతరాన్ని దాటిన కార్యకలాపాలలో వారు తరచుగా పాల్గొంటారని కూడా స్మితు హైలైటు చేశారు. అంతేకాకుండా రాజ్య భావజాలం ప్రతికూల స్టీరియోటైపు‌ల ద్వారా బయటి వ్యక్తులను చిత్రీకరించినప్పటికీ రోజువారీ పరస్పర చర్యలు, అంతరు వివాహాలు, భాగస్వామ్య ఆహార మార్గాలు, దృశ్య స్వీయ-ప్రదర్శనలకు సంబంధించిన ఆధారాలు సామాజిక, రాజకీయ సందర్భాలలో జాతి సరిహద్దులు సరళంగా ఉంటాయని నిరూపిస్తున్నాయని స్మితు హైలైటు చేశారు.

ప్రాచీన ఈజిప్షియన్లకు పంటు దేశంతో సాంస్కృతిక సంబంధాలు, ఉమ్మడి మూలాలు ఉన్నాయని చాలా మంది మేధావులు వాదించారు. పంటు‌లాండు‌ను "దేవుని భూమి" అని అనువదించబడే 'తా నెజ్టరు' అని ఈజిప్షియను గ్రంథాలలో వర్ణించడం, అలాగే దేవాలయాల శిల్పాలలో ఈజిప్షియన్ల మాదిరిగానే ఎరుపు-గోధుమ రంగు చర్మ ఛాయతో పంటు ప్రజలను చిత్రీకరించడం వంటివి దీనికి ఆధారాలుగా చూపబడ్డాయి. 

## వారసత్వం

పురాతన ఈజిప్టు సంస్కృతి, స్మారక చిహ్నాలు ప్రపంచం మీద శాశ్వత వారసత్వాన్ని వదిలి వెళ్ళాయి. ఈజిప్షియను నాగరికత కుషు రాజ్యం, మెరోయి లను గణనీయంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ రెండూ ఈజిప్షియను మత, వాస్తుశిల్ప ప్రమాణాలను స్వీకరించాయి. (ఈజిప్టు/సూడాను‌లో వందలాది పిరమిడ్లు (6–30 మీటర్ల ఎత్తు) నిర్మించబడ్డాయి). అలాగే ఈజిప్షియను లిపిని మెరోయిటికు లిపికి ఆధారంగా ఉపయోగించాయి. మెరోయిటికు అనేది ఈజిప్షియను భాష కాకుండా ఆఫ్రికాలోని పురాతన లిఖిత భాష, మరియు ఇది క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఉపయోగించబడింది. ఉదాహరణకు దేవత ఐసిసు ఆరాధన రోమన్ సామ్రాజ్యంలో ప్రాచుర్యం పొందింది. ఎందుకంటే ఒబెలిస్కు‌లు, ఇతర అవశేషాలు రోం‌కు తరలించబడ్డాయి. రోమన్లు ​​ఈజిప్షియను-శైలి నిర్మాణాలను నిర్మించడానికి ఈజిప్టు నుండి నిర్మాణ సామగ్రిని కూడా దిగుమతి చేసుకున్నారు. హెరోడోటసు, స్ట్రాబో  డియోడోరసు సికులసు వంటి తొలి చరిత్రకారులు ఈ భూమి గురించి అధ్యయనం చేసి వ్రాశారు. దీనిని రోమన్లు ​​ఒక రహస్య ప్రదేశంగా భావించారు. 

మధ్యయుగాలలో, పునరుజ్జీవన కాలంలో, క్రైస్తవ మతం, తరువాత ఇస్లాం మతం ఆవిర్భావం తర్వాత ఈజిప్షియను అన్యమత సంస్కృతి క్షీణించింది. కానీ ధుల్-నూన్ అల్-మిస్రీ, అల్-మక్రిజీ వంటి మధ్యయుగ పండితుల రచనలలో ఈజిప్షియను ప్రాచీనత మీద ఆసక్తి కొనసాగింది.  పదిహేడవ, పద్దెనిమిదవ శతాబ్దాలలో, యూరోపియను యాత్రికులు, పర్యాటకులు పురాతన వస్తువులను తిరిగి తీసుకువచ్చారు. వారి ప్రయాణాల కథలను వ్రాశారు. ఇది యూరపు అంతటా ఈజిప్టోమేనియా (ఈజిప్టు పట్ల విపరీతమైన ఆసక్తి) అనే అలకి దారితీసింది. ఇది ఐ ఆఫ్ ప్రొవిడెన్సు, యునైటెడు స్టేట్సు గ్రేటు సీలు వంటి చిహ్నాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.  ఈ పునరుద్ధరించబడిన ఆసక్తి పురాతన వస్తువుల సేకరించేవారిని ఈజిప్టు‌కు పంపింది. వారు అనేక ముఖ్యమైన పురాతన వస్తువులను తీసుకున్నారు. కొనుగోలు చేశారు లేదా బహుమతిగా పొందారు. నెపోలియను ఈజిప్టాలజీలో మొదటి అధ్యయనాలను ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన ఈజిప్టు సహజ చరిత్రను అధ్యయనం చేయడానికి, నమోదు చేయడానికి సుమారు 150 మంది శాస్త్రవేత్తలు, కళాకారులను తీసుకువచ్చాడు. దీనిని 'డిస్క్రిప్షను డి ఎల్'ఈజిప్ట్'లో ప్రచురించారు. 

20వ శతాబ్దంలో ఈజిప్షియను ప్రభుత్వం, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఇద్దరూ తవ్వకాలలో సాంస్కృతిక గౌరవం, సమగ్రత ప్రాముఖ్యతను గుర్తించారు. 2010ల నుండి పర్యాటక, పురాతన వస్తువుల మంత్రిత్వ శాఖ తవ్వకాలను, కళాఖండాల పునరుద్ధరణను పర్యవేక్షిస్తోంది. 


File:LuxorAbuHaggagNorthSide.jpg|అబు హగ్గాగు మసీదు క్రీ.పూ. 14వ శతాబ్దపు లక్సోరు దేవాలయంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది నిరంతరం ఉపయోగంలో ఉన్న పురాతన దేవాలయంగా నిలిచింది.
File:Alexandre_Cabanel_-_Cléopatre_essayant_des_poisons_sur_des_condamnés_à_mort.jpg|*మరణశిక్ష పడిన ఖైదీల మీద విషాలను పరీక్షిస్తున్న క్లియోపాత్రా* (1887) అలెగ్జాండరు కాబనెలు ద్వారా
File:The Sphinx and Pyramid of Khafre (8838365561).jpg|గిజాలోని గ్రేటు స్ఫింక్సు సమీపంలో ఉన్న ఖఫ్రే పిరమిడు సముదాయం వద్ద పర్యాటకులు

## ఇవి కూడా చూడండి
* దుగురాసు
* ఈజిప్టు శాస్త్రం
* పురాతన ఈజిప్టు కళాఖండాల పదకోశం
* పురాతన ఈజిప్టు సంబంధిత వ్యాసాల సూచిక
* పురాతన ఈజిప్టు రూపురేఖలు
* పురాతన ఈజిప్టు జాబితా
* పురాతన ఈజిప్టు ఆవిష్కరణలు మరియు ఆవిష్కరణల జాబితా
* పురాతన ఈజిప్టు పురావస్తు శాస్త్రం
* ఈజిప్టు పురావస్తు పటం
* బ్రిటిషు పాఠశాల విస్తరణవాదం

## మూలాలు

## ఆధార గ్రంథాలు
* 
* 

వర్గం:ప్రాచీన నాగరికతలు