బాదామి శివాలయం

**బాదామి శివాలయాలు** అనేవి భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, బాగల్కోట్ జిల్లాలో ఉన్న బాదామి పట్టణంలో 6వ నుండి 8వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందిన మూడు హిందూ ఆలయాలు. ఇవి ప్రారంభ చాళుక్య శైలిని ప్రతిబింబిస్తాయి. ద్రావిడ హిందూ వాస్తుశిల్పానికి సంబంధించిన ఉత్తమంగా సంరక్షించబడిన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడతాయి. ఇవి బాదామి గుహాల ఆలయాలు, అగస్త్య సరస్సు సమీపంలోని ఇతర నిర్మాణ ఆలయాలకు సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ, బాదామి శివాలయాలు వేర్వేరు కొండచరియల మీద లేదా వాటి సమీపంలో ఉన్నాయి.

ఇవిలో ఎగువ శివాలయం (నిజానికి ఇది ఒక వైష్ణవ ఆలయం), దిగువ శివాలయం, బాదామి పట్టణానికి ఉత్తరంగా ఉన్న ఉత్తమంగా సంరక్షించబడిన మల్లెగిట్టి శివాలయం ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాలలో శివుడు, విష్ణువు, దేవికి సంబంధించిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, రామాయణం, మహాభారతం ఇతిహాసాల నుంచి కథలను కూడా ఇవి చిత్రిస్తాయి.

## స్థానం, చరిత్ర
బాదామి ఉత్తర కర్ణాటకలోని మలప్రభా లోయ ప్రాంతంలో ఉంది. ఇది హిందూ, జైన ఆలయ వాస్తుశిల్ప పాఠశాలల పుట్టినిల్లు అని చెప్పవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో ముఖ్యంగా బాదామి, ఐహోళె, పట్టడకల్, మహాకూట వంటి ప్రధాన ఆలయ సముదాయాలలో ద్రావిడ, నాగర శైలుల ఆలయాలు రెండూ కనిపిస్తాయి.

ఈ ఆలయాలు 6వ నుండి 8వ శతాబ్దాల మధ్యకాలంలో బాదామి చాళుక్యులు (తూర్పు చాళుక్యులు అని కూడా పిలుస్తారు) నిర్మించారు. ఇవి ఆలయ వాస్తుశిల్పం, కళల అభివృద్ధిని అర్థం చేసుకోవడంలో కీలకమైనవి. అలాగే మొదటి సహస్రాబ్దం మధ్యకాలంలో కర్ణాటక ప్రాంతంలోని కళా సంప్రదాయాన్ని అవగాహన చేసుకోవడానికి కూడా ఇవి ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడతాయి.

ఈ ప్రాంతంలో రాష్ట్రకూటులు, అనంతర చాళుక్యుల కాలానికి చెందిన మరిన్ని అభివృద్ధి చెందిన ఆలయాలు, శిల్పకళలు కూడా ఉన్నాయి, ఇవి 13వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు నిర్మించబడ్డాయి. ఆ తరువాత, జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, ఈ ప్రాంతం దిల్లీ సుల్తానేట్ ఆక్రమణ దళాల చేతిలో ధ్వంసమైంది. మలప్రభా ప్రాంతం విజయనగర సామ్రాజ్యంకు చెందిన హిందూ రాజులు, దక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇస్లామిక్ సుల్తానుల మధ్య తీవ్రంగా పోటీ పడిన ప్రాంతంగా మారింది. విజయనగర రాజులు బాదామి, ఇతర ప్రాంతాలలో కోట గోడలను విస్తరించారు. ఈ మొత్తం చారిత్రక, వాస్తుశిల్ప పరంపరలో బాదామి శివాలయాలు ఒక భాగంగా ఉన్నాయి.

బాదామి ఉత్తర కోట సరస్సును దర్శించే విధంగా ఉంది. ఇందులో లోతైన గుండ్రని పగుళ్లు ఉండి, వాటి ద్వారా నేరుగా ఎక్కే మార్గం ఉంటుంది. ఈ మార్గంలో ముందుగా రెండు స్వతంత్రంగా నిలిచిన, బహుళ అంతస్తుల మండపాలు కనిపిస్తాయి. ఇవి ఏ ఆలయానికీ నేరుగా సంబంధించనట్లు కనిపిస్తాయి, ఇవి ఇప్పుడు నశించిన ఆలయాల అవశేషాలై ఉండవచ్చని భావిస్తారు. దిగువ శివాలయం ఒక రాతి మెట్ల మీద ఉంది. ఉత్తర కోట శిఖరంలో ఎగువ శివాలయం ఉంది. ఇవి రెండూ బహుశా 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించబడ్డాయి.

ఈ స్మారక చిహ్నాల శిథిల స్థితి, ఉత్తర కోట పశ్చిమ భాగం కింద ఉన్న ఒంటరి బండరాయిపై ఉన్న మల్లెగిట్టి శివాలయంతో పోలిస్తే స్పష్టంగా భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయం కూడా 7వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. దీనిలోని అద్భుతంగా సంరక్షించబడిన శిల్పాల కారణంగా చారిత్రకంగా ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది.

## మల్లెగిట్టి శివాలయం

మల్లెగిట్టి శివాలయం (సుమారు 625–675 CE) బాదామి పట్టణానికి ఉత్తరంగా ఉన్న ఒక భారీ బండరాయి పైభాగంలో ఉంది. ఇది బాదామిలో ప్రారంభ చాళుక్య వాస్తుశిల్పంలో ద్రావిడ శైలికి చెందిన ఇప్పటికీ నిలిచిన అత్యంత పురాతనమైన, ఉత్తమంగా సంరక్షించబడిన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది. ఇందులో ఒక గర్భగృహం ఉంటుంది, అది నాలుగు స్థంభాలతో నిలబడిన ఒక *గుహా మండపం*లోకి తెరుచుకుంటుంది.

గర్భగృహం, మండపం గోడలు వంకరగా సాగిన ఆకృతిని, మధ్యలో లోతుగా ఉంటుంది. ఇవి పలకలుగా విభజించబడి, సంగీతకారులు, నర్తకులు, యోధుల శిల్పాలను చూపిస్తాయి. ఇది చిన్న శైవ ఆలయమైనప్పటికీ, ఇందులో శైవమతం, వైష్ణవమతానికి సంబంధించిన కళాకృతులు సమాన ప్రాధాన్యతతో ఉన్నాయి.

మండప గోడలపై ఉత్తర, దక్షిణ దిశలలో మూడు ప్రొజెక్షన్లు ఉన్నాయి. వీటిలో మధ్య భాగంలో శివుడు (దక్షిణం), విష్ణువు (ఉత్తరం) శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రతి దేవుడితో పాటు ఇద్దరు సేవకులు ఉంటారు. మండప గోడలపై, ప్రాంగణం పక్కన, ఒక మూల స్తంభంతో కూడిన ప్రొజెక్షన్, ఒక ద్వారపాలకుడు ఉన్న ఒక గుహ ఉంది.

మండప గోడలపై *జాలి* కిటికీ (కాంతి లోపలికి రావడానికి ఉపయోగించే రంధ్రాలున్న రాతి కిటికీ) ఉంది. ఆలయపు పునాది ఉత్తర భారతీయ శైలి అయిన కపోటబంధపై ఉంటుంది, ద్రావిడ శైలి జగతి మీద కాదు. ఈ స్థాయి పైభాగంలో ఆలయం చదరపు నేల ప్రణాళికతో ద్రావిడ వాస్తుశిల్పశైలితో ఉంటుంది.

గర్భగృహం, మండపం గోడలపై గణాల శిల్పాలతో కూడిన ఫ్రిజ్ మీద నిరంతర కపోట ఈవ్స్ ఉంటాయి. రెండు లోతైన మోల్డింగ్లు ఒక పరివేష్టిత గోడను మద్దతిస్తాయి, ఇందులో మూలల వద్ద కూటాలు, మధ్యలో శాలాలు ఉంటాయి. గర్భగృహం మీద ఒక *శిఖరం* పైకెత్తి ఉంటుంది, ఇందులో రెండు *తలాలు* (అంతస్తులు) ఉంటాయి. ఈ తలాలు, విమానపు నిర్మాణం ద్రావిడ శైలికి చెందినవి. సరస్సు సమీపంలోని ఆలయాలు నాగర శైలిలో ఉండగా, ఇది దానికి భిన్నంగా ఉంటుంది.

విమానాన్ని భద్ర, కర్ణ భాగాలుగా విభజించారు, వాటి మధ్యలో లోతైన ఖాళీలు ఉంటాయి. శిఖరంపై ఉండే స్తూపి (కలశం) కాలక్రమంలో నశించింది. మండపం అంతర్గత భాగంలో తూర్పు–పడమర దిశలో ఒక మధ్య మార్గం ఉంది. ఈ మార్గం స్వతంత్రంగా నిలిచిన స్తంభాలు, గోడలకు ఆనుకుని ఉన్న స్తంభాలను కలుపుతూ పైకి ఎత్తబడిన నేల పట్టీల ద్వారా నిర్వచించబడుతుంది. గర్భగృహ ద్వారం ముందు ఒక చిన్న విభాగాన్ని రెండు అదనపు స్తంభాలు నిర్వచిస్తాయి. తెరిచిన నోరు గల మకర ముఖాలతో కూడిన బ్రాకెట్లపై నిలిచిన అడ్డ కంబాలు పైకి ఎత్తబడిన, సమతల పైకప్పు పలకలను మోయుతాయి. మధ్య విభాగంలో ఎగిరే గరుడుడిపై విష్ణువు చెక్కబడిన శిల్పం ఉంది.

గర్భగృహ ద్వారం ఇరువైపులా జాంబ్‌లతో అలంకరించబడి ఉంటుంది. వీటిలో సర్ప దేహాలతో ఉండి పైభాగంలో ఎగిరే గరుడుడితో ముగిసే ఆకృతులు ఉన్నాయి. లింటెల్ క్రింద ఇరువైపులా పురుష, స్త్రీ మూర్తులు చెక్కబడి ఉన్నాయి. జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, గర్భగృహంలో ఒక పీఠంపై ఉన్న లింగం కనిపిస్తుంది. ఇది ముందుగా చెక్కిన విగ్రహాన్ని భర్తీ చేసి ఉండవచ్చని ఆయన అభిప్రాయం.

ఇతర సూక్ష్మంగా చెక్కబడిన శిల్పాలలో బ్రహ్మ, సూర్యుడు, గణేశుడు, దుర్గాదేవి, త్రివిక్రముడు, నరసింహుడు, కార్తికేయుడు, గంగాదేవి, భూవరాహుడు, ఉమాసహిత శివుడు, వీణాధరుడు, తాండవేశ్వర శివుడు వంటి దేవతా రూపాలు ఉన్నాయి.

## దిగువ శివాలయం
ఈ ఆలయం యొక్క గోపుర గర్భగుడి మాత్రమే నేడు ఉంది; దాని బయటి గోడలు కూల్చివేయబడ్డాయి. ఈ ఆలయం మొదట మూడు వైపులా ఒక మార్గంతో చుట్టుముట్టబడి ఉండేది, బహుశా తూర్పు వైపు మండప విస్తరణతో ఉండవచ్చు, దాని గోడలలో అమర్చబడిన విరిగిన పైకప్పు పలకలు, గణాల ఫ్రైజ్‌లతో కూడిన బీన్స్ మొద్దులను గమనించడం ద్వారా దీనిని అంచనా వేయవచ్చు. ఆలయ ద్వారం తామర ఆభరణాల పట్టీలతో ఫ్రేమ్ చేయబడింది. లోపల ఒక అసాధారణమైన, దీర్ఘవృత్తాకార పీఠం కనిపిస్తుంది, అది ఇప్పుడు ఖాళీగా ఉంది. బయటి గోడలకు చదునైన పైలాస్టర్‌లు ఉన్నాయి కానీ ప్రొజెక్షన్లు లేదా శిల్పాల సముదాయం యొక్క సంకేతాలు లేవు. ఇది చిన్న నిధిలతో ఉన్న కూట పైకప్పులతో అగ్రస్థానంలో ఉన్న మూల నమూనా అంశాలతో ఫ్రేమ్ చేయబడింది.

## ఎగువ శివాలయం

ఈ ఆలయం (సుమారు 600–625 CE) ఉత్తర కొండలోని అత్యంత ఎత్తైన భాగంలో ఉంది. ఇది దిగువ శివాలయానికి ఈశాన్య దిశలో ఉంది. దీనిని “ఎగువ శివాలయం” అని పిలిచినా, వాస్తవానికి ఇది ఒక వైష్ణవ ఆలయం.

ఆలయపు బయటి గోడలు ఒక దీర్ఘచతురస్ర ఆకృతిని ఏర్పరుస్తాయి. అందులో చదరపు గర్భగృహం, సమమితి గల *ప్రదక్షిణపథం* ఉన్నాయి. గర్భగృహం తూర్పు వైపున స్తంభాలతో కూడిన మండపంలోకి తెరుచుకుంటుంది. ఈ ఆలయం కొంత భాగంలో శిథిలావస్థలో ఉంది, ఎందుకంటే లోపలి స్తంభాలు కనిపించవు.

గోడలు ఒక పునాదిపై నిర్మించబడ్డాయి. ఆ పునాదిలో మధ్య భాగంలో లోతుగా ఉన్న పట్టీ ఉంది, ఇందులో ఆకుల అలంకరణలు, కథన దృశ్యాలు చెక్కబడ్డాయి. దక్షిణ ముఖభాగంలో రామాయణం ఘట్టాలు చిత్రించబడ్డాయి. వీటిని మైస్టర్, ధాకీ “వేర్వేరు, భావప్రధానమైన మూర్తులతో కూడిన సొగసైన కథనాలు” అని పేర్కొన్నారు.

ఇవిలో కుంభకర్ణుడు నిద్ర లేవడం, వివిధ రామ కథల దృశ్యాలు ఉన్నాయి. పడమర ముఖభాగంలోని పలకలు శ్రీకృష్ణుడు జననం, బాల్యాన్ని చూపిస్తాయి. అందులో కృష్ణుడు పూతన వక్షోజాలను పీల్చే ఘట్టం కూడా ఉంది. అయితే ఉత్తర ముఖభాగంలో ఎలాంటి కథనాలు కనిపించవు.

పైన ఉన్న గోడలపై పిలాస్టర్ల ద్వారా ఏర్పడిన సన్నని ఉబ్బిన భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి పరివేష్టిత గోడ వరకు కొనసాగుతాయి. దక్షిణ వైపున నాలుగు, పడమర వైపున మూడు ఇలాంటి ఉబ్బిన భాగాలు ఉన్నాయి. మధ్య పిలాస్టర్ భాగాల్లో కృష్ణుడు గోవర్ధనాన్ని ఎత్తుతున్న దృశ్యం (దక్షిణం), నరసింహుడు తన శత్రువును చీల్చుతున్న దృశ్యం (ఉత్తరం) వంటి శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ఇవి సూక్ష్మ ఈవ్స్, గవాక్షాలతో మద్దతు పొందుతాయి. ఈ కుడు రూపాలు కపోట ఈవ్స్‌లోకి చొచ్చుకుపోతాయి. గర్భగృహం పైభాగంలో ఉన్న చదరపు గోపురానికి పిలాస్టర్ గోడలు ఉన్నాయి. దీని పైభాగంలో అలంకార శిఖరం లేని ఒక పెద్ద కూటా ఉంటుంది. ఇది ప్రారంభ చాళుక్య వాస్తుశిల్పంలో ద్రావిడ శైలికి చెందిన ఈ రకమైన పైకప్పుకు అత్యంత పురాతనమైన, ఉత్తమంగా సంరక్షించబడిన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* భూతనాథ దేవాలయాల సమూహం, బాదామి

## సూచనలు

*

వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:బాదామిలోని హిందూ ఆలయాలు