రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ

**రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ** అనేది బ్రిటిష్ ఇండియన్ సామ్రాజ్యం రాజకీయ కార్యాలయం, ఇది రాజ్‌పుతానాలోని (ఇప్పుడు రాజస్థాన్, వాయువ్య భారతదేశంలో) స్థానిక రాష్ట్రాల సముదాయంతో వ్యవహరించేది, ఇది భారతదేశ గవర్నర్ జనరల్‌కు నేరుగా నివేదించే ఏజెంట్ రాజకీయ బాధ్యత కింద ఉంది, ఆరావళి శ్రేణిలోని మౌంట్ అబూలో నివసిస్తుంది. రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ పరిధిలోకి వచ్చే రాష్ట్రాల మొత్తం వైశాల్యం 127,541 చదరపు మైళ్ళు (330,330 కిమీ 2 ), పద్దెనిమిది రాష్ట్రాలు, రెండు ఎస్టేట్‌లు లేదా ప్రధాన కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.
## ఉపవిభాగాలు & రాష్ట్రాలు

* ఉదయపూర్ ప్రధాన కార్యాలయంతో మేవార్ రెసిడెన్సీ, మేవార్ (ఉదయపూర్ మహారాణా) రాష్ట్రంతో వ్యవహరించింది, ఇది 19 తుపాకుల (21 స్థానిక) వంశపారంపర్య తుపాకీ వందనం పొందే అర్హత కలిగిన సెల్యూట్ రాష్ట్రం.
* 1906 వరకు మేవార్ రెసిడెన్సీలో భాగమైన సదరన్ రాజ్పుతానా స్టేట్స్ ఏజెన్సీ, వేరు చేయబడినప్పుడు, మూడు వందనం రాష్ట్రాలను కవర్ చేసింది: బన్స్వారా, టైటిల్ మహారావల్, వంశపారంపర్య 15 తుపాకులు దుంగర్‌పూర్‌, టైటిల్ మహారావ్, వంశపారంపరంగా 15 తుపాకిలు ప్రతాప్‌గఢ్, టైటిల్ మహారావాళ్, వంశపారాంపర్యంగా 15 తుపాకీలు.
** బన్స్వారా, మహారావల్ అనే బిరుదు, వంశపారంపర్యంగా 15 తుపాకులు
** దుంగర్‌పూర్‌, మహారావల్ బిరుదు, వంశపారంపర్యంగా 15 తుపాకులు
** ప్రతాప్‌గఢ్, మహారావల్ బిరుదు, వంశపారంపర్యంగా 15 తుపాకులు
* జైపూర్ ప్రధాన కార్యాలయంతో ఉన్న జైపూర్ రెసిడెన్సీ రెండు వందనం రాష్ట్రాలతో వ్యవహరించింది: జైపూర్, మహారాజా అనే బిరుదు, వంశపారంపర్యంగా 17 తుపాకులు (19 స్థానిక కిషన్గఢ్, మహారాజా అనే పేరు, వంశపారంపరంగా 15 తుపాకులు అలాగే తికా (లావా యొక్క ఎస్టేట్).[1]
** జైపూర్, మహారాజా బిరుదు, వంశపారంపర్యంగా 17 తుపాకులు (19 స్థానిక)
** కిషన్‌గఢ్, మహారాజా బిరుదు, వంశపారంపర్యంగా 15 తుపాకులు
** అలాగే థికానా (లావా ఎస్టేట్) 
* జోధ్‌పూర్ ప్రధాన కార్యాలయంతో పశ్చిమ రాజ్పుతానా స్టేట్స్ రెసిడెన్సీ, జోధ్‌పూర్ , మహారాజా అనే బిరుదు, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం (19 స్థానిక జైసల్మేర్, మహారావల్ అనే బిరుదు), 15 తుపాకుల వంశపరంపరగా వందనం, సిరోహి, మహారావ్ అనే బిరుదు మరియు 15 తుపాకుల వారసత్వ వందనం.
** జోధ్‌పూర్ , మహారాజా బిరుదు, 17 తుపాకుల వారసత్వ సెల్యూట్ (19 స్థానికం)
** జైసల్మేర్, మహారావల్ బిరుదు, 15 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం
** సిరోహి, మహారో అనే బిరుదు, 15 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం
* బికనీర్ ప్రధాన కార్యాలయంతో ఉన్న బికనీర్ ఏజెన్సీ, బికనీర్ రాజ్యానికి వందనం, మహారాజా అనే బిరుదు, 17 తుపాకుల వారసత్వ వందనం (19 స్థానిక) తో వ్యవహరించింది.
* అల్వార్ లో ప్రధాన కార్యాలయంతో అల్వార్ ఏజెన్సీ, అల్వార్ రాజ్యానికి వందనం, మహారాజా అనే బిరుదు, 15 తుపాకుల వారసత్వ వందనం (17 స్థానిక) తో వ్యవహరించింది.
* భరత్‌పూర్ ప్రధాన కార్యాలయంతో తూర్పు రాజ్‌పుతానా స్టేట్స్ ఏజెన్సీ భరత్‌పూర్, జాట్, మహారాజా అనే బిరుదు, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం (19 స్థానిక కరౌలీ, మహారాజా అనే బిరుదుతో, 17 తుపాకుల వంశపారంపర వందనం ధోల్పూర్, జాట్ అనే బిరుదుతో మహారాజ్ రాణా, 15 తుపాకుల వంశపరంపరగా వందనం (17 వ్యక్తిగత) 
** భరత్‌పూర్, జాట్, మహారాజా బిరుదు, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం (19 స్థానిక భాషలు)
** కరౌలీ, మహారాజా బిరుదు, 17 తుపాకుల వారసత్వ వందనం
** ధౌల్‌పూర్, జాట్, మహారాజ్ రాణా అనే బిరుదు, 15 తుపాకుల వారసత్వ సెల్యూట్ (17 వ్యక్తిగత)
* డియోలీ ప్రధాన కార్యాలయంతో ఉన్న హరోటి-టోంక్ ఏజెన్సీ, బూందీ బిరుదు మహారో, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం టోంక్, ముస్లిం, నవాబ్ బిరుదు, 17 తుపాకుల వంశపారంపర వందనం షాహ్పురా, బిరుదు రాజా, 9 తుపాకుల వంశపరంపర్య వందనముతో వ్యవహరించింది.
** బూందీ బిరుదు మహారో, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం
** టోంక్, ముస్లిం, నవాబ్ బిరుదు, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం
** షాపుర, రాజా అనే బిరుదు, 9 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం.
* కోటా ప్రధాన కార్యాలయంతో కోట-ఝాలావర్ ఏజెన్సీ, కోట (మహారాజా) బిరుదుతో వ్యవహరించింది, 17 తుపాకుల వారసత్వ సెల్యూట్ (19 వ్యక్తిగతం), ఝాలావర్, మహారాజ్ రాణా, 13 తుపాకుల వారసత్వం (15 వ్యక్తిగతం)
** కోట (మహారాజా, 17 తుపాకుల వంశపారంపర్య వందనం (19 వ్యక్తిగత)
** ఝాలావర్, మహారాజ్ రాణా అనే బిరుదు, 13 తుపాకుల వారసత్వ సెల్యూట్ (15 వ్యక్తిగత) 

చిన్న బ్రిటిష్ ప్రావిన్స్ అజ్మీర్ -మేర్వారా కూడా రాజ్‌పుతానా భౌగోళిక ప్రాంతంలో చేర్చబడింది, కానీ అది కేక్రీ తప్ప ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ పాలనలో ఉంది.

## జనాభా & రాజవంశాలు
తూర్పు రాజ్‌పుతానాలోని ఇద్దరు, భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం, ధోల్‌పూర్ రాష్ట్రం మినహా, టోంక్ మినహా అన్ని రాచరిక రాష్ట్రాలకు హిందూ పాలకులు ఉన్నారు, అక్కడ ముస్లిం పాలకులు ఉన్నారు, ఎక్కువ మంది రాజపుత్రులు ఉన్నారు, జాట్ పాలకులు ఉన్న తూర్పు రాజ్‌పుతానాలోని ఇద్దరు తప్ప.

రాజపుత్రులు చాలా రాష్ట్రాలను పరిపాలించినప్పటికీ, 1901 జనాభా లెక్కల ప్రకారం వారు జనాభాలో ఒక చిన్న మైనారిటీని కలిగి ఉన్నారు, మొత్తం జనాభాలో 620,229 మంది మాత్రమే రాజపుత్రులు, వీరు ఉత్తర రాష్ట్రాలలో ఉదయపూర్, తరంగగఢ్ లలో సంఖ్యాపరంగా బలంగా ఉన్నారు.

రాజ్‌పుతానాలోని ఇతర ముఖ్యమైన కులాలు, తెగలు కవి-చరిత్రకారులు, రాచరిక రాష్ట్రాల్లో నిర్వాహకులు అని పిలువబడే చరణ్లు, బ్రాహ్మణులు, సాంప్రదాయకంగా మతపరమైన విధులను నిర్వర్తించేవారు, అనేక ప్రభావవంతమైనవారు-లౌకిక సంప్రదాయాన్ని, వంశావళిని కాపాడేవారు-హిందూ వాణిజ్య కులాలు-జైనులు, వీరు ఎక్కువ మంది వ్యాపారులను కలిగి ఉన్నారు-జాట్లు, గుర్జర్లు, గిరిజన ప్రజలు, భిల్స్, మీనాస్, మియో వంటి వ్యవసాయ సమూహాలు. 1901 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 7,035,093 వ్యక్తులు, లేదా మొత్తం జనాభాలో 72% కంటే ఎక్కువ మంది రాజస్థానీ భాషలలో ఒకదాన్ని మాట్లాడతారు.

## పాలకులు
పదకొండవ శతాబ్దంలో, రాజ్పుతానాను అనేక స్థానిక రాజవంశాలు పాలించాయి, వీటిలో ప్రధానులు మాల్వా కనౌజ్, పరమారా, అజ్మీర్కు చెందిన చౌహాన్లు, గౌర్ రాజవంశం, ధోల్పూర్ బమరౌలియా, చౌలుక్య (గుజరాత్‌లోని అన్హిల్వారా చెందిన సోలంకి), ఉదయపూర్లోని సిసోడియా (మేవార్, మార్వార్ రాథోడ్లు (జోధ్పూర్), జైపూర్ కచ్వాహా వంశం. రాథోడ్, చౌహాన్, సిసోడియా, కచ్వాహాలు భారత స్వాతంత్ర్యం వరకు పాలించారు. 14వ శతాబ్దంలో గొప్ప మహారాణా కుంభ వివిధ ఇస్లామిక్ సుల్తాన్లను అనేకసార్లు ఓడించిన తరువాత మొత్తం మేవార్ ప్రాంతాన్ని 34 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు. ఇస్లామిక్ సుల్తాన్లపై తన విజయాల జ్ఞాపకార్థం ఆయన విజయ్ స్తంభ (విజయ గోపురం) ను నిర్మించాడు. కల్నల్ జేమ్స్ టోడ్ విజయ్ స్తంభ హిందూ రాజపుత్ర వాస్తుశిల్పానికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పేర్కొన్నారు. 16వ శతాబ్దంలో రాజపుత్రులు మొదట పొత్తు పెట్టుకొని, తరువాత 1527లో ఫతేపూర్ సిక్రీ వద్ద మొఘల్ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు విదేశీయుడు బాబర్ ఎదుర్కొన్నారు. సిసోడియా వంశం మినహా కొన్ని వంశాలు అక్బరుతో రాజీ పడటానికి ఎంచుకున్నాయి, అయితే, ఇది 1616లో జహంగీర్ రాజీపడింది. చాలా మంది మొఘల్ రాజులు అంతర్గత సంఘర్షణల సమయంలో లేదా పారిపోతున్నప్పుడు స్నేహపూర్వక మిత్రరాజ్యాల రాజపుత్ర రాజుల నుండి ఆశ్రయం పొందారు, అక్బర్ రాజ్‌పుతానాలోని (ఆధునిక సింధ్‌లోని) అమర్‌కోట్‌లోని రాజ్‌పుత్ కోటలో జన్మించాడు. అక్కడ అతని తల్లిదండ్రులకు స్థానిక హిందూ పాలకుడు రాణా ప్రసాద్ ఆశ్రయం కల్పించాడు.  జహంగీర్ పట్టాభిషేకం నుండి 1707లో ఔరంగజేబు మరణం వరకు, 100 సంవత్సరాల కాలంలో, అనేక రాజపుత్ర రాజులు మొఘలులతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు, అయితే కొన్ని రాష్ట్రాలు షాజహాన్ కు వ్యతిరేకంగా బుందేలాలు, అక్బర్ కు వ్యతిరేకంగా మేవార్ గొప్ప మహారాణా ప్రతాప్, ఔరంగజేబు కు వ్యతిరేకంగా మేవర్, మార్వార్ వంటి తిరుగుబాటు చేశాయి. 16వ శతాబ్దంలో జాట్ శక్తి ఉద్భవించింది, వారు ఔరంగజేబు తో తిల్పత్ యుద్ధంలో పోరాడారు. గోకుల సింగ్ మరణం తరువాత రాజా రామ్ జాట్ అక్బర్ సమాధిని దోచుకుని అక్బర్ ఎముకలను వెలికితీసి వాటిని తగలబెట్టాడు.

ఔరంగజేబు మరణం తరువాత, ఇరాన్‌కు చెందిన మరాఠాలు మరియు నాదిర్ షాలపై దాడి ముగ్గురు ప్రముఖ రాజపుత్ర నాయకుల మధ్య మూడు కూటములకు దారితీసింది, ఇది అంతర్గత అసూయ ఎంత బలహీనపడిందంటే, రాథోర్లు వారికి సహాయం చేయడానికి మరాఠాలను పిలిచి, 1756లో అజ్మీర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. శతాబ్దం చివరి నాటికి దాదాపు మొత్తం తూర్పు రాజ్పుతానా మరాఠాలతో సమలేఖనం చేయబడింది. రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం 1807 నుండి 1809 వరకు మరాఠాలను కలవరపరిచింది. 1817లో బ్రిటిష్ వారు మరాఠా భూభాగంలో ఉన్న పిండారీలతో యుద్ధానికి వెళ్లారు, ఇది త్వరగా మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం మారింది, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పిండారీలు మరియు మరాఠాల నుండి రాజపుత్ర పాలకులకు తన రక్షణను అందించింది. పిండారి ఓడిపోయాడు, మరియు ఆఫ్ఘన్ సాహసికుడు అమీర్ ఖాన్ బ్రిటిష్ వారితో ఒక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుని సంతకం చేసి, అతన్ని టోంక్ పాలకుడిగా చేశాడు. 1818 చివరి నాటికి ఇతర రాజపుత్ర రాష్ట్రాలు, బ్రిటన్ మధ్య ఇలాంటి ఒప్పందాలు అమలు చేయబడ్డాయి. గ్వాలియర్ మరాఠా సింథియా పాలకుడు అజ్మీర్-మెర్వారా జిల్లాను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు, రాజస్థాన్ మరాఠా ప్రభావం ముగిసింది. 1857 తిరుగుబాటు చాలా మంది జాట్, రాజపుత్ర యువరాజులు బ్రిటన్కు విధేయత చూపారు, 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు రాజ్పుతానాలో కొన్ని రాజకీయ మార్పులు జరిగాయి. 1857 తిరుగుబాటు, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి అత్యంత నమ్మకమైన మిత్రులలో రాజపుత్ర రాజులు కొందరు.

## గణాంక అవలోకనం

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
బ్రిటిష్ పాలన కాలంలో, ఎక్కువ మంది ప్రజలు వ్యవసాయంలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. పెద్ద పట్టణాలలో బ్యాంకింగ్, వాణిజ్యం అభివృద్ధి చెందాయి. ఉత్తరాన, ఎగుమతులకు ప్రధాన ఉత్పత్తులు ఉప్పు, ధాన్యం, ఉన్ని, పత్తి,  దక్షిణాన నల్లమందు,  పత్తి. ప్రధాన దిగుమతులలో చక్కెర, హార్డ్వేర్, ముక్కల వస్తువులు ఉన్నాయి. రాజ్పుతానాలో పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి చాలా తక్కువగా ఉండేది. పత్తి, ఉన్ని వస్తువులు, లోహపు పని, దంతాల చెక్కడం,   ఇతర హస్తకళలు ప్రధాన తయారీగా తూర్పు రాష్ట్రాల్లో జరిగాయి. ఆరావళి శ్రేణి పశ్చిమాన ఉన్న పొడి దేశంలో వ్యవసాయ వ్యవస్థ చాలా సరళంగా ఉండేది, సంవత్సరంలో ఒకే పంటను పండించగా, ఆరావళి దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలలో ఏటా రెండు పంటలను పండించేవారు, వివిధ రకాల తృణధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, పీచులు పండించేవారు. ఎడారి ప్రాంతాలలో ఒంటెలు, పశువులు, గుర్రాలు, గొర్రెల సూక్ష్మ జాతులు పచ్చిక బయళ్ళు ఉన్న చోట కనిపించేవి. నీటిపారుదల, ఎక్కువగా బావుల నుండి, దాదాపు ఉత్తర భాగానికి పరిమితం చేయబడింది. దక్షిణాన మాల్వా శాఖతో రాజ్పుతానా రైల్వే అంతటా ప్రయాణించి, ఉత్తరాన ఆగ్రా, ఢిల్లీకి మళ్లించబడింది. జోధ్పూర్, ఉదయపూర్, బికనీర్ తమ సొంత ఖర్చుతో బ్రాంచ్ రైల్వేలను నిర్మించాయి, వీటిలో మొదటిది 1901లో సింధ్ లోని హైదరాబాద్ వరకు విస్తరించబడింది. 1909లో కోట నుండి భరత్పూర్ వరకు తూర్పు సరిహద్దు సమీపంలో ఉత్తర దిశగా మరొక మార్గం ప్రారంభించబడింది.

## మూలాలు