అరికేసరి I

మొదటి అరికేసరి (పాలన: సుమారు క్రీ.శ. 775–800)  వేములవాడ చాళుక్య రాజవంశానికి చెందిన భారతీయ రాజు. ఆయన రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి ధ్రువ ధరావర్షుని సామంతునిగా ఉన్నాడు. తన అధిపతికి సహాయం చేస్తూ, వెంగి చాళుక్యుల రాజు నాలుగవ విష్ణువర్ధనను  లోబర్చడంలో భాగస్వామిగా ఉన్నట్లు భావించబడుతోంది.

## పాలన
అరికేసరి తన పూర్వజుడైన వినయాధిత్యుని కుమారుడు. అతనికి  బిరగృహ అనే సహోదరుడు ఉన్నాడు.

అరికేసరి వారసుల శాసనాల ప్రకారం**,** అతను తన అధిపతి నిరుపమ-దేవ పాలనలో వేంగి, త్రికలింగ రాజ్యాలను జయించాడని పేర్కొనబడింది.ఈ నిరుపమదేవుడు రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి ధ్రువ ధరావర్ష అని  గుర్తించవచ్చు.

ధ్రువ, తన సహోదరుడు రెండవ గోవిందునితో జరిగిన ఉత్తరాధికారి యుద్ధంలో విజయవంతమై సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆ యుద్ధంలో గోవిందునికి వెంగి చాళుక్యుల రాజు నాలుగవ విష్ణువర్ధన మద్దతు తెలిపినట్టు తెలుస్తుంది. తన అధికారాన్ని బలపరిచిన అనంతరం, ధ్రువ వెంగి,త్రికలింగ ప్రాంతాలను పరిపాలిస్తున్న విష్ణువర్ధనుని శిక్షించేందుకు అరికేసరి నాయకత్వంలో ఒక సేనను పంపించినట్లు భావించబడుతోంది. విష్ణువర్ధనుడు తరువాత శాంతి చర్చలు జరిపి తన కుమార్తె శైల-మహాదేవిని ధ్రువకు ఇచ్చి వివాహం జరిపించాడు.

బహుశా అరికేసరే ఈ రాజవంశపు రాజధానిని పొదన (ఇప్పటి బోధన్) నుండి వేములవాడకు మార్చాడని భావించబడుతుంది. అతని తరువాత అతని కుమారుడైన మొదటి నరసింహ సింహాసనం అధిష్టించాడు.

## శాసనం
తేదీ లేని **కొల్లిపార తామ్రశాసనం**, సుమారు **9వ శతాబ్దానికి** చెందినదిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ శాసనం మత నాయకుడు ముగ్ధా-శివాచార్యకు అరికేసరి చేసిన గ్రామ గ్రాంట్ను నమోదు చేస్తుంది అయితే, ఈ శాసనపు ప్రామాణికతపై సందేహాలున్నాయి, ఎందుకంటే ఇది వేములవాడ  చాళుక్య వంశానికి అసత్యమైన వంశావళిని సూచిస్తుంది. అంతేకాక, ఇందులోని ఒక శ్లోకం ప్రకారం ఇది కలియుగం 4121వ సంవత్సరం (క్రీ.శ. 1019–20)లో రచించబడిందని సూచించబడుతోంది, ఇది వేములవాడ  చాళుక్యుల పాలన ముగిసిన దాదాపు అర శతాబ్దానికి తరువాతి కాలం కావడం గమనించదగినది.

ఈ శాసనము 5 తామ్రఫలకాలను కలిగి ఉంది. ఇది తెలుగు-కన్నడ లిపిలో**,** సంస్కృత భాషలో రాయబడింది. ఇందులో వివిధ ఛందస్సులలో రచించబడిన పదహారూ పద్యాలు ఉన్నాయి, వాటిలో చివర్లో నాలుగు అస్పష్టమైన పద్యాలు కూడా పొందుపరచబడ్డాయి. అలాగే, గ్రామ సరిహద్దులను వివరిస్తున్న మూడు గద్య ఖండాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.

ఈ శాసనంలో అరికేసరి చంద్రవంశీయునిగా పెర్కోనబడిండి, అతని పూర్వీకుల పేర్లు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయని శాసనం పేర్కొందిః సత్యశ్రయ రాణా-విక్రమ, పృథ్వీపతి, మహారాజా, రాజాదిత్య  వినయాదిత్య. అనంతరం వినయాధిత్యుని గుణగణాలను విశదీకరిస్తూ, అనేక రాజ్యాల రాజులు అతని ఎదుట శిరసు వంచినట్లు ఆయనను ఒక గొప్ప విజేతగా ఈ శాసనంలో వర్ణించారు.

ఈ శాసనంలో అరికేసరిని ధర్మనిష్ఠుడైన రాజు, నిపుణుడైన విలుకాడిగా వర్ణించారు.ఆయనకు సమస్త-లోకాశ్రయ, త్రిభువన-మల్ల, రాజ-త్రినేత్రసాహస-రామ అనే బిరుదులు ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది. అలాగే, అరికేసరి వ్యాకరణం, ధర్మశాస్త్రం, వైద్యం, గజ-తంత్రం మొదలైన విద్యాశాఖలలో నిపుణుడైన పాండిత్యశాలి గా వివరిస్తారు. ఈ శాసనంలో అరికేసరి చేసిన దానాన్ని "*విద-దాన* " (విద్యను అందించడానికి బహుమతి)గా పేర్కొంటారు.

ఈ శాసనంలో దానగ్రహీత అయిన ముగ్ధ-శివాచార్య, అరికుట గురుకులానికి చెందిన సద్యశివాచార్యుని శిష్యుడిగా పేర్కొనబడ్డాడు. ఈ గురుకులం బహుశా కాలముఖ మతపంథాకు చెందిన శాఖగా ఉండవచ్చని భావించబడుతోంది.శాసనంలో ముగ్ధశివాచార్యుడు ఎలిశ్వర (ఈ కాలంలో నల్గొండ జిల్లా లోని యలేశ్వరం) అనే ప్రదేశంలో నివసించేవాడని, ఆయన కూరగాయలే ఆహారంగా తీసుకునే జీవనశైలిని అనుసరిస్తారని పేర్కొంది.

మంజూరు చేసిన గ్రామం పేరు బెల్మోగ. ఇది రామడు-విషయా (ప్రావిన్స్) లో ఉంది. ఈ గ్రామం ఊరిగే గ్రామానికి దక్షిణ దిశలో, తువటూరు, పరివతూర్ల, పుల్చెరువల్, పోటువోడుపి గ్రామాల మధ్యలో ఉంది.

## సూచనలు