విశాలాంధ్ర ఉద్యమం

కుడి|thumb|324x324px|1956లో పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత హైదరాబాదు రాష్ట్రం పసుపు ఆకుపచ్చ రంగులో అగ్రస్థానంలో ఉండగా, 1956లో దక్షిణ భారతదేశం పటం, ఎర్ర , నీలం రేఖలకు తూర్పున ఉన్న ప్రాంతం (తెలంగాణ రాష్ట్రం) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా ఏర్పడటానికి ఆంధ్రరాష్ట్రం విలీనం చేయబడింది.
**విశాలాంధ్ర** లేదా **బృహత్తర ఆంధ్ర** ఉద్యమం, స్వతంత్ర భారతదేశంలో తెలుగు భాషా ప్రయుక్త ప్రాంతాలన్నింటినీ కలిపి ఒకే ఐక్య రాష్ట్రంగా తీర్చిదిద్దే లక్ష్యంతో సాగింది. ఈ ఉద్యమ ఫలితంగా, 1956 నవంబరు 1న రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ద్వారా అప్పటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలు (ప్రస్తుత తెలంగాణ), ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో **విలీనమై**, సమగ్ర **ఆంధ్రప్రదేశ్** రాష్ట్రంగా ఆవిర్భవించింది.

అంతకుముందు, 1953 అక్టోబరు 1న మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి ఆంధ్ర రాష్ట్రం **విడవడింది**. అయితే, 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ ప్రాంతం ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి **వేరుపడి** ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా అవతరించింది. దీనితో విశాలాంధ్ర ఉద్యమ లక్ష్యం రూపాంతరం చెందింది. ప్రస్తుతం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం దాదాపు 1956 నాటి ఆంధ్ర రాష్ట్ర సరిహద్దులతోనే **పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది**.

భారత కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్ర సరిహద్దుల పునర్వ్యవస్థీకరణను సమీక్షించి, సిఫార్సులు చేసేందుకు 1953 **[[రాష్ట్రాల పునర్విభజన కమిషన్|రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్]] ను** ఏర్పాటు చేసింది. ఈ కమిషన్ సుమారు రెండేళ్ల పాటు సమగ్ర అధ్యయనం చేసి, 1955లో తన నివేదికను సమర్పించింది,

తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలు అధికంగా ఉన్న తెలంగాణ (అప్పటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం) , ఆంధ్ర రాష్ట్రం విలీనంపై ఉన్న అనుకూల, ప్రతికూల వాదనలను ఈ నివేదికలో కమిషన్ విశ్లేషించింది. ఈ నివేదికలోని 386వ పేరాలో పేర్కొన్న ముఖ్యాంశం ఇలా ఉంది:"అన్ని అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్న తర్వాత, ప్రస్తుతానికి తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా (హైదరాబాదు రాష్ట్రం) ఏర్పాటు చేయడమే ఆంధ్ర , తెలంగాణ ప్రాంతాల ప్రయోజనాలకు అనుకూలమని మేము భావిస్తున్నాం. అయితే, 1961 సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత, హైదరాబాదు రాష్ట్ర శాసనసభలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో విలీనానికి అనుకూలంగా నిర్ణయం తీసుకుంటే, ఆ తర్వాతి కాలంలో ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో దీనిని ఏకీకృతం చేయవచ్చు."అప్పటి హైదరాబాదు రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి **[[బూర్గుల రామకృష్ణారావు]]**, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడికి రాసిన లేఖలో.. కమ్యూనిస్టు పార్టీలు తమ రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసమే విలీనానికి మద్దతు పలుకుతున్నాయని పేర్కొన్నారు. హైదరాబాదు ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ (PCC) అధ్యక్షుడు స్పందిస్తూ, కాంగ్రెస్‌లోని అత్యధిక మెజారిటీ సభ్యులు విలీనాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నారని తెలిపారు. 1951 ఎన్నికలలో కమ్యూనిస్టులు ప్రత్యేక పరిస్థితుల వల్ల ఎన్నికయ్యారని, ఆ సమయంలో విశాలాంధ్ర అనేది ఒక రాజకీయ అంశమే కాదని ఆయన వివరించారు. కావున, ఈ విషయంలో హైదరాబాదు శాసనసభ ప్రజల వాస్తవ అభిప్రాయానికి ప్రతిబింబం కాదని అతను వాదించాడు. అంతేకాకుండా, 1955లో ఎన్నికైన కాంగ్రెస్ ప్రతినిధులలో 80 శాతం మంది ఈ విలీనాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నారని వెల్లడించాడు.

హైదరాబాదు రాష్ట్ర శాసనసభలోని మొత్తం 174 మంది శాసనసభ్యులలో, 147 మంది తమ అభిప్రాయాలను వెల్లడించారు. వీరిలో 103 మంది సభ్యులు (మరాఠీ , కన్నడ భాషా ప్రతినిధులతో కలిపి) విలీనానికి మొగ్గు చూపారు. వీరు తెలంగాణను ఐదేళ్ల పాటు ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉంచాలన్న కమిషన్ సిఫార్సును వ్యతిరేకించారు. మరో 29 మంది సభ్యులు విలీనాన్ని వ్యతిరేకించారు.

తెలంగాణ ప్రాంత ప్రతినిధుల విషయానికి వస్తే:

* మొత్తం తెలంగాణ శాసనసభ్యులు: 94 మంది
* విలీనానికి మద్దతు తెలిపిన వారు: 59 మంది
* విలీనాన్ని వ్యతిరేకించిన వారు: 25 మంది

అప్పటి శాసనసభలోని 94 మంది తెలంగాణ ప్రతినిధుల పార్టీల వారీ వివరాలు:

* కమ్యూనిస్టులు: 36 మంది
* కాంగ్రెస్: 40 మంది
* సోషలిస్టులు: 11 మంది
* స్వతంత్రులు: 9 మంది

తీర్మానంలో "ప్రజల ఆకాంక్షలకు అనుగుణంగా" అనే వాక్యాన్ని చేర్చాలని తెలంగాణ మద్దతుదారులు కోరడంతో, ఈ అంశంపై అధికారికంగా ఓటింగ్ జరగలేదు.

## విజయం
తెలంగాణ ప్రయోజనాలను కాపాడతామనే హామీలతో, 1956 ఫిబ్రవరి 20న తెలంగాణ , ఆంధ్ర ప్రాంత నాయకుల మధ్య విలీనానికి సంబంధించి ఒక ఒప్పందం కుదిరింది.దీనినే చరిత్రలో **[[పెద్దమనుషుల ఒప్పందం]]** అని పిలుస్తారు. ఈ విలీనంపై అప్పటి భారత ప్రధానమంత్రి **[[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]]** బహిరంగ ప్రకటన చేసిన వెనువెంటనే, 1956 మార్చి 8న తెలంగాణలోని ప్రముఖ దినపత్రిక **గోల్కొండ పత్రిక** తన సంపాదకీయంలో ఈ ఒప్పందంపై సందేహాలను వ్యక్తం చేసింది. అందులో ఇలా పేర్కొన్నారు:"ఆంధ్ర అన్నయ్య ఇప్పుడు ఎన్ని తీపి మాటలైనా చెప్పవచ్చు, కానీ వారు తమ వాగ్దానాలకు కట్టుబడి ఉండాలి. భవిష్యత్తులో తెలంగాణ తమ్ముడిని దోపిడీ చేయకూడదు."పెద్దమనుషుల ఒప్పందం తరువాత, కేంద్ర ప్రభుత్వం 1956 నవంబరు 1న ఏకీకృత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను స్థాపించింది.
[కుడి|thumb|250x250px|[తెలంగాణ ఏర్పాటుకు 2014లో తెలంగాణా ప్రాంతాలను తెలుపు రంగులో విభజించారు.]]

## పరిణామం
ఆంధ్ర, తెలంగాణల విలీనాన్ని రద్దు చేయాలని కోరుతూ తదనంతర కాలంలో అనేక ఉద్యమాలు ఉద్భవించాయి. వీటిలో ప్రధానంగా **[[1969 తెలంగాణ ఉద్యమం]]**, 1972 నాటి జై ఆంధ్ర ఉద్యమం , 2000వ దశకం నుండి ప్రారంభమైన మలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమాలు ముఖ్యమైనవి. దశాబ్దాల కాలంలో తెలంగాణ ఉద్యమం ఉధృత రూపం దాల్చి, ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని వేరు చేసి ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్ బలమైన రాజకీయ ఆకాంక్షగా మారింది.

ఈ నేపథ్యంలో, 2014 ప్రారంభంలో భారత పార్లమెంటు **[[ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014|ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం - 2014]]** ను ఆమోదించింది. దీని ఫలితంగా, 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ భారతదేశపు 29వ రాష్ట్రంగా ఆవిర్భవించింది.

## మూలాలు

వర్గం:తెలంగాణ ఉద్యమం