బౌద్ధమతం & హిందూమతం

**హిందూ మతం & [[బౌద్ధ మతం|బౌద్ధమతం]]** పురాతన భారతదేశంలో ఉమ్మడి మూలాలను కలిగి ఉన్నాయి, తరువాత ఇవి క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం నాటికి కంబోడియా, ఇండోనేషియా సహా ఆగ్నేయాసియా దేశాలలో వ్యాపించి ప్రబలమైన మతాలుగా మారాయి. క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో తూర్పు భారతదేశం గంగా మైదానాలలో రెండవ పట్టణీకరణ  (క్రీ.పూ. 600–200) సమయంలో బౌద్ధమతం ఉద్భవించింది. హిందూమతం ప్రాచీన వేద మతం నుండి ఆచారాలు & ఆలోచనలు,  ఇతర స్థానిక భారతీయ సంప్రదాయాల నుండి అంశాలు, దేవతల కలయికగా అభివృద్ధి చెందింది.
 
రెండు మతాలు అనేక నమ్మకాలు, ఆచారాలను పంచుకుంటాయి, కానీ గణనీయమైన చర్చకు దారితీసిన స్పష్టమైన తేడాలను కూడా ప్రదర్శిస్తాయి. రెండు మతాలు కర్మ  పునర్జన్మ (లేదా పునర్జన్మ)లో నమ్మకాన్ని పంచుకుంటాయి. వారిద్దరూ పునర్జన్మ చక్రం నుండి ఆధ్యాత్మిక విముక్తి (*[[మోక్షం]]* లేదా *నిర్వాణ*) ఆలోచనను అంగీకరిస్తారు, ధ్యానం, సమాధి, మంత్రం & భక్తి వంటి మతపరమైన ఆచారాలను ప్రోత్సహిస్తారు. రెండు మతాలు కూడా అనేక దేవతలు పంచుకుంటాయి (వారి స్వభావాన్ని సరస్వతి, విష్ణు (ఉపుల్వాన్ మహాకాలా, ఇంద్రుడు, గణేశుడు, బ్రహ్మ సహా విభిన్నంగా అర్థం చేసుకోబడుతుంది.

అయితే బౌద్ధమతం ఆత్మన్ (సారభూతమైన స్వీయ లేదా (జీవాత్మ), బ్రహ్మన్ (ప్రతిదానికీ విశ్వవ్యాప్తమైన శాశ్వత మూలం), సృష్టికర్త అయిన దేవుడు (ఈశ్వర) ఉనికి వంటి హిందూమతంలోని మౌలిక సిద్ధాంతాలను స్పష్టంగా తిరస్కరిస్తుంది. దానికి బదులుగా, బౌద్ధమతం అనాత్మన్ (ఆత్మరాహిత్యం), ప్రతీత్యసముత్పాదం అనేవాటిని మౌలిక తాత్విక సిద్ధాంతాలుగా ప్రతిపాదించింది.
## మూలాలు
### బౌద్ధమతం
చారిత్రాత్మకంగా, బౌద్ధమతం మూలాలు క్రీ పూ మొదటి సహస్రాబ్ది మధ్యలో ఇనుప యుగం భారతదేశం మతపరమైన ఆలోచనలో ఉన్నాయి. ఇది రెండవ పట్టణీకరణ పిలువబడే గొప్ప మేధోపరమైన చైతన్యం, సామాజిక-సాంస్కృతిక మార్పుల కాలం, ఇది పట్టణాలు, వాణిజ్యం, పెరుగుదల, ఉపనిషత్తుల కూర్పు, శ్రమణ సంప్రదాయాల చారిత్రక ఆవిర్భావం ద్వారా గుర్తించబడింది.

కొత్త ఆలోచనలు వేద సంప్రదాయం ఉపనిషత్తుల రూపంలో వైదిక సంప్రదాయానికి వెలుపల శ్రమణ ఉద్యమాల ద్వారా అభివృద్ధి చెందాయి. శ్రమణ అనే పదం బౌద్ధమతం, జైనమతం, అజీవిక వంటి ఇతర మతాలతో సహా చారిత్రక వేద మతానికి సమాంతరంగా కానీ వేరుగా ఉన్న అనేక భారతీయ మత ఉద్యమాలను సూచిస్తుంది.

క్రీ పూ 6వ శతాబ్దానికి ముందు (బుద్ధుని పూర్వం, మహావీరుని పూర్వం) భారతదేశంలో అనేక శ్రమణ ఉద్యమాలు ఉనికిలో ఉన్నాయని, ఇవి భారతీయ తత్వశాస్త్రం ఆస్తిక & నాస్తిక సంప్రదాయాలను ప్రభావితం చేశాయి. మార్టిన్ విల్షైర్ ప్రకారం, శ్రమణ సంప్రదాయం భారతదేశంలో రెండు దశల్లో ఉద్భవించింది, అవి పాస్కేకాబుద్ధ, సవకా దశలు, మొదటిది వ్యక్తిగత సన్యాసి సంప్రదాయం, తరువాతిది శిష్యులు, బౌద్ధమతం & జైనమతం చివరికి వీటి నుండి ఉద్భవించాయి. బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణేతర సన్యాసి సమూహాలు అనేక సారూప్య ఆలోచనలను పంచుకున్నాయి  ఉపయోగించాయి, కానీ శ్రమణ సంప్రదాయాలు తమ సొంత సిద్ధాంతాలను రూపొందించడానికి, అప్పటికే స్థిరపడిన బ్రాహ్మణ భావనలు, తాత్విక మూలాలను కూడా స్వీకరించాయని విల్ట్‌షైర్ పేర్కొన్నారు. బ్రాహ్మణ ఆలోచనలను పరిచయం చేయడానికి , వివరించడానికి ఉపయోగించే బ్రాహ్మణ మూలాంశాలను పురాతన బౌద్ధ గ్రంథాలలో చూడవచ్చు. ఉదాహరణకు, బౌద్ధ అభివృద్ధికి ముందు బ్రాహ్మణ సంప్రదాయం మూడు వేద త్యాగం మంటలను అంతర్గతంగా వివిధ రకాలుగా సత్యం, ఆచారం, ప్రశాంతత లేదా నిగ్రహం వంటి భావాలుగా తిరిగి అర్థం చేసుకుంది. బౌద్ధ గ్రంథాలు మూడు వేద త్యాగం మంటలను కూడా సూచిస్తాయి, వాటిని నైతిక ప్రవర్తనగా తిరిగి అర్థం చేసుకుని వివరిస్తాయి.

ఆత్మ (ఆత్మ, ఆత్మ, ఆత్మ), ఆత్మ, బ్రహ్మ, మరణానంతర జీవితం  స్వభావం వంటి ప్రధాన ఊహలపై బ్రాహ్మణ సంప్రదాయాన్ని శ్రమణ మతాలు సవాలు చేసి, వాటిని ఉల్లంఘించాయి, వారు వేదాలు, ఉపనిషత్తుల అధికారాన్ని తిరస్కరించారు. అలా చేసిన అనేక భారతీయ మతాలలో బౌద్ధమతం ఒకటి.

### హిందూమతం
పండితులు హిందూ మతాన్ని వివిధ భారతీయ సంస్కృతులు & సంప్రదాయాల కలయికగా భావిస్తారు. దాని మూలాలలో చారిత్రక వేద మతం, ఇది ఇప్పటికే "ఇండో-ఆర్యన్ & హరప్పా సంస్కృతులు, నాగరికతల మిశ్రమం" ఉత్పత్తి, ఇది ఉత్తర భారతదేశంలోని ఇనుప యుగం కురు రాజ్యం బ్రాహ్మణ మతం & భావజాలంగా అభివృద్ధి చెందింది, కానీ ఈశాన్య భారతదేశం శ్రమణ లేదా త్యాగ సంప్రదాయాలు, మధ్యయుగ &  భారతదేశంలోని నూతన శిలాయుగం సంస్కృతులు, సింధు లోయ నాగరికత మతాలు, ద్రావిడ సంప్రదాయాలు, స్థానిక సంప్రదాయాలు & గిరిజన మతాలు.

పండితులు హిందూ మతాన్ని వివిధ భారతీయ సంస్కృతులు & సంప్రదాయాల కలయికగా భావిస్తారు. దాని మూలాలలో చారిత్రక వేద మతం, ఇది ఇప్పటికే "ఇండో-ఆర్యన్ & హరప్పా సంస్కృతులు, నాగరికతల మిశ్రమం" ఉత్పత్తి, ఇది ఉత్తర భారతదేశంలోని ఇనుప యుగం కురు రాజ్యం బ్రాహ్మణ మతం & భావజాలంగా అభివృద్ధి చెందింది, కానీ ఈశాన్య భారతదేశం శ్రమణ లేదా త్యాగ సంప్రదాయాలు, మధ్యయుగ &  భారతదేశంలోని నూతన శిలాయుగం సంస్కృతులు, సింధు లోయ నాగరికత మతాలు, ద్రావిడ సంప్రదాయాలు, స్థానిక సంప్రదాయాలు & గిరిజన మతాలు.

## సారూప్యతలు

### నిబంధనలు & బోధనలు
బౌద్ధమతం & హిందూ మతం ధర్మ, కర్మ, సమాధి, సంసార, ధ్యాన, జ్ఞాన, క్లేశ, నిరోధ, సంస్కార, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మచార్య, నిర్వాణ వంటి అనేక పదాలు, భావనలను పంచుకుంటాయి.

బుద్ధుడు ఉపయోగించిన అనేక మతపరమైన పదాలు హిందూ మతంలో కూడా ఉపయోగించబడతాయి, అయినప్పటికీ అతను వాటిని తరచుగా విభిన్న వినూత్న మార్గాల్లో ఉపయోగించాడు. బౌద్ధమతం హిందూ మతంతో పంచుకునే అనేక పదాలు బౌద్ధ సంప్రదాయంలో భిన్నమైన అర్ధాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, సమనాఫల సుత్తలో, బుద్ధుడు "మూడు జ్ఞానాలు" (తేవిజ్జ) అనే భావనను ప్రదర్శిస్తున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది-వేదాల జ్ఞానాన్ని వివరించడానికి వేద సంప్రదాయంలో కూడా ఉపయోగించే పదం-గ్రంథాలు కాదు, కానీ అతను అనుభవించిన విషయాలు. నిజమైన "మూడు జ్ఞానాలు" జ్ఞానోదయం సాధించే ప్రక్రియ ద్వారా ఏర్పడ్డాయని చెబుతారు, బుద్ధుడు తన జ్ఞానోదాయం రాత్రి మూడు గడియారాలలో సాధించినట్లుగా చెప్పబడుతుంది.

### కర్మ, పునర్జన్మ & సంసారం
కర్మ అనేది హిందూ బౌద్ధ బోధనలలో ప్రధాన భాగం. కర్మ అనేది *చర్య* లేదా *కార్యాచరణ* అని అర్ధం  తరచుగా దాని తదుపరి ఫలితాలను సూచిస్తుంది (కర్మ-ఫల అని కూడా పిలుస్తారు, "చర్య  ఫలాలు"). కర్మ సిద్ధాంతం సాధారణంగా బౌద్ధమతం హిందూ మతం రెండింటిలోనూ కారణం & ప్రభావం నైతిక రంగానికి వర్తించబడుతుంది. బౌద్ధమతం హిందూ మతంలో ఒక వ్యక్తి  మాటలు, ఆలోచనలు, చర్యలు మంచి చెడు కర్మలకు ఆధారం. మంచి పనులు (మంచి కర్మలు) మంచి కర్మ ఫలితాలకు దారితీస్తాయి (సంస్కృతం కర్మ-ఫల, కర్మ ఫలాలు, ఇందులో ఒకరి భవిష్యత్ పునర్జన్మ పరిస్థితులను కలిగి ఉండవచ్చు. అదేవిధంగా, దుష్ట చర్యలు ప్రతికూల కర్మ పరిణామాలకు దారితీయవచ్చు. 

అందువల్ల, కర్మ భారతీయ ఆలోచన కూడా పునర్జన్మ లేదా పునర్జన్మ ఆలోచనతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. మునుపటి జీవితాల్లో ఒకరి కర్మలు ఒకరి ప్రస్తుత ఉనికిని ప్రభావితం చేస్తాయి, ఈ జీవితంలో ఒకరి చర్యలు తరువాతి జీవితంలో ప్రభావాలకు దారి తీస్తాయి. బౌద్ధమతం హిందూమతం రెండూ జీవులు నిరంతరం వివిధ శరీరాలుm ఉనికి ప్రాంతాల గుండా సైక్లింగ్ చేస్తున్నాయని అంగీకరిస్తాయి, పునరావృత ప్రక్రియలో *సాసరా* (సాహిత్యపరంగా "సంచరించేది") అని పిలుస్తారు.
[thumb|[సారనాథ్ నుండి వచ్చిన అసలు సింహ రాజధాని, బౌద్ధమతం  హిందూ మతం రెండింటిలోనూ ధర్మ భావనను సూచించే ధర్మవీల్ (ధర్మచక్ర) ను వర్ణిస్తుంది.]]

### ధర్మం
ధర్మ (సంస్కృతం, దేవనాగరి లేదా పాలి *ధమ్మ*) అనేది అన్ని భారతీయ మతాలకు సాధారణమైన భారతీయ పదం. ధర్మం అంటే ప్రకృతి, సహజ చట్టం, వాస్తవికత, బోధన, మతం లేదా కర్తవ్యం అని అర్ధం కావచ్చు, ఆధ్యాత్మికత మతానికి దాని ప్రాముఖ్యతకు సంబంధించి ఉన్నత సత్యాల మార్గంగా పరిగణించవచ్చు. హిందూ మతానికి *సనాతన ధర్మం* అనే పేరు ఉంది, దీని అర్థం "శాశ్వతమైన ధర్మం". అదేవిధంగా, బౌద్ధులు బౌద్ధమతాన్ని సూచించే సాధారణ మార్గం బుద్ధ ధర్మం.

హిందూమతంలో, ధర్మం అనేది సాధారణంగా మతపరమైన విధిని లేదా విశ్వ క్రమాన్ని (ఋత మాదిరిగా) సూచిస్తుంది, సామాజిక క్రమం, సత్ప్రవర్తన లేదా కేవలం సద్గుణం అనే అర్థాలను కూడా కలిగి ఉంటుంది. బౌద్ధమతంలో, ధర్మం అంటే వస్తువుల నిజ స్వరూపం లేదా బుద్ధుడు కనుగొన్న సహజ నియమం అని అర్థం. ఇది ఈ స్వభావాన్ని వివరించి, వెల్లడి చేసే బుద్ధుని బోధనలను కూడా సూచిస్తుంది.

### తపస్సు & సన్యాసవాదం
బౌద్ధమతం హిందూమతంలోని కొన్ని రూపాలు రెండూ సన్యాస జీవితానికి ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతాయి. బౌద్ధమతంలో బుద్ధుని ధర్మాన్ని బోధించడంలో, తరతరాలకు అందించడంలో సన్యాస సంఘం ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది. జ్ఞానోదయానికి దారితీసే గుణాలను పెంపొందించుకోవడానికి సన్యాస జీవితం ఒక ఆదర్శవంతమైన జీవన విధానంగా కూడా పరిగణించబడుతుంది. హిందూమతంలోని కొన్ని శాఖలలో సన్యాసి జీవితానికి (సన్యాస) కూడా చాలా ప్రాముఖ్యత ఉంది.

### విశ్వోద్భవ శాస్త్రం & దేవతలు
thumb|కొలంబోలోని సీమా మలకా బౌద్ధ దేవాలయంలో విష్ణు (ఉపుల్వాన్) విగ్రహం
బౌద్ధ విశ్వోద్భవ శాస్త్రం హిందూ విశ్వోద్భవశాస్త్రం అనేక సారూప్యతలను పంచుకుంటాయి. రెండు విశ్వోద్భవ శాస్త్రాలు చక్రీయమైనవి విశ్వం పెరుగుదల, విధ్వంసం స్థిరమైన చక్రాల గుండా వెళుతుందని రెండూ అంగీకరిస్తాయి. రెండు సంప్రదాయాలు కూడా మానవ రాజ్యం కాకుండా అనేక విభిన్న రాజ్యాలు లేదా ప్రపంచాలు ఉన్నాయని అంగీకరిస్తాయి. వీటిలో వివిధ నరక ప్రాంతాలు, ఖగోళ దేవ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.

బౌద్ధమతం హిందూ మతం ఒకే దేవతలను పంచుకుంటాయి, వాటిలో:

* సరస్వతి (జపాన్‌లో బెంజైటెన్ అని పిలుస్తారు)
* విష్ణు (శ్రీలంకలో ఉపుల్వాన్ అని పిలుస్తారు)
* శివుడు (బౌద్ధమతంలో మహేశ్వర అని పిలుస్తారు)
* మహాకాలా (హిందూ మతంలో శివుని ఒక రూపం) మహాయాన బౌద్ధమతంలో ధర్మపాల రూపంగా చూడబడుతుంది.
* ఇంద్రుడు, వేద యుగపు హిందూ తుఫాను దేవుడు స్వర్గం, బౌద్ధ గ్రంథాలలో కూడా విస్తృతంగా చిత్రీకరించబడ్డాడు, చూడండి:  చక్రం
* గణేష్ (బౌద్ధమతంలో గణపతి అని విస్తృతంగా పిలుస్తారు)
* పురాతన ఉపనిషత్తులలో కీలక దేవత అయిన బ్రహ్మ బౌద్ధమతంలో రక్షిత వ్యక్తిగా కూడా చూస్తారు (మహాబ్రహామ అని కూడా పిలుస్తారు, దేవతల తరగతిగా కూడా, చూడండి: బ్రహ్మ బౌద్ధమతంలో.
* లక్ష్మి (జపనీస్ బౌద్ధమతంలో ఆమెను కిషిజోతెన్ అని పిలుస్తారు)
* టిబెటన్ బౌద్ధమతం తారా ఒక ముఖ్యమైన బౌద్ధ దేవత. హిందూ మతంలో, తారా దేవి పది మంది మహావిద్యలలో ఒకరు.

క్రీ. శ. 1-3 వ శతాబ్దాలలో వ్రాయబడిన బౌద్ధ గ్రంథం మహామాయురి తంత్రం, దక్షిణ ఆసియా అంతటా వివిధ దేవతలను (మహేశ్వర వంటివి) ప్రస్తావించింది. బుద్ధధర్మ రక్షణ కోసం వారిని ఆహ్వానించింది. ఇది పెద్ద సంఖ్యలో వేద ఋషుల గురించి కూడా ప్రస్తావించింది.

### విముక్తి
బౌద్ధమతం హిందూమతం రెండూ పునర్జన్మల చక్రం (సంసారం) నుండి విముక్తి లేదా ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానోదయం అనే ఒకే విధమైన లక్ష్యాన్ని బోధిస్తాయి. పునర్జన్మల చక్రం లేదా సంసారం నుండి తప్పించుకోవడమే ఆధ్యాత్మిక జీవితంలో అత్యున్నత లక్ష్యమని ఈ రెండు మతాలు అంగీకరిస్తాయి. ఈ రెండు మతాలలో ఈ విముక్తిని పునర్జన్మ లేదా పునరావతారానికి పూర్తి ముగింపుగా పరిగణిస్తారు. హిందూమతంలో ఈ విముక్తిని మోక్షం , నిర్వాణం లేదా కైవల్యం అని పిలవవచ్చు; బౌద్ధమతంలో దీనిని విమోక్షం (పాలి: విమోఖ), నిర్వాణం (పాలి: నిబ్బాన) లేదా బోధి (మేల్కొలుపు) అని పిలవవచ్చు. హిందూమతం బౌద్ధమతం రెండూ ఆధ్యాత్మిక విముక్తి కోసం నిర్వాణం (లేదా పాలి భాషలో నిబ్బాన) అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తాయి, దీనికి అక్షరాలా 'ఊదివేయడం' లేదా 'ఆర్పివేయడం' అని అర్థం. ఈ పదం బౌద్ధానికి పూర్వపుది, కానీ దాని వ్యుత్పత్తి ప్రారంభ బౌద్ధమతం అత్యున్నత లక్ష్యంగా దాని ఖచ్చితమైన అర్థాన్ని కనుగొనడానికి తప్పనిసరిగా నిశ్చయాత్మకమైనది కాదు.

రెండు మతాలు ఆధ్యాత్మిక విముక్తి లక్ష్యాన్ని సాధించిన విముక్తి పొందిన జీవులను కూడా గౌరవిస్తాయి. బౌద్ధమతం విముక్తి పొందిన జీవులను అర్హత్ లు లేదా బుద్ధులు (మేల్కొన్నవారు) అని పిలుస్తుంది. హిందూ మతంలో, విముక్తి పొందిన జీవులను సాధారణంగా జీవన్ముక్తులు అని పిలుస్తారు, అయితే నిర్వాణ అనే పదాన్ని కూడా ఉపయోగిస్తారు. "బుద్ధుడు" అనే పదాన్ని కొన్ని హిందూ గ్రంథాలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు *[[వాయు పురాణము|వాయు పురాణం]]*, దక్ష మహర్షి శివుడిని బుద్ధుడు అని పిలుస్తాడు.

### భాష
ప్రాచీన భారతీయ భాష అయిన సంస్కృతం, వేద సంప్రదాయాల ప్రార్ధనా భాష, వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, ఇతర హిందూ గ్రంథాల ప్రాథమిక భాష.

ప్రారంభ బౌద్ధ గ్రంథాలు పాలీ భాషలో వ్రాయబడ్డాయి. అయితే, బౌద్ధమతం సంస్కృతాన్ని, ముఖ్యంగా మహాయాన, వజ్రయాన శాఖలను స్వీకరించింది, ఇది భారతదేశం అంతటా వ్యాపించడంతో మరింత ప్రముఖమైంది. పాలి నుండి సంస్కృతంలోకి పరివర్తన మహాయాన సూత్రాల ఉత్పత్తి ద్వారా గుర్తించబడింది, వీటిలో ప్రజ్ఞాపరమిత సూత్రాలు, లోటస్ సూత్రాలు ఉన్నాయి.

ఒక సాధారణ భాషగా సంస్కృతం హిందూ బౌద్ధ తత్వవేత్తలకు ఆలోచనలను క్రాస్ పరాగసంపర్కం చేయడానికి వీలు కల్పించింది, దీనిని ప్రారంభ బౌద్ధ ఆలోచనపై ఉపనిషత్తు ప్రభావం చూస్తుంది.

### ఆచరణలు

#### నైతికత
[thumb|[రిషికేశ్ లో ధ్యానం చేస్తున్న శివుడి విగ్రహం]]
హిందూమతం బౌద్ధమతం రెండూ ఒకే విధమైన నైతిక వ్యవస్థలను ప్రోత్సహిస్తాయి. అహింస (హింసించకపోవడం) అనే సద్గుణం హిందూ, బౌద్ధ నీతిశాస్త్రాలలో ఒక ముఖ్యమైన సద్గుణం. వైరాగ్యం (అనాసక్తత), నెక్ఖమ్మ (పరిత్యాగం), సత్యం (సత్యం) వంటివి ఉమ్మడిగా ఉన్న ఇతర ముఖ్యమైన నైతిక సూత్రాలు.

#### యోగాభ్యాసం, ధ్యానం & సమాధి
యోగా సాధన హిందూ మతం బౌద్ధమతం రెండింటి మత విశ్వాసాలు అభ్యాసాలతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది. హిందూ యోగా, బౌద్ధమతం రెండింటిలోనూ ధ్యాన సాధనకు పునాదిగా భావించే ధ్యాన స్థితుల సాధారణ పదజాలం సాధారణ వివరణలు ఉన్నాయి. ధ్యానం  సమాధి భావనలు-ధ్యాన శోషణ దశలను వివరించే సాంకేతిక పదాలు-హిందూ మతం బౌద్ధమతం రెండింటిలోనూ ధ్యాన పద్ధతులకు సాధారణం అని చాలా మంది పండితులు గుర్తించారు. ఈ సందర్భంలో అత్యంత ముఖ్యమైనది నాలుగు బౌద్ధ ధ్యాన రాజ్యాల వ్యవస్థ (పాలి *ఝానా*) సాంప్రదాయ యోగ *సంప్రజనత సమాధి* స్థితుల మధ్య సంబంధం. అలాగే, టిబెటన్ భాషలో తుమ్మో అని పిలువబడే చక్రాలు, అంతర్గత శక్తి మార్గాలు (నాడిష్, కుండలిని) తో ఉత్పత్తి దశ, పూర్తి దశ పని అనేక టిబెటన్ వజ్రయాన పద్ధతులు. 

యోగ పండితుడు స్టీఫెన్ కోప్ వాదిస్తూ, బౌద్ధమతం, పతంజలి యొక్క యోగ వంటి హిందూ సంప్రదాయాలు (ఆధునిక హిందూ మతంపై చాలా ప్రభావవంతమైన వ్యవస్థ) అనేక కీలక మార్గాల్లో చాలా సారూప్యంగా ఉన్నాయి, ఇవి సుమారు 500 CE వరకు సుదీర్ఘకాలం పరస్పరం మార్పిడిని పంచుకున్నాయి.

ఈ క్రింది చార్ట్ ఈ రెండు ప్రాథమిక మత వ్యవస్థలను పోల్చి చూస్తుంది: 

క్రీ పూ 100 తరువాత కొంతకాలం వ్రాసిన పతంజలి యోగ సూత్రాలు, సమాధి, మనస్సు నిశ్చేష్టత, పురుష ఒకరి నిజమైన గుర్తింపుగా గుర్తించడం లక్ష్యంగా యోగా ఎనిమిది అవయవాలను వివరిస్తాయి. టిబెట్‌లోని వజ్రయాన బౌద్ధమతం "యోగా" అనే పదాన్ని వివిధ రకాల తంత్రాల (క్రియాయోగ లేదా చరయోగ వంటి) నుండి 'దేవత యోగ' & 'గురు యోగ' వరకు ఏ రకమైన ఆధ్యాత్మిక సాధన సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు. భారతదేశం, చైనా ఇతర ప్రాంతాల నుండి టిబెట్‌కు సూత్రయాన   తంత్రయాన ప్రారంభ అనువాద దశలో, న్యింగ్మాపా గ్రంథంలో క్రోడీకరించబడిన సాధన అభ్యాస వంశాలతో పాటు, అత్యంత సూక్ష్మమైన 'రవాణా' (సంస్కృతం: యానా) అంటే ఆది యోగ (సంస్కృతం). టిబెటన్ బౌద్ధమతం దృష్టి సారించిన సమకాలీన పండితుడు రాబర్ట్ థర్మాన్, తాను సనాతనంగా భావించే ఆలోచన  సంస్కరణ కోసం తన సొంత మాతృకను రూపొందించడానికి బౌద్ధ సన్యాసుల వ్యవస్థ విజయం ద్వారా పతంజలి ప్రభావితమైందని రాశాడు.

#### భక్తి
రెండు సంప్రదాయాలు కూడా భక్తి సాధనను (భక్తి) ఉపయోగిస్తాయి. బౌద్ధమతంలో భక్తి ప్రధానంగా బుద్ధులు, బోధిసత్వుల వైపు మళ్ళించబడుతుంది, కానీ కొంతమంది దేవతలను కూడా కలిగి ఉండవచ్చు. బుద్ధుని స్మరణ అనేది అన్ని బౌద్ధ సంప్రదాయాలలో విస్తృతంగా ఆచరించే పద్ధతి, ఇందులో బుద్ధులు & బోధిసత్వుల పేర్లు లేదా మంత్రాలను జపించడం లేదా పఠించడం ఉంటుంది. దేవతలను స్మరించుకునే అభ్యాసం (పాలి: దేవనుస్సతి), ఇందులో వారిని దృశ్యమానం చేసుకోవడం, వారి గుణాలను గుర్తుంచుకోవడం వంటివి ఉండవచ్చు, పాలి కానన్‌లోని అనేక బౌద్ధ సూత్రాలలో బోధించబడింది, ఇది పది స్మరణలలో భాగం .

హిందూ మతంలో, భక్తి యోగ అనేది విష్ణు, శివుడు లేదా దేవి అని అర్థం చేసుకున్న దేవునిపై కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. ఈ యోగాలో గ్రంథాలు వినడం, ప్రార్థన, కీర్తన, ఆరాధన సేవలు (పూజ  ఇతర అభ్యాసాలు) ఉంటాయి.

#### మంత్ర
[thumb|250x250px|[టిబెట్, చాలా మంది బౌద్ధులు భక్తి రూపంగా మంత్రాలను గులకరాళ్ళలో చెక్కారు.]]
మంత్రం అనేది సాధారణంగా సంస్కృత, పాలి భాషల నుండి వచ్చిన పవిత్ర పదబంధం లేదా అక్షరం. మంత్రంతో అనుబంధించబడిన పాఠశాల తత్వశాస్త్రం ప్రకారం వాటి ఉపయోగం మారుతూ ఉంటుంది. అవి ప్రధానంగా భక్తులలో ఏకాగ్రత కలిగించే ఆధ్యాత్మిక మార్గాలు, పదాలు లేదా కంపనాలుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఇతర ప్రయోజనాలలో సంపదను కూడబెట్టుకోవడం, ప్రమాదాన్ని నివారించడం లేదా శత్రువులను నిర్మూలించడం వంటి మతపరమైన వేడుకలు ఉన్నాయి. చారిత్రక వేద మతం, జొరాస్ట్రియన్ మతం, శ్రమణ సంప్రదాయాలలో మంత్రాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, అందువల్ల అవి బౌద్ధమతం, జైనమతం పాటు సిక్కు మతం వంటి భారతీయ మూలానికి చెందిన ఇతర విశ్వాసాలలో ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి.

#### ఆచారాలు
తూర్పు ఆసియా, టిబెట్ మహాయాన & వజ్రయాన బౌద్ధ సంప్రదాయాలు హిందూ మతంతో అనేక సాధారణ ఆచారాలను పంచుకుంటాయి. కొన్ని ఉదాహరణలలో హోమ ఆచారం అలాగే పూర్వీకులు మరణించినవారికి ప్రార్థనలు, ఆహార సమర్పణలు ఉన్నాయి (ఇది తూర్పు ఆసియా బౌద్ధ సంప్రదాయాలలో ఘోస్ట్ ఫెస్టివల్ చేర్చబడింది).

## ప్రతీకాత్మకత

* ముద్రలు భారతీయ కళలో సంకేత చేతి సంజ్ఞలు, బౌద్ధ  హిందూ దేవతలు తరచుగా నిర్దిష్ట ముద్రలతో చిత్రీకరించబడ్డారు.
* ధర్మ చక్రం (ధర్మచక్రం) అనేది భారతదేశం జాతీయ జెండా   థాయ్ రాజ కుటుంబం జెండాపై కనిపించే ఒక సాంప్రదాయ చిహ్నం, దీనిని రెండు మతాల సభ్యులు ఉపయోగిస్తారు.
* తిలక్ చాలా మంది హిందూ భక్తులు తమ తిలక్ మూడవ కన్ను భావించే తిలకంతో గుర్తిస్తారు. ఇదే విధమైన గుర్తు, పూర్ణ, బుద్ధుడి లక్షణ భౌతిక లక్షణాలలో ఒకటి.
* రెండు సంప్రదాయాలలో స్వస్తికలు ఉపయోగించబడతాయి. ఇది సవ్యదిశలో లేదా అపసవ్యదిశలో ఉండవచ్చు,రెండూ హిందూ మతం  బౌద్ధమతంలో కనిపిస్తాయి. బుద్ధుడిని కొన్నిసార్లు ఛాతీపై లేదా అరచేతులపై సావస్తికతో చిత్రీకరిస్తారు.
* లోటస్ పువ్వు రెండు సంప్రదాయాలలో దైవత్వాన్ని, స్వచ్ఛతను సూచిస్తుంది
* మండలాలు

## తేడాలు

### వ్యవస్థాపకులు
హిందూ మతానికి ఒక్క చారిత్రక స్థాపకుడు కూడా లేడు. శతాబ్దాల చరిత్ర నుండి విభిన్న భారతీయ మత సమూహాల మధ్య పరస్పర చర్య నుండి ఆధునిక హిందూ మతం అభివృద్ధి చెందింది. అయితే బౌద్ధమతానికి ఒకే ఒక చారిత్రక స్థాపకుడు సిద్ధార్థ గౌతమ, ఒక శ్రమణ బుద్ధుడు అయ్యాడు.

### లేఖనాలు
రెండు సంప్రదాయాలకు వారి స్వంత గ్రంథ నియమాలు ఉన్నాయి ఒకదానికొకటి గ్రంథాలను అధికారికమైనవిగా అంగీకరించవు. వేదాలు, ఇతర హిందూ గ్రంథాలను బౌద్ధమతం అధికారికమైనవిగా తిరస్కరిస్తుంది. బదులుగా, బౌద్ధులు సాధారణంగా బుద్ధుని మాటను (బుద్ధవచన) మతపరమైన విషయాలకు సంబంధించి అధికారంగా అంగీకరిస్తారు. వేదాలు శాశ్వతమైన దైవిక గ్రంథాలు (సృష్టించబడనివి లేదా భగవంతుడు సృష్టించినవి) అనే ఆలోచనను బౌద్ధులు తిరస్కరించారు, ఇవి వేదాంత, మీమాంస తత్వాలలో సమర్థించబడిన సాధారణ హిందూ నమ్మకాలు. అందుకని, బౌద్ధ సంప్రదాయం హిందూ బ్రాహ్మణ మతం పునాదిని విస్మరిస్తుంది (శ్రుతి అధికారిక గ్రంథాలు).

### బౌద్ధ దృక్పథం
బుద్ధుడు చాంకీ సూత్రంలో (మజ్జిమ నికాయ నం. 95) వైదిక బ్రాహ్మణ మతాన్ని, విషయాల గురించి నిజమైన జ్ఞానం లేకుండా గుడ్డిగా గ్రంథాలను అందించే ఒక పరంపరగా విమర్శించినట్లుగా నమోదు చేయబడింది: ప్రతి ఒక్కరూ తదుపరి వ్యక్తితో సన్నిహితంగా ఉన్న అంధుల ఫైల్ ఉందని అనుకుందాం: మొదటిది చూడదు, మధ్యది చూడదు, చివరిది చూడదు. అలాగే, భారద్వాజ, వారి ప్రకటనకు సంబంధించి బ్రాహ్మణులు గుడ్డివాళ్ల ఫైలు లాగా కనిపిస్తారుః మొదటివాడు చూడడు, మధ్యవాడు చూడడు, చివరివాడు చూడడు. మీరు ఏమనుకుంటున్నారు, భారద్వాజ, అలా ఉంటే, బ్రాహ్మణుల విశ్వాసం నిరాధారమైనదిగా మారదు?   భారతీయ బౌద్ధ తత్వవేత్త ధర్మకీర్తి వేదాల మతంతో తన అసమ్మతిని ఈ క్రింది విధంగా వ్యక్తం చేశారు:వేదాల అధికారాన్ని అంగీకరించడం, వ్యక్తిగత సంస్థను విశ్వసించడం, స్నానం చేయడం ద్వారా యోగ్యత కోసం ఆశించడం, కులంపై గర్వపడటం, చెడులను తొలగించడానికి ఆచారాలు చేపట్టడం: ఇవి మూర్ఖత్వానికి ఐదు సంకేతాలు, మేధస్సు నాశనం.భావవీవేక మరియు సంఘభద్ర వంటి తరువాత బౌద్ధ రచయితలు వేదాలను ఆధ్యాత్మికంగా తాత్వికంగా అర్హత లేని, అలాగే నైతికంగా లోపం ఉన్న పురాతన ప్రజలు రచించారని వాదించారు. భావవీవకుడు తన విమర్శలో వాస్తవానికి హిందూ సంఖ్యాకారిక గౌడపాద రచనలలో కనిపించే కొన్ని భాగాలను గీస్తాడు, ఇది వేద త్యాగం అపవిత్రమైనది "మిశ్రమ స్వభావం" కలిగి ఉందని పేర్కొంది (సంస్కృతం: మిశ్రిభావ). భావవీవకుడు హత్య (వివిధ త్యాగాలలో కనిపించేది) లైంగిక వివాహేతర సంబంధం (గోసావ అని పిలువబడే వేద ఆచారంలో మద్యం వాడకం (వేదాలలో సౌత్రమాని అని పిలువబడిన ఆచారంలో) వారు దుష్ట ప్రజలచే రచించబడ్డారని వాటిని "మగస్" (అంటే పర్షియన్ మాగీ) విదేశీ గ్రంథాలతో పోల్చారని వాదించారు. ఇంకా, అతని మధ్యమకహర్దాయకరిక తొమ్మిదవ అధ్యాయంలో (*మధ్య మార్గం గుండెపై శ్లోకాలు*) భవవీవక వేద కర్మ ద్వారా, భక్తి ద్వారా లేదా దేవతలు, వారి మంత్రాలను ధ్యానించడం ద్వారా చెడు కర్మను తొలగించవచ్చనే ఆలోచనను విమర్శించాడు.

### హిందూ దృక్పథం
ఇంతలో, చాలా మంది హిందువులు వేదాలను దైవ ప్రకటిత గ్రంథాలుగా చూస్తారు. హిందూ సంప్రదాయాలు వేదాలు రచయిత లేనివి మరియు శాశ్వతమైనవని నమ్ముతాయి, లేదా వేదాలు ఈశ్వర (సర్వోన్నతుడైన దేవుడు) చేత సృష్టించబడ్డాయి. చాలా మంది హిందువులు వేదాలను కీలక గ్రంథ అధికారంగా కూడా భావిస్తారు (శాస్త్రప్రమాణమ్). హిందూ మతంలో, మతపరమైన తత్వాలు తరచుగా ఆస్తిక (ఆర్థోడాక్స్) లేదా నాస్తిక (అనార్థోడాక్స్, అంటే వేదాల అధికారాలను ధృవీకరించే లేదా తిరస్కరించే తత్వాలుగా వర్గీకరించబడతాయి. ఈ సంప్రదాయం ప్రకారం, బౌద్ధమతం ఒక నాస్తికా పాఠశాల.

వేదాలను బౌద్ధులు తిరస్కరించడం (మరియు వేద వర్ణాశ్రమ-'ఉద్యోగం & జీవిత దశ' బోధన) కారణంగా అనేక హిందూ ఆధారాలు బౌద్ధులను మత విరోధులుగా (పాశాండ/పాఖండ)  చీకటి యుగం, కలియుగానికి చిహ్నంగా చూస్తాయి. ఉదాహరణకు, అత్యంత ప్రభావవంతమైన హిందూ పురాణ మూలం అయిన భాగవత పురాణం బౌద్ధులను (జైనులు కూడా) "పాశాండాలు" (మత విరోధులు, మోసగాళ్ళు) గా పరిగణిస్తుంది.

అదేవిధంగా, క్లౌస్ కె. క్లోస్టెర్మెయర్ పేర్కొన్నట్లుగా, పురాతన  అధికారిక పురాణమైన *[[విష్ణు పురాణం]]*, "బుద్ధుడిని మత విరోధిగా  ప్రజలను మోహింపజేసే వ్యక్తిగా, మాయ-మోహ (విష్ణు  మోసపూరిత శక్తి) యొక్క అనేక రూపాలలో ఒకటిగా కాలుష్యం, శిక్షను నివారించడానికి బౌద్ధులను పూర్తిగా దూరం చేయాలని సిఫార్సు చేస్తుంది".

### జ్ఞానమీమాంస
thumb|గాల్ విహారలో ధ్యానం చేస్తున్న బుద్ధుడి విగ్రహం
శాక్యముని బుద్ధుని కాలం నుండి, బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం సాధారణంగా గ్రహించగల అనుభవపూర్వకంగా తెలిసిన వాటిపై దృష్టి పెట్టింది. శాక్యమునితో సహా బౌద్ధ ఆలోచనాపరులు, మరియు తరువాత ధర్మకీర్తి వంటి తత్వవేత్తలు, సాధారణ ఇంద్రియ అనుభవం ద్వారా తెలిసిన వాటిపై, అలాగే ఉన్నత స్థాయి మానసిక ఏకాగ్రత ద్వారా సాధ్యమయ్యే అతీంద్రియ గ్రహణశక్తిపై తమ సిద్ధాంతాలను ఆధారపరుచుకున్నారు . ధర్మకీర్తి వంటి బౌద్ధ ఆలోచనాపరులు (6వ లేదా 7వ శతాబ్దం) రెండు జ్ఞానశాస్త్ర మూలాలను మాత్రమే అంగీకరిస్తారు (ప్రమాణ: అవగాహన మరియు అనుమితి). అందువల్ల బౌద్ధ గ్రంథాలు కర్మ, మోక్షశాస్త్రం మొదలైన కష్టమైన, అందుబాటులో లేని విషయాలపై మార్గనిర్దేశం చేయగల ద్వితీయ జ్ఞాన వనరులుగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ధర్మకీర్తి వంటి బౌద్ధ ఆలోచనాపరుల ప్రకారం, గ్రంథం దోషపూరితమైన జ్ఞాన వనరు, అందువల్ల అది అనిశ్చితమైనది.

న్యాయ, వేదాంత వంటి హిందూ తాత్విక సంప్రదాయాలు సాధారణంగా వేద గ్రంథాలను ప్రధాన జ్ఞాన వనరుగా అంగీకరిస్తాయి. నిజానికి, వేదాంతంలో, వేద మూలాలు జ్ఞానానికి ప్రధాన వనరులు. ఆధ్యాత్మిక అంశాల విషయానికి వస్తే వేద గ్రంథం (శ్రుతి మాత్రమే జ్ఞాన సాధనం అని వేదాంతుల ఆలోచనాపరులు అందరూ అంగీకరిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు, వేదాంతిన్ రామనుజ ఇలా పేర్కొన్నాడు, "అతీంద్రియ విషయాలకు సంబంధించి, గ్రంథం మాత్రమే జ్ఞానపరమైన అధికారం తర్కం అనేది గ్రంథానికి మద్దతుగా మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది" (*శ్రీ భాష్య* 2.1.12].

అందువల్ల, శాస్త్రీయ హిందూ ఆలోచనాపరులు తర్కం వేదాలకు విరుద్ధంగా లేకపోతే మాత్రమే అంగీకరించారు. మను చట్టాలు పేర్కొన్నట్లుగా: "రెండుసార్లు జన్మించిన వారు తర్క శాస్త్రంపై ఆధారపడటం ద్వారా [గ్రంథం మరియు సంప్రదాయం] అవమానించినట్లయితే, మంచి వ్యక్తులు ఆయనను అవిశ్వాసులుగా వేదాన్ని అవమానించేవారిగా బహిష్కరించాలి". అదేవిధంగా, హిందూ తత్వవేత్త భర్త్రిహరి ఇలా వ్రాశారు: "తార్కిక తర్కం, వేద గ్రంథానికి విరుద్ధంగా లేనప్పుడు, చూడలేని వారి కన్ను".

### మెటాఫిజిక్స్

#### కర్మ
రిచర్డ్ గోంబ్రిచ్ ప్రకారం, బౌద్ధమతంలో కర్మ అనేది కర్మ పూర్వ-బౌద్ధ భావనల కంటే గణనీయంగా భిన్నమైన అర్ధాన్ని కలిగి ఉంది. బౌద్ధులకు, కర్మ అనేది ప్రధానంగా ఒక వ్యక్తి ఉద్దేశం (సెటానా) పై స్థాపించబడిన ఒక మానసిక ప్రక్రియ. బుద్ధుడు కర్మను చర్య వెనుక ఉన్న మానసిక ప్రేరణ లేదా ఉద్దేశ్యంతో పోల్చాడు (ఆ చర్య శారీరకంగా, శబ్దంగా లేదా మానసికంగా అయినా). అందువల్ల, బౌద్ధమతంలో, ఒకరి ఉద్దేశం భవిష్యత్తులో ఒకరిని ప్రభావితం చేసే నైతిక శక్తిని కలిగి ఉంటుంది (ఈ జీవితంలో లేదా తదుపరి జీవితంలో).

ఇంతలో, హిందూ తత్వశాస్త్రం అత్యంత ప్రభావవంతమైన పాఠశాల, వేదాంత పాఠశాల ప్రకారం, కర్మ (కర్మ-ఫల, అనగా కర్మ  "ఫలాలు" దేవునిచే నియంత్రించబడతాయి (ఈశ్వర). భగవంతుడు లేకుండా, కర్మ పనితీరును లెక్కించలేమని వేదాంత వాదిస్తుంది. 

#### ''ఆత్మన్''
*ఆత్మన్* అనేది 'స్వీయ' అని అర్ధం వచ్చే సంస్కృత పదం. ఉపనిషత్తులకు చాలా హిందూ తత్వశాస్త్రానికి, ఆత్మ జ్ఞానం విముక్తి పొందడానికి అవసరమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. హిందూ జైన తత్వశాస్త్రం నుండి ఒక ప్రధాన నిష్క్రమణ ఏమిటంటే, బౌద్ధులు శాశ్వత, స్వీయ-ఉనికిని తిరస్కరించడం ఆత్మ సిద్ధాంతానికి అనుకూలంగా (అనాత్మాన్).

హిందూ తత్వశాస్త్రం, ముఖ్యంగా వేదాంత పాఠశాలలో, ఆత్మ అనేది మొదటి సూత్రం, ఒక వ్యక్తి నిజమైన స్వభావం, దృగ్విషయంతో గుర్తించలేనిది, నిజమైన సారాంశం లేదా వ్యక్తి  ఉనికి. *బృహద్రణ్యక* ఉపనిషత్తులో, యజ్ఞవల్క్య (క్రీ. పూ. 9వ శతాబ్దం) ప్రతిదీ ఉనికిలో ఉందని, అత్యధిక విలువను కలిగి ఉందని, ప్రతిదీ వ్యాపించి ఉందని, ఇది అన్నిటికీ సారాంశం, ఆనందం విప్రాణం. మించినదని సూచించడానికి ఈ పదాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. బృహదారణ్యక వంటి పాత ఉపనిషత్తులు కూడా తరచుగా స్వీయతను అపోఫాటిక్ పద్ధతిలో వర్ణిస్తాయి, ఇది నేతి అనే వ్యక్తీపొరల ఉంది (ఇది కాదు, ఇది కాదు). మైత్రీ ఉపనిషత్తు వంటి బౌద్ధ ఉపనిషత్తులు, ఆత్మను విశ్వాత్మ (అనగా బ్రాహ్మణ) గా కాకుండా అపవిత్రమైన వ్యక్తిగత ఆత్మగా మాత్రమే నిర్వచించాయి. *[[తైత్తిరీయోపనిషత్తు|తైత్తిరీయ ఉపనిషత్తు]]* ఆత్మను లేదా ఆత్మను ఐదు ఆవరణలతో (*కోషాలు* శారీరక, ప్రాణ, మనస్సు, మేధ,  ఆనందం) కూడి ఉన్నట్లు నిర్వచిస్తుంది. అయితే, ఆత్మను పూర్తిగా ధృవీకరించే ఈ భాగాలన్నింటికీ మినహాయింపులు ఉన్నాయి. బౌద్ధ శాస్త్రవేత్త జోసెఫ్ వాల్సర్ పేర్కొన్నట్లుగా, మైత్రీ ఉపనిషత్తు, బ్లాక్ యజుర్వేదంలోని ఇతర గ్రంథాలు నిరాత్మాన్ అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తాయి (ఇది ఒక నిర్దిష్ట యోగ స్థితిని సూచించడానికి బౌద్ధ పదం *అనాత్మాన్* కు భాషాపరంగా పర్యాయపదంగా ఉంది.
thumb|టిబెటన్ బౌద్ధ గ్రంథాలను చదువుతున్న టిబెటన్ మహిళ
ఇంకా, వివిధ హిందూ గ్రంథాలు, తాత్విక సంప్రదాయాలు ఆత్మను వివిధ విభిన్న (తరచుగా విరుద్ధమైన) మార్గాల్లో వివరిస్తాయి. అందువల్ల, అద్వైత వేదాంత (అద్వైతవాదం) ప్రతి జీవిలోని ఆత్మను విశ్వ చైతన్యం-బ్రహ్మం పూర్తిగా సమానంగా చూస్తుంది, అయితే ద్వైత (అద్వైతం), శైవ సిద్ధాంత వంటి ఇతర పాఠశాలలు జీవులలో వ్యక్తిగత ఆత్మలు, సర్వోన్నతమైన ఆత్మ (పరమాత్మ) మధ్య తేడాను చూపుతాయి.

అనేక బౌద్ధ మూలాలలో *ఆత్మన్* భావన తిరస్కరించబడింది,  వివిధ మార్గాల్లో విమర్శించబడింది. దాని స్థానంలో, బౌద్ధమతం అంతటా విస్తృతంగా ఆమోదించబడిన *ఆత్మన్* (స్వీయ-కాదు)  శూన్యత (శూన్యత) వంటి పదాలను కనుగొంటారు. ప్రారంభ బౌద్ధ గ్రంథాలలో, బుద్ధుడు స్వీయ లేదా ఆత్మ అనేక సిద్ధాంతాలను అసమర్థమైనదిగా అజ్ఞానం ఆధారంగా విమర్శిస్తున్నట్లు కనుగొనబడింది (అవిజ్జా). నిజానికి, ఖండ సంయుక్త సంఖ్య 47లో బుద్ధుని ప్రకటన ప్రకారం, ఆలోచనాపరుడు దాని గురించి తెలుసుకుని ఉన్నా లేకపోయినా, ఐదు సముచ్చయాల గురించి లేదా వాటిలో ఒకదాని గురించి ఆలోచనలు, స్వీయ గురించి అన్ని ఆలోచనలు తప్పనిసరిగా ఉంటాయి. అందువల్ల, ఈ తప్పుడు అభిప్రాయాలన్నీ బాధలకు దారితీస్తాయి, ఎందుకంటే సమూహాలు బాధపడుతున్నాయి (డుక్కా) ఇంకా, శాశ్వత ఉనికి కోసం ఏ కోరిక అయినా సంసారం పునర్జన్మకు దారితీస్తుంది.
thumb|వేదాలను నేర్చుకుంటున్న వేద పాఠశాల విద్యార్థులు
చాలా మంది బౌద్ధులు ఆత్మ సిద్ధాంతాలను తిరస్కరించినప్పటికీ, బౌద్ధమతంలోని కొన్ని భావనలకు, ఆత్మ సిద్ధాంతానికి మధ్య కొన్ని సారూప్యతలు ఉన్నాయి. ఉపనిషత్తు "స్వీయ" నిబ్బానా తో కొన్ని లక్షణాలను పంచుకుంటుంది, రెండూ శాశ్వతమైనవి లేదా స్థిరమైనవి (ధృవ) ఆనందకరమైనవి, పూర్తిగా బాధకు మించినవి  షరతులు లేనివిగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇంకా, జోసెఫ్ వాల్సర్ కనుగొన్నట్లుగా, బౌద్ధులు స్వయం లేని అంశానికి సంబంధించి బ్రాహ్మణులతో ఎదుర్కొనే లేదా చర్చించే పాలి సుత్తాలు చాలా తక్కువ ( చాలా వరకు ఒక పాత్ర గురించి ఉన్నాయి): వాచ్చగోట్ట. బ్రాహ్మణులకు బౌద్ధమతం బోధించేటప్పుడు ప్రారంభ బౌద్ధ ఉపాధ్యాయులు స్వయం అనే అంశాన్ని నివారించారని వాల్సర్ వాదించారు. అందువల్ల, వాసుబంధు వంటి తరువాతి బౌద్ధ తత్వవేత్తలు మాత్రమే నేరుగా హిందూ తాత్విక వ్యవస్థలను (అలాగే ఒక బౌద్ధ పాఠశాల, పుడ్గలవాడ) స్వీయ సిద్ధాంతం కారణంగా నిజమైన బౌద్ధమతానికి అనుకూలంగా లేదని పేర్కొన్నారు.

ఆత్మ సిద్ధాంతాన్ని బౌద్ధులు తిరస్కరించడానికి మరో ముఖ్యమైన మినహాయింపు ఉంది. *మహాయాన మహాపరినిర్వాణ సూత్రం* వంటి కొన్ని మహాయాన బుద్ధ-ప్రకృతి గ్రంథాలు ఉన్నాయి, ఇవి బౌద్ధ ఆత్మ సిద్ధాంతాన్ని ధృవీకరిస్తాయి మరియు ఈ బౌద్ధ "ఆత్మన్" లేదా మహాత్మన్ ("గొప్ప ఆత్మ") ను బుద్ధ-స్వభావ సిద్ధాంతంతో పోల్చుతాయి. అలాగే, జోన్స్ వంటి ఆధునిక పండితులు ఈ గ్రంథాలు ఆత్మవాద సిద్ధాంతం బౌద్ధ సంస్కరణను అభివృద్ధి చేయడానికి స్వీయ స్పృహతో ప్రయత్నిస్తున్నాయని వాదించారు. ఏదేమైనా, ఈ గ్రంథాలు వారి స్వీయ సిద్ధాంతం హిందూ సిద్ధాంతాల కంటే భిన్నంగా ఉందని స్పష్టం చేస్తాయి, ఈ ఆత్మ సిద్ధాంతం ఒక నైపుణ్యం కలిగిన సాధనం అని కూడా వారు పేర్కొన్నారు, ఇది తనను తాను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఈ తేడాలు భారతీయ తత్వశాస్త్రం చరిత్ర అంతటా బౌద్ధ, హిందూ ఆలోచనాపరుల మధ్య చర్చకు కీలక అంశంగా మారాయి. హిందూ వేదాంత తత్వవేత్త ఆది శంకర (8వ శతాబ్దం) ఆత్మన్కు వ్యతిరేకంగా బౌద్ధ వాదనలను ఖండించారు. ఆత్మన్ వేదాంత రక్షణలను *తత్వసంగ్రహ* (*వాస్తవికతపై సంకలనం*) రాసిన శాంతారాక్షిత (8వ శతాబ్దం), *తత్వసంగ్రహ-పంజికా* అనే వ్యాఖ్యానం రాసిన అతని విద్యార్థి కమలాశిల వంటి బౌద్ధ ఆలోచనాపరులు ప్రతిఘటించారు.
[thumb|''బుద్ధుడు [కోల్‌కాతా|కోల్కతా ఇండియన్ మ్యూజియంలో ఒక బ్రాహ్మణుడిని కలుస్తాడు*]]

==== *బ్రహ్మం, విశ్వాత్మ* ====
హిందూ ఆలోచనలో, [[బ్రహ్మం]] ఒక ప్రధాన భావన, బౌద్ధమతంలో అలా కాదు. హిందూ మతం బ్రహ్మను అంతిమ వాస్తవికత చూస్తుంది, ఇది అన్నిటికీ ఒక అభౌతిక, చేతన, సర్వవ్యాప్త  శాశ్వతమైన సృజనాత్మక కారణం. ఉపనిషత్తులలో, బ్రహ్మన్ తరచుగా మార్పులేని *సత్-సిట్-ఆనంద* (సత్యం-చైతన్యం-ఆనందం) గా వర్ణించబడ్డాడు. *బృహద్రణ్యక* వంటి ప్రారంభ ఉపనిషత్తులలో, బ్రహ్మ అనేది సంపూర్ణమైనది, శాశ్వతమైన అంతిమ వాస్తవికత, ద్వంద్వ విశ్వ చైతన్యం, దీనిని "అక్షయమైనది" అని పిలుస్తారు. ఉపనిషత్తులతో సహా హిందూ మూలాలు తరచుగా బ్రహ్మను ఆత్మతో పోల్చి లేదా అనుసంధానిస్తాయి. ఈ సంబంధాన్ని హిందూ తత్వశాస్త్రం మరియు వేదాంతశాస్త్రం వివిధ పాఠశాలలు వివిధ మార్గాల్లో వివరించాయి.  తొలి బ్రాహ్మణ విశ్వశాస్త్రం అత్యంత ప్రాథమిక భావన ఆత్మ, విశ్వం ఒకటే అని భావించడం  యోగికి మోక్షం మరణ సమయంలో, సాధకుడు బ్రహ్మంతో ఏకం అయినప్పుడు మాత్రమే లభిస్తుందని భావించేవారు. కొన్ని తరువాతి తాత్విక సంప్రదాయాలలో, బ్రహ్మం ఒక వ్యక్తిగత దేవుడు, అయితే మరికొన్నింటిలో, అది వ్యక్తిగతం కాని పరమ చైతన్యం, ఒక విశ్వాత్మ.  

ఇంతలో బౌద్ధమతంలో, బ్రహ్మం లేదా "శాశ్వతమైన", "ఎల్లప్పుడూ ఉండే" లేదా "స్వతంత్రంగా ఉండే" ఏదైనా అంతిమమైన దాని గురించిన వివిధ హిందూ సిద్ధాంతాలు తప్పుడు అభిప్రాయాలుగా తిరస్కరించబడ్డాయి. పాలి గ్రంథాలు "బ్రహ్మం" అనే నపుంసక పదాన్ని ఉపయోగించనప్పటికీ, తేవిజ్జ సూత్రం ("బ్రహ్మతో ఐక్యత" గురించి చర్చించేది) వంటి కొన్ని మూలాలు ఈ భావనకు సరిపోయే బ్రాహ్మణ సిద్ధాంతాలను చర్చిస్తాయి.

అలగద్దుపమ *సూత్రంలో* బుద్ధుడు ఉపనిషత్ సంప్రదాయంలో భావించినట్లుగా విశ్వాత్మ ఉనికిని "నీవే అది" ( *తత్ త్వమ్ అసి'' ) అనే ప్రసిద్ధ పదబంధం ద్వారా ఖండించాడు. ఈ సూత్రం మొత్తం ప్రపంచంతో సమానమైన వ్యక్తిగత లేదా "అంతర్గత" ఆత్మ లేదా "బాహ్య" ఆత్మ ఉందని,  మరణానంతరం ఒకరు విశ్వాత్మగా మారతారని స్పష్టంగా ఖండిస్తుంది. "అంతర్గత" స్వీయ మరియు "బాహ్య" స్వీయ ఇదే విధమైన తిరస్కరణ AN II 212 వద్ద సంభవిస్తుంది. గోంబ్రిచ్ ప్రకారం, రెండు గ్రంథాలు ఉపనిషత్తు ఆత్మ-బ్రాహ్మణ సిద్ధాంతాలను సూచిస్తున్నాయి. అందువల్ల, ఈ సిద్ధాంతాలను బుద్ధుడు తిరస్కరించడం అనేది ఉపనిషత్ అస్తిత్వ శాస్త్రం మొత్తం ప్రయత్నంపై బుద్ధుడు చేసిన దాడికి ఒక ఉదాహరణ.

### వేదాంతశాస్త్రం
బౌద్ధమతం సృష్టికర్త దైవం ( ఈశ్వర ) అనే హిందూ సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించదు. బౌద్ధమతం మునుపటి భారతీయ యోగ సంప్రదాయాల నుండి కొన్ని పద్ధతులు, ఆలోచనలను వారసత్వంగా పొందినప్పటికీ, దాని అవగాహన హిందూ బోధనల (భగవద్గీతలో కనిపించే వాటి వంటివి ) కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే, బౌద్ధమతంలో, నిర్వాణం దేవుని పట్ల భక్తి ద్వారా గానీ, బ్రహ్మం/దేవునితో యోగ ఐక్యత ద్వారా గానీ పొందబడదు.

తొలి బౌద్ధ గ్రంథాలలో , బుద్ధుడు దేవుని ఉనికికి వ్యతిరేకంగా నిర్దిష్ట వాదనలను అందించలేదు, బదులుగా అతను ఈ నమ్మకం నుండి ఉత్పన్నమయ్యే నైతిక సమస్యలపై దృష్టి పెట్టాడు. బుద్ధుడు దేవుని ఆలోచనను తన బోధనలకు అసంబద్ధమైనదిగా భావించి ఎక్కువగా విస్మరించాడు. అయితే అతను కొన్ని భాగాలలో ఈ ఆలోచనను ప్రస్తావించాడు. నారద థేరా ప్రకారం  బుద్ధుడు సృష్టికర్త అయిన దేవుని ఆలోచనను సమస్యాత్మకంగా బహుశా అన్ని నైతిక సమస్యలను దేవునికి వదిలివేసే ఒక రకమైన విధివాదానికి లేదా నైతిక శూన్యవాదానికి దారితీస్తుందని భావించాడు. మరొక భాగంలో, బుద్ధుడు ఒకవేళ సర్వోన్నత సృష్టికర్త ఉంటే, కొన్ని జీవులు అనుభవించే బాధలు ఈ సృష్టికర్త చెడ్డవాడని సూచిస్తాయని వాదించాడు.

బుద్ధుడు దేవతల ఉనికిని ఖండించలేదు (వేద దేవతలకు చెందిన దేవుళ్ళు), కానీ మానవుల కంటే ఎక్కువ ఉన్నతమైన స్థితిలో ఉన్న ఈ దేవతలు ఇప్పటికీ ఇతర జీవుల మాదిరిగానే బాధల చక్రంలో చిక్కుకున్నారని పూజ, ఆరాధనకు అర్హులు కాదని వాదించారు. బౌద్ధమతం ప్రకారం, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు వంటి హిందూ దేవతలు ఉన్నారు. అయితే, ఈ దేవతలు మర్త్యులుగా పరిగణించబడతారు (వారు చాలా ఎక్కువ కాలం జీవించినప్పటికీ, తద్వారా పునర్జన్మకు లోబడి ఉంటారు. బౌద్ధ విశ్వశాస్త్రం వివిధ స్థాయిలు, రకాల దేవతలను ఇతర బౌద్ధ దేవతలను గుర్తిస్తుంది , కానీ ఈ దేవతలలో ఎవరూ ప్రపంచానికి లేదా మానవ జాతికి సృష్టికర్తగా పరిగణించబడరు.

తరువాత నాగార్జున, వాసుబంధు, జువాన్జాంగ్ వంటి బౌద్ధ తత్వవేత్తలు దేవుని గురించి హిందూ ఆలోచనపై మరింత విస్తృతమైన విమర్శలను రాశారు.

వజ్రయాన బౌద్ధమతం ఆది-బుద్ధ ఆలోచనను కలిగి ఉంది, దీనిని కొందరు వేదాంతంలోని దేవుని భావనలతో పోల్చారు. అయితే, దలైలామా, నమ్‌ఖై నోర్బు వంటి ఆధునిక టిబెటన్ బౌద్ధ గురువులు ఈ ఆది-బుద్ధ భావన దేవుడు కాదని, జోగ్చెన్ ఆలోచనలో ధర్మకాయ లేదా "ఆధారం" (ఘ్జీ) కి ప్రతీక అని రాశారు.

## మూలాలు

వర్గం:బౌద్ధ మతము