గోల్కొండ సుల్తానేట్

**గోల్కొండ సుల్తానేట్** (; ) అనేది దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రారంభ ఆధునిక రాజ్యం. దీనిని పర్షియన్ సమాజానికి చెందిన షియా ఇస్లాం అనుసరించే తుర్కమన్‌ మూలాలకు చెందిన **[[కుతుబ్ షాహీ వంశం]]** పాలించింది. బహమనీ సుల్తానేట్ క్షీణించిన తరువాత, గోల్కొండ సుల్తానేట్ 1518 లో ఐదు దక్కన్ సుల్తానేట్లలో ఒకటిగా కులీ కుతుబ్ షా చేత స్థాపించబడింది.

ఈ రాజ్యం నేటి భారతీయ రాష్ట్రాలైన కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా, తెలంగాణలోని భాగాలను కవర్ చేసింది. పదహారవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ, వాయువ్య దిశలలో సరిహద్దులను పంచుకున్న ఆదిల్ షాహీలు, నిజాం షాహీలతో గోల్కొండ సుల్తానేట్ నిరంతరం ఘర్షణ పడేది. 1636 లో, మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించేలా కుతుబ్ షాహీలను బలవంతం చేశాడు, కాలానుగుణంగా కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు. 1687 లో, ఏడవ సుల్తాన్ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా పాలనలో, మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు అబుల్ హసన్‌ను అరెస్టు చేసి అతని జీవితాంతం దౌలతాబాద్ కోటలో ఖైదు చేసినప్పుడు ఈ రాజవంశం ముగింపుకు వచ్చింది. గోల్కొండను మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశారు.

కుతుబ్ షాహీలు పర్షియన్ షియా సంస్కృతిని పోషించేవారు. దాని మొదటి 90 సంవత్సరాలలో (సుమారు 1518 - 1600) గోల్కొండ సుల్తానేట్ అధికారిక, న్యాయస్థాన భాష పర్షియన్. అయితే, 17 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, తెలుగు భాష పర్షియన్ భాష స్థాయికి ఎదిగింది, కుతుబ్ షాహీల పాలన ముగిసే సమయానికి, అధికారిక పత్రాలలో అప్పుడప్పుడు పర్షియన్ ఉపయోగించబడేది, అయితే తెలుగు ప్రాథమిక న్యాయస్థాన భాషగా ఉండేది. ఇండాలజిస్ట్ రిచర్డ్ ఈటన్ ప్రకారం, కుతుబ్ షాహీలు తెలుగును స్వీకరించినప్పుడు, వారు తమ రాజ్యాన్ని తెలుగు మాట్లాడే రాష్ట్రంగా చూడటం ప్రారంభించారు, సుల్తానేట్ ఉన్నతవర్గాలు తమ పాలకులను "తెలుగు సుల్తానులు" గా భావించారు.

## చరిత్ర
ఈ రాజవంశ స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్ (సుల్తాన్ కులీ ఖవాస్ ఖాన్ హమ్దానీ) ఇరాన్‌లోని హమదాన్‌లో జన్మించాడు. అతను కారా కోయున్లూకి చెందిన ఒక తుర్క్‌మెన్ ముస్లిం తెగకు చెందినవాడు, కాబట్టి కారా యూసుఫ్ వారసుడు. 16 వ శతాబ్దంలో, అతను తన మేనమామ అల్లా-కులీ, తన బంధువులు, స్నేహితులు కొందరితో కలిసి ఢిల్లీకి వలస వెళ్ళాడు. తరువాత అతను దక్షిణాన దక్కన్ పీఠభూమికి వలస వెళ్లి దక్కనీ ముస్లిం జాతికి చెందిన బహమనీ సుల్తాన్, మహమూద్ షా బహమనీ II కి సేవ చేశాడు. బహమనీ సుల్తానేట్ ఐదు దక్కన్ సుల్తానేట్లుగా విడిపోయిన తరువాత అతను గోల్కొండ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. అతను *కుతుబ్ షా* అనే బిరుదును తీసుకున్నాడు, గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. సుల్తానేట్ నియంత్రణను చేపట్టిన తన కుమారుడు జంషీద్ ద్వారా 1543 లో అతను హత్య చేయబడ్డాడు. జంషీద్ 1550 లో క్యాన్సర్‌తో మరణించాడు. జంషీద్ కుమారుడు సుభాన్ కులీ కుతుబ్ షా ఒక సంవత్సరం పాలించాడు, ఆ సమయంలో ప్రభువులు తిరిగి వచ్చి ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షాను సుల్తాన్‌గా నియమించారు.

గోల్కొండ, చార్మినార్ నిర్మాణంతో, తరువాత హైదరాబాద్, సుల్తానేట్‌కు రాజధానులుగా పనిచేశాయి. ఈ రెండు నగరాలను కుతుబ్ షాహీ సుల్తానులు అలంకరించారు. ఔరంగజేబు తన దక్కన్ పోరాటాలలో 1687 లో గోల్కొండ ముట్టడిని పూర్తి చేసి గోల్కొండ సుల్తానేట్‌ను జయించే వరకు ఈ రాజవంశం 171 సంవత్సరాలు గోల్కొండను పరిపాలించింది. సుల్తానేట్ చివరి పాలకుడు అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా దౌలతాబాద్ కోటలో ఖైదు చేయబడ్డాడు. గోల్కొండ సుల్తానేట్ భూభాగం మొఘల్ సామ్రాజ్య ప్రావిన్స్‌గా, హైదరాబాద్ సుబాగా మార్చబడింది.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
[thumb|right|[హైదరాబాదు|హైదరాబాద్‌లో సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా సమాధి.]]
గోల్కొండ సుల్తానేట్ దాని సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దీని ప్రధాన ఆదాయ వనరు భూమి పన్ను అయినప్పటికీ, రాజ్యం లోని దక్షిణ జిల్లాల గనుల నుండి వజ్రాల ఉత్పత్తిపై గుత్తాధిపత్యం నుండి సుల్తానేట్ గొప్పగా లాభపడింది. సుల్తానేట్ కృష్ణ, గోదావరి డెల్టాలపై కూడా నియంత్రణను కలిగి ఉంది. ఈ ప్రాంతంలోని గ్రామాలలో చేతిపనుల ఉత్పత్తికి ప్రాప్యతను ఇచ్చింది, ఇక్కడ వస్త్రాలు వంటి వస్తువులు ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. మచిలీపట్నం పట్టణం వజ్రాలు, వస్త్రాల ఎగుమతికి గోల్కొండ సుల్తానేట్ ప్రధాన ఓడరేవుగా పనిచేసింది. రాజ్యం 1620, 1630 లలో దాని ఆర్థిక శ్రేయస్సు గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది.
### వజ్రాలు

thumb|గోల్కొండ సుల్తానేట్‌చే మొదటిసారిగా కనుగొనబడిన విట్టెల్స్‌బాక్-గ్రాఫ్ డైమండ్
గోల్కొండ సుల్తానేట్ దాని వజ్రాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, వీటిని గోల్కొండ వజ్రాలు అని పిలుస్తారు. కుతుబ్ షాహీ రాజవంశం అధికారంలోకి రాకముందే ఈ వజ్రాలకు చాలా డిమాండ్ ఉండేది. వారు యూరోపియన్ వ్యాపారుల ద్వారా ఈ డిమాండ్‌ను సరఫరా చేయడం కొనసాగించారు.
గనుల నుండి (ముఖ్యంగా ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గుంటూరు జిల్లాలోని కొల్లూరు గని) వజ్రాలను కత్తిరించడానికి, పాలిష్ చేయడానికి, మూల్యాంకనం చేయడానికి, విక్రయించడానికి హైదరాబాద్ నగరానికి రవాణా చేసేవారు. గోల్కొండ ఒక వజ్రాల వాణిజ్య కేంద్రంగా స్థిరపడింది, 19 వ శతాబ్దం చివరి వరకు, ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ, అతిపెద్ద వజ్రాలకు గోల్కొండ మార్కెట్ ప్రధాన వనరుగా ఉండేది.

### పత్తి-నేతకళ
పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, దక్కన్ ప్రాంతంలో బలమైన పత్తి నేత పరిశ్రమ ఉండేది. దేశీయ, ఎగుమతి వినియోగం కోసం పెద్ద మొత్తంలో పత్తి వస్త్రాన్ని ఉత్పత్తి చేసేవారు. మస్లిన్, కాలికోలతో చేసిన అధిక నాణ్యత గల సాదా, నమూనా వస్త్రాన్ని ఉత్పత్తి చేసేవారు. సాదా వస్త్రం తెలుపు లేదా గోధుమ రంగులో, బ్లీచ్ చేసిన లేదా రంగులద్దిన రకాల్లో లభించేది. ఈ వస్త్రాన్ని పర్షియా, యూరోపియన్ దేశాలకు ఎగుమతి చేసేవారు. నమూనా వస్త్రం నీలం రంగు కోసం ఇండిగో, ఎరుపు రంగు ముద్రల కోసం చాయ్ రూట్, కూరగాయల పసుపు రంగుతో స్వదేశీగా తయారు చేసిన ముద్రల నుండి తయారు చేయబడింది. నమూనా వస్త్ర ఎగుమతులు ప్రధానంగా జావా, సుమత్రా, ఇతర తూర్పు దేశాలకు జరిగేవి. గోల్కొండకు ఆయుత్యా సియామ్‌తో బలమైన వాణిజ్య సంబంధం ఉండేది.

## సంస్కృతి
thumb|గోల్కొండ పెయింటింగ్, 1650-1670 కాగితంపై అపారదర్శక (ఓపాక్) వాటర్ కలర్, బంగారం మొత్తం
కుతుబ్ షాహీలు పర్షియన్ షియా సంస్కృతిని పోషించేవారు. వారి మొదటి 90 సంవత్సరాల పాలనలో (సుమారు 1518 - 1600), వారు పర్షియన్ సంస్కృతిని ప్రోత్సహించారు. వారి అధికారిక శాసనాలు, న్యాయస్థాన భాష పర్షియన్‌లో మాత్రమే ఉండేవి. కులీ కుతుబ్ ముల్క్ ఆస్థానం పర్షియన్ సంస్కృతి, సాహిత్యానికి స్వర్గధామంగా మారింది. 17 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1580-1612) తో ఒక మార్పు ప్రారంభమైంది. అతను తెలుగు భాష, సంస్కృతిని కూడా పోషించడం ప్రారంభించాడు. శాసనాలు పర్షియన్, తెలుగు రెండింటిలోనూ జారీ చేయబడ్డాయి. రాజవంశం ముగిసే సమయానికి, ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్‌లో సారాంశంతో తెలుగులో ఉండేవి. వారు తెలుగును స్వీకరించినప్పుడు, వారు తమ భూభాగాన్ని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతంగా చూశారు, వారి ఉన్నతవర్గాలు పాలకులను "తెలుగు సుల్తానులు" గా పరిగణించారని ఇండాలజిస్ట్ రిచర్డ్ ఈటన్ పేర్కొన్నారు.

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా (1580-1612) దక్కనీ ఉర్దూ, పర్షియన్, తెలుగు భాషలలో పద్యాలు రాశాడు. తదనంతర కవులు, రచయితలు ఉర్దూలో రాశారు, పర్షియన్, హిందీ, తెలుగు భాషల నుండి పదజాలాన్ని ఉపయోగించారు. 1634 లో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా పాలనా కాలంలో, కొక్కోకా రాసిన ప్రేమ, లైంగిక సంబంధిత ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథం *[[రతి రహస్యం]]* పర్షియన్ భాషలోకి అనువదించబడింది, దానికి *లజ్జత్-ఉన్-నిసా* (స్త్రీ రుచులు) అని పేరు పెట్టారు.

### వాస్తుశిల్పం
కుతుబ్ షాహీ వాస్తుశిల్పం ఇండో-ఇస్లామిక్, భారతీయ, పర్షియన్ వాస్తుశిల్ప శైలుల కలయిక. వారి శైలి ఇతర దక్కన్ సుల్తానేట్ల మాదిరిగానే ఉండేది. కుతుబ్ షాహీ పాలకులు చార్మినార్‌ను నిర్మించారు.

కుతుబ్ షాహీ ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పానికి కొన్ని ఉదాహరణలు గోల్కొండ కోట, కుతుబ్ షాహీ సమాధులు, చార్మినార్, చార్ కమాన్, మక్కా మసీదు, ఖైరతాబాద్ మసీదు, హయత్ బక్షీ మసీదు, తారామతి బారాదరి, తోలి మసీదు.

### సమాధులు

కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల సమాధులు గోల్కొండ వెలుపలి గోడకు ఉత్తరాన సుమారు ఒక కిలోమీటరు దూరంలో ఉన్నాయి. ఈ నిర్మాణాలు అందంగా చెక్కబడిన రాతితో తయారు చేయబడ్డాయి, చుట్టూ తోటలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఇవి ప్రజల సందర్శనకు తెరచి ఉంటాయి, చాలా మంది సందర్శకులను ఆకర్షిస్తాయి.

## పరిపాలన
thumb|బహమనీ సామ్రాజ్యం, కాందేశ్, ఐదు సుల్తానేట్లు
కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం అత్యంత కేంద్రీకృత రాష్ట్రం. సుల్తాన్ సంపూర్ణ కార్యనిర్వాహక, న్యాయ, సైనిక అధికారాలను అనుభవించాడు. అతను దూరంగా ఉన్నప్పుడు, ఒక రాజప్రతినిధి రాజు తరపున పరిపాలన సాగించాడు. *పీష్వా* (ప్రధానమంత్రి) సుల్తానేట్ అత్యున్నత అధికారి. ఆయనకు *మీర్ జుమ్లా* (ఆర్థిక మంత్రి), *కొత్వాల్* (పోలీస్ కమీషనర్), *ఖజానాదార్* (కోశాధికారి) తో సహా పలువురు మంత్రులు సహాయం చేశారు.

వారి పాలనలో ఎక్కువ కాలం, కుతుబ్ షాహీ సుల్తానేట్ జాగీర్ల వ్యవస్థను కలిగి ఉంది, వారు సైన్యాన్ని అందించడంతో పాటు పన్నులు కూడా వసూలు చేసేవారు. వారు పన్నులలో కొంత భాగాన్ని ఉంచుకుని, మిగిలిన దానిని సుల్తాన్‌కు ఇవ్వడానికి అనుమతించబడ్డారు. పన్ను వసూలు వేలం పొలాల ద్వారా జరిగేది, అత్యధిక వేలం పాడిన వ్యక్తికి గవర్నర్‌షిప్ దక్కేది. గవర్నర్లు విలాసవంతమైన జీవనశైలిని అనుభవించినప్పటికీ, డిఫాల్ట్ కోసం వారు తీవ్రమైన శిక్షలను భరించవలసి వచ్చేది, ఫలితంగా, వారు ప్రజల పట్ల కఠినంగా ఉండేవారు. తానా షా - చివరి సుల్తాన్, పన్నుల వసూలు బాధ్యత వహించే తన బ్రాహ్మణ మంత్రుల సలహాతో, ఒక సంస్కరణను ప్రవేశపెట్టాడు. దీని ద్వారా ఒక ప్రాంతానికి పౌర నిపుణుల ద్వారా అన్ని పన్నులు వసూలు చేయబడ్డాయి. సైనికులు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, ఆస్థాన అధికారులు, ముస్లిం ప్రముఖులందరికీ సుల్తాన్ ఖజానా నుండి భత్యాలు చెల్లించేవారు. ఈ సంస్కరణలు ఆదాయంలో భారీ పెరుగుదలను తెచ్చాయి.

మోర్లాండ్ ప్రకారం, మునుపటి వ్యవస్థలో, పర్షియన్ మూలం ఉన్న ముస్లింలకు అత్యధిక జీతం చెల్లించేవారు, తరువాత ఇతర భారతీయ ముస్లింలకు. 17 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, పర్షియన్ మూలం ఉన్న ముస్లింలు నెలకు 4-5% అధిక వడ్డీకి (వడ్డీ వ్యాపారం) డబ్బు అప్పుగా ఇచ్చి ధనవంతులు అయ్యారు, ఇది హిందువులను ఎంతో నిరాశకు గురిచేసింది.

సుల్తానేట్‌లో 66 కోటలు ఉండేవి, ప్రతి కోటను ఒక *నాయక* పరిపాలించేవాడు. 17 వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో, కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ చాలా మంది హిందూ నాయకులను నియమించుకున్నాడు. క్రుయిట్జర్ ప్రకారం, వీరు ప్రధానంగా బ్రాహ్మణులు. మరొక కథనం ప్రకారం, వీరు ప్రధానంగా కమ్మ, వెలమ, కాపు, రాజు యోధుల కులాల నుండి వచ్చారు. వారు పౌర రెవెన్యూ అధికారులుగా పనిచేశారు. 1687 లో మొఘలులు కుతుబ్ షాహీ రాజవంశాన్ని తొలగించిన తరువాత, ఈ హిందూ నాయకులను కూడా తొలగించి వారి స్థానంలో ముస్లిం సైనిక కమాండర్లను నియమించారు.

### పరిపాలనా విభాగాలు
1670 లో సుల్తానేట్ 21 సర్కారులను (ప్రావిన్సులు) కలిగి ఉంది, ఇవి 355 పరగణాలుగా (జిల్లాలు) విభజించబడ్డాయి.

## మతం
చాలా దక్కన్ ఇస్లామిక్ రాజవంశాల మాదిరిగానే కుతుబ్ షాహీ రాజవంశం, పర్షియా (ఆధునిక ఇరాన్) లో మూలాలున్న షియా ముస్లిం రాజవంశం. ప్రారంభంలో వారు చాలా కఠినంగా ఉండేవారు. జనాభాలో అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్న హిందువులను వారు హింసించారు. గోల్కొండ సుల్తానేట్‌లో హిందూ పండుగలను బహిరంగంగా ఆచరించడం నిషేధించబడింది. ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా మొదటిసారిగా ఈ విధానాన్ని రద్దు చేశాడు, హిందువులు తమ పండుగలు, మతాన్ని బహిరంగంగా ఆచరించడానికి అనుమతించాడు.

వారి పాలన చివరి దశాబ్దాలలో, కుతుబ్ షాహీ రాజవంశ పాలకులు షియా, సూఫీ, సున్నీ ఇస్లామిక్ సంప్రదాయాలను, అలాగే హిందూ సంప్రదాయాలను పోషించారు. వారి అంతానికి ముందు, తానా షా తన బ్రాహ్మణ మంత్రులైన మాదన్న, అక్కన్నల సలహాతో శ్రీరామనవమి నాడు భద్రాచలంలోని సీతారామచంద్రస్వామి ఆలయానికి ముత్యాలు పంపే సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించాడు.

## పాలకుల జాబితా
రాజవంశంలోని ఎనిమిది మంది సుల్తానులు:

## కుతుబ్-షాహీ వంశ వృక్షం

## ఇవి కూడా చూడండి
*హైదరాబాదు రాష్ట్రం
*తళ్ళికోట యుద్ధం
*గోల్కొండ ముట్టడి

## గమనికలు

## మూలాలు

### మూలాలు
* 
*
*
*

## మరింత చదవడానికి
*చోప్రా, R. M., ది రైజ్, గ్రోత్ అండ్ డిక్లైన్ ఆఫ్ ఇండో-పర్షియన్ లిటరేచర్, 2012, ఇరాన్ కల్చర్ హౌస్, న్యూఢిల్లీ.
*జావేద్ వశిష్ట్, గజల్-ఎ-రానా (కులీ కుతుబ్ షా గజల్స్ ఎంపిక)
*జావేద్ వశిష్ట్, రూప్ రస్ (కులీ కుతుబ్ షా శృంగార కవితలు)
*జావేద్ వశిష్ట్, మహ్మద్ కులీ ఔర్ నబీ కా సద్కా
*జావేద్ వశిష్ట్, దఖ్నీ దర్పన్

వర్గం:భారతదేశ పూర్వ రాచరికాలు
వర్గం:భారతదేశ ముస్లిం రాజవంశాలు