జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్

**సర్ జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్** లేదా **జ్ఞానేంద్ర చంద్ర ఘోష్** (1894 సెప్టెంబరు 4 – 1959 జనవరి 21) ఒక భారతీయ రసాయన శాస్త్రవేత్త. భారతదేశంలో శాస్త్రీయ పరిశోధన, పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, సాంకేతిక విద్య అభివృద్ధికి ఈయన చేసిన కృషికి గాను ప్రసిద్ధి చెందారు. 1950లో కొత్తగా ఏర్పాటైన ఈస్టర్న్ హయ్యర్ టెక్నికల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. ఇది 1951లో ఐఐటీ ఖరగ్‌పూర్‌గా పేరు మార్చబడింది. ఈయన బెంగళూరులోని ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ డైరెక్టర్‌గా, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్‌గా కూడా బాధ్యతలు నిర్వహించారు.

స్ట్రాంగ్ ఎలక్ట్రోలైట్స్ అనోమలీ పరిష్కారానికి, అయనీకరణ సిద్ధాంతానికి ఈయన ప్రసిద్ధి చెందారు. ధ్రువణ కాంతి ప్రభావంతో ఫోటోక్యాటలిస్ట్‌ల అధ్యయనం, హైడ్రోకార్బన్ల సంశ్లేషణ కోసం ఫిషర్-ట్రోప్స్చ్ ప్రతిచర్య అభివృద్ధి ఈయన ఇతర ముఖ్యమైన రచనలు. ఘన ఉత్ప్రేరకాల క్రమబద్ధమైన అధ్యయనానికి సాధనంగా డిఫరెన్షియల్ థర్మల్ అనాలిసిస్ (D.T.A) అప్లికేషన్ రంగంలో డాక్టర్ ఘోష్ విశేష కృషి చేశారు.

భారతీయ ముడి పదార్థాల నుండి ఫాస్ఫాటిక్ ఎరువులు, అమ్మోనియం సల్ఫేట్, ఫార్మాల్డిహైడ్, పొటాషియం క్లోరేట్ మొదలైన వాటి ఉత్పత్తికి సంబంధించిన సాంకేతిక సమస్యలపై పరిశోధనలకు ఈయన విజయవంతంగా మార్గనిర్దేశం చేశారు. తన వృత్తి జీవితంలో ఢాకా విశ్వవిద్యాలయం రసాయన శాస్త్ర విభాగాధిపతిగా, బెంగళూరులోని ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ డైరెక్టర్‌గా, ఐఐటీ ఖరగ్‌పూర్ డైరెక్టర్‌గా, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు.

కోల్‌కతాలోని మోమిన్‌పూర్ ప్రాంతంలో ఉన్న జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్ పాలిటెక్నిక్ ప్రభుత్వ సాంకేతిక విద్యా సంస్థకు ఈయన పేరు పెట్టారు.

## జీవిత చరిత్ర

జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్ బ్రిటిష్ ఇండియాలోని జార్ఖండ్ గిరిడీలో ఒక బెంగాలీ కాయస్థ కుటుంబంలో జన్మించారు. రామ్ చంద్ర ఘోష్ కుమారుడైన ఈయన అభ్రకం గనుల యజమానులు, వ్యాపారుల కుటుంబానికి చెందినవారు. గిరిడీ హైస్కూల్‌లో ప్రాథమిక విద్యను అభ్యసించిన ఈయన 1909లో ఛోటానాగ్‌పూర్ డివిజన్‌లో మొదటి స్థానంలో నిలిచారు. అనంతరం కోల్‌కాతాలోని ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో చేరారు. అక్కడ ఈయనతో పాటు చదువుకున్న వారు తర్వాతి కాలంలో ప్రసిద్ధ శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదిగారు.

1911లో ఐ.ఎస్సీ పరీక్షలో జ్ఞాన చంద్ర నాలుగో స్థానంలో నిలవగా, ఈయన సహచరులు సత్యేంద్రనాథ్ బోస్ మొదటి స్థానం, మేఘనాద్ సాహా మూడో స్థానంలో నిలిచారు. రసాయన శాస్త్రంలో బి.ఎస్సీ, ఎం.ఎస్సీ పూర్తి చేసిన ఈయనపై ప్రఫుల్ల చంద్ర రాయ్ ప్రభావం ఎక్కువగా ఉండేది. ఫలితాలు రాకముందే కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్ సర్ అశుతోష్ ముఖర్జీ ఈయనను లెక్చరర్‌గా ఆహ్వానించారు. ఎం.ఎస్సీ తర్వాత కలకత్తాలోని రాజబజార్ సైన్స్ కాలేజీలో రసాయన శాస్త్ర విభాగంలో లెక్చరర్‌గా నియమితులయ్యారు.

సర్ తారక్ నాథ్ పాలిట్ స్కాలర్‌షిప్ లభించడంతో లండన్ యూనివర్శిటీ కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌లో డాక్టరల్ డిగ్రీ కోసం వెళ్లారు. అక్కడ ఫోటోకెమిస్ట్రీకి సంబంధించిన వివిధ సమస్యలపై పరిశోధనలు చేసి, అయనీకరణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఈయన పరిశోధనలను మాక్స్ ప్లాంక్, వాల్తేర్ నెర్న్స్ట్ వంటి ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తలు ప్రశంసించారు. 1918లో స్ట్రాంగ్ ఎలక్ట్రోలైట్స్ పై చేసిన పరిశోధనకు గాను డి.ఎస్సీ డిగ్రీని అందుకున్నారు.

## వృత్తి జీవితం
1921లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన ఈయన కొత్తగా స్థాపించిన ఢాకా విశ్వవిద్యాలయంలో రసాయన శాస్త్ర విభాగాధిపతిగా చేరారు. అక్కడ సుమారు ఇరవై ఏళ్ల పాటు ఫిజికల్ కెమిస్ట్రీ రంగంలో అద్భుతమైన పరిశోధనలు చేశారు. 1939లో సి.వి. రామన్ తర్వాత బెంగళూరులోని ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ డైరెక్టర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. అక్కడ ఏరోనాటికల్ ఇంజనీరింగ్, మెటలర్జీ, పవర్ ఇంజనీరింగ్ వంటి విభాగాన్ని ప్రవేశపెట్టి సంస్థను వేగంగా అభివృద్ధి చేశారు. 1943లో ఈయనకు నైట్‌హుడ్ గౌరవం లభించింది.

తన గురువు ప్రఫుల్ల చంద్ర రాయ్ స్ఫూర్తితో భారతదేశంలో పరిశ్రమల అభివృద్ధికి కృషి చేశారు. భారత ప్రభుత్వ పారిశ్రామిక సరఫరాల డైరెక్టర్ జనరల్‌గా (1947-1950) బాధ్యతలు నిర్వహిస్తూ ఉక్కు, పెట్రోలియం, రాడార్ పరిశ్రమల స్థాపనకు పునాదులు వేశారు. సాంకేతిక విద్య అవసరాన్ని గుర్తించిన ఈయన ఐఐటీ ఖరగ్‌పూర్ మొదటి డైరెక్టర్‌గా నియమితులయ్యారు. 1954లో కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్‌గా వెళ్లారు. అదే ఏడాది భారత ప్రభుత్వం ఈయనను పద్మభూషణ్‌తో గౌరవించింది. అనంతరం ప్లానింగ్ కమిషన్ సభ్యునిగా విద్యా, ఆరోగ్య రంగాల అభివృద్ధికి విశేష కృషి చేశారు. ఈయన 1959 జనవరి 21న మరణించారు.

## మూలాలు

వర్గం:కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం పూర్వ విద్యార్థులు
వర్గం:1959 మరణాలు
వర్గం:1894 జననాలు