విజయనగర అంతర్యుద్ధం (1542-1543)

**విజయనగర అంతర్యుద్ధం (1542–1543)** అనేది రామ రాయ, సలకమరాజు తిరుమల మధ్య జరిగిన పోరాటం. సలకరాజు తిరుమల అచ్యుత దేవ రాయ కుమారుడైన వెంకట I ని హత్య చేసి సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకున్నప్పుడు ఇది జరిగింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, రామ రాయ జైలులో ఉన్న సదాశివ రాయను నిజమైన చక్రవర్తిగా ప్రకటించాడు, అతనిని అధికారంలోకి తీసుకురావడానికి యుద్ధం చేశాడు. అనేక యుద్ధాలలో తిరుమలను ఓడించిన తరువాత, రామ రాయ ఆపై సలకమరాజు చిన తిరుమలను తుంగభద్ర నది ఒడ్డున ఓడించి చంపాడు. సలకమరాజు పెద తిరుమల రాజభవనంలో ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత రామ రాయ విజయనగరం ప్రవేశించి సదాశివ రాయను చక్రవర్తిగా ప్రతిష్టించాడు.
## నేపథ్యం
అచ్యుత దేవ రాయ కుమారుడైన వెంకట I బాధ్యతను అతని తండ్రి మరణానంతరం అతని మేనమామ, బహుశా రంగాకు అప్పగించారు. అయితే సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవాలని భావించిన మేనమామ, వెంకటను జైలులో బంధించాడు. ఈ ఆక్రమణ ప్రయత్నం ప్రభువులను విభజించింది. రామ రాయ, అతని సోదరులు మేనమామకు మద్దతు ఇవ్వగా, తిరుమల సోదరులు తమ సోదరి కుమారుడిగా వెంకట హక్కులను సమర్థించారు. అనేక మంది ప్రభువుల మద్దతుతో, తిరుమల సోదరులు వెంకటను విడుదల చేయాలని డిమాండ్ చేశారు, అతనికి రాజప్రతినిధిగా పాలించడానికి ఇద్దరు మంత్రులను నియమించాలని ప్రతిపాదించారు. అయితే, అధికారం పూర్తిగా కోల్పోతామనే భయంతో మేనమామ నిరాకరించాడు.

పరిపాలన సరిగా లేకపోవడంతో నిరాశ చెందిన చాలా మంది ప్రభువులు తమ ప్రావిన్సులకు వెళ్లి స్వతంత్ర అధికారాన్ని చేపట్టడంతో విజయనగరంలో రాజకీయ గందరగోళం తీవ్రమైంది. తన కుమారుడు వెంకట కోసం ఆందోళన చెందిన రాజమాత వరదాంబ, గొప్ప సంపదను ఇస్తానని వాగ్దానం చేసి బీజాపూర్‌కు చెందిన ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I సహాయం కోరింది. ఇబ్రహీం పైకి వెంకటను పునరుద్ధరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అతని నిజమైన ఉద్దేశం రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకోవడమే. విజయనగరం సమీపంలో విడిది చేసిన అతని అడ్వాన్స్ ప్రభువులలో విధేయతలలో మార్పును బలవంతం చేసింది, వారు ఉమ్మడి శత్రువుకు వ్యతిరేకంగా ఏకం కావడానికి అచ్యుత సోదరుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. రామ రాయ, అతని లెఫ్టినెంట్ హండే హనుమప్ప నాయక ఇబ్రహీం దళాలను తిప్పికొట్టడంలో విజయం సాధించారు, అచ్యుత సోదరుడి నుండి గణనీయమైన లంచం కూడా బీజాపూర్ వెనక్కి తగ్గడానికి దోహదపడింది.

### సలకం తిరుమల అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి కుట్ర పన్నాడు
మలబార్‌లో దండయాత్రకు నాయకత్వం వహిస్తున్నప్పుడు రామ రాయ తన ప్రతినిధికి ఖజానాను, జైలులో ఉన్న యువరాజును రక్షించే బాధ్యతను అప్పగించాడు. ఒక విజయవంతమైన దండయాత్ర తర్వాత, రామ రాయ రాజధాని సమీపంలో ఒక తిరుగుబాటు నాయకుడి నుండి ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నాడు. కోటను లొంగదీసుకోవడానికి సుదీర్ఘ ప్రయత్నాలు అతని సామాగ్రిని అయిపోయేలా చేశాయి, దీనితో అతను తన ప్రతినిధి నుండి నిధులు అభ్యర్థించవలసి వచ్చింది. అయితే, ఖజానా సంపదకు ఆకర్షితుడైన ఆ ఏజెంట్, అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి తిరుమల సోదరులతో కుమ్మక్కయ్యాడు. ఏజెంట్ జైలులో ఉన్న యువరాజు వెంకటను విడుదల చేసి, సైన్యాన్ని విలాసవంతమైన బంగారంతో గెలుచుకున్నాడు, అసంతృప్తిగా ఉన్న ప్రభువులను వెంకట పక్షానికి చేర్చాడు. ఈ సంఘటనల గురించి విన్న రామ రాయ, త్వరగా తన ప్రత్యర్థితో శాంతి ఒప్పందం చేసుకుని, తిరిగి విజయనగరానికి బయలుదేరాడు.

### వెంకట I హత్య
సంక్షోభం సద్దుమణిగిన తర్వాత, రామ రాయ తన ఎస్టేట్‌కు వెళ్లి మెరుగైన అవకాశాల కోసం ఎదురుచూశాడు. అయితే, ఆశయంతో నడపబడుతున్న తిరుమల, అధికారం కోసం తన క్రూరమైన అన్వేషణను తిరిగి ప్రారంభించాడు. అతను తన మేనల్లుడు, పాలకుడు అయిన వెంకట I ని ఉరితీసి చంపాడు, తరువాత అచ్యుత బంధువులను కూడా హత్య చేశాడు. ప్రభువుల నుండి వ్యతిరేకత వస్తుందని భయపడి, వారిని దర్బారుకు పిలిపించి, మొదట వచ్చిన వారిని అంధులను చేశాడు. అతని దౌర్జన్యానికి భయపడి, మిగిలిన ప్రభువులు తమ ప్రావిన్సులకు పారిపోయారు, తిరుమలను పడగొట్టి, అతని అణచివేత పాలనను అంతం చేయడానికి రామ రాయ, ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I సహాయం కోరారు.

## యుద్ధం
### పెనుకొండ వద్ద సమావేశం
సలక తిరుమలకు వ్యతిరేకంగా మద్దతు కూడగట్టుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో రామ రాయ, తమ దళాలతో సమావేశం కావాలని ఆజ్ఞాపిస్తూ హండే హనుమప్ప నాయక, మేస పెద్దప్ప నాయక, మజ్జహరి తులసిపతి, ఇతర జాగీర్దార్లకు రాజ సమన్లు పంపాడు. అతని పిలుపుకు స్పందించి మేస పెద్దప్ప నాయకతో సహా నాయకులు పెనుకొండ వద్ద సమావేశమయ్యారు. రామ రాయ సలక తిరుమల దుశ్చర్యలను వివరించి, వారి సహకారాన్ని కోరాడు, శత్రువును ఓడించడంలో వారు సాధించే విజయానికి తగిన బహుమతులు, బిరుదులు ఇస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. సలక తిమ్మ కదలికలపై నిఘా వర్గాలను నియమించి, కీలకమైన సమాచారాన్ని సేకరించే బాధ్యతను మేస పెద్దప్ప నాయక స్వచ్ఛందంగా స్వీకరించాడు. ఈ సమాచారంతో ఆయుధాలు ధరించిన రామ రాయ, ఇతర నాయకులు, వారి సంయుక్త దళాలతో కలిసి సలక తిరుమలపై తిరుగుబాటు చేశాడు.

### రాయలసీమలోని కోటలను స్వాధీనం చేసుకున్న రామ రాయ
రాజ్యాన్ని గందరగోళం నుండి రక్షించడానికి ముగ్గురు సోదరులు రామ రాయ, తిరుమల దేవ రాయ, వెంకటాద్రి సామ్రాజ్యంలోని ప్రభువులను ఏకం చేశారు. రాజధాని నుండి బయలుదేరినప్పటి నుండి, వారు పెనుకొండ, ఆదోని, గుత్తి, గండికోట, కర్నూలుతో సహా పలు కోటలను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో వారి దళాలు బలపడ్డాయి.

### కోమలి యుద్ధం
రామ రాయ తన సైన్యంతో గండికోట చేరుకుని, సలక తిరుమలకు వ్యతిరేకంగా పెమ్మసాని ఎర్ర తిమ్మానాయుడి మద్దతు కోరాడు. తన విధేయత ప్రతిజ్ఞను గౌరవిస్తూ, తిమ్మానాయుడు విజయనగర ప్రభువుల నుండి ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ రామ రాయకు ఆశ్రయం కల్పించాడు. ఆ ప్రభువులు అతన్ని అప్పగించాలని డిమాండ్ చేస్తూ భారీ సైన్యంతో వచ్చారు. తన అతిథిని అప్పగించడానికి నిరాకరిస్తూ, తిమ్మానాయుడు పోరాడాలనే తన సంకల్పాన్ని ప్రకటించాడు, పొరుగున ఉన్న పాళెగాళ్ల మద్దతుతో సైన్యాన్ని సమీకరించాడు. ఈ సైన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తూ రామ రాయతో పాటు కోమలి వద్ద శత్రువును ఎదుర్కొన్నాడు. ఆ తర్వాత జరిగిన యుద్ధంలో, తిమ్మానాయుడు దళాలు ప్రత్యర్థి దళాలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాయి, వారు గందరగోళంతో పారిపోయారు.

### బేతంచెర్ల, జూటూరు యుద్ధాలు
రామ రాయ విజేత సైన్యం ఉత్తరాన కందనవోలు (కర్నూలు) ప్రావిన్స్‌లోకి ప్రవేశించింది, బేతంచెర్ల, జూటూరు వ్యూహాత్మక కోటలలో ఉన్న శత్రు దళాలను ఎదుర్కోవడానికి కావచ్చు. సంఘటనల కచ్చితమైన క్రమం అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, రామ రాయ మేనమామ అయిన రామ రాజ తిరుమల రాజధాని ఔకు సమీపంలో ముఖ్యమైన యుద్ధాలు జరిగాయి. సలక తిమ్మ సృష్టించిన విధ్వంసం నుండి రాజ్యాన్ని రక్షించిన ఘనత పొందిన తిరుమల, ఔకును కార్యకలాపాలకు స్థావరంగా ఉపయోగించి సైన్యానికి నాయకత్వం వహించాడని నమ్ముతారు. గండికోట కెప్టెన్ బంధువు అయిన అక్కయ చిన తిమ్మ నాయక, ఈ ప్రచారంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించాడు, అనేక ఘర్షణలలో తనను తాను ప్రత్యేకంగా నిలుపుకున్నాడు, సైన్యం విజయాలకు తోడ్పడ్డాడు.

### బేడగల్లు యుద్ధం
జూటూరు వద్ద ఓడిపోయినప్పటికీ, సలకయ్య ఆదోని ప్రాంతంలోని తన జాగీరు అయిన బేడగల్లుకు తన మిగిలిన బలగాలతో వెనక్కి తగ్గాడు. ముప్పును ఎలాగైనా తొలగించాలని నిశ్చయించుకున్న రామ రాయ, తుంగభద్ర నది ఎగువ ప్రవాహం వెంబడి అతన్ని వెంబడించాడు. తన భూభాగాన్ని రక్షించుకోవలసి వచ్చిన సలకయ్య, తన దళాలను బేడగల్లు వద్ద సమీకరించి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. రెండు పక్షాలు వీరోచితంగా పోరాడటంతో భీకర పోరాటం జరిగింది. చివరికి సలకయ్య దళాలు ఓడిపోయి గందరగోళంతో పారిపోయాయి. ఇక ప్రతిఘటించడం వృథా అని గ్రహించిన సలకయ్య, తన యజమానితో చేతులు కలపడానికి విజయనగరానికి ఉపసంహరించుకుని ఉంటాడు.

### ఆదోని ముట్టడి
సలకరాజు తిరుమల రాయల నియంత్రణలో ఉన్న ఈ ప్రాంతంలో చివరి ముఖ్యమైన కోట ఆదోని, దీని రక్షణ బాధ్యతను నైపుణ్యం కలిగిన మహ్మదీయ అధికారి సంజర్ ఖాన్‌కు అప్పగించారు. అయితే, చిన తిమ్మ నాయక విజయవంతమైన ముట్టడికి నాయకత్వం వహించి, ఖాన్, అతని దళాలను ఓడించాడు. ఈ విజయంతో, ఆ కోట రామ రాయ చేతుల్లోకి పడింది, ఈ ప్రాంతంపై అతని నియంత్రణ స్థిరపడింది.

### సలకం తిరుమల ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా సహాయం కోరడం
రామ రాయ విజయనగరం వైపు కదులుతుండగా, తన ఏజెంట్ ద్రోహం చేస్తాడని భయపడిన తిరుమల, అతన్ని ఉరితీసి అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. మద్దతు కోరుతూ, తిరుమల ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I కి విజ్ఞప్తి చేశాడు, పెద్ద మొత్తంలో డబ్బును ఇస్తానని ఆఫర్ చేశాడు, సామ్రాజ్యాన్ని కప్పం కట్టే రాజ్యంగా కూడా మారుస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. ఈ నిబంధనలకు ఆకర్షితుడైన ఇబ్రహీం తన జనరల్ అసద్ ఖాన్‌తో కలిసి విజయనగరానికి కవాతు చేశాడు, అక్కడ తిరుమల అతనికి ఘనంగా స్వాగతం పలికి ఏడు రోజుల పాటు అతని రాకను జరుపుకున్నాడు. రామ రాయ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I, సలకమరాజు తిరుమల సంయుక్త సైన్యంతో బహిరంగ పోరాటాన్ని నివారించి, దౌత్యం ఆశ్రయించాడు. నమ్మకమైన లేఖల ద్వారా, అతను పశ్చాత్తాపం వ్యక్తం చేశాడు, ముస్లిం శక్తులను తమ సామ్రాజ్యంలోకి ఆహ్వానించడం వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను హైలైట్ చేశాడు, ఇందులో దేవాలయాలను అపవిత్రం చేయడం, సార్వభౌమాధికారం కోల్పోవడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ వాదనలు, రామ రాయల విధేయత ప్రతిజ్ఞతో ఒప్పించబడిన తిరుమల, వాగ్దానం చేసిన 50 లక్షల హూన్‌ల రాయితీని, విలాసవంతమైన బహుమతులను చెల్లించిన తర్వాత బీజాపూర్ దళాలను వెనక్కి పంపాడు.

### తుంగభద్ర నది యుద్ధం
సుల్తాన్ నగరం విడిచిపెట్టిన వెంటనే, రామ రాయ తన మాట తప్పి సలకం తిరుమలను శిక్షించడానికి విజయనగరం వైపు కవాతు చేశాడు. తిరుమల సోదరులలో ఒకరు, బహుశా చిన్నవాడైన చిన తిరుమల, తుంగభద్ర నది ఒడ్డున అతనిని ఎదుర్కోవడానికి బయలుదేరాడు. అయితే చిన తిరుమల సైన్యం అతని కారణాన్ని అనర్హమైనదిగా భావించి రామ రాయ పక్షానికి ఫిరాయించింది, ఇది చిన తిరుమల పట్టుబడటానికి, ఉరితీయడానికి దారితీసింది. రామ సాధించిన విజయం గురించి విన్న తర్వాత కృష్ణ దేవ రాయ రాణులు అతనికి స్వాగతం పలకడానికి నగర ద్వారాలు తెరవాలని ఆదేశించారు. మిగిలి ఉన్న పెద తిరుమల, నిరాశతో కృశించిపోయి, తన చివరి క్షణాల్లో విధ్వంసం సృష్టించాడు. రాజ ఏనుగులను అంధులను చేశాడు, గుర్రాలను ఛిద్రం చేశాడు, రాజ్యం అమూల్యమైన సంపదలను నాశనం చేశాడు. చివరికి విసుగు చెంది రామ బలగాలు రాజభవనంలోకి ప్రవేశిస్తుండగా, అతను ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు, దీనితో అతని పాలన ముగిసింది.

## పరిణామాలు
రామ రాయ విజయంతో విజయనగరంలోకి ప్రవేశించి, పరిపాలనపై నియంత్రణను తిరిగి పొంది, రాజ్యానికి స్థిరత్వాన్ని పునరుద్ధరించాడు. అన్ని వర్గాల ఏకగ్రీవ మద్దతుతో, అచ్యుత సోదరుడు రంగా కుమారుడైన సదాశివ రాయ సరైన వారసుడిగా గుర్తించబడి విజయనగర సామ్రాజ్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* అళియ రామ రాయలు
* తోప్పూరు యుద్ధం
* విజయనగర సామ్రాజ్యం

## మూలాలు

వర్గం:విజయనగర సామ్రాజ్య యుద్ధాలు