అభినయ దర్పణం

**అభినయ దర్పణం** నందికేశ్వరుడు రచించిన సంస్కృత గ్రంథం. ఇందు ప్రధాన ఇతివృత్తం అభినయం.

దీనిని వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్, చెన్నపురి వారు 1934 సంవత్సరంలో తాత్పర్యముతో ముద్రించారు.

## ఇష్టదేవతా ప్రార్థన


శ్లో. ఆజ్గికం భువనం యస్య వాచికం సర్వ వాఙ్మయమ్‌,
ఆహార్యం చన్ద్రతారాది తం వందే సాత్త్వికం శివమ్‌.     1


తాత్పర్యం: ఎవనికి భువనము అంగికాభినయమో, వాగ్రూపములైనవియెల్ల నెవనికి వాచికాభినయమో, చంద్రతారాదులు ఎవనికి ఆహార్యాభినయమో, అటువంటి సత్త్వప్రధానుఁడగు శివునికి నమస్కరించెదను.

## విషయసూచిక

* ఇష్టదేవతా ప్రార్థన
* సభాలక్షణమ్‌
* సభానాయకలక్షణమ్‌
* మంత్రిలక్షణమ్‌
* రంగలక్షణమ్‌
* పాత్రలక్షణమ్‌
* అపాత్రలక్షణమ్‌
* కింకిణీలక్షణమ్‌
* నటలక్షణమ్‌
* పాత్రబహిఃప్రాణాః
* పాత్రాంత్రఃప్రాణాః
*నీచనాట్యలక్షణమ్‌
* నాట్యక్రమః
* అభినయలక్షణమ్‌
* అభినయశబ్దవ్యుత్పత్తిః
* ఆంగికాభినయత్రైవిధ్యమ్‌
* అంగాని
* ప్రత్యంగాని
* ఉపాంగాని
* నవవిధశిరోభేధ లక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరస్థశిరోభేదాః
* దృష్టిభేదాష్టక లక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరస్థ దృష్టిభేద లక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరస్థ భ్రూభేద లక్షణమ్‌
* చతుర్విధ గ్రీవాభేద లక్షణమ్‌
* ద్వాదశహస్తప్రాణలక్షణ నిరూపణమ్‌
* హస్తభేద నిరూపణమ్‌
* హస్తానామష్టావింశతివిధ నామ నిరూపణమ్‌
* 1. పతాక హస్తలక్షణమ్‌
* 2. త్రిపతాక హస్తలక్షణమ్‌
* 3. అర్థపతాక హస్తలక్షణమ్‌
* 4. కర్తరీముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 5. మయూర హస్తలక్షణమ్‌
* 6. అర్ధచంద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 7. అరాళ హస్తలక్షణమ్‌
* 8. శుకతుండ హస్తలక్షణమ్‌
* 9. ముష్టిహస్త హస్తలక్షణమ్‌
* 10. శిఖర హస్తలక్షణమ్‌
* 11. కపిత్థ హస్తలక్షణమ్‌
* 12. కటకాముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 13. సూచీ హస్తలక్షణమ్‌
* 14. చంద్రకలా హస్తలక్షణమ్‌
* 15. పద్మకోశ హస్తలక్షణమ్‌
* 16. సర్పశీర్ష హస్తలక్షణమ్‌
* 17. మృగశీర్ష హస్తలక్షణమ్‌
* 18. సింహముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 19. లాంగూల హస్తలక్షణమ్‌
* 20. సోలపద్మ హస్తలక్షణమ్‌
* 21. చతుర హస్తలక్షణమ్‌
* 22. భ్రమర హస్తలక్షణమ్‌
* 23. హంసాస్య హస్తలక్షణమ్‌
* 24. హంసపక్ష హస్తలక్షణమ్‌
* 25. సందంశ హస్తలక్షణమ్‌
* 26. ముకుళ హస్తలక్షణమ్‌
* 27. తామ్రచూడ హస్తలక్షణమ్‌
* 28. త్రిశూల హస్తలక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరస్థోర్ణనాభ హస్తలక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరబాణహస్త హస్తలక్షణమ్‌ 
* అర్ధసూచిక హస్తలక్షణమ్‌
* హస్తానాం చతుర్వింశతినామ నిరూపణమ్‌.
* 1. అంజలి హస్తలక్షణమ్‌
* 2. కపోత హస్తలక్షణమ్‌
* 3. కర్కట హస్తలక్షణమ్‌
* 4. స్వస్తిక హస్తలక్షణమ్‌
* 5. డోలా హస్తలక్షణమ్‌
* 6. పుష్పపుట హస్తలక్షణమ్‌
* 7. ఉత్సంగ హస్తలక్షణమ్‌
* 8. శివలింగ హస్తలక్షణమ్‌
* 9. కటకావర్ధన హస్తలక్షణమ్‌
* 10. కర్తరీస్వస్తిక హస్తలక్షణమ్‌
* 11. శకట హస్తలక్షణమ్‌
* 12. శంఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 13. చక్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 14. సంపుట హస్తలక్షణమ్‌
* 15. పాశ హస్తలక్షణమ్‌
*16. కీలక హస్తలక్షణమ్‌
* 17. మత్స్యహస్త హస్తలక్షణమ్‌
* 18. కూర్మహస్త హస్తలక్షణమ్‌
* 19. వరాహ హస్తలక్షణమ్‌
* 20. గరుడ హస్తలక్షణమ్‌
* 21. నాగబంధ హస్తలక్షణమ్‌
* 22. ఖట్వా హస్తలక్షణమ్‌
* 23. భేరుండ హస్తలక్షణమ్‌
* 24. అవహిత్థ హస్తలక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరస్థ సంయుతహస్త లక్షణాని.
* 1. అవహిత్థ లక్షణమ్‌
* 2. జగదంత లక్షణమ్‌
* 3. చతురశ్ర లక్షణమ్‌
* 4. తలముఖ లక్షణమ్‌
* 5. స్వస్తికా హస్తలక్షణమ్‌
* 6. ఆవిద్ధవక్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 7. రేచిత హస్తలక్షణమ్‌
* 8. నితంబ హస్తలక్షణమ్‌
* 9. లతాహస్త హస్తలక్షణమ్‌
* 10. పక్షవంచిత హస్తలక్షణమ్‌
* 11. ప్రక్షప్రద్యోత హస్తలక్షణమ్‌
* 12. గరుడపక్ష హస్తలక్షణమ్‌
* 13. నిషేధ హస్తలక్షణమ్‌
* 14. మకర హస్తలక్షణమ్‌
* 15. వర్ధమాన హస్తలక్షణమ్‌
* 16. ఉద్వృత్త హస్తలక్షణమ్‌
* 17. విప్రకీర్ణ హస్తలక్షణమ్‌
* 18. ఆరాళకటకాముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 19. సూచ్యాస్య హస్తలక్షణమ్‌
* 20. అర్ధరేచిత హస్తలక్షణమ్‌
* 21. కేశబంధ హస్తలక్షణమ్‌
* 22. ముష్టిస్వస్తిక హస్తలక్షణమ్‌
* 23. నళినీపద్మకోశ హస్తలక్షణమ్‌
* 24. ఉద్వేష్టితాలపద్మ హస్తలక్షణమ్‌
* 25. ఉల్బణ హస్తలక్షణమ్‌
* 26. లాలిత హస్తలక్షణమ్‌
* గ్రంథాంతరస్థ విప్రకీర్ణాది హస్తలక్షణాని.
* 1. విప్రకీర్ణ హస్తలక్షణమ్‌
* 2. గజదంత హస్తలక్షణమ్‌
* 3. తాలముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 4. సూచీబద్ధ హస్తలక్షణమ్‌
* 5. పల్లవ హస్తలక్షణమ్‌
* 6. నితమ్బ హస్తలక్షణమ్‌
* 7. కేశబంధ హస్తలక్షణమ్‌
* 8. లతా హస్తలక్షణమ్‌
* 9. ద్విరద హస్తలక్షణమ్‌
* 10. ఉద్ధృత హస్తలక్షణమ్‌
* 11. సంయమ హస్తలక్షణమ్‌
* 12. ముద్రా హస్తలక్షణమ్‌
* 13. అజాముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 14. అర్ధముకుళ హస్తలక్షణమ్‌
* 15. రేచిత హస్తలక్షణమ్‌
* 16. కుశల హస్తలక్షణమ్‌
* 17. పక్షవంచిత హస్తలక్షణమ్‌
* 18. తిలక హస్తలక్షణమ్‌
* 19. ఉత్థానవంచిత హస్తలక్షణమ్‌
* 20. వర్ధమాన హస్తలక్షణమ్‌
* 21. జ్ఞాన హస్తలక్షణమ్‌
* 22. రేఖా హస్తలక్షణమ్‌
* 23. వైష్ణవ హస్తలక్షణమ్‌
* 24. బ్రహ్మోక్తశుకతుండ హస్తలక్షణమ్‌
* 25. ఖండచతుర హస్తలక్షణమ్‌
* 26. అర్ధచతుర హస్తలక్షణమ్‌
* 27. లీనముద్రా హస్తలక్షణమ్‌
* బాంధవ్య హస్తలక్షణాని.
* 1. దంపతీ హస్తలక్షణమ్‌
* 2. మాతృ హస్తలక్షణమ్‌
* 3. పితృ హస్తలక్షణమ్‌
* 4. శ్వశ్రూ హస్తలక్షణమ్‌
* 5. శ్వశుర హస్తలక్షణమ్‌
* 6. భర్తృభ్రాతృ హస్తలక్షణమ్‌
* 7. నవాందృ హస్తలక్షణమ్‌
* 8. జ్యేష్ఠకనిష్ఠభ్రాతృ హస్తలక్షణమ్‌
* 9. స్నుషా హస్తలక్షణమ్‌
* 10. భర్తృ హస్తలక్షణమ్‌
* 11. సపత్నీ హస్తలక్షణమ్‌
* బ్రహ్మాదిదేవతా హస్తలక్షణాని.
* 1. బ్రహ్మ హస్తలక్షణమ్‌
* 2. శంభు హస్తలక్షణమ్‌
* 3. విష్ణు హస్తలక్షణమ్‌
* 4. సరస్వతీ హస్తలక్షణమ్‌
* 5. పార్వతీ హస్తలక్షణమ్‌
* 6. లక్ష్మీ హస్తలక్షణమ్‌
* 7. విఘ్నేశ్వర హస్తలక్షణమ్‌
* 8. షణ్ముఖ హస్తలక్షణమ్‌
* 9. మన్మథ హస్తలక్షణమ్‌
* 10. ఇంద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 11. అగ్ని హస్తలక్షణమ్‌
* 12. యమ హస్తలక్షణమ్‌
* 13. నైరృతి హస్తలక్షణమ్‌
* 14. వరుణ హస్తలక్షణమ్‌
* 15. వాయు హస్తలక్షణమ్‌
* 16. కుబేర హస్తలక్షణమ్‌
* నవగ్రహ హస్తలక్షణాని.
* 1. సూర్య హస్తలక్షణమ్‌
* 2. చంద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 3. అంగారక హస్తలక్షణమ్‌
* 4. బుధ హస్తలక్షణమ్‌
* 5. బృహస్పతి హస్తలక్షణమ్‌
* 6. శుక్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 7. శనైశ్చర హస్తలక్షణమ్‌
* 8. రాహు హస్తలక్షణమ్‌
* 9. కేతు హస్తలక్షణమ్‌
* దశావతార హస్తలక్షణాని.
* 1. మత్స్యావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 2. కూర్మావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 3. వరాహావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 4. నృసింహావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 5. వామనావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 6. పరశురామావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 7. రఘురామావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 8. బలరామావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 9. కృష్ణావతార హస్తలక్షణమ్‌
* 10. కల్క్యవతార హస్తలక్షణమ్‌
* 11. రాక్షసహస్త హస్తలక్షణమ్‌
* చతుర్వర్ణ హస్తలక్షణాని.
* 1. బ్రాహ్మణ హస్తలక్షణమ్‌
* 2. క్షత్రియ హస్తలక్షణమ్‌
* 3. వైశ్య హస్తలక్షణమ్‌
* 4. శూద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* గ్రంథాతరస్థ ప్రసిద్ధరాజ హస్తలక్షణాని.
* సప్తసముద్ర హస్తలక్షణాని.
* 1. లవణసముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 2. ఇక్షుసముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 3. సురాసముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 4. సర్పిస్సముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 5. దధిసముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 6. క్షీరసముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 7. శుద్ధోదకసముద్ర హస్తలక్షణమ్‌
* ప్రసిద్ధనదీ హస్తలక్షణాని.
* గంగానదీ హస్తలక్షణాని
* 1. ఊర్ధ్వలోక హస్తలక్షణమ్‌
* 2. అధోలీక హస్తలక్షణమ్‌
* వృక్షభేదానాం హస్తలక్షణాని.
* అశ్వత్థ వృక్షహస్తః
* కదళీ వృక్షహస్తః
* నారంగలికుచ  వృక్షహస్తౌ
* పనసబిల్వ వృక్షహస్తౌ
* పునాగ వృక్షహస్తః
* మందారవకుళ వృక్షహస్తౌ
* వటార్జున వృక్షహస్తౌ
* పాటలీహింతాల వృక్షహస్తౌ
* పూగ వృక్షహస్తః
* చమ్పక వృక్షహస్తః
* ఖదిర వృక్షహస్తః
* శమీ వృక్షహస్తః
* అశోక వృక్షహస్తః
* సిందువార వృక్షహస్తః
* ఆమలక వృక్షహస్తః
* కురవక వృక్షహస్తః
* కపిత్థ వృక్షహస్తః
* కేతకీ వృక్షహస్తః
* శింశుపా వృక్షహస్తః
* నిమ్బసాల వృక్షహస్తౌ
* పారిజాత వృక్షహస్తః
* తింత్రిణీజమ్బూ వృక్షహస్తౌ
* పాలాశరసాల వృక్షహస్తౌ 
* అథ సింహాది మృగానాం హస్తలక్షణాని.
* 1. సింహ హస్తలక్షణమ్‌
* 2. వ్యాఘ్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 3. సూకర హస్తలక్షణమ్‌
* 4. కపి హస్తలక్షణమ్‌
* 5. భల్లూక హస్తలక్షణమ్‌
* 6. మార్జాల హస్తలక్షణమ్‌
* 7. చమరీమృగ హస్తలక్షణమ్‌
* 8. గోధా హస్తలక్షణమ్‌
* 9. శల్యమృగ హస్తలక్షణమ్‌
* 10. కురంగ హస్తలక్షణమ్‌
* 11. కృష్ణసార హస్తలక్షణమ్‌
* 12. గోకర్ణ హస్తలక్షణమ్‌
* 13. మూషిక హస్తలక్షణమ్‌
* 14. గిరికా హస్తలక్షణమ్‌
* 15. శశ హస్తలక్షణమ్‌
* 16. వృశ్చిక హస్తలక్షణమ్‌
* 17. శునక హస్తలక్షణమ్‌
* 18. ఉష్ట్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 19. అజ హస్తలక్షణమ్‌
* 20. గార్దభ హస్తలక్షణమ్‌
* 21. వృషభ హస్తలక్షణమ్‌
* 22. ధేను హస్తలక్షణమ్‌
* అథ పక్షి హస్తలక్షణాని.
* 1. పారావత హస్తలక్షణమ్‌
* 2. కపోత హస్తలక్షణమ్‌
* 3. శశాదన హస్తలక్షణమ్‌
* 4. ఉలూక హస్తలక్షణమ్‌
* 5. గండభేరుండ హస్తలక్షణమ్‌
* 6. చాతక హస్తలక్షణమ్‌
* 7. కుక్కుట హస్తలక్షణమ్‌
* 8. కోకిల హస్తలక్షణమ్‌
* 9. వాయస హస్తలక్షణమ్‌
* 10. కురర హస్తలక్షణమ్‌
* 11. శుక హస్తలక్షణమ్‌
* 12. సారస హస్తలక్షణమ్‌
* 13. బక హస్తలక్షణమ్‌
* 14. కౌఞచపక్షి హస్తలక్షణమ్‌
* 15. ఖద్యోత హస్తలక్షణమ్‌
* 16. భ్రమర హస్తలక్షణమ్‌
* 17. మయూర హస్తలక్షణమ్‌
* 18. హంస హస్తలక్షణమ్‌
* 19. చక్రవాక హస్తలక్షణమ్‌
* 20. కోయష్టిక హస్తలక్షణమ్‌
* 21. వ్యాళీ హస్తలక్షణమ్‌
* అథ జలజన్తు హస్తలక్షణాని.
* 1. భేక హస్తలక్షణమ్‌
* 2. కుళీర హస్తలక్షణమ్‌
* 3. రక్తపాయి హస్తలక్షణమ్‌
* 4. నక్ర హస్తలక్షణమ్‌
* 5. డుణ్డుభ హస్తలక్షణమ్‌

## చివరి శ్లోకం

సరసాభినయాదీనా మాపాదన సుధీ జుషా,
వేంకటాచార్యవరేణ్య నీడామంగలవాసినా,
భరతాగమగ్రంథాది భావశాస్త్రేష్వనేకశః,
సంగృహ్యవిషయాన్సమ్యక్పూర్వకైస్సముదాహృతాన్,
గ్రథితో౽యం సమాలోచ్య నిరతాం విదుషాముదే,
ఏవమాలోక్యసుధియస్తుష్యేయురితిసాదరమ్,
దర్పణాఖ్యేనగ్రంథేనముద్రితో౽సౌయథామతి.


తాత్పర్యం: సరసాభినయాదులను జెప్పుటయందు సమర్థుడైన నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులచే భరతశాస్త్రాదులవలననుండి అనేకవిషయములు సంగ్రహింపపబడి అభిజ్ఞఉల సంతోషము కొరకు అభినయదర్పణము అను గ్రంథముతో జేర్చి అచ్చువేయింపబడెను.

## మూలాలు

* భారత డిజిటల్ లైబ్రరీలో అభినయ దర్పణము పుస్తక ప్రతి.

వర్గం:1934 పుస్తకాలు
వర్గం:తెలుగు పుస్తకాలు
వర్గం:వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్ సన్స్