జైసల్మేర్ రాజ్యం

**[[జైసల్మేర్]] రాజ్యం** క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి 1947 వరకు ప్రస్తుత రాజస్థాన్, భారతదేశపు సుదూర-పశ్చిమ భాగంలో ఉన్న ఒక రాజ్యం. 1156లో, రావల్ జైసల్ తన రాజధానిని లోధ్రువ నుండి జైసల్మేర్కు మార్చాడు, ఎందుకంటే లోధ్రువ తుర్కో-ఆఫ్ఘన్, బలూచ్ తెగల దాడులకు గురయ్యే ప్రమాదంలో ఉంది. జైసల్ వంశస్థులు 1818 వరకు జైసల్మేర్‌పై పూర్తి నియంత్రణను కొనసాగించారు. ఆ సంవత్సరం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో కుదిరిన సైన్య సహకార ఒప్పందం ద్వారా బ్రిటిష్ రక్షణ, వారి ప్రభావంలోకి వెళ్ళింది. మహారావల్ అని పిలువబడే ఈ సంస్థానపు దేశీయ పాలకుడికి 15-తుపాకుల వందనం లభించింది.
## చరిత్ర
జైసల్మేర్ భాటీలు భాటి రాజవంశానికి చెందినవారు, వీరు రాజపుత్రులలోని యదువంశి వర్గానికి చెందినవారు. వీరు ప్రద్యుమ్నుని వంశస్థుడిగా చెప్పబడే రావ్ భాటి అనే ఉమ్మడి పూర్వీకుని ద్వారా మధురలో ఆవిర్భవించినట్లు నివేదించబడింది. పదిహేడవ శతాబ్దపు *నైన్సి రి ఖ్యాత్* ప్రకారం, మధురను కోల్పోయిన తర్వాత భాటీలు లఖి జంగిల్‌లోని భట్నేర్‌కు మారారు, అక్కడి నుండి రాజస్థాన్, పంజాబ్తో సహా పశ్చిమ భారతదేశం, వాయువ్య భారతదేశంలోని ఇతర ప్రదేశాలకు మారారు. రావ్ భాటి పంజాబ్‌లోని 14 మంది యువరాజుల నుండి భూభాగాలను జయించి కలుపుకున్నాడు, ఇందులో ఆధునిక లాహోర్ ప్రాంతం కూడా ఉంది. 3వ శతాబ్దంలో లఖి జంగిల్ ప్రాంతంలో ఆధునిక బఠిండా పట్టణాన్ని స్థాపించిన ఘనత కూడా ఆయనదే.సతీష్ చంద్ర ప్రకారం, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు చెందిన హిందూ షాహీలు ముల్తాన్ భాటి పాలకులతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు, ఎందుకంటే వారు గజనీకి చెందిన టర్కిక్ పాలకుడు చేసిన బానిస దాడులను అంతం చేయాలని కోరుకున్నారు, అయితే కూటమి సా.శ. 977లో ఆల్ప్-టెగిన్ చేతిలో ఓడిపోయింది. 

1156లో, రావల్ జైసల్ తన రాజధానిని లోధ్రువ నుండి జైసల్మేర్కు మార్చాడు, ఈ కొత్త రాజధాని నుండి రాష్ట్రానికి ఆ పేరు వచ్చింది.

క్రీ.శ. 1299 ప్రాంతంలో, రావల్ జైత్ సింగ్ I ఢిల్లీ సుల్తానేట్కి చెందిన అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ చేత సుదీర్ఘ ముట్టడిని ఎదుర్కొన్నాడు, భాటీలు తమ నిధి బిడారుపై (caravan) దాడి చేసి రెచ్చగొట్టడం వల్ల అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ ఈ దండయాత్ర చేసినట్లు చెబుతారు. ముట్టడి ముగిసే సమయానికి, ఓటమి తప్పదని భావించిన భాటి రాజ్‌పుత్ మహిళలు 'జౌహర్'కు పాల్పడ్డారు, మూలరాజ ఆధ్వర్యంలోని పురుష యోధులు సుల్తాన్ దళాలతో పోరాడి ప్రాణత్యాగం చేశారు. విజయవంతమైన ముట్టడి తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాల పాటు, ఈ కోట ఢిల్లీ సుల్తానేట్ ఆధీనంలో ఉంది, అంతిమంగా ప్రాణాలతో బయటపడిన కొందరు భాటీలు దానిని తిరిగి ఆక్రమించారు.

సా.శ. 1541లో, మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయున్ అజ్మీర్కు వెళ్లే మార్గంలో కోటపై దాడి చేసినప్పుడు రావల్ లూనకరణ్ అతనితో పోరాడాడు. లూనకరణ్ తన కుమార్తెను చక్రవర్తి అక్బర్కి ఇచ్చి వివాహం కూడా చేశాడు. మొఘలులు 1762 వరకు కోటను నియంత్రించారు.

12 డిసెంబర్ 1818న ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, ముల్‌రాజ్‌ల మధ్య జరిగిన ఒప్పందం ద్వారా కోటపై నియంత్రణను ముల్‌రాజ్ కొనసాగించడానికి అనుమతించబడింది, విదేశీ దండయాత్రల నుండి రక్షణ కల్పించబడింది. 1820లో ముల్‌రాజ్ మరణానంతరం, అతని మనవడు గజ్ సింగ్ కోట నియంత్రణను వారసత్వంగా పొందాడు.

### ఆధునిక చరిత్ర (జైసల్మేర్ సంస్థానం)
11 డిసెంబర్ 1818న జైసల్మేర్ రాజపుటానా ఏజెన్సీలోని బ్రిటిష్ రక్షిత ప్రాంతంగా మారింది.

సాంప్రదాయకంగా, మధ్య యుగాలలో రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయ వనరు యాత్రికుల బిడారుల (caravans) పై విధించే పన్నులు, కానీ బొంబాయి ప్రధాన ఓడరేవుగా ఆవిర్భవించినప్పుడు, సముద్ర మార్గ వాణిజ్యం సాంప్రదాయ భూ మార్గాలను భర్తీ చేసినప్పుడు ఆర్థిక వ్యవస్థ తీవ్రంగా దెబ్బతింది. మహారావల్ రంజిత్ సింగ్, బైరీ సాల్ సింగ్‌లు ఆర్థిక క్షీణతను అధిగమించడానికి ప్రయత్నించారు కానీ వాణిజ్యంలో నాటకీయ తగ్గుదల రాజ్యాన్ని పేదరికంలోకి నెట్టింది. 1895 నుండి 1900 వరకు, మహారావల్ సాలివాహన్ సింగ్ పాలనలో వచ్చిన తీవ్రమైన కరువు, దాని ఫలితంగా వచ్చిన కరువు వ్యవసాయాధారిత రాజ్యం ఆధారపడిన పశువులను విస్తృతంగా కోల్పోయేలా చేయడం ద్వారా పరిస్థితిని మరింత దిగజార్చింది.

మహారావల్ జవహిర్ సింగ్ (1914-1949) రాజ్యాన్ని ఆధునీకరించడానికి, దాని ఆర్థిక వ్యవస్థను పునరుద్ధరించడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు పూర్తిగా విజయవంతం కాలేదు. జైసల్మేర్‌లోని పొడి భూములు రాజపుటానాలోని ఇతర ప్రాంతాలతో, ముఖ్యంగా పొరుగున ఉన్న జోధ్‌పూర్ రాష్ట్రంతో పోలిస్తే వెనుకబడి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, 1930లలో ప్రధానమంత్రి దివాన్ బహదూర్ బ్రిజ్‌మోహన్ నాథ్ జుట్షీ అభివృద్ధి చేసిన విస్తృతమైన నీటి నిల్వ, సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం, ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాలు 1941, 1951 తీవ్రమైన కరువుల సమయంలో గణనీయమైన ఉపశమనాన్ని అందించాయి. 1930-1947 మధ్య కాలంలో మహారావల్ జవహిర్ సింగ్, అతని మంత్రులు రాష్ట్రంలో సాంకేతిక విద్యను, సివిల్, మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ అకడమిక్ విభాగాలను కూడా ప్రోత్సహించారు.

1947లో భారతదేశం నుండి బ్రిటిష్ వారు నిష్క్రమించిన తర్వాత, మహారావల్ కొత్తగా ఏర్పడిన యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియాకి తన రాష్ట్రాన్ని చేర్చడానికి ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు, అదే సమయంలో 1950ల వరకు కొంత అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తిని కొనసాగించాడు.

## పాలకుల జాబితా

### రావల్స్

*రావల్ జైసల్ సింగ్ (1153–1168), రాజ్య అధికారిక స్థాపకుడు

*రావల్ షాలివాహన్ సింగ్ II (1168–1200)
*రావల్ బిజల్ సింగ్ (1200–1200)
*రావల్ కైలాన్ సింగ్ (1200–1219)
*రావల్ చాచక్ దేవ్ సింగ్ (1219–1241)
*రావల్ కరణ్ సింగ్ I (1241–1271)
*రావల్ లఖన్ సేన్ (1271–1275)
*రావల్ పున్‌పాల్ సింగ్ (1275–1276)
*రావల్ జైత్ సింగ్ I (1276–1294)
*రావల్ ముల్‌రాజ్ సింగ్ I (1294–1295)
*రావల్ దుర్జన్ సాల్ (దుడా) (1295–1306)
*రావల్ ఘర్సీ సింగ్ (1306–1335)
*రావల్ కేహర్ సింగ్ II (1335–1402)
*రావల్ లచ్మన్ సింగ్ (1402–1436)
*రావల్ బెర్సీ సింగ్ (1436–1448)
*రావల్ చాచక్ దేవ్ సింగ్ II (1448–1457)
*రావల్ దేవిదాస్ సింగ్ (1457–1497)
*రావల్ జైత్ సింగ్ II (1497–1530)
*రావల్ కరణ్ సింగ్ II (1530–1530)
*రావల్ లుంకరణ్ సింగ్ (1530–1551)
*రావల్ మాల్దేవ్ సింగ్ (1551–1562)
*రావల్ హర్రాజ్ సింగ్ (1562–1578)
*రావల్ భీమ్ సింగ్ (1578–1624)
*రావల్ కళ్యాణ్ దాస్ (1624–1634)
*రావల్ మనోహర్ దాస్ (1634–1648)
*రావల్ రామచంద్ర దేవ్ (1648–1651)
*రావల్ సబల్ సింగ్ (1651–1661)

### మహారావల్స్
*మహారావల్ అమర్ సింగ్ ఆఫ్ జైసల్మేర్ (1661–1702)
*మహారావల్ జస్వంత్ సింగ్ ఆఫ్ జైసల్మేర్ (1702–1708)
*మహారావల్ బుధ్ సింగ్ (1708–1722)
*మహారావల్ అఖాయ్ సింగ్ (1722–1762)
*మహారావల్ ముల్‌రాజ్ సింగ్ II (1762–1820)
*మహారావల్ గజ్ సింగ్ (1820–1846)
*మహారావల్ రంజిత్ సింగ్ (1846–1864)
*హిజ్ హైనెస్ (HH) మహారావల్ సర్ బైరీ సాల్ (1864–1891)
*హిజ్ హైనెస్ (HH) మహారావల్ సర్ శాలివాహన్ సింగ్ III (1891 –1914)
*హిజ్ హైనెస్ (HH) మహారావల్ సర్ జవహీర్ సింగ్ (1914–1949), రాష్ట్ర చివరి పాలకుడు.
*హిజ్ హైనెస్ (HH) మహారావల్ గిర్ధర్ సింగ్ (1949–1950), 1949 సంవత్సరంలో తన పూర్వపు రాష్ట్రాన్ని రాజస్థాన్ యూనియన్‌లో విలీనం చేసి 1950లో గ్రేటర్ రాజస్థాన్‌ను రూపొందించడంలో అతను కీలక పాత్ర పోషించాడు.

### నామమాత్రపు పాలకులు
 
* మహారావల్ రఘునాథ్ సింగ్ (1950–1982) 1971లో భారత ప్రభుత్వం రాజభరణాలకు (ప్రివీ పర్స్), వంశపారంపర్య బిరుదులకు, ఇతర అధికారాలకు ఉన్న అతని హక్కును రద్దు చేసింది.
* మహారావల్ బృజ్‌రాజ్ సింగ్ (1982–2020)
* మహారావల్ చైతన్య రాజ్ సింగ్ (2020 నుండి)

### దివాన్లు

*దివాన్ల (ముఖ్యమంత్రులు) జాబితా

# మోహతా నాథ్మాల్ (1885-1890)
# ఠాకూర్ కాదో సింగ్ (1890-1895)
# మెహతా జగ్జీవన్ (1895-1903)
# ఠాకూర్ కుశాల్ సింగ్ (తాత్కాలిక) (1890?-1900)
# రావత్మల్ పురోహిత్ ఖేత్రపాలియా (తాత్కాలిక) (1900-1909)
# లక్ష్మీ దాస్ సపట్ (1909-1911)
# మహమ్మద్ నియాజ్ అలీ ఖాజీ (1911-1912)
# మురార్జీ రూజీ (1912-1930)
# ఎం.ఎల్. ఖోసాలా
# పండిట్ జమానా లాల్
# మున్షీ నంద్ కిషోర్
# లాలా రఖ్‌పత్ రాజ్
# పి.కె. షురుగుల
# బ్రిజ్ మోహన్ నాథ్ జుట్షీ
# ఆనంద్ స్వరూప్
# ఓంకార్ సింగ్
# లఖ్‌పత్ రాయ్ సికుండ్ (1940-1942)

## జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

* ***జైసల్మేర్ కా గుండారాజ్*** (జైసల్మేర్ [రాజు] దారుణమైన పాలన), జైసల్మేర్ జిల్లాకు చెందిన దేశభక్తుడు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు అయిన సాగర్మల్ గోపా (1900-46) చేత రచించబడింది.

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు
*
* 

వర్గం:జైసల్మేర్ జిల్లా
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు