మీనాక్షి ఆలయం

**మీనాక్షి ఆలయం** లేదా **మీనాక్షి సుందరేశ్వరర్ ఆలయం** అనేది భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రం మదురై నగరంలో, వైగై నది దక్షిణ తీరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక హిందూ ఆలయం. ఈ ఆలయం మీనాక్షి అనే పార్వతి యొక్క ఒక రూపానికి, అలాగే ఆమె సహధర్మచారిగా ఉన్న సుందరేశ్వరర్ (శివుడు)కు అంకితమై ఉంది. ఈ ఆలయం ధార్మికంగా ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగినదిగా పరిగణించబడుతుంది. ఎందుకంటే ఇది హిందూమతంలోని శైవమతం, శక్తిమతం, వైష్ణవమతం వంటి వివిధ సంప్రదాయాల సంగమాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. సంగమ సాహిత్యంలో మదురై నగరం గురించి ప్రస్తావనలు ఉన్నప్పటికీ, ఒక ఆలయ ఉనికి గురించి మొదటిసారిగా ప్రస్తావన క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దానికి చెందిన తమిళ గ్రంథాలలో కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయం పాడల్ పెత్ర స్థలాలులో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. అంటే ఇది క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో నాయనారులు రచించిన *[[తేవారం]]* భక్తిగీతాలలో కీర్తించబడిన శివాలయాలలో ఒకటి.

ఆలయానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక నిర్మాణాలు క్రీ.శ. 12వ–13వ శతాబ్దాలలో పాండ్య వంశం పాలన సమయంలో నిర్మించబడినట్లు భావించబడుతుంది. అనంతరం ఢిల్లీ సుల్తానుల సేనల దాడుల కారణంగా ఆలయం ధ్వంసం చేయబడిన తరువాత, క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం పాలకులచే తిరిగి నిర్మించబడింది. 16వ, 17వ శతాబ్దాలలో మదురై నాయక రాజులు ఆలయ సముదాయాన్ని విస్తృతంగా విస్తరించారు. 18వ, 19వ శతాబ్దాలలో కొంతమేర నిర్మాణాభివృద్ధి జరిగినప్పటికీ, బ్రిటిష్ రాజ్యం కాలంలో నిర్లక్ష్య కారణంగా ఆలయ స్థితి క్షీణించింది. క్రీ.శ. 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం, ప్రజల విరాళాల సహాయంతో ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించారు. తరువాత 1974, 1995, 2009 సంవత్సరాలలో ఆలయానికి పునరుద్ధరణతో పాటు కుంభాభిషేకం నిర్వహించబడింది.

ఆలయ సముదాయం సుమారు 14 ఎకరాల  విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది అనేక కేంద్రీకృత ప్రాకారాలు కలిగిన నిర్మాణ సమాహారంగా ఉంటుంది. ప్రతి ప్రకారం ఎత్తైన రాతి గోడలతో బలపరచబడి ఉంటుంది. బాహ్య గోడలపై నాలుగు ప్రధాన గోపురాలు ఉన్నాయి — ప్రతి దిక్కులో ఒక్కటి చొప్పున — అదనంగా పది చిన్న గోపురాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో అత్యంత ఎత్తైనది దక్షిణ గోపురం కాగా, ఇది క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది, సుమారు 170 అడుగులు (52 మీటర్ల)  ఎత్తుకు ఎగసి ఉంది. ఆలయంలోని ప్రధానమైన, అతి పెద్ద సన్నిధులైన మీనాక్షి, సుందరేశ్వరర్ దేవాలయాలు అంతర్గత ప్రకారం ప్రాంగణంలో ఉన్నాయి. ఆలయ సముదాయంలో అనేక మండపాలు ఉన్నాయి. వీటిలో వెయ్యి స్తంభాల మండపం ముఖ్యమైనది. ఈ మండపాలు దేవతా విగ్రహాల స్థాపనకు, ఆలయ ఉత్సవాలకు, అలాగే చౌల్త్రీలుగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. దేవాలయంలోని వివిధ పుణ్యక్షేత్రాలు, మండపాలలో అనేక హిందూ దేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ప్రాంగణంలో ఉన్న బంగారు తామర కొలను (పొట్రమరై కులం) ఈ దేవాలయంలోని ప్రధాన పుష్కరిణి.

ఈ ఆలయం తమిళనాడు ప్రభుత్వంకు చెందిన హిందూ మత, దాతృత్వ ఎండోమెంట్స్ శాఖ ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడుతోంది. మదురై నగరంలో ఇది ఒక ప్రముఖ గుర్తింపుగా నిలిచింది, ప్రతిరోజూ వేలాది మంది సందర్శకులను ఆకర్షిస్తోంది. అందువల్ల, ఆలయానికి సంబంధించిన వస్తువులు, సేవలు మదురై నగర ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా నిలుస్తున్నాయి. తమిళనాడు రాష్ట్ర చిహ్నం ఈ ఆలయంలోని పడమర గోపురం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. 2017 అక్టోబర్‌లో, భారత ప్రభుత్వం ఆధ్వర్యంలోని స్వచ్ఛ భారత్ అభియాన్ కార్యక్రమంలో భాగంగా ఈ ఆలయాన్ని భారతదేశంలో ఉత్తమ **స్వచ్ఛ ప్రతీకాత్మక స్థలం** గా ప్రకటించారు.

## నామవ్యుత్పత్తి
[alt=విష్ణువు తన సోదరి అయిన వధువు పార్వతిని శివునికి వివాహం చేస్తూ చూపబడిన దృశ్యం|thumb|[మీనాక్షి తిరుకళ్యాణం|మీనాక్షి తిరుకళ్యాణంను ప్రతిబింబించే శిల్పం; విష్ణువు (ఎడమ) మీనాక్షి (మధ్య)ను శివుడుకు వివాహమిచ్చే దృశ్యం]]
మీనాక్షి అనేది హిందూ దేవత అయిన పార్వతి యొక్క ఒక రూపం కాగా, ఈ ఆలయంలో ప్రధాన దేవతగా పూజించబడుతుంది.  ‘‘మీనాక్షి’’ అనే పదం తమిళ భాషలో ‘‘చేపకళ్లతో ఉన్నది’’ అనే అర్థాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ పదం *మీనా* (చేప), *అక్షి* (కళ్లు) అనే పదాల నుండి ఉద్భవించినది.  ఆమెను మొదట *తడదకై* (Thadadakai – ‘‘చేపకళ్లతో ఉన్నది’’) అనే పేరుతో పిలిచేవారని, తరువాత ఆమెకు మీనాక్షి అనే పేరు ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చిందని పేర్కొనబడింది.

ఆ దేవత పేరుకు "చేపల పాలన" అనే అర్థం కూడా ఉండవచ్చు, ఇది తమిళ పదాలైన మీన్ (చేప), ఆచ్చి (పాలన) నుండి ఉద్భవించింది, ఇది పాండ్యులు ఉపయోగించిన జెండాపై ఉన్న చేప గుర్తును సూచిస్తుంది.  క్రీ.శ. 7వ–8వ శతాబ్దాలకు చెందిన *[[తేవారం]]* గ్రంథాలలో, మీనాక్షి యొక్క భర్త అయిన శివుడును ‘‘అంగయర్‌కన్ని ఉదనురై ఆలవై అన్నల్’’ (అంగయర్‌కన్నితో నివసించే దేవుడు)గా పేర్కొన్నారు. ‘‘అంగయర్‌కన్ని’’ అనే పదం తమిళంలో ‘‘అందమైన చేప కళ్లతో ఉన్న తల్లి’’ అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో లభించిన, క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దానికి చెందిన శాసనాల ప్రకారం, ప్రధాన దేవతలైన శివుడు, పార్వతిని వరుసగా ‘‘తిరు ఆలవాయి ఉదయ నాయనార్’’, ‘‘తిరు కామకోట్టం ఉదయ ఆలవాయి నాచ్చియార్’’ అని పిలిచేవారు. ‘‘మీనాక్షి’’ అనే పేరు క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దం తరువాత మరింత విస్తృతంగా ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దం నుండి 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఉన్న గ్రంథాలలో ఈ దేవతను ‘‘మినాక్షి’’గా, అలాగే నగరాన్ని ‘‘మదురా’’గా పేర్కొన్నట్లు చరిత్రాత్మక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

## పురాణ కథనం
thumb|ఆలయ స్థాపనకు సంబంధించిన పురాణాన్ని చూపించే గోడచిత్రం
క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దానికి చెందిన తమిళ గ్రంథమైన *తిరువిళయాడల్ పురాణం* ప్రకారం, రాజు మలయధ్వజ పాండ్యుడు, ఆయన భార్య కాంచనమాలై తమకు వారసుడైన కుమారుడు కలగాలని కోరుతూ ఒక యజ్ఞం నిర్వహించారు. ఆ యజ్ఞంలోని అగ్ని నుంచి మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల ఒక బాలిక ప్రత్యక్షమైంది. ఆమెకు మూడు స్తనాలు ఉండేవి. తల్లిదండ్రులు శివుని ప్రార్థించగా, ఒక దివ్యవాణి వినిపించి, ఆ బాలికను పెంచాలని, ఆమె భవిష్యత్ భర్తను కలిసినప్పుడు మూడవ స్తనం అదృశ్యమవుతుందని తెలిపింది. 

ఆ బాలిక రాజప్రాసాదంలో పెరిగి పెద్దదై, రాజు ఆమెను తన వారసిగా పట్టాభిషేకం చేశాడు. చివరకు ఆమె శివుని కలిసినప్పుడు— ఆయన సుందరేశ్వరరుడి రూపంలో ప్రత్యక్షమైనప్పుడు — ఆమె తన అసలు స్వరూపమైన మీనాక్షిగా, అంటే పార్వతి దేవి అవతారంగా మారింది. మీనాక్షి, శివుని వివాహమైన మీనాక్షి తిరుకళ్యాణం మహావైభవంగా జరిగింది. ఈ వివాహోత్సవానికి అనేక హిందూ దేవతలు, ఆకాశ దేవతలతో పాటు ఇతర వ్యక్తులు హాజరైనట్లు పురాణాలు పేర్కొంటాయి.

మతపండితుడు విలియం పి. హార్మన్ ప్రకారం, ఈ కథనం ఆ కాలంలో దక్షిణ భారతదేశంలో విస్తృతంగా ఉన్న మాతృస్వామ్య సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబించవచ్చని భావిస్తారు. ‘‘ఆధ్యాత్మిక శక్తులు మహిళలలోనే ఉంటాయి’’, దేవతలు తమ సహచరుల మాట వింటారు, రాజ్యాల భవితవ్యాలు మహిళల చేతుల్లోనే ఉంటాయి అనే ప్రాంతీయ విశ్వాసాలను ఇది సూచిస్తుందని ఆయన వ్యాఖ్యానించాడు. ఆయన ఇలా పేర్కొన్నాడు:

చరిత్రకారిణి సూసన్ బైలీ ప్రకారం, మీనాక్షి పట్ల ఉన్న ఆరాధన, ‘‘స్త్రీ సామాజిక సంబంధాల వ్యవస్థలో కేంద్రబిందువుగా ఉంటుంది’’ అనే భావనతో మిళితమైన హిందూ దేవీ సంప్రదాయంలో భాగంగా భావించబడుతుంది. మానవశాస్త్రవేత్త క్రిస్టఫర్ ఫుల్లర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ వివాహం ఆ కాలంలోని మానవ వివాహాలకు ఒక ప్రతీకాత్మక నమూనాగా నిలుస్తుంది.

## ప్రాముఖ్యత
[alt=ఆలయ గోపురంలోని ముగ్గురు సంతుల శిల్ప చిత్రం|thumb|ఆలయ గోపురాలలో ఒకటిలో చెక్కబడిన [నాయనారులు—సుందరర్, అప్పర్,, సంబందర్ శిల్పాలు]]
ఈ ఆలయం హిందూమతంలోని శైవమతం, వైష్ణవమతం సంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న వివాహ సంబంధం , పరిరక్షణాత్మక అనుబంధాన్ని ప్రతీకాత్మకంగా చూపిస్తుంది. ఇందులో శివుడు మీనాక్షి భర్తగా, అలాగే విష్ణువు ఆమె సోదరుడిగా చిత్రీకరించబడటం ద్రావిడ బంధుత్వ వ్యవస్థలోని ముఖ్యమైన సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది.  మీనాక్షి స్వయంగా హిందూమతంలోని శక్తిమతం సంప్రదాయంలో ఒక కేంద్రీయ స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో ఆమెను దంపతులలో ప్రధానమైన, ఆధిపత్య స్వరూపంగా ప్రతినిధ్యం వహింపజేశారు. ఈ విధంగా ఈ ఆలయం హిందూమతంలోని ఈ మూడు ప్రధాన సంప్రదాయాలను — శైవం, శక్తం, వైష్ణవం — ప్రతీకాత్మకంగా సమ్మిళితం చేస్తుంది. 

*[[తిరువిళయాడల్ పురాణం]]* ప్రకారం, ఈ ఆలయం శైవమతంలోని 68 పుణ్యక్షేత్రాలలో అత్యంత ముఖ్యమైన నాలుగు క్షేత్రాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. మిగతా మూడు క్షేత్రాలు వారణాసి, చిదంబరం,, తిరుక్కాళట్టి.

హిందూ పురాణాల ప్రకారం, సుందరేశ్వరరుడి సన్నిధి శివుడు దివ్య నృత్యం నిర్వహించిన ఐదు సభలలో ఒకటైన పంచ సభలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. ఇది తమిళ పదాలైన *వెల్లి* (వెండి), *అంబలం* (వేదిక/మండపం)ల నుండి ఉద్భవించిన **వెల్లి అంబలం** (వెండి సభ)కు అనుగుణంగా ఉంటుంది. ఈ ఆలయంలోని నటరాజ విగ్రహం పెద్ద వెండి వేదికపై ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.

కాలక్రమేణా ఈ ఆలయం తమిళ సంస్కృతి, తమిళ సాహిత్యానికి ఒక ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది. 6వ నుండి 11వ శతాబ్దాల మధ్య జీవించిన శైవ కవులైన నాయనారులు రచించిన భక్తిగీతాలు *[[తేవారం]]*గా సంకలనం చేయబడి *[[తిరుమురై]]* లో భాగంగా చేర్చబడ్డాయి; ఈ ఆలయం ఆ గీతాలలో కీర్తించబడిన క్షేత్రాలలో ఒకటి. *తేవారం*లో ఈ ఆలయం కీర్తించబడినందున, ఇది తమిళ శైవ కానన్లో పేర్కొనబడిన 276 ఆలయాలలో ఒకటైన *[[పాడల్ పేట్ర క్షేత్రాలు|పాడల్ పెత్ర స్థలం]]*గా వర్గీకరించబడింది. వైష్ణవ గ్రంథాలలో ఈ ఆలయాన్ని ‘‘దక్షిణంలోని మథుర’’గా వర్ణించారు. 17వ శతాబ్దానికి చెందిన తమిళ కవి కుమారగురుపరర్ ఈ ఆలయ దేవతను స్తుతిస్తూ *మీనాక్షి పిల్లై తమిళ్* అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు.  కర్ణాటక సంగీత త్రయంలో ఒకరైన శ్యామ శాస్త్రి మదురై మీనాక్షిని స్తుతిస్తూ తొమ్మిది తెలుగు కృతులను రచించాడు. ఈ కృతుల సమాహారాన్ని **నవరత్నమాలిక** (తొమ్మిది రత్నాల మాల)గా పిలుస్తారు.

## చరిత్ర

### ప్రాచీన చరిత్ర (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దానికి ముందు)
thumb|మీనాక్షి దేవి సన్నిధిని చూపించే 1801 నాటి చిత్రణ
మదురై పట్టణం గురించి క్రీ.శ. 1వ నుండి 4వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన సంగమ యుగం గ్రంథాలలో వివరణలు కనిపిస్తాయి.  తమిళ గ్రంథాల ప్రకారం, క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి మదురైలో ఒక ఆలయం ఉనికిలో ఉన్నట్లు సూచనలు ఉన్నాయి. ఈ గ్రంథాల ప్రకారం, ‘‘కూడల్’’ (మదురై) అనే పట్టణం ఒక ఆలయ నగరంగా వర్ణించబడింది. ఇందులోని ప్రతి వీధి ఆలయం నుండి విస్తరించి ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది. *[[తేవారం]]* గ్రంథాలలో ఈ ఆలయాన్ని, ఇక్కడి దేవతను అనేక ఉపనామాలు, పేర్లతో ప్రస్తావించారు. కంపంతర్ (సంబందర్) ఈ దేవతను ‘‘ఆలవాయి ఇరైవన్’’గా వర్ణించాడు.  ప్రారంభ మధ్యయుగ సాహిత్యం, శాసనాలలో, ఈ ప్రాంతం కడంబ వృక్షాలతో నిండి ఉండటంతో దీనిని కొన్నిసార్లు ‘‘కడంబవనం’’గా కూడా పేర్కొన్నారు. ఆలయానికి సంబంధించిన వివిధ వర్ణనలు, పురాణ కథనాలు ప్రాంతీయ గ్రంథాలు, సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి. ఇవి తరచుగా ఒక యోధురాలైన దేవత చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంటాయి. అయితే, ఈ కథనాల వివరాలు పరస్పరం చాలా భిన్నంగా ఉండటంతో పాటు ఒకదానికొకటి సరిపోలని విధంగా ఉన్నాయి. అందువల్ల, పండితులు దక్షిణ భారతదేశ రాజవంశాలకు సంబంధించిన శాసనాలు, చారిత్రక నమోదు ఆధారంగా ఆలయ చరిత్రను నిర్ధారించడానికి ప్రయత్నించారు. అయితే, వీటిలో ఎక్కువ శాతం క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం తరువాతి కాలానికి చెందినవే.

పాండ్యుల పాలన సమయంలో, మీనాక్షి దేవిని మదురై నగరానికి దైవిక పాలకురాలిగా వర్ణించారు. ఆమెను శివునితో కలిసి ప్రధాన దేవతలుగా పూజించారు.  ప్రస్తుతం ఉన్న మీనాక్షి ఆలయ రాతి నిర్మాణాలలో అత్యంత ప్రాచీనమైనవి పాండ్య చక్రవర్తి సదయవర్మన్ కులశేఖరన్ I () పాలన కాలానికి చెందినవిగా భావించబడుతున్నాయి. సుందరేశ్వరరుడి సన్నిధి ప్రవేశద్వారంలోని గోపురం, మీనాక్షి సన్నిధి యొక్క కేంద్ర భాగం ఆయన పాలనలోనే నిర్మించబడ్డాయి. గ్రంథాలు, శాసనాలు ఆయన కాలంలో ప్రధాన గర్భగృహ సమీపంలో నటరాజుడి, సూర్య దేవుని సన్నిధులు, తూర్పు వైపున అయ్యనార్, దక్షిణంలో వినాయకుడు, పడమరలో కరియమాల్ పెరుమాళ్, ఉత్తరంలో కాళీ దేవి సన్నిధులు నిర్మించబడ్డాయని పేర్కొంటాయి. ఈ ఆలయం తరువాత మరవర్మన్ సుందర పాండ్యుడు I () పాలనలో మరింత విస్తరించబడింది. ఆయన కాలంలో ఆనంద నంబి వేంబత్తూరర్ గోపురాన్ని నిర్మించగా, 1231 క్రీ.శ.లో ‘‘సుందర పాండ్య’’ పేరుతో మరో పెద్ద గోపురం నిర్మించబడింది. మరవర్మన్ సుందర పాండ్యుడు II () కాలంలో పడమర వైపున చిత్ర గోపురం, సుందరేశ్వర సన్నిధి వైపు వెళ్లే స్తంభాల మార్గం, అలాగే ఆయన పేరుతోనే ఒక మండపం కూడా నిర్మించబడింది.

### విధ్వంసం, పునరుద్ధరణ, విస్తరణ (క్రీ.శ. 14వ–17వ శతాబ్దాలు)
[thumb|[మదురై నాయకులు|నాయకుల కాలంలో చేర్చబడిన స్తంభాల మండపం]]
క్రీ.శ. 1310లో మరవర్మన్ కులశేఖర పాండ్యుడు I మరణానంతరం, ఆయన కుమారులైన వీర పాండ్యుడు IV, సుందర పాండ్యుడు IV పాండ్య సామ్రాజ్యాధికారానికి వారసత్వ యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు. ఈ కాలం దక్షిణ భారతదేశంపై ఢిల్లీ సుసుల్తానులలోని  ఖల్జీ వంశంకు చెందిన మాలిక్ కాఫూర్ దండయాత్రలతో సమకాలీనంగా జరిగింది.

లభ్యమైన చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, మాలిక్ కాఫూర్ పాండ్య రాజ్యంలో అనేక పట్టణాలపై దాడి చేసి, మీనాక్షి ఆలయంతో సహా అనేక హిందూ దేవాలయాలను విధ్వంసం చేసి దోచుకున్నాడు. క్రీ.శ. 1311లో పాండ్య రాజ్యం నుండి అపారమైన బంగారం, ఆభరణాలను ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లినట్లు పేర్కొనబడింది. ఈ ఇస్లామీయ దండయాత్రల కారణంగా హిందూ దేవాలయాలకు అందుతున్న రాజఆశ్రయం అకస్మాత్తుగా ముగిసింది.  విజయం, విధ్వంసం అనంతరం, మదురైను పాలించేందుకు ఒక ముస్లిం గవర్నర్‌ను నియమించగా, తరువాత మదురై సుల్తానేట్  స్థాపించబడింది. ఈ సుల్తానేట్ ఆలయాల నుండి పన్నులు వసూలు చేయడంతో పాటు, మరింత నష్టం కలిగించినట్లు చరిత్రలో నమోదు అయింది. క్రీ.శ. 14వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది, 1378 క్రీ.శ.లో మదురైను ఆక్రమించడంలో విజయం సాధించింది. *మధుర విజయమ్* ప్రకారం, కుమార కంపణను ఆయన భార్య గంగాదేవి మదురైను విముక్తం చేసి, మీనాక్షి ఆలయాన్ని తిరిగి ప్రారంభించమని ప్రేరేపించిందని వర్ణించబడింది.

*తిరుపాణిమలై* గ్రంథం ప్రకారం, మదురైను జయించిన తరువాత కంపణ ఆలయ నిర్మాణాన్ని పునర్నిర్మించి, ఆలయం చుట్టూ రక్షణ గోడలను నిర్మించాడు. సుల్తానేట్ పాలన సమయంలో దాచివేయబడిన ఆలయ విగ్రహాలను తిరిగి తీసుకువచ్చి పునఃప్రతిష్ఠించారు.  మీనాక్షి ఆలయం దీనికి ముందే ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం కనిపించే రాతి నిర్మాణాల లోతైన భాగం ఎక్కువగా క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దం తరువాత పునర్నిర్మించబడినవి, చేర్చబడినవేనని పండితులు భావిస్తున్నారు. ఆలయ పునరుద్ధరణకు కొంత కాలం పట్టింది. ఈ ప్రక్రియలో ఆలయాన్ని మరమ్మతులు చేసి, ఇతర ప్రాంతీయ ఆలయాలతో పాటు విస్తరించారు. సుందరేశ్వర సన్నిధికి తూర్పు, పడమర వైపున ఉన్న రెండు గోపురాలు వరుసగా 1372 క్రీ.శ., 1374 క్రీ.శ.లో నిర్మించబడ్డాయి.
[thumb|దక్షిణ [గోపురం—అత్యంత ఎత్తైన గోపురం—క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దంలో చేర్చబడింది]]విజయనగర పాలకులు ఆలయ ఆచారాలలో పాల్గొన్నట్లు, ఆలయ దైనందిన నిర్వహణ ఖర్చులను భరించేందుకు దానాలు అందించినట్లు ఆలయ శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి. విజయనగర సామ్రాజ్యానికి లోబడి సేవలందించిన నాయక సేనాధిపతులు ఆలయాన్ని మరింత విస్తరించారు. క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో లక్షణ నాయకుడు మొదటి ప్రాకారానికి చుట్టూ రక్షణ గోడలను నిర్మించడంతో పాటు మహామండపాన్ని, మీనాక్షి సన్నిధిని పునరుద్ధరించాడు.

అతడు దేవతల ప్రతిమలు ప్రతీకాత్మకంగా రాత్రి విశ్రాంతి తీసుకునే *పల్లియరై* (శయనగృహం)ను కూడా నిర్మించాడు. నటరాజు సన్నిధిని క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం చివరలో అరులాళన్ సేవహదేవన్ వానతిరాయన్ నిర్మించగా, అదే సమయంలో తిరువలవైఉడైయార్ సన్నిధి కూడా పునరుద్ధరించబడింది. క్రీ.శ. 1516లో సాలువనరస నాయకుడు ‘‘ఏழుకడల్’’ (ఏడు సముద్రాలు)గా పిలువబడే పవిత్ర కుండాన్ని నిర్మించాడు. చిన్నప్ప నాయకుడు క్రీ.శ. 1526లో నాయక మండపాన్ని నిర్మించగా, చెట్టియప్ప నాయకుడు సన్నిధి గోపురం ముందు ద్వారపాలక మండపాన్ని పునర్నిర్మించి, బంగారు కమల పుష్కరిణి ఉత్తర స్తంభ వరుసను నిర్మించడంతో పాటు, మీనాక్షి సన్నిధి చుట్టూ రెండవ రక్షణ గోడను చేర్చాడు.

క్రీ.శ. 16వ, 17వ శతాబ్దాలలో మదురై నాయకులు ఆలయాన్ని మరింత విస్తరించి పునరుద్ధరించారు. విశ్వనాథ నాయకుడు () పాలనలో ఆలయ సముదాయం మరింత బలపరచబడింది, మీనాక్షి సన్నిధి పైభాగంలోని విమానాన్ని బంగారంతో ముస్తాబు చేశారు. ఆయన ప్రధానమంత్రి అరియనాథ ముదలియార్ పర్యవేక్షణలో, వెయ్యి స్తంభాల మండపం సహా అనేక గోపురాలు, శిల్పాలతో అలంకరించిన స్తంభ మండపాలు నిర్మించబడ్డాయి.

రెండవ ప్రాకారంలోని నాయక గోపురం క్రీ.శ. 1530లో నిర్మించబడగా, పలహై గోపురం తరువాత కాలంలో చేర్చబడింది. మీనాక్షి సన్నిధిలోని కడక గోపురం క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో నిర్మించబడింది. వివిధ గోపురాల గ్రానైట్ నిర్మాణాలను కుమార కృష్ణప్ప నాయకుడు () పునరుద్ధరించాడు. ఆయన పాలనలో మూర్తియమ్మన్, నంది మండపాలు కూడా చేర్చబడ్డాయి.

అత్యంత ఎత్తైన దక్షిణ గోపురం క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం చివరలో నిర్మించబడింది. ‘‘మొట్టై గోపురం’’ (అంటే ‘‘తలగోపురం’’) కృష్ణప్ప నాయకుడు () పాలనలో ప్రారంభమైనప్పటికీ, క్రీ.శ. 1878 వరకు పూర్తికాలేదు. రెండవ ప్రాకారంలోని ఈశాన్య మూలలోని మురుగన్ సన్నిధి, కంబతడి, గోలు మండపాలు కూడా ఆయన పాలనలోనే చేర్చబడ్డాయి.

వీర వసంత, ఇరుట్టు, కిళికూండు మండపాలు వరుసగా క్రీ.శ. 1611, 1613, 1623 సంవత్సరాలలో ముత్తు వీరప్ప నాయకుడు () పాలనలో పూర్తయ్యాయి. తిరుమల నాయకుడు () పాలనలో వసంత మండపం చేర్చబడింది. ఆలయ పుష్కరిణి చుట్టూ ఉన్న దారులు, మీనాక్షి నాయక మండపం రాణి మంగమ్మాళ్ () పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. రాణి మంగమ్మాళ్ మంత్రి అయిన అచాయ రాయర్ క్రీ.శ. 1635లో నగర మండపాన్ని నిర్మించాడు.

### తరువాతి చరిత్ర (క్రీ.శ. 18వ శతాబ్దం నుండి ప్రస్తుతం వరకు)
thumb|ఆలయంలోని శిల్పాలు (1895)
క్రీ.శ. 18వ శతాబ్దంలో, బ్రిటిష్ పాలకులు సామాజిక – రాజకీయ ఆమోదాన్ని పొందేందుకు ఆలయానికి విరాళాలు అందించి, ఆలయ ఉత్సవాలలో పాల్గొన్నారు. రాబర్ట్ క్లైవ్ శ్రీరంగపట్నం నుండి బ్రిటిష్‌లు దోచుకున్న ఆభరణాలను ఈ ఆలయానికి దానం చేశాడు. అయితే, 1820 నాటికి వారు ఆలయ పోషకులుగా తమ పాత్రను విరమించుకుని, కేవలం ఆలయ ఉత్సవాలలో మాత్రమే పాల్గొనడం ప్రారంభించారు.

క్రైస్తవ మిషనరీలు ఆలయ శిల్పకళను అపహాస్యం చేస్తూ, ఆలయ ఆచారాలను విమర్శించారు. అయినప్పటికీ, ప్రజలు ఆలయానికి తమ మద్దతు కొనసాగించడంతో మిషనరీల ప్రయత్నాలు ఎక్కువగా విఫలమయ్యాయి. క్రీ.శ. 18వ, 19వ శతాబ్దాల్లో కొన్ని నిర్మాణాత్మక మార్పులు, అభివృద్ధులు చేపట్టబడ్డాయి. 1795లో మరుదు బ్రదర్స్ సేవైకరర్ మండపాన్ని నిర్మించారు. ఈ కాలంలో ‘‘మొట్టై గోపురం’’ పూర్తయ్యింది, నడుక్కట్టు గోపురం చేర్చబడింది. ఇదభక్కురి గోపురం కూడా ఈ సమయంలో పునరుద్ధరించబడింది.

క్రీ.శ. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు దళితులు ఆలయంలో ప్రవేశించేందుకు అనుమతించబడలేదు. 1939 జూలై 8న, ఎ. వైద్యనాథ అయ్యర్, కక్కన్ నాయకత్వంలో దళితుల ఒక బృందం ఆలయంలోకి ప్రవేశించింది. ఈ సంఘటన అదే సంవత్సరంలో మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ ద్వారా అమలులోకి వచ్చిన చట్టానికి ముందస్తు కారణంగా నిలిచి, అణగారిన వర్గాలపై ఉన్న వివక్షను తొలగించింది.

బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో నిర్లక్ష్యం కారణంగా ఆలయ పరిస్థితి దిగజారింది. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం, ప్రజల నుండి సేకరించిన విరాళాలతో ఆలయం పునరుద్ధరించబడింది. ప్రస్తుతం ఈ ఆలయాన్ని తమిళనాడు ప్రభుత్వంకు చెందిన హిందూ మత, ధర్మాదాయ శాఖ నిర్వహించి, పరిపాలిస్తోంది. ఆలయంలో 1974, 1995, 2009 సంవత్సరాలలో పునరుద్ధరణ, కుంభాభిషేకం నిర్వహించబడింది.

## రూపకల్పన, శిల్పకళ
thumb|ఆలయం, దాని పరిసర వీధుల పటం
మీనాక్షి ఆలయం మదురై నగర హృదయంలో, వైగై నది దక్షిణ తీరంలో ఉంది. నాయక పాలకులు ఆలయం, నగర రూపకల్పనలో హిందూ శిల్పశాస్త్ర గ్రంథాలైన *శిల్ప శాస్త్రాలు*ను అనుసరించారు. ఆలయ సముదాయం నుండి విస్తరించే రహదారులు, ఆలయం చుట్టూ వలయాకార నమూనాలో ఏర్పడినట్లు కనిపిస్తాయి.

వీధులు, కూడళ్లు తమిళ క్యాలెండర్ లోని నెలల పేర్లతో నామకరణం చేయబడ్డాయి. సంబంధిత నెలలకు అనుగుణమైన ప్రదేశాల నుండి ఆలయ ఊరేగింపులు ప్రారంభమయ్యే సంప్రదాయం నుండి ఈ పేర్లు ఉద్భవించాయి. ఆలయం, నగరం ఉదయపు సూర్యుని దర్శించేందుకు తూర్పు ముఖంగా రూపకల్పన చేయబడ్డాయి. తమిళ గ్రంథాల ప్రకారం, ఆలయం నగరానికి కేంద్రబిందువుగా ఉండి, వీధులు కమలం, దాని రేకుల్లా విస్తరించినట్లు వర్ణించబడ్డాయి.

మధ్యయుగ కాలంలో, నగరం ఆలయం చుట్టూ అభివృద్ధి చెందింది. మానవ నివాసాలు వర్ణ వ్యవస్థ ప్రకారం నిర్మించబడ్డాయి. రాజ కుటుంబం, క్షత్రియులు, వైశ్యులు ఆలయానికి ఆగ్నేయ దిశలో నివసించగా, బ్రాహ్మణులు ఆలయానికి సమీపంలో ప్రత్యేక ప్రాంతాల్లో నివసించారు; ఇతర వర్గాలు నగరంలోని ఇతర ప్రాంతాలు, అంచుల్లో నివసించేవారు. రాజు ఆలయం నుండి ఊరేగింపులను ప్రారంభించి తన రాజాధికారాన్ని దైవ అధికారంతో అనుసంధానం చేయడం ద్వారా సామాజిక వ్యవస్థను నిలబెట్టాడు.
ఎడమ|thumb|ఆలయ ప్రణాళిక (1911)
ప్రధాన సన్నిధులు ఆలయ సముదాయం కేంద్రంలో ఉన్నాయి. ఇవి వలయాకారంగా ఏర్పడిన అనేక ప్రాకారాలలోని వివిధ స్మారక కట్టడాలచే చుట్టుముట్టబడ్డాయి. ఈ ప్రాకారాలు ఎత్తైన రాతి గోడలతో బలపరచబడ్డాయి. బయటి గోడలపై నాలుగు వైపులా ఒక్కో దిశలో ఒకటి చొప్పున నాలుగు ఎత్తైన గోపురాలు ఉండి, నాలుగు దిశల నుండి ఆలయంలో ప్రవేశించే వీలును కల్పిస్తాయి.

ఆలయ దారులు, వీధులు పండుగల సమయంలో జరిగే విస్తృత ఊరేగింపులకు ఉపయోగపడతాయి. ఈ ఊరేగింపుల్లో వినియోగించే ఆలయ రథాలు కేంద్రానికి దూరమయ్యే కొద్దీ మరింత భారీగా మారుతాయి. ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టిన వీధుల వెంట దుకాణాలు, సంప్రదాయ మార్కెట్లు ఏర్పడి ఉన్నాయి.

ఆలయ సముదాయం విస్తీర్ణం సుమారు 14 ఎకరాలు.  ప్రధాన ప్రాంగణం ప్రతి వైపు సుమారు 240 మీటర్లు (800 అడుగులు)  పొడవు కలిగి ఉండగా, ఒక వైపు సుమారు 15 మీటర్లు (50 అడుగులు)  ఎక్కువగా ఉంటుంది. అనేక సన్నిధులలో ముఖ్యమైనవి, అతిపెద్దవి మీనాక్షి (B), సుందరేశ్వరుడు (A) సన్నిధులు; ఇవి అంతర్గత ప్రాంగణంలో పరస్పరం సమాంతరంగా ఉన్నాయి.

మీనాక్షి సన్నిధి ముందు పొట్రమరై కులం (బంగారు కమల పుష్కరిణి) (L) ఉంది. ఉత్తర – తూర్పు భాగంలో అనేక శిల్పాలతో కూడిన అయ్యిరం కాల్ మండపం (వెయ్యి స్తంభాల మండపం) (Q) ఉంది. ఈ సముదాయంలో ఇతర అనేక మండపాలు, హిందూ దేవతల సన్నిధులు, సంగమ కాలానికి చెందిన పండితుల శిల్పాలు, మతపాఠశాలలు, పరిపాలనా కార్యాలయాలు, ఏనుగుల గదులు, పరికరాల గదులు, ఉద్యానవనాలు కూడా ఉన్నాయి.

చరిత్రకారిణి హాలీ రేనోల్డ్స్ ప్రకారం, ఆలయ ప్రణాళిక, నగర నిర్మాణాన్ని సమీపంగా పరిశీలిస్తే, ఇది సమమితి, కేంద్రబిందువుల సూత్రాలపై రూపొందించబడిన ఒక మండల (బ్రహ్మాండ ఆకృతి)గా కనిపిస్తుంది. 14వ శతాబ్దంలో జరిగిన విధ్వంసం తరువాత సుమారు 60 సంవత్సరాల పాటు మూసివేయబడిన కాలాన్ని మినహాయిస్తే, ప్రారంభ మధ్యయుగాల నుండి ఆలయ సముదాయం నిరంతర వినియోగంలో ఉంది.

క్రీ.శ. 19వ శతాబ్ద ప్రారంభం వరకు, ఆలయ సముదాయం చుట్టూ పాత నగరానికి చెందిన రక్షణ గోడలు ఉండేవి. వీటిని తరువాత బ్రిటిష్ పాలకులు కూల్చివేశారు. ఆలయానికి సంబంధించిన సంప్రదాయ చరిత్రను *తిరువిళయాడల్* (శివుని పవిత్ర లీలలు)గా పిలుస్తారు. ఈ 64 లీలలలోని ఘట్టాలు ఆలయ గోడల చుట్టూ గోడచిత్రాలుగా చిత్రించబడ్డాయి. ఇవి మదురై, ఆలయ విధ్వంసం, అలాగే అవశేషాల నుండి వాటి పునరుత్థానాన్ని కూడా చిత్రిస్తాయి.

### గోపురాలు
[alt=మీనాక్షి ఆలయంలో 14 రంగురంగుల గోపురాలు ఉన్నాయి.|thumb|ఆలయంలో మొత్తం 14 [గోపురం|గోపురాలు (కట్టడాలు) ఉన్నాయి. చిత్రంలో కనిపిస్తున్న అత్యంత ఎత్తైనది పడమర గోపురం.]]
ఆలయంలోని ప్రధాన సన్నిధులను మూడు ప్రాకార గోడలు చుట్టుముట్టాయి. ఈ ప్రతి గోడకూ నాలుగు ప్రధాన ద్వారాలు ఉండి, అవి నాలుగు దిక్కులలో ఒక్కో దిశలో ఉన్నాయి. ఆలయంలో మొత్తం 14 గోపురాలు (అలంకార ద్వార కట్టడాలు) ఉన్నాయి. ఇవి వివిధ ద్వారాల వద్ద నిర్మించబడ్డాయి. బయటి ప్రాకారాలపై ఉన్న గోపురాలు లోపలి ప్రాకార గోపురాల కంటే పెద్దవిగా ఉంటాయి.

ఈ 14 గోపురాలలో 4 తొమ్మిది అంతస్తులవి, 1 ఏడు అంతస్తులది, 5 ఐదు అంతస్తులవి, 2 మూడు అంతస్తులవి ఉండగా, గర్భగృహాలపై బంగారు పూతతో అలంకరించబడిన రెండు విమాన గోపురాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో ఐదు గోపురాలు సుందరేశ్వర సన్నిధికి దారి తీసే ద్వారాలపై ఉండగా, మూడు గోపురాలు మీనాక్షి సన్నిధికి దారి తీసే ద్వారాలపై ఉన్నాయి.

బయటి గోపురాలు ఆలయ ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారాల వద్ద ఉండగా, లోపలి గోపురాలు వివిధ సన్నిధులకు వెళ్లే ప్రవేశ ద్వారాల వద్ద ఉన్నాయి. ఈ గోపురాలు హిందూ దేవతలు, సంతులు, హిందూ పురాణాల పాత్రలతో కూడిన స్తుక్కో శిల్పాలతో పూర్తిగా కప్పబడి ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తులోని పలకలు సాధారణంగా ఒక ప్రాంతీయ లేదా హిందూ పురాణ కథనాన్ని చూపిస్తాయి. బయటి గోడలపై ఉన్న నాలుగు ప్రధాన గోపురాలలో దాదాపు 4,000 పురాణ కథనాలు చిత్రించబడ్డాయని భావిస్తారు.
thumb|232x232px|పడమర గోపురం నుండి కనిపించే వివిధ గోపురాలు
ఎడమ|thumb|గోపురాలలోని గోడచిత్రాలు, శిల్పాలు
అత్యంత ఎత్తైన గోపురం దక్షిణ గోపురం. ఇది క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం చివర్లో నిర్మించబడింది, దీని ఎత్తు సుమారు . ఈ గోపురం విస్తృతమైన కళా నైపుణ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇందులో 1,500కు పైగా పురాణ పాత్రలు ఉన్న శిల్ప పలకలు ఉండి, *[[పురాణాలు]]* వంటి హిందూ గ్రంథాల కథలను వివరిస్తాయి. అత్యంత పురాతనమైన గోపురం తూర్పు గోపురం. ఇది సుందరేశ్వర సన్నిధి ప్రవేశద్వారంలో ఉన్న మూడు అంతస్తుల గోపురంలోని కొన్ని భాగాలతో కలిసి క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించబడింది. మీనాక్షి సన్నిధి సమీపంలోని వెంబత్తూరర్ గోపురం, సుందర పాండ్యన్ గోపురం కూడా ఇదే కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి.

క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దం చివరలో చేర్చబడిన చిత్ర గోపురం హిందూ సంస్కృతికి చెందిన వివిధ గోడచిత్రాలు, శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. ఈ గోపురాలలో చాలా భాగం క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దంలో విధ్వంసానికి గురై, తరువాత కాలంలో పునర్నిర్మించబడ్డాయి. సుందరేశ్వర సన్నిధి ఇరువైపులా ఉన్న ఐదు అంతస్తుల గోపురాలు క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దం చివరలో చేర్చబడ్డాయి. క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించబడిన నాయక గోపురం, పలహై గోపురం శైలీ, నిర్మాణ పరంగా ఒకే విధంగా ఉండి, ఒకే కళాకారుల బృందం నిర్మించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. మీనాక్షి సన్నిధి పడమర వైపున ఉన్న ఐదు అంతస్తుల కడక గోపురం క్రీ.శ. 1960ల ప్రారంభంలో పునరుద్ధరించబడింది.

‘‘మొట్టై గోపురం’’ (ఉత్తర రాయ గోపురం అని కూడా పిలుస్తారు) క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దంలో ప్రారంభించబడింది. అయితే దాదాపు మూడు శతాబ్దాల పాటు దీనికి పైకప్పు లేకుండా ఉండి, క్రీ.శ. 19వ శతాబ్దంలో మాత్రమే పూర్తయ్యింది. ఇతర ప్రధాన గోపురాలతో పోలిస్తే దీనిపై శిల్పాలు తక్కువగా ఉండటంతో ఇది ‘‘నిర్భూషిత’’ (బాల్డ్) రూపాన్ని కలిగి ఉండి, అందుకే ఈ స్థానిక పేరు వచ్చింది. నడుక్కట్టు లేదా ఇదైకట్టు గోపురం (తమిళంలో ‘‘ఇడై’’ లేదా ‘‘నడు’’ అంటే మధ్య) రెండు ప్రధాన సన్నిధుల మధ్య ఉన్న కారణంగా ఆ పేరు పొందింది. ఇది ముక్కురుణి వినాయకర్ సన్నిధి సమీపంలో ఉంది. ఇదభక్కురి గోపురం ఆలయ ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఐదు అంతస్తుల గోపురం.

### సన్నిధులు
[thumb|[మీనాక్షి సన్నిధి గర్భగృహంపై ఉన్న బంగారు పూతతో అలంకరించిన విమానం]]
మీనాక్షి, సుందరేశ్వరుల ప్రత్యేక సన్నిధులు అంతర్గత ప్రాకారంలో ఉన్నాయి, తూర్పు ముఖంగా తెరిచి ఉంటాయి. మీనాక్షి సన్నిధి మరింత కేంద్ర భాగంలో ఉండి, సుందరేశ్వర సన్నిధికి దక్షిణంగా లేదా కుడి వైపున ఉంటుంది. ఈ కేంద్ర స్థానం, కుడి వైపు స్థానం, ఈ ఆలయంలో దేవి మీనాక్షియే *ప్రధాన మూర్తి* (*ప్రధాన మూర్తి*) అని సూచిస్తాయి.

కేంద్ర గర్భగృహంలో (గర్భగృహం) మీనాక్షి దేవి యొక్క ఆకుపచ్చ రాయి విగ్రహం ఉంది. ఆమె త్రిభంగ భంగిమలో — స్వల్పంగా వంగిన కాళ్లతో — నిలబడి ఉన్నట్లు చెక్కబడింది. ఆమె కుడి చేయి పైకెత్తి ఉండి, అందులో కమలం పట్టుకుని ఉంటుంది; ఆ కమలంపై ఒక ఆకుపచ్చ చిలుక కూర్చుని ఉంటుంది. ఆమె ఎడమ చేయి పక్కకు వేలాడుతూ ఉంటుంది. ఈ విగ్రహ లక్షణాలలో ప్రత్యేకంగా కనిపించేది చిలుక. సాధారణంగా చిలుకను వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఆండాళ్ తో అనుసంధానిస్తారు. ఆలయ సముదాయంలో మీనాక్షి దేవి యొక్క లోహ ప్రతిమ కూడా ఉంది. దీనిని పండుగల సమయంలో జరిగే ఊరేగింపుల కోసం ఉపయోగిస్తారు. సుందరేశ్వరుడు సన్నిధి మీనాక్షి సన్నిధికి ఉత్తరంగా ఉంది. ఇది ఆలయ సముదాయంలో అతిపెద్ద సన్నిధి, దీని ప్రవేశద్వారం తూర్పు గోపురానికి సరిగా సరిపోలేలా ఉంది. ఈ సన్నిధిలో ఒక లింగం ఉంది. అది చదరపు గర్భగృహంలో, రాతితో నిర్మించిన నాగరాజు ఆకారపు కప్పు క్రింద ఉంటుంది. సన్నిధి ఈశాన్య మూలలో ఆయన భార్య మీనాక్షి దేవి యొక్క రాతి విగ్రహం ఉంది. పండుగల ఊరేగింపుల సమయంలో సుందరేశ్వరుడు సోమాస్కంద రూపంలో ప్రదర్శించబడతాడు. ‘‘చొక్కర్’’ (శివుడు)కు చెందినవిగా భావించే లోహ పాదముద్రల జంటను సుందరేశ్వర సన్నిధిలో రోజంతా ఉంచుతారు. ప్రతిరోజూ సాయంత్రం అవి పల్లకీలో మీనాక్షి సన్నిధికి తీసుకెళ్లబడతాయి. దీని ద్వారా ఈ దైవ దంపతులు ప్రతీకాత్మకంగా రాత్రి కలిసి గడుపుతారని విశ్వసిస్తారు. ఉదయం ఆలయ సేవకులు దైవ దంపతులను లేపే పూజ నిర్వహించి, ఆ ప్రతీకాత్మక చొక్కర్ ప్రతిమను తిరిగి సుందరేశ్వర సన్నిధికి తీసుకెళ్తారు. సుందరేశ్వర సన్నిధి వెలుపల, ఒకే రాయితో చెక్కబడిన వినాయకుడు యొక్క భారీ విగ్రహం ఉంది. ఈ దేవతను ‘‘ముక్కురుణి వినాయకర్’’గా పిలుస్తారు. మూడు *కురిణి*ల (ఒక కొలమానం) అన్నాన్ని ఒక గుండ్రని ముద్దగా చేసి ఈ దేవతకు నైవేద్యంగా సమర్పించడంవల్ల ఈ పేరు వచ్చింది. ఈ ఆలయంలో బయటి ప్రాకారాలలో మురుగన్, పెరుమాళ్ (విష్ణువు), కాళీ దేవి, ఇతర హిందూ దేవతలకు అంకితమైన అనేక ఇతర సన్నిధులు కూడా ఉన్నాయి.

### ఆలయ పుష్కరిణి
thumb|పొట్రమరై కുളം (బంగారు కమల పుష్కరిణి)
ఆ పవిత్రమైన ఆలయ పుష్కరిణిని పోర్తమరై కులం ("బంగారు తామర కొలను") అని పిలుస్తారు. దీనిని అధి తీర్థం, శివగంగ, ఉత్తమ తీర్థం వంటి ఇతర పేర్లతో కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఈ పుష్కరిణి పరిమాణం సుమారు  పొడవు,  వెడల్పుగా ఉంటుంది. పుష్కరిణి మధ్యభాగంలో బంగారు పూతతో అలంకరించిన కమలపు ఆకృతి ఉంటుంది.

ఈ కుండాన్ని చుట్టుముట్టిన గోడలపై క్రీ.శ. 17వ, 18వ శతాబ్దాలలో గోడచిత్రాలు (ఫ్రెస్కోలు) చిత్రించబడ్డాయి. వీటిలో ప్రస్తుతం కేవలం కొంత భాగమే పుష్కరిణి పడమర వైపున మిగిలి ఉంది. ఎరుపు నేపథ్యంపై సున్నితమైన నల్ల గీతలతో, విస్తృతమైన తెలుపు, ఆకుపచ్చ, ఓకర్ రంగులతో రూపొందించిన ఈ చిత్రణలో, పుష్పాలతో నిండిన వృక్ష నేపథ్యంతో కూడిన శిల్ప నిర్మాణపు ఫ్రేములో కూర్చున్న మీనాక్షి–సుందరేశ్వరుల వివాహ ఘట్టం చిత్రించబడింది.

### మండపాలు
ఆలయ ప్రాంగణంలో అనేక మండపాలు (స్తంభాలతో కూడిన హాళ్లు) ఉన్నాయి. ఇవి శతాబ్దాల కాలంలో రాజులు, ఇతర దాతలచే నిర్మించబడ్డాయి. ఈ మండపాలు వివిధ శిల్పాలను ఉంచేందుకు, అలాగే యాత్రికులు విశ్రాంతి తీసుకునేందుకు ఉపయోగించే చౌల్త్రీలుగా కూడా ఉపయోగించబడుతున్నాయి.
thumb|అయిరం కాళ్ మండపం (వెయ్యి స్తంభాల మండపం) – 985 చెక్కిన స్తంభాలతో నిర్మితం
**అయిరం కాళ్ మండపం** (వెయ్యి స్తంభాల మండపం)లో మొత్తం 985 చెక్కిన స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఇది ధ్వజస్తంభానికి ఉత్తరంగా ఉంది. ఈ మండప ప్రవేశద్వారంలో, ఈ మండప నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించిన ఆర్యనాథ ముదలియార్ గుర్రంపై కూర్చున్న విగ్రహం దర్శనమిస్తుంది. ఈ మండపంలోని స్తంభాలపై హిందూ పురాణాల పాత్రలకు సంబంధించిన వివిధ శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ఇందులో రెండు వరుసల స్తంభాలు యాళి శిల్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఈ మండపంలో ఆలయానికి సంబంధించిన వివిధ విగ్రహాలు, ఫోటోలు, చిత్రాలు, ఇతర ప్రదర్శనలతో కూడిన ఒక కళా మ్యూజియం ఉంది. ఈ మండపానికి పడమర వైపున సంగీత స్తంభాలు ఉన్నాయి; వీటిని ఏదైనా వస్తువుతో తాకినప్పుడు సంగీత స్వరాలు ఉత్పత్తి అవుతాయి.

వంద స్తంభాలున్న **నాయక మండపం** రెండో ప్రాకారంలోని ఈశాన్య భాగంలో ఉంది. ఇందులో నటరాజు విగ్రహం ఉంటుంది. ఈ నటరాజు విగ్రహంలో సాధారణంగా కనిపించే ఎడమ కాలు కాకుండా, కుడి కాలు ఎత్తిన నృత్య ముద్రలో దర్శనమిస్తుంది.

ఆరు స్తంభాలున్న **ఉంజల్ మండపం** (ఊయల మండపం) బంగారు కమల కుండం పడమర ఒడ్డున ఉంది. దీనికి మూడు అంతస్తుల గోపురం ఉండి, రెండు వైపులా ద్వారపాలకులు నిలబడి ఉంటారు. కమల చిహ్నాలతో అలంకరించిన దీర్ఘచతురస్రాకార స్తంభాలపై నిలబడి ఉన్న ఈ మండపంలో దివ్య దంపతులైన మీనాక్షి–సుందరేశ్వరుల గ్రానైట్ శిల్పాలు ఉన్నాయి. అలాగే, 1985లో రూపొందించిన సంపూర్ణ ఆలయ ప్రాంగణ నమూనా కూడా ఇక్కడ ఉంచబడింది. ప్రతి శుక్రవారం సాయంత్రం మీనాక్షి, సుందరేశ్వరుల విగ్రహాలను ఈ మండపంలో ఊయలపై ఉంచుతారు.

**కంబతడి మండపం** (H) లో శివుని ఎనిమిది రూపాలకు సంబంధించిన అద్భుతమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి. అవి – అర్ధనారీశ్వరుడు, రుద్రుడు, భిక్షాటనుడు, దక్షిణామూర్తి, లింగోద్భవుడు, ఏకపాదుడు, ఋషభుడు, సోమస్కందుడు, చంద్రశేఖరుడు, నటరాజు, సోమసుందరుడు. ఈ మండపంలో కూర్చున్న నంది విగ్రహం, అలాగే మీనాక్షి తిరుకళ్యాణం (పవిత్ర వివాహం) శిల్పం ఉన్నాయి. అదనంగా శివుడు – కాళీ మధ్య నృత్య పోటీ శిల్పం, బంగారు ధ్వజస్తంభం, దుర్గాదేవిని సిద్ధిదాత్రి రూపంలో చూపించే శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి.
ఎడమ|thumb|మీనాక్షి ఆలయం తూర్పు ద్వారం వెలుపల ఉన్న పుదు మండపం
**అష్ట శక్తి మండపం** (O) తూర్పు గోపురం సమీపంలో, ప్రధాన ప్రవేశద్వారం, మీనాక్షి ఆలయానికి వెళ్లే గోపురం మధ్యలో ఉంది. ఇందులో దేవీ శక్తి యొక్క ఎనిమిది రూపాలు చెక్కబడ్డాయి: కౌమారి, రౌద్రి, వైష్ణవి, మహాలక్ష్మి, యజ్ఞరూపిణి, శ్యామళ, మహేశ్వరి, మనోన్మణి. ఇతర శిల్పాలు, చిత్రాలు *తిరువిళయాడల్ పురాణం*లోని శివుని లీలలు, అలాగే *మహాభారతం* పాత్రలను చిత్రిస్తాయి. ఈ మండపంలో నలుగురు శైవ పండితుల శిల్పాలు, 1923లో ఏర్పాటు చేసిన మహాత్మా గాంధీ విగ్రహం కూడా ఉంది.

**కిలికూడు మండపం** (E)ను **సంగిలి మండపం** అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది మీనాక్షి ఆలయానికి సమీపంలో ఉంది. కిలికూడు అనగా తమిళంలో “చిలుకల గూడు” అని అర్థం; గతంలో ఇక్కడ చిలుకలను ఉంచేవారు. ప్రస్తుతం ఈ మండపంలో కొలాట్టం నృత్యాలు నిర్వహిస్తారు. పైకప్పు నుండి వేలాడే తాడులు లేదా గొలుసులు (సంగిలి) కారణంగా దీనికి సంగిలి మండపం అనే పేరు వచ్చింది. ఈ మండపంలో *మహాభారతం* పాత్రల శిల్పాలు, అలాగే ఒక స్తంభంపై నోటిలో స్వేచ్ఛగా తిరిగే రాతి బంతి ఉన్న యాళి శిల్పం కూడా ఉంది.

**వసంత మండపం** (లేదా పుదు మండపం) తూర్పు గోపురం ఎదుట, ప్రాకార గోడల వెలుపల ఉంది. ఇందులో 124 స్తంభాలు ఉండి, మీనాక్షి తిరుకళ్యాణం, కాళీ, నటరాజు, సూర్యుడు, చంద్రుడు వంటి దేవతల శిల్పాలు, ఇతర ఘట్టాలు చెక్కబడ్డాయి. ప్రస్తుతం ఈ మండపాన్ని వ్యాపారులు ఆక్రమించుకోవడం వల్ల శిల్పాల దర్శనం కొంత మేరకు ఆవరణకు లోనవుతోంది.

**గోలు మండపం** మీనాక్షి ఆలయ రెండో ప్రాకారంలోని పడమర వైపున ఉంది. ప్రతి సంవత్సరం నవరాత్రి పండుగ సమయంలో, తొమ్మిది రోజుల్లో తొమ్మిది విభిన్న రూపాల్లో దేవి మీనాక్షిని అలంకరించేందుకు ఈ మండపాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
thumb|ఆలయంలోని చిన్న మండపాలు యాత్రికుల విశ్రాంతి స్థలాలుగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి
**వీర వసంత మండపం** (R) వెయ్యి స్తంభాల మండపానికి దక్షిణంగా ఉంది. ఇందులో సుందరేశ్వర ఆలయాన్ని ఎదుర్కొని నిలిచిన పెద్ద నంది విగ్రహం ఉంది. దీనికి దక్షిణంగా **కళ్యాణ మండపం** ఉంది; ఇక్కడ ప్రతి సంవత్సరం చిత్తిరై నెలలో మీనాక్షి–సుందరేశ్వరుల వివాహం నిర్వహించబడుతుంది. **ఊర్చవ నాయనార్ మండపం** మహా మండపం ముందు ఉన్న చిన్న ఆరు స్తంభాల మండపం. **ద్వారపాల మండపం** బంగారు కమల కుండం ఉత్తర వరుసలో, ప్రధాన ఆలయాలకు వెళ్లే గోపురం ముందు ఉంది. **ఇరుట్టు మండపం** పొడవైన, వెడల్పైన హాల్ కాగా, ఇందులోని స్తంభాలపై భిక్షాటన కథను వివరించే అద్భుతమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి. **మంగయర్కరాసి మండపం** కళ్యాణ మండపానికి ఎదురుగా ఉండి, రాణి మంగయర్కరాసి పేరు మీద నిర్మించబడింది. దీనికి దక్షిణంగా **సర్వైకరార్ మండపం** ఉంది. **నగర మండపం** (డప్పులు మ్రోగించే మండపం) సుందరేశ్వర ఆలయానికి ఎదురుగా ఉంది. ఇతర మండపాల్లో వన్నియాడి నటరాజర్ మండపం, అన్నక్కుళి మండపం, మూర్తియమ్మన్ మండపం, నంది మండపం ఉన్నాయి.

ఈ మండపాలలో శివుని ఐదు సభలు (పంచ సభలు) కూడా ఉన్నాయి. కనక సభ, రత్న సభ మొదటి ప్రాకారంలో, రాజత సభ వెల్లియంబలం వద్ద, దేవ సభ వంద స్తంభాల మండపంలో, చిత్త్ర సభ వెయ్యి స్తంభాల మండపంలో ఉన్నాయి.

## ఆరాధన, ఆచారాలు
[thumb|పండుగ సమయంలో నిర్వహించే [Rath yatra|రథ యాత్ర]]
ఆలయంలో నిత్యం, పండుగల సమయంలో అర్చకులు వివిధ పూజలు నిర్వహిస్తారు. ఆలయ సేవకులు, స్వచ్ఛంద సేవకులు కూడా ప్రతిరోజూ జరిగే ఆచారాలలో పాల్గొంటారు. వీటిలో సుందరేశ్వరుని విగ్రహాన్ని ఆలయ గర్భగృహాల మధ్య తరలించడం వంటి ఆచారాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయంలో ప్రతిరోజూ ఆరు పూజలు నిర్వహించబడతాయి. ప్రతి పూజలో నాలుగు ముఖ్యమైన కర్మలు ఉంటాయి. అవి — *అభిషేకం* (పవిత్ర స్నానం), *అలంకారం* (అలంకరణ), *నైవేద్యం* (ఆహార సమర్పణ), *దీప ఆరాధన* (దీపాల ఆరాధన). ఈ పూజలు మీనాక్షి, సుందరేశ్వరులిద్దరికీ నిర్వహించబడతాయి.

ఈ పూజలు, పండుగల సమయంలో నాదస్వరం (వాయిద్య పరికరం), తవిల్ (తాళ వాయిద్యం) వంటి సంగీత వాయిద్యాలు మ్రోగుతాయి. వీటితో పాటు వేదాలు పఠించబడతాయి. భక్తులు ఆలయంలో ప్రవేశించడానికి ముందు ఆలయాన్ని కుడివైపు తిరుగుతూ (ప్రదక్షిణగా) ప్రాకారంలో చుట్టి వస్తారు. దర్శనార్థం భక్తులు ముందుగా మీనాక్షి ఆలయాన్ని, అనంతరం సుందరేశ్వర ఆలయాన్ని దర్శించడం పరిపాటి. ఎందుకంటే ఈ ఆలయ సముదాయంలో మీనాక్షినే ప్రధాన దేవతగా భావిస్తారు. పండుగల సమయంలో ఆలయ రథం (రథం) ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టే వీధుల్లో ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్లబడుతుంది. ఇందుకు ప్రత్యేకంగా ఉంచబడిన లోహ విగ్రహాలను రథంపై ప్రతిష్ఠిస్తారు. రథాన్ని రంగురంగుల వస్త్రాలు, పూలతో అలంకరిస్తారు. స్వచ్ఛంద సేవకులు రథాన్ని లాగుతూ, ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టే వలయాకార రహదారులపై ఊరేగిస్తారు. ఫుల్లర్ ప్రకారం, ఈ ఊరేగింపులు మీనాక్షి ఒక రాజ్యాధికారిణిగా ఉన్న స్థితిని, ప్రజల మధ్య ఆమె ఉనికిని ప్రతీకాత్మకంగా సూచిస్తాయి. ఈ ఊరేగింపులు సంప్రదాయ మాతృవంశీయ సామాజిక విలువలను, అలాగే 14వ శతాబ్దం తరువాత విస్తృతంగా ప్రాచుర్యం పొందిన యోధ దేవత ఆరాధన సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

### పండుగలు
[thumb|[Navaratri|నవరాత్రి పండుగ సందర్భంగా వెలుగులతో అలంకరించబడిన మీనాక్షి ఆలయం]]
మీనాక్షి ఆలయంలో తమిళ క్యాలెండర్ లోని ప్రతి నెలలో ఒక ముఖ్యమైన పండుగ జరుపుకుంటారు. మీనాక్షి, సుందరేశ్వరుల వివాహాన్ని స్మరించుకుంటూ నిర్వహించే *మీనాక్షి తిరుకల్యాణం* అత్యధికంగా భక్తులు హాజరయ్యే పండుగగా నిలుస్తుంది. ఈ పండుగ మొత్తం 15 రోజుల పాటు జరుగుతుంది, చిత్తిరై మాసంలో జరుపుకునే చిత్తిరై తిరువిళాలో భాగంగా నిర్వహించబడుతుంది.

ఈ ఉత్సవాల్లో *తేరు తిరువిళా* (ఆలయ రథోత్సవం), *తెప్ప తిరువిళా* (తేలియాడే ఉత్సవం) వంటి అనేక కార్యక్రమాలు ఉంటాయి. దైవ దంపతుల వివాహాన్ని దక్షిణ భారతీయ హిందూ వివాహ సంప్రదాయానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. ఇందులో మాతృవంశీయ సంప్రదాయానికి ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. ఈ విధానాన్ని ‘‘మదురై వివాహం’’ అని పిలుస్తారు. ఇది తండ్రి వంశానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే ‘‘చిదంబరం వివాహం’’కి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఈ పేరు చిదంబరంలోని నటరాజ ఆలయంలో జరిగే వివాహ  ఆధారంగా వచ్చింది.

ఈ ఉత్సవంలో ప్రధానంగా వివాహ కర్మ, అలాగే ఊరేగింపులు ఉంటాయి. ఈ సందర్భంలో ఆళగర్ (విష్ణువు) తన సోదరి అయిన రాజకుమార్తె మీనాక్షిని శివునికి వివాహం చేస్తాడు. అనంతరం మీనాక్షి, సుందరేశ్వరుల విగ్రహాలను ఆలయ రథంపై ఉంచి, భక్తులే స్వయంగా రథాన్ని లాగుతూ ఊరేగింపు నిర్వహిస్తారు.

తమిళనాడులోని చాలా శక్తి ఆలయాల్లో ఆడి (జూలై–ఆగస్టు), తై (జనవరి–ఫిబ్రవరి) మాసాల్లో వచ్చే శుక్రవారాలు అత్యంత శుభదినాలుగా భావించబడతాయి. ఆవణి మాసంలో జరుపుకునే *ఆవణి మూల ఉత్సవం* సుందరేశ్వరునికి అంకితమైన పది రోజుల పండుగ. ఇందులో ఆయన చేసిన వివిధ *తిరువిళయాడళ్* (దివ్య లీలలు) స్మరించబడతాయి.

పురట్టసై  మాసంలో నవరాత్రి పండుగ జరుపుకుంటారు. ఈ సమయంలో ఆలయ సముదాయం రాత్రి వేళల్లో రంగురంగుల విద్యుత్ దీపాలతో అద్భుతంగా అలంకరించబడుతుంది. గోళు మండపంలో గోళు ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇందులో హిందూ పురాణాల కథా దృశ్యాలు ప్రదర్శించబడతాయి. ఇవి ముఖ్యంగా పిల్లలకు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉండి, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలను ఆకర్షిస్తాయి.

ఇతర పండుగలలో వికాశి  మాసంలో జరిగే వసంత ఉత్సవం, ఆనిలో ఊంజల్ ఉత్సవం, ఆడిలో ములై–కొట్టు ఉత్సవం, ఐపసి, కార్తగై లలో  కొలాటం ఉత్సవం, మార్గజై  మాసంలో తిరువాతిర (ఆరుద్ర దర్శనం), తై మాసంలో తై ఉత్సవం, మాసిలో మాసి ఉత్సవం, పంగునై లో  వసంత ఉత్సవం ముఖ్యమైనవిగా ఉన్నాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి

* పంచసభా క్షేత్రాలు
## గమనికలు

## మూలాలు

### గ్రంథసూచి

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## బాహ్య లింకులు

* "మదురై మీనాక్షి ఆలయ దర్శన సమయాలు"  – 1Temples.com
* "మదురై మీనాక్షి ఆలయం 360° వీక్షణ" – Dinamalar.com
* 

వర్గం:పాడల్ పేట్ర క్షేత్రాలు
వర్గం:మధురైలోని పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:పాండ్య నిర్మాణ శైలి
వర్గం:ద్రావిడ శిల్పకళ

వర్గం:మధురై జిల్లాలోని హిందూ ఆలయాలు

వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు
వర్గం:తమిళనాడు దేవాలయాలు
వర్గం:పంచ సభై క్షేత్రాలు