జోసే ఎడ్వార్డో డోస్ సాంటోస్

**జోసే ఎడ్వార్డో డోస్ సాంటోస్** (28 ఆగస్టు 1942 – 8 జూలై 2022) అంగోలా కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1979 నుంచి 2017 వరకూ దాదాపు 38 సంవత్సరాలు అంగోలా అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొద్ది కాలానికే దేశాన్ని నడిపిన అత్యంత కాలం పదవిలో ఉన్న నేతగా ప్రసిద్ధి చెందారు. 

అతను ఎంపిఎల్ఎ పార్టీ నాయకుడు కూడా. చమురు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను ఆధునికీకరించినా, అధికారం కేంద్రీకరణ, అవినీతి, కుటుంబ ప్రాబల్యం వంటి కారణాలతో వివాదాస్పదుడయ్యాడు.  

డోస్ సాంటోస్ పరిపాలన కాలంలో అంగోలా తీవ్రమైన పౌర యుద్ధాన్ని చూశింది. 2002 లో అంతర్గత యుద్ధానికి ముగింపు పలికి దేశ స్థిరీకరణకు కృషి చేశాడు. ఎడ్వార్డో డోస్ సాంటోస్ 1942 ఆగస్టు 28 న అంగోలా రాజధాని లువాండా లో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం సాధారణ కార్మిక వర్గానికి చెందినది. చిన్ననాటి నుంచే పోర్చుగీసు వలస పాలనలో అంగోలాలోని సామాజిక అసమానతలను చూశాడు.

లువాండాలోని స్థానిక పాఠశాల లో ప్రాథమిక విద్యను పూర్తి చేసి, విద్యార్థి దశలోనే ఆయన రాజకీయ ఆలోచనలకు, ప్రత్యేకంగా అంగోలా విముక్తి భావాలకు ఆకర్షితుడయ్యాడు. యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు ఎంపిఎల్ఎ (అంగోలా విముక్తి ఉద్యమం) వైపు చేరాడు.

1963 లో అంగోలా నుండి బయటకి వెళ్లి, సోవియట్ యూనియన్‌ లో ఉన్న బాకూ ఆయిల్ అండ్ కెమికల్ ఇనిస్టిట్యూట్ (ప్రస్తుతం అజర్బైజాన్ స్టేట్ ఆయిల్ అకాడమీ) లో ఇంజినీరింగ్ చదివాడు. అక్కడి చదువు, అంతర్జాతీయ రాజకీయ చైతన్యం,  సోవియట్ యూనియన్ ప్రోత్సహించిన విముక్తి ఉద్యమాలు ఆయన రాజకీయ తత్వంపై పెద్ద ప్రభావం చూపాయి.

ఇంజినీరింగ్ పట్టా పొందిన తర్వాత అంగోలాకు తిరిగి వచ్చి, ఎంపిఎల్ఎ రాజకీయ కార్యకలాపాలలో పూర్తిగా నిమగ్నమయ్యాడు.

## విప్లవ  ఉద్యమ కార్యకలాపాలు
డోస్ సాంటోస్ 1960 లలో అధికారికంగా ఎంపిఎల్ఎలో చేరి, పోర్చుగీసు వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగే స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. విదేశీ విద్య కారణంగా ఆయనకు ఇంగ్లీషు, రష్యన్, పోర్చుగీస్ భాషలపై పట్టు ఉండేది. ఈ కారణంగా ఎంపిఎల్ఎలో దౌత్యపరమైన బాధ్యతలు, రహస్య సంప్రదింపులు, శాంతి చర్చలు వంటి కీలక కార్యాలలో ప్రవేశం కలిగింది.

1975లో అంగోలా స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించిన తర్వాత, డోస్ సాంటోస్‌ను తొలి అధ్యక్షుడు ఆగోస్టినియో నేటో ప్రభుత్వం విదేశాంగ మంత్రిగా నియమించింది. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం చల్లని యుద్ధం నేపథ్యంలో అంగోలా సోవియట్ యూనియన్ తో పాటు ఉంటానని ప్రకటించినప్పుడు, ఆ అంతర్జాతీయ సంభాషణల్లో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు.

ఎంపిఎల్ఎలో ఆయన వేగంగా ఎదగడానికి కారణాలు:
* విదేశీ భాషా నైపుణ్యం  
* సైనిక-రాజకీయ సమన్వయం  
* దౌత్య చర్చలలో సామర్థ్యం  
* సోవియట్ యూనియన్ తో దృఢ సంబంధాలు  

1979లో నేటో మరణించిన తర్వాత, ఎంపిఎల్ఎ కేంద్ర కమిటీ డోస్ సాంటోస్‌ను ఏకగ్రీవంగా నాయకుడిగా ఎన్నుకుంది. దీంతో ఆయన అంగోలా అధ్యక్షుడయ్యాడు.
## అధ్యక్ష పదవీకాలం
జోసే ఎడ్వార్డో డోస్ సాంటోస్ 1979 లో అంగోలా అధ్యక్షుడిగా పదవి స్వీకరించారు. ఆయన పదవీకాలం దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాలు కొనసాగి, అంగోలా చరిత్రలోనే అత్యంత కాలం అధికారంలో ఉన్న నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఆయన పాలనలో దేశం చమురు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను విస్తరించగా, రాజకీయ స్థిరత్వం కోసం ఎన్నో కఠిన నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు.

### ప్రారంభ పాలన (1979–1991)
డోస్ సాంటోస్ అధ్యక్షుడయ్యేసరికి, అంగోలా ఇప్పటికే అంతర్గత యుద్ధంలో చిక్కుకుంది. ఆయన ప్రధాన లక్ష్యం:
* ఎంపిఎల్ఎ ప్రభుత్వాన్ని బలపరచడం  
* సోవియట్ యూనియన్ మరియు క్యూబా మద్దతు పొందడం  
* ప్రత్యర్థి యూనిటా (UNITA) తిరుగుబాటును అణచివేయడం  

ఈ కాలంలో క్యూబా సైన్యం అంగోలాలో పంపించబడింది. సోవియట్ యూనియన్ అంగోలాకు విస్తృత సైనిక, సాంకేతిక సహాయం అందించింది. డోస్ సాంటోస్ ప్రభుత్వం మార్క్సిస్టు విధానాలను అనుసరించినప్పటికీ, పౌర యుద్ధ ఒత్తిళ్ల కారణంగా కొన్ని ఆర్థిక రంగాలను స్వల్పంగా తెరవడం ప్రారంభించింది.

### అంగోలా పౌర యుద్ధం
అంగోలా పౌర యుద్ధం (1975–2002) డోస్ సాంటోస్ అధ్యక్ష పదవీకాలంలో ముఖ్య ఘట్టం.  
ఈ యుద్ధం:
* ఎంపిఎల్ఎ ప్రభుత్వానికి సోవియట్, క్యూబా మద్దతు  
* యూనిటాకు అమెరికా, దక్షిణాఫ్రికా మద్దతు  
* చల్లని యుద్ధ ప్రభావం  

డోస్ సాంటోస్ నేతృత్వంలో ప్రభుత్వం రాజకీయ, సైనిక, దౌత్యపరమైన వ్యూహాలతో యుద్ధాన్ని ఎదుర్కొంది. యుద్ధం దేశాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీసినప్పటికీ, 2002లో యూనిటా నాయకుడు జోనాస్ సవింబి మరణం తరువాత యుద్ధం అధికారికంగా ముగిసింది.

### బహుళపక్ష ప్రజాస్వామ్యం (1991–2002)
1991లో “బైస్స్ ఒప్పందం”తో అంగోలా బహుళపక్ష ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్వీకరించింది.

ప్రధాన మార్పులు:
* మార్క్సిస్ట్ విధానాలకు ముగింపు  
* బహుళపక్ష ఎన్నికల ప్రవేశం  
* కొత్త రాజ్యాంగ సవరణలు  

1992 ఎన్నికల్లో డోస్ సాంటోస్ విజయం సాధించినప్పటికీ, యూనిటా ఫలితాలను అంగీకరించకపోవడం వల్ల మళ్లీ యుద్ధం ప్రారంభమైంది.

### యుద్ధానంతర పునర్నిర్మాణం (2002–2010)
2002లో పౌరయుద్ధం ముగిసిన తర్వాత అంగోలా చరిత్రలోనే విస్తృత పునర్నిర్మాణ కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి.

డోస్ సాంటోస్ ముఖ్య ప్రాధాన్యతలు:
* దేశవ్యాప్తంగా మౌలిక సదుపాయాల నిర్మాణం  
* చమురు పరిశ్రమ విస్తరణ  
* చైనా సహాయం, రుణాలతో భారీ అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు  
* రహదారులు, పోర్టులు, రైల్వేలు, హౌసింగ్ ప్రాజెక్టులు  

ఈ కాలంలో అంగోలా “ఆఫ్రికాలో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థ” గా గుర్తింపు పొందింది.

### చమురు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ
డోస్ సాంటోస్ పాలనలో అంగోలా:
* ఆఫ్రికాలో రెండవ అతిపెద్ద చమురు ఉత్పత్తిదారు  
* ప్రపంచంలో వేగంగా ఎదిగిన చమురు ఎగుమతి దేశం  

చమురు ఆదాయం వృద్ధికి తోడ్పడినా,
దేశంలో:
* ఆదాయ అసమానత  
* అవినీతి ఆరోపణలు  
పెరిగాయి.

### విదేశాంగ విధానం
డోస్ సాంటోస్ అంతర్జాతీయ వేదికలపై సమతుల్యతా విధానాన్ని అనుసరించాడు.

అతని ప్రధాన భాగస్వాములు:
* చైనా – ఆర్థిక పెట్టుబడులు  
* పోర్చుగల్ – వాణిజ్యం  
* రష్యా – రక్షణ  
* అమెరికా – చమురు దిగుమతులు  

అంతర్జాతీయ వేదికల్లో అంగోలా ప్రభావం పెరిగింది.

### విమర్శలు మరియు వివాదాలు
డోస్ సాంటోస్ పాలనపై ఎన్నో విమర్శలు ఉన్నాయి:
* ప్రభుత్వ అవినీతి  
* కుటుంబ ఆధారిత అధికారం  
* స్వేచ్ఛలపై ఆంక్షలు  
* ప్రతిపక్షాలను అణచివేత  

అయితే ఆయన మద్దతుదారులు:
* దేశాన్ని స్థిరపరిచిన నాయకుడు  
* యుద్ధం ముగించిన వ్యక్తి  
* అంగోలా అభివృద్ధికి పునాది వేసిన నాయకుడు  
అని ప్రశంసిస్తారు.

### పదవీ విరమణ (2017)
2017లో డోస్ సాంటోస్ స్వచ్ఛందంగా అధ్యక్ష పదవి నుంచి వైదొలిగాడు.  
అతడి తరువాతి అధ్యక్షుడు:
* **జోవు లోరెన్సో**

డోస్ సాంటోస్ ఎంపిఎల్ఎ పార్టీ అధ్యక్షుడిగా కొంతకాలం కొనసాగి, తరువాత పూర్తిగా రాజకీయాల నుండి తప్పుకున్నాడు.
## వ్యక్తిగత జీవితం
జోసే ఎడ్వార్డో డోస్ సాంటోస్ వ్యక్తిగత జీవితం ఎంతో విస్తృతంగాను, రాజకీయాలపై భారీ ప్రభావం చూపేలా సాగింది. ఆయన మూడు వివాహాలు చేసుకున్నారు. వాటి నుంచి పలు మంది పిల్లలు ఉన్నారు. ముఖ్యంగా ఆయన కుటుంబ సభ్యులు అంగోలా రాజకీయ, ఆర్థిక రంగాలలో ప్రముఖ స్థానాలు సంపాదించడం ద్వారా వివాదాలకు దారితీశారు.

### కుటుంబం
డోస్ సాంటోస్‌కు మొత్తం పది మంది పిల్లలు ఉన్నారు. వారిలో చాలామంది వ్యాపారం, మీడియా, రాజకీయ రంగాలపై ప్రభావం చూపుతున్నారు.

ప్రధాన పిల్లలు:
* **ఇసాబెల్ డోస్ సాంటోస్** – అంగోలా అత్యంత ధనవంతురాలు, వ్యాపారవేత్త.  
* **జోసే ఫిలోమెనో డోస్ సాంటోస్** – అంగోలా సార్వభౌమ నిధి (Sovereign Wealth Fund) మాజీ అధిపతి.  
* **వెలుమినో డోస్ సాంటోస్** – మీడియా రంగంలో ప్రముఖుడు.  

కుటుంబ సభ్యులు వ్యాపార రంగంలో పొందిన అధిక సంపద దేశంలో ఎన్నో చర్చలకు దారితీసింది.

### వ్యక్తిగత లక్షణాలు
డోస్ సాంటోస్‌ను అతడి అనుచరులు:
* నిశ్శబ్దంగా పనిచేసే నాయకుడు  
* వ్యూహాత్మక దౌత్యవేత్త  
* యుద్ధం ముగించి దేశాన్ని స్థిరపరిచిన నాయకుడు  

అని వర్ణిస్తారు.

అయితే విమర్శకులు:
* అధికారాన్ని అతిగా కేంద్రీకరించిన నాయకుడు  
* ప్రతిపక్షాలను అణచివేసిన పాలకుడు  
* కుటుంబ ధనవృద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చిన నాయకుడు  

అని ఆరోపించారు.

## వివాదాలు
డోస్ సాంటోస్ పాలనలో అనేక వివాదాలు చోటుచేసుకున్నాయి.

### అవినీతి ఆరోపణలు
అవినీతి, వ్యక్తిగత మరియు కుటుంబ సంపద పెంపు సంబంధిత ఆరోపణలు అతని పాలనలో తరచూ వినిపించేవి.  
విమర్శలు ముఖ్యంగా:
* చమురు ఆదాయ వినియోగంలో పారదర్శకత లేకపోవడం  
* కుటుంబ సభ్యులు దేశ సంపదపై అధిక నియంత్రణ కలిగి ఉండడం  
* బ్యాంకింగ్, టెలికాం, మైనింగ్ రంగాల్లో అక్రమ సంపద సంతరించుకున్నారనే ఆరోపణలు  

అంతర్జాతీయ పరిశీలకులు అంగోలాను “ప్రపంచంలో అత్యంత అవినీతిగ్రస్త దేశాల్లో ఒకటి”గా పేర్కొన్నారు.

### మానవ హక్కుల సమస్యలు
డోస్ సాంటోస్ పాలనలో:
* ప్రతిపక్ష పార్టీలపై చర్యలు  
* మీడియాపై ఆంక్షలు  
* ప్రజాస్వామ్య సంస్కరణలు నెమ్మదిగా జరగడం  

వంటి సమస్యలు ప్రస్తావించబడ్డాయి.

### అధికార కేంద్రీకరణ
చాలా కాలం అధికారంలో ఉండటంతో ఆయనను “శాశ్వత అధ్యక్షుడు”గా విమర్శించిన సందర్భాలు ఉన్నాయి.  
అయినప్పటికీ యుద్ధానంతరం వచ్చిన స్థిరత్వం ఆయనకు ప్రజాభిమానాన్ని తీసుకొచ్చింది.

## మరణం
డోస్ సాంటోస్ 2022 జూలై 8న స్పెయిన్‌లోని బార్సిలోనా నగరంలోని ఒక క్లినిక్లో చికిత్స పొందుతూ మరణించారు.  
ఆయన వయసు 79 సంవత్సరాలు.

మరణానికి కారణం:
* దీర్ఘకాలిక అనారోగ్య సమస్యలు  
* హృదయ సంబంధిత సమస్యలు  
* చికిత్సలోని సంక్లిష్టతలు  

ఆయన మరణంపై అంగోలా ప్రభుత్వం అధికారికంగా జాతీయ దుఃఖదినాలు ప్రకటించింది.  
ప్రపంచ నాయకులు ఆయన మరణాన్ని సంతాపంతో పేర్కొన్నారు.

## వారసత్వం
డోస్ సాంటోస్ పాలన అంగోలా చరిత్రలో ఒక కీలక అధ్యాయం.  
ఆయన వారసత్వం ద్వంద్వ స్వభావంతో కూడుకుంది:

సానుకూలం:
* పౌర యుద్ధం ముగింపు  
* దేశ స్థిరీకరణ  
* మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి  
* చమురు ఆధారిత ఆర్థిక బలం

ప్రతికూలం:
* అవినీతి ఆరోపణలు  
* కుటుంబ ఆధిపత్యం  
* ఆదాయ అసమానత  
* స్వేచ్ఛల పరిమితం  

అయినప్పటికీ ఆయన అంగోలాలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన నాయకుల్లో ఒకరిగా గుర్తించబడతాడు.