సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్

**సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్** (1935 – 9 అక్టోబర్ 2018), ఎఫ్.ఆర్.ఎస్.సి (FRSC), ప్రముఖంగా **ఎస్. ఎస్. కటియార్** అని పిలుస్తారు, ఈయన ఒక భారతీయ శాస్త్రవేత్త. ఎంజైమాలజీలో నిపుణుడైన ఈయన లక్నోలోని డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా నేషనల్ లా యూనివర్శిటీ వ్యవస్థాపక డైరెక్టర్. అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఇండియన్ యూనివర్శిటీస్ మాజీ అధ్యక్షుడు, కాన్పూర్‌లోని ఛత్రపతి సాహూ జీ మహరాజ్ యూనివర్శిటీకి కాన్పూర్ చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ అండ్ టెక్నాలజీకి మాజీ వైస్ ఛాన్సలర్. భారత ప్రభుత్వం 2003లో ఆయనను నాల్గవ అత్యున్నత భారతీయ పౌర పురస్కారం పద్మశ్రీతో సత్కరించింది, ఆ తర్వాత 2009లో మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం పద్మభూషణ్ వరించింది.
## జీవిత చరిత్ర
1935లో జన్మించిన సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్ ఆగ్రా విశ్వవిద్యాలయంలో అండర్ గ్రాడ్యుయేట్ (BSc), మాస్టర్స్ (MSc) విద్యాభ్యాసం పూర్తి చేశాడు. 1962లో కాన్పూర్‌లోని నేషనల్ షుగర్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నుండి ఎస్.ఎస్. భట్నాగర్ అవార్డు గ్రహీత ఎన్.ఎ. రామయ్య మార్గదర్శకత్వంలో కెమికల్ కైనటిక్స్‌లో పీహెచ్‌డీ (PhD) పొందాడు. అమెరికా వెళ్లి యూనివర్శిటీ ఆఫ్ విస్కాన్సిన్-మాడిసన్‌లో జాన్ డబ్ల్యూ. పోర్టర్‌తో కలిసి పోస్ట్ డాక్టోరల్ పరిశోధన చేశాడు, మొదటిసారిగా ఎంజైమ్ ఫ్యాటీ యాసిడ్ సింథటేస్ కాంప్లెక్స్ గతిశీలక యంత్రాంగాన్ని విజయవంతంగా నిర్ణయించాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ కాన్పూర్‌లో చేరాడు, అక్కడ 1989లో కెమిస్ట్రీ విభాగానికి అధిపతి అయ్యాడు. 1994లో కాన్పూర్ విశ్వవిద్యాలయం (ప్రస్తుత ఛత్రపతి సాహూ జీ మహరాజ్ యూనివర్శిటీ) వైస్ ఛాన్సలర్‌గా నియమితులయ్యే వరకు అదే విద్యాసంస్థలో ఉన్నాడు. 2007లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు వరుసగా నాలుగు పర్యాయాలు ఆ పదవిలో కొనసాగాడు, విశ్వవిద్యాలయ చరిత్రలో ఇలా చేసిన మొదటి వైస్ ఛాన్సలర్ ఆయనే.

కటియార్ ఎంజైమ్‌లు, వాటి నిర్మాణాలపై విస్తృత పరిశోధనలు చేశాడు. ఇవి కినేసెస్, డీహైడ్రోజినేసెస్ ఉత్ప్రేరక డొమైన్‌ను అర్థం చేసుకోవడంలో సహాయపడ్డాయి, పారిశ్రామిక ప్రయోజనాలకు, రోగనిర్ధారణ సాధనాలకు ఉత్ప్రేరక ప్రతిచర్యల కోసం ఎంజైమ్‌ల వాడకాన్ని విస్తరించాయి. ఆయన పరిశోధనలు పీర్-రివ్యూడ్ జర్నల్స్‌లో ప్రచురితమైన 125కు పైగా శాస్త్రీయ పత్రాల ద్వారా నమోదు చేయబడ్డాయి. తన అధ్యయనాలలో అనేక మంది మాస్టర్స్, డాక్టోరల్ విద్యార్థులకు మార్గనిర్దేశం చేశాడు. ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ కాన్పూర్‌లో ఆయన విభాగాధిపతిగా ఉన్న కాలంలో మొదటి బయోకెమిస్ట్రీ-బయోటెక్నాలజీ ప్రయోగశాల స్థాపించబడింది. ఛత్రపతి సాహూ జీ మహరాజ్ విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్‌గా 50 కొత్త కోర్సులను ప్రారంభించాడు. లక్నోలోని డాక్టర్ రామ్ మనోహర్ లోహియా నేషనల్ లా యూనివర్శిటీ స్థాపన వెనుక ఆయన కృషి ఉంది, అక్కడ వ్యవస్థాపక డైరెక్టర్‌గా పనిచేశాడు, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ అండ్ టెక్నాలజీ వైస్ ఛాన్సలర్‌గా కూడా సేవలు అందించాడు.

కటియార్ ది వరల్డ్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ ఇండియా, ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ, న్యూయార్క్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్‌లకు ఎన్నికైన ఫెలో. అమెరికన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ కెమిస్ట్స్, UKలోని రాయల్ సొసైటీ ఆఫ్ కెమిస్ట్రీలలో కూడా ఫెలో. అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఇండియన్ యూనివర్శిటీస్, ఇండియన్ సైన్స్ కాంగ్రెస్ అసోసియేషన్‌లకు మాజీ అధ్యక్షుడు, ఉత్తరప్రదేశ్ స్టేట్ కౌన్సిల్ ఫర్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్‌కు ఛైర్మన్‌గా పనిచేశాడు. ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీలో సభ్యుడిగా, అదనపు సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. ప్రొఫెసర్ ఎస్.ఎస్. కటియార్ ఛారిటబుల్ సొసైటీ వ్యవస్థాపకుడు, ఈ సొసైటీ ఇండియన్ సైన్స్ కాంగ్రెస్ అసోసియేషన్ ఆధ్వర్యంలో ప్రొఫెసర్ ఎస్.ఎస్. కటియార్ ఎండోమెంట్ లెక్చర్ అవార్డును నెలకొల్పింది.

## అవార్డులు
టోక్యో విశ్వవిద్యాలయంలో విజిటింగ్ ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేసిన కటియార్, 1990లో ఆచార్య పి.సి. రే మెమోరియల్ మెడల్, 1995లో ప్రొఫెసర్ బి.ఎన్. ఘోష్ మెమోరియల్ అవార్డు అందుకున్నాడు. 2001లో సోకా యూనివర్శిటీ అవార్డ్ ఆఫ్ హయ్యెస్ట్ ఆనర్ అందుకున్నాడు, 2003లో మూడు అవార్డులు అందుకున్నాడు: కెమికల్ సైన్సెస్ కోసం న్యూ మిలీనియం ప్లాక్ ఆఫ్ ఆనర్, ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం నుండి విజ్ఞాన్ గౌరవ్ అవార్డు, భారత ప్రభుత్వం నుండి జాతీయ పౌర పురస్కారం పద్మశ్రీ. ఎక్సలెన్స్ ఇన్ సైన్స్ గోల్డ్ మెడల్ (2006), అశుతోష్ ముఖర్జీ మెమోరియల్ అవార్డు (2008), ఆర్.సి. మెహ్రోత్రా మెమోరియల్ లైఫ్ టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డు (2009) కూడా అందుకున్నాడు. భారత ప్రభుత్వం 2009లో ఆయనను మళ్లీ పద్మభూషణ్‌తో సత్కరించింది.

## మూలాలు

వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:2018 మరణాలు
వర్గం:1935 జననాలు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ శాస్త్రవేత్తలు