నాగ్‌పూర్ చరిత్ర

మధ్య భారతదేశంలోని నాగ్‌పూర్ చరిత్ర 5,000 సంవత్సరాలకు పైగా విస్తరించి ఉంది, ఇందులో 18వ, 19వ శతాబ్దాలలోని నాగ్‌పూర్ రాజ్యం కూడా ఉంది. ప్రస్తుత నాగ్‌పూర్ నగరం (భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర) చుట్టూ మానవ ఉనికిని క్రీస్తుపూర్వం  3,000 సంవత్సరాల క్రితం నుండి 8వ శతాబ్దం వరకు గుర్తించవచ్చు. డ్రగ్‌ధమ్నా (మ్హదా కాలనీకి సమీపంలో) వద్ద ఉన్న *మెన్హీర్* ఖననం ప్రదేశాలు నాగ్‌పూర్ చుట్టూ మెగాలిథిక్ సంస్కృతి ఉనికిలో ఉందని, ప్రస్తుత కాలంలో కూడా దీనిని అనుసరిస్తున్నాయని సూచిస్తున్నాయి. 

"నాగ్‌పూర్" అనే పేరు మొదటి ప్రస్తావన పొరుగున ఉన్న వార్ధా జిల్లాలోని దేవాలి వద్ద కనుగొనబడిన 10వ శతాబ్దపు రాగి ఫలకం శాసనంలో కనుగొనబడింది. ఈ శాసనం శక సంవత్సరం 862 (క్రీ. శ. 940) లో రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడి కాలంలో విసయ (నాగ్పురా-నందివర్ధన జిల్లా) లో ఉన్న ఒక గ్రామం గ్రాంట్ రికార్డు. రాంటెక్ కనుగొనబడిన శాసనం ప్రకారం క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దంలో నాగ్‌పూర్ దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు దేవగిరి యాదవుల ఆధ్వర్యంలో ఝడిమండల అనే దట్టమైన చెట్ల దేశంలో భాగంగా ఏర్పడ్డాయి. అయితే, నాగ్‌పూర్ స్థాపనను చింద్వారా జిల్లాలోని దేవ్‌ఘర్‌లోని గోండ్ రాజ్యానికి చెందిన యువరాజు బఖ్త్ బులంద్ షాకు ఆపాదించే సంప్రదాయం ఉంది. 

1751 నాటికి దేవగఢ్, చందా, ఛత్తీస్‌గఢ్ భూభాగాలను జయించిన తరువాత 1743లో విదర్భకు చెందిన మరాఠా నాయకుడు రాఘోజీ భోంస్లే నాగ్‌పూర్‌లో స్థిరపడ్డాడు. 1755లో రాఘోజీ మరణం తరువాత, అతని కుమారుడు, వారసుడు జానోజీ 1769లో పూణే మరాఠా పేష్వా సమర్థవంతమైన ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. అయినప్పటికీ, నాగ్‌పూర్ రాష్ట్రం అభివృద్ధి చెందుతూనే ఉంది. జనోజీ వారసుడు ముధోజీ I భోంస్లే (మ. 1788) 1785లో అధికారంలోకి వచ్చి 1796, 1798 మధ్య పేష్వా నుండి మండ్లా,  ఎగువ నర్మదా లోయను కొనుగోలు చేశాడు, ఆ తర్వాత రఘోజీ II భోంస్లే (మ. 1816) సౌగర్, దామోహ్ పెద్ద భాగమైన హోషంగాబాద్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. రఘోజీ II పాలనలో నాగ్‌పూర్ ఇప్పుడు మహారాష్ట్ర తూర్పున, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒరిస్సా, మధ్యప్రదేశ్, జార్ఖండ్లోని కొన్ని ప్రాంతాలను ఆక్రమించింది. 

1803లో రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా రెండవ రాఘోజీ పేష్వాలతో చేరాడు. బ్రిటిష్ వారు విజయం సాధించారు, కటక్, సంబల్పూర్, బెరార్ ప్రాంతాలను రఘోజీ బలవంతంగా వదులుకోవలసి వచ్చింది. 1816లో రెండవ రాఘోజీ మరణం తరువాత, అతని కుమారుడు పార్సాజీని  ముధోజీ II భోంస్లే పదవీచ్యుతుని చేసి హత్య చేశాడు. అదే సంవత్సరంలో అతను బ్రిటిష్ వారితో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నప్పటికీ, 1817లో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ముధోజీ పేష్వాతో చేరాడు, కాని ప్రస్తుత నాగ్‌పూర్ నగరంలోని సితాబుల్డి వద్ద ఓటమి పాలైన తరువాత మిగిలిన బేరార్‌ను హైదరాబాద్ నిజాంకు, సౌగర్, దామోహ్, మండ్లా, బేతుల్, సియోని, నర్మదా లోయలోని కొన్ని భాగాలను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించవలసి వచ్చింది. 1817లో బ్రిటిష్ వారికి, నాగ్‌పూర్ భోంస్లేకు మధ్య జరిగిన భీకర యుద్ధానికి సీతాబుల్ది కోట వేదికగా ఉండింది. ఈ యుద్ధం ఒక మలుపు తిరిగింది, ఎందుకంటే ఇది భోంస్లేస్ పతనానికి పునాదులు వేసింది, నాగ్‌పూర్ నగరాన్ని బ్రిటిష్ వారు స్వాధీనం చేసుకోవడానికి మార్గం సుగమం చేసింది. తాత్కాలికంగా సింహాసనంపైకి పునరుద్ధరించిన తర్వాత ముధోజీని పదవీచ్యుతుని చేశారు, ఆ తర్వాత బ్రిటిష్ వారు రఘోజీ II మనవడు రఘోజీ III భోంసాలేను సింహాసనంపై ఉంచారు. రఘోజీ III పాలనలో (ఇది 1853 వరకు కొనసాగింది), ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ నివాసిచే పరిపాలించబడింది. 1854లో, రఘోజీ III కొన్ని నెలల క్రితం వారసుడిని వదలకుండా మరణించిన తర్వాత, బ్రిటిష్ వారు నాగ్‌పూర్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 

1861లో, నాగ్‌పూర్ ప్రావిన్స్ (ప్రస్తుత నాగ్పూర్ ప్రాంతం, చింద్వారా, ఛత్తీస్‌గఢ్‌లతో కూడి 1854 నుండి 1861 వరకు ఉనికిలో ఉంది) సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లలో భాగమైంది. నాగ్‌పూర్ రాజధానిగా బ్రిటిష్ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో ఒక కమిషనర్ పరిపాలన కిందకు వచ్చింది. టాటా గ్రూప్ నాగ్‌పూర్‌లో దేశంలోని మొట్టమొదటి వస్త్ర మిల్లును ప్రారంభించింది, అధికారికంగా సెంట్రల్ ఇండియా స్పిన్నింగ్ అండ్ వీవింగ్ కంపెనీ లిమిటెడ్ అని పిలువబడింది. ఈ సంస్థను "ఎంప్రెస్ మిల్స్" అని పిలుస్తారు, ఎందుకంటే ఇది 1877 జనవరి 1న ప్రారంభించబడింది, ఆ రోజు క్వీన్ విక్టోరియా భారతదేశానికి సామ్రాజ్ఞిగా ప్రకటించబడింది. 

హిస్లాప్ కళాశాల నాగ్‌పూర్‌లో మొట్టమొదటి అగ్రగామి కళాశాల, ఇది 1846లో స్థాపించబడింది. జూన్ 1885లో, నాగ్పూర్లో రెండవ కళాశాల, మోరిస్ కళాశాల,  నాగ్‌పూర్‌లో స్థాపించబడింది, ఇది మొదటి ప్రభుత్వ కళాశాల. ఆల్ సెయింట్స్ కేథడ్రల్ మొదటి ఆంగ్లికన్ చర్చి. బిషప్ కాటన్ స్కూల్ నాగ్పూర్లో ఆంగ్లికన్లు స్థాపించిన మొదటి పాఠశాల. ది హిస్టరీ ఆఫ్ ఆల్ సెయింట్స్ కేథడ్రల్లో సూచనలు కనిపిస్తాయి. బెరార్ 1903లో జోడించబడింది. భారత స్వాతంత్య్ర పోరాట సమయంలో నాగ్‌పూర్‌లో జరిగిన రాజకీయ కార్యకలాపాలలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ రెండు వార్షిక సమావేశాలను నిర్వహించడం కూడా ఉంది. 1920 నాటి నాగ్పూర్ సమావేశంలో సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ప్రారంభించబడింది. 1923 ఆగస్టులో, నాగ్పూర్ విశ్వవిద్యాలయాన్ని కేంద్ర ప్రావిన్స్ ప్రభుత్వ విద్యా విభాగం స్థాపించింది. 1925లో, కె. బి. హెడ్గేవార్ హిందూ దేశాన్ని సృష్టించాలనే ఆలోచనతో నాగ్‌పూర్‌లో హిందూ జాతీయవాద సంస్థ అయిన ఆర్ఎస్ఎస్ స్థాపించారు. 

1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, సెంట్రల్ ప్రావిన్స్‌లు  బెరార్ భారతదేశంలో ఒక ప్రావిన్స్‌గా మారాయి, 1950లో నాగ్‌పూర్ రాజధానిగా తిరిగి మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం మారింది. అయితే, 1956లో భాషా ప్రాతిపదికన భారత రాష్ట్రాలు పునర్వ్యవస్థీకరించబడినప్పుడు, నాగ్‌పూర్ ప్రాంతం, బెరార్ బొంబాయి రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడ్డాయి, ఇది 1960లో మహారాష్ట్ర  గుజరాత్ రాష్ట్రాల మధ్య విభజించబడింది. 1956 అక్టోబర్ 14న నాగ్‌పూర్‌లో జరిగిన ఒక అధికారిక బహిరంగ కార్యక్రమంలో, బి. ఆర్. అంబేద్కర్ తన మద్దతుదారులతో కలిసి బౌద్ధమతంలోకి మారారు, దళిత బౌద్ధ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు, ఇది ఇప్పటికీ చురుకుగా ఉంది. 

1994లో గోవారి తొక్కిసలాట మరణాల కారణంగా నగరం ఆధునిక కాలంలో అత్యంత హింసాత్మకమైన రోజును చూసింది. 

## ఇవి కూడా చూడండి
* పూణే చరిత్ర
* బీడ్ చరిత్ర
* నాసిక్ చరిత్ర
* బళ్లారి చరిత్ర
* రాయ్‌గడ్ జిల్లా చరిత్ర
* ఔరంగాబాద్ చరిత్ర
* నాగ్‌పూర్ చరిత్ర
* ముంబైలోని కోటల జాబితా

## మూలాలు

వర్గం:మహారాష్ట్ర
వర్గం:మహారాష్ట్ర చరిత్ర
వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు