బృహదీశ్వర దేవాలయం, గంగైకొండ చోళపురం

**బృహదీశ్వర ఆలయం** అనేది హిందూ ఆలయంగా శివుడుకు అంకితమైనది. ఇది గంగైకొండ చోళపురం, జయంకొండంలో, దక్షిణ భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రంలో ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని 1035 సీఈలో రాజేంద్ర చోళుడు I తన కొత్త రాజధాని భాగంగా నిర్మించాడు. ఇది రూపకల్పనలో, పేరులో 11వ శతాబ్దానికి చెందిన తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయంతో సమానంగా ఉంటుంది, అది సుమారు 70 కి.మీ  దక్షిణ–పశ్చిమాన ఉంది. గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం పరిమాణంలో చిన్నదైనప్పటికీ మరింత సున్నితమైన కళాత్మకత కలిగి ఉంటుంది. ఈ రెండు ఆలయాలు దక్షిణ భారతదేశంలోని అతిపెద్ద శివాలయాల్లో ఒకటిగా, ద్రావిడ నిర్మాణ శైలికి అద్భుతమైన ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి. ఈ ఆలయాన్ని గ్రంథాలలో *గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం* లేదా *గంగైకొండచోళీశ్వరమ్ ఆలయం* అని కూడా పిలుస్తారు. ప్రధాన ఆలయం శివుడికి అంకితం చేయబడినదైనా, ఇందులో విష్ణువు, దుర్గాదేవి, సూర్యుడు, హరిహరుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు వంటి అనేక హిందూ దేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం తూర్పు దిశగా ఉదయ సూర్యునికి ఎదురుగా నిర్మించబడింది. గర్భగృహం, మండపాలు తూర్పు–పడమర అక్షంలో అమర్చబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయంతో పాటు అనేక చిన్న ఆలయాలు, గోపురాలు, ఇతర స్మారక నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని భాగంగా ధ్వంసమై లేదా తరువాతి శతాబ్దాలలో పునరుద్ధరించబడ్డాయి. ఈ ఆలయం తన కాంస్య శిల్పాలు, గోడలపై ఉన్న కళాకృతులు, నంది విగ్రహం, విశాలమైన విమాన శిఖరానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. రాజేంద్ర చోళుడు నిర్మించినప్పటికీ, ఈ ఆలయంలోని శాసనాలలో ఒక్కటైనా ఆయనకు చెందినది కాదు అనే విషయం విశేషం. ఈ ఆలయం తప్ప గంగైకొండ చోళపురం అనే పురాతన రాజధాని నగరం – సుమారు 900 నుండి 1215 సీఈ వరకు మూడు శతాబ్దాలకు పైగా శక్తివంతమైన ఆసియా సామ్రాజ్యానికి కేంద్రంగా ఉన్నది – పూర్తిగా నాశనమైంది. అక్కడి ఇతర ముఖ్యమైన చోళకాల హిందూ ఆలయాలు కూడా అంతరించిపోయాయి. గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం ఇప్పటికీ క్రియాశీలక ఆలయంగానే ఉంది. ఇక్కడ ప్రతిరోజూ నాలుగు పూజా కర్మలు నిర్వహించబడుతాయి. అలాగే అనేక వార్షిక పండుగలు జరుపుతారు. వీటిలో తమిళ నెల మాసి (ఫిబ్రవరి–మార్చి)లో జరిగే శివరాత్రి, ఐప్పసిలో జరిగే ఐప్పసి పౌర్ణమి, మార్గశిర నెలలో జరిగే తిరువాదిరై ముఖ్యమైనవి. ఇది తమిళనాడులో అత్యధికంగా సందర్శించబడే పర్యాటక స్థలాలలో ఒకటి.

ఈ ఆలయాన్ని భారత పురావస్తు సర్వే శాఖ (ASI) పరిరక్షిత వారసత్వ స్మారకంగా నిర్వహిస్తోంది. యునెస్కో సంస్థ 2004లో దీనిని ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా ప్రకటించింది. అలాగే తంజావూరులోని బృహదీశ్వర ఆలయం, దరసురంలోని ఐరవతేశ్వర ఆలయంలతో కలిసి వీటిని సమష్టిగా గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలుగా పిలుస్తారు.

## ప్రాంతం

ఈ బృహదీశ్వర ఆలయం గంగైకొండ చోళపురం గ్రామ సమీపంలో ఉంది. ఇది చెన్నైకి సుమారు 280 కి.మీ  దక్షిణ–పడమర దిశలో, చిదంబరంకి సుమారు 50 కి.మీ  దూరంలో ఉంది. సుమారు 70 కి.మీ  ఈశాన్యంలో తంజావూరులోని చోళకాలానికి చెందిన మరో బృహదీశ్వర ఆలయం ఉంది. అలాగే 30 కి.మీ  దూరంలో ఐరవతేశ్వర ఆలయం ఉంది. ఈ మూడు ఆలయాలు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాలుగా గుర్తించబడ్డాయి. ఈ ఆలయం తిరుచిరాపల్లి–చిదంబరం మార్గాన్ని కలిపే జాతీయ రహదారి 81పై ఉంది. సమీప పట్టణమైన చిదంబరం భారతీయ రైల్వే నెట్‌వర్క్, తమిళనాడు రాష్ట్ర రవాణా బస్సులు, జాతీయ రహదారులు 36, 81, 245ల ద్వారా అనుసంధానమై ఉంది. సమీపంలోని విమానాశ్రయం తిరుచిరాపల్లి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (TRZ), ఇది సుమారు  దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం భూభాగంలో ఉన్నప్పటికీ, కొల్లిడం నది సమీపంలో, కావేరి నది డెల్టా ప్రాంతంలో ఉంది. ఇక్కడి నుండి బంగాళాఖాతం, తద్వారా భారత మహాసముద్రంకు చేరుకునే అవకాశం ఉంది.
## వివరణ

### నిర్మాణ శైలి

గంగైకొండ చోళపురం ఆలయం ద్రావిడ నిర్మాణ శైలిలో చతురస్ర ప్రణాళికతో నిర్మించబడింది. ప్రాథమిక ప్రాంగణం పక్కపక్కనే అమర్చబడిన రెండు చతురస్రాలతో రూపొందించబడింది. అన్ని *[[మండపం|మండపాలు]]*, *ఉపపీఠం*, ఆలయ ప్రణాళికలు, *గర్భగృహం* (పవిత్ర గర్భస్థానం), గోపుర నిర్మాణ భాగాలు అన్నీ చతురస్రాకారంగా ఉండి, వృత్తాలు, భౌగోళిక సమతుల్యత సూత్రాలను కలిగి ఉంటాయి.  

ఈ నిర్మాణ భాగాలు తంజావూరులోని భారీ బృహదీశ్వర ఆలయంను పోలి ఉంటాయి. ఈ రెండు ఆలయాలలోనూ అనేక ప్రవేశ ద్వారాల ద్వారా ప్రవేశించే ప్రాంగణం, తక్కువ ఎత్తు గల *గోపురాలు* ఉంటాయి. లోపల ఉన్న ఆలయాలు ఎక్కువగా తూర్పు – పడమర అక్షంలో అమర్చబడ్డాయి; కొన్నింటి అమరిక మాత్రం నిలువు దిశలో ఉంటుంది. ఆలయ సముదాయంలో *నంది మండపం*, *అలంకార మండపం*, *మహా మండపం*, *ముఖ మండపం*, *అర్ధ మండపం* ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని 14వ శతాబ్దం తర్వాతి హిందూ రాజ్యాల కాలంలో లేదా 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ ఇండియా కాలంలోని కళా సంరక్షణ అధికారులచే చేర్చబడ్డాయి లేదా పునరుద్ధరించబడ్డాయి. కనిపించే *ఉపపీఠం* పొడవు  కాగా, వెడల్పు గా తూర్పు–పడమర అక్షంలో విస్తరించి ఉంది. అయితే దీని కొంత భాగం నశించిపోయి ఉండవచ్చని భావిస్తారు; మిగిలిన పునాదులు మట్టితో కప్పబడి ఉండగా, పర్యాటక అవసరాల కోసం ఉపరితలం పునరుద్ధరించబడింది. కనిపించే భాగం ప్రకారం, *గర్భగృహం* పొడవు , *మహా మండపం* పొడవు , *అర్ధ మండపం* పొడవు గా ఉంది. చతురస్రాకారంలో ఉన్న *అర్ధ మండపం* గర్భగృహం, మహా మండపాన్ని కలుపుతుంది. స్థంభాలతో కూడిన మండపాలు కలిగిన ప్రారంభకాల ఆలయాలలో ఇది ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది; ఇది తరువాతి ఆలయాలలో సాధారణ లక్షణంగా మారింది. ప్రధాన ఆలయం ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది. ప్రాంగణం కొలతలు  × గా ఉన్నాయి. గర్భగృహం విస్తీర్ణం  కాగా, దీనిలోకి *అర్ధ మండపం* ద్వారా ప్రవేశిస్తారు. గర్భగృహ ద్వారానికి రెండు వైపులా *ద్వారపాలకులు* నిలిచి ఉంటారు; వీరి ఎత్తు ఒక్కొక్కరు  ఉంటుంది. గర్భగృహంలో బృహదీశ్వరుడు (శివుడు) *[[లింగం]]* రూపంలో ప్రతిష్ఠించబడ్డాడు. ఈ లింగం ఎత్తు  కాగా, దాని పీఠపు పరిధి గా ఉంటుంది. ప్రాంగణంలో కూర్చున్న నంది విగ్రహం ఉంది, ఇది గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొని  దూరంలో అక్షరేఖలో అమర్చబడి ఉంది. గర్భగృహం చుట్టూ ఐదు చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. అలాగే 19వ శతాబ్దంలో చేర్చబడిన సింహ కూపం (Lion well) కూడా ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో తొమ్మిది గ్రహ దేవతలను సూచించే ఏకశిలా రూపంలో నవగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి.

### శ్రీ–విమానము
*[[విమానము]]* (ఆలయ శిఖరం) ఎత్తు గా ఉంటుంది, ఇది తంజావూరు ఆలయ విమానంతో పోలిస్తే  తక్కువ. చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, రాజేంద్ర చోళుడు తన తండ్రి నిర్మించిన తంజావూరు మహాకృతి పట్ల గౌరవ సూచకంగా ఈ ఆలయ ఎత్తును ఉద్దేశపూర్వకంగా తక్కువగా ఉంచాడని భావిస్తారు. తంజావూరు ఆలయానికి నేరుగా ఉన్న ఆకృతితో పోలిస్తే, ఈ ఆలయ విమానము పైభాగంలో స్వల్పంగా లోపలికి వంగిన వంకర ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది ఎనిమిది మండలాలుగా విభజించబడింది. ఈ శిఖరం *అధిష్ఠానం*పై  ఎత్తు వరకు చతురస్రాకార నిర్మాణంగా పైకి ఎగసి ఉంటుంది. దీనిపై రెండు అడ్డపు పట్టీలు ఉండి, వాటి చుట్టూ భారీ కార్నిస్ అమర్చబడి ఉంటుంది. ప్రతి పట్టీకి దక్షిణ, పడమర, తూర్పు వైపులా ఐదు విభాగాలు ఉండి, వాటి మధ్య పిలాస్టర్లు ఉంటాయి. చివరి విభాగాలు చతురస్రాకారంగా, మిగతా మూడు దీర్ఘచతురస్రాకారంగా ఉంటాయి. మధ్యలోని విభాగం అత్యంత వెడల్పుగా ఉంటుంది. ప్రతి వైపున నాలుగు అడ్డ వరుసలలో చెక్కబడిన ఫ్రైజ్ శిల్పాలు ఉంటాయి. ఇవి శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం సంప్రదాయాలకు చెందిన హిందూ పురాణ గాథలను వివరిస్తాయి.  

ప్రతి అంతస్తుకు పుష్పాల వంపుతో కూడిన *గవాక్ష* ఆకార నమూనాలతో అలంకరించిన కార్నిస్‌లు ఉంటాయి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం ప్రకారం, ఇందులో *[[యాళి]]* అనే పురాణ జంతు రూపాలు, హారాల ఆకార అలంకరణలు కూడా ఉన్నాయి. గంగైకొండ చోళపురంలోని శ్రీ–విమానానికి తొమ్మిది అంతస్తులు (*తలాలు*) ఉన్నాయి; తంజావూరు ఆలయంలో అయితే పదమూడు అంతస్తులు ఉన్నాయి. ప్రతి అంతస్తులో చతురస్ర–వృత్త–దీర్ఘచతురస్ర ఆకృతుల కళా నమూనాలు ఉంటాయి. పై అంతస్తులు క్రమంగా చిన్నవుతూ క్రింది అంతస్తుల నమూనాలను పునరావృతం చేస్తాయి. ఈ తగ్గుదల రేఖీయంగా కాకుండా ఉండటంతో, విమానానికి అరుదైన పరిభ్రమణాకార (పరబోలిక్) ఆకృతి ఏర్పడింది. *గ్రీవ* (మెడ భాగం) ప్రధాన దిక్సూచిక దిశలకు అమర్చబడింది. తంజావూరు ఆలయం మాదిరిగానే, దీని మూలల్లో నంది విగ్రహాలు ఉంటాయి. *గ్రీవ*పై *కీర్తిముఖం* శిల్పాలు, వాటి పైన సమమితమైన వికసించిన కమలం ఉంటుంది. శిఖరాన్ని *[[కలశం]]* అలంకరిస్తుంది; దీనిపై ఒకప్పుడు బంగారు పూత ఉండేది, అది ఇప్పుడు లేదు. కలశం పైన ఆకాశాన్ని ఆహ్వానించే కమల మొగ్గ ఉంటుంది.

### శిల్పకళ

గర్భగృహ గోడల చుట్టూ సుమారు యాభై శిల్ప ఉబ్బిన చిత్రాలు  ఉన్నాయి. వీటిలో నటరాజు, సరస్వతి, భక్తునికి మాల వేస్తున్న శివుడు అనే మూడు అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి. శైవ సన్యాసి, పండితుడైన చండేశ్వరుడుకు ప్రత్యేక ఆలయం ఉంది; ఆయన అరవైమూడు నాయనార్లులో ఒకరు. ఆలయ గోడలపై ఉన్న ఇతర కోణాలలో శివుడి వివిధ రూపాలు, దుర్గాదేవి, విష్ణువు రూపాలు దర్శనమిస్తాయి. ఈ ఆలయంలో 11వ శతాబ్దానికి చెందిన చోళ కళను ప్రతిబింబించే అనేక కాంస్య విగ్రహాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కార్తికేయుడు విగ్రహం అత్యంత గుర్తింపు పొందినది. ఒక శిల్పంలో ఆలయాన్ని నిర్మించిన హిందూ పాలకుని అరుదైన రూపచిత్రం కనిపిస్తుంది. పార్వతీ దేవి పక్కన నిలిచిన శివుడు, తన విజయాన్ని సూచిస్తూ పుష్పమాలను చిన్న పరిమాణంలో కూర్చున్న రాజేంద్రుడు I కు అందిస్తున్న దృశ్యం ఇందులో చెక్కబడి ఉంది.  
## చరిత్ర
ఈ ఆలయాన్ని 1035 సీఈలో ప్రసిద్ధ చోళ రాజు రాజ రాజ చోళుడు I కుమారుడైన రాజేంద్ర చోళుడు I (1012–1044 సీఈ) నిర్మించాడు. రాజ రాజ చోళుడు తంజావూరులోని బృహదీశ్వర ఆలయంను నిర్మించాడు. కొంతమంది నిపుణుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ ఆలయం 1020 సీఈలో, రాజేంద్రుడి 6వ పాలనా సంవత్సరంలో నిర్మించబడిందని భావిస్తారు. అయితే శాసనాలు మాత్రం 20వ పాలనా సంవత్సరాన్ని సూచిస్తున్నాయి, అది 1035 సీఈకు సరిపోతుంది. తన తండ్రి నిర్మించిన ఆలయాన్ని అనుసరించాలనే ఉద్దేశంతో రాజేంద్రుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. చోళకాల గ్రంథాల ప్రకారం, ఆయన భారతదేశం అంతటా నిర్వహించిన యుద్ధయాత్రల్లో కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా,, బెంగాల్ ప్రాంతాలను జయించాడు. తన విజయానంతరం, ఓడిపోయిన రాజ్యాలు గంగా నది నీటితో నిండిన పాత్రలను పంపించి, ఆ నీటిని ఆలయ బావిలో పోయాలని ఆదేశించాడు. ఈ బావిని మొదటగా గంగాజలంతో నింపినందున దీనిని "చోళగంగం" అని పిలిచేవారు.   

తమిళ సంప్రదాయం ప్రకారం, రాజేంద్రుడు తరువాత "గంగైకొండ చోళుడు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు, దీని అర్థం "గంగను జయించినవాడు". ఆయన మునుపటి చోళ రాజధాని తంజావూరును విడిచిపెట్టి గంగైకొండ చోళపురంను తన రాజధానిగా స్థాపించాడు. తదుపరి 250 సంవత్సరాల పాటు గంగైకొండ చోళపురం చోళుల రాజధానిగా కొనసాగింది. రాజేంద్రుడు తమిళ వాస్తు శాస్త్రం, ఆగమ శాస్త్రం గ్రంథాల్లో సూచించిన ప్రణాళికలు, మౌలిక సదుపాయాల ఆధారంగా అనేక ఆలయాలతో కూడిన సంపూర్ణ రాజధానిని నిర్మించాడు. వీటిలో ధర్మ శాస్తా, విష్ణు, ఇతర ఆలయాలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ ఆలయం తప్ప మిగతా నిర్మాణాలన్నీ 13వ శతాబ్దాంతం, 14వ శతాబ్దంలో నాశనం అయ్యాయి. చోళకాలానికి చెందిన ఇతర గుర్తులు, మట్టితో కప్పబడ్డ గుట్టలు, తవ్వకాలలో బయటపడిన విరిగిన స్తంభాలు, ఇటుక గోడలు ఈ ఆలయానికి సమీపంలోని విస్తృత ప్రాంతంలో కనిపిస్తాయి. ఈ నగరాన్ని పేరుతో ప్రస్తావించిన అత్యంత పురాతన శాసనం 1029 సీఈకు చెందినది. ఉత్తర భారతదేశంలోని గంగా నదివైపు రాజేంద్రుడు చేసిన యాత్రకు సంబంధించిన ప్రాథమిక సూచన 1023 సీఈలో లభిస్తుంది. గంగైకొండ చోళపురం ఆలయానికి చేసిన మొదటి దానం 1035 సీఈలో నమోదైంది.

దేహేజియా ప్రకారం, రాజేంద్రుడు తన తండ్రి వినియోగించిన శిల్పులను తంజావూరు నుండి ఇక్కడికి తరలించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. రాజేంద్రుడు తరువాతి కాలానికి చెందిన ఎక్కువ మంది లేదా అన్ని చోళ రాజులు గంగైకొండ చోళపురంలోనే పట్టాభిషేకం చేసుకున్నారు. పురావస్తు తవ్వకాలలో ఈ ఆలయం నుండి కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలో కోట గోడలు, రాజప్రాసాద అవశేషాలు బయటపడ్డాయి. రాజేంద్రుడి వారసుడైన కులోత్తుంగ చోళుడు I ఈ నగరానికి చుట్టూ కోట నిర్మించాడని భావిస్తారు.

ఈ నగరం నాశనం కావడానికి గల కారణాలు స్పష్టంగా తెలియవు. వసంతి ప్రకారం, 13వ శతాబ్దం చివర్లో చోళులను ఓడించిన పాండ్యులు తమ గత పరాజయాలకు ప్రతీకారంగా ఈ నగరాన్ని పూర్తిగా ధ్వంసం చేసి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. అయితే, ఇతర ఆలయాలు ధ్వంసమై ఈ ఆలయం మాత్రం ఎందుకు మిగిలిపోయిందో, అలాగే తరువాతి కాలపు చోళులు, పాండ్యులు, విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలానికి చెందిన సుమారు ఇరవై శాసనాలు ఈ ఆలయానికి దానాలు ఇచ్చినట్లు ఎందుకు సూచిస్తున్నాయో స్పష్టత లేదు. మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఈ విధ్వంసం దాడులు, దోపిడీలు, యుద్ధాలతో సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ముఖ్యంగా 1311లో ముస్లిం సేనాధిపతి మాలిక్ కాఫూర్ నాయకత్వంలోని దిల్లీ సుల్తానేట్ సేనలు, 1314లో ఖుస్రూ ఖాన్, 1327లో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ చేసిన దండయాత్రలు ఈ విధ్వంసానికి కారణమై ఉండవచ్చు. తదుపరి కాలంలో హిందూ రాజులు, ముస్లిం సుల్తానుల మధ్య యుద్ధాలు జరిగాయి. ఈ క్రమంలో సమీపంలోని మదురై సుల్తానేట్ (1335–1378) వంటి కొత్త రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. 1378లో విజయనగర సామ్రాజ్యం మదురై సుల్తానేట్‌ను ఓడించింది. దాంతో ఈ ఆలయం సహా అనేక చోళకాల ఆలయాలు మళ్లీ హిందూ రాజుల ఆధీనంలోకి వచ్చాయి. వారు వీటిని మరమ్మతులు చేసి పునరుద్ధరించారు.

## గ్రంథాలు
గంగైకొండ చోళపురం, ఈ ఆలయం గురించి *మూవర్ ఉలా*, *కలింగత్తుపరాణి* వంటి సమకాలీన సాహిత్య గ్రంథాలలో ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. వసంతి వంటి పండితులు 11వ శతాబ్దపు తమిళ కవి కంబర్ తన అయోధ్య వర్ణనను గంగైకొండ చోళపురం వీధులు, నగర నిర్మాణాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని వర్ణించాడని భావిస్తారు. ఇదే విధమైన పోలికను సెక్కిళార్ రచించిన *[[పెరియ పురాణం]]*లో కూడా గమనించవచ్చు. *మూవర్ ఉలా* అనే గ్రంథం చేరులు, చోళులు, పాండ్యుల గురించి వివరించే రచనగా, ఈ నగరం, ఆలయం గురించి స్పష్టమైన వర్ణనను అందిస్తుంది. తంజావూరు ఆలయం మాదిరిగానే, ఈ ఆలయం కూడా సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా ఎదిగిందని భావిస్తారు. సంగీతం, నృత్యం, కాంస్య శిల్పాల రూపంలో కళా కార్యకలాపాలు ఈ ఆలయంలో ప్రోత్సహించబడ్డాయి, నిర్వహించబడ్డాయి.  
## నేడు

ఈ ఆలయాన్ని 2004 సంవత్సరంలో గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు జాబితాలో చేర్చారు. ఈ మూడు ఆలయాలు 10వ శతాబ్దం నుంచి 12వ శతాబ్దం సీఈ మధ్య చోళులచే నిర్మించబడ్డాయి, వీటిలో అనేక సారూప్యతలు ఉన్నాయి. భారత పురావస్తు సర్వే శాఖ (ASI) 2009లో ఆలయంలో సందర్శకుల సౌకర్యాల కోసం కొనుగోలు కేంద్రాలు, కార్యాలయాలకు అదనపు సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేసింది. వీటిలో మ్యూజియం, రెస్టారెంట్, దుకాణాలు, మరుగుదొడ్లు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ తమిళనాడు ప్రభుత్వంకు చెందిన హిందూ మత, దానధర్మ బోర్డు ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడుతున్నాయి. ఈ ఆలయాలను "గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు"గా వర్గీకరించడానికి కారణం, ఇవి నిర్మించబడిన కాలంలో ఉన్న విధంగానే నేటికీ దర్శించబడుతూ, పూజలు జరుగుతూ, ఉపయోగంలో ఉండటమే. రాజేంద్ర చోళుడి పట్టాభిషేకానికి వెయ్యేళ్ల పూర్తి సందర్భంగా 2014 జూలైలో రెండు రోజుల పాటు ఈ ఆలయంలో మిల్లీనియం వేడుకలు నిర్వహించబడ్డాయి.
## పండుగలు, ఆరాధనా విధానాలు
ఈ ఆలయాన్ని ASI స్మారక చిహ్నంగా పరిపాలిస్తున్నప్పటికీ, తమిళనాడులోని ఇతర శివాలయాలలో పాటించే విధంగానే ఇక్కడ కూడా పూజా విధానాలు కొనసాగుతున్నాయి. ఈ ఆలయం శైవ సంప్రదాయంను అనుసరిస్తుంది. ఆలయ పూజారులు పండుగల సమయంలో, ప్రతిరోజూ *[[పూజ]]*లను నిర్వహిస్తారు. ఆలయంలో ప్రతిరోజూ నాలుగు కాలాలలో ఆచారాలు నిర్వహించబడతాయి: ఉదయం 8:30 గంటలకు *కలసాంతి*, మధ్యాహ్నం 12:30 గంటలకు *ఉచ్చికాలం*, సాయంత్రం 6:00 గంటలకు *సాయరక్షై*,, రాత్రి 7:30 నుంచి 8:00 గంటల మధ్య *అర్థజామం*. ప్రతి పూజలో మూడు దశలు ఉంటాయి: *అలంకారం* (అలంకరణ), *నైవేద్యం* (ఆహార సమర్పణ), *దీపారాధన* (దీపాల ఊపడం). ఇవి బృహదీశ్వరుడు, పెరియ నాయగి దేవికి నిర్వహించబడతాయి. ఆలయంలో వారపు, పక్షవారీ, నెలవారీ పూజలు కూడా నిర్వహించబడతాయి. ఆలయం ప్రతిరోజూ ఉదయం 6:00 నుండి మధ్యాహ్నం 12:30 వరకు, సాయంత్రం 4:00 నుండి రాత్రి 9:00 వరకు తెరిచి ఉంటుంది. ఆలయ వార్షిక పండుగలలో శివరాత్రి (తమిళ నెల మాసి – ఫిబ్రవరి–మార్చి), ఐప్పసి నెలలో ఐప్పసి పౌర్ణమి (అక్టోబర్–నవంబర్), మార్గళి నెలలో తిరువాదిరై (డిసెంబర్–జనవరి) అత్యంత ముఖ్యమైనవి. ఐప్పసి పండుగ సందర్భంగా ప్రధాన దేవతకు వండిన అన్నంతో చేసే *అన్నాభిషేకం* కూడా నిర్వహించబడుతుంది.  

## గ్యాలరీ

File:11th century Chola era Gangaikonda Cholapuram temple, Tamilnadu, India.jpg|బృహదీశ్వర ఆలయ సముదాయం ప్రవేశ ద్వారపు విస్తృత దృశ్యం
File:GangaiKonda Cholapuram(Front View).JPG|బృహదీశ్వర ఆలయంలో గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొని ఉన్న నంది
File:Gangaikondacholapuram exotic view.jpg|ధ్వజస్తంభం
File:Gangaikondacholapuram side view.JPG|బృహదీశ్వర ఆలయ *విమానము*
File:Gangaikonda Cholapuram sculpture 05.jpg|ఆలయ ప్రాంగణపు దృశ్యం
File:"A low angle of Brihadisvara Temple of Gangaikonda Cholapuram ".JPG|ప్రధాన శివాలయంతో కూడిన గణేశ ఆలయం


### శిల్పాలు, ఉబ్బిన చిత్రాలు
ఈ ఆలయంలో అనేక శిల్పాలు, ఉబ్బిన శిల్ప చిత్రాలు ఉన్నాయి.

#### శైవం

File:Gangaikonda cholapuram sculptures 13.jpg|అజ్ఞాన రాక్షసునిపై నర్తిస్తున్న నటరాజు.
File:Gangaikondacholapuram natarajar.JPG|పార్వతి, ఇతర దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన మరో నటరాజ రూపం.
File:Gangaikonda cholapuram sculpture 12.jpg|కాలాంతకుడు పురాణ గాథ – శివుడి కాలం, శాశ్వతత్వ నృత్యాన్ని సూచిస్తుంది.
File:Gangaikonda cholapuram sculptures 36.jpg|లింగంలో నుండి అవతరించిన శివుడు – లింగోద్భవుడు
File:Gangaikonda cholapuram sculptures 32.jpg|ప్రేమభావంలో ఉన్న శివ–పార్వతి, చుట్టూ నర్తక శిల్పాలు
File:Gangaikonda cholapuram sculptures 48.jpg|అభయ ముద్రలో శివ–పార్వతి, క్రింద యోధుల శిల్పాలు
File:Gangaikondacholapuram sculptures 63.jpg|పార్వతి, శివుల కుమారుడైన గణేశుడు, చేతుల్లో కలం, మిఠాయి
File:Guru Bhagavan Statue Gangai Konda Cholapuram.JPG|అజ్ఞాన రాక్షసునిపై నిలిచిన యోగ, నృత్యం, శాస్త్రాల గురువుగా దక్షిణామూర్తి.
File:Dvarapalaka.jpg|ద్వారపాలకుడు

#### వైష్ణవం, శాక్తం

File:11th century Gangaikonda cholapuram Temple, dedicated to Shiva, built by the Chola king Rajendra I Tamil Nadu India (70).jpg|కాళీ – దుర్గాదేవి యొక్క క్రోధభరితమైన, భయంకరమైన రూపం; శాక్త సంప్రదాయానికి చెందిన దేవత
File:Gangaikondacholapuram sculptures 56.jpg|బ్రహ్మ – వేదకాల దేవుడు, హిందూ త్రిమూర్తులలో ఒకరు
File:Vishnu gangaikonda.jpeg|వైష్ణవం సంప్రదాయానికి చెందిన విష్ణువు
File:Gangaikondacholapuram sculptures 05.jpg|గజలక్ష్మి – వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన దేవత
File:Gangaikonda cholapuram sculptures 49.jpg|విష్ణు–దుర్గ శిల్పం – వైష్ణవం–శాక్తం సమ్మేళనాన్ని, దుర్గ విష్ణువుకు సోదరి అనే విశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది.
File:Gangaikondacholapuram sculptures 16.jpg|అప్సరలు, గణాలు, సామాన్య ప్రజల జీవిత దృశ్యాలు అనేక ఉబ్బిన శిల్పాలలో చూపబడ్డాయి


#### నాశనమైన అవశేషాలు, తరువాతి చేర్పులు

File:GANGAIKONDA CHOLAPURAM SCULPTURES 10.jpg|అవమానింపబడిన దేవత శిల్పం (బహుశా నారదుడు)
File:Gangaikondacholapuram sculptures 59.jpg|మరో అవమానింపబడిన శిల్పం (బహుశా దక్షిణామూర్తి)
File:11th century Gangaikonda cholapuram Temple, dedicated to Shiva, built by the Chola king Rajendra I Tamil Nadu India (23).jpg|అవశేషాల నుండి పునరుద్ధరించబడిన విగ్రహాలు
File:Gangai-Konda-Cholapuram-Singavaai Kinaru.jpg|ఆలయ బావిలోని సింహ శిల్పం – 19వ శతాబ్దంలో చేర్చబడింది


## ఇవీ చూడండి
* 20వ శతాబ్దానికి ముందు నిర్మించిన అత్యంత ఎత్తైన నిర్మాణాల జాబితా
* రాజ రాజ చోళుడు I
* చోళ వంశం
* మహాబలిపురం స్మారక సముదాయం – తమిళనాడులోని మరో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలం

## గమనికలు

## మూలాలు

### గ్రంథసూచి

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## బాహ్య లింకులు

* యునెస్కో – గ్రేట్ లివింగ్ చోళ దేవాలయాలు