గంజాం

**గంజాం** అనేది భారతదేశం, ఒడిశా రాష్ట్రంలోని గంజాం జిల్లాలోని ఒక పట్టణం, నోటిఫైడ్ ఏరియా కౌన్సిల్. ఒడిశాలోని ప్రధాన నగరాలలో ఒకటైన **[[బరంపురం|బ్రహ్మపూర్]]**, తూర్పు తీరప్రాంతంలోని ఈ జిల్లాలో ఉంది.

## భౌగోళికం
గంజాం 3 మీటర్ల (9 అడుగులు) ఎత్తులో ఒడిశాలోని గంజాం జిల్లాలో  వద్ద ఉంది. గంజాం ఖనిజ సంపదతో కూడిన తీరప్రాంతం 60 కి.మీ మేర విస్తరించి ఉంది. ఇది అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం కోసం చేపల వేట, గోపాల్‌పూర్‌లో పోర్ట్ సౌకర్యాలకు అవకాశాలను అందిస్తుంది. రుషికుల్య, ధనేయ్, బహుదా, ఘోడా హడ వంటి నదులు పట్టణ వ్యవసాయ, విద్యుత్ రంగానికి మూలాధారాలు. ఆర్థిక పరంగా, గంజాం ఒక ఉప పారిశ్రామిక పట్టణం. పర్యాటకులను ఆకర్షించే చిలికా సరస్సు, దాని సుందర దృశ్యాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, గంజాం నగరానికి సమీపంలో జిల్లా తూర్పు భాగంలో ఒక పక్షుల అభయారణ్యం కూడా ఉంది. గంజాం ఆంధ్రప్రదేశ్తో తన సరిహద్దును పంచుకుంటుంది. 
తేమతో కూడిన ద్వీపకల్ప ఎగువ, దిగువ స్థాయి సాల్ అడవులు, ఉష్ణమండల తేమ, పొడి ఆకురాల్చే, ఉష్ణమండల ఆకురాల్చే అటవీ రకాల మిశ్రమం విస్తృత శ్రేణి అటవీ ఉత్పత్తులను అందిస్తాయి, వన్యప్రాణులకు ప్రత్యేక జీవనశైలిని సమకూరుస్తాయి. 108 దేవాలయాలతో కూడిన భైరబి ఒక ప్రార్థనా స్థలం, పర్యాటకులకు గమ్యస్థానం. గంజాం సమీపంలోని బరంపురం నుండి 56 కి.మీ దూరంలో వేడి సల్ఫర్ బుగ్గను కలిగి ఉన్న తప్తపాణి కూడా ఒక పర్యాటక గమ్యస్థానం. ఆంగ్ సమీపంలోని తారా తారిణి కొండపై తారా తారిణి దేవాలయం ఉంది. సోలాఘర్, రాయ్‌పూర్ కూడా పర్యాటకులకు గమ్యస్థానాలు. కవల దేవతలు తారా, తారిణిలు అక్కడ పూజలందుకుంటారు. తారా తారిణి కొండ దిగువన రుషికుల్య ప్రవహిస్తుంది. మహూరి కలువా దేవత ఆలయం పట్టణం మధ్యలో అదే పేరుతో ఉన్న ఒక పిక్నిక్ స్పాట్ సమీపంలో ఉంది.

ఇది హౌరా-చెన్నై ప్రధాన మార్గంలో ఉన్న ఒక రైల్వే స్టేషన్, గంజాం రైల్వే స్టేషన్ను కలిగి ఉంది.

## జనాభా శాస్త్రం
2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, గంజాం జనాభా 3529031. గంజాం సగటు అక్షరాస్యత రేటు 63% కాగా, పురుషుల అక్షరాస్యత 70%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 54%. మొత్తం పిల్లల జనాభా (0-6 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గలవారు) 420158. లింగ నిష్పత్తి 983, మొత్తం జనాభా సాంద్రత 429 (చ.కి.మీకు వ్యక్తులు).

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
ఈ పట్టణం తన కుటీర పరిశ్రమలు, హస్తకళలకు అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గడించింది. ప్రధాన చేతిపనులలో ఇత్తడి, అప్లిక్, వెదురు చేతిపనులు, రాతి చెక్కడాలు, చెక్క చెక్కడాలు, టెర్రకోట, టెక్స్‌టైల్ బొమ్మలు మొదలైనవి ఉన్నాయి, వేలాది మంది కళాకారులు వ్యక్తిగతంగా, సహకార సంఘాల ద్వారా పనిచేస్తున్నారు. వ్యవసాయం పట్టణంలో ప్రధాన వృత్తులలో ఒకటి, ఇందులో మొత్తం కార్మికులలో సుమారు 75% మంది ఉన్నారు. పశుపోషణ, అటవీ, చేపల వేట, మైనింగ్, నిర్మాణం, వాణిజ్యం, రవాణా వంటివి మరో 25% కార్మికులకు ఆదాయ వనరుగా ఉన్న పని సంబంధిత విభాగాలు. జిల్లాలో ప్రధానంగా పండించే పంటలు వరి, వేరుశనగ, పత్తి, చెరకు, ఆకు కూరలు. ఈ జిల్లా సంపన్నమైన పశువుల జనాభాను కలిగి ఉంది, అలాగే అంతర్గత, ఉప్పు నీటి చేపల పెంపకంలో గణనీయమైన వనరులతో ఉంది. చిలికా తీరప్రాంతం, విస్తరించిన సముద్ర తీరం గొప్ప సముద్ర ఉత్పత్తుల మూలాలు, ఇవి గవ్వలు, ఉప్పు వంటి వాటి ఉత్పత్తికి ఉపయోగపడతాయి.

### గంజాం కోట/పోటాగర్ కోట
thumb|left|గంజాం కోట మ్యాప్
 వద్ద ఉన్న గంజాం కోట (పోటాగర్ కోట అని కూడా పిలుస్తారు) పర్యాటకులకు గంజాంలోని ప్రధాన ఆకర్షణ. ఈ నక్షత్రాకార కోట ఛత్రపూర్ నుండి 8 కి.మీ దూరంలో ఉంది. పోటాగర్ కోట గంజాం మొదటి కలెక్టరేట్ సముదాయం. తరువాత ఇది 1815లో బరంపురంకు, ఆ తరువాత 1835లో ఛత్రపూర్కు మార్చబడింది, ఇది ఇప్పటికీ అక్కడే ఉంది.

పోటాగర్ లేదా "పాతిపెట్టిన కోట" అని దీనికి పేరు పెట్టారు, ఎందుకంటే ఇది పాతిపెట్టబడినట్లుగా ఉంటుంది. ఇది ప్రస్తుతం గంజాం అనే గ్రామం సమీపంలో రుషికుల్య నది ముఖద్వారం వద్ద ఉంది. ఈ కోట శిథిలావస్థలో ఉంది, కళింగ, దండపట్, గంజాం, చికాకోల్ సర్కార్ తదితర పేర్లతో పిలువబడిన ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించడానికి దీనిని తమ పరిపాలనా ప్రధాన కేంద్రంగా ఉపయోగించుకున్న అనేక మంది పాలకులకు ఇది మూగ సాక్షిగా నిలుస్తుంది. ఇది ఒకే కోట కాదు, బహుశా వేర్వేరు ప్రభుత్వాలచే నిర్మించబడిన కోటల సముదాయం, వాటి అవశేషాలు వారి పరిపాలనా విధానాల కథలను చెబుతాయి. ఈ విధంగా పోటాగర్ చరిత్ర అంటే గంజాం కలెక్టరేట్ చరిత్ర, ఇందులో గంజాం, నార్తర్న్ సర్కార్స్, ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వం, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ, బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ, మొత్తం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చరిత్ర కలిసి ఉన్నాయి.
thumb|గంజాం పట్టణంలోని పోటాగర్ కోట

గంజాం మొదటి రెసిడెంట్ అయిన ఎడ్వర్డ్ కాస్ట్‌ఫోర్డ్ 1768లో పోటాగర్ కోట నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడని చెబుతారు. అయితే కోట నక్షత్ర ఆకారం, దానికి సమీపంలో ఉన్న చాలా పాత మసీదు ఇది బ్రిటిష్ వారి కంటే మహమ్మదీయుల మూలాలను ఎక్కువగా ధృవీకరిస్తున్నాయి. 17వ శతాబ్దంలో కుతుబ్ షాహీ పాలనలో గంజాం చిలికా నుండి చికాకోల్ వరకు విస్తరించబడింది, దీనిని నార్తర్న్ సర్కార్లలో ఉత్తర చివర సర్కార్‌గా పరిగణించేవారు, గోల్కొండ నుండి దీనిని నియంత్రించేవారు. 1641లో గోల్కొండ పాలకుడైన అబ్దుల్ కుతుబ్ షా, శ్రీకాకుళంలో మొదటిసారిగా మహమ్మద్ ఖాన్ అనే ఫౌజుదార్‌ను నియమించాడు. అతను శ్రీకాకుళం, ఇచ్ఛాపురంలో కొన్ని అందమైన మసీదులను నిర్మించాడు. పాత కళింగ దండపట్ (గంజాం) ఆ తర్వాత చికాకోల్ (శ్రీకాకుళం), ఇచ్ఛాపురం అనే రెండు విభాగాలుగా విభజించబడింది. ఇచ్ఛాపురం విభాగం పరిపాలన కోసం బహుశా మహమ్మద్ ఖాన్ ప్రస్తుత పోటాగర్ స్థలంలో కోటను నిర్మించి ఉండవచ్చు. ఈ కోటను నాల్గవ సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా నిర్మించాడని కొందరు పండితుల అభిప్రాయం.

1753లో నార్తర్న్ సర్కార్ ఫ్రెంచ్‌వారికి మంజూరు చేయబడింది, ఫ్రెంచ్ కమాండర్ మాన్సియర్ డి బుస్సీ గంజాంపై నియంత్రణను తీసుకుని పోటాగర్ నుండి కార్యకలాపాలు సాగించాడు. అతను బహుశా తన కోసం అలాగే తన ఫ్రెంచ్ ప్రజల కోసం అక్కడ ఒక కోటను నిర్మించి ఉండవచ్చు. ఫ్రెంచ్ మూలానికి చెందిన ఇద్దరు వ్యక్తుల గౌరవార్థం పోటాగర్ సమీపంలోని శ్మశానవాటికలో నిర్మించిన రెండు సమాధులు ఫ్రెంచ్ ప్రజల ఉనికిని నిరూపిస్తున్నాయి. 1765లో, సామ్రాజ్య శాసనం (ఫర్మాన్) ద్వారా నార్తర్న్ సర్కార్స్ ఆంగ్లేయులకు మంజూరు చేయబడ్డాయి. ఫ్రెంచ్ అధికారం ముగిసింది, ఎడ్వర్డ్ కాస్ట్‌ఫోర్డ్ 1766లో గంజాం బ్రిటిష్ రెసిడెంట్‌గా నియమితులయ్యాడు, 1768లో గంజాం ప్రత్యక్ష బాధ్యతను తీసుకున్నాడు. అతను అక్కడ మరొక కోటను నిర్మించాడు. ఈ కోట నదికి దగ్గరగా నక్షత్ర ఆకారంలో విస్తారమైన ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది. ప్రాంగణం లోపల మూడు వేర్వేరు నిర్మాణ నమూనాలకు చెందిన మూడు నివాస భవనాలు ఉన్నాయి, ఇవి బహుశా మహమ్మదీయులు, ఫ్రెంచ్, బ్రిటిష్ వారికి కేటాయించబడి ఉండవచ్చు. మొదటిది బహుశా మహమ్మదీయ లేదా కుతుబ్‌షాహీ మూలానికి చెందినది, పూర్తిగా శిథిలావస్థలో ఉంది. మిగతా రెండు కూడా అంత మంచి స్థితిలో లేవు. అంతేకాకుండా, రెండు ఆయుధాగారాలు (మ్యాగజైన్ ఇళ్లు) ఉన్నాయి. ప్రాంగణం గోడ తూర్పు వైపున నదికి తెరుచుకునే రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి.

ఒకటి సముద్రంలోకి తప్పించుకోవడానికి రహస్య మార్గంగా, మరొకటి రాణి స్నానం చేయడానికి నదికి వెళ్లడానికి ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చు. ప్రహరీ గోడ చుట్టూ కందకం ఉంది, ఇది దాదాపు 8 అడుగుల మందంతో ఉంటుంది. ఈ కోటకు చక్కగా రూపొందించిన రెండు తలుపులు ఉన్నాయి, ఒకటి ముందు వైపు, మరొకటి నదికి దగ్గరగా వెనుక వైపు ఉంది. పోటాగర్ కోట గురించి డబ్ల్యూ.డబ్ల్యూ. హంటర్ ఈ విధంగా వర్ణించారు: "తూర్పు ముఖభాగంలో ఒక పెద్ద ముఖద్వారం మినహా నక్షత్ర కోణాల్లో బురుజులు ఉన్నాయి. గోడలు 18 అడుగుల కంటే తక్కువ లేదా 22 అడుగుల కంటే ఎక్కువ ఎత్తు లేవు, మూడు వైపులా కందకం నడుస్తుంది. చాలా భాగం లోతైన నీరు, నాల్గవ వైపు దట్టమైన కలప రక్షించబడింది, ఇది గోడల నుండి 150 గజాల వరకు విస్తరించి ఉంది." పురాతన గంజాం గ్రామంపై కోట దేవత కోపం, దాడుల సమయంలో రహస్య మార్గం ద్వారా సముద్రంలో పడవలో రాజు తప్పించుకోవడం వంటి అనేక భయానక కథలను పోటాగర్ చెబుతుంది. పోటాగర్ కోట రాష్ట్ర పురావస్తు సంపద, దీనిని పరిరక్షించాల్సిన అవసరం ఉంది.

## కళలు, సంస్కృతి

* **ప్రహ్లాద నాటకం:** శ్రీ నృసింహ స్వామి, భక్త ప్రహ్లాదుని పౌరాణిక కథాంశంతో కూడిన ఒక అందమైన, రంగుల నృత్య నాటకం. దీనిని విస్తృతమైన వస్త్రధారణ, సంగీతంతో పాటు అంచెలతో కూడిన వేదికపై ప్రదర్శిస్తారు. ప్రహ్లాద నాటకం
* **దండ నాచ (లేదా దండ జాతర):** భారతదేశంలోని పురాతన ఆచార జానపద నృత్యాలలో ఒకటి, శివుడు, కాళికా దేవికి అంకితం చేయబడింది. ప్రదర్శకులు (దండూలు) నిప్పుల మీద నడవడం, వేడి ఇసుకపై దొర్లడం వంటి కఠినమైన భౌతిక తపస్సుకు గురవుతారు.

## వాతావరణం, ప్రాంతీయ అమరిక
గరిష్ట వేసవి ఉష్ణోగ్రత 37 °C; కనిష్ట శీతాకాల ఉష్ణోగ్రత 16 °C. సగటు రోజువారీ ఉష్ణోగ్రత 33 °C నుండి 38 °C వరకు ఉంటుంది. మే అత్యంత వేడిగా ఉండే నెల; డిసెంబర్ అత్యంత చల్లగా ఉండే నెల. సగటు వార్షిక వర్షపాతం 1250 మిమీ, జూలై నుండి అక్టోబర్ వరకు ఈ ప్రాంతంలో రుతుపవనాలు, కుంభవృష్టి వర్షాలు కురుస్తాయి.

## పురస్కారాలు, గుర్తింపు

### 1. జాతీయ ఎంజీఎన్‌ఆర్ఈజీఎస్ పనితీరు అవార్డులు
జాతీయ స్థాయిలో ఎంజీఎన్‌ఆర్ఈజీఎస్‌లో (MGNREGS) అత్యుత్తమ పనితీరు కనబరిచిన జిల్లాగా గంజాం జిల్లా **రెండుసార్లు అవార్డు పొందింది**, కార్మికుల బ్యాంకు ఖాతాలకు నేరుగా వేతనాలు చెల్లించే మార్గదర్శక విధానానికి ఇది దక్కింది — ఈ నమూనాను తరువాత దేశవ్యాప్తంగా అమలు చేశారు.

### 2. జాతీయ జల పురస్కారాలు (2022–2023)
నీటి సంరక్షణ, జల వనరుల పునరుజ్జీవం, నీటిపారుదల అభివృద్ధి, మొక్కల పెంపకం కార్యక్రమాలు, పరీవాహక ప్రాంత నిర్వహణలో అసాధారణమైన కృషికి ఈ జిల్లా **4వ జాతీయ జల పురస్కారాన్ని** గెలుచుకుంది. ఈ అవార్డును **భారత ఉపరాష్ట్రపతి** ప్రదానం చేశారు.

### 3. జాతీయ పంచాయతీ అవార్డులు (2024)
గంజాం అద్భుతమైన **దీన్ దయాళ్ ఉపాధ్యాయ్ పంచాయతీ సతత్ వికాస్ పురస్కారం**, **నానాజీ దేశ్‌ముఖ్ సర్వోత్తమ్ పంచాయతీ సతత్ వికాస్ పురస్కారం**తో సహా **మూడు జాతీయ పంచాయతీ అవార్డులను** సొంతం చేసుకుని చారిత్రాత్మక ఘనత సాధించింది. అంతకు ముందు **రెండు సంవత్సరాలలో వరుసగా ఆరు జాతీయ పంచాయతీ అవార్డులను గెలుచుకున్న** రికార్డుకు ఇది అదనంగా చేరింది.

## ఫుట్‌నోట్స్

వర్గం:గంజాం జిల్లా
వర్గం:ఒడిశా