మహాబలిపురంలోని కట్టడాల సముదాయం

**మహాబలిపురంలోని కట్టడాల సముదాయం** భారతదేశం, తమిళనాడు తీరప్రాంత విహార పట్టణమైన మహాబలిపురంలో ఉన్న 7, 8వ శతాబ్దాల నాటి మతపరమైన స్మారక కట్టడాల సమూహం. ఇది ఒక యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. ఇది చెన్నైకి దక్షిణంగా 60 కి.మీ. దూరంలో బంగాళాఖాతం కోరమాండల్ తీరంలో ఉంది.

ఈ ప్రదేశంలో 40 పురాతన స్మారక కట్టడాలు, హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆరుబయట రాతి శిల్పాలలో ఒకటైన *[[గంగానది అవరోహణ (మహాబలిపురం)|గంగావతరణం]]* లేదా *అర్జునుని తపస్సు* ఇందులో ఉంది. ఈ సముదాయంలో అనేక వర్గాల స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి: 630, 668 మధ్య నిర్మించబడిన ఏకశిలా ఊరేగింపు రథాలతో కూడిన *రథ* దేవాలయాలు; పలు భారతీయ భాషలు, లిపులలో *[[మహాభారతం]]*, శైవ, శాక్త, వైష్ణవ శాసనాల కథనాలతో కూడిన *మండప విహారాలు* (గుహాలయాలు); రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు (ముఖ్యంగా బాస్-రిలీఫ్‌లు); 695, 722 మధ్య నిర్మించబడిన రాతి దేవాలయాలు, 6వ శతాబ్దం అంతకంటే ముందు కాలం నాటి పురావస్తు తవ్వకాలు.

ఈ కట్టడాలు పల్లవ రాజవంశం పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. అనేక వలస-కాలపు ప్రచురణలలో సెవెన్ పగోడాస్‌గా పిలువబడే వీటిని, సమకాలీన సాహిత్యంలో *మామల్లపురం దేవాలయాలు* లేదా *మహాబలిపురం దేవాలయాలు* అని కూడా పిలుస్తారు. 1960 తర్వాత పునరుద్ధరించబడిన ఈ ప్రదేశాన్ని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణం నిర్వహిస్తోంది.

## స్థానం, నామకరణం
మహాబలిపురం దేవాలయాలు ఆగ్నేయ భారత రాష్ట్రమైన తమిళనాడులో, కోరమాండల్ తీరంలో చెన్నైకి నైరుతి దిశలో 60 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. నాలుగు లేన్ల, విభజించబడిన ఈస్ట్ కోస్ట్ రోడ్, రాజీవ్ గాంధీ సాలై (రాష్ట్ర రహదారులు 49, 49A) ద్వారా ఈ స్మారక కట్టడాలను చేరుకోవచ్చు. సమీప విమానాశ్రయం చెన్నైలో ఉంది (IATA విమానాశ్రయ కోడ్ MAA). ఈ నగరం రైలు నెట్‌వర్క్ ద్వారా భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలకు అనుసంధానించబడి ఉంది.

మహాబలిపురం మామల్లపురం సహా అనేక పేర్లతో పిలువబడుతుంది; మామల్ల అనగా "గొప్ప మల్లయోధుడు", ఇది 7వ శతాబ్దపు రాజు మొదటి నరసింహ వర్మను సూచిస్తుంది. చారిత్రక గ్రంథాలలో కనిపించే ఇతర పేర్లలో మామల్లపట్టణ, మావలిపురం, మావలివరం, మావెల్లిపోర్, మౌవెల్లిపూరం, మహాబలిపూర్ ఉన్నాయి. ఇవన్నీ "గొప్ప మల్లయోధుల నగరం" లేదా "మహాబలి నగరం" అని సూచిస్తాయి. మరుగుజ్జు వామనుడు (విష్ణు అవతారం) చేతిలో ఓడిపోయిన రాక్షస రాజు పౌరాణిక మహాబలికి ఇది సంబంధించినది. నాగస్వామి ప్రకారం, ఈ పేరు తమిళ పదం *మల్లల్* (శ్రేయస్సు) నుండి ఉద్భవించింది. ఇది దక్షిణ భారతదేశం, ఆగ్నేయాసియాకు పురాతన ఆర్థిక కేంద్రంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రారంభ భక్తి ఉద్యమం కవి తిరుమంగై ఆళ్వార్ రాసిన 8వ శతాబ్దపు తమిళ గ్రంథం పాక్షికంగా మద్దతు ఇస్తుంది, ఇక్కడ మామల్లపురాన్ని "కడల్ మల్లై" అని పిలిచారు.

ఏడు హిందూ దేవాలయాల గోపురాలను చూసి తీరంలో అడుగుపెట్టిన యూరోపియన్ నావికులు ఈ పట్టణాన్ని "సెవెన్ పగోడాస్" అని పిలిచేవారు. ఏడవ శతాబ్దపు శాసనాలు దీనిని "మామల్లపురం" లేదా సమీప వైవిధ్యాలుగా సూచిస్తాయి; "మహాబలిపురం" అనేది 16వ శతాబ్దం తర్వాత మాత్రమే కనిపిస్తుంది. (సెవెన్ పగోడాస్‌తో పాటు) వలస-యుగ సాహిత్యంలో ఉపయోగించబడింది. 1957లో సైట్, టౌన్‌షిప్ అధికారిక పేరుగా తమిళనాడు ప్రభుత్వం మామల్లపురాన్ని స్వీకరించింది. 1964లో స్మారక కట్టడాలు, తీరప్రాంతాన్ని ప్రత్యేక పర్యాటక ప్రాంతం, ఆరోగ్య విడిదిగా ప్రకటించింది.

## చరిత్ర

మహాబలిపురం ప్రాచీన చరిత్ర అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, నాణేలు, శాసనాల ఆధారాలు, అక్కడి దేవాలయాలు స్మారక కట్టడాలను నిర్మించడానికి ముందే ఇది ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశం అని సూచిస్తున్నాయి. ఇది 1వ శతాబ్దపు పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీలో ప్రస్తావించబడిన సోపట్మా ఓడరేవు లేదా 2వ శతాబ్దపు టోలెమీ *జియోగ్రాఫియా*లోని మెలంగే ఓడరేవు అని ఊహించబడింది. 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఉన్న *పెరుంపాణరుప్పడై*లో ప్రస్తావించబడిన నీర్‌ప్పెయార్వు ఓడరేవు మహాబలిపురం లేదా కాంచీపురం కావచ్చునని మరొక సిద్ధాంతం చెబుతోంది.

7-8వ శతాబ్దపు సంస్కృత పండితుడు దండి (తమిళనాడులో నివసించి పల్లవ దర్బార్‌తో సంబంధం ఉన్నవాడు) తన *అవంతిసుందరి కథ*లో మామల్లపురంలో విష్ణు శిల్పాన్ని మరమ్మతు చేసినందుకు కళాకారులను ప్రశంసించాడు. అయితే, ఈ గ్రంథంపై దండి రచయితృత్వం వివాదాస్పదమైంది. ఈ మధ్యయుగ సంస్కృత గ్రంథం మామల్లపురం స్మారక కట్టడాలు, మరమ్మతుల ప్రారంభ సంప్రదాయం, వైష్ణవ మత ప్రాముఖ్యతను ప్రస్తావిస్తుంది.

మార్కో పోలో (సా.శ. 1271-1295) ఆగ్నేయాసియా నుండి వెనిస్‌కు తిరిగి వెళ్లే మార్గంలో భారతదేశానికి వచ్చినప్పుడు, "సెవెన్ పగోడాస్" అని ప్రస్తావించాడు (కానీ సందర్శించలేదు). శతాబ్దాల తరువాత యూరోపియన్ వ్యాపారుల ప్రచురణలలో ఈ పేరు మహాబలిపురం తీర దేవాలయాలతో ముడిపడి ఉంది. ఇది 1375 అబ్రహం క్రెస్క్యూస్ కాటలాన్ అట్లాస్లో "సెటెమెల్టి", "శాంతోమ్" గా కనిపించింది. ఆసియా మ్యాప్ ముతకగా ఉన్నప్పటికీ రెండు ఓడరేవుల సాపేక్ష స్థానాలలో కచ్చితమైనది; మొదటిది మామల్లపురం, రెండవది మైలాపూర్. వెనీషియన్ యాత్రికుడు గాస్పారో బాల్బి 1582లో "సెవెన్ పగోడాస్", "ఎయిట్ ప్లెజెంట్ హిలాక్స్" గురించి ప్రస్తావించాడు, ఇది స్మారక కట్టడాలను సూచిస్తుందని నాగస్వామి అభిప్రాయపడ్డాడు. షాల్క్ ప్రకారం, బాల్బి దీనిని "చైనా సెవెన్ పగోడాస్" అని పిలిచాడు (బాల్బి నమ్మదగని వాడని హెన్రీ యోల్ బాల్బి చదవడంపై చేసిన పునర్విమర్శ, ఆ తర్వాత బహుశా అది మామల్లపురం అని ఎంపిక చేసిన దిద్దుబాటు).

ఇప్పుడు ఏడు కంటే తక్కువ టవర్లు ఉన్నందున, ఈ పేరు ఊహాగానాలకు, వాదనలకు దారితీసింది. డిసెంబర్ 2004 సునామీ సాలువంకుప్పం (ఇప్పుడు మహాబలిపురం ఉత్తరాన) సమీపంలోని బీచ్‌ఫ్రంట్‌ను కొద్దిసేపు బయటపెట్టింది, శాసనాలు, నిర్మాణాలను బహిర్గతం చేసింది. బద్రీనారాయణన్ ఒక BBC నివేదికలో ఇవి 9వ శతాబ్దానికి చెందినవని, 13వ శతాబ్దపు సునామీ వల్ల ధ్వంసమై ఉండవచ్చని చెప్పారు. తీరానికి సుమారు ఒక కిలోమీటరు దూరంలో సముద్రగర్భంలో ఉన్న పెద్ద నిర్మాణాలను కూడా సునామీ బయటపెట్టింది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఇది ప్రాచీన మహాబలిపురం అయి ఉండవచ్చని ఊహిస్తున్నారు. ఒక *సైన్స్* వ్యాసం ప్రకారం, సునామీ "ఏనుగు అందంగా చెక్కిన తల, ఎగురుతున్న గుర్రం", "ఒక దేవుడి విగ్రహంతో ఉన్న చిన్న గూడు; పడుకున్న సింహంతో ఉన్న మరొక రాయి", ఇతర హిందూ మతపరమైన చిత్రాలతో ఉన్న శిలలను బయటపెట్టింది. మెరైన్ ఆర్కియాలజిస్టులు, అండర్ వాటర్ డైవింగ్ బృందాలు 2004 సునామీ తర్వాత స్మారక కట్టడాలలో ఒకటైన షోర్ దేవాలయానికి తూర్పున ఉన్న ప్రదేశాన్ని అన్వేషించాయి. ఇది కూలిపోయిన గోడల శిధిలాలను, తీరానికి సమాంతరంగా ఉన్న పెద్ద సంఖ్యలో దీర్ఘచతురస్రాకార దిమ్మెలను ఇతర నిర్మాణాలను, మనుగడలో ఉన్న నలభై స్మారక కట్టడాలను వెల్లడించింది.

### ఆధునిక నివేదికలు
16వ శతాబ్దం తర్వాత ఆసియాతో వాణిజ్యానికి మార్గదర్శకత్వం వహించిన యూరోపియన్ నావికులు, వ్యాపారులు ఈ ప్రదేశాన్ని ప్రస్తావించారు. నికోలావో మనుచి (ఈ ప్రదేశాన్ని ఎన్నడూ సందర్శించలేదు, కానీ స్మారక కట్టడాలను దూరం నుండి చూసి వాటి గురించి విన్నాడు) వంటి వారి ప్రారంభ నివేదికలు చైనీస్, బర్మీస్ బౌద్ధ పగోడా నమూనాలను హిందూ దేవాలయాలతో కలిపి ఈ దేవాలయాలను చైనీయులు నిర్మించారని భావించాయి. ఆంథోనీ హామిల్టన్ 1727 నాటి "న్యూ అకౌంట్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్ ఇండీస్" ప్రకారం, ఈ ప్రదేశం ఒక పుణ్యక్షేత్రం, దీని వెలుపలి శిల్పం డ్రూరీ లేన్‌లోని ప్రదర్శన వలె "అశ్లీలమైనది, అసభ్యకరమైనది". ఫ్రెంచ్ రచయిత పియర్ సోన్నెరాట్ భారతీయుల పట్ల యూరోపియన్ జాత్యహంకారాన్ని విమర్శించాడు, మహాబలిపురం దేవాలయాలు చాలా పురాతనమైనవని సిద్ధాంతీకరించాడు.

విలియం ఛాంబర్స్ 1788 మహాబలిపురం సాహిత్య సర్వే ఈ స్మారక కట్టడాలను యూరోపియన్ పండితుల దృష్టికి తెచ్చింది. ఛాంబర్స్ స్థానిక నివాసితులను ఇంటర్వ్యూ చేశాడు, తాను చూసిన స్మారక కళను హిందూ గ్రంథాలతో అనుసంధానించాడు. దీనిని విశేషమైనదిగా, కథనాత్మక వివరాలలో వ్యక్తీకరించేదిగా పేర్కొన్నాడు. బెంజమిన్ బాబింగ్టన్, విలియం ఇలియట్ వంటి వారి 19వ శతాబ్దపు అధ్యయనాల పరంపరలో స్మారక కట్టడాల రేఖాచిత్రాలు, శాసనాల ముద్రలు ఉన్నాయి. పాశ్చాత్య సాహిత్యంలో కొన్ని కథలు, ఊహాగానాలు అయినప్పటికీ అసాధారణంగానే కొనసాగాను. ఈ స్మారక కట్టడాలు క్రీ.పూ. 450లో నిర్మించబడ్డాయని ఫ్రాన్సిస్ విల్ఫోర్డ్ 1809లో సూచించాడు. మూడు పురాతన భారతీయ ఆలయ నగరాలను (మహాబలిపురంతో సహా) నిర్మించి ఉండవచ్చని భారతీయుల గురించి సిసిరో (క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం) రచనలతో వీటిని ముడిపెట్టాడు.

సూర్యోదయం సమయంలో సముద్రపు అలలలో "అనేక పగోడాల పూతపూసిన శిఖరాలు" ఉన్నట్లు 19వ శతాబ్దపు నివేదికలు స్థానిక ప్రస్తావనలను నమోదు చేశాయి, వీటి గురించి పెద్దలు మాట్లాడుకునేవారు కానీ అప్పటికే కనిపించకుండా పోయాయి. 19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, మహాబలిపురం ప్రాంతం వలస-యుగ పర్యాటక మార్గదర్శకాలు, ఊహాగానాలకు కేంద్రంగా మారింది. అనేక స్మారక కట్టడాల భాగాలు ఇసుకతో కప్పబడి ఉన్నాయి, ప్రదేశాన్ని సంరక్షించడానికి చాలా తక్కువ కృషి జరిగింది. భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, తమిళనాడు ప్రభుత్వం రోడ్ల నెట్‌వర్క్, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడం ద్వారా మామల్లపురం స్మారక కట్టడాలు, తీరప్రాంతాన్ని పురావస్తు, పర్యాటక, తీర్థయాత్రా ప్రదేశంగా అభివృద్ధి చేసింది. 1984లో, ఈ ప్రదేశం యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించబడింది.

ఈ సమూహం 1990 నుండి పురావస్తు ఆసక్తికి కేంద్రంగా ఉంది, తవ్వకాలు ఊహించని ఆవిష్కరణలను అందించాయి. జాన్ మార్ ప్రకారం, ఈ ప్రదేశంలో "ఒక అప్సిడల్ (అర్ధ వృత్తాకార) ఆకారపు కొలను, దాని వక్ర కొన షోర్ దేవాలయం మధ్య భాగం వైపు దక్షిణంగా సమలేఖనం చేయబడింది" అని కనుగొనబడింది. దీనితో పాటు అనంతశయన విష్ణువు (శయనించిన విష్ణువు) బహుశా దేవాలయం కంటే పురాతనమైనది కావచ్చు.

## పల్లవ నిర్మాణం
6వ శతాబ్దం చివరలో సింహవిష్ణువు పల్లవ కాలపు పాలనలో మామల్లపురం ప్రాముఖ్యత సంతరించుకుంది. ఇది పాండ్యులు, చేరాలతో రాజకీయ పోటీ కాలం. 6 నుండి 8వ శతాబ్దాల భక్తి ఉద్యమ కవి-పండితులైన వైష్ణవ ఆళ్వార్లు, శైవ నాయనార్ల పెరుగుదలతో ఆధ్యాత్మిక పునరుజ్జీవనం జరిగిన కాలం. మామల్లపురం వాస్తుశిల్పం సింహవిష్ణువు కుమారుడు, కళల పోషకుడైన మొదటి మహేంద్రవర్మతో (సా.శ. 600-630) ముడిపడి ఉంది. మహేంద్రవర్మ కుమారుడు మొదటి నరసింహవర్మ తన తండ్రి కృషిని కొనసాగించాడు, చాలా మంది పండితులు అనేక స్మారక కట్టడాలను ఆయనకే ఆపాదిస్తారు. కొద్దిపాటి విరామం తర్వాత, రాజసింహ (లేదా రెండవ నరసింహవర్మ; 690-728) పాలనలో దేవాలయం, స్మారక కట్టడాల నిర్మాణం కొనసాగింది.

20వ శతాబ్దం మధ్యకాలపు పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ మహాబలిపురంలో కనిపించే వాటితో సహా పల్లవ వాస్తుశిల్పాన్ని నాలుగు కాలక్రమ శైలులుగా వర్ణించాడు: మహేంద్ర (610-640), మామల్ల (640-670, మొదటి నరసింహ వర్మ ఆధ్వర్యంలో), రాజసింహ (674-800), నందివర్మ (800-900). కె. ఆర్. శ్రీనివాసన్ దీనిని మూడు శైలులు, నిర్మాణ దశలను ప్రతిబింబిస్తున్నట్లు వర్ణించాడు, మూడవ కాలాన్ని పరమేశ్వర శైలి అని పిలిచాడు.

ఈ కాలక్రమం పండితుల మధ్య అసమ్మతికి గురైంది. మార్లిన్ హిర్ష్ వంటి కొంతమంది పండితులు 1987లో పురాతన దేవాలయాలు సుమారు 600 నాటికి (కవి-రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ ఆధ్వర్యంలో) ఉన్నాయని చెప్పారు. 1962లో నాగస్వామి వంటి ఇతరులు, రాజు రాజసింహ (690-728) అనేక స్మారక కట్టడాలకు బహుశా పోషకుడని చెప్పారు; అనేక దేవాలయ శాసనాలలో ఆయన పేర్లలో ఒకటి, అతని విలక్షణమైన గ్రంథ, అలంకరించబడిన దేవనాగరి లిపులు ఉన్నాయి.

కొన్ని మామల్లపురం స్మారక కట్టడాలు 7వ శతాబ్దం ప్రారంభ నాటివని తెలిపే ఆధారాలలో మొదటి మహేంద్రవర్మ వేయించిన మండగపట్టు శాసనం (లక్షితాయన శాసనం) ఉంది. అతను "కలప లేదా సున్నం (మోర్టార్) లేదా ఇటుక లేదా లోహాన్ని ఉపయోగించకుండా ఒక దేవాలయాన్ని అస్తిత్వంలోకి తెచ్చాడు" అని ఆ శాసనం చెబుతోంది. ఆ దేవాలయం "బ్రహ్మ, విష్ణు, శివునికి" అంకితం చేయబడింది. ఇది పల్లవులు రాతితో నిర్మించిన మొదటి హిందూ దేవాలయం, మొదటి మహేంద్రవర్మ, అతని వారసులు బహుశా ఇతరులను నిర్మించి ఉండవచ్చు. మేట్, ఇతర పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, తమిళ ప్రజలు 6వ శతాబ్దం కంటే ముందు కాలానికి చెందిన పేర్కొన్న పదార్థాల ఆధారంగా ఆలయ నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని కలిగి ఉన్నారని ఈ శాసనం సూచిస్తుంది. మండగపట్టు శాసనం ఒక్కటే కాదు, గుహాలయాలకు సంబంధించిన అదనపు మొదటి మహేంద్రవర్మ శాసనాలు అతని రాజ్యం అంతటా కనుగొనబడ్డాయి. మామల్లపురం గుహాలయాల కంటే ముందు కాలానికి చెందిన గుహాలయాల (ఉండవల్లి గుహలు వంటివి) రూపంలో తదుపరి ఆధారాలు ఉన్నాయి, భారతీయ కళాకారులు పల్లవ కాలానికి ముందే గుహ నిర్మాణాన్ని అన్వేషించడం ప్రారంభించారని ఇవి సూచిస్తున్నాయి. మామల్లపురంలోని స్మారక కట్టడాలు సాధారణంగా 7, 8వ శతాబ్దాలకు చెందినవని పండితులు నిర్ణయించారు.

## వర్ణన

స్మారక కట్టడాలు హిందూ మతపరమైన దేవతలకు సంబంధించిన మతం, సంస్కృతి, పురాణాల కలయిక. ప్రకృతి, శిల్పకళను సమగ్రపరుస్తూ అవి రాతి ద్వారా లేదా బండరాళ్ల లోపల భారీ స్థాయిలో చేసిన వ్యక్తీకరణలు. ఈ ప్రదేశంలో దాదాపు నలభై స్మారక కట్టడాలు వివిధ స్థాయిలలో పూర్తయి ఉన్నాయి, వీటిని ఐదు గ్రూపులుగా వర్గీకరించారు:
* రథాలు: రథం ఆకారంలో ఉన్న దేవాలయాలు
* మండపాలు: గుహాలయాలు
* రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు
* నిర్మాణ దేవాలయాలు
* తవ్వకాలు

ఇక్కడ పది ప్రధాన రథాలు, పది మండపాలు, రెండు రాతి బాస్-రిలీఫ్‌లు (ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు), మూడు నిర్మాణ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. స్మారక ప్రణాళిక చతురస్రం, వృత్తం లేదా పేర్చబడిన చతురస్రాల (దీర్ఘచతురస్రాన్ని ఉత్పత్తి చేసే) పై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు, శిల్పాలు, వాస్తుశిల్పం శైవమతం, వైష్ణవం, శాక్తేయంలను పొందుపరుస్తాయి, ప్రతి స్మారక కట్టడం హిందూ పురాణాలలోని ఒక దేవత లేదా పాత్రకు అంకితం చేయబడింది. ఈ స్మారక కట్టడాలు అనేక 7, 8వ శతాబ్దాల సంస్కృత శాసనాలకు మూలం, ఇవి మధ్యయుగ దక్షిణ భారత చరిత్ర, సంస్కృతి, ప్రభుత్వం, మతం గురించి అంతర్దృష్టిని అందిస్తాయి.

### రథ దేవాలయాలు
దక్షిణ మహాబలిపురంలోని రథ దేవాలయాలు రథాల ఆకారంలో చెక్కబడ్డాయి. వాటిని చెక్కిన కళాకారులు ఇసుకలో సహజంగా లభించే డయోరైట్, గ్రానైట్ శిలలను ఉపయోగించి పురాణాలను రాతిలో చెక్కారు. బీచ్ పైన కనిపించే ఐదు ఏకశిలా నిర్మాణాలు అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి. వీటిని పంచ రథాలు లేదా పాండవ రథాలు అని పిలుస్తారు. మహాభారతంలో పాండవులు ద్రౌపదిని ఉమ్మడి భార్యగా కలిగిన ఐదుగురు సోదరులు. దేవాలయాల ప్రతీకవాదం, సమూహం ఈ ప్రసిద్ధ పేర్లకు దారితీసినప్పటికీ, అవి నిజమైన రథాలు కావు పాండవులకు అంకితం చేయబడలేదు; అవి హిందూమతంలోని శైవ, వైష్ణవ, శాక్త సంప్రదాయాలకు చెందిన దేవతలు, భావనలకు అంకితం చేయబడిన దేవాలయాలు. ఈ రథాలు 7వ శతాబ్దం నాటివి.

ఐదు-రథాల సమూహం ఉత్తర-దక్షిణ అక్షంలో ఉంది. దక్షిణ చివరలో ధర్మరాజ రథం, దాని తర్వాత భీమ, అర్జున, ద్రౌపది రథాలు ఉన్నాయి. చివరి రెండు ఒక ఉమ్మడి వేదికను పంచుకుంటాయి. అర్జున-ద్రౌపది వేదికకు పశ్చిమాన ఒక సింహం, తూర్పున కూర్చున్న ఎద్దు, నైరుతిలో నిలబడి ఉన్న ఏనుగు ఉన్నాయి. నకుల సహదేవ రథం భీమ రథానికి వాయువ్యంగా, ఏనుగు వెనుక అర్జున రథానికి నైరుతిలో ఉంది. నకుల సహదేవ రథం అడ్డుకోత అక్షం సమూహం మధ్యలో ఉంది. నకుల-సహదేవ రథానికి దక్షిణాన ప్రవేశ ద్వారం ఉండగా, మిగిలిన అన్ని దేవాలయాలకు పశ్చిమ ప్రవేశ ద్వారం ఉంది.


File:Les temples monolithes (Mahabalipuram, Inde) (13924356674).jpg|alt=దేవాలయాలు, శిల్పాల సమూహం, దగ్గరగా|పంచ రథాలు, వాయువ్యం వైపు నుండి వీక్షణ
File:Pancha Rathas, Pallave period, ca. 630-38 CE, Mahabalipuram (56) (36765181604).jpg|alt=దేవాలయాల వరుస, ముందు భాగంలో రెండు చెట్లు|ఆగ్నేయం నుండి వీక్షణ
File:Pancha Rathas, Pallave period, ca. 630-38 CE, Mahabalipuram (35) (37426904666).jpg|alt=అలంకరించబడిన, కమాన్ పైకప్పు|భీమ రథ పైకప్పు
File:Pancha Rathas, Pallave period, ca. 630-38 CE, Mahabalipuram (33) (36805112933).jpg|alt=పడుకున్న ఎద్దు విగ్రహం|ఒక రథం దగ్గర 7వ శతాబ్దపు ఎద్దు శిల్పం
File:Les temples monolithes (Mahabalipuram, Inde) (13923883405).jpg|రథం దగ్గర ఏనుగు శిల్పం


రథాలు ఉమ్మడి అంశాలను కలిగి ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కటి అచ్చు వేసిన పునాదిపై గణాలు ఉన్నా లేదా లేకపోయినా ఉంటుంది; జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, ఈ పునాది పైన "గోడలు పైలాస్టర్ల (దీర్ఘచతురస్రాకార స్తంభాలు) మధ్య క్రమబద్ధంగా అంచులు, మలుపులుగా విభజించబడతాయి" (గూళ్లు ఏర్పరుస్తాయి). శిల్పాలు ఈ గూళ్లలో ఉంటాయి, మరింత ముఖ్యమైన శిల్పాల బ్రాకెట్లపై మకరాలు ఉంటాయి. వాటి పైన ఈవ్స్ (కార్నిస్లు) ఉంటాయి, కొన్నిసార్లు మానవ ముఖాలతో అలంకరించబడతాయి. పారాపెట్ (పిట్టగోడ) వరకు మోల్డింగ్‌లు (అలంకారపు పట్టీలు) జోడించబడ్డాయి. ఎగువ స్థాయి (తగ్గించిన స్థాయిలో) దిగువ-స్థాయి డిజైన్‌ను పునరావృతం చేసింది లేదా వక్ర పైకప్పులతో కప్పబడింది.

#### ధర్మరాజ రథం

ధర్మరాజ రథం దీర్ఘచతురస్రాకార చట్రంలో (26.75 అడుగులు x 20.67 అడుగులు) చదరపు అంతస్తు ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, దీని ఎత్తు 35.67 అడుగులు ఉంటుంది. ఇది స్తంభాల మద్దతుతో ఒక బహిరంగ ముఖద్వారాన్ని కలిగి ఉంది. దేవాలయం పిరమిడ్ గోపురం కుంచించుకుపోతున్న చతురస్రాల విమానాన్ని కలిగి ఉంటుంది, పైన అష్టభుజి శిఖరంతో కప్పబడి ఉంటుంది. దీనికి కలశం ఉన్నట్లు (లేదా ఉంచాలని ఉద్దేశించినట్లు) ఆధారాలు ఉన్నాయి. దీని స్తంభాల అడుగుభాగంలో కూర్చున్న సింహాలు ఉన్నాయి. ఇది మూడు స్థాయిలను కలిగి ఉంది; అతి తక్కువ స్థాయి పటిష్టంగా ఉంటుంది (బహుశా ఎప్పుడూ చెక్కలేదు), పై రెండు స్థాయిలలో మందిరాలు ఉన్నాయి. పై రెండు స్థాయిలు రాతితో చెక్కబడిన మెట్ల ద్వారా కలుపబడ్డాయి. మధ్య స్థాయిలో రెండు మందిరాలు, ఎగువన ఒకటి ఉన్నాయి. రథం గోడలపై శిల్పాలు, శాసనాలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఒకటి మొదటి నరసింహవర్మను ప్రస్తావిస్తుంది. పై అంతస్తు పశ్చిమ భాగంలో సోమస్కంద చిత్రం ఉంది. ఎంట్బల్చర్ లౌకిక, దైవిక అంశాలను మిళితం చేస్తుంది, ఇక్కడ రథం కూడు (గవాక్షం) కమాన్ల నుండి మానవ ముఖాలు తొంగిచూస్తుంటాయి. కార్నిస్ కింద అమరావతి మూలాంశం చెక్కబడింది.

నేల స్థాయిలో, వైపులా నాలుగు స్తంభాలు ఉన్నాయి; మిగిలిన రెండు వైపులా రెండు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. ప్రతి మూలలో రెండు గూళ్లు ఉన్నాయి, అందులో చెక్కిన బొమ్మలు గుంపుకు చేయి ఊపుతున్నట్లుగా కనిపిస్తాయి. దేవతలు అర్ధనారీశ్వరుడు (సగం పార్వతి, సగం శివుడు), హరిహరుడు (సగం విష్ణువు, సగం శివుడు), బ్రహ్మ, కార్తికేయుడు (స్కందుడు), భైరవుడు (శివుడు), ఇతర రెండు అస్పష్టమైన శివుని రూపాలు ఇందులో ఉన్నాయి. పై-మధ్య స్థాయి శివుడు, విష్ణువు అంశాల శిల్పాలను కలిగి ఉంది, ఇది కళాకారులు రెండు హిందూ సంప్రదాయాలను గౌరవించారని సూచిస్తుంది. ఈ స్థాయిలో నటరాజు (నాట్యం చేసే శివుడు), వీణాధర (వీణతో శివుడు), గంగాధర (స్వర్గం నుండి భూమికి గంగను తీసుకువస్తున్న శివుడు), వృషభాంతిక (నందితో శివుడు), కంకాలమూర్తి, చండేశుడు, విష్ణువు ఉన్నారు. పై స్థాయిలో దక్షిణామూర్తి (గురువు లేదా ఉపాధ్యాయునిగా శివుడు), సూర్యుడు, చంద్రుడు చెక్కబడ్డాయి.

సోమస్కంద ప్యానెల్ దేవాలయాన్ని 7వ శతాబ్దం ప్రారంభ నాటిదిగా నిర్ధారిస్తున్నందున ఇది ముఖ్యమైనది. ఇది రాజసింహ కాలంలో సృష్టించబడిన వాటికి భిన్నంగా ఉంటుంది, ప్రారంభ పల్లవ యుగంలో సృష్టించబడిన వాటిని పోలి ఉంటుంది.

#### భీమ రథం

ధర్మరాజ రథం పక్కన ఉన్న భీమ రథం భారీగా ఉండి చెక్కపనిని గుర్తుచేసే గుమ్మటం లాంటి బారెల్ (పీపా) ఆకారంలో పైకప్పును కలిగి ఉంటుంది. రథం 46 అడుగుల పొడవు, 25 అడుగుల ఎత్తు, 25 అడుగుల వెడల్పు ఉంటుంది. అసంపూర్ణంగా ఉన్న దీని లోపలి భాగం బహుశా శయనిస్తున్న విష్ణువు (అనంతశయన) కోసం ఉద్దేశించబడి ఉండవచ్చు. ఇతర రథాల మాదిరిగా కాకుండా, ఈ ఆలయానికి శాసనాలు లేదా శిల్పాలు లేవు. దీని విమానం పైకప్పుకు ఇరువైపులా క్లిష్టమైన రీతిలో చెక్కబడింది. కార్నిస్‌కు ఏడు జతల కూడులు (సంస్కృతం: గవాక్ష) ఉన్నాయి. దాని పైన ప్రత్యామ్నాయంగా శాలలు, కూటాలు (చిన్న ఆలయ నమూనాలు) ఉన్నాయి, ఇవి పదమూడు చిన్న విమానాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ పొర పైన చిన్న పైలాస్టర్లతో ఇరువైపులా ఉన్న గూడు లాంటి గుడిలోకి చెక్కబడిన ఐదు గ్రీవాలు (మెడలు, గాలి కిటికీలు) ఉన్నాయి. రెండు వైపులా ఉన్న రెండు గ్రీవాలు ఒకే పరిమాణంలో ఉంటాయి, మధ్యలో ఉన్నది పెద్దదిగా ఉంటుంది. పైన పద్దెనిమిది అసలైన కలశాలు, రెండు త్రిశూలాలకు సంబంధించిన నిర్మాణ ఆధారాలు ఉన్నాయి.

రామస్వామి ప్రకారం, రథం ఎంట్బల్చర్ వరకు చదరపు ప్రణాళికను కలిగి ఉంది, వృత్తాకారంలో గ్రీవం, శిఖరాన్ని ఏకీకృతం చేస్తుంది. దీని పొడవాటి వైపు నాలుగు గుండ్రని స్తంభాలు, రెండు గుండ్రని పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి, బేస్ కూర్చున్న సింహాలుగా రూపొందించబడింది. ఉత్తర, దక్షిణ భుజాలలో రెండు చతురస్రాకారపు భారీ స్తంభాలు ఉన్నాయి. పైకప్పు నిర్మాణపరమైన అంశాలు లేదా శతాబ్దాల వాతావరణం (పిడుగులు వంటివి) కారణంగా ఏర్పడి ఉండవచ్చని భావిస్తున్న పగుళ్లు ఉన్నాయి.

#### అర్జున, ద్రౌపది రథాలు

భీమ రథానికి ఆనుకుని ఉన్న అర్జున రథం కూడా అసంపూర్ణంగా ఉంది. పెద్ద స్మారక కట్టడాలలో ఒకటైన ఇది ధర్మరాజ రథం కంటే వైశాల్యంలో దాదాపు ఆరు రెట్లు చిన్నది. చతురస్రాకార, రెండు-స్థాయిల రథానికి ఒక మందిరం ఉంది, ఇది ధర్మరాజ రథాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది; కార్నిస్, కూడులు, హరాల అలంకరణ, నిర్మాణం ఒకేలా ఉంటాయి. అయితే, దీని శిఖరం షట్కోణంగా ఉంటుంది. రథం గోడలు పద్నాలుగు శిల్పాలతో ప్యానెళ్లుగా చెక్కబడ్డాయి. నలుగురు ద్వారపాలకులు (విష్ణువు, ఒక విద్యార్థితో ఒక రుషి, కార్తికేయుడు-లేదా ఇంద్రుడు-మరియు నందితో శివుడు), మిగిలిన వారు జీవితంలోని వివిధ దశలలో ఉన్న మానవులు. అర్జున రథానికి, దానికి ఆనుకుని ఉన్న ద్రౌపది రథానికి మధ్య ప్రతి వైపు ఒక సింహం, నంది ఉంటాయి, కానీ వాటి అమరిక రథం శివునికి అంకితం చేయబడలేదని సూచిస్తుంది. సుసాన్ హంటింగ్టన్ ప్రకారం, ఈ ఆలయం అయ్యప్పకు అంకితం చేయబడి ఉండవచ్చు. దీని శిఖరం గుండ్రంగా ఉంటుంది. ఈ స్మారక కట్టడం పక్క నుంచి చూడటానికి వింతగా అనిపిస్తుంది, దీనికి పాక్షికంగా కారణం దాని అసలు స్తంభాలను ఆధునికమైన వాటితో భర్తీ చేయడం, ఇవి అసలైన వాటి ఆకృతికి (లేదా శైలికి) సరిపోవు. అర్జున రథానికి వాయువ్యంగా ఒక ఏనుగు నిలబడి ఉంది.

ద్రౌపది రథం అర్జున రథానికి ఉత్తరాన ఉన్న 11 x 11 అడుగుల రాతి నిర్మాణం, అవి ఒకే వేదికను పంచుకుంటాయి. ద్రౌపదికి అంకితం చేయబడిన (దీని చిత్రం వెనుక గోడపై చెక్కబడింది) ఈ రథం చెక్క గుడిసెను పోలి వక్ర పైకప్పును కలిగి ఉంటుంది. ప్రత్యామ్నాయంగా సింహాలు, ఏనుగులతో చెక్కబడిన నిర్మాణం ఉంది, మందిరంలోని దైవం లేదు. దీని డిజైన్ సరళీకృత నగర-శైలి హిందూ దేవాలయంలా ఉంటుంది. రథంపై దుర్గ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి; బయటి గోడలపై మూడు చిత్రాలు, లోపలి గోడపై ఒకటి ఉన్నాయి. తూర్పు ముఖంగా ఉన్న దుర్గ మహిషాసురమర్దిని రూపం, గేదె తలతో ఉంటుంది. భక్తులు, మకరాలు (పౌరాణిక సముద్ర జీవులు), గణాలు (పౌరాణిక, హాస్య మరుగుజ్జులు) ఆమెతో పాటు ఇతర ప్రాంతాలలో చిత్రీకరించబడ్డాయి.

#### నకుల సహదేవ రథం
అసంపూర్తిగా ఉన్న నకుల సహదేవ రథం ఒక అర్ధ వృత్తాకార (అప్సిడల్) దేవాలయం. ఇది భారతదేశంలోని ఐహోల్, ఇతర ప్రాంతాలలో కనిపించే సాపేక్షంగా అరుదైన హిందూ డిజైన్. రెండంతస్తుల, వేసర-శైలి దేవాలయం 16 అడుగుల ఎత్తు, 18 అడుగుల పొడవు ఉంటుంది. ఇది ఇతర రథాల మాదిరిగానే కూటాలు, శాలల శైలి చిన్న ఆలయ నమూనాలను కలిగి ఉంది, కానీ పంజరాలు (అర్ధ వృత్తాకార చిన్న ఆలయ నమూనా) కలిగి ఉండటంలో విలక్షణమైనది. ఇది కార్తికేయుడు, బ్రహ్మ, అయ్యప్ప లేదా ఇంద్రుడికి అంకితం చేయబడి ఉండవచ్చని సిద్ధాంతీకరించారు. రథానికి ఈశాన్యంగా నిలబడి ఉన్న ఏనుగు, అర్జున రథం ఉన్నాయి.

#### ఇతర రథాలు

మహాబలిపురంలోని ఇతర రథ కట్టడాలలో 7వ శతాబ్దం చివర నాటి గణేశ రథం ఒకటి. ఇది ఒకటవ పరమేశ్వర-వర్మ (మహామల్లుని మనవడు) కు ఆపాదించబడింది. పంచ రథాల నుండి ఒక కిలోమీటరు దూరంలో ఉన్న ఇది గంగావతరణం బాస్-రిలీఫ్‌కు ఆనుకుని (ఉత్తరాన), కృష్ణుని వెన్నముద్ద (కృష్ణ బట్టర్‌బాల్) స్మారక కట్టడానికి దక్షిణాన ఉంది. భీమ రథాన్ని పోలి ఉండే రెండంతస్తుల, పెద్దగా దెబ్బతినని ఈ గణేశ రథం 19 అడుగుల పొడవు, 11.25 అడుగుల వెడల్పు, 28 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. మొదటి అంతస్తులో ఐదు చిన్న విమానాలు ఉన్నాయి; రెండవ అంతస్తులో పునరావృతమయ్యే డిజైన్లతో నాలుగు విమానాలు ఉన్నాయి. శాలకు తొమ్మిది కలశాలు ఉన్నాయి, ఒక చివర పైభాగంలో త్రిశూలం (చర్చిపై శిలువను పోలి ఉంటుంది) ఉంది. ఆలయ ముఖభాగంలో రెండు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. స్తంభాల స్థావరాలు కూర్చున్న సింహాల ఆకారంలో ఉంటాయి, మధ్య భాగం కోణీయంగా కత్తిరించబడి, పైభాగంలో నిలువు గీతలు ఉన్న క్యాపిటల్‌తో ముగుస్తుంది. ప్రవేశ మండపం వైపులా ఆహ్వానిస్తున్నట్లు, వంగిన తలలతో నిలబడి ఉన్న ఇద్దరు ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. ఆలయ గోడపై ఉన్న ఒక శాసనం దీని మూలం 7వ శతాబ్దపుదని సూచిస్తుంది. గర్భగుడిలో ఒక వినాయకుడి విగ్రహం ఉంది, కానీ రామస్వామి ఇది తరువాత చేర్చబడి ఉండవచ్చని రాశాడు.

పట్టణానికి పశ్చిమాన, రెండు పిడారి రథాలు, ఒక వలయంకుట్టై రథం (అసంపూర్తిగా ఉన్న, రెండంతస్తుల స్మారక కట్టడాలు) ఉన్నాయి. ఒక పిడారి రథం, ఒక వలయంకుట్టై రథం ఉత్తర భారత నగర-శైలి వాస్తుశిల్పాన్ని కలిగి ఉండగా, రెండవ పిడారి రథం దక్షిణ భారత ద్రావిడ-శైలి వాస్తుశిల్పాన్ని కలిగి ఉంది.

### గుహాలయాలు

మండపం అనేది సాధారణంగా చదరపు వెస్టిబ్యూల్, స్తంభాలతో కూడిన హాల్ లేదా పెవిలియన్‌ను సూచించే సంస్కృత పదం. ఇది ప్రజలు సామాజికంగా గుమిగూడటానికి, సాధారణంగా వేడుకలు, ఆచార క్రతువుల కోసం ఉద్దేశించిన ప్రదేశం. గదులు లేదా గర్భగుడులు తరచుగా చేర్చబడి, ఒక విహారాన్ని సృష్టిస్తాయి. మండపాలు ఒకే భావన ప్రకారం నిర్మించబడిన రాతిని తొలిచిన గుహాలయాలు లేదా మందిరాలను కూడా సూచిస్తాయి. మామల్లపురంలో 7, 8వ శతాబ్దాలకు చెందిన అనేక మండపాలు ఉన్నాయి.

మామల్లపురం గుహాలయాలు అసంపూర్తిగా ఉన్నాయి. 7వ శతాబ్దపు భారతదేశంలో గుహ స్మారక కట్టడాలు ఎలా తవ్వబడ్డాయి, ఎలా నిర్మించబడ్డాయో తెలియజేసే ముఖ్యమైన సమాచార వనరుగా ఇవి మారాయి. గుహల విభాగాలు కళాకారులు వాస్తుశిల్పులతో కలిసి స్తంభాల వరుసను గుర్తించడానికి పనిచేశారని, ఒక అంచుతో కఠినమైన శిఖరాలను సృష్టించడానికి రాతిలో లోతైన పొడవైన గాడులను కత్తిరించారని సూచిస్తున్నాయి. వేలాడుతున్న రాళ్లను ఆ తర్వాత కత్తిరించారు, ఈ ప్రక్రియను పునరావృతం చేశారు. తవ్వకం పూర్తయిన తర్వాత, ఇతర కళాకారులు రాళ్లను మెరుగుపెట్టడానికి, డిజైన్లు, మూలాంశాలు, ఫ్రీజులు, హిందూ విగ్రహశాస్త్రం (ఐకనోగ్రఫీ) సృష్టిని ప్రారంభించడానికి వచ్చేవారు. రాతిని తొలిచి గుహాలయాలను ఉత్పత్తి చేసే ప్రక్రియ తర్వాతి నిర్మాణ హిందూ దేవాలయాలను ప్రభావితం చేసింది.
#### వరాహ గుహాలయం

వరాహ గుహను ప్రధాన మామల్లపురం కొండ పశ్చిమ ముఖంపై ఒక నిలువు గోడ నుండి తవ్వారు. దీని వాస్తుశిల్పం సరళమైనది; ఇది వైష్ణవానికి సంబంధించిన గుహాలయం, వామన-త్రివిక్రమ పురాణం, వరాహ పురాణం, దుర్గా పురాణం, గజలక్ష్మి పురాణం అనే నాలుగు హిందూ పురాణాలను వర్ణించే నాలుగు శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. శ్రీనివాసన్, ఇతర పండితులు దీనిని 7వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు.

ఆలయ ముఖభాగంలో రాతి ముందు భాగం నుండి సుమారు 18 అంగుళాల (46 సెం.మీ.) లోపలికి చొప్పించబడిన రెండు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. స్తంభాలతో కూడిన వేదిక వెనుక భాగంలో ఒక మండపం, గర్భగుడికి దారి తీస్తుంది. స్తంభం బేస్ అచ్చు వేసిన ఓమ (రక్షిత పొర), అధిష్ఠానాన్ని కలిగి ఉంటుంది. వాటి పీఠాలు తామరపువ్వు ఆకారంలో (పద్మ పీఠాలు) ఉండి 2 చదరపు అడుగులు (0.61 చ.మీ.) ఉంటాయి. దీని పైన కూర్చున్న సింహం ముఖం గల వ్యాళాలు ఉన్నాయి. వాటి తలలు స్తంభాల అష్టభుజి షాఫ్ట్‌లలో (కల్) కలిసిపోయి, సన్నగా మారి అష్టభుజి కలశం, అలంకరించబడిన క్యాపిటల్‌లోకి ప్రవహిస్తాయి. పై ఫలకం (చదునైన పలక) ఒక చతురస్రం. పైన ఉన్న కపోత (ఒక రకమైన ఫ్రీజ్) ఆరు కూడు కమాన్లతో అలంకరించబడింది. కపోత పైన వాగన్-శైలి పైకప్పు ఉంది, దీని పైభాగాన కలశాలు ఉన్నాయి.

గుహ వెనుక గోడ రాతి లోపలికి, నేల కంటే కొంచెం ఎత్తులో ప్రొజెక్ట్ చేయబడిన చతురస్రాకార మందిరాన్ని కలిగి ఉంటుంది. గర్భగుడికి ఇరువైపులా గోడ లోపలికి ప్రొజెక్ట్ చేయబడి, రెండు లోతైన గూళ్లను సృష్టిస్తుంది. మూలల్లో పాక్షికంగా ఏర్పడిన ద్వారపాలకులతో కూడిన పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి, ఎగువ పలకలలో గణాలు, హంసల ఫ్రీజులు ఉన్నాయి.

గుహ లోపలి గోడ ఉత్తర ప్యానెల్ వరాహ పురాణాన్ని వివరిస్తుంది, ఇక్కడ విష్ణువు నర-పంది అవతారం భూమిని పాతాళ జలాల నుండి రక్షిస్తుంది. ఇది అసాధారణమైన చిత్రణ; వరాహస్వామి సాధారణ ఎడమవైపునకు కాకుండా కుడివైపునకు తిరిగి ఉన్నాడు. రక్షించబడిన భూదేవిని తన కోరల నుండి వేలాడదీయడానికి బదులుగా ఆప్యాయంగా పట్టుకుని (చూస్తూ) ఉన్నాడు. ఆమె అతని ఎత్తిన మోకాలి దగ్గర కూర్చుని ఉంటుంది, అస్తవ్యస్తమైన జలాలను సృష్టించిన రాక్షసుడిని వరాహస్వామి అణగదొక్కుతాడు. ప్యానెల్‌లోని ఇతర పాత్రలలో బ్రహ్మ, వేద ఋషి నారదుడు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, పురాణంలోని ఇతరులు ఉన్నారు. ఈ ప్యానెల్‌కు అత్యంత దగ్గరి కథనం వైఖానసాగమం. ఆలిస్ బోనర్ ప్రకారం, ప్యానెల్ ఒక దీర్ఘచతురస్రం; దైవిక పాత్రలు (భూదేవి తప్ప) చతురస్రంలో సెట్ చేయబడ్డాయి, భూసంబంధమైన యోగులు, ప్రకృతి సంబంధిత పాత్రలు మండల వృత్తం వెలుపల అమర్చబడ్డాయి.

మండపంలోని దక్షిణ ప్యానెల్ వామన-త్రివిక్రమ పురాణాన్ని వివరిస్తుంది. విష్ణువు మరుగుజ్జు అవతారం భారీ అవతారమై స్వర్గాన్ని కప్పడానికి మూడవ పెద్ద అడుగు వేస్తాడు, బలి ఆశ్చర్యంతో క్రింద కూర్చుంటాడు. ఈ ప్యానెల్‌లో బ్రహ్మ, శివుడు (సాక్షులుగా తామరపువ్వులపై ఆసీనులై ఉన్నారు) వంటి పురాణానికి చెందిన ఇతర పాత్రలు ఉన్నాయి. మళ్ళీ, ఈ ప్యానెల్‌కు అత్యంత దగ్గరి కథనం వైఖానసాగమం. త్రివిక్రమ చిత్రణ కూడా అసాధారణమైనది, ఎందుకంటే పురాణంలోని వామన భాగం చూపబడలేదు (భారతదేశంలోని ఇతర మధ్యయుగ హిందూ దేవాలయాలకు భిన్నంగా).

గర్భగుడికి ఉత్తరాన ఉన్న గూడు వెనుక గోడపై గజలక్ష్మి, దక్షిణాన ఉన్న గూడు దుర్గను చూపుతుంది. దుర్గా ప్యానెల్ శక్తి సంప్రదాయానికి ప్రతీక, ఆమెను విజయానికి దేవత అయిన "విజయ శ్రీ" అని పిలుస్తారు. నాలుగు చేతులతో చిత్రీకరించబడిన దుర్గ, తామరపువ్వుపై నిలబడి ఉంటుంది. ఒక యోధుడు తనను తాను బలి అర్పించుకోవడానికి సిద్ధంగా ఆమె దగ్గర చూపించబడ్డాడు, మరొక భక్తుడు ఒక మోకాలిపై ఆమెను ఆరాధిస్తున్నాడు. ఈ ప్యానెల్‌లో పారిపోతున్న, భయపడిన గణాలు, ఒక సింహం - ఆమె వాహనం - ఒక జింక ఉన్నాయి, దక్షిణ భారతదేశంలో సాధారణమైన మధ్యయుగ విగ్రహశాస్త్రం. గజలక్ష్మి రెండు తామర మొగ్గలను పట్టుకుని తామరపువ్వుపై యోగాసనంలో కూర్చున్నట్లు చూపబడింది. ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన దుర్గ పత్ర కుండలాలు (ఐదు రకాల బంగారు చెవి ఆభరణాలలో ఒకటి) ధరించి, సంపదతో ఆమె సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. ఆమె దగ్గర మంగళకరమైన నీటి పాత్రలు పట్టుకున్న అప్సరసలు, రెండు పెద్ద ఏనుగు తలలు ఉన్నాయి; ఒకటి నీటి పాత్రను ఎత్తుతుండగా, మరొకటి నీరు చల్లడానికి పాత్రను వంచుతోంది. ఆలిస్ బోనర్ ప్రకారం, చతురస్రాకార గజలక్ష్మి ప్యానెల్‌లోని పాత్రలు వృత్తాకార మండలంలో అమర్చబడ్డాయి.

#### కోటికల్ గుహాలయం
కోటికల్ ముఖభాగంలో రెండు పైలాస్టర్లతో కూడిన సరళమైన, ప్రారంభ తవ్వకం. దీని ముందు సాకెట్లు ఉన్నాయి, ఇవి నిర్మాణ ముఖమండపాన్ని (ప్రధాన హాలు) సూచిస్తాయి. కోటికల్ గుహాలయం లోపల దీర్ఘచతురస్రాకార అర్ధ-మండపం, చదరపు గర్భగుడి ఉన్నాయి. గర్భగుడి ముందు భాగంలో మోల్డింగ్‌లు (అలంకారపు పట్టీలు) ఫ్రీ-స్టాండింగ్ దేవాలయాన్ని పోలి ఉంటాయి.

గర్భగుడి ద్వారానికి ఇరువైపులా మహిళా ద్వారపాలకులు (దర్వాజా కాపలా శిల్పాలు) ఉన్నారు. యోధ మహిళలలో ఒకరు తన కుడి చేతిలో కత్తిని, ఎడమ చేతిలో కవచాన్ని మోస్తుంది; మరొకరు, త్రిభంగ భంగిమలో, విల్లు కింది భాగాన్ని తన ఎత్తిన కాలి బొటనవేలితో పట్టుకుని, పైభాగాన్ని చేతితో పట్టుకుంటుంది. ఇద్దరూ తమ చెవి తమ్మెల నుండి దాదాపు భుజాల వరకు వేలాడే చెవిపోగులు ధరించారు. గర్భగుడిలోని దైవం బహుశా హిందూ యోధురాలైన దుర్గ అని మహిళా సంరక్షకులు సూచిస్తున్నారు. చతురస్రాకార గర్భగుడిలో చంద్రశిల, అధిష్ఠానం, భిత్తి (పాక్షిక గోడ), కూడు (గవాక్షం) ఉన్నాయి. ఒక స్తంభంపై గ్రంథ లిపిలో "శ్రీ వామంకుశ" అని లిప్యంతరీకరించబడిన శాసనం ఉంది. ఆ పేరుతో రాజు లేదా పల్లవ అధికారి ఎవరూ తెలియనందున, ఇది బహుశా ఒక పోషకుడు (రామస్వామి ప్రకారం, బహుశా తెలుగు వాడు) దేవాలయాన్ని నిర్మించాడని సూచిస్తుంది. శ్రీనివాసన్ దీనిని తొలి మహేంద్ర కాలానికి చెందినదిగా నిర్ణయించారు.

#### ధర్మరాజ గుహాలయం

అత్యంతకామ గుహాలయం అని కూడా పిలువబడే ధర్మరాజ గుహాలయం, మహిషమర్దిని గుహ సమీపంలో మామల్లపురం కొండకు దక్షిణాన ఉంది. ఇది కోటికల్ గుహ వలె ముఖభాగం, ముఖ-మండపం, అర్ధ-మండపం కలిగి ఉంది. సన్నని, నాలుగు-పలకల స్తంభాలు రెండు మండపాలకు స్థలాన్ని సృష్టిస్తాయి. దీని అర్ధ-మండపం ముఖ-మండపం కంటే మూడు అంగుళాలు (7.6 సెం.మీ.) ఎత్తులో ఉంటుంది. ముఖభాగంలో రెండు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి, అలాగే రెండు మండపాలను వేరు చేసే స్థలంలో కూడా ఉన్నాయి.

లోపలి హాలు ఉమ్మడి అధిష్ఠానాన్ని పంచుకునే మూడు మందిర గదులలోకి దారితీస్తుంది. అధిష్ఠానం నాలుగు మోల్డింగ్‌లను కలిగి ఉంది. లోతైన మోల్డింగ్ (కంఠం), పై ఫిల్లెట్ (కంప), మందపాటి మోల్డింగ్ (పట్టిక) లేకపోవడం అసాధారణం; ఇది ఒక దిగువ మోల్డింగ్ (ఉపాన), నిలువు మోల్డింగ్ (జగతి), మూడు ముఖాల మోల్డింగ్ (త్రిపట్ట-కుముద), దిగువ ఫిల్లెట్ (కంప) లను కలిగి ఉంది. శివలింగానికి అంకితం చేయబడిన అతిపెద్ద మధ్య గర్భగుడికి ఇద్దరు మగ ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. పక్కల గదులు బ్రహ్మ, విష్ణువులకు అంకితం చేయబడినప్పటికీ (విగ్రహశాస్త్రం ఆధారంగా), చిత్రాలు ఇప్పుడు లేవు.

ఆలయంలో పద్నాలుగు-లైన్ల సంస్కృత శాసనం గ్రంథ లిపిలో ఒక ఎపిథెట్ (బిరుదు) తో ఉంది. రామస్వామి గుహను రాజు రాజసింహ (7వ శతాబ్దం చివర లేదా 8వ శతాబ్దం ప్రారంభం) కు ఆపాదిస్తాడు. అయితే శ్రీనివాసన్, హల్ట్ష్ ఈ గుహను 7వ శతాబ్దపు రాజు ఒకటవ పరమేశ్వర-వర్మ కాలానిదని నిర్ణయించారు; ఇతర పండితులు దాని శైలి ఆధారంగా దానిని మహేంద్ర కాలానికి కేటాయించారు.
#### రామానుజ గుహాలయం

అత్యంత అధునాతనమైన, పూర్తి గుహాలయాలలో ఒకటైన రామానుజ గుహకు మూడు గదులు ఉన్నాయి. ఇది ప్రధాన మామల్లపురం కొండ మధ్యలో, తూర్పు శిఖరంపై తవ్వబడింది. వైష్ణవ పండితుడు రామానుజుని కోసం ఆలయాన్ని నిర్మించిన శతాబ్దాల తర్వాత మందిరంగా పాక్షికంగా పునరుద్ధరించారు. తరువాతి కళాకారులు మండపాన్ని విస్తరించడానికి ముందు భాగంలో ముతకగా కత్తిరించిన ఆరు స్తంభాలను జోడించారు.

రామానుజ గుహ దీర్ఘచతురస్రాకార అర్ధ-మండపాన్ని కలిగి ఉంటుంది, దీనిలో ఒక వరుస స్తంభాలు ఉన్నాయి. దాని ముఖభాగం వైపు చదరపు రాతి వేదికతో రెండు మోడల్ విమానాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ అనేక సాంప్రదాయ హిందూ-ఆలయ నిర్మాణ అంశాలు కనిపిస్తాయి. లోపల, ప్రధాన తవ్వకం ఒక అధిష్ఠానం, రెండు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు, దాని ముఖభాగాన్ని ఏర్పరిచే మూడు అంకణాలతో మొదలవుతుంది. దీని వెనుక మూడు చతురస్రాకార మందిరాలతో దీర్ఘచతురస్రాకార మండపం ఉంది. పక్క మందిరాలు మొదట మధ్య మందిరం వెనుక రెండు అడుగుల దూరంలో ఉంచబడ్డాయి, కానీ మూడూ ఉమ్మడి ఎత్తైన పునాదిని పంచుకున్నాయి. మందిరాల ప్రవేశద్వారం వద్ద ద్వారపాలకులు ఉన్నారు, ఇవి ఇప్పుడు చాలావరకు లేవు. ఇతర హిందూ దేవాలయాల మాదిరిగానే, ఇది తలుపు ఫ్రేమ్‌లకు ఆధారాలు లేని బహిరంగ నిర్మాణం. మధ్య మందిరం వెనుక గోడలో ఐదు అడుగుల చదరపు ప్యానెల్ ఉంది, ఇందులో సోమస్కంద బాస్-రిలీఫ్ (ఉబ్బెత్తు శిల్పం) ఉంది, ఇందులో ఎక్కువ భాగం చెరిపివేయబడింది. పక్క మందిరాలలో ప్యానెళ్లకు ఆధారాలు లేవు. మూడు గదుల పైకప్పులు ప్లాస్టర్ అవశేషాలు కలిగి ఉన్నాయి, వాటికి రంగులు వేసి ఉండవచ్చని ఆధారాలు ఉన్నాయి. మూడు మందిరాలను వేరు చేసే గోడలను తరువాత వచ్చిన కళాకారులు తొలగించారు.

మూడు గదులు బ్రహ్మ, శివుడు (మధ్య గది), విష్ణువుకు లేదా శివుని మూడు అస్పష్టమైన రూపాలకు అంకితం చేయబడ్డాయి. ప్రధాన మండపంలోని దక్షిణ ప్యానెల్‌లో బహుశా దుర్గ ఉండొచ్చు. చిత్రాలేవీ మిగలలేదు; గోడల ఉబ్బెత్తు శిల్పాలలో చాలావరకు చెక్కేయబడినందున, మసకబారిన అవశేషాలు మాత్రమే గుర్తించబడతాయి. ముఖభాగంలోని రెండు స్తంభాల మధ్య నేలపై రుద్రుడిని కీర్తిస్తూ గ్రంథ లిపిలో సంస్కృత శాసనం ఉంది, ఇది ఆలయం వాస్తవానికి శైవమతంతో ముడిపడి ఉందనడానికి నిదర్శనం. శాసనం పూల ఫాంట్, బిరుదులు దీనిని 7వ శతాబ్దం, పరమేశ్వర వర్మ కాలానికి చెందినవిగా నిర్ణయించాయి.

#### కోనేరి గుహాలయం

శివునికి అంకితం చేయబడిన కోనేరి మండపం, దాని ప్రధాన హాలుకు అనుసంధానించబడిన ఐదు గదులను (మందిరాలను) కలిగి ఉంది. ముందున్న కోనేరి-పల్లం కొలను పేరిట దీనికి ఈ పేరు పెట్టారు. మామల్లపురంలోని ప్రధాన కొండ పశ్చిమ భాగంలో చెక్కబడిన దీని ముఖభాగం ఎంట్బల్చర్ కలిగి ఉంది. దీని కార్నిస్‌కు పది కూడులు ఉన్నాయి, పైన ఐదు ఇంటర్‌కనెక్ట్ చేయబడిన శాలలు ఉన్నాయి. ఆలయానికి రెండు వరుసలలో నాలుగు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. ముందు వరుస మందిరాల సమీపంలోని వరుస కంటే చాలా సరళమైనది, ఇది క్లిష్టంగా చెక్కబడింది. పైలాస్టర్లు నాలుగు పలకలుగా, స్తంభాలు స్థూపాకారంలో ఉంటాయి.

ఐదు మందిరాలలో ఐదు జతల '"ద్రవాలాలు/ ద్రపాలాలు" (తలుపు-సంరక్షక శిల్పాలు) ఉన్నాయి. ఈ జతలు విభిన్నంగా ఉంటాయి, అన్ని బొమ్మలు కోత లేదా నష్టానికి సంబంధించిన సంకేతాలను కలిగి ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కటి వారి ఛాతీ మీదుగా యజ్ఞోపవీతం (జంద్యం) ధరించి ఉంటాయి. ఉత్తరాన ఉన్న జత చాలా దెబ్బతిన్నది; ఒక బొమ్మ స్త్రీలా కనిపిస్తుంది. దక్షిణాన ఉన్న రెండవ జత కొద్దిగా వంగి ఉంటుంది, వారి కిరీటాల పైన త్రిశూలం (ట్రైడెంట్) లాంటి కొమ్ములు ఉంటాయి (బహుశా నందికి ప్రతీక). మూడవ జత కూడా త్రిశూలం కొమ్ములను కలిగి ఉంది; నాల్గవ జత శంఖాకార కిరీటాలు, పూలమాలలతో (జోనపథంగా) రాజసం ఉట్టిపడేలా కనిపిస్తుంది. ఐదవ జత కోపంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది, చిన్న కోర లాంటి దంతాలతో. దాదాపు చతురస్రాకారంలో ఉన్న ఐదు గదులు ఖాళీగా ఉన్నాయి. ద్వారపాలకుల జతలను శివుని ఐదు రూపాలుగా పండితులు వ్యాఖ్యానించారు: సద్యోజాత (సృష్టి), వామదేవ (సంరక్షణ), అఘోర/భైరవ (వినాశనం, పునరుజ్జీవనం), తత్పురుష (కరుణ దాచడం), ఈశాన (కరుణ వెల్లడించడం). శ్రీనివాసన్ ప్రకారం, మండపం బహుశా మొదటి నరసింహ వర్మ పాలన కాలం నాటిది కావచ్చు.

#### కృష్ణ గుహాలయం

కృష్ణ మండపం అనేది 7వ శతాబ్దపు తమిళనాడు సంస్కృతి, హిందూ పురాణాలను వర్ణించే పెద్ద ప్యానెళ్లతో కూడిన అధునాతన గుహ. ఈ ఆలయం గంగావతరణం బాస్-రిలీఫ్ (ఉబ్బెత్తు శిల్పం) సమీపంలో ఉంది. దీని ముఖభాగంలో స్తంభాలను పట్టుకున్న నాలుగు పౌరాణిక సింహాల (వ్యాళాలు) బొమ్మలు, రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. వాటి వెనుక మరొక వరుస స్తంభాలు ఉన్నాయి. స్తంభాలతో కూడిన హాలు గోడలు కృష్ణుని కథతో అల్లిన గ్రామ జీవితాన్ని వర్ణిస్తాయి. కృష్ణుడు గోవర్ధన పర్వతాన్ని పట్టుకుంటాడు, దాని క్రింద ఒక విభాగంలో ప్రజలు, పశువులు, ఇతర జంతువులు ఉంటాయి. మరొక విభాగంలో, ఒక యువకుడు తన ప్రియురాలి చేతులు పట్టుకుని తాను వెళ్లే దిశకు లాగుతాడు; ఆమె కొద్దిగా ప్రతిఘటించినప్పటికీ, ఆమె వెళ్లడానికి సుముఖంగానే ఉంటుంది. ప్యానెల్ అప్పుడు ఒక గోపిక పాలు నిండిన పాత్రలను, తలపై పశువుల మేతను తీసుకువెళుతున్నట్లు వర్ణిస్తుంది. ఆమె పక్కన ఆవు పాలు పితుకుతున్న వ్యక్తి ఉన్నాడు. ఆవుకు ఒక దూడ ఉంది, దానిని తన వక్ర నాలుకతో నాకుతోంది. పైన, కృష్ణుడు వేణువు వాయిస్తుండగా ప్రజలు, జంతువులు శ్రద్ధగా వింటున్నాయి.

#### అతిరణచండ గుహాలయం
7వ శతాబ్దపు అతిరణచండ గుహాలయం మామల్లపురంకు ఉత్తరాన సాలువంకుప్పం గ్రామంలో ఉంది. ఇది చిన్న ముఖభాగాన్ని కలిగి ఉంది, చతురస్రాకార బేస్‌లతో రెండు అష్టభుజి స్తంభాలు, రెండు నాలుగు-పలకల పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. ముఖభాగం వెనుక ఒక అర్ధ-మండపం, చిన్న, చతురస్రాకార గర్భగుడి ఉన్నాయి. ముఖభాగం ముందు భాగంలో ఖాళీ మోర్టైజ్ రంధ్రాలు ఉన్నాయి, బహుశా ఇప్పుడు కనపడని మండపానికి తర్వాత చేసిన చేర్పులు కావచ్చు.

గర్భగుడి ప్రవేశద్వారం రెండు శైవ ద్వారపాలకులచే చుట్టుముట్టబడి ఉంది. లోపల తరువాత కాలంలో ఉంచిన నల్లటి, పాలిష్ చేసిన, 16-వైపుల, తంత్ర-శైలి శివలింగం ఉంది. ఒక ద్వారపాలకుడి అడుగుభాగంలో లింగం పైనుంచి నీటి నైవేద్యాలను హరించడానికి ఒక కాలువ ఉంది. గర్భగుడి వెనుక గోడపై చతురస్రాకారపు సోమస్కంద బాస్-రిలీఫ్ (ఉబ్బెత్తు శిల్పం) ఉంది, ఇందులో శివుడు, పార్వతి, పార్వతి ఒడిలో శిశువు కార్తికేయుడు (స్కందుడు) ఉన్నారు. అర్ధ-మండపం హాలు గోడలపై మరో రెండు సోమస్కంద ప్యానెళ్లు ఉన్నాయి.

గుహాలయానికి ముందు ఇసుకలో ఎత్తైన, పాలిష్ చేసిన లింగం ఉంది. ఇది గుహాలయంలో భాగం కాదు, బహుశా ఫ్రీ-స్టాండింగ్ దేవాలయానికి మిగిలిన ఏకైక అవశేషం. లింగం ముందు మహిషాసురమర్దిని దుర్గా పురాణానికి సంబంధించిన మూడు-బై-ఆరు అడుగుల శక్తి రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఉన్న బండరాయి ఉంది. అనేక స్మారక కట్టడాలలో కనిపించే వాటికి భిన్నంగా ఉన్న ఈ ప్యానెల్, రూపం మార్చుకునే మహిషాసురుడు నేతృత్వంలోని రాక్షస సైన్యాన్ని సింహంపై దేవత వెంబడిస్తున్నట్లు వర్ణిస్తుంది.

ఆలయంలో రెండు లిపులలో 16-లైన్ల ఒకే రకమైన సంస్కృత శాసనం ఉంది: దక్షిణ గోడపై దక్షిణ భారత గ్రంథ లిపి, ఉత్తర గోడపై ఉత్తర భారత దేవనాగరి లిపి. శివుడు, పార్వతి, స్కందులకు అంకితమిచ్చినట్లు శాసనాలు చెబుతున్నాయి, ఈ ఆలయం, ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు 8వ శతాబ్దం ప్రారంభ కాలం నాటివిగా నిర్ణయించబడ్డాయి.

#### ఆదివరాహ గుహాలయం
మహా వరాహ విష్ణు దేవాలయం అని కూడా పిలువబడే ఆదివరాహ గుహాలయం ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది. వరాహ (వైష్ణవం), దుర్గ (శాక్తేయం), గంగాధర (శైవమతం), హరిహర (వైష్ణవం-శైవమతం కలయిక), గజలక్ష్మి (వైష్ణవం) హిందూ పురాణాలకు సంబంధించిన శిల్పాలకు ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆలయం ప్రధాన మామల్లపురం కొండ ఉత్తర చివరలో పశ్చిమ వైపున ఉంది. వరాహ మండపం వలె, ఈ రెండూ 7వ శతాబ్దపు మొదటి నరసింహ వర్మ యుగానికి చెందినవిగా నిర్ణయించబడ్డాయి. ఆలయాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తూ తరువాతి శాసనాలు ఉన్నప్పటికీ, దాని శైలి ఇది ముందు నిర్మించబడిందని సూచిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో కనిపించే ప్రసిద్ధ అవతార శాసనం బుద్ధుడిని విష్ణువు తొమ్మిదవ అవతారంగా పేర్కొంటుంది, ఇది 7వ శతాబ్దం మధ్య కాలం నాటిది.

ఆదివరాహ మండపంలోని గజలక్ష్మి, దుర్గా మహిషాసురమర్దిని పురాణాల ప్యానెల్‌లు వరాహ దేవాలయం వలె ఒకే (లేదా సారూప్య) నాణ్యతను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వరాహ, వామన-త్రివిక్రమ-పురాణ ప్యానెల్‌లు ఆదివరాహలో లేవు. ఉత్తరం వైపున ఇద్దరు భక్తులతో నిలబడి ఉన్న విష్ణు శిల్పం ఉంది, దక్షిణం వైపున నిలబడి ఉన్న హరిహర (సగం విష్ణువు, సగం శివుడు) ఉన్నారు. విష్ణు శిల్పం గజలక్ష్మి వైపు, హరిహర దుర్గా వైపు పంచుకుంటారు. ఆలయ ప్రధాన గర్భగుడిలో ఒకప్పుడు పెయింట్ చేయబడిన వరాహ గార (స్టక్కో) ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఉంది. ఆలయంలోని ఇతర ఉబ్బెత్తు శిల్పాలలో ఆదిశేషుడు, శివ గంగాధర, బ్రహ్మ, త్రిభంగి భంగిమలో ఉన్న శిల్పాలు ఉన్నాయి. ముఖభాగంలో నాలుగు వ్యాళ స్తంభాలు, ప్రధాన దీర్ఘచతురస్రాకార కమ్యూనిటీ హాల్ ఒకవైపున రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. లోపల రెండు వైపుల స్తంభాలు ఉన్నాయి, ఆలయానికి ఒకే గర్భగుడి ఉంది. ఇందులో తమిళం, సంస్కృతం, తెలుగు భాషలలో శాసనాలు ఉన్నాయి.

#### మహిషాసురమర్దిని గుహాలయం
మహిషమర్దిని మండపం అని కూడా పిలువబడే మహిషాసురమర్దిని గుహ, ప్రదేశం దక్షిణ చివరలో (స్థానికంగా యమపురి అని పిలుస్తారు) ఉంది. ప్రధాన మామల్లపురం కొండపై ఉన్న ఒక బండరాయి తూర్పు అంచున తవ్వబడిన దీనికి పైన ఓలక్కన్నేశ్వర దేవాలయం శిధిలాలు ఉన్నాయి. రామస్వామి ప్రకారం, ఈ ఆలయం అసంపూర్తిగా ఉంది, కానీ చెక్కబడినవి తమిళ ఆలయ రాతి కళలో అత్యున్నతమైనవి. ఈ గుహలో అనేక ప్యానెళ్లు ఉన్నాయి, వాటి కథనం *[[మార్కండేయ పురాణం]]*ని అనుసరిస్తుంది.

దీర్ఘచతురస్రాకార మండపం ముందు భాగం నాలుగు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్‌లచే నిర్వచించబడింది. దాని అసలు స్తంభాలలో ఒకటి సమీపంలోని ఆదివరాహ ఆలయానికి తరలించబడింది, దానికి బదులుగా సరికాని సాదా స్తంభం ఉంచబడింది. మరొక స్తంభం భాగాలు దెబ్బతిన్నాయి. దుర్గా ఇతివృత్తానికి అనుగుణంగా ఇతర మామల్లపురం గుహాలయాలలో కనిపించే వ్యాళాలకు బదులుగా సింహాలు స్తంభాల వాస్తుశిల్పంలో భాగంగా ఉన్నాయి. విశేషమేమిటంటే, ఆలయం ముఖభాగం వివరాలు, పైకప్పు లేదా నేల పూర్తి కావడానికి ముందే ఆలయ లోపలి కళాకృతులు పూర్తయ్యాయి. దాని దక్షిణ స్తంభం, పైలాస్టర్ మాత్రమే పూర్తయ్యాయి. బహుళ కళాకారుల సమాంతర నిర్మాణానికి ఈ ఆలయం ఒక ఉదాహరణ.

మండపంలో మధ్య ట్రాపెజాయిడల్ హాలుతో అనుసంధానించబడిన మూడు మందిర గదులు ఉన్నాయి. పక్క మందిరాల నేల స్థాయి మధ్య మందిరం కంటే ఒక అడుగు ఎత్తులో ఉంటుంది. మధ్య మందిరంలో సుఖాసన (కాళ్ళు మడిచి) యోగ భంగిమలో కూర్చున్న శివుడు, శిశువు స్కందునితో (కార్తికేయునితో) ఆయన పక్కనే ఉన్న పార్వతికి సంబంధించిన పెద్ద సోమస్కంద రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఉంది. వారి వెనుక బ్రహ్మ, విష్ణువు, సూర్యుడు నిలబడి ఉన్నారు.

ఆలయ హాలు ఉత్తర గోడపై మహిషాసురమర్దిని పురాణ రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పం ఉంది, ఇది మామల్లపురం స్మారక కట్టడాలలో అత్యంత క్లిష్టంగా చెక్కబడిన వాటిలో ఒకటి. హాలు దక్షిణ గోడపై మధు, కైటభులతో అనంతశాయి విష్ణు కథనం చెక్కబడింది. రెండు లేఅవుట్‌లు సుష్టంగా ఉంటాయి.

#### పంచపాండవ గుహాలయం
*అర్జునుని తపస్సు* బాస్-రిలీఫ్‌కు కొద్దిగా దక్షిణాన మామల్లపురంలో తవ్వబడిన అతిపెద్ద (అసంపూర్ణ) గుహాలయం పంచపాండవ మండపం ఉంది. దీని ముఖభాగంగా ఆరు స్తంభాలు (వాటిలో ఒకటి పునరుద్ధరించబడింది), రెండు పైలాస్టర్లు ఉన్నాయి. *అర్ధమండపం*లో మరొక వరుస స్తంభాలు ఉన్నాయి. లోతైన పక్క హాళ్లలో కూడా స్తంభాలు ఉన్నాయి, ఇవి చాలావరకు అసంపూర్తిగా ఉన్నాయి. పురోగతిలో ఉన్న పని ఆధారాలు, ఈ గుహలో నడక మార్గం, పెద్ద గోడ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉండాలని ఉద్దేశించినట్లు సూచిస్తున్నాయి.

#### ఇతర గుహాలయాలు
మామల్లపురం ప్రదేశంలో ఇంకా అనేక అసంపూర్తిగా ఉన్న గుహాలయాలు ఉన్నాయి. వాటిలో బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువుకు అంకితం చేయబడిన త్రిమూర్తి ఆలయం; మహాభారతంలోని పాత్రల పేరు పెట్టబడిన పంచపాండవ మండపం; కోనేరిప్పల్లం ట్యాంక్ సమీపంలోని పులిపుదార్, ప్రక్కనే ఉన్న గుహాలయాలు; లక్ష్మికి (శ్రేయస్సు దేవత, దుర్గ అంశం) అంకితం చేయబడిన, టైగర్ గుహ (దీనిని వ్యాళ మండపం అని కూడా పిలుస్తారు) ఉన్నాయి.

### నిర్మాణ దేవాలయాలు
మామల్లపురంలోని నిర్మాణ దేవాలయాలు, రాయిని తొలిచిన గుహాలయాలు లేదా రథ దేవాలయాల వలె కాకుండా, కత్తిరించిన రాళ్లను బిల్డింగ్ బ్లాక్‌లుగా ఉపయోగించి నిర్మించబడ్డాయి. ఇవి ఇతర స్మారక కట్టడాల కంటే భిన్నమైన దశ, శైలి, నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ, ప్రారంభ మధ్యయుగ తమిళ హిందూ-ఆలయ వాస్తుశిల్పానికి కొన్ని ఉత్తమ ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి. మామల్లపురంలోని ఇతర కట్టడాల వలె ఈ దేవాలయాలు శివుడు, విష్ణువు, దుర్గలకు అంకితం చేయబడినప్పటికీ, ఇక్కడ ఎక్కువ శివ విగ్రహాలు మనుగడలో ఉన్నాయి.
#### షోర్ దేవాలయం

షోర్ దేవాలయ సముదాయం మామల్లపురం తీరానికి సమీపంలో ఉంది, అందుకే దీనికి ఆ ఆధునిక పేరు వచ్చింది. ఇది ఒక పెద్ద ఆలయం, రెండు చిన్న ఆలయాలు, అనేక చిన్న మందిరాలు, బహిరంగ హాళ్లు, గేట్‌వేలు, ఇతర అంశాలను కలిగి ఉంది. ఇందులో ఎక్కువ భాగం ఇసుకతో కప్పబడి ఉంది. ప్రధాన ఆలయం రెండు అంచెల ప్రహరీ గోడలో ఉంది, దీని చుట్టూ శివుని వాహనమైన నంది విగ్రహాలు ఉన్నాయి. 60 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న ఈ ఆలయం 50 చదరపు అడుగుల ప్రణాళికను కలిగి ఉంది. ఇది ఐదు అంచెలుగా పేర్చబడిన పిరమిడ్ గోపురం, శివుని విగ్రహాలతో అలంకరించబడింది. ఆలయంలో ప్రధాన గర్భగుడి చుట్టూ ఒక మార్గం, దాని ప్రవేశద్వారం పైన పెద్ద బారెల్-వాల్ట్ పైకప్పు ఉన్నాయి. బయటి గోడపై ఉన్న పైలాస్టర్లు దానిని బేలుగా విభజిస్తాయి. ఈ ఆలయం అర్జున, ధర్మరాజ రథాల కంటే నిటారుగా, ఎత్తుగా ఉంటుంది, సూపర్ స్ట్రక్చర్ కుంచించుకుపోతున్న చతురస్రాకార రూపంలో దిగువ స్థాయిని పునరావృతం చేసే సారూప్య రూపకల్పనతో ఉంటుంది. టవర్ పైభాగాన ఒక అష్టభుజి శిఖరం, కుండ ఆకారపు కలశాలు (ఫినియల్స్) ఉంటాయి.

పెద్ద ఆలయానికి ఎదురుగా ముందు భాగంలో ఒక చిన్న ఆలయం ఉంది. ఈ సముదాయంలోని మిగిలిన రెండు ఆలయాలు ప్రధాన ఆలయానికి వెనుక ఉండి ఒకదానికొకటి ఎదురుగా ఉంటాయి, వీటిని రాజసింహేశ్వర (లేదా నృపతిసింహ పల్లవ విష్ణుగృహ), క్షత్రియసింహేశ్వర అని పిలుస్తారు. ప్రధాన మందిరంలో విష్ణువు, దుర్గ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. వెనుక ఆలయ గోడలు శివుడు, పార్వతి, శిశువు స్కందుని వర్ణించే సోమస్కంద బాస్-రిలీఫ్ ప్యానెళ్లతో చెక్కబడ్డాయి.

దీనిలోని చాలా నంది శిల్పాలు శిధిలమై ప్రధాన ఆలయ సముదాయం చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు పునరుద్ధరణ ప్రయత్నాలు వాటిని శాసనాలు, మధ్యయుగ గ్రంథాలలోని ఆలయ వర్ణనలు, తవ్వకాల పొరల ఆధారంగా తిరిగి ఉంచాయి, ఈ తవ్వకాలు నంది ఎద్దులు ఆలయ పరిధి వెంట కూర్చుని ఉన్నాయని ధృవీకరించాయి.

శివాలయాలు 8వ శతాబ్దం ప్రారంభ నాటివని, పల్లవ రాజు రాజసింహ (700-728) పాలనకు ఆపాదించబడ్డాయి. తవ్వకాల తర్వాత కనుగొనబడిన శయనిస్తున్న విష్ణువు ప్రతిమతో ఉన్న విష్ణు దేవాలయం 7వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా నిర్ణయించబడింది.

File:Les temples du rivage (Mahabalipuram, Inde) (13949513945).jpg|alt=శివుని కుటుంబ బాస్-రిలీఫ్|సోమస్కంద ప్యానెల్
File:Shore Temple 8-3.jpg|alt=పురుషుడు, స్త్రీ నిలబడి ఉన్నారు|ఒక జంట ఉబ్బెత్తు శిల్పం
File:Mahabalipuram Temple, India.JPG|alt=రెండు దేవాలయాలు, ఎండిపోయిన కొలను, పశువుల శిల్పాలు|ట్యాంక్, నంది, మిగిలి ఉన్న రెండు దేవాలయాలు
File:Mamallapuram, Mahabalipuram, The Shore Temple, India.jpg|alt=అందమైన సింహం శిల్పం|సింహం చతురస్ర ప్యానెల్‌లో చెక్కబడిన దుర్గ


#### ఓలక్కన్నేశ్వర దేవాలయం

ఓలక్కన్నేశ్వర దేవాలయం మహిషమర్దిని గుహాలయం పైన ఉన్న రాయిపై నిర్మించబడింది. దీనిని బ్రిటిష్ అధికారులు మార్చడం వల్ల పాత లైట్‌హౌస్ అని కూడా పిలుస్తారు. గ్రే గ్రానైట్ రాళ్లతో బ్లాక్‌లుగా కత్తిరించి 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించిన ఈ ఆలయ ఘనత రాజు రాజసింహకు దక్కుతుంది. ఇది తీవ్రంగా దెబ్బతింది, దాని పైభాగపు నిర్మాణం (సూపర్‌స్ట్రక్చర్) లేదు; మిగిలి ఉన్నది పశ్చిమ ప్రవేశద్వారం వద్ద ద్వారపాలకులతో కూడిన చతురస్రాకార భవనం. ఈ ఆలయ గోడలు *రామాయణం*లోని రావణానుగ్రహ పురాణాన్ని, దక్షిణామూర్తి (యోగోపాధ్యాయుడిగా శివుడు) ఉబ్బెత్తు శిల్పాన్ని చిత్రీకరిస్తాయి. ఆలయ దీపం వెలుగుతూ ఉండటానికి స్థానికులు రోజుకు మండించిన "ఓలక్ (కొలత) నూనె" ఆధారంగా దీని పేరు ఆధునికమైనది.

#### ముకుందనాయనార్ దేవాలయం
ముకుందనాయనార్ దేవాలయం రథం లాంటి వాస్తుశిల్పాన్ని కలిగి ఉంది. మామల్లపురంలోని ప్రధాన కొండకు ఉత్తరాన ఉన్న ఇది 8వ శతాబ్దం ప్రారంభ నాటిదిగా, రాజు రాజసింహకు ఆపాదించబడింది. సరళమైన చతురస్ర డిజైన్‌తో కూడిన ఈ ఆలయం తూర్పు ముఖంగా ఉంటుంది, దీని ముఖభాగం రెండు సన్నని, నిలువు గీతలతో కూడిన గుండ్రని స్తంభాలతో మద్దతు ఇస్తుంది. దీని గర్భగుడి గ్రానైట్ గోడలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది, దాని వెలుపలి గోడలు పైలాస్టర్డ్ నిలువు వరుసలుగా వ్యక్తీకరించబడ్డాయి. కళాకారులు కలపను పోలి ఉండేలా పైకప్పును ఆకృతి చేశారు, మూలల్లో చతురస్రాకారపు, గుమ్మటం లాంటి కూటాలు (పెవిలియన్లు) ఉన్నాయి. పైభాగపు నిర్మాణం చతురస్రాలుగా శ్రేణులు చేయబడి, పైన అష్టభుజి గుమ్మటంతో ఉంటుంది. గర్భగుడికి పైన శిఖరాన్ని సృష్టించడానికి సూపర్ స్ట్రక్చర్ లోపలి భాగం కత్తిరించబడింది. గర్భగుడిలో ఒక చతురస్ర ప్యానెల్ ఉంది, కానీ చిత్రం లేదు.

### రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు

రాళ్లపై లేదా బండరాళ్లపై ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు (రిలీఫ్‌లు) చెక్కబడ్డాయి. కృష్ణ గుహాలయం గోడ, ఉబ్బెత్తు శిల్పం ముందు సూపర్ స్ట్రక్చర్ జోడించబడిన చోట ఇవి ఉన్నాయి. మహాబలిపురంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన రాతి ఉబ్బెత్తు శిల్పం *గంగావతరణం* (దీనిని *అర్జునుని తపస్సు* లేదా *భగీరథుని తపస్సు* అని కూడా అంటారు), ఇది ఆరుబయట ఉన్న అతిపెద్ద రాతి శిల్పం.

*గంగావతరణం* ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద బాస్-రిలీఫ్ (ఉబ్బెత్తు శిల్పం) కళాఖండాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. హిందూ పురాణాలతో కూడిన ఈ శిల్పం 27 మీటర్ల పొడవు, 9 మీటర్ల ఎత్తు ఉన్న రెండు బండరాళ్లపై చెక్కబడింది.

దీనికి రెండు ప్రాథమిక వివరణలు ఉన్నాయి: స్వర్గం నుండి గంగను భూమికి తీసుకురావడానికి అవసరమైన ప్రయత్నం, మరొకటి *కిరాతార్జునీయ* పురాణం. చెడుపై మంచి విజయం సాధించడంలో సహాయపడటానికి తనకు అవసరమైన ఆయుధాన్ని పొందేందుకు అర్జునుడు చేసిన ప్రయత్నాల గురించి మహాభారతంలోని అధ్యాయం. రాక్షసులను జయించడానికి అతను శివుని నుండి పొందిన సహాయాన్ని ప్యానెల్ ఒక భాగం చూపుతుంది. ఈ ప్యానెల్‌లో విష్ణువు, శివుడు, ఇతర దేవీదేవతలు, ఋషులు, మానవులు, జంతువులు, సరీసృపాలు, పక్షులు ఉన్నాయి.

మరొక వివరణ ప్రకారం, ఒక సన్యాసి భగీరథుడు గంగను భూమికి తీసుకురావాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు. శివుడు నదిని అందుకుంటాడు, దాని వైపు అన్ని జీవులు శాంతితో, దాహంతో పరుగులు తీస్తాయి. కేంద్ర పాత్రలు లేకపోవడం లేదా వాటి పురాణాలకు విరుద్ధంగా ఉండటం వల్ల ఈ సిద్ధాంతం విశ్వవ్యాప్తంగా ఆమోదించబడలేదు. మొత్తం ప్యానెల్ నుండి పంది లేకపోవడం ఇది ఒకే కథ అనే అనుమానాన్ని కలిగిస్తుంది, అయినప్పటికీ అర్జునుని తపస్సు, గంగావతరణ దృశ్యాలు నిర్ధారించబడ్డాయి. 7వ శతాబ్దం ప్రారంభం లేదా మధ్యకాలానికి చెందిన ఈ గ్రానైట్ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు భారతీయ శిల్పకళా అద్భుతాలలో ఒకటిగా ద హిందూ పత్రిక ద్వారా పరిగణించబడ్డాయి.

### ఇతర రాతి కట్టడాలు

#### కృష్ణుని వెన్నముద్ద (కృష్ణ బట్టర్‌బాల్)

కృష్ణుని వెన్నముద్ద (వాన్ ఇరై కల్ అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రంలో ఉన్న చారిత్రక తీరప్రాంత విహార పట్టణం మామల్లపురంలో చిన్న వాలుపై ఉన్న ఒక పెద్ద గ్రానైట్ బండరాయి. ఆప్టికల్ ఇల్యూజన్ (దృష్టి భ్రమ) కారణంగా ఇది రాతి పునాదిపై కేవలం నిలబడి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. బట్టర్ వెల్ (బావి) కృష్ణ బట్టర్‌బాల్‌కు ఉత్తరాన 40 మీటర్ల దూరంలో ఉంది, ఇది కోతకు గురైన రాతి పునాదిలోకి లోతుగా తవ్వబడింది.

## ప్రభావం
రాతిని తొలిచిన దేవాలయాల వాస్తుశిల్పం, ముఖ్యంగా రథాలు, దక్షిణ భారత దేవాలయాలకు ఒక నమూనాగా మారింది. వాస్తుశిల్ప లక్షణాలు, ముఖ్యంగా శిల్పాలు, దక్షిణ భారత, కంబోడియన్, అనామీస్, జావనీస్ దేవాలయాలలో విస్తృతంగా స్వీకరించబడ్డాయి. ఈ మందిరాలను చెక్కిన శిల్పుల వారసులు సమకాలీన మహాబలిపురంలో కళాకారులుగా ఉన్నారు.

## సంరక్షణ
దాదాపు 40 సంవత్సరాల జాప్యం తర్వాత, మహాబలిపురం సుందరీకరణకు మాస్టర్ ప్లాన్ 2003లో అమలు చేయబడింది. కేంద్ర పర్యాటక, సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ మామల్లపురం ప్రాజెక్ట్ సమీకృత అభివృద్ధికి నిధులు సమకూరుస్తోంది. స్మారక కట్టడాల చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని కంచె, పచ్చిక బయళ్ళు, మార్గాలు, పార్కులతో శుభ్రపరిచారు, హాకర్లు, ఆక్రమణలను తొలగించారు. సన్ ఎట్ లూమియర్ (సౌండ్ అండ్ లైట్) షో సందర్భంగా, స్మారక కట్టడాలు రాత్రిపూట ప్రకాశిస్తాయి. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణం స్మారక కట్టడాల చుట్టూ పచ్చిక బయళ్ళు, మార్గాలను ఏర్పాటు చేసింది. హౌసింగ్ అండ్ అర్బన్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (HUDCO) షోర్ దేవాలయం, పంచ రథాలకు వెళ్లే రహదారులకి ఇరువైపులా పార్కులను రూపొందించింది. షోర్ దేవాలయం వెనుక నుండి పంచ రథాలకు ఒక మార్గం, మరిన్ని స్మారక కట్టడాల సంరక్షణ ప్రణాళిక చేయబడింది.

## గమనికలు

## మూలాలు

### గ్రంథ పట్టిక
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Dehejia, V. (1997). *Indian Art*. Phaidon: London. .
* 
* 
* 
*Harle, J.C., *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## బయటి లింకులు

* మహాబలిపురం, ASI ఇండియా
* మహాబలిపురం: ప్రాచీన చరిత్ర, RC Dola (2015)
* మహాబలిపురం
* మహాబలిపురం షోర్ దేవాలయం వద్ద కొత్త తవ్వకాలపై గమనిక, జాన్ R. మార్ (2009)

వర్గం:మహాబలిపురం