భారత ఆర్మేనియా సంబంధాలు

భారతదేశం, ఆర్మేనియాల మధ్య అంతర్జాతీయ సంబంధాలు స్నేహపూర్వకంగా ఉంటాయి. రెండు దేశాలు ఆర్థిక, సాంస్కృతిక, సైనిక, సాంకేతికతలో బలమైన, అభివృద్ధి చెందుతున్న సంబంధాలు ఉన్నాయి. 2022 లో రెండు దేశాలు దీర్ఘకాలిక సైనిక సహకార అవకాశాలను అన్వేషిస్తున్నాయి. ఆర్మేనియాకు న్యూఢిల్లీలో రాయబార కార్యాలయం ఉంది. భారతదేశానికి యెరెవాన్‌లో రాయబార కార్యాలయం ఉంది.

## చరిత్ర

### తొలి చరిత్ర
అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ భారతదేశానికి వెళ్ళే మార్గంలో అర్మేనియాను దాటినప్పుడు కొంతమంది ఆర్మేనియన్లు అతని ఆధ్వర్యంలోని దళాల సహాయక అంశాలలో చేరినప్పుడు అర్మేనియన్లు మొదటిగా భారతదేశానికి ప్రయాణించారని నమ్ముతారు. ఆర్మేనియన్లు, భారతీయుల పరస్పర సంబంధానికి సంబంధించిన తొలి డాక్యుమెంటు సూచనలు జెనోఫోన్ (430 BC - 355 BC) రాసిన పురాతన గ్రీకు రచన సైరోపీడియా ( పెర్షియన్ యాత్ర)లో కనిపిస్తాయి. ఈ సూచనలు అనేక మంది ఆర్మేనియన్లు భారతదేశానికి ప్రయాణించారనీ, భారతదేశానికి చేరుకోవడానికి భూ మార్గాల గురించి, అలాగే భారత ఉపఖండపు సాధారణ, రాజకీయ భౌగోళికం, సామాజిక-సాంస్కృతిక వాతావరణం, ఆర్థిక జీవితం గురించి వారికి బాగా తెలుసునని సూచిస్తున్నాయి. 

ఢిల్లీలోని ఒక ఆర్కైవ్ డైరెక్టరీ (1956లో ప్రచురించబడింది) ప్రకారం, కానాకు చెందిన అర్మేనియన్ వ్యాపారి-కమ్-దౌత్యవేత్త థామస్ సా.శ. 780 లో భూమార్గం ద్వారా మలబార్ తీరానికి వచ్చాడు. థామస్ ప్రధానంగా సుగంధ ద్రవ్యాలు, మస్లిన్‌లతో వ్యాపారం చేసే సంపన్న వ్యాపారి. చేర రాజవంశం నుండి రాగి పలకపై చెక్కబడిన ఒక ఆజ్ఞను పొందడంలో కూడా అతను కీలక పాత్ర పోషించాడు. ఇది ప్రాంతీయ సెయింట్ థామస్ క్రైస్తవులకు అనేక వాణిజ్య, సామాజిక, మతపరమైన అధికారాలను ప్రదానం చేసింది. ప్రస్తుత స్థానిక సూచనలలో, కానాకు చెందిన థామస్‌ను *క్నాయ్ థామన్* లేదా *కనాజ్ థామా* అని పిలుస్తారు, దీని అర్థం "వ్యాపారి థామస్". అర్మేనియన్లకు భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలతో వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నాయి. 7వ శతాబ్దం నాటికి మలబార్ తీరంలోని ప్రస్తుత కేరళ రాష్ట్రంలో కొన్ని అర్మేనియన్ స్థావరాలు కనిపించాయి. ఈ ప్రాంత అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో, ముఖ్యంగా విలువైన రాళ్ళు, నాణ్యమైన బట్టలలో, ఎక్కువ భాగాన్ని ఆర్మేనియన్లు నియంత్రించారు.

### మధ్యయుగ చరిత్ర
మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ (1556–1605), 16వ శతాబ్దంలో ఆగ్రాలో స్థిరపడటానికి అర్మేనియన్లను ఆహ్వానించాడు. 19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, ఆగ్రాలో గణనీయమైన సంఖ్యలో అర్మేనియన్ జనాభా ఉంది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం సమయంలో అర్మేనియన్ వ్యాపారులు ఆగ్రాను సందర్శించారు. ఒక ఫర్మానా ద్వారా, అర్మేనియన్ వ్యాపారులు వారు దిగుమతి చేసుకున్న, ఎగుమతి చేసే వస్తువులపై పన్నులు చెల్లించకుండా మినహాయింపు పొందారు. విదేశీయుల ప్రవేశం నిషేధించబడిన మొఘల్ సామ్రాజ్య ప్రాంతాలలో తిరగడానికి కూడా వారికి అనుమతి ఉండేది. 1562లో, ఆగ్రాలో ఒక అర్మేనియన్ చర్చి నిర్మించబడింది. 16వ శతాబ్దం నుండి, అర్మేనియన్లు (ఎక్కువగా పర్షియా నుండి) సూరత్‌లో ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది ఆ కాలంలో అత్యంత చురుకైన భారతీయ ఓడరేవు. ఇది భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో ఉంది. సూరత్ ఓడరేవు నగరానికి బాస్రా (ప్రస్తుత ఇరాక్‌లో), బందర్ అబ్బాస్ (ప్రస్తుత ఇరాన్‌లో) నుండి వ్యాపారి నౌకల రాకపోకలను క్రమం తప్పకుండా ఉండేవి. అర్మేనియన్లు సూరత్‌లో రెండు చర్చిలు, ఒక స్మశానవాటికను నిర్మించారు. నగరంలోని 1579 నాటి సమాధి రాయిపై అర్మేనియన్ శాసనాలు ఉన్నాయి. రెండవ చర్చిని 1778లో నిర్మించారు. ఇది మేరీకి అంకితం చేయబడింది. 1678లో వ్రాయబడిన అర్మేనియన్ భాషా మాన్యుస్క్రిప్ట్, ప్రస్తుతం సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లోని సాల్టికోవ్-ష్చెడ్రిన్ లైబ్రరీలో భద్రపరచబడింది. ఇది సూరత్‌లోని అర్మేనియన్ల శాశ్వత కాలనీ గురించి వివరిస్తుంది.

అర్మేనియన్లు పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని కలకత్తా సమీపంలోని చిన్సురాలో స్థిరపడ్డారు. 1697లో అక్కడ ఒక చర్చిని నిర్మించారు. ఇది బెంగాల్‌లోని రెండవ పురాతన చర్చి. కలకత్తా అర్మేనియన్ చర్చి కమిటీ సంరక్షణలో ఉన్న కారణంగా ఇప్పటికీ మంచి స్థితిలో ఉంది. 1712 లో, చెన్నైలోని అర్మేనియన్ చర్చిని నిర్మించారు. చెన్నైలో నగరానికి విలువైన సహకారాన్ని అందించిన గణనీయమైన అర్మేనియన్ సమాజం ఉంది. అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తి కోజా పెట్రస్ ఉస్కాన్, అతను దాతృత్వంగా మార్మలాంగ్ వంతెనను నిర్మించాడు.

### ఆధునిక చరిత్ర
భారత అధ్యక్షుడు సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ 1964 సెప్టెంబరులో అర్మేనియన్ సోవియట్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్‌ను సందర్శించాడు. ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ 1976 జూన్‌లో సందర్శించింది.

సోవియట్ యూనియన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించిన మూడు నెలల తర్వాత, 1991 డిసెంబరు 26 న భారతదేశం ఆర్మేనియాను గుర్తించింది. భారతదేశం, ఆర్మేనియాల మధ్య దౌత్య సంబంధాలు 1992 ఆగస్టు 31న ఏర్పడ్డాయి. భారతదేశం 1999 మార్చి 1న యెరెవాన్‌లో తన రాయబార కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించింది. 1994 ఏప్రిల్‌లో గౌరవ కాన్సులేట్‌ను ప్రారంభించిన ఆర్మేనియా, 1999 అక్టోబరులో న్యూఢిల్లీలో తన రాయబార కార్యాలయాన్ని స్థాపించింది.

ఆర్మేనియా అధ్యక్షులు లెవోన్ టెర్-పెట్రోస్యాన్, రాబర్ట్ కొచార్యన్, సెర్జ్ సర్గ్స్యాన్ లు 1995, 2003, 2017లో భారతదేశాన్ని సందర్శించారు.

2019 లో WION కి ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూ తర్వాత, ప్రధాన మంత్రి నికోల్ పషిన్యన్, భారత, పాకిస్తాన్ల మధ్య కాశ్మీర్ వివాదంలో అర్మేనియా భారతదేశానికి మద్దతు ఇస్తుందని పేర్కొన్నాడు.

2020 మార్చిలో భారతదేశం నుండి US$40 మిలియన్లకు నాలుగు స్వాతి వెపన్ లొకేటింగ్ రాడార్‌లను కొనుగోలు చేయడానికి ఆర్మేనియా ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. 2022 సెప్టెంబరులో భారతదేశం నుండి నాలుగు బ్యాటరీల పినాకా మల్టీ-బారెల్ రాకెట్ లాంచర్లు, యాంటీ-ట్యాంక్ రాకెట్లు, వివిధ రకాల మందుగుండు సామగ్రిని కొనుగోలు చేయడానికి ఆర్మేనియా ₹2,000 కోట్ల (US$250 మిలియన్లు) విలువైన ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. 2022 నుండి భారతదేశం, యాంటీ-డ్రోన్ వ్యవస్థలు, ATAGS టోవ్డ్ హోవిట్జర్లు, TC-20 (MARG) వీల్డ్ సెల్ఫ్-ప్రొపెల్డ్ హోవిట్జర్లు, అశ్విన్ బాలిస్టిక్ మిస్సైల్ ఇంటర్‌సెప్టర్లు, ఆకాష్ ఎయిర్ డిఫెన్స్ క్షిపణులను కూడా అర్మేనియాకు సరఫరా చేస్తోంది.

## భారతదేశంలో అర్మేనియన్ సమాజం

## సాంస్కృతిక సంబంధం

రెండు దేశాల సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని వివరిస్తూ, ఆర్మేనియా, భారతదేశం సంయుక్తంగా తపాలా బిళ్ళలను విడుదల చేసాయి. మీటై నాగరికతకు చెందిన భారతీయ మణిపురి శాస్త్రీయ నృత్యం, అర్మేనియన్ హోవ్ అరెక్ నృత్యాలను ఆర్మేనియా-ఇండియా తపాలా స్టాంపుల ఉమ్మడి సంచికలో భారత, ఆర్మేనియాల "జాతీయ నృత్యాలు" గా సూచించారు. 2025లో, భారతీయ రచయిత డాక్టర్ ప్రశాంత్ మదన్ మోహన్ చెన్నైలో ఇండో-అర్మేనియన్-ఫ్రెంచ్ ఆర్ట్ & లిటరరీ కాన్ఫ్లుయెన్స్‌ను నిర్వహించాడు. జ్ఞాపకశక్తి, గుర్తింపు, అర్మేనియన్ల మారణహోమం వంటి ఇతివృత్తాలతో సహా సాహిత్యం, కళల ద్వారా సాంస్కృతిక ఐక్యతను ప్రదర్శించాడు.

## అర్మేనియన్ మారణహోమం గుర్తింపు
అర్మేనియన్ మారణహోమాన్ని భారతదేశం గుర్తించలేదు. అయితే, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, భారతదేశం బ్రిటిష్ వలస పాలనలో ఉన్నప్పుడు, టర్కీకి ముందున్న ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా దేశం యుద్ధంలో చిక్కుకుంది. చాలా మంది అర్మేనియన్లు భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా కలకత్తాలో ఆశ్రయం పొందారు. 2010 నుండి భారతదేశం, టర్కీల మధ్య సంబంధాలు క్షీణించడంతో, ప్రధానంగా టర్కీ పాకిస్తాన్‌కు బహిరంగంగా మద్దతు ఇవ్వడం వల్ల, భారతదేశంలో అర్మేనియన్ మారణహోమాన్ని గుర్తించాలని పిలుపులు పెరుగుతున్నాయి. మొదటిసారిగా, నరేంద్ర మోడీ ప్రధానిగా, అర్మేనియాలోని భారత రాయబార కార్యాలయం మారణహోమం గురించి ప్రస్తావించింది. భారత రాయబారి కిషన్ డాన్ దేవాల్ కూడా 2021 లో మారణహోమం బాధితులకు నివాళులర్పించాడు.

## నివాస దౌత్య మిషన్లు
 

## ఇవి కూడా చూడండి

* హైదరాబాద్‌లోని అర్మేనియన్ శ్మశానవాటిక
* అర్మేనియాలో హిందూ మతం
* భారత రష్యా సంబంధాలు
* భారత కజకస్తాన్ సంబంధాలు
* ఫిజీ-భారత్ సంబంధాలు

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ విదేశీ సంబంధాలు