మరాఠా సామ్రాజ్యం

**మరాఠా సామ్రాజ్యం**, **మరాఠా సమాఖ్య** అని కూడా పిలువబడే ఈ రాజ్యం, భారత ఉపఖండంలో ఒక తొలి ఆధునిక రాజకీయ వ్యవస్థ. ఇది పీష్వా రాజ్యాలు, నాలుగు ప్రధాన స్వతంత్ర మరాఠా రాజ్యాలను కలిగి ఉంది. ఇవి నామమాత్రంగా పీష్వా నాయకత్వంలో ఉండేవి.

మరాఠాలు పశ్చిమ దక్కను పీఠభూమికి (ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర) చెందిన మరాఠీ మాట్లాడే రైతాంగ సమూహం. వీరు 17వ శతాబ్దంలో శివాజీ నాయకత్వంలో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నారు. శివాజీ "హిందవీ స్వరాజ్యం" (హిందువుల స్వయం పాలన) స్థాపన కోసం బీజాపూరు సుల్తానేటు  మొఘలు సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు. ఇది 'హిందవీ స్వరాజ్యం' (భారతీయ పాలన) కోసం చేసిన ప్రయత్నం. ఈ పదాన్ని మరాఠీ చారిత్రక ఆధారాలలో ఉపయోగిస్తారు. చక్రవర్తి ఔరంగజేబు, మతపరమైన వైఖరి ముస్లిమేతరులను దూరం చేసింది. దక్కను యుద్ధాలు ఆయన సైన్యానికి ఖజానాకు భారీ నష్టాన్ని కలిగించాయి. మరాఠా ప్రభుత్వంలో ఇతర ప్రాంతాల యోధులు,  నిర్వాహకులు, ఇతర ప్రముఖులు కూడా ఉన్నారు. మరాఠా సమూహాలు  శివాజీ రాజరికం, మరాఠా రాజ్యం అని పిలువబడేది. 18వ శతాబ్దంలో పీష్వా 1వ బాజీరావు నాయకత్వంలో ఒక పెద్ద సామ్రాజ్యంగా విస్తరించింది. సమకాలీన ఇతర భారతీయ రాజ్యాల మాదిరిగానే 1వ షాహు  కాలం నుండి మరాఠాలు మొఘలు చక్రవర్తిని తమ నామమాత్రపు అధిపతిగా గుర్తించారు. అయినప్పటికీ ఆచరణలో 1737, 1803 మధ్య మొఘలు రాజకీయాలు చాలా వరకు మరాఠాలచే నియంత్రించబడ్డాయి. 

1707లో ఔరంగజేబు మరణానంతరం శివాజీ మనవడు 1వ షాహు పీష్వా బాజీరావు నాయకత్వంలో మరాఠా శక్తిని పునరుద్ధరించి భట్ కుటుంబానికి అధికారాన్ని అప్పగించాడు. వారు వంశపారంపర్య పీష్వాలు (ప్రధానమంత్రులు) అయ్యారు. 1749లో ఆయన మరణించిన తర్వాత వారే వాస్తవ పాలకులయ్యారు. ప్రముఖ మరాఠా కుటుంబాలైన సింధియా, హోల్కరు, భోంస్లే, గైక్వాడు ఉత్తర, మధ్య భారతదేశంలో తమ విజయాలను విస్తరించుకుని మరింత స్వతంత్రులయ్యారు. 1761లో దుర్రానీ సామ్రాజ్యం చేతిలో పానిపటు యుద్ధంలో ఓటమితో మరాఠాల వేగవంతమైన విస్తరణకు అడ్డుకట్ట పడింది. అయితే పది సంవత్సరాల తర్వాత పీష్వా 1వ మాధవరావు నాయకత్వంలో మరాఠాలు తమ కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోగలిగారు. 1802లో హోల్కరు రాజవంశం చేతిలో ఓడిపోయిన తర్వాత పీష్వా 2వ బాజీ రావు బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ నుండి రక్షణ కోరాడు. వారి జోక్యం రెండవ, మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాల తర్వాత 1818 నాటికి ఈ సమాఖ్యను నాశనం చేసింది.

మరాఠా రాజ్య నిర్మాణం పశ్చిమ భారతదేశంలోని పూనా (ప్రస్తుతం పూణే)లో ఉన్న పీష్వా నాయకత్వంలో నలుగురు పాలకుల సమాఖ్యగా ఉండేది; వీరు సింధియా వంశం, బరోడాలో ఉన్న గైక్వాడు వంశం, ఇండోరు‌లో ఉన్న హోల్కరు, నాగపూరు‌లో ఉన్న భోంస్లే వంశం.  1737లో భోపాలు యుద్ధం తర్వాత సమాఖ్య స్థిరమైన సరిహద్దులు దక్షిణాన ఆధునిక మహారాష్ట్ర నుండి ఉత్తరాన గ్వాలియర్ వరకు, తూర్పున ఒరిస్సా వరకు లేదా ఉపఖండంలో మూడింట ఒక వంతు వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి.

**మరాఠా సామ్రాజ్యం** ఆధునిక యుగం మొదట భారత ఉపఖండంలో నెలకొన్న ఒక సామ్రాజ్యం. ఇందులో పేష్వాలు పరిపాలించిన ప్రాంతాలు ఇంకా ఇతర స్వతంత్ర రాజ్యాలు ఉన్నాయి. ఇది 1674 లో శివాజీని మరాఠా ఛత్రపతిగా పట్టాభిషేకం చేయడంతో మొదలైంది. దీనిని చాలా కాలం పాటు జరిగిన తిరుగుబాట్ల తర్వాత మొఘలు చక్రవర్తి అయిన మొదటి బహదూరు షా 1707 లో సామంత రాజ్యంగా ప్రకటించాడు. దీని తర్వాత మరాఠా పాలకులు భారతదేశంలోని ఇతర పరిపాలకుల మాదిరిగానే మొఘలాయిల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరిస్తూ వచ్చినా 1737 నుంచి 1803 మధ్యలో ఢిల్లోని మొఘలుల అధికారాన్ని ప్రభావితం చేశారు.

## నామకరణం
మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని మరాఠా సమాఖ్య అని కూడా పిలుస్తారు. చరిత్రకారిణి బార్బరా రాముసాకు ఇలా పేర్కొన్నారు. "ఈ రెండు పదాలు పూర్తిగా కచ్చితమైనవి కావు. ఎందుకంటే ఒకటి గణనీయమైన కేంద్రీకరణను సూచిస్తుంది. మరొకటి కేంద్ర ప్రభుత్వానికి, దీర్ఘకాల రాజకీయ నిర్వాహకుల బృందానికి కొంత అధికారాన్ని అప్పగించడాన్ని సూచిస్తుంది". చరిత్రకారుడు స్టీవర్టు గోర్డాను "సమాఖ్య" అనే పదాన్ని ఉపయోగించడాన్ని వ్యతిరేకిస్తున్నారు. ఎందుకంటే ఇది దీర్ఘకాలిక, స్థిరమైన అధికార భాగస్వామ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది మరాఠా రాజ్యానికి వర్తించదు. దానికి బదులుగా మరాఠా నాయకత్వంలో అధికార సమీకరణాలు తరచుగా మారాయి. కొన్నిసార్లు ప్రతి దశాబ్దానికి ఒకసారి మారాయి.

కొంతమంది పండితులు "*మరాఠా రాజ్*" లేదా "*మరాఠా పాలన*" అనే పదాన్ని ఇష్టపడతారు. ఇది రాజ్యం కేంద్రీకృత, వికేంద్రీకృత  ప్రత్యేక అధికార సమ్మేళనాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.  
ఈ నిర్మాణం ప్రాదేశిక విస్తరణకు, ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తికి రెండింటికీ వీలు కల్పించింది. 

16వ, 17వ శతాబ్దపు గ్రంథాలు మరాఠా నాయకుల కూటమిని ప్రస్తావించేటప్పుడు అప్పుడప్పుడు "*ఇండియను కాన్ఫెడరసీ*" లేదా **"***హిందూ కాన్ఫెడరసీ*" వంటి పదాలను ఉపయోగించాయి. 

ప్రస్తుతం మరాఠా అనే పదం సాంప్రదాయకంగా మరాఠీ రైతు సమూహాన్ని సూచిస్తున్నప్పటికీ గతంలో ఈ పదాన్ని మరాఠీ ప్రజలు అందరినీ వర్ణించడానికి ఉపయోగించారు.

## చరిత్ర
### శివాజీ - ఆయన వారసులు

శివాజీ (1630–1680) భోంస్లే వంశానికి చెందిన ఒక మరాఠా కులీనుడు. మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు. శివాజీ 1645లో తోర్నా కోటను గెలుచుకోవడం ద్వారా బీజాపూరు సుల్తానేటుకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిఘటనకు నాయకత్వం వహించాడు. ఆ తర్వాత మరిన్ని కోటలను గెలిచి. ఆ ప్రాంతాన్ని తన నియంత్రణలోకి తీసుకుని హిందవీ స్వరాజ్యం (హిందూ ప్రజల స్వయం పాలన) స్థాపించాడు. ఆయన రాయగడు రాజధానిగా ఒక స్వతంత్ర మరాఠా రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు. తన రాజ్యాన్ని రక్షించుకోవడానికి మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా విజయవంతంగా పోరాడాడు. 1674లో ఆయన కొత్త మరాఠా రాజ్యానికి ఛత్రపతి (సార్వభౌముడు)గా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు.

ఆయన ఆధ్వర్యంలోని మరాఠా సామ్రాజ్యం ఉపఖండంలో సుమారు 4.1% విస్తీర్ణంలో ఉన్నప్పటికీ అది విశాలమైన ప్రాంతాలలో విస్తరించి ఉంది. ఆయన మరణ సమయానికి అది సుమారు 300 కోటలతో బలోపేతం చేయబడింది. సుమారు 40,000 అశ్వికదళం, 50,000 సైనికులతో పాటు పశ్చిమ తీరం వెంబడి నావికా స్థావరాలచే రక్షించబడింది. కాలక్రమేణా ఆ రాజ్యం పరిమాణంలో వైవిధ్యంగా పెరిగింది; ఆయన మనవడి పాలన నాటికి తరువాత 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పీష్వాల ఆధ్వర్యంలో అది ఒక విశాలమైన రాజ్యంగా మారింది.

శివాజీకి ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు: శంభాజీ,  రాజారాం. వీరు వేర్వేరు తల్లులకు జన్మించిన సవతి సోదరులు. 1681లో తన తండ్రి మరణానంతరం శంభాజీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించి తన విస్తరణవాద విధానాలను కొనసాగించాడు. శంభాజీ అంతకు ముందు పోర్చుగీసు వారిని, మైసూరు రాజ్యానికి చెందిన చిక్క దేవ రాయను ఓడించాడు. తన తిరుగుబాటు కుమారుడు అక్బరు, మరాఠాల మధ్య పొత్తును విచ్ఛిన్నం చేయడానికి మొఘలు చక్రవర్తి ఔరంగజేబు 1681లో దక్షిణం వైపుకు బయలుదేరాడు. తన మొత్తం సామ్రాజ్య సభ, పరిపాలన, సుమారు 5,00,000 సైనికులతో కూడిన సైన్యంతో,  మొఘలు సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించడానికి పూనుకుని బీజాపూరు, గోల్కొండ సుల్తానేటు‌ల వంటి భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తర్వాతి ఎనిమిది సంవత్సరాలలో శంభాజీ మరాఠాలను విజయవంతంగా నడిపించి మొఘలులను ఎదుర్కొన్నాడు.

1689 ప్రారంభంలో మొఘలు దళాల మీద దాడిని పరిశీలించడానికి శంభాజీ తన కమాండర్లను సంగమేశ్వరు వద్ద ఒక వ్యూహాత్మక సమావేశానికి పిలిచాడు. పక్కా ప్రణాళికతో కూడిన ఆపరేషను‌లో గనోజీ  ఔరంగజేబు సేనాధిపతి ముకర్రబు ఖాన్, శంభాజీ కేవలం కొద్దిమంది అనుచరులతో ఉన్నప్పుడు సంగమేశ్వరు ‌మీద దాడి చేశారు. 1689 ఫిబ్రవరి 1న శంభాజీ మొఘలు సైనికులచే ఆకస్మిక దాడికి గురై పట్టుబడ్డాడు. ఆయనను ఆయనను, సలహాదారుడైన కవి కలశు‌ను మొఘలు సైన్యం బహదూరు‌గఢుకు తీసుకువెళ్లింది. అక్కడ 1689 మార్చి 21న మొఘలులు వారిని ఉరితీశారు.  మరాఠా దళాలు బుర్హాను‌పూరు ‌మీద చేసిన దాడులకు ఔరంగజేబు శంభాజీని బాధ్యుడిగా నిందించాడు.

శంభాజీ మరణానంతరం ఆయన సవతి సోదరుడు రాజారాం సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. రాయగఢు కోట మీద మొఘలు ముట్టడి కొనసాగింది. ఆయన తన భద్రత కోసం విశాలు‌గఢుకు, ఆ తర్వాత జింజీకి పారిపోవలసి వచ్చింది. అక్కడి నుండి, మరాఠాలు మొఘలు భూభాగాల మీద దాడులు చేశారు. సంతానాజీ ఘోర్పడే, ధనాజీ జాదవు, పరశురాం పంతు ప్రతినిధి, శంకరాజీ నారాయణు సచీవుం మెల్గిరి పండిటు వంటి మరాఠా సేనాధిపతులు అనేక కోటలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1697లో రాజారాం సంధి ప్రతిపాదించాడు. కానీ ఔరంగజేబు దానిని తిరస్కరించాడు. రాజారాం 1700లో సింహగఢు‌లో మరణించాడు. ఆయన వితంతువు తారాబాయి. తన కుమారుడు 2వ శివాజీ పేరు మీద పరిపాలన పగ్గాలు చేపట్టింది.

1707లో ఔరంగజేబు మరణించిన తర్వాత శంభాజీ కుమారుడు ( శివాజీ మనవడు) అయిన షాహూను కొత్త మొఘలు చక్రవర్తి బహదూరు 1వ షా విడుదల చేశాడు. అయితే షాహూ విడుదల షరతులకు కట్టుబడి ఉండేలా చూసుకోవడానికి ఆయన తల్లిని మొఘలులు బందీగా ఉంచారు. విడుదలైన వెంటనే షాహూ మరాఠా సింహాసనాన్ని తనదిగా ప్రకటించుకుని తన అత్త తారాబాయికి ఆమె కుమారుడికి సవాలు విసిరాడు. అప్పటికే కొనసాగుతున్న మొఘలు-మరాఠా యుద్ధం త్రిముఖ పోరుగా మారింది. దీని ఫలితంగా 1707లో షాహూ,  తారాబాయిలచే వరుసగా సతారా, కొల్హాపూరు‌లో రెండు ప్రత్యర్థి ప్రభుత్వ కేంద్రాలు స్థాపించబడ్డాయి. షాహూ బాలాజీ విశ్వనాథు‌ను తన పీష్వాగా నియమించాడు.  శివాజీకి సరైన వారసుడిగా, మరాఠాల ఛత్రపతిగా షాహూను మొఘలులు గుర్తించేలా చేయడంలో పీష్వా కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1719లో బాలాజీ  షాహూ తల్లి యెసూబాయిని కూడా మొఘలు చెర నుండి విడిపించాడు.

షాహూ పాలనలో రఘోజీ భోంస్లే రాజ్యాన్ని తూర్పు దిశగా విస్తరించాడు. ఖండేరావు దాభాడే తరువాత ఆయన కుమారుడు త్రియంబకరావు రాజ్యాన్ని పశ్చిమాన గుజరాతు‌లోకి విస్తరించారు. పీష్వా బాజీరావు ఆయన ముగ్గురు సేనాపతులు; ఉదాజీ పవారు, మల్హరు‌రావు హోల్కరు, రణోజీ సింధియా దానిని ఉత్తరం వైపుకు విస్తరించారు.

### పీష్వా యుగం

1713లో షాహు బాలాజీ విశ్వనాథు‌ను పీష్వాగా నియమించాడు. బాలాజీ విశ్వనాధ మొదటి ప్రధాన విజయం 1714లో పశ్చిమ తీరంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన నావికాదళ అధిపతి అయిన కన్హోజీ ఆంగ్రేతో ‘ లోనావాలా ఒప్పందం' కుదుర్చుకోవడం. ఆ తర్వాత కన్హోజీ షాహును ఛత్రపతిగా అంగీకరించాడు. 1719లో బాలాజీ నాయకత్వంలోని మరాఠాలు దక్కను మొఘలు గవర్నరు అయిన సయ్యదు హుస్సేను అలీతో కలిసి ఢిల్లీకి వెళ్లి మొఘలు చక్రవర్తి ఫరూఖు సియారును పదవీచ్యుతుడిని చేశారు. సయ్యదు సోదరుల చేతిలో కీలుబొమ్మ అయిన కొత్త యువ చక్రవర్తి రఫీ ఉద్-దరజతు దక్కను‌లోని ఆరు మొఘలు ప్రావిన్సుల నుండి చౌతు సర్దేశు‌ముఖి వసూలు చేసే హక్కులను 1680లో శివాజీ నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగాల మీద పూర్తి యాజమాన్యాన్ని షాహుకు మంజూరు చేశాడు.
1720 ఏప్రిల్‌లో బాలాజీ విశ్వనాథు మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు 1వ బాజీ రావుని షాహు పీష్వాగా నియమించాడు. 1720–1740 కాలంలో ఆధునిక భారతదేశ భూభాగంలో మరాఠా రాజ్యాన్ని 3% నుండి 30%కి అంటే పది రెట్లు విస్తరించిన ఘనత బాజీరావుకు దక్కుతుంది. 1728 ఫిబ్రవరి 28న మహారాష్ట్రలోని నాసికు నగరానికి సమీపంలో ఉన్న పాల్ఖేడు గ్రామంలో 1వ బాజీరావు హైదరాబాదు‌కు చెందిన కమర్-ఉద్-దిన్ ఖాన్, 1వ ఆసఫ్ జా మధ్య పాల్ఖేడు యుద్ధం జరిగింది. ఈ యుద్ధంలో మరాఠాలు నిజాంను ఓడించారు. ఈ యుద్ధం సైనిక వ్యూహాన్ని అద్భుతంగా అమలు చేయడానికి ఒక ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది. 1737లో 1వ బాజీరావు నాయకత్వంలోని మరాఠాలు ఢిల్లీ యుద్ధంలో మెరుపుదాడి చేసి ఢిల్లీ శివార్ల మీద దాడి చేశారు. మరాఠాల దండయాత్ర నుండి మొఘలులను రక్షించడానికి నిజాం దక్కను నుండి బయలుదేరాడు. కానీ భోపాలు యుద్ధంలో ఘోరంగా ఓడిపోయాడు. మరాఠాలు మొఘలుల నుండి భారీ కప్పం వసూలు చేసి మాళ్వాను మరాఠాలకు అప్పగించే్ ఒక ఒప్పందం మీద సంతకం చేశారు. ముంబైకి 50 కిలోమీటర్ల ఉత్తరాన వసాయి క్రీకు ఉత్తర తీరంలో ఉన్న వసాయి గ్రామానికి చెందిన పోర్చుగీసు పాలకులకు, మరాఠాలకు మధ్య వసాయి యుద్ధం జరిగింది. ఈ యుద్ధంలో బాజీరావు సోదరుడైన చిమాజీ అప్పా మరాఠాలకు నాయకత్వం వహించాడు. ఈ యుద్ధంలో మరాఠాల విజయం బాజీరావు పరిపాలనా కాలంలో ఒక ముఖ్యమైన విజయంగా పరిగణించబడుతుంది.

ఇతర సర్దార్ల వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ షాహు మహారాజు బాజీరావు కుమారుడైన బాలాజీ బాజీరావు (నానాసాహెబ్)ను తదుపరి పీష్వాగా నియమించాడు. 1740లో రఘోజీ భోంస్లే నాయకత్వంలోని మరాఠా దళాలు ఆర్కాటు ‌మీదకు దండెత్తి, దమలు ‌చెర్రీ కనుమలో ఆర్కాటు నవాబు దోస్తు అలీని ఓడించాయి. ఆ తర్వాత జరిగిన యుద్ధంల  దోస్తు అలీ, ఆయన కుమారులలో ఒకడైన హసు్ అలం  అనేక ఇతర ప్రముఖులు మరణించారు. ఈ తొలి విజయం దక్షిణాన మరాఠాల ప్రతిష్టను తక్షణమే పెంచింది. దము్‌చెర్రీ నుండి మరాఠాలు ఆర్కాటు‌కు వెళ్లార., అది పెద్దగా ప్రతిఘటన లేకుండానే వారికి లొంగిపోయింది. ఆ తర్వాత 1740 డిసెంబర ‌లో రఘోజీ తిరుచిరాపల్లి మీద దండెత్తాడు. ప్రతిఘటించలేక చందా సాహెబు 1741 మార్చి 14న కోటను రఘోజీకి అప్పగించాడు. చందా సాహెబు, ఆయన కుమారుడిని అరెస్టు చేసి నాగపూరు‌కు పంపారు. ఈ సమయంలో రాజపుతానా కూడా మరాఠాల దాడులకు గురైంది. 1756 జూన్‌లో పోర్చుగీసు వైస్రాయి అయిన లూయిసు మస్కరేన్హాసు, కౌంటు ఆఫ్ అల్వా (కాండే డి అల్వా) గోవాలో మరాఠా సైన్యం చేతిలో యుద్ధంలో మరణించాడు.

కర్ణాటక, తిరుచిరాపల్లి ముట్టడిలో విజయవంతమైనపోరాటంం తర్వాత రఘోజీ కర్ణాటక నుండి తిరిగి వచ్చాడు. ఆయన 1741 నుండి 1748 వరకు బెంగాలు ‌మీద ఆరు దండయాత్రలు చేశాడు. పునరుజ్జీవనం పొందిన మరాఠా సమాఖ్య 18వ శతాబ్దంలో సంపన్నమైన బెంగాలు రాజ్యం మీద క్రూరమైన దాడులు చేసింది. ఇది బెంగాలు నవాబుల పతనానికి మరింత దోహదపడింది. బీహారు, హుగ్లీ నది వరకు పశ్చిమ బెంగాలు ‌మీద దండయాత్రలు చేసి ఆక్రమించుకున్న సమయంలో అలాగే పశ్చిమ బెంగాలు‌ను ఆక్రమించుకున్న కాలంల, మరాఠాలు స్థానిక ప్రజైమీద  అకృత్యాలకు పాల్పడ్డారు. మరాఠాల అకృత్యాలను బెంగాలీ, యూరోపియను ఆధారాలు రెండూ నమోదు చేశాయి. మరాఠాలు పన్నులు డిమాండు చేశారని, చెల్లించలేని వారిని చిత్రహింసలకు గురిచేసి లేదా చంపేశారని ఆ ఆధారాలు నివేదించాయి.

1727లో బెంగాలు గవర్నరు ముర్షిదు కులీ ఖాన్ మరణానంతరం అక్కడ నెలకొన్న అస్తవ్యస్త పరిస్థితులను విజయవంతంగా సద్వినియోగం చేసుకొని రఘుజీ ఒడిశాను తన రాజ్యంలో శాశ్వతంగా విలీనం చేసుకోగలిగాడు. భోంస్లేలచే నిరంతరం వేధింపులకు గురైన ఒడిశా, బెంగాలు, బీహారు‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు ఆర్థికంగా నాశనమయ్యాయి. బెంగాలు నవాబు అయిన అలీవర్ది ఖాన్ 1751లో రఘుజీతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకునిరూ. చెల్లించి  సువర్ణరేఖ నది వరకు ఉన్న కటకు‌ను అప్పగించడానిక  అంగీకరించాడు. బెంగాలు, బీహారు‌ల నుండి చౌతు రూపంలో ఏటా 1.2 మిలియన్లు వసూలు చేసేవారు.

1737, 1788 మధ్య మరాఠాలు ఢిల్లీ నగరాన్ని పదిసార్లు దోచుకున్నారు. ఈ కాలంలో మరాఠ సైనికులు 350 మంది మొఘలు రాణుల,  యువరాణులతో సహా వేలాది మంది మహిళల మీద అత్యాచారం చేశారు.1754 మేలో మల్హు్ రావు హోల్కరు తన 20,000 మంది మరాఠా సైనికులతో సికింద్రాబాదు‌లోని చక్రవర్తి అహ్మదు షా శిబిరం మీద దాడి చేశాడు. చక్రవర్తి పారిపోయిన తర్వాత వారు శిబిరాన్ని దోచుకున్నారు. రాణులు, యువరాణులతో సహా మహిళల మీద గుంపులుగా అత్యాచారం చేశారు.

బాలాజీ బాజీరావు వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించాడ.  గ్రామస్తులను రక్షించాడ.ు ఆ ప్రాంత పరిస్థితిలో గణనీయమైన మెరుగుదల తీసుకువచ్చాడు. నానాసాహెబు సోదరుడైన రఘునాథు రావు 1756లో అహ్మదు షా అబ్దాలీ ఢిల్లీని దోచుకున్న తర్వాత ఆఫ్ఘన్ల ఉపసంహరణను అనుసరించి ముందుకు సాగాడు. 1757 ఆగస్టులో రఘునాథు రావు ఆధ్వర్యంలోని మరాఠా సైన్యం ఢిల్లీ యుద్ధంలో ఆఫ్ఘను సైన్యాన్ని ఓడించి ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుంది. ఇది వాయువ్య భారతదేశైమీద  మరాఠాల విజయానికి పునాది వేసింది. ఢిల్లీలో వలెనే లాహోరు‌లో కూడా మరాఠాలు ఇప్పుడు ప్రధాన శక్తిగా మారారు. 1758లో జరిగిన అటకు యుద్ధం తర్వాత మరాఠాలు 1758 మే 8న పెషావరు‌లో ఆఫ్ఘను దళాలను ఓడించి పెషావరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

1761లో పానిపటు యుద్ధానికి కొద్దికాలం ముందు, మరాఠాలు ఢిల్లీమీదద చేసిన దండయాత్రలలో ఒకదానిలో ఢిల్లీలోని ఎర్రకోటలో ఉన్న "దివాన్-ఇ-ఖాస్" లేదా 'ప్రైవేటు సమావేశాల మందిరం'ను దోచుకున్నారు. ఈ ప్రదేశంలోనే మొఘలు చక్రవర్తులు ఆస్థానీయులను, రజ్యర అతిథులను కలుసుకునేవారు.

1750లలో రోహిలు‌ఖండు ‌మీద మరాఠాల దండయాత్ర సమయంలో

1760లో ఉత్తర భారతదేశానికి ఆఫ్ఘను‌లు తిరిగి వస్తున్నారనే వార్తకు ప్రతిస్పందనగా సదాశివరావు భావు ఆధ్వర్యంలోని మరాఠాలు ఒక పెద్ద సైన్యాన్ని ఉత్తరానికి పంపారు. భావు సైన్యానికి హోల్కరు, సింధియా, గైక్వాడు, గోవిందు పంతు బుందేలే ఆధ్వర్యంలోని కొన్ని మరాఠా దళాలు, అలాగే సూరజు మల్ మద్దతు ఇచ్చారు. 50,000 మందికి పైగా సాధారణ సైనికులతో కూడిన ఈ సంయుక్త సైన్యం 1760 ఆగస్టులో ఆఫ్ఘను దండు నుండి పూర్వ మొఘలు రాజధాని ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది.

గత దండయాత్రల కారణంగా ఢిల్లీ నగరం చాలాసార్లు బూడిదగా మారిపోయింది. మరాఠా శిబిరంలో సామాగ్రికి తీవ్ర కొరత ఏర్పడింది. భావు అప్పటికే జనావాసాలు లేని నగరాన్ని దోచుకోవాలని ఆదేశించాడు. ఆయన తన మేనల్లుడు, పీష్వా కుమారుడైన విశ్వాసరావును మొఘలు సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాలని ప్రణాళిక వేసినట్లు చెబుతారు. 1760 నాటికి దక్కను‌లో నిజాం ఓటమిత, మరాఠా శక్తి 25 లక్షల చదరపు కిలోమీటర్లకు పైగా భూభాగంత  పరాకాష్టకు చేరుకుంది.

అహ్మదు షా దుర్రానీ ఢిల్లీ నుండి మరాఠాలను తరిమికొట్టడంలో సహాయం చేయమని రోహిల్లాలను, అవధు నవాబును కోరాడు. 1761 జనవరి 14న మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో ముస్లిం సేనల భారీ సైన్యాలు, మరాఠాలు ఒకదానితో ఒకటి తలపడ్డాయి. మరాఠా సైన్యం యుద్ధంలో ఓడిపోయింద., ఇది వారి సామ్రాజ్య విస్తరణను నిలిపివేసింది. జాట్లు, రాజపుత్రులు మరాఠాలకు మద్దతు ఇవ్వలేదు. తోటి హిందూ సమూహాల పట్ల మరాఠాల ప్రవర్తనను చరిత్రకారులు విమర్శించారు. కౌశికు రాయి ఇలా అంటారు. "మరాఠాలు తమ సహ మతస్థులైన జాట్లు, రాజపుత్రుల పట్ల వ్యవహరించిన తీరు నిస్సందేహంగా అన్యాయమైనది. చివరికి పానిపు్‌లో దాని మూల్యం చెల్లించుకోవలసి వచ్చింద.  అక్కడ ముస్లిం సేనలు మతం పేరుతో ఏకమయ్యాయి."

మరాఠాలు జాట్ల,  రాజపుత్రుల మీద భారీగా పన్నులు విధించడం, మొఘలులను ఓడించిన తర్వాత వారిని శిక్షించడం, వారి అంతర్గత వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోవడం ద్వారా వారిని శత్రువులుగా మార్చుకున్నారు. భరతు‌పూరు‌కు చెందిన రాజా సూరజు మల్ మరాఠాలను విడిచిపెట్టాడు. గొప్ప యుద్ధం ప్రారంభం కావడానికి ముందు ఆగ్రాలో మరాఠా కూటమి నుండి వైదొలిగి తన దళాలను ఉపసంహరించుకున్నాడ.  ఎందుకంటే మరాఠా సేనాధిపతి సదాశివరావు భావు, సైనికుల కుటుంబాలను (మహిళల,ు పిల్లలు), యాత్రికులను ఆగ్రాలోనే వదిలివయమని,ి వారిని సైనికులతో పాటు యుద్ధభూమికి తీసుకెళ్లవద్దని ఇచ్చిన సలహానువారు  పట్టించుకోలేదు. వారి సహకారాన్ని తిరస్కరించాడు. వారి సరఫరా గొలుసులు (గతంలో రాజా సూరజు మల్ హామీ ఇచ్చినవి) లేకుండా పోయాయి.

పేష్వా 1వ మాధవరావు మరాఠా సమాఖ్య నాల్గవ పేష్వా.ఆయను సమాఖ్యలో ఏకీకరణ శక్తిగా పనిచేశాడు. మరాఠా అధికారాన్ని స్థాపించడానికి మైసూరు. హైదరాబాదు నిజాంను లొంగదీసుకోవడానికి దక్షిణం వైపుకు వెళ్ళాడు. ఆయన భోంస్లే, సింధియ,ా హోల్కరు వంటి జనరల్సు‌ను ఉత్తరానికి పంపాడు. అక్కడ వారు 1770ల ప్రారంభంలో మరాఠా అధికారాన్ని పునఃస్థాపించారు. మాధవ రావు I 1767లో కృష్ణా నదిని దాటి సిరా, మద్గిరి యుద్ధాలలో హైదరు అలీని ఓడించాడు. ఆయన మద్గిరి కోటలో హైదరు అలీచే నిర్బంధంలో ఉంచబడిన కేలడి నాయక రాజ్యపు చివరి రాణిని కూడా రక్షించాడు.

1771 ప్రారంభంలో మూడవ పానిపటు యుద్ధం తరువాత ఉత్తర భారతదేశం మీద మరాఠా అధికారం పతనమైన పది సంవత్సరాల తర్వాత మహాదాజీ షిండే ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని 2వ షా ఆలంను మొఘలు సింహాసనంమీదద ఒక కీలుబొమ్మ పాలకుడిగా నియమించాడు. ప్రతిఫలంగా ఆయన సామ్రాజ్యానికి డిప్యూటీ వకీల్-ఉల్-ముత్లకు లేదా ఉప్రరాజు అనే బిరుదు లభించింది. ఆయన అభ్యర్థన మేరకు వకీలు-ఉల్-ముత్లకు బిరుదు పీష్వాకు ప్రదానం చేయబడింది. మొఘలులు ఆయనకు అమీరు-ఉల్-అమారా (అమీర్ల అధిపతి) అనే బిరుదును కూడా ఇచ్చారు. ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత పానిపటు‌లో పాల్గొన్నందుకు ఆఫ్ఘు్ రోహిల్లాలను శిక్షించడానికి మరాఠాలు 1772లో ఒక పెద్ద సైన్యాన్ని పంపారు. వారి సైన్యం దోపిడీలు, లూటీలతో రోహిలు‌ఖండు‌ను నాశనం చేయడమే కాకుండా, రాజకుటుంబ సభ్యులను బందీలుగా పట్టుకుంది.

పానిపటు యుద్ధంలో రోహిల్లాల అకృత్యాలకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి మరాఠాలు రోహిలు‌ఖండు‌మీదద దండెత్తారు. మహాదాజీ షిండే నాయకత్వంలోని మరాఠాలు, సర్దారు నజీబు-ఉద్-దౌలా మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు జబితా ఖాన్ ఆధీనంలో ఉన్న జాగీరులోకి ప్రవేశించారు. జబితా ఖాన్ మొదో సయ్యదు ఖాన్, సాదతు ఖాన్‌లతో కలిసి ధైర్యసాహసాలు ప్రదర్శిస్తూ ఈ దాడిని ప్రతిఘటించాడు.   కానీ చివరికి మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయి సాదతు ఖాన్ మరణించాడు.  దాంతో ఆయన షుజా-ఉద్-దౌలా శిబిరానికి పారిపోవలసి వచ్చింది. ఆయన దేశం మరాఠాలచే ధ్వంసం చేయబడింది. మహాదాజీ షిండే జబితా ఖాన్ కుటుంబాన్ని బంధించి నజీబు అద్-దౌలా సమాధిని అపవిత్రం చేసి ఆయన కోటను దోచుకున్నాడు. రథోడు, రోహిలాలు పారిపోవడం  అమ్రోహా నగరం మినహా దేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతమంతా తగలబెట్టబడింది. అమ్రోహానుకు చెందిన కొన్ని వేల మంది అమ్రోహి సయ్యదు తెగలకు చెందిన ప్రజలు రక్షించబడ్డారు. ఎటువంటి ప్రతిఘటనను అందించలేని రోహిలాలు టెరాయి ప్రాంతానికి పారిపోయారు. అక్కడి నుండి మిగిలిన సర్దారు హఫీజు రెహమతు ఖాన్ బరేచు అవధు నవాబు అయిన షుజా-ఉద్-దౌలాతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం ద్వారా సహాయం కోరాడు. దీని ప్రకారం మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా సైనిక సహాయం పొందినందుకు బదులుగా నాలుగు మిలియన్ల రూపాయలు చెల్లించడానికి రోహిలాలు అంగీకరించారు. అలీ ముహమ్మదు, నజీబు ఖాన్ వంటి తన తోటి రోహిలాల దృక్పథానికి భిన్నంగ  అనవసరమైన హింసను ద్వేషించే హఫీజు రెహమతు ఒక రాజకీయ మధ్యవర్తిగా తన పాత్ర గురించి గర్వపడ్డాడు.  మరాఠాలను రోహిలు‌ఖండు నుండి దూరంగా ఉంచడానికి అవధు‌తో పొత్తు పెట్టుకోవాలని కోరాడు. రోహిలాల తరపున చెల్లించడానికి ఆయన తనను తాను బాధ్యుడిగా చేసుకున్నాడు. అయితే ఆయన చెల్లించడానికి నిరాకరించిన తర్వాత అవధు రోహిలాల మీద దాడి చేసింది. 

మొఘలు చక్రవర్తి 2వ షా ఆలం ఆరు సంవత్సరాలు అలహాబాదు కోటలో గడిపాడు. 1771లో మరాఠాలు ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత వారి రక్షణలో తన రాజధానికి తిరిగి వెళ్ళాడు. మహాదాజీ షిండే ఆయనను ఢిల్లీకి తోడ్కొని వెళ్ళగా ఆయన 1771 మేలో అలహాబాదు నుండి బయలుదేరాడు. వారి స్వల్ప బస సమయంలో మరాఠాలు అలహాబాదు నగరంలో రెండు దేవాలయాలను నిర్మించారు. వాటిలో ఒకటి ప్రసిద్ధ అలోపి దేవి మందిరం. అయితే  1772 జనవరిలో ఢిల్లీకి చేరుకున్న తర్వాత ప్రాదేశిక ఆక్రమణకు సంబంధించిన మరాఠాల ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి షా ఆలం తన సేనాధిపతి మీర్జా నజాఫు ఖాన్‌ను వారిని తరిమివేయమని ఆదేశించాడు. దీనికి ప్రతీకారంగా తుకోజీ రావు హోల్కరు, విసాజీ కృష్ణ బినివాలే 1772లో ఢిల్లీ మీద దాడి చేసి మొఘలు బలగాలను ఓడించారు.   మరాఠాలకు కోరా, అలహాబాదు కోసం ఒక సామ్రాజ్య సనదు మంజూరు చేయబడింది. ఈ రెండు భూభాగాలను పొందడానికి వారు అవధు వైపు దృష్టి సారించారు. అయితే షుజా వాటిని వదులుకోవడానికి ఇష్టపడలేదు. ఆంగ్లేయులకు విజ్ఞప్తి చేశాడు. రాం‌ఘాటు యుద్ధంలో మరాఠాలకు పరాజయం ఎదురైంది. మరాఠా, బ్రిటిషు సైన్యాలు రాం ఘాటు‌లో పోరాడాయి. కానీ పీష్వా ఆకస్మిక మరణం, తదుపరి పీష్వాను ఎన్నుకోవడానికి పూణేలో జరిగిన అంతర్యుద్ధం మరాఠాలను వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చేలా చేశాయి. 

దక్షిణ భారతదేశంలో హైదరాబాదు నిజాం, మైసూరుకు చెందిన హైదరు అలీ మీద మాధవరావు పీష్వా సాధించిన విజయం దక్కను‌లో మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించింది. మరోవైపు మథుర జాట్లు, రాజస్థాను రాజపుత్రులు, రోహిలు‌ఖండు‌కు చెందిన పష్తూను-రోహిల్లాల మీద (ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశు‌లోని బరేలీ డివిజను, మొరాదాబాదు డివిజను) మహాదాజీ సాధించిన విజయం ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠాలను తిరిగి స్థాపించింది. 1771లో ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకోవడం 1772లో నజీబాబాదు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడం, మరాఠాల ఆధిపత్యం కింద పరిమిత చక్రవర్తిగా సింహాసనం మీద ఉన్న మొఘలు చక్రవర్తి 2వ షా ఆలంతో చేసుకున్న ఒప్పందాలతో ఉత్తరాన మరాఠా శక్తి పునరుద్ధరణ పూర్తయింది. 

మాధవరావు 1772లో 27 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించాడు. ఆయన మరణం మరాఠా సమాఖ్యకు ఒక తీవ్రమైన దెబ్బగా పరిగణించబడుతుంది. ఆ సమయం నుండి మరాఠా శక్తి ఒక సామ్రాజ్యం కంటే ఒక సమాఖ్యగా క్షీణించడం ప్రారంభించింది.

### సమాఖ్య కాలం

విశాలమైన సామ్రాజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా పరిపాలించే ప్రయత్నంలో మాధవరావు పీష్వా అత్యంత శక్తివంతమైన ఉన్నత వర్గాలకు పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తిని ఇచ్చారు. పీష్వా 1వ మాధవరావు మరణానంతరం వివిధ సర్దార్లు, జాగీర్దార్లు శిశువైన పీష్వా 2వ మాధవరావుకి వాస్తవ పాలకులుగా సంరక్షకులుగా వ్యవహరించారు. మధ్య భారతదేశంలోని గ్వాలియరు రాజ్య పాలకుడైన మహాదాజీ షిండే నాయకత్వంలో మరాఠాలు జాటు‌లను, రోహిల్లా ఆఫ్ఘను‌లను ఓడించి ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఇది తదుపరి మూడు దశాబ్దాల పాటు మరాఠాల నియంత్రణలో ఉంది. ఆయన సైన్యాలు నేటి హర్యానాను జయించాయి. మూడవ పానిపటు యుద్ధ వైఫల్యం తర్వాత మరాఠా శక్తిని పునరుద్ధరించడంలో షిండే కీలక పాత్ర పోషించారు. ఈ విషయంలో ఆయనకు బెనాయిటు డి బోయిగ్నే సహాయం చేశారు.

మాళ్వా సర్దార్లు, బుందేలు‌ఖండు భూస్వాములు రాజస్థాను ‌లోని రాజపుత్ర రాజ్యాల వంటి భూస్వామ్య ప్రభువుల శక్తి పెరిగిన తర్వాత వారు ఆయన కప్పం చెల్లించడానికి నిరాకరించారు. దీంతో ఆయన భోపాల్, దతియా, చందేరి, నర్వార్య, సల్బాయి  గోహదు వంటి రాజ్యాలను జయించడానికి తన సైన్యాన్ని పంపాడు. అయితే ఆయన జైపూరు రాజు మీద ఒక విఫల దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. కానీ 1787లో జరిగిన నిర్ణయాత్మకం కాని లాల్‌సోటు యుద్ధం తర్వాత వెనుదిరిగాడు. గజేంద్రగడు యుద్ధం మల్హరు ‌రావు హోల్కరు దత్తపుత్రుడైన తుకోజీరావు హోల్కరు ఆధ్వర్యంలోని మరాఠాలకు, టిప్పు సుల్తానుకు మధ్య 1786 మార్చి  నుండి 1787 మార్చి  వరకు జరిగింది. ఈ యుద్ధంలో టిప్పు సుల్తాను మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఈ యుద్ధంలో విజయం సాధించడం ద్వారా మరాఠా భూభాగపు సరిహద్దు తుంగభద్ర నది వరకు విస్తరించింది. ఆనాటి గ్వాలియరు బలమైన కోట గోహదు‌కు చెందిన జాటు పాలకుడైన ఛతరు సింగు చేతిలో ఉండేది. 1783లో మహాదాజీ గ్వాలియరు కోటను ముట్టడించి దానిని జయించాడు. ఆయన గ్వాలియరు పరిపాలనను ఖండేరావు హరి భలేరావు‌కు అప్పగించాడు. గ్वालियर విజయాన్ని జరుపుకున్న తర్వాత మహాదాజీ షిండే తన దృష్టిని మళ్ళీ ఢిల్లీ వైపు మళ్ళించాడు.

1785లో జరిగిన మరాఠా-సిక్కుల ఒప్పందం కారణంగా చిన్న సిసు-సట్లెజు రాజ్యాలను మరాఠా సమాఖ్యలోని సింధియా రాజవంశం స్వయంప్రతిపత్తి గల సంరక్షిత ప్రాంతంగా మార్చింది. ఎందుకంటే 1784లో మహాదాజీ షిండే మొఘలు వ్యవహారాలకు నాయిబు వకీలు-ఇ-ముత్లకు (సామ్రాజ్య ఉప-రీజెంటు)గా నియమించబడ్డాడు. 1806లో జరిగిన రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తరువాత ఆర్థరు వెల్లెస్లీ 1వ డ్యూకు ఆఫ్ వెల్లింగ్టను, తన ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తున్న బ్రిటిషు జనరలు గెరార్డు లేకు‌కు విధేయత చూపినందుకు ప్రతిఫలంగా సట్లెజు నదికి తూర్పున ఉన్న సిక్కు తెగలకు స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేస్తూ ఒక ఒప్పందాన్ని రూపొందించాడు. భారతదేశంలో ఆయన పరిపాలన కాలంలో|రచయిత-చివరి పేరు=వెల్లెస్లీ|రచయిత-మొదటి పేరు=ఆర్థర్|రచయిత1-లింక్=ఆర్థర్ వెల్లెస్లీ, 1వ డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టను యుద్ధం ముగింపులో, బ్రిటిష్ భారతదేశ సరిహద్దు యమున వరకు విస్తరించబడింది.

మహాదాజీ షిండే హిస్సారు గవర్నరు నుండి రానియా, ఫతేహాబాదు  సిర్సా ప్రాంతాలను జయించారు. అప్పుడు హర్యానా మరాఠాల పాలనలోకి వచ్చింది. ఆయన హర్యానాను నాలుగు భూభాగాలుగా విభజించాడు: ఢిల్లీ (మొఘలు చక్రవర్తి షా 2వ ఆలం ఆయన కుటుంబం ఢిల్లీ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు), పానిపటు (కర్నాలు, సోనిపటు, కురుక్షేత్ర  అంబాలా), హిస్సారు (హిస్సారు, సిర్సా, ఫతేహాబాదు, రోహ్తకు లోని కొన్ని భాగాలు), అహిర్వాలు (గురుగ్రాం, రేవారి, నార్నౌలు, మహేంద్రగఢు)  మేవాటు. దౌలతు రావు సింధియా 1803 డిసెంబరు 30న సుర్జీ-అంజంగావు ఒప్పందం ప్రకారం హర్యానాను బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించారు. ఇది భారతదేశంలో కంపెనీ పాలనకు దారితీసింది.

1788లో మహాదాజీ సైన్యాలు మరాఠాలను ప్రతిఘటించిన మొఘలు ప్రభువు ఇస్మాయిలు బేగు‌ను ఓడించాయి. ఇస్మాయిలు బేగు మిత్రుడైన రోహిల్లా నాయకుడు గులాం ఖాదిరు మొఘలు రాజవంశ రాజధాని అయిన ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని చక్రవర్తి 2వ షా ఆలంను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, కళ్ళు పొడిపించి, ఢిల్లీ సింహాసనం మీద ఒక కీలుబొమ్మను కూర్చోబెట్టాడు. మహాదాజీ జోక్యం చేసుకుని ఆయనను చంపి, అక్టోబరు 2న ఢిల్లీని తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. షా 2వ ఆలంను తిరిగి సింహాసనం మీద పునఃస్థాపించి ఆయన సంరక్షకుడిగా వ్యవహరించాడు. అత్యంత శక్తివంతమైన రెండు రాజపుత్ర రాజ్యాలైన జైపూరు జోధు‌పూరు  మరాఠాల ప్రత్యక్ష ఆధిపత్యం నుండి దూరంగా ఉన్నాయి. కాబట్టి మహాదాజీ తన సేనాధిపతి బెనాయిటు డి బోయిను‌ను పటాను యుద్ధంలో జైపూరు, జోద్పూరు  బలగాలను అణచివేయడానికి పంపాడు. మరాఠాల మరో విజయం హైదరాబాదు నిజాం సైన్యాల మీద సాధించిన విజయాలు. వీటిలో చివరిది 1795లో ఖర్దా యుద్ధంలో జరిగింది. ఇందులో ప్రధాన మరాఠా శక్తులన్నీ కలిసి నిజాం బలగాలతో పోరాడాయి.
#### మరాఠా–మైసూరు యుద్ధాలు
మరాఠాలు టిప్పు సుల్తాను, ఆయన మైసూరు రాజ్యంతో సంఘర్షణకు దిగారు. ఇది 1785లో మరాఠా–మైసూరు యుద్ధానికి దారితీసింది. ఈ యుద్ధం 1787లో టిప్పు సుల్తాను మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోవడంతో ముగిసింది. 1787 ఏప్రిల్‌లో గజేంద్రగడు ఒప్పందం ఖరారు కావడంతో మరాఠా-మైసూరు యుద్ధం ముగిసింది. ఈ ఒప్పందం ప్రకారం మైసూరు పాలకుడైన టిప్పు సుల్తాను మరాఠాలకు యుద్ధ నష్టపరిహారంగా 4.8 మిలియన్ల రూపాయలు, వార్షిక కప్పంగా 1.2 మిలియన్ల రూపాయలు చెల్లించాల్సి వచ్చింది. అదనంగా హైదరు అలీ స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాలన్నింటినీ తిరిగి ఇవ్వవలసి వచ్చింది. 1791–92లో దోజి బారా కరువు కారణంగా మరాఠా సమాఖ్యలోని పెద్ద ప్రాంతాలు భారీ జనాభా నష్టాన్ని చవిచూశాయి.

1791లో మరాఠాలు కాని లామాను‌లు, పిండారీలు,  పూర్బియాల వంటి క్రమరహిత సైనికులు శృంగేరి శంకరాచార్య ఆలయం మీద దాడి చేసి దోచుకున్నారు. ఈ దాడిలో బ్రాహ్మణులతో సహా చాలా మందిని చంపి, గాయపరిచారు. మఠంలోని విలువైన వస్తువులన్నింటినీ దోచుకున్నారు. సరస్వతీ దేవి విగ్రహాన్ని తొలగించి ఆలయాన్ని అపవిత్రం చేశారు. 

మరాఠా సమాఖ్య త్వరలోనే ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాలలో మైసూరు‌కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీతో (బెంగాలు ప్రెసిడెన్సీలో ఉన్న) పొత్తు పెట్టుకుంది. మొదటి రెండు ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాలలో మైసూరు ‌మీద బ్రిటిషు వారు ఓటమి చవిచూసిన తర్వాత 1790 నుండి చివరి రెండు ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాలలో మరాఠా అశ్వికదళం బ్రిటిషు వారికి సహాయం చేసింది. చివరికి 1799లో నాల్గవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో బ్రిటిషు వారు మైసూరు‌ను జయించడంలో సహాయపడింది. అయితే బ్రిటిషు వారి విజయం తర్వాత, మరాఠాలు ఆ ప్రాంతాన్ని దోచుకోవడానికి మైసూరు ‌మీద తరచుగా దాడులు చేశారు. దీనిని వారు టిప్పు సుల్తాను వల్ల గతంలో జరిగిన నష్టాలకు పరిహారంగా సమర్థించుకున్నారు.

#### బ్రిటిషు జోక్యం

1775లో బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ బొంబాయిలోని తన స్థావరం నుండి సమాఖ్యకు పీష్వా కావాలనుకున్న రఘునాథరావు (రఘోబాదాదా అని కూడా పిలుస్తారు) తరపున పూణేలో జరిగిన వారసత్వ పోరాటంలో జోక్యం చేసుకుంది. బ్రిటిషు వారు కూడా భవిష్యత్తులో ఏర్పడబోయే బ్రిటిషు వ్యతిరేక, ఫ్రెంచి-మరాఠా కూటమిని మొగ్గలోనే తుంచివేయాలని కోరుకున్నారు. తుకోజీరావు హోల్కరు మహాదాజీ షిండేల ఆధ్వర్యంలోని మరాఠా దళాలు వడగావు యుద్ధంలో బ్రిటిషు దండయాత్ర దళాన్ని ఓడించాయి. కానీ ఆక్రమిత భూభాగాలను తిరిగి ఇవ్వడం ఆదాయంలో వాటాను పంచుకోవడం వంటి కఠినమైన లొంగుబాటు షరతులను బెంగాలు‌లోని బ్రిటిషు అధికారులు తిరస్కరించారు. ఫలితంగా యుద్ధం కొనసాగింది. మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంగా పిలువబడినది 1782లో యుద్ధానికి ముందున్న యథాతథ స్థితి పునరుద్ధరణతో  ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ రఘునాథరావుకు మద్దతు ఇవ్వడం మానుకోవడంతో ముగిసింది. 

1799లో యశ్వంతరావు హోల్కరు హోల్కర్ల రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. ఆయన ఉజ్జయినిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ ప్రాంతంలో తన రాజ్యాన్ని విస్తరించడానికి ఆయన ఉత్తరం వైపు దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు.  పీష్వా 2వ బాజీరావు విధానాలకు వ్యతిరేకంగా యశ్వంతరావు తిరుగుబాటు చేశాడు. 1802 మేలో ఆయన పీష్వా నివాసమైన పూణే వైపు దండెత్తాడు. ఇది పూణే యుద్ధంకు దారితీసింది. ఇందులో పీష్వా ఓడిపోయాడు. పూణే యుద్ధం తరువాత పీష్వా పలాయనం చిత్తగించడంతో మరాఠా రాజ్య ప్రభుత్వం యశ్వంతరావు హోల్కరు చేతులలోకి వచ్చింది. ఆయన అమృతరావును పీష్వాగా నియమించి 1803 మార్చి 13న ఇండోరు‌కు వెళ్ళాడు. 1802 జూలై 26న ప్రత్యేక ఒప్పందం ద్వారా ఇప్పటికే బ్రిటిషు రక్షణను అంగీకరించిన బరోడా పాలకుడైన గైక్వాడు మినహా మిగిలిన వారందరూ కొత్త పాలనను సమర్థించారు. ఆయన బ్రిటిషు వారితో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. అలాగే యశ్వంతు రావు సింధియా  పీష్వాతో ఉన్న వివాదాలను విజయవంతంగా పరిష్కరించాడు. ఆయన మరాఠా సమాఖ్యను ఏకం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ అది ఫలించలేదు. 1802లో సింహాసనం కోసం పోటీ పడుతున్న ప్రత్యర్థుల మీద వారసుడికి మద్దతు ఇవ్వడానికి బ్రిటిషు వారు బరోడాలో జోక్యం చేసుకున్నారు. బ్రిటిషు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించినందుకు ప్రతిఫలంగా, మరాఠా సమాఖ్య నుండి ఆయన స్వాతంత్ర్యాన్ని గుర్తిస్తూ కొత్త మహారాజాతో ఒక ఒప్పందం మీద సంతకం చేశారు. రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1803–1805)కి ముందు పీష్వా 2వ బాజీ రావు కూడా ఇలాంటి ఒప్పందం మీద సంతకం చేశాడు. రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో జరిగిన 1803 నాటి ఢిల్లీ యుద్ధంలో ఓటమి మరాఠాలకు ఢిల్లీ మీద ఉన్న ప్రభావాన్ని కోల్పోయేలా చేసింది.

రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం, బ్రిటిషు రాజ్ ఏర్పాటుకు చివరి తీవ్ర ప్రతిఘటనను అందించిన మరాఠాల సైనిక శక్తికి పరాకాష్టగా నిలిచింది. భారతదేశం కోసం జరిగిన అసలు పోటీ ఉపఖండం కోసం జరిగిన ఒకే ఒక్క నిర్ణయాత్మక యుద్ధం కాదు. బదులుగా అది దక్షిణ ఆసియా సైనిక ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద నియంత్రణ కోసం జరిగిన ఒక సంక్లిష్టమైన సామాజిక, రాజకీయ పోరాటం మీద ఆధారపడి ఉంది. 1803లో సాధించిన విజయం యుద్ధభూమిలో వ్యూహరచన, యుద్ధం మీద ఎంతగా ఆధారపడి ఉందో ఆర్థిక వ్యవహారాలు, దౌత్యం, రాజకీయాలు, గూఢచార సమాచారం మీద కూడా అంతే ఆధారపడి ఉంది. 

అంతిమంగా మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1817–1818) మరాఠా స్వాతంత్ర్యం కోల్పోవడానికి దారితీసింది. ఇది భారత ఉపఖండంలో చాలా వరకు బ్రిటిషు వారి నియంత్రణలోకి తెచ్చింది. పీష్వాను బ్రిటిషు వారి పెన్షనరు‌గా కాన్పూరు సమీపంలోని బిథూరు‌కు (ఉత్తర ప్రదేశు) బహిష్కరించారు. పూణేతో సహా మరాఠాల ప్రధాన భూభాగమైన దేశు, కొల్హాపూరు, సతారా రాష్ట్రాలు మినహా మిగిలిన మరాఠాభూభాగం ప్రత్యక్షంగా బ్రిటిషు పాలనలోకి వచ్చింది. కొల్హాపూరు‌ను శివాజీ, 2వ శంభాజీ వారసులు పాలించారు. గ్వాలియరు, ఇండోరు, నాగ‌పూరు అనే మరాఠా పాలిత రాజ్యాలు అన్నీ తమ భూభాగాలను కోల్పోయి బ్రిటిషు ఆధిపత్యం కింద అంతర్గత సార్వభౌమాధికారాన్ని నిలుపుకున్న సంస్థానాలుగా బ్రిటిషు రాజ్‌తో సహాయక కూటములలోకి వచ్చాయి. మరాఠా యోధుల ఇతర చిన్న సంస్థానాలు కూడా బ్రిటిషు రాజ్ కింద కొనసాగించబడ్డాయి.

మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో మరాఠా యుద్ధవీరులు ఉమ్మడి కూటమిగా ఏర్పడకుండా విడివిడిగా పోరాడారు. వారు ఒక్కొక్కరుగా లొంగిపోయారు. షిండే, పఠాను అమీరు ఖాన్‌లను దౌత్యం, ఒత్తిడిని ఉపయోగించి లొంగదీసుకున్నారు. దీని ఫలితంగా 1817 నవంబరు 5న గ్వాలియరు ఒప్పందం కుదిరింది. హోల్కర్లు, భోంస్లేలు  పీష్వా వంటి ఇతర మరాఠా సర్దార్లందరూ 1818 నాటికి ఆయుధాలు విడిచిపెట్టారు. బ్రిటిషు చరిత్రకారుడు పెర్సివలు స్పియరు 1818 సంవత్సరాన్ని భారతదేశ చరిత్రలో ఒక కీలకమైన సంవత్సరంగా అభివర్ణిస్తూ ఆ సంవత్సరం నాటికి "భారతదేశంలోని బ్రిటిషు ఆధిపత్యం, భారతదేశం మీద బ్రిటిషు ఆధిపత్యంగా మారింది" అని పేర్కొన్నాడు. 

ఈ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ఆధ్వర్యంలో బ్రిటిషు వారు ప్రస్తుత భారతదేశంలో సట్లెజు నదికి దక్షిణాన ఉన్న దాదాపు మొత్తం భూభాగం మీద నియంత్రణ సాధించారు.  ప్రసిద్ధ నాసికు వజ్రాన్ని  యుద్ధంలో భాగంగా కంపెనీ దోచుకుంది. బ్రిటిషు వారు మరాఠా సామ్రాజ్యం నుండి పెద్ద మొత్తంలో భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకుని ఆచరణాత్మకంగా వారి అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రతిఘటనకు ముగింపు పలికారు.  మేజరు-జనరలు జాన్ మాల్కం పీష్వాకు అందించిన లొంగుబాటు షరతులు చాలా ఉదారంగా ఉన్నాయని బ్రిటిషు వారిలో వివాదాస్పదమయ్యాయి: పీష్వాకు కాన్పూరు సమీపంలో విలాసవంతమైన జీవితం అందించబడింది. సుమారు 80,000 పౌండ్ల పెన్షను ఇవ్వబడింది.

## భౌగోళికం
మరాఠా సమాఖ్య తన ఉచ్ఛస్థితిలో భారత ఉపఖండంలో ఒక పెద్ద ప్రాంతాన్ని విస్తరించి ఉంది. దాని ఉచ్ఛదశలో ఇది ఉత్తరాన పంజాబు నుండి దక్షిణాన హైదరాబాదు వరకు, పశ్చిమాన కచు నుండి తూర్పున ఔధు వరకు విస్తరించింది. ఇది ఉత్తరాన ఔధు, రాజపుతానాతో సరిహద్దును పంచుకుంది. వివిధ ప్రాంతాలను ఆక్రమించడంతో పాటు, మరాఠాలు పెద్ద సంఖ్యలో సామంతులను కలిగి ఉన్నారు. వారు చౌతు అని పిలువబడే ఒక నిర్దిష్ట మొత్తంలో క్రమమైన పన్ను చెల్లించడానికి ఒప్పందాల ద్వారా కట్టుబడి ఉన్నారు. ఈ సమాఖ్య హైదరు అలీ, టిప్పు సుల్తాను ఆధ్వర్యంలోని మైసూరు సుల్తానేటు, ఔధు నవాబు, హైదరాబాదు నిజాం, బెంగాలు నవాబు, సింధు నవాబు  ఆర్కాటు నవాబుతో పాటు దక్షిణ భారతదేశంలోని పాలెగాళ్ల రాజ్యాలను ఓడించి వారి నుండి పన్నులు వసూలు చేసింది. వారు ఢిల్లీ, ఔధు, బెంగాలు, బీహారు, ఒడిశా, రాజపుతానా పాలకుల నుండి 'చౌతు' వసూలు చేశారు. వారు భారతదేశంలో ఒక పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు.
1752లో ఔధు నవాబు అయిన సఫ్దరు‌జంగు, ఆఫ్ఘను రోహిల్లాలను ఓడించడంలో సహాయం చేయమని మరాఠాలను కోరాడు. మరాఠా సైన్యం పూణే నుండి బయలుదేరి 1752లో ఆఫ్ఘను రోహిల్లాలను ఓడించి మొత్తం రోహిలు‌ఖండు‌ను (ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశు‌లోని బరేలీ డివిజను  మొరాదాబాదు డివిజను) స్వాధీనం చేసుకుంది. 1752లో మరాఠాలు మొఘలు చక్రవర్తితో ఆయన వజీరు సఫ్దరు‌జంగు ద్వారా ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నారు. మొఘలులు మరాఠాలకు అజ్మీరు, ఆగ్రా సుబేదారీతో పాటు దోఆబ్ ప్రాంతం మీద చౌతు వసూలు చేసుకునే హక్కును ఇచ్చారు. 1758లో మరాఠాలు తమ వాయువ్య దండయాత్రను ప్రారంభించి తమ సరిహద్దును ఆఫ్ఘనిస్తాను వరకు విస్తరించారు. వారు అహ్మదు షా అబ్దాలీకి చెందిన ఆఫ్ఘను దళాలను ఓడించారు. ఆఫ్ఘను సైన్యంలో సుమారు 25,000–30,000 మంది సైనికులు ఉన్నారు. దీనికి అహ్మదు షా దుర్రానీ కుమారుడైన తైమూరు షా నాయకత్వం వహించాడు.

మరాఠా సమాఖ్య కాలంలో మహాదాజీ షిండే మూడవ పానిపటు యుద్ధం తర్వాత కోల్పోయిన ఉత్తర భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాల మీద మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని పునరుద్ధరించారు. ఢిల్లీ  ఉత్తరప్రదేశు‌లోని చాలా ప్రాంతాలు మరాఠా సమాఖ్యలోని సింధియాల ఆధిపత్యంలో ఉండేవి. కానీ 1803–1805 నాటి రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తరువాత మరాఠాలు ఈ భూభాగాలను బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీకి కోల్పోయారు.
## ప్రాదేశిక పరిణామం

## ప్రభుత్వం - సైన్యం
### పరిపాలన

అష్టప్రధాను (ఎనిమిది మంది మంత్రుల మండలి) అనేది మరాఠా రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన ఎనిమిది మంది మంత్రుల మండలి. ఈ వ్యవస్థను శివాజీ ఏర్పాటు చేశారు. మంత్రి పదవుల పేర్లు సంస్కృత భాష నుండి తీసుకోబడ్డాయి. వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి:

* *పేష్వా* లేదా *పంతు‌ప్రధాను* – ప్రధానమంత్రి, సామ్రాజ్యం సాధారణ పరిపాలన
* *అమాత్య* లేదా *మజుందారు* – ఆర్థిక మంత్రి, సామ్రాజ్యం ఖాతాలను నిర్వహించడం
* *సచివు* – కార్యదర్శి, రాజ శాసనాలను తయారు చేయడం
* *[[మంత్రి]]* – హోంమంత్రి, అంతర్గత వ్యవహారాలను, ముఖ్యంగా గూఢచర్యం, నిఘా వ్యవహారాలను నిర్వహించడం
* *[[సేనాపతి]]* – సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు, సామ్రాజ్యం సైన్యాన్ని, రక్షణను నిర్వహించడం
* *సుమంతు* – విదేశాంగ మంత్రి, ఇతర పాలకులతో సంబంధాలను నిర్వహించడం
* *న్యాయాధ్యక్ష* – ప్రధాన న్యాయమూర్తి, పౌర, నేర సంబంధిత విషయాలలో న్యాయం అందించడం
* *పండిత్రావు* – ప్రధాన పురోహితుడు, అంతర్గత మతపరమైన విషయాలను నిర్వహించడం
* *చిట్నీసు* వ్యక్తిగత కార్యదర్శి ఛత్రపతి సీనియరు రచయిత. కొన్నిసార్లు పేష్వా లేనప్పుడు వారికి రెండవ స్థానంలో పరిగణించబడ్డారు. అష్ట ప్రధాన మండలిలో సభ్యుడు కానప్పటికీ వారికి సమానమైన హోదా కలవారు.

పౌరోహిత్యానికి సంబంధించిన 'పండిత్రాపు ‘, న్యాయవ్యవస్థకు సంబంధించిన 'న్యాయాధీశ' మినహా, ఇతర 'ప్రధానులు' పూర్తికాల సైనిక పదవులను నిర్వహించారు. వారి తరపున వారి సహాయకులు పౌర విధులను నిర్వర్తించారు. మరాఠా సమాఖ్య తరువాతి కాలంలో ఈ ప్రతినిధులు, వారి సిబ్బంది పీష్వా పరిపాలనా యంత్రాంగంలో కీలక భాగంగా ఉండేవారు.

పీష్వా పదవి ఆధునిక ప్రధానమంత్రి పదవికి నామమాత్రపు సమానం. మరాఠా రాజ్యం విస్తరిస్తున్న సమయంలో పరిపాలనా విధులను మరింత సమర్థవంతంగా అప్పగించడానికి శివాజీ పీష్వా పదవిని సృష్టించారు. 1749కి ముందు పీష్వాలు 8–9 సంవత్సరాల పాటు పదవిలో ఉండి మరాఠా సైన్యాన్ని నియంత్రించేవారు. తరువాత వారు 1749 నుండి 1818లో దాని పతనం వరకు మరాఠా సామ్రాజ్యానికి వాస్తవ వారసత్వ పరిపాలకులుగా మారారు.

పీష్వాల పరిపాలనలో అనేక కీలక సేనాధిపతులు, దౌత్యవేత్తల (క్రింద జాబితా చేయబడిన) మద్దతుతో మరాఠా సామ్రాజ్యం తన ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుని భారత ఉపఖండంలో చాలా భాగాన్ని పరిపాలించింది. పీష్వాల కాలంలోనే 1818లో బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ద్వారా మరాఠా సామ్రాజ్యం బ్రిటిషు సామ్రాజ్యంలో అధికారికంగా విలీనం చేయబడి అంతమైంది.
శివాజీ ఒక సమర్థుడైన పరిపాలకుడు. ఆయన మంత్రివర్గం, విదేశాంగ విధానం, అంతర్గత గూఢచార వ్యవస్థ వంటి ఆధునిక భావనలను కలిగి ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన సమర్థవంతమైన పౌర, సైనిక పరిపాలనను ఏర్పాటు చేశాడు. రాజ్యం, పౌరుల మధ్య బలమైన బంధం ఉందని ఆయన విశ్వసించాడు. ఆయన ఒక న్యాయమైన, ప్రజా సంక్షేమాన్ని కోరే రాజుగా గుర్తుండిపోయాడు. కోస్మే డా గార్డా ఆయన గురించి ఇలా అన్నాడు:
"శివాజీ ప్రజలతో వ్యవహరించిన తీరు ఆయన ఒప్పందాలను పాటించిన నిజాయితీ ఎంత గొప్పవంటే ఎవరూ ఆయన ప్రేమ, విశ్వాసం అనే భావన లేకుండా చూడలేదు. ఆయన ప్రజలు ఆయనను అమితంగా ప్రేమించారు. బహుమతులు, శిక్షల విషయంలో ఆయన ఎంత నిష్పక్షపాతంగా ఉండేవాడంటే ఆయన జీవించి ఉన్నంత కాలం ఏ ఒక్క వ్యక్తికీ మినహాయింపు ఇవ్వలేదు; ఏ యోగ్యతకు బహుమతి లేకుండా పోలేదు. ఏ నేరమూ శిక్షించబడకుండా వదిలివేయబడలేదు; ఆయన దీనిని ఎంత శ్రద్ధగా, జాగ్రత్తగా చేసేవాడంటే తన సైనికుల ప్రవర్తన గురించి ముఖ్యంగా విశిష్టత కనబరిచిన వారి గురించి తనకు వ్రాతపూర్వకంగా తెలియజేయాలని తన గవర్నర్లను ప్రత్యేకంగా ఆదేశించాడు. ఆయన వారి యోగ్యతకు అనుగుణంగా వెంటనే వారి హోదాలో లేదా జీతంలో పదోన్నతికి ఆదేశించేవాడు. సహజంగానే ధైర్యవంతులైన మంచి ప్రవర్తన గల ప్రజలందరూ ఆయనను ప్రేమించారు."

మరాఠాలు మొఘలు నౌకాదళ నౌకలను, యూరోపియను వాణిజ్య నౌకలను దోచుకోవడం వంటి అనేక సముద్ర దాడులు చేశారు. యూరోపియను వ్యాపారులు ఈ దాడులను సముద్రపు దొంగతనం అని వర్ణించారు. కానీ మరాఠాలు వాటిని చట్టబద్ధమైన లక్ష్యాలుగా భావించారు. ఎందుకంటే వారు తమ మొఘలు, బీజాపూరు శత్రువులతో వ్యాపారం చేస్తూ తద్వారా వారికి ఆర్థికంగా మద్దతు ఇస్తున్నారు. వివిధ యూరోపియను శక్తుల ప్రతినిధులు శివాజీతో లేదా ఆయన వారసులతో ఒప్పందాలు కుదుర్చుకున్న తర్వాత యూరోపియన్ల మీద దోపిడీ లేదా దాడుల ముప్పు తగ్గడం ప్రారంభమైంది.

### సైన్యం
శివాజీ ఆధ్వర్యంలోని మరాఠా సైన్యం ఒక జాతీయ సైన్యం. ఇది ప్రధానంగా ప్రస్తుత మహారాష్ట్రకు అనుగుణంగా ఉన్న ఆయన సామ్రాజ్యం నుండి నియమించబడిన సిబ్బందితో కూడి ఉంది. ఇది ఒక ఏకరీతి సంస్థ దీనికి ఒక సాధారణ అధికారుల బృందం నాయకత్వం వహించింది. వారు ఒకే సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడి ఆదేశాలను పాటించాల్సి ఉంటుంది. అయితే పీష్వాల ఆవిర్భావంతో ఈ జాతీయ సైన్యం వివిధ మరాఠా సర్దార్లచే అందించబడిన ఒక భూస్వామ్య సైన్యానికి చోటు కల్పించవలసి వచ్చింది. ఈ కొత్త మరాఠా సైన్యం ఏకరీతిగా లేదు. కానీ స్థానికులు, విదేశీ కిరాయి సైనికులతో సహా విభిన్న నేపథ్యాలకు చెందిన సైనికులను నియమించుకుంది. వీరిలో పెద్ద సంఖ్యలో అరబ్బులు, సిక్కులు, రాజపుత్రులు, సింధీలు, రోహిల్లలు, అబిస్సినియన్లు, పష్తూన్లు, యూరోపియన్లు ఉన్నారు. ఉదాహరణకు నానా ఫడ్నవీసు సైన్యంలో 5,000 మంది అరబ్బులు ఉన్నారు. బాజీ 2వ రావు సైన్యంలో పింటోల కుట్రలో ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడానికి ప్రయత్నించి గోవా నుండి పారిపోయిన ప్రసిద్ధ గోవాను ఉన్నత కుటుంబానికి చెందిన పింటో సోదరులు జోసు ఆంటోనియో, ఫ్రాన్సిస్కో కూడా ఉన్నారు.

కొంతమంది చరిత్రకారులు భారత నావికాదళానికి పునాది వేసిన ఘనతను, నావికా యుద్ధంలో గణనీయమైన మార్పులు తీసుకువచ్చిన ఘనతను మరాఠా నావికాదళానికి ఆపాదించారు. 17వ శతాబ్దంలో శివాజీ పాలనలో అనేక సముద్ర కోటలు, యుద్ధనౌకలు నిర్మించబడ్డాయి. కొంకణ ఓడరేవులలో నిర్మించిన నౌకలు ఎక్కువగా స్వదేశీవని, విదేశీ సహాయం లేకుండా నిర్మించబడ్డాయని గమనించబడింది. ఇంకా 18వ శతాబ్దంలో అడ్మిరలు కన్హోజీ ఆంగ్రే పాలనలో నేటి మహారాష్ట్ర పశ్చిమ తీరం పొడవునా అనేక ఓడరేవు సౌకర్యాలు నిర్మించబడ్డాయి. మరాఠాలు నావిగేషను సౌకర్యాలతో సముద్ర కోటలతో మొత్తం తీరప్రాంతాన్ని పటిష్టం చేశారు. నేటి పశ్చిమ మహారాష్ట్ర భూభాగంలో విస్తరించి ఉన్న దాదాపు అన్ని కొండ కోటలు మరాఠాలచే నిర్మించబడ్డాయి. తమిళనాడులోని జింజీ కోట పునరుద్ధరణ ప్రత్యేకంగా ప్రశంసించబడింది; సమకాలీన యూరోపియను వృత్తాంతాల ప్రకారం దాని రక్షణ కోటలు యూరోపియను వాటికి సమానంగా ఉన్నాయి.

మరాఠాలు ఆధునిక కమాండు వ్యవస్థను స్థాపించడం కంటే సాంకేతిక పురోగతికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. దీని ఫలితంగా ఒక రాజీ ఏర్పడింది. వారు చేతివృత్తి నిపుణులుగా, సాంకేతిక నిపుణులుగా రాణించి సరికొత్త విదేశీ సైనిక సాంకేతికతను విజయవంతంగా అనుకరించినప్పటికీ దేశ నిర్మాతలుగా పరిపాలన సాగించే వారి సామర్థ్యం దెబ్బతింది. ఎందుకంటే వారు కమాండు సంక్లిష్టమైన కార్యకలాపాలను సమర్థవంతంగా నిర్వహించడంలో ఇబ్బంది పడ్డారు. వారి జనరలు స్టాఫు వ్యవస్థలోని లోపాలను పరిష్కరించడంలో విఫలమయ్యారు. రాజకీయ విభేదాల కారణంగా విచ్ఛిన్నమైన మరాఠా రాజ్యం ఏకం కాలేకపోయింది. తద్వారా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం ద్వారా సాధించిన పురోగతి వృధా అయింది.

#### ఆఫ్ఘను వృత్తాంతాలు

మరాఠా సైన్యాన్ని ముఖ్యంగా దాని పదాతిదళంను డ్యూకు ఆఫ్ వెల్లింగ్టను నుండి అహ్మదు షా అబ్దాలీ వరకు మరాఠా సామ్రాజ్య శత్రువులందరూ ప్రశంసించారు. మూడవ పానిపటు యుద్ధం తర్వాత అబ్దాలీ ఊపిరి పీల్చుకున్నాడు. ఎందుకంటే ప్రారంభ దశలో మరాఠా సైన్యం ఆఫ్ఘను సైన్యాలను, వారి భారతీయ మిత్రులైన అవధు నవాబు, రోహిల్లాలను నాశనం చేసే స్థితిలో దాదాపుగా ఉంది. దుర్రానీ సామ్రాజ్యపు ప్రధాన వజీరు సర్దారు షా వలీ ఖాన్, మరాఠా సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు సదాశివరావు భావు దుర్రానీ సైన్యం, కేంద్రం మీద భీకర దాడి చేసినప్పుడు దిగ్భ్రాంతికి గురయ్యాడు. ఈ దాడిలో 10,000 మందికి పైగా దుర్రానీ సైనికులు, దుర్రానీ సైన్యం ప్రధాన కమాండర్లలో ఒకడైన, వజీరు షా వలీ ఖాన్ మేనల్లుడైన హాజీ అతాయి ఖాన్‌తో పాటు చాలామంది మరణించారు. ముఖాముఖి పోరాటంలో మరాఠా పదాతిదళం దాడి ఎంత భీకరంగా ఉందంటే ఆఫ్ఘను సైన్యాలు పలాయనం చిత్తగించడం ప్రారంభించాయి. నిరాశ, కోపంతో వజీరు, "సహచరులారా, ఎక్కడికి పారిపోతున్నారు? మన దేశం చాలా దూరంలో ఉంది" అని అరిచాడు. యుద్ధం తర్వాత అహ్మదు షా అబ్దాలీ ఒక భారతీయ పాలకుడికి రాసిన లేఖలో సర్వశక్తిమంతుని ఆశీర్వాదం వలనే ఆఫ్ఘన్లు మరాఠాలను ఓడించగలిగారని ఆ రోజున మరాఠా సైన్యం సంఖ్యాపరంగా దుర్రానీ సైన్యం, దాని భారతీయ మిత్రుల కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ మరే ఇతర సైన్యమైనా మరాఠా సైన్యం చేతిలో నాశనమై ఉండేదని పేర్కొన్నాడు.

#### యూరోపియను ఖాతాలు

అదేవిధంగా ఆర్థరు వెల్లెస్లీ, 1వ డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టను మరాఠాలను ఓడించిన తర్వాత మరాఠాలు తమ జనరల్సు నేతృత్వంలో పేలవంగా ఉన్నప్పటికీ యూరోపియన్ల స్థాయికి సరిపోయే సాధారణ పదాతిదళం, ఫిరంగిదళాలను కలిగి ఉన్నారని యుద్ధభూమిలో మరాఠాలను తక్కువ అంచనా వేయకుండా ఇతర బ్రిటిషు అధికారులను హెచ్చరించారని గుర్తించారు. ఆయన ఒక బ్రిటిషు జనరలు‌ను ఇలా హెచ్చరించాడు: "మరాఠా పదాతిదళం తల మీద దాడి చేయడానికి లేదా దగ్గరగా చేతితో చేయి కలిపిన పోరాటంలో దాడి చేయడానికి మీరు ఎప్పుడూ అనుమతించకూడదు. ఎందుకంటే మీ సైన్యం పూర్తిగా అవమానంతో కప్పబడి ఉంటుంది".

ఆయన మరాఠా వ్యూహాలను ఈ క్రింది విధంగా సంగ్రహించాడు: మరాఠాలు తమ కార్యకలాపాలలో రెండు పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. వారు ప్రధానంగా శత్రువుల సరఫరాలను అంతరాయం కలిగించడానికి, వారి శిబిరంలో బాధను కలిగించడానికి, వారిని వెనక్కి వెళ్ళేలా చేయడానికి వారి అశ్వికదళం మీద ఆధారపడతారు. తిరోగమనం ప్రారంభమైన తర్వాత మహ్రత్తాలు తమ పదాతిదళాన్ని, బలమైన ఫిరంగిని శత్రువును నిర్విరామంగా వెంబడించడానికి విడుదల చేస్తారు. ప్రత్యర్థికి అవసరమైన సామాగ్రిని అందించడంలో విఫలంచేసి వారు తమ సొంత భద్రత మీద నమ్మకంగా ఉంటూనే వారి కవాతును వేగవంతం చేయమని బలవంతం చేస్తారు. వారు కవాతుల సమయంలో తమ అశ్వికదళంతో శత్రువును వెంబడిస్తారు. శత్రువు ఆగినప్పుడు వారు తమ పదాతిదళం, ఫిరంగులను ఉపయోగించి వారిని చుట్టుముట్టి దాడి చేస్తారు. దీని వలన తప్పించుకోవడం దాదాపు అసాధ్యం. ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ శత్రువు తమ పదాతిదళంతో మిమ్మల్ని నిమగ్నం చేయడానికి మీరు అనుమతించకూడదు. మహ్రత్తాలు చాలా శక్తివంతమైన ఫిరంగిని కలిగి ఉంటారు. దానికి వ్యతిరేకంగా మీ శిబిరాన్ని నిర్వహించడం అసాధ్యం. వారు దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు దాడి చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు వారి రాకపోకల గురించి మీకు సమాచారం అందితే మీ సామాను ఏ విధంగానైనా భద్రపరచడం చేసిన తరువాత వారి మీద దాడిని ప్రారంభించడం మంచిది. ఏది ఏమైనప్పటికీ వారు మీ శిబిరం మీద దాడి చేయకుండా నిరోధించడం చాలా కీలకం.

వెల్లెస్లీ బ్రిటను ప్రధానమంత్రి అయినప్పుడు కూడా ఆయన మరాఠా పదాతిదళం మీద అత్యంత గౌరవం కలిగి ఉండి అది ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమమైన వాటిలో ఒకటిగా పేర్కొన్నాడు. అయితే అదే సమయంలో మరాఠా జనరల్సు పేలవమైన నాయకత్వాన్ని ఆయన గమనించాడు. వారి ఓటములకు తరచుగా వారే బాధ్యులు.

భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన బ్రిటిషు అధికారులలో ఒకరైన, తరువాత తాత్కాలిక గవర్నరు-జనరలు‌గా పనిచేసిన వెల్లెస్లీ చార్లెసు మెట్కాఫు 1806లో ఇలా వ్రాశారు: 

నార్మను గాషు అభిప్రాయం ప్రకారం మరాఠా పదాతిదళం బ్రిటిషు పదాతిదళానికి సమానంగా ఉండేది.  1818లో జరిగిన మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిషు వారు మరాఠాలను బ్రిటిషు ఇండియను సైన్యంలో పనిచేయడానికి అర్హులైన 'యోధుల జాతులలో' ఒకటిగా చేర్చారు. 19వ శతాబ్దపు దౌత్యవేత్త సర్ జస్టిను షీల్, భారతీయులతో సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ఫ్రెంచి ఇండియను సైన్యాన్ని అనుకరించడం గురించి వ్యాఖ్యానించారు:

భారత సైన్యం ఏర్పాటుకు మనం ఫ్రెంచి వారి సైనిక మేధస్సుకు రుణపడి ఉన్నాము. మన యుద్ధోన్మాద పొరుగువారే స్థానిక సైనికులకు శిక్షణ ఇచ్చి, వారిని క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యంగా మార్చే పద్ధతిని భారతదేశంలోకి మొట్టమొదటగా ప్రవేశపెట్టారు. వారి పద్ధతిని మనం అనుకరించాము. దాని ఫలితమే మనం ఇప్పుడు చూస్తున్నది.

ఫ్రెంచి వారు అదే సైనిక, పరిపాలనా సామర్థ్యాలను పర్షియాకు తీసుకువెళ్లి, ప్రస్తుత పర్షియను రెగ్యులరు సైన్యానికి పునాది వేశారు. నెపోలియను ది గ్రేటు ఇరాన్‌ను తన ఆధీనంలోకి తీసుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నప్పుడు. 1808లో జనరలు గార్డాను మిషను‌తో పాటు ఉన్నత మేధస్సు గల పలువురు అధికారులను ఆ దేశానికి పంపారు. ఆ అధికారులు అజరు‌బైజాను, కెర్మాను ‌షా ప్రావిన్సులలో తమ కార్యకలాపాలను ప్రారంభించారు. వారు గణనీయమైన విజయాన్ని సాధించారని చెబుతారు.

## పాలకులు - నిర్వాహకులు - జనరల్సు

### ఛత్రపతి
* 1వ శివాజీ  (1630–1680)
* 1వ సంభాజీ (1657–1689)
* 1వ రాజారాం (1670–1700)

**సతారా**:

* 1వ షాహు () (అలియాసు 2వ శివాజీ, శంభాజీ కుమారుడు)
* 2వ రామరాజు (**దత్తత'', రాజారాం, రాణి తారాబాయిల మనవడు ఆరోపించబడింది) ()
* 2వ షాహు  ()
* ప్రతాపు సింగు () – తన రాజ్యం సార్వభౌమాధికారంలో కొంత భాగాన్ని కంపెనీకి అప్పగించే ఈస్టు ఇండియా కంపెనీతో ఒప్పందం మీద సంతకం చేశాడు

**కొల్హాపూరు''':

* తారాబాయి (1675–1761) (రాజారాం భార్య) ఆమె కుమారుడు 2వ శివాజీ పేరు మీద
* 2వ శివాజీ (1700–1714)
* 2వ సంభాజీ (1714–1760) – తన సవతి సోదరుడు శివాజీ IIని తొలగించడం ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చాడు.
* 3వ శివాజీ  (1760–1812) (ఖాన్విల్కర్ కుటుంబం నుండి దత్తత తీసుకున్నారు)

### పేష్వాలు
* మోరోపాంటు త్రయంబకు పింగిలు (1657–1683)
* నీలకంఠ మోరేశ్వర పింగళే (1683–1689)
* రామచంద్ర పంతు అమాత్య (1689–1708)
* బహిరోజీ పింగలే (1708–1711)
* పరశురాం త్రయంబకు కులకర్ణి (1711–1713)
#### భట్ కుటుంబానికి చెందిన పేష్వాలు
బాలాజీ విశ్వనాథ్ నుండి, వాస్తవ అధికారం క్రమంగా పూనాలో ఉన్న పీష్వాల భట్ కుటుంబంకి మారింది.
* బాలాజీ విశ్వనాథు (1713–1720)
* 1వ బాజీ రావు (1720–1740)
* బాలాజీ బాజీ రావు (1740–1761)
* 1వ మాధవరావు (1761–1772)
* నారాయణరావు బాజీ రావు (1772 –1773)
* రఘునాథ రావు (1773 – 1774)
* సవాయి 2వ మాధవరావు నారాయణ (1774–1795)
* 2వ బాజీ రావు (1796–1818)
* నానా సాహెబు (1851–1857)

### మరాఠా సమాఖ్య  ఫెడరల్ హౌస్‌లు
* ఇండోరు హోల్కర్సు
* గ్వాలియరు సింధియాసు
* బరోడా గైక్వాడ్సు
* నాగ్పూరు భోంస్లేసు
* తంజావూరు భోంస్లేసు
* దేవాసు ధారు పవార్లు
* మిరాజు పట్వర్ధన్లు
* అరదు‌గావు జల్‌గావ్‌లోని భోటీలు
* ఝాన్సీకి చెందిన నెవల్కర్లు
* వించూరుకు చెందిన వించురకులు

## ఇవి కూడా చూడండి
* మరాఠా సమాఖ్యకు సంబంధించిన యుద్ధాల జాబితా
* మరాఠా బిరుదులు
* ప్రతుల్ చంద్ర గుప్తా
* మరాఠా వంశ వ్యవస్థ
* భట్వాడీ యుద్ధం
* అష్ట ప్రధాన్

## గమనికలు

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర