భారత ఉపఖండంలో బౌద్ధమతం క్షీణత

భారతదేశంలో ఉద్భవించిన బౌద్ధమతం 4వ-6వ శతాబ్దం నుండి ఆ ప్రాంతంలో క్రమంగా క్షీణించింది, శతాబ్దాల పాటు కొనసాగిన ప్రక్రియలో దాదాపు 12వ శతాబ్దం నాటికి హిందూ మతం ద్వారా ఎక్కువగా తొలగించబడింది.  హిందూ సంశ్లేషణ సమయంలో అభివృద్ధి చెందిన మతపరమైన ఆచారాలు, నమ్మకాలను స్వీకరించిన గ్రామీణ ప్రజలలో ఆకర్షణ లేకపోవడం, అలాగే టర్కిక్ దండయాత్రలు,  వాణిజ్య వర్గాలు & రాజ వంశాల నుండి ఆర్థిక సహాయం క్షీణించడం, దాని భారతీయ మాతృభూమిలో బౌద్ధమతం క్షీణతకు ప్రధాన కారకాలు. అనేక శతాబ్దాలుగా, బౌద్ధమతం ఎక్కువగా ఆసియాలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.

2010 లో భారత ఉపఖండంలో మొత్తం బౌద్ధ జనాభా-శ్రీలంక, భూటాన్ (బౌద్ధ మెజారిటీ రాష్ట్రాలు), నేపాల్ రెండూ మినహాయించి-సుమారు 10 మిలియన్లు, వీటిలో భారతదేశంలో సుమారు 7% మంది బంగ్లాదేశ్‌లో, పాకిస్తాన్‌లో 0.2%  నివసించారు.

## బౌద్ధమతం అభివృద్ధి
బుద్ధుడు మరణించిన శతాబ్దాలలో బౌద్ధమతం భారత ఉపఖండం విస్తరించింది, ముఖ్యంగా క్రీ పూ 3వ శతాబ్దంలో అశోకుడి ఆధ్వర్యంలో మౌర్య సామ్రాజ్యం ఆమోదం & రాజ మద్దతు పొందిన తరువాత. ఇది భారత ఉపఖండం దాటి మధ్య ఆసియా, చైనా వరకు వ్యాపించింది.

బుద్ధుని కాలం పట్టణీకరణను మాత్రమే కాకుండా, కేంద్రీకృత రాష్ట్రాల ప్రారంభాలను కూడా చూసింది. బౌద్ధమతం విజయవంతమైన విస్తరణ ఆ సమయంలో పెరుగుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉంది, దానితో పాటు మార్పు చేయగల కేంద్రీకృత రాజకీయ సంస్థల సంఖ్య పెరిగింది.

బౌద్ధమతం పురాతన భారతదేశం అంతటా వ్యాపించింది, వివిధ ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలచే రాష్ట్ర మద్దతు క్రీస్తుపూర్వం 1 వ సహస్రాబ్ది వరకు కొనసాగింది. సన్యాసుల సంస్థల ఏకీకరణ బౌద్ధమతాన్ని భారతదేశంలో మతపరమైన, మేధో జీవితానికి కేంద్రంగా చేసింది. తరువాత వచ్చిన కణ్వ రాజవంశానికి నలుగురు బౌద్ధ కణ్వ రాజులు ఉన్నారు.

## గుప్త సామ్రాజ్యం (4వ-6వ శతాబ్దం)

### మతపరమైన పరిణామాలు
గుప్త సామ్రాజ్యం (4వ శతాబ్దం నుండి 6వ శతాబ్దం వరకు) సమయంలో వైష్ణవ మతం, శైవ మతం, ఇతర హిందూ వర్గాలు బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి, అయితే బ్రాహ్మణులు రాష్ట్రంతో కొత్త సంబంధాన్ని పెంచుకున్నారు. మహాయాన బౌద్ధమతం మరింత ఆచారబద్ధమైన పద్ధతులను అవలంబించడంతో బౌద్ధమతం, హిందూ మతం మధ్య తేడాలు అస్పష్టంగా మారాయి, అయితే బౌద్ధ ఆలోచనలు వేద పాఠశాలల్లో స్వీకరించబడ్డాయి. వ్యవస్థ పెరిగేకొద్దీ, బౌద్ధ మఠాలు క్రమంగా భూ ఆదాయంపై నియంత్రణను కోల్పోయాయి. సమాంతరంగా, గుప్త రాజులు కుషినగర వంటి బౌద్ధ దేవాలయాలను, నలంద వంటి సన్యాసుల విశ్వవిద్యాలయాలను నిర్మించారు, దీనికి ముగ్గురు చైనా సందర్శకులు భారతదేశానికి వదిలిపెట్టిన రికార్డులు రుజువు చేస్తున్నాయి.

### హన్ దండయాత్రలు (6వ శతాబ్దం)
ఫాక్సియన్, జువాన్జాంగ్, యిజింగ్, హుయి-షెంగ్, సాంగ్ యున్ వంటి 5వ, 8వ శతాబ్దాల మధ్య ఈ ప్రాంతం గుండా ప్రయాణించిన చైనా పండితులు భారత ఉపఖండంలోని వాయువ్య ప్రాంతాలలో బౌద్ధ సంఘాల క్షీణత గురించి మాట్లాడటం ప్రారంభించారు, ముఖ్యంగా 6వ శతాబ్దంలో మధ్య ఆసియా నుండి హన్ దండయాత్ర నేపథ్యంలో. వాయువ్య భారతదేశంలోని అనేక మఠాలు హూణులచే శిథిలావస్థకు చేరుకున్నాయని జువాన్జాంగ్ రాశాడు.

వాయువ్య ప్రాంతంలో (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, ఉత్తర భారతదేశం) క్రీ. శ. మిహిరకుల బౌద్ధులను హింసించడానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన సన్యాసులను బహిష్కరించాలని, గాంధార అంతటా, ఆధునిక ప్రయాగ్రాజ్ వరకు అనేక బౌద్ధ మఠాలను నాశనం చేయాలని ఆదేశించాడు. క్రీ. శ. 525, 532 మధ్యకాలంలో, యశోధర్మ (మాళవ సామ్రాజ్య పాలకుడు   గుప్త సామ్రాజ్య పాలకులు మిహిరకుల దండయాత్రను తిప్పికొట్టి మిహిరకుల శకాన్ని ముగించారు.

7వ శతాబ్దంలో ఈ దండయాత్రల నుండి మతం నెమ్మదిగా కోలుకుంది, "పంజాబ్ & సింధ్ బౌద్ధమతం బలంగా ఉంది". పాల రాజవంశం పాలనలో (8వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు) నలంద వంటి వివిధ బౌద్ధ కేంద్రాలకు మద్దతు ఇచ్చిన పాలల నుండి రాజ మద్దతు కారణంగా ఉత్తర భారతదేశంలో బౌద్ధమతం కోలుకుంది. అయితే పదకొండవ శతాబ్దం నాటికి పాల పాలన బలహీనపడింది. .

## సామాజిక-రాజకీయ మార్పు & మతపరమైన పోటీ
గుప్త సామ్రాజ్యం (320–650 CE) ముగిసిన తర్వాత భారతదేశం ప్రాంతీయీకరణ పోషకులు, విరాళాలను కోల్పోవడానికి దారితీసింది. భారతదేశంలో బౌద్ధమతం క్షీణత గురించి ప్రబలంగా ఉన్న అభిప్రాయాన్ని ఏ.ఎల్. బాషమ్ క్లాసిక్ అధ్యయనం సంగ్రహించింది, ఇది ప్రధాన కారణం పురాతన హిందూ మతం " హిందూ మతం " ఆవిర్భావం అని వాదిస్తుంది, ఇది శివుడు & విష్ణువు వంటి దేవతల ఆరాధనపై దృష్టి సారించింది. సామాన్య ప్రజలలో మరింత ప్రాచుర్యం పొందింది, బౌద్ధమతం ఆశ్రమ జీవితంపై దృష్టి సారించి, ప్రజా జీవితం & దాని జీవిత ఆచారాల నుండి డిస్‌కనెక్ట్ చేయబడింది, ఇవన్నీ హిందూ బ్రాహ్మణులకు వదిలివేయబడ్డాయి.

### మతపరమైన పోటీ
హిందూ మతం కొత్త రూపాల పెరుగుదల (కొంతవరకు జైనమతం) భారతదేశంలో బౌద్ధమతం క్షీణించడంలో కీలక అంశం, ముఖ్యంగా బౌద్ధ మఠాలకు సామాన్యులు, రాజుల నుండి ఆర్థిక మద్దతు తగ్గడం, రాజుల మద్దతు కూడా లేకపోవడం. కనాయ్ హజ్రా ప్రకారం, బ్రాహ్మణుల పెరుగుదల, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలో వారి ప్రభావం కారణంగా బౌద్ధమతం కొంతవరకు క్షీణించింది. రాండాల్ కాలిన్స్, రిచర్డ్ గోంబ్రిచ్, ఇతర పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, బౌద్ధమతం పెరుగుదల లేదా క్షీణత బ్రాహ్మణులు లేదా కుల వ్యవస్థతో ముడిపడి లేదు, ఎందుకంటే బౌద్ధమతం "కుల వ్యవస్థకు ప్రతిస్పందన కాదు", కానీ దాని సన్యాసుల క్రమంలో చేరిన వారి మోక్షాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

కేంద్ర శక్తి విచ్ఛిన్నం కూడా తంత్రం, మత శత్రుత్వం ప్రాంతీకరణకు దారితీసింది. శైవమతం, వైష్ణవమతం, భక్తి  తంత్రాలతో పాటు హిందూమతంలో గ్రామీణ, భక్తి ఉద్యమాలు ఉద్భవించాయి, ఇవి ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడ్డాయి, అలాగే బౌద్ధమతం, జైనమతం అనేక విభాగాలతో పోటీ పడ్డాయి. ఈ అధికారాన్ని భూస్వామ్య రాజ్యాలుగా విభజించడం బౌద్ధమతానికి హానికరం, ఎందుకంటే రాజ మద్దతు ఇతర వర్గాలకు మారింది. బ్రాహ్మణులు భారతీయ రాష్ట్రాలతో బలమైన సంబంధాన్ని పెంచుకున్నారు.

కాలక్రమేణా 7వ, 8వ శతాబ్దాల తర్వాత ఉద్భవించిన కొత్త భారతీయ రాజవంశాలు హిందూ మతానికి మద్దతు ఇచ్చాయి, ఈ మతమార్పిడి నిర్ణయాత్మకంగా నిరూపించబడింది. హిందూ మతానికి మద్దతు ఇచ్చిన ఈ కొత్త రాజవంశాలలో " ఉత్తరాదికి చెందిన కార్కోటలు, ప్రతిహార రాజపుత్రులు, దక్కన్ రాష్ట్రకూటులు, దక్షిణాదికి చెందిన పాండ్యులు & పల్లవులు " ఉన్నారు (వీటికి పాల రాజవంశం ఒక మినహాయింపు). ఈ మతమార్పిడికి ఒక కారణం ఏమిటంటే, బ్రాహ్మణులు స్థానిక పరిపాలనలో సహాయం చేయడానికి సిద్ధంగా, సామర్థ్యం కలిగి ఉన్నారు, వారు కౌన్సిలర్లు, నిర్వాహకులు & క్లరికల్ సిబ్బందిని అందించారు.  అంతేకాకుండా, బ్రాహ్మణులకు సమాజం, చట్టం & రాజ్య నైపుణ్యం గురించి స్పష్టమైన ఆలోచనలు ఉన్నాయి (అర్థశాస్త్రం & మనుస్మృతి వంటి గ్రంథాలను అధ్యయనం చేశారు), సన్యాసి త్యజించడంపై ఆధారపడిన & హింసను న్యాయంగా ఉపయోగించాలని దైవికంగా నియమించబడిన ప్రత్యేక యోధుల తరగతి ఉందని గుర్తించని బౌద్ధుల కంటే వారు మరింత ఆచరణాత్మకంగా ఉండవచ్చు. జోహన్నెస్ బ్రోంకోర్స్ట్ చెప్పినట్లుగా , బ్రాహ్మణుల సలహాకు ప్రతిస్పందనగా బౌద్ధులు "చాలా తక్కువ" ఆచరణాత్మక సలహా ఇవ్వగలరు, బౌద్ధ గ్రంథాలు తరచుగా రాజులు & రాజవంశాల గురించి చెడుగా మాట్లాడతాయి.

మంత్రాలు, మంత్రాలు, అలాగే ఖగోళశాస్త్రం, జ్యోతిషశాస్త్రం, క్యాలెండ్రిక్స్, భవిష్యవాణి వంటి ఇతర శాస్త్రాలను ఉపయోగించడం వల్ల బ్రాహ్మణుల ప్రభావం కొంతవరకు శక్తివంతంగా కనిపించిందని బ్రోంఖోర్స్ట్ పేర్కొన్నాడు. చాలా మంది బౌద్ధులు అటువంటి "శాస్త్రాలను" ఉపయోగించడానికి నిరాకరించారు, వాటిని బ్రాహ్మణులకు వదిలివేశారు, వారు భారతీయ రాష్ట్రాల (అలాగే కంబోడియా, మయన్మార్ వంటి ప్రదేశాలలో) చాలా ఆచారాలను కూడా నిర్వహించారు.

నలంద వంటి పెద్ద సన్యాసుల సముదాయాలలో సంఘాల కేంద్రీకరణ క్షీణతకు కారణాలలో ఒకటి అని లార్స్ ఫోగెలిన్ వాదించారు. ఈ పెద్ద సన్యాసుల సంస్థల బౌద్ధులు "పెరుగుతున్న పెద్ద సన్యాసుల ఆస్తులపై భూస్వాములుగా తప్ప, సామాన్యులతో రోజువారీ పరస్పర చర్య నుండి ఎక్కువగా విడాకులు తీసుకున్నారని" ఆయన పేర్కొన్నారు. బౌద్ధ సాహిత్యంలో బౌద్ధ సామాన్య వ్యక్తులు సాపేక్షంగా నిర్లక్ష్యం చేయబడ్డారని పద్మనాభ జైని పేర్కొన్నాడు, ఇది 11వ శతాబ్దం వరకు సాధారణ జీవితంపై ఒకే ఒక గ్రంథాన్ని మాత్రమే ఉత్పత్తి చేసింది, జైనులు సాధారణ జైనుల జీవితం, ప్రవర్తనపై సుమారు యాభై గ్రంథాలను రూపొందించారు.

ఈ అంశాలన్నీ నెమ్మదిగా దక్షిణ, పశ్చిమ భారతదేశంలో బౌద్ధమతం స్థానంలో హిందూ మతం, జైనమతం రావడానికి దారితీశాయి. ఫోగెలిన్ ఇలా పేర్కొన్నాడు:పదకొండవ, పన్నెండవ శతాబ్దాలలో దక్షిణ, పశ్చిమ భారతదేశంలో కొన్ని చిన్న బౌద్ధ కేంద్రాలు ఇప్పటికీ కొనసాగాయి, చాలా వరకు, సన్యాసి, సాధారణ బౌద్ధమతం రెండూ మొదటి సహస్రాబ్ది చివరి నాటికి హిందూ మతం, జైన మతంతో మసకబారాయి, భర్తీ చేయబడ్డాయిబౌద్ధ మూలాలు హిందూ బ్రాహ్మణులు, రాజులు బౌద్ధులపై హింసను కూడా ప్రస్తావించాయి. ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ శతాబ్దాలలో "దక్షిణ భారతదేశంలో బౌద్ధమతం పట్ల బ్రాహ్మణ శత్రుత్వాలు" కనిపించాయని హజ్రా పేర్కొన్నాడు 

### మతపరమైన కలయిక & శోషణ
హిందూ శాఖల పెరుగుదలతో బౌద్ధమతం విశిష్టత కూడా తగ్గింది. మహాయాన రచయితలు హిందూ మతాన్ని చాలా విమర్శించినప్పటికీ, మహాయాన బౌద్ధమతం, హిందూ మతం భక్తి ఆరాధనలు సామాన్యులకు చాలా పోలి ఉండేవి, రెండు మతాల అభివృద్ధి చెందుతున్న తంత్రవాదం కూడా ఒకేలా ఉండేవి. అలాగే, హిందూ, బౌద్ధ తంత్రవాదం  "పెరుగుతున్న నిగూఢ స్వభావం" దీనిని "భారతదేశ ప్రజలకు అర్థం చేసుకోలేనిదిగా చేసింది", వీరికి హిందూ భక్తి, ప్రాపంచిక శక్తి-ఆధారిత నాథ్ సిద్ధాలు చాలా మంచి ప్రత్యామ్నాయంగా మారాయి. [గమనిక 1] బౌద్ధ ఆలోచనలు,  బుద్ధుడు కూడా, సంప్రదాయ హిందూ ఆలోచనలో విలీనం చేయబడ్డారు, రెండు ఆలోచనా విధానాల మధ్య తేడాలు నొక్కి చెప్పబడ్డాయి.

ఈ సమయంలో మధ్యయుగ హిందూ మతం స్వీకరించిన అంశాలలో శాకాహారం, జంతు బలుల విమర్శ, సన్యాసుల బలమైన సంప్రదాయం (శంకర వంటి వ్యక్తులచే స్థాపించబడింది & బుద్ధుడిని విష్ణు అవతారంగా స్వీకరించడం వంటివి ఉన్నాయి. వర్ణపటం మరొక చివరలో, బౌద్ధమతం నెమ్మదిగా మరింత "బ్రాహ్మణ" గా మారింది, ప్రారంభంలో రాజసభలలో వారి ప్రయోజనాలను కాపాడుకునే మార్గంగా సంస్కృతాన్ని స్వీకరించడంతో ప్రారంభమైంది. బ్రోంఖోర్స్ట్ ప్రకారం, సంస్కృత సాంస్కృతిక ప్రపంచానికి ఈ చర్య అనేక బ్రాహ్మణ నిబంధనలను తీసుకువచ్చింది, వీటిని ఇప్పుడు సంస్కృత బౌద్ధ సంస్కృతి స్వీకరించింది (ఒక ఉదాహరణ కొన్ని బౌద్ధ గ్రంథాలలో బుద్ధుడు వేదాలు తెలిసిన బ్రాహ్మణుడని ఉన్న ఆలోచన. కాలక్రమేణా, కుల వ్యవస్థ కూడా భారతీయ బౌద్ధులచే "అన్ని ఆచరణాత్మక ప్రయోజనాల కోసం" విస్తృతంగా ఆమోదించబడిందని బ్రోంఖోర్స్ట్ పేర్కొన్నాడు (ఇది నేపాల్ లోని నెవార్ బౌద్ధులలో ఉనికిలో ఉంది). చివరికి, బౌద్ధమతం గతాన్ని బ్రాహ్మణవాదంపై ఆధారపడి, దానికి ద్వితీయంగా చూసే ధోరణి భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందిందని బ్రోంఖోర్స్ట్ పేర్కొన్నాడు. ఈ ఆలోచన, బ్రోంఖోర్స్ట్ ప్రకారం, "ట్రోజన్ గుర్రంలా వ్యవహరించి, ఈ మతాన్ని లోపలి నుండి బలహీనపరిచి ఉండవచ్చు".

ఆ కాలంలోని రాజకీయ వాస్తవాలు కొంతమంది బౌద్ధులు తమ సిద్ధాంతాలను, ఆచారాలను మార్చుకోవడానికి దారితీశాయి. ఉదాహరణకు, మహాపరినిర్వాణ సూత్రం & సర్వదుర్గతిపరిశోధనా తంత్రం వంటి కొన్ని తరువాతి గ్రంథాలు బౌద్ధ బోధనలను రక్షించడం ప్రాముఖ్యత గురించి మాట్లాడటం ప్రారంభించాయి, ఈ కారణంగా అవసరమైతే చంపడం అనుమతించబడుతుంది. తరువాత బౌద్ధ సాహిత్యం కూడా రాజులను బోధిసత్వులు చూడటం ప్రారంభించింది. వారి చర్యలు ధర్మానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయని పేర్కొంది (దేవపాల & జయవర్మన్ VII వంటి బౌద్ధ రాజులు కూడా దీనిని పేర్కొన్నారు). 7వ శతాబ్దపు భారతీయ బౌద్ధమతం ద్వారా అపోట్రోపిక్ ఆచారాల (రాజ్యం, రాజుల రక్షణ & మంత్రాల (మంత్రాలు) తో సహా) వాడకం పెరగడం కూడా బ్రాహ్మణ, శైవ ప్రభావానికి ప్రతిస్పందన అని బ్రోంఖోర్స్ట్ భావిస్తాడు. వీటిలో బౌద్ధ రాజు ధర్మపాల (r. c. 775-812) పాలనలో నిర్వహించబడే అగ్ని బలులు కూడా ఉన్నాయి. అలెక్సిస్ శాండర్సన్ తాంత్రిక బౌద్ధమతం మధ్యయుగ భారతదేశం వాస్తవాలను ప్రతిబింబించే సామ్రాజ్య చిత్రాలతో నిండి ఉందని, కొన్ని విధాలుగా ఆ ప్రపంచాన్ని పవిత్రం చేయడానికి పనిచేస్తుందని చూపించాడు. బహుశా ఈ మార్పుల కారణంగా, బౌద్ధమతం తన ప్రపంచ దృక్పథాన్ని చాలావరకు స్వీకరించినందున బ్రాహ్మణ ఆలోచన, ఆచరణలో ఉన్న మార్పుకు రుణపడి ఉండిపోయింది. ఈ కొన్ని తీవ్రమైన మార్పులు "వారి మతం ప్రారంభ శతాబ్దాలలో వారు అనుసరించిన ఆలోచనలు, అభ్యాసాలకు దూరంగా, వారి చాలా గుర్తించబడిన ప్రత్యర్థులకు ప్రమాదకరంగా దగ్గరగా ఉండేవి" అని బ్రోంఖోర్స్ట్ వాదించారు. . బౌద్ధమతాన్ని హిందూ మతానికి దగ్గరగా తీసుకువచ్చిన ఈ మార్పులు, చివరికి హిందూ మతంలో విలీనం కావడం, వారికి దాని ప్రత్యేక గుర్తింపును కోల్పోవడం చాలా సులభం చేశాయి.

### పోషకం
ప్రాచీన భారతదేశంలో, వారి రాజుల మత విశ్వాసాలతో సంబంధం లేకుండా, రాష్ట్రాలు సాధారణంగా అన్ని ముఖ్యమైన విభాగాలను సాపేక్షంగా సమానంగా పరిగణించాయి. ఇందులో మఠాలు మతపరమైన స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించడం, సన్యాసుల మద్దతు కోసం గ్రామాల ఆదాయం వంటి ఆస్తిని విరాళంగా ఇవ్వడం, ఇచ్చిన ఆస్తిని పన్ను నుండి మినహాయించడం వంటివి ఉన్నాయి. విరాళాలు తరచుగా ధనవంతులైన వ్యాపారులు రాజ కుటుంబానికి చెందిన మహిళా బంధువులు వంటి ప్రైవేట్ వ్యక్తులచే చేయబడేవి, అయితే కొన్ని సమయాల్లో రాష్ట్రం కూడా తన మద్దతును, రక్షణను అందించింది. బౌద్ధమతం విషయంలో, ఈ మద్దతు ముఖ్యంగా ముఖ్యమైనది ఎందుకంటే దాని ఉన్నత స్థాయి సంస్థ  సామాన్యుల నుండి విరాళాలపై సన్యాసుల ఆధారపడటం. బౌద్ధమతం రాష్ట్ర ప్రోత్సాహం భూమి మంజూరు పునాదుల రూపాన్ని తీసుకుంది.

భారతదేశం నుండి అనేక రాగి ఫలక శాసనాలు అలాగే టిబెటన్, చైనీస్ గ్రంథాలు మధ్యయుగ భారతదేశంలో బౌద్ధ మఠాల పోషణ యుద్ధం, రాజకీయ మార్పుల కాలంలో అంతరాయం కలిగించిందని సూచిస్తున్నాయి, అయితే సాధారణ యుగం ప్రారంభం నుండి హిందూ రాజ్యాలలో విస్తృతంగా కొనసాగింది మొదటి సహస్రాబ్ది. కుషినగర వంటి బౌద్ధ దేవాలయాలను గుప్త రాజులు నిర్మించారు,  నలంద వంటి సన్యాసుల విశ్వవిద్యాలయాలు, భారతదేశానికి ముగ్గురు చైనా సందర్శకులు వదిలిపెట్టిన రికార్డుల ద్వారా రుజువు చేయబడ్డాయి.

### అంతర్గత సామాజిక-ఆర్థిక డైనమిక్స్
లార్స్ ఫోగెలిన్ వంటి కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, బౌద్ధమతం క్షీణత ఆర్థిక కారణాలకు సంబంధించినది కావచ్చు, ఇందులో పెద్ద భూ మంజూరు కలిగిన బౌద్ధ మఠాలు భౌతికం కాని సాధనలపై దృష్టి సారించాయి, మఠాల స్వీయ-ఒంటరితనం, సంఘంలో అంతర్గత క్రమశిక్షణలో నష్టం,  వారు కలిగి ఉన్న భూమిని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడంలో వైఫల్యం. హిందూ మతం, జైన మతానికి పెరుగుతున్న మద్దతుతో, బౌద్ధ మఠాలు కూడా క్రమంగా భూ ఆదాయంపై నియంత్రణను కోల్పోయాయి.

## టర్కిక్ దండయాత్రలు  & విజయం (10వ నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు)

### దండయాత్రలు
986 నుండి, టర్కులు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి వాయువ్య భారతదేశంపై దాడి చేయడం ప్రారంభించారు, పదకొండవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పశ్చిమ భారతదేశాన్ని దోచుకున్నారు. విగ్రహారాధన పట్ల ఇస్లాంకు అయిష్టత కారణంగా బలవంతంగా ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడులు జరిగాయి, బౌద్ధ విగ్రహాలను ధ్వంసం చేశారు. నిజానికి భారతదేశంలో, 'విగ్రహం' అనే ఇస్లామిక్ పదం 'బుడ్'గా మారింది.— పీటర్ హార్వే, బౌద్ధమతానికి ఒక పరిచయం

భారత ఉపఖండం ముస్లింల విజయాలు భారత ఉపఖండంలోకి మొదటి గొప్ప విగ్రహారాధన దండయాత్ర. 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే, అరబ్ విజేతలు ప్రస్తుత పాకిస్తాన్ పై దాడి చేశారు. రెండవ తరంగంలో, 11వ శతాబ్దం నుండి 13వ శతాబ్దం వరకు, టర్కిక్, టర్కిక్క్-మంగోలియన్, మంగోలియన్ ఉత్తర భారత మైదానాలను అధిగమించాయి. పర్షియన్ యాత్రికుడు అల్ బిరూనీ జ్ఞాపకాలు 11వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఘజ్ని (ఆఫ్ఘనిస్తాన్), మధ్యయుగ పంజాబ్ ప్రాంతం (ఉత్తర పాకిస్తాన్) నుండి బౌద్ధమతం అదృశ్యమైందని సూచిస్తున్నాయి. పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి నాటికి, బౌద్ధమతం మరింత అదృశ్యమైంది, మధ్యయుగ వాయువ్య & పశ్చిమ భారత ఉపఖండంలో (ఇప్పుడు పాకిస్తాన్ & ఉత్తర భారతదేశం) మఠాలు, స్థూపాల నాశనంతో. షాహుబుద్దీన్ ఘోరి దళాల చరిత్రకారుడు సన్యాసులు, విద్యార్థులపై దాడులు, ముస్లిమేతరులపై విజయం గురించి ఉత్సాహంగా నమోదు చేసాడు. బౌద్ధమతం  ప్రధాన కేంద్రాలు ఉత్తర భారతదేశంలో సైన్యాల ప్రత్యక్ష మార్గంలో ఉండేవి. సంపద ముస్లిమేతర మతాల కేంద్రాలుగా వారు లక్ష్యంగా ఉండేవారు. బౌద్ధ మూలాలు ఈ అంచనాతో ఏకీభవిస్తున్నాయి.  తన 1608 నాటి హిస్టరీ ఆఫ్ బౌద్ధమతం, లో బౌద్ధమతం గత కొన్ని శతాబ్దాల గురించి, ప్రధానంగా తూర్పు భారతదేశంలో, వివరించాడు. పాల రాజవంశం కాలంలో మహాయాన బౌద్ధమతం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది, ఈ రాజవంశం గంగా మైదానాలపై ఇస్లామిక్ దండయాత్రతో ముగిసింది.

విలియం జాన్స్టన్ ప్రకారం, గంగా మైదాన ప్రాంతంలో 12వ,  13వ శతాబ్దాలలో చంపబడిన సైన్యాలు, సన్యాసులు, సన్యాసినులు వందలాది బౌద్ధ మఠాలు పుణ్యక్షేత్రాలను నాశనం చేశారు, బౌద్ధ గ్రంథాలను తగలబెట్టారు. ఇస్లామిక్ దండయాత్రలు సంపదను దోచుకుని బౌద్ధ చిత్రాలను ధ్వంసం చేశాయి.

గోడలు గల ప్రాంగణం కారణంగా నలంద బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయాన్ని కోటగా తప్పుగా భావించారు. మిన్హాజ్-ఇ-సిరాజ్ ప్రకారం వధించబడిన బౌద్ధ సన్యాసులను బ్రాహ్మణులుగా తప్పుగా భావించారు. గోడల పట్టణం, ఓదంతపురి మఠం కూడా అతని దళాలచే జయించబడింది. 1200 లో మగధ ఉన్న శాక్యశ్రీభద్రుడి గురించి వివరిస్తూ, ఓదంతపురి, విక్రమశిల బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయ సముదాయాలు కూడా ధ్వంసం చేయబడి, సన్యాసులను ఊచకోత కోసినట్లు సుంపా పేర్కొన్నాడు. భారత ఉపఖండం వాయువ్య ప్రాంతాలపై దళాలు చాలాసార్లు దాడి చేశాయి. అనేక ప్రదేశాలు నాశనం చేయబడ్డాయి, పేరు మార్చబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, 1197లో ముహమ్మద్ బిన్ భక్తియార్ ఖిల్జీ ద్వారా ఓదంతపురి మఠాలు నాశనం చేయబడ్డాయి, పట్టణానికి పేరు మార్చబడింది. అదేవిధంగా, 1200 లో ముహమ్మద్ బిన్ బఖ్తియార్ ఖిల్జీ దళాలు విక్రమశిల నాశనం చేశాయి. యుద్ధం పరిణామాలను నివారించడానికి చాలా మంది బౌద్ధ సన్యాసులు నేపాల్, టిబెట్, దక్షిణ భారతదేశానికి పారిపోయారు. 1234లో భారతదేశానికి వచ్చిన టిబెటన్ యాత్రికుడు చోజెపాల్ , బౌద్ధ ప్రదేశాలను తొలగిస్తున్నందున అనేకసార్లు ముందుకు సాగుతున్న దళాలను విడిచిపెట్టాల్సి వచ్చింది.

భారత ఉపఖండంలోని వాయువ్య భాగాలు ఇస్లామిక్ నియంత్రణలోకి వచ్చాయి, ఫలితంగా బౌద్ధ మఠాల భూస్వాములను స్వాధీనం చేసుకోవడం బౌద్ధులకు అవసరమైన మద్దతు వనరును తొలగించింది, అయితే ఆర్థిక తిరుగుబాటు,  సామాన్యులపై కొత్త పన్నులు బౌద్ధ సన్యాసుల సాధారణ మద్దతు కోల్పోయింది. దండయాత్రల ద్వారా అన్ని మఠాలు నాశనం కాలేదు (సోమపురి, లలితగిరి, ఉదయగిరి) కానీ ఈ పెద్ద బౌద్ధ మఠాల సముదాయాలు స్థానిక అధికారుల ప్రోత్సాహంపై ఆధారపడి ఉన్నందున, ఈ పోషణ చెదిరిపోయినప్పుడు, వాటిని సంఘ్ వదిలివేసింది.

మధ్యయుగ భారతదేశంలోని వాయువ్య ప్రాంతాలలో, హిమాలయ ప్రాంతాలలో, అలాగే మధ్య ఆసియా సరిహద్దులో ఉన్న ప్రాంతాలలో, బౌద్ధమతం ఒకప్పుడు వాణిజ్య సంబంధాలను సులభతరం చేసిందని లార్స్ ఫోగెలిన్ పేర్కొన్నాడు. ఇస్లామిక్ దండయాత్ర, విస్తరణ, మధ్య ఆసియన్లు ఇస్లాంను స్వీకరించడంతో, వాణిజ్య మార్గం-పొందిన ఆర్థిక మద్దతు వనరులు, బౌద్ధ మఠాల ఆర్థిక పునాదులు క్షీణించాయి, వీటిపై బౌద్ధమతం మనుగడ, పెరుగుదల ఆధారపడింది. ఇస్లాం రాక బౌద్ధమతం  సన్యాసుల సంప్రదాయానికి రాజ ప్రోత్సాహాన్ని తొలగించింది, సుదూర వాణిజ్యంలో బౌద్ధులను భర్తీ చేయడం సంబంధిత పోషక వనరులను నాశనం చేసింది.

### దండయాత్రల ప్రభావాన్ని తిరిగి అంచనా వేయడం
అయితే, కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, పురావస్తు శాస్త్రం నుండి తాజా పునఃపరిశీలనలు చారిత్రక రికార్డులతో పాటు భారతదేశంలో బౌద్ధమతం క్షీణించడానికి లేదా బౌద్ధ ప్రదేశాల నాశనానికి ప్రధాన కారణం ముస్లిం దండయాత్రల గురించి ఈ అభిప్రాయాన్ని వివాదం చేశాయి-బదులుగా, "బౌద్ధుల పట్ల బ్రాహ్మణ శత్రుత్వం సారనాథ్, ఇతర ప్రదేశాల నాశనం ఫలితంగా ఏర్పడింది" అని వాదించారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త గియోవన్నీ వెరార్డి ప్రకారంః "సాధారణంగా నమ్మబడేదానికి విరుద్ధంగా, సారనాథ్ నుండి విక్రమశిల వరకు, ఓదంతపురి నుండి నాలంద వరకు గంగా భారతదేశంలోని గొప్ప మఠాలు ముస్లింలచే నాశనం చేయబడలేదు, కానీ ముస్లిం దళాల అప్పుడప్పుడు జోక్యంతో బ్రాహ్మణులచే స్వాధీనం చేసుకుని రూపాంతరం చెందాయి". వెరార్డి ప్రకారం, గహద్వాల (11-12 వ శతాబ్దం),  సేన రాజవంశాల (11-- 12 వ దశాబ్దం) సమయంలో అధికారం  ప్రభావాన్ని పొందుతున్న "సనాతన" బ్రాహ్మణులు-ఉత్తర/తూర్పు భారతదేశంలోని ప్రత్యర్థి హిందూ-పునరుద్ధరణవాద రాజవంశాలు-"బౌద్ధమతం వినాశనానికి, తిరుగుబాటులో సామాజిక రంగాల అణచివేతకు బదులుగా ముస్లిం పాలనను అంగీకరించాయి". పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఫెడెరికా బర్బా గహద్వాల రాజపుత్రులు సారనాథ్ వంటి సాంప్రదాయ బౌద్ధ ప్రదేశాలలో పెద్ద హిందూ దేవాలయాలను నిర్మించారని, బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలను బ్రాహ్మణ దేవాలయాలుగా మార్చారని రాశారుః గహద్వాల పాలనలో 12 వ శతాబ్దపు మధ్యకాలంలో బౌద్ధులు సారనాథ్ నుండి బహిష్కరించబడ్డారని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి, ఇది అప్పటికే పెద్ద ముస్లిం శివాలయం మార్చబడే ప్రక్రియలో ఉంది . బెంగాల్లో సేన పాలనలో హిందువుల హింస కారణంగా చాలా మంది బౌద్ధులు బెంగాల్ నుండి మేఘనా నది దాటి తూర్పు బెంగాల్కు వలస వచ్చారు.

### ఇస్లామిక్ పాలనలో క్షీణత
విజయం తరువాత, బౌద్ధమతం భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాల నుండి అదృశ్యమై, హిమాలయ ప్రాంతాలు, దక్షిణ భారతదేశంలో మనుగడ సాగించింది. బౌద్ధుల జాడ చాలా తక్కువగా మిగిలి ఉందని అబుల్ ఫజల్ పేర్కొన్నాడు. 1597లో ఆయన కాశ్మీర్ సందర్శించినప్పుడు, బౌద్ధమతాన్ని ఆచరించే కొంతమంది వృద్ధులను కలిశారు, అయితే, ఆయన "పండితులలో ఎవరినీ చూడలేదు".

రాండాల్ కాలిన్స్ ప్రకారం, 12వ శతాబ్దం నాటికి భారతదేశంలో బౌద్ధమతం క్షీణించింది, కానీ ఆక్రమణదారుల దోపిడీతో ఇది 1200లలో భారతదేశంలో దాదాపు అంతరించిపోయింది. 13వ శతాబ్దంలో, క్రైగ్ లాకార్డ్ ప్రకారం, భారతదేశంలోని బౌద్ధ సన్యాసులు ఇస్లామిక్ హింస నుండి తప్పించుకోవడానికి టిబెట్కు పారిపోయారు, అయితే పశ్చిమ భారతదేశంలోని సన్యాసులు, పీటర్ హార్వే, అధికారాన్ని అడ్డుకోగలిగిన దక్షిణ భారత హిందూ రాజ్యాలకు వెళ్లడం ద్వారా హింస నుండి తప్పించుకున్నారు.

1230ల నాటి విజయం నేపథ్యంలో ధర్మస్మవిమ్ సంక్షిప్త వృత్తాంతాలు, ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి వృత్తాంతం, విడిచిపెట్టిన విహారాలను తురుక్షాలు శిబిరాలుగా ఉపయోగించడం గురించి మాట్లాడతాయి. తారానాథ వంటి తరువాతి చారిత్రక సంప్రదాయాలు పురాణ సామగ్రితో మిళితం చేయబడ్డాయి & "తురుక్షా మగధ మొత్తాన్ని జయించి, అనేక మఠాలను నాశనం చేసి, నలంద చాలా నష్టం చేసాడు, తద్వారా చాలా మంది సన్యాసులు విదేశాలకు పారిపోయారు" తద్వారా విహారాలను నాశనం చేయడంతో బౌద్ధమతం నాశనమైంది.

వారు బౌద్ధ విహారాలను కూల్చివేసినప్పటికీ, తక్కువ భౌతిక విలువ కలిగిన దేవాలయాలు, *[[స్తూపం|స్థూపాలు]]* మనుగడ సాగించాయి. బౌద్ధమతం పతనం తరువాత, బౌద్ధ ప్రదేశాలు ఇతర మతపరమైన ఆదేశాలచే వదలివేయబడ్డాయి లేదా తిరిగి ఆక్రమించబడ్డాయి. విహారాలు, గ్రంథాలయాలు లేనప్పుడు, బౌద్ధమతం దాని అభ్యాసకులు హిమాలయాలు, చైనా, ఆగ్నేయాసియాకు వలస వచ్చారు. వ్యవసాయం వినాశనం కూడా చాలా మంది సామాన్య వ్యక్తులు బౌద్ధ సన్యాసులకు మద్దతు ఇవ్వలేకపోయారు, వారు సులభంగా గుర్తించగలిగేవారు, హాని కలిగించేవారు. అనేక ప్రాంతాలలో సంఘ మరణించడంతో, ఎక్కువ మంది సన్యాసులు సమన్వయాలు చేయకుండానే తనను తాను పునరుద్ధరించుకునే సామర్థ్యం దానికి లేదు. పీటర్ హార్వే ముగించారు"విశ్వాసాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి "పవిత్ర యుద్ధం" అనే సిద్ధాంతపరమైన సమర్థనతో ఉన్న గ్రహాంతరవాసులు, భారతీయ సంస్కృతితో మరింత స్థిరపడిన సామాజిక కోణంతో దగ్గరగా గుర్తించబడిన హిందువుల మధ్య, బౌద్ధులు ఉనికి నుండి తొలగించబడ్డారు. సాధారణ బౌద్ధులు జానపద బౌద్ధ రూపంతో మిగిలిపోయారు, క్రమంగా హిందూ మతంలోకి విలీనం చేయబడ్డారు లేదా ఇస్లాంలోకి మారారు. అందువల్ల, బౌద్ధమతం దాని మాతృభూమి అంచులలో తప్ప మిగతా వాటిలో అంతరించిపోయింది, అయినప్పటికీ అది చాలా కాలం క్రితం దాని దాటి వ్యాపించింది.బౌద్ధ సంఘంలోని కొన్ని అంశాలు హిమాలయాలు, చైనా ఆగ్నేయాసియాకు తరలించబడ్డాయని లేదా వారు లౌకిక జీవితానికి తిరిగి వచ్చి ఉండవచ్చు లేదా సంచరించే సన్యాసులు అయి ఉండవచ్చని కూడా ఫోగెలిన్ పేర్కొన్నాడు. ఈ వాతావరణంలో, వారి స్వంత మఠాలు విద్యా కేంద్రాలు లేకుండా, బౌద్ధ సన్యాసులు, సామాన్య వ్యక్తులు చివరికి మధ్యయుగ భారతదేశ మత జీవితంలో కలిసిపోయారు.

## భారత ఉపఖండంలో బౌద్ధమతం  మనుగడ
ఇస్లామిక్ దండయాత్ర వరకు తూర్పు భారతదేశంలో బౌద్ధ సంస్థలు మనుగడలో ఉన్నాయి. చిట్టగాంగ్ ప్రాంతానికి వలస వచ్చిన బెంగాలీ మగధ సంతతికి చెందిన బారువా (వైష్ణవ అంశాలను ఆచరిస్తున్నప్పటికీ మధ్య బౌద్ధమతం ఇప్పటికీ మనుగడలో ఉంది. .నేపాల్‌లోని నేవార్లలో కూడా భారతీయ బౌద్ధమతం మనుగడలో ఉంది, వారు నెవార్ బౌద్ధమతం అని పిలువబడే ప్రత్యేకమైన వజ్రయాన రూపాన్ని ఆచరిస్తారు. ఒడిశాలోని కటక్ జిల్లాలోని మానియాబంధ & నువాపట్న గ్రామాల నేత కార్మికులలో కూడా ఇది చాలా కాలంగా ఒంటరిగా ఉంది.

బీహార్, బెంగాల్‌లలో అనేక బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు, దేవాలయాలు చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి, లోపల బుద్ధ లేదా బోధిసత్వను పునర్వినియోగపరచి బ్రాహ్మణ దేవతగా పూజిస్తారు. నలంద పరిసరాల చుట్టూ, మతపరమైన స్థూపాల అవశేషాలను శివలింగాలు పూజిస్తారు. తెల్హారా గ్రామంలో భూమిస్పర్ష ముద్రలో ఉన్న బుద్ధుడి చిత్రం రామ నవమి సమయంలో హనుమంతుడిగా పూర్తి స్థాయి పూజను పొందుతుంది. కొమిలాలోని గునాయిఘర్ వద్ద బుద్ధుడి శిల్పం వాసుదేవ ముగిసింది.

నలంద వంటి బౌద్ధ సన్యాసుల కేంద్రాలు కూల్చివేయబడినప్పటికీ, తీర్థయాత్రల ప్రదేశాలలో (బోధ్ గయా వంటి) దేవాలయాలు, స్థూపాలకు అదే విధమైన చికిత్స లభించలేదు. ఇవి "ప్రత్యర్థి రాజ కుటుంబాల భౌతిక చట్టబద్ధతలు కాదు" కాబట్టి వీటిని హాని చేయకుండా వదిలివేయడానికి కారణం. బోధ్ గయా మహావిహార చివరి మఠాధిపతి సారిపుత్ర, అతను భారతదేశం నుండి నేపాల్కు బయలుదేరే ముందు 14, 15 వ శతాబ్దాలలో చురుకుగా ఉన్నాడు. మహాబోధి ఆలయం 14వ శతాబ్దం వరకు కొంత ఉపయోగంలో ఉందని బోధ్ గయలోని శాసనాలు చూపిస్తున్నాయి. 17వ శతాబ్దపు టిబెటన్ లామా తారానాథ *భారతదేశంలో బౌద్ధమత చరిత్ర* ప్రకారం, ఈ ఆలయాన్ని 15వ శతాబ్దంలో ఒక బెంగాలీ రాణి పునరుద్ధరించింది, తరువాత ఇది ఒక భూస్వామికి బదిలీ చేయబడి శైవ కేంద్రంగా మారింది. బౌద్ధ క్షీణత కాలంలో బౌద్ధ యాత్రికులు దీనిని సందర్శించినట్లు బోధ్ గయలోని శాసనాలు పేర్కొన్నాయి: 

* 1302-1331: సింధ్ నుండి అనేక సమూహాలు
* 15వ లేదా 16వ శతాబ్దం: ముల్తాన్ నుండి వచ్చిన యాత్రికుడు
* 15వ శతాబ్దం రెండవ అర్ధభాగంలో, దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన సన్యాసి బుధగుప్తుడు
* నేపాల్ నుండి 16వ శతాబ్దపు అభయరాజ్
* 1773 టిబెట్ నుండి వచ్చిన పంచెన్ లామా ప్రతినిధి ట్రుంగ్ రాంపా, వారణాసి మహారాజు స్వాగతం పలికారు
* 1877, కింగ్ మిండన్ మిన్ పంపిన బర్మీస్ మిషన్

మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ సభ్యుడైన అబుల్ ఫజల్ ఇలా పేర్కొన్నాడు, "చాలా కాలం క్రితం బౌద్ధులు హిందూస్థాన్లో ఉనికిలో లేరు". 1597లో కాశ్మీర్ సందర్శించినప్పుడు బౌద్ధమతాన్ని ఆచరించే కొంతమంది వృద్ధులను కలిశారు, అయితే, అతను 'పండితులలో ఎవరినీ చూడలేదు'. ఫతేపూర్ సిక్రీ వద్ద అక్బర్ ఇబాదతఖానాకు వచ్చిన విద్వాంసులైన దైవుల మధ్య బౌద్ధ పూజారులు లేరని కూడా దీని నుండి చూడవచ్చు.

సికందర్ బుట్షికాన్ వంటి సుల్తానులు కాశ్మీర్ను ఇస్లామీకరించిన తరువాత, హిందూమతంలో ఎక్కువ భాగం పోయింది, బౌద్ధమతం కొంత మిగిలి ఉంది. ఫజల్ ఇలా వ్రాశాడు, "రచయిత కాశ్మీర్ సంతోషకరమైన లోయకు అతని మెజెస్టితో మూడవసారి వెళ్ళినప్పుడు, అతను ఈ ఒప్పించే కొంతమంది వృద్ధులను కలుసుకున్నాడు (బౌద్ధమతం) కానీ పండితులలో ఎవరినీ చూడలేదు".

'అబ్ద్ అల్-ఖాదిర్ బదాయునీ ఇలా పేర్కొన్నాడు, "అంతేకాకుండా సమానీలు, బ్రాహ్మణులు ఘనమైన సామంతుడితో తరచుగా వ్యక్తిగత ప్రేక్షకులను పొందగలిగారు". సమానీ అనే పదం (సంస్కృతం (సంస్కృతం), ప్రాకృతంలో (ప్రాకృతము) ఒక భక్తుడిని ఒక సన్యాసిని సూచిస్తుంది. విలియం హెన్రీ లోవ్ సమానీలను బౌద్ధ సన్యాసులుగా భావించినప్పటికీ, వారు జైన సన్యాసులు అని ఇర్ఫాన్ హబీబ్ పేర్కొన్నాడు.

తన కాలంలో భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో బౌద్ధ సంఘాలు మనుగడ సాగించినట్లు తారానాథ చరిత్ర లో కొంకణ, కళింగ, మేవాడ్, చిత్తోర్, అబూ, సౌరాస్త్ర, వింధ్య పర్వతాలు, రత్నగిరి, కర్ణాటక మొదలైనవి ఉన్నాయి. వాటిలో, సతఘరే, డోంగరే, నవాఘరే, కవిశ్వర్, వాసనిక్, ఇచ్ఛభోజనిక్ పేర్లు ఇప్పటికీ మహారాష్ట్రలో కుటుంబ పేర్లుగా మనుగడలో ఉన్నాయని డాక్టర్ జోహ్రా పూర్కర్ పేర్కొన్నారు.

గిల్గిట్, బాల్టిస్తాన్ బౌద్ధమతం 13-14 వ శతాబ్దం వరకు, బహుశా సమీపంలోని స్వాత్ లోయ కొంచెం ఎక్కువ కాలం కొనసాగింది. కాశ్మీర్ లోయ ప్రక్కనే ఉన్న లడఖ్ ప్రాంతంలో టిబెటన్ బౌద్ధమతం నేటికీ ఉనికిలో ఉంది. కాశ్మీర్ పైన పేర్కొన్న ఉత్తర ప్రాంతాలలో టిబెటన్ బౌద్ధమతం చారిత్రక ప్రాబల్యం,  చరిత్ర క్రీ. శ. 1150/1 లో వ్రాయబడిన కల్హణ రాజతరంగిణి లో నివేదించబడింది. కాశ్మీర్ రాజుగా ఇస్లాం మతంలోకి మారిన లడాఖి రించానా 1323లో ఇస్లాంను ప్రవేశపెట్టేంత వరకు కాశ్మీర్ లోయలో ఇది కొనసాగింది,  అంతకు మించి, 15వ శతాబ్దంలో, రాజు జైన్ ఉల్ అబిదిన్ బౌద్ధ మంత్రిని కలిగి ఉన్నాడు.

మంజుస్రిములకల్ప వ్రాతప్రతి చూసినట్లుగా, తమిళనాడు,  కేరళ బౌద్ధమతం 15-16 వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. తమిళనాడు నాగపట్టణం వద్ద, ఈ సమయం వరకు బౌద్ధ విగ్రహాలు వేయబడ్డాయి, చెక్కబడ్డాయి,  చూడామణి విహారం  శిధిలాలు 1867లో జెస్యూట్లచే నాశనం చేయబడే వరకు ఉన్నాయి. దక్షిణాన కొన్ని ప్రాంతాలలో, ఇది ఇంకా ఎక్కువ కాలం జీవించి ఉండవచ్చు.

19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి బ్రిటిష్ పాలనలో బౌద్ధమతం దాని హిమాలయ ప్రాంతం, తూర్పు కొన్ని సముచిత ప్రదేశాలు మినహా దాదాపు అంతరించిపోయింది. ఆధునిక బంగ్లాదేశ్, భారతదేశం, బర్మా, పాకిస్తాన్ లను కలిగి ఉన్న బ్రిటిష్ ఇండియా 1901 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మొత్తం జనాభా 294.4 మిలియన్లు, ఇందులో మొత్తం బౌద్ధులు 9.5 మిలియన్లు ఉన్నారు. 1901లో బర్మా దాదాపు 92 లక్షల మంది బౌద్ధులను మినహాయించి, ఈ వలసరాజ్యాల కాలపు జనాభా గణనలో బంగ్లాదేశ్, భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌లలో బ్రిటిష్ ఇండియా  ప్రావిన్సులు, రాష్ట్రాలు, ఏజెన్సీలలో 0.3 లక్షల మంది బౌద్ధులు లేదా మొత్తం నివేదించబడిన జనాభాలో 0.1% మంది బౌద్ధులు ఉన్నట్లు నివేదించబడింది.

1911 జనాభా లెక్కల ప్రకారం బర్మా మినహా బ్రిటిష్ ఇండియాలో మొత్తం బౌద్ధ జనాభా 336,000 లేదా 0.01% గా ఉంది.

File:Ladakh Monastery.jpg|1500లలో నిర్మించబడిన తిక్సే మొనాస్టరీ లడఖ్‌లోని అతిపెద్ద గొంపా 
File:Tawang Monastery (Tibetan Buddhist).jpg|అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని తవాంగ్ మఠం 1600లలో నిర్మించబడింది, ఇది భారతదేశంలో అతిపెద్ద మఠం, టిబెట్‌లోని లాసాలోని పోటాలా ప్యాలెస్ తర్వాత ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద మఠం 
File:Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg|సిక్కింలోని రుంటెక్ ఆశ్రమాన్ని 1700ల మధ్యలో 12వ కర్మపా లామా చాంగ్‌చుబ్ డోర్జే దర్శకత్వంలో నిర్మించారు

## పునరుద్ధరణ

1891లో శ్రీలంక (సింహళీయుల మార్గదర్శక బౌద్ధ కార్యకర్త డాన్ డేవిడ్ హెవవిటార్న్ (తరువాత అనగరిక ధర్మపాల అని పిలువబడ్డాడు) భారతదేశాన్ని సందర్శించారు. హెన్రీ స్టీల్ ఓల్కాట్, మేడమ్ బ్లావాట్స్కీ వంటి అమెరికన్ థియోసాఫిస్టుల సహకారంతో ఆయన చేసిన ప్రచారం, మహా బోధి సొసైటీ, మహా బోధి జర్నల్ ఏర్పాటుతో పాటు బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాల పునరుద్ధరణకు దారితీసింది. అతని ప్రయత్నాలు అవగాహన పెంచాయి, బ్రిటిష్ ఇండియా బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలను తిరిగి పొందటానికి నిధులను సేకరించాయి, భారతదేశంలో బోధ్ గయా, బర్మాలో ఉన్నవి.

1950లలో, బి. ఆర్. అంబేద్కర్ భారతదేశంలో దళితుల కోసం దళిత బౌద్ధ ఉద్యమానికి మార్గదర్శకత్వం వహించారు (గతంలో దీనిని "అంటరానివారు" అని పిలిచేవారు). 1956 అక్టోబరు 14న నాగ్పూర్ డాక్టర్ అంబేద్కర్ తన 365,000 మంది అనుచరులతో కలిసి బౌద్ధమతంలోకి మారారు. ఇలాంటి అనేక ఇతర సామూహిక మతమార్పిడి వేడుకలు జరిగాయి. అంబేద్కర్ మతమార్పిడితో ప్రారంభమైన దళిత బౌద్ధ ఉద్యమాన్ని సూచించడానికి చాలా మంది మతమార్పిడులు "నవయాన" ("అంబేద్కరైట్ బౌద్ధమతం" లేదా "నియో బౌద్ధమతం 'అని కూడా పిలుస్తారు) అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఇప్పుడు మరాఠీ బౌద్ధులు భారతదేశంలో అతిపెద్ద బౌద్ధ సమాజం.

1959లో, 14వ దలైలామా అయిన టెన్జిన్ గ్యాట్సో అనేక మంది టిబెటన్ శరణార్థులతో పాటు టిబెట్ నుండి భారతదేశానికి పారిపోయి, భారతదేశంలోని ధర్మశాల బహిష్కరణలో టిబెట్ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, దీనిని తరచుగా టిబెట్ రాజధాని నగరం తర్వాత "లిటిల్ లాసా" అని పిలుస్తారు. అప్పటి నుండి అనేక వేల మంది టిబెటన్ బహిష్కృతులు ఈ పట్టణంలో స్థిరపడ్డారు. ఈ బహిష్కృతులలో ఎక్కువ మంది ఎగువ ధర్మశాల లేదా మెక్లియోడ్ గంజ్ నివసిస్తున్నారు, అక్కడ వారు మఠాలు, దేవాలయాలు, పాఠశాలలను స్థాపించారు. ఈ పట్టణం ప్రపంచంలోని బౌద్ధమత కేంద్రాలలో ఒకటిగా మారింది.

భారతదేశంలో, బౌద్ధ విపశ్యనా ధ్యానాన్ని ఆధునిక, మతపరం కాని పద్ధతిలో ప్రోత్సహించిన ఎస్. ఎన్. గోయెంకా స్థాపించిన విపశ్యనా రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ విపశ్యనా ఉద్యమానికి అత్యంత ప్రభావవంతమైన ప్రతినిధి. బౌద్ధ ధ్యానం ఈ రూపాన్ని ప్రధానంగా ఉన్నత, మధ్యతరగతి భారతీయులు అభ్యసిస్తారు,  విపశ్యనా ఉద్యమం ఐరోపా, అమెరికా, ఆసియా అనేక ఇతర దేశాలకు కూడా వ్యాపించింది. నవంబర్ 2008లో, గ్లోబల్ విపాసనా పగోడా నిర్మాణం ముంబై శివార్లలో పూర్తయింది. గ్లోబల్ విపాసనా పగోడా కాంప్లెక్స్‌లో భాగమైన ధమ్మ పట్టణా ధ్యాన కేంద్రంలో పది రోజుల విపాసనా ధ్యాన కోర్సులు క్రమం తప్పకుండా ఉచితంగా నిర్వహించబడతాయి.

ఆధునిక యుగం దేశమైన భారతదేశంలో బౌద్ధ జనాభా 1901,  1981 మధ్య జన్మ రేట్లు, మార్పిడుల కారణంగా లేదా హిందూ మతం, జైన మతం, సిక్కు మతం మాదిరిగానే దశాబ్దపు రేటుతో పెరిగింది, కానీ క్రైస్తవ మతం కంటే వేగంగా, ఇస్లాం కంటే నెమ్మదిగా ఉంది.

2010 ప్యూ అంచనా ప్రకారం, బ్రిటిష్ ఇండియా నుండి ఏర్పడిన దేశాలలో మొత్తం బౌద్ధ జనాభా సుమారు 10 మిలియన్లకు పెరిగింది. వీరిలో 7% మంది బంగ్లాదేశ్‌లో, 92.5% భారతదేశంలో, 0.2% మంది పాకిస్తాన్‌లో నివసిస్తున్నారు.

## మూలాలు

వర్గం:బౌద్ధ మతము
వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర