వ్యాసతీర్థ

**వ్యాసతీర్థ** (సుమారు 1460 - 1539), వ్యాసరాజ లేదా చంద్రికాచార్య అని కూడా పిలుస్తారు. ఇతడు మధ్వాచార్యుల వేదాంతంలోని ద్వైత క్రమానికి చెందిన ఒక హిందూ తత్వవేత్త, పండితుడు, వివాదకారుడు, వ్యాఖ్యాత, కవి. విజయనగర సామ్రాజ్య రాజగురువుగా, వ్యాసతీర్థ ద్వైత స్వర్ణయుగంలో అగ్రగామిగా ఉన్నాడు. ఈ కాలంలో మాండలిక ఆలోచనలో కొత్త పరిణామాలు, పురందర దాసు, కనక దాసు వంటి వారి ఆధ్వర్యంలో హరిదాస సాహిత్యం వృద్ధి, ఉపఖండం అంతటా ద్వైత వ్యాప్తి పెరిగింది. ఇతడు స్వయంగా కన్నడ, సంస్కృతంలో అనేక కీర్తనలను స్వరపరిచాడు.

ఇతని వాదాత్మక ఇతివృత్త డాక్సోగ్రాఫికల్ రచనలు న్యాయామృత, తాత్పర్య చంద్రిక, తర్క తాండవ (వీటిని సమిష్టిగా వ్యాస త్రయ అని పిలుస్తారు) అద్వైత, విశిష్టాద్వైతం, మహాయాన బౌద్ధమతం, మీమాంస, న్యాయలోని ఉప-తత్వాల ఎన్సైక్లోపెడిక్ శ్రేణిని నమోదు చేసి, విమర్శించాయి. అంతర్గత వైరుధ్యాలు, తప్పులను వెల్లడించాయి. ఇతని న్యాయామృత దేశవ్యాప్తంగా అద్వైత సమాజంలో ప్రకంపనలు సృష్టించింది. మధుసూదన సరస్వతి తన అద్వైతసిద్ధి గ్రంథం ద్వారా దీనికి ఖండనను ప్రచురించవలసి వచ్చింది. మధ్వ పరంపరలో ఇతనిని ప్రహ్లాదుని అంశగా పరిగణిస్తారు.

ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో యతిరాజగా జన్మించిన ఇతనికి అబ్బూరులోని మఠాధిపతి బ్రహ్మణ్య తీర్థ సంరక్షకత్వాన్ని స్వీకరించి, ఇతని విద్యను పర్యవేక్షించాడు. ఇతడు కంచిలో ఆరు సనాతన హిందూ ఆస్తిక వాదాలను అభ్యసించాడు. ఆపై ముల్బాగల్‌లో శ్రీపాదరాజుల వద్ద ద్వైత తత్వశాస్త్రాన్ని అభ్యసించాడు. చివరికి ఆయన తర్వాత పీఠాధిపతి అయ్యాడు. ఇతడు చంద్రగిరిలో సాళువ నరసింహ దేవ రాయలకు ఆధ్యాత్మిక సలహాదారుగా పనిచేశాడు, అయితే ఇతని అత్యంత ముఖ్యమైన అనుబంధం తులువ రాజు కృష్ణ దేవ రాయలతో ఉంది. రాజు రాచరిక పోషణతో, వ్యాసతీర్థుడు తన వాదనాత్మక మార్గాల ద్వారా ద్వైతాన్ని పండిత వృత్తాల్లోకి, అలాగే కర్ణాటక శాస్త్రీయ భక్తి గీతాలు, కృతుల ద్వారా సామాన్యుల జీవితాల్లోకి విస్తరించాడు. ఈ విషయంలో, ఇతడు కృష్ణ అనే కలం పేరుతో అనేక కీర్తనలను రచించాడు. ఇతని ప్రసిద్ధ కూర్పులలో కృష్ణ నీ బేగానే, దాసరెందరే పురందర, కృష్ణ కృష్ణ ఎండు, ఒలగ సులభో వంటివి చాలా ఉన్నాయి.

రాజకీయంగా, వ్యాసతీర్థుడు బెట్టకొండ వంటి గ్రామాలలో నీటిపారుదల వ్యవస్థల అభివృద్ధికి, ఏదైనా తిరుగుబాటును అణిచివేసేందుకు, సామ్రాజ్యంలో వాటి ఏకీకరణను సులభతరం చేయడానికి బెంగళూరు, మైసూరు మధ్య కొత్తగా జయించిన ప్రాంతాలలో అనేక వాయు దేవాలయాలను స్థాపించడానికి కారణమయ్యాడు.

ద్వైత ఆలోచనా ధోరణికి ఇతడు చేసిన కృషికి గాను, మధ్వ, జయతీర్థులతో పాటు ద్వైత (మునిత్రయ) కు చెందిన ముగ్గురు గొప్ప సాధువులలో ఒకరిగా పరిగణించబడతాడు. పండితుడు సురేంద్రనాథ్ దాస్‌గుప్తా ఇలా குறிப்பிడ్డాడు, "వ్యాస-తీర్థ చూపిన తార్కిక నైపుణ్యం, తీవ్రమైన మాండలిక ఆలోచన లోతు మొత్తం భారతీయ ఆలోచనా రంగంలో దాదాపు సాటిలేనిది".

## చారిత్రక ఆధారాలు
వ్యాసతీర్థుని గురించిన సమాచారం కవి సోమనాథుడు రచించిన వ్యాసయోగిచరిత అనే జీవిత చరిత్ర, శాసనాధారాల నుండి సేకరించబడింది. పురందర దాసు పాటలు, సంప్రదాయ కథలు కూడా ముఖ్యమైన అంతర్దృష్టులను అందిస్తాయి. వ్యాసయోగిచరిత ఒక సాధుజీవిత కథ అయినప్పటికీ, ఆ తరానికి చెందిన ఇతర రచనల వలె కాకుండా, ఇది అద్భుతాలు చేయడం వంటి అలంకారాల నుండి విముక్తి పొందింది. దీని వాదనలలో కొన్నింటిని శాసనాధారాలతో ధృవీకరించవచ్చు. ఈ రచన సమకాలీన స్వభావాన్ని సూచిస్తూ, జీవిత చరిత్రను వ్యాసతీర్థుడు స్వయంగా ఆమోదించినట్లు సోమనాథుడు గ్రంథం చివరలో పేర్కొన్నాడు. సోమనాథుడు ఒక స్మార్తవాది అయినందున, మతపరమైన పక్షపాతానికి అతీతుడనే వాదనతో కొందరు పండితులు గ్రంథం సత్యతను ధృవీకరిస్తుండగా, మరికొందరు ఆధారాలు లేవని పేర్కొంటూ వాదనను ప్రశ్నిస్తున్నారు.

## సందర్భం
ద్వైతం లేదా తత్వవాదం తత్వశాస్త్రం మధ్యయుగ భారతదేశంలో వేదాంతంలో ఒక అస్పష్టమైన ఉద్యమం. తాత్వికంగా, దీని సిద్ధాంతాలు అద్వైతానికి నేరుగా వ్యతిరేకించాయి. దాని మూలపురుషుడు మధ్వ, ఆత్మ, దేవుడు (బ్రహ్మన్) భిన్నమైనవని, ప్రపంచం వాస్తవమైనదని ప్రతిపాదించాడు. ఆ సమయంలో అద్వైతం వేదాంతంలో ప్రధానమైన ఉప-శాఖ కావడంతో, మధ్వ, అతని అనుచరుల రచనలు తీవ్రమైన దాడులకు, ఎగతాళికి గురయ్యాయి. మధ్వ తత్వశాస్త్రాన్ని దేశవ్యాప్తంగా ప్రచారం చేయడానికి తన శిష్యులను నియమించాడు, ఇది ఉపఖండం అంతటా ఆరాధనా కేంద్రాలైన మఠాల చిన్న, విస్తృత నెట్‌వర్క్‌ను స్థాపించడానికి దారితీసింది. అద్వైత పండితులతో చర్చలలో పాల్గొనడం వంటి దాని ప్రాథమిక సిద్ధాంతాలను వ్యాప్తి చేయడానికి ద్వైత ప్రారంభ సంవత్సరాలు గడిచాయి.

పద్మనాభ తీర్థ తాత్విక మెరుగుదలలకు మార్గదర్శకత్వం వహించాడు, తదనంతరం జయతీర్థ దానిని పరిపూర్ణం చేశాడు. అద్వైతం, విశిష్టాద్వైతం నిర్దేశించిన మేధో నైపుణ్య ప్రమాణాల వరకు ద్వైతాన్ని జయతీర్థ తీసుకువచ్చాడని దాస్‌గుప్తా వాదించాడు. అభివృద్ధి చెందుతున్న తత్వశాస్త్రాన్ని నిర్మాణంతో నింపి, మధ్వ సంక్షిప్త గ్రంథాలను విస్తరించడం ద్వారా, అతడు మధ్వ మేధో స్థానాన్ని బలోపేతం చేశాడు. తన ప్రాథమిక రచన న్యాయ సుధ ద్వారా ద్వైత సాహిత్యానికి ప్రమాణాన్ని నిర్దేశించాడు. 

విష్ణుదాసాచార్య వంటి తరువాతి రచయితలు ఈ గ్రంథాలను మరింతగా విస్తరించారు, మీమాంస, నవ్య న్యాయ వంటి విభిన్న రంగాలకు వ్యాఖ్యలను రచించారు, ఈ సంప్రదాయం శతాబ్దాల పాటు కొనసాగింది. మేధోపరమైన వృద్ధి ఉన్నప్పటికీ, ఆ సమయంలో భారతదేశంలో ఉన్న అల్లకల్లోలమైన రాజకీయ వాతావరణం కారణంగా, ఉపఖండం సాంస్కృతిక సముదాయంలోకి ద్వైత చొచ్చుకుపోవడం పరిమితంగానే ఉంది. అబ్బూరు మఠాధిపతి శ్రీపాదరాజు విజయనగర రాజు సాళువ నరసింహ దేవ రాయలతో పొత్తు పెట్టుకుని, అతనికి గురువుగా సేవ చేసే వరకు ద్వైతానికి రాచరిక ప్రోత్సాహం, కొంత మేరకు అధికారం లభించలేదు. కానీ అద్వైత సూత్రాలకు కట్టుబడి ఉన్న స్మార్త బ్రాహ్మణులు, రామానుజుని విశిష్టాద్వైత తత్వశాస్త్రాన్ని అనుసరించే శ్రీ వైష్ణవులు వరుసగా శివ, విష్ణు దేవాలయాలను నియంత్రించారు, తద్వారా ద్వైత ప్రభావాన్ని పరిమితం చేశారు.

## తొలి జీవితం
వ్యాసతీర్థ ఒక మాధ్వ బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో రామాచార్య (బల్లన్న), లక్ష్మీ బాయి (అక్కమ్మ) దంపతులకు బన్నూర్ అనే కుగ్రామంలో యతిరాజగా జన్మించాడు. వ్యాసయోగిచరిత ప్రకారం, సంతానం లేని ఆ జంట సాధువు బ్రహ్మణ్య తీర్థను సంప్రదించింది. రెండవ బిడ్డను తనకు అప్పగించాలనే షరతుతో అతడు వారికి ముగ్గురు పిల్లల వరాన్ని ప్రసాదించాడు. ఆ రెండవ బిడ్డే యతిరాజ అయ్యాడు. యతిరాజ ఉపనయనం తర్వాత, బ్రహ్మణ్య తీర్థ బాలుడి సంరక్షకత్వం చేపట్టాడు. బ్రహ్మణ్య ఆ బాలుడి అసాధారణ మేధస్సుకు ఆశ్చర్యపోయి, అతడిని సన్యాసిగా చేయాలని ఉద్దేశించాడు. యతిరాజ దీనిని ముందుగానే పసిగట్టి, ఆశ్రమం నుండి పారిపోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఒక చెట్టు కింద విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, అతనికి విష్ణువు దర్శనమిచ్చాడు. విష్ణువు యతిరాజను తిరిగి వెళ్ళమని కోరాడు, అతడు అలాగే చేశాడు. ఆ తరువాత అతడు వ్యాసతీర్థగా సన్యాసం స్వీకరించాడు. ఆ సమయంలో వ్యాసతీర్థకు 16 ఏళ్ల వయస్సు ఉంటుందని ఇండాలజిస్ట్ బి.ఎన్.కె. శర్మ అభిప్రాయపడ్డాడు.

1475-1476 కరువు సమయంలో బ్రహ్మణ్య తీర్థ మరణానంతరం, వ్యాసతీర్థ 1478లో అబ్బూరు వద్ద ఉన్న మఠానికి అతని తర్వాత పీఠాధిపతిగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. ఆ సమయంలో దక్షిణ భారతదేశంలో శాస్త్ర అభ్యాసానికి కేంద్రంగా ఉన్న కంచికి వెళ్లాడు. వేదాంతం, సాంఖ్య, న్యాయ, మీమాంస, వైశేషిక, యోగ అనే ఆరు సనాతన ఆలోచనా ధోరణులను అభ్యసించడానికి అక్కడికి వెళ్ళాడు. కంచిలో వ్యాసతీర్థ పొందిన విద్య, అద్వైతం, విశిష్టాద్వైతం, నవ్య న్యాయ, ఇతర ఆలోచనా ధోరణుల చిక్కులు, సూక్ష్మబేధాలను తెలుసుకోవడానికి అతనికి సహాయపడిందని శర్మ అభిప్రాయపడ్డాడు. కంచిలో విద్యను పూర్తి చేసిన తరువాత, వ్యాసతీర్థ ముల్బాగల్‌కు వెళ్లి ఐదు నుండి ఆరు సంవత్సరాల పాటు తాను గురువుగా భావించే శ్రీపాదరాజు వద్ద ద్వైత తత్వశాస్త్రాన్ని అభ్యసించాడు. శ్రీపాదరాజు ఆదేశం మేరకు అతను తరువాత సాళువ నరసింహ దేవ రాయల విజయనగర ఆస్థానానికి పంపబడ్డాడు.

## చంద్రగిరిలో

వ్యాసతీర్థునికి చంద్రగిరిలో సాళువ నరసింహ రాయల ద్వారా స్వాగతం లభించింది. నాటి ప్రముఖ పండితులపై వ్యాసతీర్థుడు విజయవంతమైన అనేక వాదోపవాదాలు, చర్చల గురించి సోమనాథుడు పేర్కొన్నాడు. రాజుకు వ్యాసతీర్థుడు ఇచ్చిన ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వం గురించి కూడా అతడు మాట్లాడాడు. అదే సమయంలో, తిరుపతిలోని వెంకటేశ్వర స్వామి ఆరాధన బాధ్యత వ్యాసతీర్థునికి అప్పగించబడింది, అతడు తన మొదటి దక్షిణ భారత పర్యటనను (ద్వైత సిద్ధాంతాలను వ్యాప్తి చేయడానికి వివిధ ప్రాంతాలకు ప్రయాణించడం) ప్రారంభించాడు. సాళువ నరసింహ మరణానంతరం, విజయనగర వాస్తవ పాలకుడిగా తులువ నరస నాయకుడు తనను తాను ప్రకటించుకునే వరకు, రెండవ నరసింహ రాయల ఆస్థానంలో వ్యాసతీర్థుడు చంద్రగిరిలో ఉండిపోయాడు. నరస అభ్యర్థన మేరకు, వ్యాసతీర్థుడు హంపికి మకాం మార్చాడు, తన జీవితాంతం అక్కడే ఉన్నాడు. నరస మరణం తర్వాత, అతని కుమారుడు వీరనరసింహ రాయలకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. శాసనాధారాలు లేకపోవడం వల్ల సాళువ నరసింహ, రెండవ నరసింహ, వీర నరసింహులకు వ్యాసతీర్థుడు ఆధ్యాత్మిక సలహాదారుగా వ్యవహరించాడనే వాదనను కొందరు పండితులు వ్యతిరేకించారు.

## హంపిలో

సామ్రాజ్య కొత్త రాజధాని అయిన హంపిలో, కళింగ రాజ్యానికి చెందిన రాయబారి బసవ భట్టు నేతృత్వంలోని పండితులతో సుదీర్ఘ వాదోపవాదాలు, చర్చల తర్వాత వ్యాసతీర్థుడు "రాష్ట్ర సంరక్షక సాధువు"గా నియమితుడయ్యాడు. వీరనరసింహ రాయలు రెండవ నరసింహ రాయలను తొలగించి చక్రవర్తి అయిన తర్వాత కూడా రాజకుటుంబంతో ఇతని అనుబంధం కొనసాగింది. ఫెర్నావో నూన్స్ ఇలా గమనించాడు, "బిస్నెగా (విజయనగర) రాజు, ప్రతిరోజూ, ఎప్పుడూ వివాహం చేసుకోని, ఏ స్త్రీని ముట్టుకోని విద్యావంతుడైన బ్రాహ్మణుడి బోధనలను వింటాడు", అది వ్యాసతీర్థుడే అని శర్మ ఊహించాడు. ఈ సమయంలోనే వ్యాసతీర్థుడు తాత్పర్య చంద్రిక, న్యాయామృత, తర్క తాండవ గ్రంథాలపై పని చేయడం ప్రారంభించాడని శర్మ వాదించాడు.
కృష్ణదేవ రాయల సింహాసనం అధిష్టించిన తరువాత, రాజు తన కులదేవతగా భావించే వ్యాసతీర్థుడు పొరుగు రాజ్యాలకు రాయబారి, దౌత్యవేత్తగా వ్యవహరించడం ద్వారా తన ప్రభావాన్ని బాగా విస్తరించాడు, అదే సమయంలో ఉపఖండంలోకి ద్వైత తత్వశాస్త్రాన్ని ప్రచారం చేశాడు. కృష్ణదేవ రాయలతో అతని సన్నిహిత సంబంధం హంపిలోని విఠల ఆలయంపై ఉన్న శాసనాలు, పోర్చుగీస్ యాత్రికుడు డొమింగో పేస్ కథనాల ద్వారా నిర్ధారించబడింది.

బీజాపూర్ సుల్తానేట్‌కు దౌత్య కార్యకలాపాలపై వ్యాసతీర్థుడిని కూడా పంపారు, మఠాల స్థాపన కోసం కొత్తగా జయించిన భూభాగాల్లో గ్రామాల మంజూరును ఇతడు అంగీకరించాడు. కొత్తగా జయించిన ప్రాంతాలలో మఠాల స్థాపన రాజకీయ స్థిరత్వానికి దారితీసిందని, ద్వైత వ్యాప్తిని కూడా పెంచిందని స్టోకర్ అభిప్రాయపడ్డాడు. ఇది రాజు, వ్యాసతీర్థుడు ఇద్దరికీ ప్రయోజనకరంగా ఉందని స్టోకర్ అంచనా వేశాడు.
కళింగలోని ఒక అద్వైత పండితుడు కృష్ణదేవ రాయలకు సవాలుగా ద్వైతంపై విమర్శనాత్మక రచనను పంపిన సంఘటన గురించి సోమనాథుడు రాశాడు. దీనికి వ్యాసతీర్థుడు తగిన విధంగా బదులిచ్చిన తరువాత, కృష్ణదేవ రాయలు వ్యాసతీర్థుని రత్నాభిషేకంతో (రత్నాల వర్షం) సత్కరించాడు, ఆ తర్వాత వ్యాసతీర్థుడు వాటిని పేదలకు పంచిపెట్టాడు. వ్యాససముద్రం అని పిలువబడే సరస్సుతో సహా పెద్ద నీటిపారుదల వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసిన బెట్టకొండతో సహా, ఈ కాలంలో కృష్ణదేవ రాయల నుండి వ్యాసతీర్థుడికి గ్రామాలు మంజూరు చేయబడినట్లు శాసనాలు చెబుతున్నాయి. వ్యాసతీర్థుని ఈ కాలంలోనే దాసకూట (భక్తుల సంఘం అని అనువదించబడింది) స్థాపన జరిగింది. ఇది ప్రజలు గుమిగూడి కీర్తనలు, భక్తి గీతాలు పాడే ఒక వేదిక. ఈ వేదిక పురందర దాసు, కనక దాసు వంటి సంచార కవులను ఆకర్షించింది.

## కుహు యోగ కాలం
కుహు యోగ పరిహార - ఒకప్పుడు కృష్ణదేవరాయలకు కుహు యోగం పట్టింది. రాజ్యం ఆపదలో ఉన్నట్లు గమనించిన శ్రీ వ్యాసరాజులు, కుహు యోగ కాలానికి ముందు, ఆ కాలంలో రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించిన వ్యాసరాజులకు రాజ్యదానం చేయాలని రాజును కోరాడు. కృష్ణ సర్పం రూపంలో కుహు యోగం వచ్చినప్పుడు, ఇతడు తన కాషాయ వస్త్రాన్ని సింహాసనంపై ఉంచాడు, అది కాలి బూడిదైపోయింది. ఆ తరువాత కుహు యోగ కాలం ముగిసిన వెంటనే, మరుసటి రోజునే తన రాజ్యాన్ని తిరిగి తీసుకోమని ఇతడు రాజును కోరాడు. రాజు కృష్ణదేవరాయలు రాజ్యాన్ని తిరిగి తీసుకోవడానికి అయిష్టంగా ఉన్నాడు. ఎందుకంటే అతడు శ్రీ వ్యాసరాజులకు రాజ్యాన్ని దానం చేశాడు, దీనిని తిరిగి తీసుకోవడం దత్తాపహార దోషం అవుతుంది. కానీ శ్రీ వ్యాసరాజులు పట్టుబట్టి, దానిని వెనక్కి తీసుకోమని ఆదేశించడంతో అతడు దానిని తీసుకున్నాడు.

## తర్వాతి సంవత్సరాలు

అంతర్గత రాజకీయ ఘర్షణ కారణంగా రాజకుటుంబం నుండి "తాత్కాలిక దూరం" ఉన్న కాలం ఒకటి ఉంది, ఆ సమయంలో వ్యాసతీర్థుడు బెట్టకొండకు వెళ్ళాడు. కృష్ణదేవ రాయల మరణం తర్వాత, వ్యాసతీర్థుడు అచ్యుత దేవ రాయలకు సలహాలు ఇవ్వడం కొనసాగించాడు. హంపిలోని విఠల ఆలయానికి ఇతడు నరసింహ స్వామి విగ్రహాన్ని దానం చేశాడన్న శాసనాలు ఇతడు అప్పటికి చురుకైన వ్యక్తిగా ఉన్నాడని సూచిస్తున్నాయి. ఇతని శిష్యులైన విజయేంద్ర తీర్థ, వాదిరాజ తీర్థ ఇతని వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తూ వాదనాత్మక రచనలు రచించారు. చోళ, మల్నాడు ప్రాంతాలలో ద్వైత తత్వశాస్త్రాన్ని వ్యాప్తి చేశారు. క్రమంగా వీరు కుంభకోణం, సోధేలలో పీఠాధిపతులుగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఇతడు 1539లో మరణించాడు, ఇతని భౌతిక అవశేషాలు హంపి సమీపంలోని నవ బృందావనంలో భద్రపరచబడ్డాయి. ప్రతి సంవత్సరం ఇతని స్మారక దినం (ఆరాధన అని పిలుస్తారు) ఫాల్గుణ మాసంలో జరుపుకుంటారు. ఇతని తర్వాత ఇతని శిష్యుడు శ్రీనివాస తీర్థ పీఠాధిపతి అయ్యాడు.

## రచనలు
వ్యాసతీర్థుడు ఎనిమిది రచనలు చేశాడు, వాటిలో వాదనాత్మక మార్గాలు, మధ్వ రచనలపై వ్యాఖ్యానాలు, కొన్ని శ్లోకాలు ఉన్నాయి. అద్వైత సిద్ధాంతాలకు వ్యతిరేకంగా విష్ణుదాసాచార్యులు రాసిన వాదరత్నావళి అనే వాదనాత్మక గ్రంథం ఇతడిని ప్రభావితం చేసిందని భావిస్తారు. అద్వైతం, వ్యాకరణం, న్యాయ, మీమాంస వంటి ఆలోచనా విధానాల వివరణాత్మక, చారిత్రక పరిణామాన్ని గుర్తించడం ద్వారా, అంతర్గత అసమానతలను వెల్లడించడం ద్వారా వ్యాసతీర్థుడు కొత్త రకమైన డాక్సోగ్రఫీని సృష్టించాడని మెక్‌క్రియా వాదించాడు. రామానుజుల విశిష్టాద్వైతం, నాగార్జునుని మాధ్యమక సిద్ధాంతాలు కూడా న్యాయామృతలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఈ వాదనాత్మక శైలి అప్పయ్య దీక్షితులను ప్రభావితం చేసింది, ఆయన శాస్త్రసిద్ధాంతలేశసంగ్రహం అనే డాక్సోగ్రాఫికల్ రచనను రచించాడు.

### న్యాయామృత
'న్యాయామృత' అనేది నాలుగు అధ్యాయాల వాదనాత్మక, వివరణాత్మక రచన. అద్వైత సిద్ధాంతం ప్రకారం, ప్రపంచం, దాని బహుళత్వం అనేది మాయ (దీనిని కొన్నిసార్లు అవిద్యా లేదా అజ్ఞానం అని కూడా అంటారు), బ్రహ్మం మధ్య పరస్పర చర్య ఫలితం. కాబట్టి, అద్వైత సిద్ధాంతం ప్రకారం, ప్రపంచం కేవలం భ్రమ మాత్రమే. ఈ ప్రపంచ మిథ్యాత్వాన్ని (మిథ్యత్వం అని పిలుస్తారు) నిర్వచించే విషయంలో అద్వైత సిద్ధాంతంలో భిన్న అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు ప్రపంచానికి వివిధ స్థాయిల వాస్తవికత ఉంటుందని అభిప్రాయపడగా, అప్పయ్య దీక్షితులు మూడు స్థాయిలు, మధుసూదన సరస్వతి రెండు స్థాయిలు ఉంటాయని భావించారు. న్యాయామృత మొదటి అధ్యాయం ఈ వాస్తవికత నిర్వచనాలను ఖండిస్తుంది.

రెండవ అధ్యాయంలో, వ్యాసతీర్థుడు ద్వైత, అద్వైత సిద్ధాంతాలలో ప్రమాణాల పాత్రను పరిశీలిస్తాడు. ప్రమాణం అంటే "రుజువు" లేదా "తెలుసుకునే మార్గం". ద్వైత సిద్ధాంతం మూడు 'ప్రమాణాల' ప్రామాణికతను అంగీకరిస్తుంది: ప్రత్యక్ష (ప్రత్యక్ష అనుభవం), అనుమాన (ఊహ), శబ్ద (ఆగమ). ఇక్కడ వ్యాసతీర్థుడు ద్వైత సూత్రాలను సంబంధిత 'ప్రమాణాల' ద్వారా సమర్థించవచ్చని వాదిస్తాడు, మధ్వ ఐదు విధాల భేదాల సిద్ధాంతాన్ని దీనికి అనుగుణంగా నిరూపించడం ద్వారా దీనిని ప్రదర్శిస్తాడు. ఆ తర్వాత, అద్వైత భావన అయిన నిర్గుణ బ్రహ్మం ఖండించబడింది. మూడవ అధ్యాయం నిజమైన జ్ఞానం (జ్ఞానం) పొందే అద్వైత దృక్పథాన్ని విమర్శిస్తుండగా, నాల్గవ అధ్యాయం మోక్షం వంటి అద్వైత సిద్ధాంతంలోని మోక్ష సంబంధిత సమస్యలను ఖండిస్తుంది, ప్రత్యేకించి జీవన్ముక్తి (జీవించి ఉండగానే జ్ఞానోదయం పొందడం) భావనతో వ్యవహరిస్తుంది. మాయ తెర తొలగిపోయి, బ్రహ్మంతో ఐక్యత ఏర్పడిన తర్వాత శరీరం ఉనికిలో ఉండదా అని ఒక అద్వైతిని వ్యాసతీర్థుడు ప్రశ్నిస్తాడు.

'న్యాయామృత' అద్వైత సమాజంలో తీవ్ర కలకలం సృష్టించింది, దీని ఫలితంగా శతాబ్దాల పాటు పండితుల మధ్య వరుస చర్చలు జరిగాయి. వారణాసికి చెందిన పండితుడు మధుసూదన సరస్వతి, 'అద్వైతసిద్ధి' అనే పేరుతో న్యాయామృతను పంక్తి వారీగా ఖండిస్తూ ఒక రచన చేశాడు. దీనికి ప్రతిగా, వ్యాస రామాచార్యులు 'న్యాయామృత తరంగిణి' తో ఖండించగా, పాండురంగి ఆనందభట్టారక 'న్యాయామృత కంటకోద్ధార' తో ఖండించారు. మొదటిది బ్రహ్మానంద సరస్వతి రాసిన 'అద్వైతసిద్ధి' వ్యాఖ్యానం 'గురుచంద్రిక'లో విమర్శించబడింది. బ్రహ్మానంద సరస్వతి రచనను ఖండిస్తూ వనమాలి మిశ్రా ఒక రచన చేశాడు, చివరకు ఆ వివాదం సద్దుమణిగింది. విజయనగర సామ్రాజ్యంలో అద్వైత ప్రాబల్యం తగ్గడం, మఠాల పాలకుడిగా వ్యాసతీర్థుడికి రాజ్యాదరణ ఉండటం వల్లే అతడికి బలమైన ప్రతిస్పందనలు వచ్చాయని స్టోకర్ ఊహించాడు.

వ్యాసతీర్థుని శిష్యుడు విజయేంద్ర తీర్థ 'లఘు ఆమోద' అనే పేరుతో 'న్యాయామృత'పై ఒక వ్యాఖ్యానం రచించాడు.

### తాత్పర్య చంద్రిక
'తాత్పర్య చంద్రిక' లేదా 'చంద్రిక' అనేది జయతీర్థ రచించిన 'తత్వ ప్రకాశిక' పై ఒక వ్యాఖ్యానం, ఇది మధ్వ రచించిన 'బ్రహ్మ సూత్ర భాష్యం' (బాదరాయణుని బ్రహ్మ సూత్రాలపై భాష్యం లేదా వ్యాఖ్యానం) పై వ్యాఖ్యానం. ఇది శంకర, మధ్వ, రామానుజుల బ్రహ్మ సూత్రాలపై వ్యాఖ్యానాలను మాత్రమే కాకుండా వారి సంబంధిత ఉప-వ్యాఖ్యానాలను కూడా వివరిస్తుంది, విశ్లేషిస్తుంది. ఇతర వ్యాఖ్యానాల కంటే మధ్వ బ్రహ్మ సూత్ర భాష్యం అసలు మూలానికి అనుగుణంగా ఉందని నిరూపించడం ద్వారా దాని ఆధిపత్యాన్ని నిరూపించడమే ఇక్కడ వ్యాసతీర్థుని లక్ష్యం. ప్రతి అధికరణం లేదా అధ్యాయం క్రింద (అద్వైత, విశిష్టాద్వైత) ప్రధాన వ్యాఖ్యానాలు, వాటి సంబంధిత ఉప-వ్యాఖ్యానాల నుండి అతను పుష్కలంగా ఇచ్చిన ఉల్లేఖనాలలో వ్యాసతీర్థుని డాక్సోగ్రాఫికల్ శైలి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. బ్రహ్మ సూత్రంలో మొదటి రెండు అధ్యాయాలు మాత్రమే కవర్ చేయబడ్డాయి. మిగిలిన వాటిని 18వ శతాబ్దంలో రఘునాథ తీర్థ పూర్తి చేశాడు.

### తర్క తాండవ
'తర్క తాండవ' లేదా "తర్క నృత్యం" అనేది న్యాయ ఆలోచనా స్రవంతి లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఒక వాదనాత్మక మార్గం. వ్యాసతీర్థుడు, అతని పూర్వీకులు న్యాయ ఆలోచనా స్రవంతి నుండి సాంకేతిక భాష, తార్కిక సాధనాలు, పదజాలాన్ని అరువు తెచ్చుకున్నప్పటికీ, రెండు స్రవంతుల మధ్య చాలా సారూప్యతలు ఉన్నప్పటికీ, ముఖ్యంగా జ్ఞానమీమాంసకు సంబంధించి ముఖ్యమైన తేడాలు ఉన్నాయి. జయతీర్థుని 'న్యాయ సుధ', 'ప్రమాణ పద్ధతి' న్యాయ ఆలోచనా స్రవంతికి వ్యతిరేకంగా వచ్చిన మొదటి ప్రతిచర్యలు.
నవ్య న్యాయ రాకతో ముఖ్యంగా జ్ఞాన సముపార్జన లేదా 'ప్రమాణాలకు' సంబంధించి రెండు స్రవంతుల మధ్య విభేదాలు విస్తృతమయ్యాయి. ఇది 'తర్క తాండవ' ద్వారా వ్యాసతీర్థుని నుండి క్రమబద్ధమైన ప్రతిస్పందనను ప్రేరేపించింది. వ్యాసతీర్థుడు ప్రామాణికమైన, సమకాలీన న్యాయ రచనలను ప్రస్తావిస్తూ విమర్శించాడు: గంగేశ ఉపాధ్యాయుని 'తత్త్వచింతామణి', శ్రీ వల్లభ 'న్యాయలీలావతి', ఉదయనుని 'కుసుమాంజలి', వాటి వ్యాఖ్యానాలు. ఈ గ్రంథం మూడు 'ప్రమాణాలకు' సంబంధించిన మూడు అధ్యాయాలుగా విభజించబడింది, 'బ్రహ్మ సూత్ర' ప్రారంభ వాక్యం (ఉపక్రమ) తో పోలిస్తే ముగింపు (ఉపసంహార) ఆధిపత్యం కోసం వాదించే వివాదాస్పద వాదనతో సహా అనేక అంశాలు లేవనెత్తబడ్డాయి. పూర్వ మీమాంస, అద్వైతం ముగింపు కంటే ప్రారంభ వాక్యానికే ప్రాధాన్యత ఉంటుందనే సిద్ధాంతానికి కట్టుబడి ఉంటాయి, దానికి అనుగుణంగా వారి ఊహలను ఆధారం చేసుకుంటాయి. వ్యాసతీర్థుని వాదన అతన్ని వేదాంత సంఘంతో విభేదించేలా చేసింది, అప్పయ్య దీక్షితులు అతనికి అత్యంత గొంతెత్తిన ప్రత్యర్థి. 'ఉపసంహార విజయ'లో వ్యాసతీర్థుని వాదనను విజయేంద్ర తీర్థ సమర్థించాడు.

### మందార మంజరి
'మందార మంజరి' అనేది మధ్వ రచించిన పది ఖండన గ్రంథాలైన 'దశ ప్రకరణ'లోని మూడు గ్రంథాలపై (మాయావాద ఖండన, ఉపాధి ఖండన, ప్రపఞ్చ మిథ్యావాద ఖండన), జయతీర్థుని 'తత్త్వవివేక'పై వ్యాసతీర్థుడు రాసిన వ్యాఖ్యానాలకు పెట్టిన ఉమ్మడి పేరు. ఇక్కడ వ్యాసతీర్థుడు మూల గ్రంథాలలోని అస్పష్టమైన భాగాలను మాత్రమే విస్తరించి వివరించాడు.

### భేదోజ్జీవన
'భేదోజ్జీవన' అనేది వ్యాసతీర్థుని చివరి రచన, ఎందుకంటే ఇది అతని మునుపటి రచనల నుండి ఉల్లేఖిస్తుంది. "భేద పునరుజ్జీవనం" అని అనువదించబడే శీర్షిక నుండి స్పష్టంగా కనబడేట్లు, ద్వైత సిద్ధాంతంలో భేద సిద్ధాంతాన్ని నొక్కి చెప్పడం ఈ గ్రంథం ప్రధాన దృష్టి. శర్మ ఈ విధంగా పేర్కొన్నాడు, "కొద్ది పరిధిలో, సమకాలీన ప్రాముఖ్యత పొందిన మొత్తం అద్వైత సాహిత్యాన్ని అతను కవర్ చేశాడు, మధ్వ వాస్తవికత కోసం ఒక స్పష్టమైన వాదనను వినిపించాడు".

## వారసత్వం
తత్వశాస్త్ర, మాండలిక ఆలోచనా విధానానికి, ఉపఖండం అంతటా ద్వైత సిద్ధాంతాన్ని విస్తరించడంలో అతని పాత్రకు, హరిదాస ఉద్యమానికి అతను ఇచ్చిన మద్దతుకు గాను వ్యాసతీర్థుడిని జయతీర్థ, మధ్వతో పాటు ద్వైత తత్వశాస్త్రంలో అగ్రగామిగా పరిగణిస్తారు. "ప్రాచీన, సమకాలీన ఆలోచనా విధానాలపై అతనికి ఉన్న గాఢమైన విస్తృత జ్ఞానాన్ని, అద్భుతమైన తెలివితేటలతో పాటు అరుదైన స్పష్టత, ఆలోచన, వ్యక్తీకరణల్లో పదునును అతని రచనలలో మనం చూడవచ్చు" అని శర్మ రాశాడు. విజయనగర చక్రవర్తులకు, ముఖ్యంగా కృష్ణదేవరాయలకు సలహాదారుగా, మార్గదర్శిగా అతని పాత్ర కూడా గమనార్హం.

### ద్వైత వ్యాప్తి

ద్వైతాన్ని ఒక అస్పష్టమైన ఉద్యమం నుండి తాత్విక, మాండలిక యోగ్యత గల పూర్తిస్థాయి ఆలోచనా సిద్ధాంతంగా మార్చిన ఘనతను శర్మ వ్యాసతీర్థుడికి ఇచ్చాడు. ఉత్తర కర్ణాటక ప్రాంతంలో వివిధ దౌత్య కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడం ద్వారా, దక్షిణ భారతదేశం అంతటా తీర్థయాత్రలు చేయడం ద్వారా, అతను ద్వైత సూత్రాలను ఉపఖండం అంతటా వ్యాప్తి చేశాడు. సంచార కవులకు (హరిదాసులు) ఆశ్రయం కల్పించడం ద్వారా, అతను తత్వశాస్త్రం సామాన్య ప్రజల భాషలోకి, తద్వారా వారి జీవితాల్లోకి చొచ్చుకుపోవడాన్ని పర్యవేక్షించాడు. కర్ణాటక అంతటా 732 వాయు విగ్రహాలను స్థాపించడం ద్వారా కూడా అతను ద్వైత వ్యాప్తికి తోడ్పడ్డాడు. ఆధునిక బెంగాల్‌లో అప్పట్లో అభివృద్ధి చెందుతున్న చైతన్య ఉద్యమంపై కూడా వ్యాసతీర్థుని ప్రభావం ఎక్కువగా ఉందని భావిస్తారు. చైతన్య మహాప్రభు (1486–1534) ఈశ్వర పురి శిష్యుడని, ఆయన మాధవేంద్ర పురి శిష్యుడని, ఆయన లక్ష్మీపతి తీర్థ శిష్యుడని, ఆయన వ్యాసతీర్థుని (1469–1539) శిష్యుడని చెబుతారు. ప్రత్యర్థి ఆలోచనా విధానాలకు వ్యతిరేకంగా అతను చేసిన వాదోపవాదాలు ద్వైతానికి రాచరిక పోషణను సురక్షితం చేశాయని స్టోకర్ ప్రతిపాదించాడు.

### పండిత ప్రభావం
వ్యాసతీర్థుడు విష్ణుదాసాచార్య, జయతీర్థ, మధ్వ వంటి తన పూర్వీకులచే ప్రభావితమయ్యాడు, వారి శైలి, విచారణ పద్ధతిని అతను అరువు తెచ్చుకున్నాడు. తన వారసులపై కూడా గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాడు. వాదిరాజ యుక్తిమాలిక తన వాదనలలో కొన్నింటిని న్యాయామృత నుండి తీసుకుంది, కాగా విజయేంద్ర తీర్థ, రాఘవేంద్ర తీర్థ వంటి తదుపరి తత్వవేత్తలు వ్యాసతీర్థుని రచనలపై అనేక వ్యాఖ్యానాలు రచించారు. మధ్వ భాగవత తాత్పర్య నిర్ణయపై విజయధ్వజ తీర్థ వ్యాఖ్యానం పదరత్నావళి, వ్యాసతీర్థుని రచనల నుండి కొన్ని అంశాలను అరువు తెచ్చుకుంది. ద్వైత సమాజం వెలుపల అతని ప్రభావం అప్పయ్య రచనలలో కనిపిస్తుంది, అతను తన కొన్ని రచనలలో, జీవ గోస్వామి రచనలలో అతని డాక్సోగ్రాఫికల్ శైలిని అవలంబించాడు.

అతని మాండలిక రచనలలో, వ్యాసతీర్థుడు పూర్వ మీమాంస, వ్యాకరణ, నవ్య న్యాయ వంటి విభిన్న సిద్ధాంతాల నుండి అంశాలను చేర్చాడు. అద్వైత, న్యాయ సిద్ధాంతాలపై అతని విమర్శ తీవ్రమైన పండిత వివాదానికి దారితీసింది, ఈ ఆలోచనా విధానాల మధ్య వరుస చర్చలకు దారితీసింది, ఆయా సిద్ధాంతాల తాత్విక నిర్వచనాల పునర్నిర్మాణానికి దారితీసింది. బాగ్చి ఈ విధంగా పేర్కొన్నాడు: "తార్కికం గురించిన వ్యాసతీర్థుని నిర్వచనం, దాని స్వభావం, సేవ గురించిన అతని వివరణ వాస్తవానికి భారతీయ తర్కశాస్త్రంలో ఒక ఉన్నత ప్రమాణాన్ని నమోదు చేస్తాయని గుర్తించాలి. వాటిని న్యాయ-వైశేషిక సిద్ధాంతాలపై స్పష్టమైన మెరుగుదలగా అంగీకరించాలి".

### హరిదాస ఉద్యమానికి చేసిన కృషి
హరిదాస వర్గానికి వ్యాసతీర్థుడు చేసిన కృషి రెండు విధాలుగా ఉంది: అతను ఈ కవుల కోసం 'దాసకూట' అనే ఒక వేదికను ఏర్పాటు చేశాడు. 'కృష్ణ' అనే కలం పేరుతో ప్రాంతీయ భాషలో (కన్నడ) స్వయంగా అనేక శ్లోకాలు రచించాడు. వాటిలో ముఖ్యమైనది క్లాసికల్ కర్ణాటక గీతం 'కృష్ణ నీ బేగానే బారో'. కులం లేదా మతంతో సంబంధం లేకుండా సంచార కవులను ప్రధాన స్రవంతి ద్వైత ఉద్యమంలోకి చేర్చడం ద్వారా ద్వైత క్రమంలో సామాజిక మార్పును ప్రారంభించిన వ్యక్తి కూడా వ్యాసతీర్థుడే. బ్రాహ్మణుడు కాని కనక దాసును, వ్యాపారి అయిన పురందర దాసును అతను చేర్చుకోవడంలో ఇది స్పష్టమవుతుంది.

### రాజకీయ ప్రభావం
'వ్యాసయోగిచరిత' ఆవిష్కరణ తర్వాత వ్యాసతీర్థుని రాజకీయ ప్రభావం వెలుగులోకి వచ్చింది. విజయనగర ఆస్థానం తన పోషణలో ఎంపిక చేసి వ్యవహరించేది, తద్వారా మత వర్గాల మధ్య పోటీని సృష్టించింది. ఆస్థానంలో స్మార్త, శ్రీ వైష్ణవ బ్రాహ్మణుల శక్తిని గ్రహించిన వ్యాసతీర్థుడు, తన వాదనాత్మక రచనల ద్వారా వారిని లక్ష్యంగా చేసుకున్నాడని స్టోకర్ వాదించాడు. అతని రచనలు రామానుజుల తత్వశాస్త్రాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్నప్పటికీ, వ్యాసతీర్థుడు శ్రీ వైష్ణవుల పట్ల స్నేహపూర్వక సంబంధాన్ని కొనసాగించాడు, తరచుగా వారి దేవాలయాలకు భూమి, డబ్బును విరాళంగా ఇచ్చేవాడు.

ఒక దౌత్యవేత్తగా తన పాత్రలో, అతను గిరిజన నాయకులు, విదేశీ ప్రముఖులు, ఉత్తర భారతదేశం నుండి వచ్చిన రాయబారులతో సహా పలువురు వ్యక్తులతో పరస్పరం వ్యవహరించాడు. ఉపఖండం అంతటా మఠాలు, పుణ్యక్షేత్రాలను స్థాపించడం ద్వారా, వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలలో భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను పోషించడం ద్వారా, వివిధ సామాజిక వర్గాలలో ఉత్పాదక సంబంధాలను ఏర్పరుచుకోవడం ద్వారా, అతను వైష్ణవ మత వ్యాప్తిని ముందుకు తీసుకువెళ్లడమే కాకుండా, కొత్తగా జయించిన లేదా తిరుగుబాటు చేసిన ప్రాంతాలను సామ్రాజ్యంలోకి సాఫీగా అనుసంధానించాడు. అలా చేయడం ద్వారా, అతను సామ్రాజ్యంలోని తెలుగు, తమిళం మాట్లాడే ప్రాంతాలకు మధ్వ ప్రతిమాశాస్త్రం, సిద్ధాంతాలు, ఆచారాలను ఎగుమతి చేశాడు. మధ్వ మఠాల స్థాపన, ఆరాధన, సమాజ ప్రదేశంగా పనిచేయడమే కాకుండా, ఆర్థిక సంబంధాల పెంపుదలకు దారితీసింది, ఎందుకంటే అవి వాణిజ్య, సంపద పునఃపంపిణీ కేంద్రాలుగా కూడా పనిచేశాయి.
ఒక పురాణం ప్రకారం, అతను రాజు తరపున రెండు సంవత్సరాలు విజయనగర సింహాసనాన్ని అధిష్టించినట్లు భావిస్తారు.

## గమనికలు

## మూలాలు

## ఆధారాలు

*
* 
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 

## బయటి లింకులు
*వ్యాసతీర్థ జీవిత చరిత్ర 
*భేదోజ్జీవన (సంస్కృత గ్రంథం)
*తర్క తాండవ (సంస్కృత గ్రంథం)
*న్యాయామృత, అద్వైతసిద్ధి
*తాత్పర్య చంద్రిక (సంస్కృత గ్రంథం)

వర్గం:కన్నడ కవులు
వర్గం:సంస్కృత కవులు