సోమానందుడు

**సోమానందుడు** (సా.శ. 875–925) కాశ్మీర్ శైవం గురువులలో ఒకడు. ఇతను త్రయంబక వంశానికి చెందినవాడు, ఈ శాఖకు సంబంధించిన మొదటి తాత్విక గ్రంథం (శివదృష్టి) రచయిత. భట్ట కల్లటుని సమకాలీనుడైన ఇతను, అద్వైత శైవమత భావనలను కఠినమైన, తార్కిక పద్ధతిలో ప్రతిపాదించిన మొదటి కాశ్మీరీ శైవులలో ఒకడు. సోమానందుడు గృహస్థుడిగా కాశ్మీర్‌ ప్రాంతంలో (ఈ శాఖకు చెందిన తర్వాతి తత్వవేత్తలు నివసించిన శ్రీనగర్‌లో) నివసించాడు.
## వంశం

సోమానందుని మూలాల చుట్టూ అనేక పురాణ గాథలు ఉన్నాయి. ఆగమ శైవ సంప్రదాయాన్ని, రహస్యాలను సజీవంగా ఉంచే ఆధ్యాత్మిక బాధ్యతను శివుని నుండి పొందిన దూర్వాస ముని వారసుడిగా ఇతను చెప్పుకున్నాడు. దూర్వాసుడు పైన పేర్కొన్న త్రయంబకుడిని నేరుగా తన మనస్సు నుండే సృష్టించాడని చెబుతారు (గ్రీకు పురాణాలలో జ్యూస్ తండ్రి మనస్సు నుండి ఎథీనా సృష్టించబడినట్లుగా). త్రయంబకుడు కూడా తన మనస్సు నుండే ఒక కుమారుడిని సృష్టించాడు; ఈ ప్రక్రియ 15 తరాల పాటు (మొత్తం) కొనసాగింది. చివరకు సంగమాదిత్యుని తండ్రితో ఇది ముగిసింది, అతను ఒక స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత మూడు తరాలకు సోమానందుడు జన్మించాడు. ఈ విధంగా సోమానందుడు తనకు దైవిక ఆధ్యాత్మిక పూర్వీకులు, అధికారం ఉన్నాయని పేర్కొన్నాడు.

సోమానందుడు వసుగుప్తుని శిష్యుడు. వసుగుప్తుడు మరొక ముఖ్యమైన శైవ గురువు, అద్వైత శైవం మౌలిక గ్రంథాలలో ఒకటైన *శివ సూత్రాల* రచయిత. సంప్రదాయంలో మరొక ముఖ్యమైన, ప్రసిద్ధ గ్రంథమైన స్పంద-కారిక రచయిత భట్ట కల్లటుడు సోమానందుని సమకాలీనుడు, వసుగుప్తుని సహ-శిష్యుడు. వసుగుప్తుని ఈ ఇద్దరు శిష్యులు (సోమానందుడు, భట్ట కల్లటుడు) ఏకత్వవాద శైవమతంలో తమ సొంత పాఠశాలలను ప్రారంభించారు: అవి వరుసగా ప్రత్యభిజ్ఞ, స్పంద.

అయితే ఈ ప్రత్యర్థుల గ్రంథాల మధ్య కనిపించే వ్యత్యాసం ప్రధానంగా సారాంశంలో కాకుండా పరిధి లేదా దృష్టిలో ఉంటుంది. సోమానందుని *శివదృష్టి* తాత్విక దృక్పథాన్ని కలిగి ఉండగా, భట్ట కల్లటుని *స్పంద-కారిక* ఆచరణాత్మకమైనది, నిడివిలో చిన్నది.

సోమానందుని అత్యంత ముఖ్యమైన శిష్యుడు ఉత్పలదేవుడు. ఉత్పలదేవుడు తన గురువు పనిని కొనసాగించడానికి, అభివృద్ధి చేయడానికి అనేక గ్రంథాలు రాశాడు. వాటిలో *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞాకారిక* ఒకటి, దీనికి అభినవగుప్తుని *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞావిమర్శిని* ఒక వ్యాఖ్యానం; ఉత్పలదేవుడు తన గురువు రాసిన *శివదృష్టి*కి కూడా వ్యాఖ్యానం రాశాడు. ఉత్పలదేవుని తర్వాత లక్ష్మణగుప్తుడు, ఆ తర్వాత అభినవగుప్తుడు వచ్చారు. అభినవగుప్తుని పని కాశ్మీరీ శైవ సంప్రదాయానికి సంక్షిప్త రూపంగా పరిగణించబడుతుంది. అభినవగుప్తుడు తనకు తెలిసిన అన్ని శైవ పాఠశాలల నుండి బోధనలు తీసుకున్నాడు - ముఖ్యంగా సోమానందుని నుండి ఉద్భవించినవి, భట్ట కల్లటుని ద్వారా ప్రారంభించబడినవి. అతను స్వయంగా ఆధ్యాత్మిక విముక్తి పొందాడని, ఆ తర్వాత ఈ పాఠశాలలన్నింటినీ ఒక పొందికైన వ్యవస్థగా ఏకం చేసే బృహత్తర బాధ్యతను స్వీకరించాడని చెబుతారు. అభినవగుప్తుని ప్రధాన రచన *[[తంత్రాలొక]]*, ఇందులో ఈ ప్రాజెక్ట్ ఫలితాల వివరణాత్మక ప్రదర్శనను అతను అందించాడు.

## తత్వశాస్త్రం
తన రచనల లోతును బట్టి సోమానందుడు అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక సాక్షాత్కారం పొందాడని భావిస్తారు; అటువంటి స్థితి నుండి, అతను లోతైన అవగాహన, అంతర్దృష్టితో కూడిన గ్రంథాలను రచించగలిగాడు. ఇతని రచనలలో సూక్ష్మమైన వివరాల పట్ల శ్రద్ధ, అత్యంత క్లిష్టమైన అంశాలను కూడా స్పష్టమైన పదాలలో వ్యక్తపరిచే సామర్థ్యం కనిపిస్తాయి. వ్యతిరేక అభిప్రాయాలను పరిశీలించేటప్పుడు, వాటిని వాటి నిబంధనలలో అర్థం చేసుకోవడానికి, న్యాయంగా ప్రదర్శించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు; ఆపై సూక్ష్మమైన తర్కంతో అవి ఎలా ఖండించబడ్డాయో వివరిస్తాడు.

సోమానందుడు గృహస్థుడు. దానికి అనుగుణంగానే ఇతని విధానం దైనందిన జీవితంలో ఉన్నవారు అనుసరించేలా రూపొందించబడింది; ఏకాంతం, సమాజ పరిత్యాగం అవసరమయ్యే పద్ధతులను ఇతను తిరస్కరించాడు.

సోమానందుడు ప్రధానంగా ప్రత్యభిజ్ఞ పాఠశాల మొదటి గురువుగా గుర్తుంచుకోబడ్డాడు. తన ప్రధాన రచన అయిన *శివదృష్టి*లో ప్రత్యభిజ్ఞ సిద్ధాంతపరమైన అంశాలను నిర్వచించాడు; అతని శిష్యుడు (కొన్ని వనరుల ప్రకారం కుమారుడు) ఉత్పలదేవుడు దానిని మెరుగుపరిచాడు, అభివృద్ధి చేశాడు. దీనిని పూర్తి చేయడం, కాశ్మీర్ శైవం ఇతర పాఠశాలలతో ఏకీకృతం చేసే బాధ్యతను గొప్ప గురువు అభినవగుప్తునికి వదిలివేసాడు.

ఇతని తత్వశాస్త్రం ఆదర్శవాద-ఏకత్వవాదం, దైవవాద మిశ్రమం; సారాంశంలో, "అంతా శివుడే" అని ఇతను పేర్కొన్నాడు. అన్ని వస్తువులే కాకుండా, శివుడు సత్-ఆనంద స్వరూపుడు: అంటే, చైతన్యం-ఆనందం. అతను సంపూర్ణ స్వేచ్ఛా సంకల్పం (స్వాతంత్ర్యం) కలిగి ఉంటాడు. దీనితో బాహ్య సాధనాలు లేదా పదార్థాల అవసరం లేకుండా అన్నింటినీ సృష్టిస్తాడు. అతను తన జ్ఞానం, క్రియ శక్తుల ద్వారా వ్యక్తమవుతాడు.

సోమానందుని తత్వశాస్త్రంలో స్వాతంత్ర్య భావన కేంద్ర బిందువు. శివుని స్వేచ్ఛా సంకల్పం శక్తి అనే శక్తిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఇది శివుని నుండే ఉద్భవిస్తుంది, ప్రపంచం సృష్టించబడే పదార్థం ఇదే; అందువల్ల - ప్రపంచానికి అస్తిత్వపరంగా పూర్వమే ఉండటం వల్ల - ఇది ఏ అడ్డంకులకూ లోబడి ఉండదు. శక్తి వ్యక్తీకరణ ప్రక్రియను ప్రారంభించినప్పుడు, అది తత్వాలు అని పిలువబడే అనేక అస్తిత్వ వర్గాలు లేదా పదార్థాలుగా విభజించబడుతుంది (సంఖ్యలో 36): అందువల్ల, సోమానందుని సిద్ధాంతంలో, ప్రపంచం వాస్తవంగా పరిగణించబడుతుంది (ఇతర ఏకత్వవాద-ఆదర్శవాద పాఠశాలలు సాధారణంగా ప్రతిపాదించినట్లు భ్రమ కాదు).

సోమానందుని రచనలు కేవలం తాత్విక వ్యవస్థ నిర్మాణంకే పరిమితం కాలేదు, ప్రత్యర్థి తాత్విక పాఠశాలలు కలిగి ఉన్న స్థానాల వివరణ, వాటి ఖండనల పరంపరను కూడా కలిగి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, న్యాయ-వైశేషిక వ్యవస్థ స్థూల వాస్తవికతను, సాంఖ్య సూక్ష్మ వాస్తవికతను, వేదాంత లేదా బౌద్ధ విజ్ఞానవాద ఆదర్శవాదాన్ని సోమానందుడు వ్యతిరేకించాడు. ఇతని దృష్టిలో, విశ్వం ఒక ప్రదర్శన - అయితే ఇది మాయ (భ్రమ) కాదు, శివుని స్వేచ్ఛా సంకల్పం; కాబట్టి, వాస్తవానికి, విశ్వం *శివుడే*. అదేవిధంగా, అద్వైత వేదాంతంలో వలె ఆదిలేని అజ్ఞానం లేదా అవిద్య సూత్రాన్ని ప్రతిపాదించడానికి బదులుగా, శివుని స్వేచ్ఛా సంకల్పం (స్వాతంత్ర్యం) ద్వారానే అజ్ఞానం కనిపిస్తుందని సోమానందుడు పేర్కొన్నాడు. అందువల్ల అజ్ఞానం అనేది అస్తిత్వ వాస్తవికత కాదు, జ్ఞానపరమైన దృగ్విషయం.

## రచనలు
ఏకత్వవాద శైవంపై మొదటి తాత్విక గ్రంథం - *శివదృష్టి* - సోమానందుడు రచించాడు. ఇది ఏడు అధ్యాయాల గ్రంథం. ఇది శివుని శాశ్వత స్వభావం, విశ్వం సృష్టిని వివరించడంతో ప్రారంభమవుతుంది. రచయిత భేదరాహిత్య సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తాడు - విషయం, వస్తువు ఏకత్వం, అన్నీ చైతన్య స్వభావం (చిత్-రూప) కలిగి ఉంటాయి. వ్యాకరణకర్తల వివర్త సిద్ధాంతం; పరమ సత్యం పట్ల శాక్తేయ దృక్పథం; రచయిత సొంత విధానం, ఏకత్వవాద విజ్ఞానవాద సూత్రం మధ్య ఉన్న సూక్ష్మ వ్యత్యాసాలు; అద్వైత వేదాంత అజ్ఞాన భావన; ఆనాటి ఇతర ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక పాఠశాలల మౌలిక సూత్రాలు వంటి వివిధ మత-తాత్విక వ్యవస్థల విశ్లేషణ, విమర్శలకు పుస్తకంలోని పెద్ద భాగం కేటాయించబడింది. ముగింపులో, సోమానందుడు కాశ్మీర్ శైవం చరిత్రను, తన సొంత కుటుంబ చరిత్రను వివరిస్తాడు. 

సోమానందుని ఇతర గ్రంథాలలో తన సొంత *శివదృష్టి*, *[[రుద్రయామల|పరాశ్రీశిక]]* (*పరాశ్రీశికవివరణ* పేరుతో) వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి (దీనిని అభినవగుప్తుడు రాసిన అదే పేరు గల ప్రసిద్ధ రచనతో పొరబడకూడదు).

## మూలాలు

## బయటి లింకులు
* సోమానందుని రచనల జాబితా, ఐటమ్ 466 , కార్ల్ పోటర్, వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయం

వర్గం:కాశ్మీర్ శైవం
వర్గం:కాశ్మీరీ పండితులు
వర్గం:కాశ్మీర్ శైవమతం