చిమూ సామ్రాజ్యం

చిమోరు (లేదా చిమోరు రాజ్యం లేదా చిమూ సామ్రాజ్యం) అనేది చిమూ సంస్కృతి () రాజకీయ సమూహం. ఈ సంస్కృతి సుమారు క్రీ.శ. 900లో మోచే సంస్కృతి తర్వాత ఉద్భవించింది.  తరువాత 1470 ప్రాంతంలో ఆ ప్రాంతానికి స్పానిషు వారు రాకముందు యాభై సంవత్సరాల ముందు, ఇంకా చక్రవర్తి టోపా ఇంకా యుపాంక్వి చేత జయించబడింది. చిమోరు మలి మధ్యంతర కాలంలో అతిపెద్ద రాజ్యంగా ఉండేది. ఇది ఆధునిక పెరూ తీరప్రాంతం లోని 1,000 కిలోమీటర్ల (620 మైళ్ళు) మేర విస్తరించి ఉంది.

చిమూ మౌఖిక చరిత్ర ప్రకారం చిమోరు చరిత్ర సముద్రం నుండి మోచే లోయకు టాయ్‌కానామో ఒక బాల్సా తెప్ప మీద రావడంతో ప్రారంభమైంది. అక్కడి నుండి ఆయన వారసులు ఆయన కుమారుడు గ్వాక్రికురుతో ప్రారంభించి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను జయించారు. గ్వాక్రికురు దిగువ లోయ మీద చిమూ పాలనను ఏకీకృతం చేశాడు. తైకానామో మనవడైన నాన్‌సెంపింకో ఎగువ లోయను జయించి రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. నాన్‌సెంపింకో మోచే లోయకు ఉత్తరాన, దక్షిణాన మరింత విస్తరణను ప్రారంభించాడు.

మొదటి లోయలు స్వచ్ఛందంగానే చేతులు కలిపినట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ సికాను సంస్కృతిని జయించడం ద్వారా స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు ఇంకా పూర్వపు కాజమార్కా వారి సంస్కృతులచే కూడా గణనీయంగా ప్రభావితమయ్యారు. పురాణాల ప్రకారం దాని రాజధాని చాన్ చాను నగరాన్ని సముద్ర మార్గం ద్వారా ఆ ప్రాంతానికి వచ్చిన తైకానామో స్థాపించాడు. ఇంకా సామ్రాజ్యంను ఆపడానికి అవకాశం ఉన్న చివరి రాజ్యం చిమోరు. కానీ 1470వ దశకంలో టోపా ఇంకా యుపాంక్విచే ఇంకా దండయాత్ర ప్రారంభమైంది. ఆయన చక్రవర్తి, తైకానామో వారసుడైన మిన్‌చాన్‌సమాను‌ను ఓడించాడు. 1493లో హుయానా కాపాకు సింహాసనాన్ని అధిష్టించే సమయానికి ఈ విజయం దాదాపు పూర్తయింది.

చిమూ ప్రజలు పెరూ ఉత్తర తీరంలోని ఒక ఎడారి ప్రాంతంలో నివసించారు. ఈ ప్రాంతంలోని నదులు సారవంతమైన లోయ మైదానాల శ్రేణిని ఏర్పరిచాయి. ఇవి చాలా సమతలంగా ఉండి నీటిపారుదలకు బాగా అనుకూలంగా ఉండేవి. వ్యవసాయం, చేపల పెంపకం రెండూ చిమూ ఆర్థిక వ్యవస్థకు చాలా ముఖ్యమైనవి.

ఇంకాల వలె కాకుండా, చిమూ ప్రజలు చంద్రుడిని పూజించేవారు. దానిని సూర్యుడి కంటే శక్తివంతమైనదిగా భావించేవారు. మతపరమైన ఆచారాలలో నైవేద్యాలు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి. నైవేద్యాల కోసం ఉపయోగించే ఒక సాధారణ వస్తువు, అలాగే కళాకారులు ఉపయోగించేది, 'స్పాండిలసు' అనే సముద్రపు చిప్ప. ఇది ప్రస్తుత ఈక్వెడారు తీరంలోని వెచ్చని సముద్ర జలాలలో మాత్రమే నివసిస్తుంది. సముద్రం, వర్షపాతం, సంతానోత్పత్తితో ముడిపడి ఉన్న 'స్పాండిలసు' చిప్పలకు చిమూ ప్రజలు అధిక విలువ ఇచ్చేవారు. వాటిని వ్యాపారం చేసేవారు. ఈ చిప్పల మార్పిడి సామ్రాజ్యంలో ఒక ముఖ్యమైన ఆర్థిక, రాజకీయ పాత్ర పోషించింది.

చిమూ ప్రజలు వారి విలక్షణమైన ఏకవర్ణ కుండల తయారీకి, రాగి, బంగారం, వెండి, కంచు, 'టంబగా' (రాగి, బంగారం మిశ్రమం) వంటి లోహాలతో చేసే చక్కటి పనికి ప్రసిద్ధి చెందారు. ఈ కుండలు తరచుగా ఒక జీవి ఆకారంలో ఉంటాయి. లేదా ఒక దీర్ఘచతురస్రాకార సీసా మీద కూర్చున్న లేదా నిలబడిన మానవ ఆకృతిని కలిగి ఉంటాయి. చాలా చిమూ కుండలకు ఉండే మెరిసే నల్లటి మెరుపును, మూసి ఉన్న కొలిమిలో అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కాల్చడం ద్వారా సాధించారు. ఇది ఆక్సిజను బంకమట్టితో చర్య జరపకుండా నిరోధించింది.

## చరిత్ర
### తొలి చిమూ (మోచే నాగరికత)
పెరూ ఉత్తర తీరంలో ఉన్న పురాతన నాగరికత మోచే లేదా మోచికా నాగరికత. దీనిని తొలి చిమూగా కూడా గుర్తిస్తారు. ఈ కాలం ఎప్పుడు ప్రారంభమైందో కచ్చితంగా తెలియదు. కానీ ఇది సుమారు 700వ సంవత్సరంలో ముగిసింది. ఇది చికామా, మోచే, విరూ లోయలలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. "అనేక పెద్ద పిరమిడ్లు తొలి చిమూ కాలానికి చెందినవిగా చెప్పబడ్డాయి." (37) ఈ పిరమిడు‌లు అడోబ్తో అచ్చులతో తయారు చేయబడిన దీర్ఘచతురస్రాకార ఆకారాలలో నిర్మించబడ్డాయి. "ప్రారంభ చిమూ స్మశానవాటికలు కూడా పిరమిడు అనుబంధాలు లేకుండా కనిపిస్తాయి. సమాధులు సాధారణంగా సిద్ధం చేసిన సమాధులలో విస్తరించిన స్థానాల్లో ఉంటాయి. దీర్ఘచతురస్రాకార, అడోబు-లైన్డు, కప్పబడిన సమాధులు వాటి గోడలలో గూళ్లు కలిగి ఉంటాయి. వాటిలో గిన్నెలు ఉంచబడ్డాయి". (39)

ప్రారంభ కుండలు వాస్తవిక మోడలింగు, పెయింటు చేయబడిన దృశ్యాల ద్వారా కూడా వర్గీకరించబడ్డాయి.

### విస్తరణ - పాలన

#### విస్తరణ
పెరూ మీద వారీ సామ్రాజ్యం పాలన సమయంలో శతాబ్దాల క్రితం మోచికా సంస్కృతి ఉనికిలో ఉన్న దాదాపు అదే భూభాగంలో పరిణతి చెందిన చిమూ సంస్కృతి అభివృద్ధి చెందింది. చిమూ కూడా ఒక తీరప్రాంత సంస్కృతి – పురాణాల ప్రకారం దాని రాజధాని అయిన చాన్ చాన్‌ను సముద్ర మార్గం ద్వారా ఆ ప్రాంతానికి వచ్చిన తైకానామో స్థాపించాడు. ఇది ప్రస్తుత లిమాకు ఉత్తరాన, హువార్మేకు ఈశాన్యంగా ఉన్న మోచే లోయలో అభివృద్ధి చెంది ప్రస్తుత ట్రుజిలలో మధ్య భాగం వరకు విస్తరించింది. తరువాత ఇది అరేక్విపా వరకు విస్తరించింది. ఆ సమయంలో అరేక్విపా చుట్టూ 3 అగ్నిపర్వతాలు ఉండేవి. (39)

చిమూ క్రీ.శ. 900వ సంవత్సరంలో ఉనికిలోకి వచ్చింది. చిమోరు, చిమోరు రాజ్యం అని కూడా పిలువబడే దీని రాజధాని "ప్రస్తుతం చాన్చాను అని పిలువబడే గొప్ప ప్రదేశంలో ట్రుజిలలో సముద్రం మధ్య ఉంది. తైకానామో తన రాజ్యాన్ని అక్కడే స్థాపించాడని మనం భావించవచ్చు. ఆయన కుమారుడు, గువాక్రి-కౌరు, లోయ దిగువ భాగాన్ని జయించాడు. ఆయన తర్వాత నాన్సెను-పింకో అనే కుమారుడు వచ్చాడు. ఆయన చిమోరు లోయ మీద భాగాన్ని  పొరుగున ఉన్న సనా, పకాస్మాయో, చికామా, విరు, చావో, శాంటా లోయలను జయించడం ద్వారా రాజ్యానికి నిజమైన పునాదులు వేశాడు."

చివరి చిమూ రాజ్యం స్థాపించబడిన అంచనా తేదీ పద్నాలుగో శతాబ్దం మొదటి భాగంలో ఉంది. నాసెను-పింకో సుమారు 1370లో పాలించాడని నమ్ముతారు. ఆయన తర్వాత ఏడుగురు పాలకులు వచ్చారు. వారి పేర్లు ఇంకా తెలియవు. మిన్‌చాన్‌చామను ఈ పాలకుల తర్వాత వచ్చాడు. ఇంకా దండయాత్ర జరిగిన కాలంలో (1462, 1470 మధ్య) పరిపాలిస్తున్నాడు. ఈ గొప్ప విస్తరణ చిమూ నాగరికత చివరి కాలంలో జరిగిందని నమ్ముతారు. దీనిని లేటు చిమూ అని పిలుస్తారు.  కానీ చిమూ భూభాగం అభివృద్ధి అనేక దశలలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ తరాల పాటు జరిగింది. నాసెను-పింకో "సామ్రాజ్య సరిహద్దులను జెక్వెటెపెకు, శాంటా వరకు విస్తరించి ఉండవచ్చు. కానీ మొత్తం ప్రాంతాన్ని జయించడం అనేది మునుపటి పాలకులచే ప్రారంభించబడిన ఒక సంచిత ప్రక్రియ". (17) 

చిమూలు ఒక విశాలమైన ప్రాంతాన్ని, అనేక విభిన్న జాతి సమూహాలను కలుపుకొని విస్తరించారు. మొదటి లోయలు స్వచ్ఛందంగానే చేతులు కలిపినట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ సికాను సంస్కృతిని దండయాత్ర ద్వారా తమలో కలుపుకున్నారు. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో చిమూలు ఉత్తరాన జెక్వెటెపెకు నది లోయ వరకు ఎడారి తీరపు సరిహద్దుల వరకు విస్తరించారు. లాంబాయేకు లోయలోని పాంపా గ్రాండే కూడా చిమూలచే పరిపాలించబడింది.

దక్షిణాన వారు కారాబాయిలో వరకు విస్తరించారు. వారి దక్షిణ దిశగా విస్తరణను లిమా గొప్ప లోయ సైనిక శక్తి అడ్డుకుంది. వారు దక్షిణాన ఎంత దూరం విస్తరించగలిగారనే దాని మీద చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేస్తారు.

#### చిమూ సామ్రాజ్యంలో జీవితం

మేధావులు చెప్పగలిగిన దాని ప్రకారం, చిమూలకు ఒక సంక్లిష్టమైన  సుస్థిరమైన సామ్రాజ్యం ఉండేది. రాజధానిలో చాన్ చాన్, దిగువ తరగతి ప్రజలు, వర్కుషాపు‌లు, ఇళ్లు ఉండేవి. దీని జనాభా సుమారు 30,000గా అంచనా వేయబడింది. సామాజిక శ్రేణి ఆదర్శాలను అమలు చేయడానికి ఈ వర్కుషాపు‌లు అన్నీ అడోబ్ ప్యాలెసు‌ల చుట్టూ నిర్మించబడ్డాయి. చాన్ చాన్‌లో నివసించేవారి మీద కూడా ఆంక్షలు ఉండేవి. ఉన్నత వర్గాల వారికి లభించే ప్రత్యేక హక్కులు వారికి లభించేవి కావు. వారికి ఆచారాలు, అధికార యంత్రాంగం, పరిపాలనా పాత్రలలో పరిమిత ప్రాప్యత ఉండేది. ఆహార ఉత్పత్తి, ఉత్పత్తుల రాష్ట్ర పునఃపంపిణీలో క్రమశిక్షణను పాటించడానికి ఈ కఠినమైన నిబంధనలు అవసరం. రాజ్య ప్రాయోజిత స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించడానికి ఎవరు పనిచేయాలో నిర్ణయించడంలో కూడా ఈ వర్గ వ్యవస్థ సహాయపడింది.

#### పాలన

చిమూ సమాజం నాలుగు అంచెల శ్రేణి వ్యవస్థగా ఉండేది.   దీనిలో శక్తివంతమైన ఉన్నత వర్గం పరిపాలనా కేంద్రాల మీద పాలన సాగించేది. ఈ శ్రేణి చాన్ చాన్‌లోని గోడలతో నిర్మించిన నగరాల చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉండేది. వీటిని తరువాత స్పానిషు వారు *సియుడాడెలాసు* అని పిలిచారు.చిమూల కాలువలు, నీటిపారుదల పొలాల నిర్మాణానికి శ్రమను నిర్వహించడం ద్వారా చాన్ చాన్‌లోని రాజకీయ అధికారం ప్రదర్శించబడింది.

చాన్ చాన్ చిమూ శ్రేణిలో అగ్రస్థానంలో ఉండేది. జెక్వెటెపెకు లోయలోని ఫర్ఫాను దానికి అధీనంలో ఉండేది. జెక్వెటెపెకు లోయను జయించిన సమయంలో త్వరగా స్థాపించబడిన ఈ వ్యవస్థ, చిమూలు తమ విస్తరణ ప్రారంభ దశలోనే ఈ శ్రేణిని స్థాపించారని సూచిస్తుంది. జెక్వెటెపెకు లోయ, ఇతర అధికార కేంద్రాల వంటి పరిధీయ ప్రాంతాలలో ఉన్న అప్పటి ఉన్నత వర్గాలను చిమూ ప్రభుత్వంలో సోపానక్రమంలో దిగువ స్థాయిలలో చేర్చుకున్నారు.ఈ దిగువ స్థాయి కేంద్రాలు భూమి, నీరు, శ్రమను నిర్వహించేవి. అయితే ఉన్నత స్థాయి కేంద్రాలు వనరులను చాన్ చాన్కు తరలించేవి లేదా ఇతర పరిపాలనా నిర్ణయాలను అమలు చేసేవి. కాలువల నిర్మాణం జరుగుతున్నప్పుడు గ్రామీణ ప్రాంతాలను ఇంజనీరింగు ప్రధాన కార్యాలయాలుగా ఉపయోగించారు; తరువాత అవి నిర్వహణ కేంద్రాలుగా పనిచేశాయి.'క్వెబ్రాడా డెల్ ఒసో' వద్ద లభించిన అనేక పగిలిన గిన్నెలు ఈ సిద్ధాంతానికి మద్దతు ఇస్తున్నాయి, ఎందుకంటే ఆ కాలువ భాగాన్ని నిర్మించి, నిర్వహించిన పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న కార్మికులకు ఆహారం అందించడానికి ఆ గిన్నెలను ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. కార్మికులకు బహుశా ప్రభుత్వ ఖర్చుతో ఆహారం, వసతి కల్పించి ఉండవచ్చు.
##### సాంస్కృతిక - ఆర్థిక మార్పిడి

చిమూల విస్తారమైన ప్రాదేశిక విస్తరణ నాగరికతలో సాంస్కృతిక గుర్తింపుల సంఖ్యను పెంచింది. వారు సాంస్కృతిక నమ్మకాలతో పాటు రాజకీయ భావజాలాలను కూడా స్వీకరించారు. ఇది ఉత్తరాన చివరి సికాను, దక్షిణాన కాస్మా ప్రాంతాలలో కనిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ చాలా ప్రాంతాలు తమ సంస్కృతి విలక్షణమైన అంశాలను నిలుపుకున్నాయి. ఆక్రమణ తర్వాత కొన్ని స్వయంప్రతిపత్తిని పొందాయి.

వారసత్వంలో వచ్చిన వ్యత్యాసాల కారణంగానే చిమూ నాయకులు సుదూర ప్రాంతాలను జయించారని వాదించబడింది. దీనికి వ్యతిరేకంగా ఒక ఎల్ నినో కారణంగా రాజ్యం తమ ప్రాంతంలో ఉన్న వనరుల వెలికితీత ఆర్థిక వ్యవస్థను పెంచి, అండీసు పర్వతాలలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి సామాగ్రిని సేకరించిందని వాదన ఉంది. ఈ ఎల్ నినో క్రీ.శ. 1100 ప్రాంతంలో సంభవించిందని, నీటిపారుదల కాలువలను నాశనం చేసి ఉంటుందని సిద్ధాంతీకరించబడింది. ఈ రెండు వాదనలు కూడా వ్యవసాయ విస్తరణ సామాజికంగా, రాజకీయంగా గుర్తింపుల పెరుగుదలకు దారితీసిందని సూచిస్తున్నాయి.

చిమూలు 1320 ప్రాంతంలో జెకెటెపెకును జయించి, ఆ సమాజం రాజకీయ నిర్మాణాన్ని మార్చారు. పకాట్నామూ వంటి ప్రదేశాలు విడిచిపెట్టబడ్డాయి. ఫార్ఫాను వంటి ఇతర ప్రదేశాలలో సామ్రాజ్య నిర్వాహకుల పర్యవేక్షణలో నిర్మించిన పరిపాలనా సముదాయాల కోసం కార్మికుల సంఖ్య పెరిగింది. జయించిన తర్వాత జెకెటెపెకు సమాజాల భూ వినియోగం, వ్యవసాయ పద్ధతులు. నివాస నమూనాలు అన్నీ మారిపోయాయి. అనేక కుటుంబాలు కప్పం చెల్లింపుల అవసరాలను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. వ్యవసాయ ఉత్పత్తి పెరిగింది.

#### పతనం

సికాను సంస్కృతి సామ్రాజ్యం లంబాయేకు, పెరూ రాజ్యాన్ని జయించే వరకు ఈ రాజ్యం అటువంటి సామాజిక వర్గాలను పరిపాలించింది. యుద్ధాల గురించిన కథలను నాయకులైన నైలాంపు సికాను భాషలో, టాయి‌కానమో చిమూ భాషలో చెప్పారని ప్రతీతి. ప్రజలు పాలకులకు ఉత్పత్తుల రూపంలో లేదా శ్రమ రూపంలో కప్పం చెల్లించేవారు.

చిమోరు ఇంకా సామ్రాజ్యాన్ని ఆపగల చివరి ఆండియను రాజ్యం. కానీ 1470లలో  టోపా ఇంకా యుపాంక్వి ఇంకా ఆక్రమణను ప్రారంభించాడు. ఆయన చక్రవర్తి మిన్‌చాన్సమాను‌ను ఓడించాడు. 1493లో హుయానా కాపాకు సింహాసనాన్ని అధిష్టించే సమయానికి ఇది దాదాపు పూర్తయింది. వారు చివరి చిమూ చక్రవర్తి అయిన మిన్‌చాన్సమాను‌ను కుస్కోకు తరలించి, కురికంచాను అలంకరించడానికి అక్కడికి బంగారం  వెండిని మళ్లించారు. ఇంకాలచే జయించబడిన అతిపెద్ద రాజ్యం చిమూ సామ్రాజ్యం.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

అభిజాత్య వర్గం సమాచారాన్ని నియంత్రించడం వలన చాన్ చాన్ ఒక అధికారస్వామ్యంను అభివృద్ధి చేసిందని చెప్పవచ్చు. ఆర్థిక, సామాజిక వ్యవస్థ ముడి పదార్థాల దిగుమతి ద్వారా పనిచేసేది. వాటిని చాన్ చాన్‌లోని కళాకారులు విలాసవంతమైన వస్తువులుగా ప్రాసెసు చేసేవారు.చాన్ చాన్‌లోని ఉన్నత వర్గం సంస్థాగత విషయాలు, ఉత్పత్తి మీద గుత్తాధిపత్యం, ఆహారం, ఉత్పత్తుల నిల్వ, వస్తువుల పంపిణీ లేదా వినియోగానికి సంబంధించిన చాలా ఇతర విషయాల మీద నిర్ణయాలు తీసుకునేది.

ప్రతి *సియుడాడెలా*లోని పౌరులలో ఎక్కువ మంది కళాకారులే. చివరి చిమూ కాలంలో, కేవలం చాన్ చాన్‌లోనే సుమారు 12,000 మంది కళాకారులు నివసించి పనిచేశారు. వారు చేపల వేట, వ్యవసాయం, చేతివృత్తులు  వ్యాపారంలో నిమగ్నమై ఉండేవారు. కళాకారులు తమ వృత్తిని మార్చడానికి అనుమతి లేదు. వారి నైపుణ్యం ఉన్న రంగాన్ని బట్టి *సియుడాడెలా*లో సమూహాలుగా విభజించబడ్డారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు చిమూ చేతివృత్తుల ఉత్పత్తిలో నాటకీయమైన పెరుగుదలను గమనించారు. చిమూల ఆక్రమణ ఫలితంగా స్వాధీనం చేసుకున్న మరొక ప్రాంతం నుండి కళాకారులను చాన్ చాన్కు తీసుకువచ్చి ఉండవచ్చని వారు నమ్ముతున్నారు. ఒకే గృహ యూనిటు‌లో లోహపు పని, నేతపని రెండింటికీ ఆధారాలు ఉన్నందున పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరూ కళాకారులై ఉండే అవకాశం ఉంది. వారు చేపలు పట్టడం, వ్యవసాయం, లోహశాస్త్రంలో నిమగ్నమయ్యారు, పత్తి, అలాగే లామా, అల్పాకా, వికున్యా ఉన్నితో సిరామిక్సు, వస్త్రాలను తయారు చేశారు. ప్రజలు రెల్లుతో చేసిన చేపల పడవలను ఉపయోగించారు (కుడివైపు చిత్రంలో చూపబడింది), వేటాడారు, వ్యాపారం చేశారు.

### జీవనోపాధి - వ్యవసాయం

చిమూలు ప్రధానంగా విస్తృతమైన వ్యవసాయ పద్ధతులు, జలవనరుల పనుల ద్వారా అభివృద్ధి చెందారు. ఇవి లోయలను కలిపి సంక్లిష్టాలను ఏర్పరిచాయి. ఉదాహరణకు లా లిబర్టాడు‌లోని రెండు లోయల కలయిక అయిన చికామా-మోచే సంక్లిష్టం. లాంబాయేకు లా లెచే, లాంబాయేకు, రెకే, సాన్యా జెక్వెటెపెకు లోయలను అనుసంధానించింది. వారు అద్భుతమైన వ్యవసాయ పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశారు. ఇది వారి సాగు భూముల బలాన్ని విస్తరించింది. 'హువాచాక్వెసు' అనేవి లోతుగా తవ్విన పొలాలు, ఇక్కడ తేమతో కూడిన, ఇసుక నేలను సాగు చేయడానికి భూమిని తొలగించేవారు. దీనికి ట్షుడి ఒక ఉదాహరణ.

చిమూలు నాజ్కా సంస్కృతి మాదిరిగానే నడిచి వెళ్ళే బావులను నీటి కోసం ఉపయోగించారు. నదుల నుండి వచ్చే నీటిని నిల్వ చేయడానికి జలాశయాలను నిర్మించారు. ఈ వ్యవస్థ భూమి ఉత్పాదకతను పెంచింది. ఇది చిమూల సంపదను పెంచింది. బహుశా ఒక అధికార వ్యవస్థ ఏర్పడటానికి దోహదపడింది. చిమూలు తమ జలాశయం, నీటిపారుదల వ్యవస్థతో బీన్సు, చిలగడదుంపలు, బొప్పాయి, పత్తిని పండించారు. పెద్ద ఎత్తున నీటిపారుదల మీద ఈ దృష్టి చివరి మధ్యంతర కాలం వరకు కొనసాగింది. ఈ సమయంలో సమంత సమాజాల నుండి వనరులను దిగుమతి చేసుకోవడం, పునఃపంపిణీ చేయడం మీద దృష్టి సారించిన మరింత ప్రత్యేకమైన వ్యవస్థకు మార్పు జరిగింది.  చిము జీవనోపాధి కోసం వస్తువులు,  సేవలను అందించే సంక్లిష్టమైన సైటు‌ల నెట్వర్కు ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఈ సైటు‌లలో చాలా వరకు చిము చేయలేని వస్తువులను ఉత్పత్తి చేశాయి.

చాలా సైటు‌లు సముద్ర వనరుల  ఆధారపడ్డాయి. కానీ వ్యవసాయం వచ్చిన తర్వాత, సముద్ర వనరులను పొందడం కష్టతరమైన లోతట్టు ప్రాంతాలలో మరిన్ని సైటు‌లు ఉన్నాయి. ల్లామాలను ఉంచడం మాంసం పొందడానికి అనుబంధ మార్గంగా ఉద్భవించింది. కానీ చివరి ఇంటర్మీడియటు కాలం. చివరి హారిజను నాటికి, లోతట్టు ప్రాంతాలు లామాలను ప్రధాన వనరుగా ఉపయోగించాయి. అయినప్పటికీ అవి  సముద్ర అనుబంధ వనరులను ఉపయోగించడానికి తీరప్రాంతాలతో సంబంధాన్ని కొనసాగించాయి. వారు ముసుగులు కూడా తయారు చేశారు.

#### సాంకేతికత
దూర సంభాషణకు తెలిసిన తొలి ఉదాహరణలలో ఒకటి, రెసిను పూసిన రెండు సొరకాయలను 75 అడుగుల పొడవు గల తాడుతో కలిపిన చిమూ పరికరం. దీనికి సంబంధించిన ఒకే ఒక ఉదాహరణ కనుగొనబడింది. దీనిని ఎవరు తయారు చేశారు లేదా దీని ఉపయోగం గురించి ఏమీ తెలియదు. 

## వారసత్వ విభజన
చిమూ రాజధాని అయిన చాన్ చాను నగరంలో ఉన్నత వర్గాల నివాస సముదాయాలు లేదా సియుడాడెలాలు వరుసగా ఉండేవి. అవి ఒకేసారి కాకుండా ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా ఉపయోగంలో ఉండేవి. దీనికి కారణం చిమూ పాలకుల వారసత్వ విభజన పద్ధతిని పాటించడం దీని ప్రకారం సింహాసనానికి వారసుడు తన సొంత రాజభవనాన్ని నిర్మించుకోవాలి. ఒక పాలకుడు మరణించిన తర్వాత ఆయన సంపద అంతా దూరపు బంధువులకు పంపిణీ చేయబడుతుంది.

## దృశ్య కళలు

### శంఖం
చిమూ ప్రజలు మొలస్కు శంఖాన్ని చాలా విలువైనదిగా భావించారు. ఎందుకంటే ఇది సుదూర ప్రాంతాలకు వర్తకం చేయబడే ఒక విలాసవంతమైన వస్తువుగా ఆర్థిక, రాజకీయ ప్రాముఖ్యత ఉంది. ఈ శంఖం తరచుగా ఉన్నత హోదా, దైవిక శక్తికి చిహ్నంగా పరిగణించబడింది. చిము ప్రజలు తమ కళ, కళాఖండాలకు మాధ్యమంగా గవ్వలను ఉపయోగించారు. వారు తరచుగా ఒక రకమైన సముద్రపు రెండు కర్పరాల మొలస్కు అయిన *స్పాండిలసు* గవ్వను ఉపయోగించారు.

పెరూలో అత్యంత సమృద్ధిగా లభించే *స్పాండిలసు* జాతులు *స్పాండిలసు కాల్సిఫరు* కార్పెంటరు. *స్పాండిలసు ప్రిన్సెప్సు* బ్రోడెరిపు. *స్పాండిలసు కాల్సిఫరు* ఎరుపు  తెలుపు రంగులను కలిగి ఉంటుంది. దీనిని ప్రధానంగా పూసలు, కళాఖండాల కోసం ఉపయోగించారు. ఈ జాతి నిస్సారమైన నీటిలో నివసిస్తుంది. దీనిని పొందడం సులభం అయితే దాని ప్రత్యేకమైన ముళ్ల కారణంగా "ముళ్ల ఆయిస్టరు" అని పిలువబడే *స్పాండిలసు ప్రిన్సెప్సు*, ముదురు ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది. దీనిని అనుభవజ్ఞులైన ముసలివాళ్ళు మాత్రమే సేకరించగలరు. అందువలన, ఈ గవ్వను చిము ప్రజలు ఎక్కువగా కోరుకున్నారు. వ్యాపారం చేశారు.
#### ఉపయోగాలు - ప్రతీకవాదం

ఆండియను సంస్కృతిలో *స్పాండిలసు* గవ్వకు అనేక రకాల ఉపయోగాలు ఉన్నాయి. ఇది పూర్తి గవ్వల నుండి ముక్కల వరకు, పొడి చేసిన గవ్వల వరకు వివిధ రూపాలలో ఉండేది. ఈ పదార్థాన్ని ఉపయోగించి ఉన్నత వర్గాల వారికి, దేవతలకు కేటాయించిన క్లిష్టమైన చెక్కడాలు గల ఆభరణాలు, పనిముట్లు, వస్తువులను తయారు చేసేవారు. శరీర ఆభరణాలలో పొదగడానికి, నగలలో పూసలుగా గవ్వల ముక్కలు కనుగొనబడ్డాయి. కుడివైపున ఉన్న చిత్రం పత్తి, ఎర్రటి *స్పాండిలసు* గవ్వల పూసలు, నల్ల రాతి పూసలతో చేసిన చిమూ కాలరు‌ను చూపిస్తుంది.  క్రింద ఉన్న చిత్రం గవ్వతో చేసిన స్లింగు షాటు‌ను చూపిస్తుంది. సంపద, అధికారానికి ప్రతీకగా, ఆ శంఖాన్ని పొడిగా నూరి, ఫోంగా సిగ్డే అనే అధికారి చిమోరు రాజు నడిచే మార్గంలో పరిచేవాడు. అది పాలకుడికి ఒక "ఎర్ర తివాచీ"లా ఉండేది. అదేవిధంగా ఈ శంఖాలను కొన్ని భవనాలు, నిర్మాణ కట్టడాల అలంకరణ కోసం కూడా ఉపయోగించారు.

ఉన్నత వర్గాల వారి సమాధులలో లభించిన ఈ కళాఖండాలను తరచుగా సమాధి వస్తువులుగా ఉపయోగించేవారు. ఇవి బలి ఆచారాలలో కూడా పాత్ర పోషించాయి.నీటిలో ఉద్భవించడం వల్ల, ఈ శంఖాలు సముద్రంతో వాటికున్న సంబంధం, నీరు, సంతానోత్పత్తి ఆచారాలలో వాటి పాత్ర కారణంగా ఎంతో విలువైనవిగా పరిగణించబడ్డాయి; వీటిని సమృద్ధిగా పంట దిగుబడులు రావడానికి వ్యవసాయ క్షేత్రాలలో నైవేద్యాలుగా ఉపయోగించారు. చిమూ ప్రజలు తమ పొలాలకు వర్షం కురవడానికి, ముఖ్యంగా కరువు సమయాలలో, బావులు, నీటి బుగ్గలు వంటి నీటి వనరులలో కూడా శంఖాలను ఉంచేవారు.

*స్పాండిలసు* శంఖం ప్రతీకాత్మక ప్రాముఖ్యత ఈ ద్వికవాట జీవి భౌతిక లక్షణాలు, జీవ లక్షణాలతో దగ్గరగా ముడిపడి ఉంది. దాని ప్రత్యేకమైన స్వరూపం ఈ శంఖానికి దైవిక శక్తి, అతీంద్రియ ప్రపంచంతో సంబంధాన్ని ఏర్పరచడానికి దోహదపడింది. స్పాండిలసు, బాహ్య ముళ్ళు ఆ పెంకుకు బలం, రక్షణతో కూడిన లక్షణాలను అందిస్తాయి.దాని ఆకారం, ఎర్రటి రక్తం లాంటి రంగు కారణంగా, ఈ పెంకు తరచుగా మరణం, త్యాగం, ఆచారబద్ధమైన రక్తస్రావ పద్ధతులతో పాటు, స్త్రీ పునరుత్పత్తి అవయవాలకు కూడా ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది. "సముద్రపు కుమార్తె"గా పిలువబడే స్పాండిలసు పెంకు స్త్రీత్వంతో ముడిపడి ఉంది. అయితే ఏకకవాటపు పెంకు పురుషత్వానికి ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది.

స్పాండిలసు‌కు ప్రత్యేకమైన ఇంద్రియ అవయవాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా సున్నితమైన కళ్ళు, పాపిల్లే, వీటిని ఆండియను సంస్కృతులు అతీంద్రియ రక్షణతో ముడిపెడతాయి. నీటి ఉష్ణోగ్రత మార్పులకు సున్నితంగా ఉండి, వెచ్చని నీటిలో వృద్ధి చెందడం వల్ల, ఈ పెంకుకు భవిష్యవాణి చెప్పే శక్తులు ఉన్నాయని భావించారు. దాని వలస నమూనాలు ఎల్ నినో పరిస్థితులకు సంబంధించినవి కాబట్టి, దాని ఉనికి విపత్తుకు శకునంగా పరిగణించబడుతుంది.

అంతేకాకుండా, 'స్పాండిలసు' కాలానుగుణ విషపూరిత స్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. దీనిని పక్షవాతపు షెల్ఫిషు విషప్రయోగం (పిఎస్‌పి) అని పిలుస్తారు. సంవత్సరానికి రెండుసార్లు, ఈ మొలస్కు కణజాలంలో మానవులకు విషపూరితమైన పదార్థాలు ఉంటాయి. ఇవి మొలస్కు‌లు తినే విషపూరిత శైవలాల వల్ల కలుగుతాయి.ఈ నెలలలో ఈ పెంకులను వాతావరణ, సంతానోత్పత్తి దేవతలకు "దేవతల ఆహారం"గా సమర్పిస్తారు. ఎందుకంటే ఈ ద్వికవాట జీవి మాంసాన్ని తినడానికి దేవతలకు మాత్రమే తగినంత శక్తి ఉందని భావించేవారు.సహించదగిన మోతాదులో ఈ విషపూరిత మాంసాన్ని మానవులు తీసుకుంటే కండరాల బలహీనత, మానసిక స్థితిలో మార్పులు, ఆనందం కలగవచ్చు. కానీ అధిక మోతాదులో తీసుకుంటే పక్షవాతం, మరణానికి దారితీయవచ్చు. ఈ భ్రాంతి కలిగించే ప్రభావాల కారణంగా 'స్పాండిలసు' ఆధ్యాత్మిక అతీత స్థితికి చిహ్నంగా ఉండేది. భౌతిక, అతీంద్రియ ప్రపంచాల మధ్య వారధిగా పరిగణించబడింది.

#### డైవింగు

చిమోరు‌లో పెంకుల వర్కుషాపు‌లు, కళాఖండాల అవశేషాలు పుష్కలంగా ఉన్నప్పటికీ 'స్పాండిలసు' పెంకు ఈక్వెడారు‌లోని వెచ్చని జలాలలో లభిస్తుంది. ఈ పెంకును సేకరించడం అనేది సమయం  శ్రమతో కూడిన ప్రక్రియ. దీనికి అనుభవజ్ఞులైన డైవర్లు 50 మీటర్ల లోతు వరకు స్వేచ్ఛగా డైవు చేసి, రాళ్ల నుండి పెంకులను వేరు చేయాల్సి ఉంటుంది.

పెంకులను సేకరించే ఈ కష్టమైన పనిని గిన్నెలు, చెవిపోగులు, వస్త్రాలు వంటి అనేక ఆండీసు కళాఖండాల చిత్రాలలో చిత్రీకరించారు. ఈ చిత్రాలలో చాలా వరకు ఒకే విధంగా ఉంటాయి. నీటిలో ఉన్న డైవర్లకు కట్టిన తాడులను పట్టుకున్న నావికులతో కూడిన పడవను అవి వర్ణిస్తాయి. డైవర్లు పెంకులను సేకరిస్తున్నప్పుడు వారి నుండి రాతి బరువులు వేలాడదీయబడతాయి. 'స్పాండిలసు' చిత్రణలు తరచుగా వాటి ప్రత్యేకమైన ముళ్లను నొక్కి చెబుతాయి. కుడివైపున ఉన్న చిత్రంలో ఒక చిమూ చెవిపోగు ఉంది. దీనిని బంగారం-రాగి, వెండి మిశ్రమ లోహాలతో అచ్చుపోసి తయారు చేశారు. ఇది పెంకులను సేకరించే దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. చెవిపోగు పైభాగంలో ఉన్న దీర్ఘచతురస్రం పెద్ద తెరచాపలతో కూడిన పడవ, ఈ కళాఖండం పైభాగంలో పక్షులు ఉన్నాయి. నలుగురు డైవర్లు పడవ కింద ఈదుతూ ముళ్లలాంటి గుడ్డు పెంకు ఆకారంలో ఉన్న పెంకుల దగ్గర ఉన్నారు.

రాజులు, ఉన్నత వర్గాల వారి కోసం కేటాయించబడిన పెద్ద సముదాయాలైన 'సియుడాడెలాసు ‘లోని కొన్ని భాగాలు, పెంకు కళాఖండాలను నిల్వ చేసే ప్రదేశాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఈ నిర్మాణాల వాస్తుశిల్పం, అలంకరణలు సముద్ర సంపదకు ప్రతీకగా నిలుస్తాయి. సియుడాడెలా ఉహ్లేలోని చాన్ చాను లో ఉన్న 'లోస్ బుసియాడోరెసు' (ముఖ్యులు) అనే శిల్పం, ట్యూలు పడవలో ఉన్న ఇద్దరు వ్యక్తుల చిత్రాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. వారిలో ఒకరు తెడ్డు పట్టుకుని ఉన్నారు. పడవ కింద తాడులకు కట్టివేయబడిన మరో ఇద్దరు పెంకులను సేకరించే మునకదారులు ఉన్నారు. ఈ శిల్పంలో వల లాంటి అర్ధ వృత్తం, అలాగే పెంకులను సూచించే ముళ్ల ఆకారాలు కూడా ఉన్నాయి.

#### ఉత్పత్తి - వాణిజ్యం

ఆండీసు ప్రాంతంలో గవ్వల పనికి సంబంధించిన చాలా ఆధారాలు పురావస్తు పరిశోధనలు, వలసవాద గ్రంథాల నుండి లభిస్తాయి. పెరూ అంతటా ఉన్న ప్రదేశాలలో *స్పాండిలసు* గవ్వలు పుష్కలంగా లభిస్తాయి. ఇవి సమాధుల వద్ద, గవ్వల వర్కుషాపుల అవశేషాలతో పాటు కనుగొనబడ్డాయి.ఈ గవ్వ వస్తువులలో కనిపించే అధిక ఏకరూపత, గవ్వల పని, సాంకేతిక స్వభావంతో కలిపి, *స్పాండిలసు* ఉత్పత్తి దేశీయంగా జరిగిందని స్వతంత్ర చేతివృత్తి కళాకారులచే నిర్వహించబడిందని సూచిస్తుంది. *స్పాండిలసు* కళాఖండాల అనేక సేకరణలలో గవ్వల ఉత్పత్తిలోని వివిధ దశలకు సంబంధించిన వస్తువులు ఉన్నాయి: పూర్తి గవ్వలు, శకలాలు, పని చేసిన ముక్కలు, గవ్వలను తగ్గించే క్రమంలో ఏర్పడిన వ్యర్థాలు. పరిశోధకులు పని చేసిన గవ్వల వ్యర్థాలను, గవ్వల వర్కుషాపుల ఉనికికి పుష్కలమైన ఆధారాలను కనుగొన్నప్పటికీ వారు చాలా తక్కువ నిర్దిష్ట గవ్వల వర్కుషాపు‌లను మాత్రమే గుర్తించి చర్చించారు. చిమూ ప్రజలచే నిర్వహించబడిందని భావించిన ఒక వర్కుషాపుల‌ను, పురావస్తు శాస్త్రవేత్త, పరిశోధకుడు డేనియలు సాండు‌వైసు పెరూలోని లంబాయేకు ప్రాంతం లోని టూకుమేలో గుర్తించారు. సుమారు 1390–1480 కాలానికి చెందిన ఈ వర్కుషాపుల‌లో వివిధ చిన్న గదులు ఉన్నాయి. అందులో *స్పాండిలసు* పూసల ఉత్పత్తికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి. ఉత్పత్తి అన్ని దశలకు సంబంధించిన శంఖం శకలాలు, అంటే కోసిన ముక్కల నుండి పూర్తి చేసిన పూసల వరకు, అలాగే శంఖాన్ని చెక్కడానికి ఉపయోగించిన రాతి పనిముట్లతో సహా, ఆ ప్రదేశం నుండి తవ్వితీశారు.

అనేక పురావస్తు ఆధారాలు శంఖం పని విస్తృతంగా జరిగిందని సూచిస్తున్నప్పటికీ పెరూలో శంఖం వర్కుషాపులు అవశేషాలు, కళాఖండాలు విస్తృతంగా కనుగొనబడినప్పటికీ, ఈక్వెడారు‌లోని దాని మూలం నుండి చాన్ చాను లోని వర్కుషపులకు 'స్పాండిలసు' రవాణా జరిగినట్లు తక్కువ ఆధారాలు మాత్రమే ఉన్నాయి.పురావస్తు రికార్డుల ప్రకారం చిమోరు వాణిజ్య మార్పిడికి ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉండేది. శంఖం తరచుగా దాని భౌగోళిక మూలం నుండి చిమోరు సామ్రాజ్యాన్ని చేరుకోవడానికి సుదూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణించేది. 'స్పాండిలసు' వాణిజ్యం చిమూ సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న రాజకీయ అధికారం, ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక అంతర్భాగంగా ఉండేది. ఈ గవ్వను ఒక అరుదైన వస్తువుగా పరిగణించేవారు. దిగుమతి చేసుకున్న ఈ విలాసవంతమైన వస్తువుల మార్పిడి మీద చిమోరు నియంత్రణ, రాజకీయ నియంత్రణకు ఒక సాధనంగా పనిచేసి, ప్రభువుల పాలనను స్థాపించి దానికి చట్టబద్ధత కల్పించింది.ఇంకా సామ్రాజ్యం వలె చిమూ సామ్రాజ్యం పొరుగు రాజ్యాల మీద సామ్రాజ్య విజయాల ద్వారా 'స్పాండిలసు' వాణిజ్యం మీద తన ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నించలేదు. బదులుగా, వాణిజ్యానికి ఉన్న తమకున్న ప్రాప్యతను అధికారం కోసం ఒక మతపరమైన, ఆర్థిక సమర్థనగా ఉపయోగించుకుంది.

వ్యాపార మార్గాల వెంబడి 'స్పాండిలసు ‘ను ఏ పద్ధతుల ద్వారా సేకరించి మార్పిడి చేసుకున్నారనే దాని గురించి చాలా తక్కువ సమాచారం అందుబాటులో ఉంది. చాలా మంది మేధావులు 'స్పాండిలసు' రవాణా కోసం వివిధ నమూనాలను ప్రతిపాదించారు.  ఈ సముద్రపు ద్వికవాట జీవిని స్వతంత్ర వ్యాపారుల ద్వారా లేదా రాజ్యం నిర్వహించే సుదూర వాణిజ్యం ద్వారా వర్తకం చేసి ఉండవచ్చు. ఈ వస్తువులు ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వైపుకు రవాణా అయ్యేవి. స్పాండిలసు మార్పిడికి సంబంధించిన మొదటి వృత్తాంతాలలో ఒకటి స్పానిషు వలసవాది ఫ్రాన్సిస్కో జెరెజు రాసిన నివేదిక. ఆయన ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో నేతృత్వంలోని యాత్రలో సభ్యుడు. వస్త్రాలు, పచ్చలు,  బంగారం, వెండి వస్తువులు వంటి విలాసవంతమైన వస్తువులతో కూడిన ఒక తెప్పను వర్ణించాడు. వీటిని స్పాండిలసు పెంకుల కోసం వర్తకం చేయాల్సి ఉంది.

అదేవిధంగా పరిశోధకులు పెంకుల రవాణా పద్ధతుల మీద వాటిని సముద్ర మార్గం ద్వారా లేదా భూ మార్గం ద్వారా ఎగుమతి చేశారా అనే దాని మీద ఏకీభవించరు. ఆండియను కుండలు, శిల్పాలలో ఉన్న చిత్రాలు ఒంటెలు పెంకులను మోసుకెళ్తున్నట్లు చిత్రీకరిస్తున్నాయి. ఇది పెంకుల రవాణా కనీసం కొంత భాగం భూ మార్గం ద్వారా జరిగిందనడానికి సాక్ష్యంగా ఉంది.

### వస్త్రాలు

నూలు వడకడం అనేది ఒక పరికరాన్ని ఉపయోగించి చిన్న దారాల సమూహాన్ని కలిపి పొడవైన, నిరంతర దారాన్ని తయారు చేసే పద్ధతి. 'జోన్' అనేది ఒక చిన్న కర్రతో తయారు చేయబడిన ఒక పరికరం. ఇది సాధారణంగా రెండు చివర్లలో సన్నగా ఉంటుంది; దీనిని 'టోర్టెరా' లేదా 'పిరురో'తో పాటు ఉపయోగించేవారు. ప్రతిబరువు కోసం స్పిండిలు‌ను కింద భాగంలోకి చొప్పిస్తారు. ఇది తిరగడం ప్రారంభిస్తుంది, 'రుయెకా' (దీని మీద నూలు వడకడానికి ఫైబరు‌ను అమర్చారు)ను కూడా తిప్పుతుంది. జోన్ ‌మీద ఉంచిన ఫైబరు‌లను బొటనవేలు, చూపుడు వేళ్ల మధ్య వేగంగా తిప్పి, ఫైబరు‌లు ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకునేలా మెలిపెట్టి, ఒక పొడవైన దారాన్ని సృష్టిస్తారు. కావలసిన పొడవు దారాలు వచ్చిన తర్వాత, ఆ దారాలను వివిధ రకాల కలయికలలో అల్లి, వస్త్రాలను తయారు చేస్తారు.

చిమూ ప్రజలు తమ వస్త్రాలను బ్రోకేడ్లు, ఎంబ్రాయిడరీ, డబులు ఫ్యాబ్రికు‌లు, రంగులు వేసిన వస్త్రాలతో అలంకరించారు. కొన్నిసార్లు వస్త్రాలను ఈకలు, బంగారం లేదా వెండి పలకలతో అలంకరించేవారు. ఇటువంటి వస్త్రాలలో ఉపయోగించిన ఉష్ణమండల ఈకలు సుదూర వాణిజ్యానికి నిదర్శనం. రంగుల కోసం ఉపయోగించే రంగులను టానిను, మోలు లేదా వాల్నటు ఉన్న మొక్కల నుండి; బంకమట్టి, ఫెర్రుజినోసా లేదా మోర్డెంటు అల్యూమినియం వంటి ఖనిజాల నుండి; అలాగే కోచినెలు వంటి జంతువుల నుండి తయారు చేశారు. వస్త్రాలను గ్వానాకో, లామా, అల్పాకా, వికునా అనే నాలుగు జంతువుల ఉన్నితో తయారు చేశారు. ఈ ప్రజలు ఏడు వేర్వేరు రంగులలో సహజంగా పెరిగే పత్తి రకాలను కూడా ఉపయోగించారు. వారి దుస్తులలో చిమూ గోచీ, అంచులు ఉన్నా లేకపోయినా చేతులు లేని చొక్కాలు, చిన్న పాంచోలు,  ట్యూనికు‌లు ఉండేవి.

చిమూ వస్త్రాలు చాలా వరకు  అల్పాకా ఉన్ని, పత్తితో తయారు చేయబడ్డాయి. దారాల ఏకరీతి స్పిను దిశ, మెలికల స్థాయి, రంగులను బట్టి చూస్తే, అన్ని ఫైబరు‌లు ముందుగానే వడకబడి, ఒకే ప్రదేశం నుండి దిగుమతి చేయబడ్డాయని తెలుస్తోంది.

### సిరామిక్సు

ఈ నాగరికత తన సున్నితమైన, సంక్లిష్టమైన లోహపు పనితనానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది కొలంబియను పూర్వ యుగంలో అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన వాటిలో ఒకటి. చిమూ సిరామిక్సు రెండు ప్రయోజనాల కోసం తయారు చేయబడ్డాయి: రోజువారీ గృహ వినియోగం కోసం పాత్రలు, సమాధులలో నైవేద్యాల కోసం ఉత్సవాల నిమిత్తం తయారు చేయబడినవి. గృహ వినియోగపు కుండలు ఉన్నతమైన మెరుగు లేకుండా అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. అయితే అంత్యక్రియల సిరామిక్సు‌లో ఎక్కువ సౌందర్య సున్నితత్వం కనిపిస్తుంది.

చిమూ సిరామిక్సు ప్రధాన లక్షణాలు చిన్న శిల్పాలు, ఉత్సవ లేదా రోజువారీ ఉపయోగం కోసం అచ్చులో పోత పోసి ఆకృతి చేసిన కుండల తయారీ. సిరామిక్సు‌కు సాధారణంగా నలుపు రంగు వేసేవారు. అయినప్పటికీ కొన్ని వైవిధ్యాలు కూడా ఉన్నాయి. తేలికపాటి రంగు సిరామిక్సు కూడా తక్కువ పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. ముందుగా పాలిషు చేసిన రాయిని రుద్దడం ద్వారా వాటికి ప్రత్యేకమైన మెరుపును సాధించారు. చిమూ సిరామిక్సు ‌మీద అనేక జంతువులు, పండ్లు, పాత్రలు, ఆధ్యాత్మిక జీవులను చిత్రాల రూపంలో చిత్రీకరించారు. పురావస్తు ఆధారాలు చిమోరు నాగరికత మోచే అవశేషాల నుండి ఉద్భవించిందని సూచిస్తున్నాయి. ఎందుకంటే తొలి చిమూ కుండలు మోచే వారి కుండలతో కొంత పోలికను కలిగి ఉన్నాయి. వారి సిరామిక్సు అన్నీ నలుపు రంగులో ఉంటాయి. విలువైన లోహాల మీద వారి పని చాలా వివరంగా, సంక్లిష్టంగా ఉంటుంది.

### లోహశాస్త్రం

చిమూ చివరి కాలంలో లోహపు పని వేగంగా పుంజుకుంది.చిమూ ప్రజలు బంగారం, వెండి, రాగి వంటి లోహాలతో పనిచేశారు. కొంతమంది చిమూ కళాకారులు లోహాల ప్రతి ప్రత్యేక చికిత్స కోసం విభాగాలుగా విభజించబడిన లోహపు వర్కుషాపు‌లలో పనిచేశారు: పూత వేయడం, బంగారం, స్టాంపింగు, లాస్టు-వ్యాక్సు పద్ధతి, ముత్యాలు, వాటరు‌మార్కు, చెక్క అచ్చుల మీద ఉబ్బెత్తుగా చెక్కడం. ఈ పద్ధతుల ద్వారా కప్పులు, కత్తులు, పాత్రలు, బొమ్మలు, కంకణాలు, పిన్నులు, కిరీటాలు వంటి అనేక రకాల వస్తువులను తయారు చేశారు. లోహాలను పోత పోసిన తర్వాత వాటిని గట్టిపరచడానికి వారు ఆర్సెనికు‌ను ఉపయోగించారు. సెర్రో డి లాస్ సెమెటేరియోసు‌లోని ఒక వర్కుషాపు‌ల సమూహంలో పెద్ద ఎత్తున లోహాలను కరిగించే ప్రక్రియ జరిగింది.ఈ ప్రక్రియ గనుల నుండి లేదా నది నుండి సేకరించిన ఖనిజంతో ప్రారంభమవుతుంది. దీనిని చాలా అధిక ఉష్ణోగ్రతలకు వేడి చేసి ఆ తరువాత చల్లబరుస్తారు. దీని ఫలితంగా, లోహశాస్త్రానికి ఉపయోగపడని ఇతర పదార్థాలైన స్లాగు ద్రవ్యరాశిలో, రాగి చిన్న గుండ్రని భాగాల వంటి చిన్న గోళాల సమూహం ఏర్పడుతుంది. ఆ తర్వాత స్లాగు‌ను నలగ్గొట్టి ఈ గోళాలను వేరుచేసి, వాటిని కలిపి కరిగించి కడ్డీలుగా తయారుచేస్తారు. వీటిని వివిధ వస్తువులుగా మలిచేవారు. కుడివైపున ఉన్న వెండి చిమూ బీకరు చిత్రంలో చూపిన విధంగా చిమూ ప్రజలు సుత్తితో కొట్టి కూడా లోహాలకు ఆకారం ఇచ్చేవారు. చిమూ లోహకారులు సాధారణ పనిముట్లు, ఒకే బంగారు రేకుతో ఈ సాంకేతికతను సాధించారు. కళాకారుడు మొదట చెక్క అచ్చును చెక్కేవాడు. ఆ తర్వాత వారు కాగితంలా పల్చని బంగారు రేకును చెక్క ఆధారం చుట్టూ జాగ్రత్తగా సుత్తితో కొట్టి ఆకారం ఇచ్చేవారు.

సముద్ర తీరంలో రాగి సహజంగా లభించినప్పటికీ అది ఎక్కువగా సుమారు 3 రోజుల ప్రయాణ దూరంలో ఉన్న ఉన్నత ప్రాంతాల నుండి సేకరించబడింది.చాలా వరకు రాగిని దిగుమతి చేసుకున్నందున తయారు చేయబడిన లోహ వస్తువులలో చాలా వరకు చాలా చిన్నవిగా ఉండే అవకాశం ఉంది. తీగలు, సూదులు, తవ్వే కర్రల మొనలు, చిమటలు, వ్యక్తిగత ఆభరణాల వంటి వస్తువులు స్థిరంగా చిన్నవిగా, రాగి లేదా రాగి కంచుతో చేసిన ప్రయోజనకరమైన వస్తువులుగా ఉన్నాయి.తుమీ ఒక ప్రసిద్ధ చిమూ కళాఖండం. వారు ఈకల తలపాగాలు, చెవిపోగులు, హారాలు, కంకణాలు, రొమ్ము కవచాలతో కూడిన బంగారు మిశ్రమ లోహాలతో అందమైన ఆచార దుస్తులను కూడా తయారు చేశారు.

## మతం
### దేవతలు

పకాస్మాయోలో, చంద్రుడు (సి లేదా షి) అత్యంత గొప్ప దైవం. ఇది పగలు, రాత్రి కనిపించడం వల్ల, అలాగే వాతావరణాన్ని  పంటల పెరుగుదలను నియంత్రిస్తుందని నమ్మడం వలన దీనిని సూర్యుడి కంటే శక్తివంతమైనదిగా భావించేవారు. భక్తులు చంద్రుడికి జంతువులను, పక్షులను బలి ఇచ్చేవారు. అలాగే రంగుల పత్తి కుప్పల మీద పండ్లు, చిచా నైవేద్యాలతో పాటు తమ సొంత పిల్లలను కూడా బలి ఇచ్చేవారు. బలి ఇచ్చిన పిల్లలు దైవత్వం పొందుతారని వారు నమ్మేవారు. సాధారణంగా ఐదేళ్ల వయస్సులో వారిని బలి ఇచ్చేవారు.

చిమూ ప్రజలు అంగారకుడు (నారు), భూమి (ఘిసా) దేవతలతో పాటు, సూర్యుడు (జియాంగు), సముద్రం (ని) దేవతలను కూడా పూజించేవారు. జియాంగు‌ను అలెకు-పాంగు (కాసికు రాయి) అని పిలువబడే రాళ్లతో అనుబంధించేవారు. అవి తాము ఉన్న ప్రాంతంలోని ప్రజల పూర్వీకులని, సూర్యుని కుమారులని నమ్మేవారు. చిమూ ప్రజలు మునిగిపోకుండా రక్షణ కోసం, చేపల సమృద్ధిగా లభించడం కోసం  ఎర్ర కాషాయం రంగులో ఉన్న మొక్కజొన్న పిండిని నీ అనే దైవానికి నైవేద్యంగా సమర్పించేవారు.

అనేక నక్షత్రరాశులను కూడా ముఖ్యమైనవిగా భావించారు. ఓరియను బెల్టు లోని రెండు నక్షత్రాలను చంద్రుడి దూతలుగా పరిగణించారు. ఫర్ నక్షత్రరాశిని (కృత్తికలు) సంవత్సరాన్ని లెక్కించడానికి ఉపయోగించేవారు. అది పంటలను కాపాడుతుందని నమ్మేవారు.

ప్రతి జిల్లాలో ప్రాముఖ్యతలో తేడాలు ఉన్న స్థానిక పుణ్యక్షేత్రాలు ఉండేవి. *హువాకాసు* అని పిలువబడే ఈ పుణ్యక్షేత్రాలు పెరూలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కూడా కనిపించాయి. వాటిలో ఒక పవిత్రమైన పూజనీయ వస్తువు (*మాసియెక్*) ఉండేది. దానికి సంబంధించిన పురాణం, ఆరాధన ఉండేవి.

### బలి
1997లో ఒక పురావస్తు బృందంలోని సభ్యులు పుంటా లోబోసు, పెరూ లోని బీచు‌లో సుమారు 200 అస్థిపంజర అవశేషాలను కనుగొన్నారు. ఈ మృతదేహాలకు కళ్లకు గంతలు కట్టి, చేతులను వెనుకకు కట్టి, కాళ్లను కలిపి కట్టి, గొంతులను కోసి ఉన్నారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం ప్రకారం, బహుశా మత్స్యకారులైన ఈ వ్యక్తులను, క్రీ.శ. 1350లో వారి సారవంతమైన సముద్రతీర లోయను జయించిన తర్వాత, సముద్ర దేవత అయిన నీ అనే దేవతకు కృతజ్ఞతగా బలి ఇచ్చి ఉండవచ్చు.

హువాకా ఆఫ్ ది మూను‌లోని సమాధులు 13–14 సంవత్సరాల వయస్సు గల ఆరుగురు లేదా ఏడుగురు కౌమారదశలో ఉన్నవారికి చెందినవి. తొమ్మిది సమాధులు పిల్లలకు చెందినవి.

2011లో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు హువాంచాకో గ్రామంలో మానవ, జంతు అస్థిపంజరాలను కనుగొన్నారు. సంవత్సరాల తరబడి జరిపిన తవ్వకాల తర్వాత వారు 6 నుండి 15 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల పిల్లలకు చెందిన 140 కంటే ఎక్కువ మానవ ( 200 కంటే ఎక్కువ లామా) అస్థిపంజరాలను గుర్తించారు. వీరందరి ఛాతీ ఎముక మీద లోతైన గాట్లు, పక్కటెముక పంజరాలు విరిగి ఉన్నాయి. ఇది వారి గుండెలను తొలగించి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది. 'నేషనలు జియోగ్రాఫికు' ప్రకారం ఈ విశ్లేషణ సరైనదైతే ఈ ఆవిష్కరణ "ప్రపంచ చరిత్రలో తెలిసిన అతిపెద్ద సామూహిక శిశు బలి సంఘటన" అవుతుంది. ఈ ఖననం క్రీ.శ. 1400–1450 కాలానికి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. మానవ శాస్త్రవేత్త హాగెను క్లాసు ఊహించిన దాని ప్రకారం ఎల్ నినో వల్ల కలిగే కుండపోత వర్షాలు, వరదలను ఆపడానికి పెద్దల బలిదానాలు సరిపోనప్పుడు, చిమూ ప్రజలు పిల్లలను బలి ఇవ్వడం ప్రారంభించి ఉండవచ్చు. 2019 ఆగస్టులో ఈ ప్రదేశంలో పనిచేస్తున్న పురావస్తు బృందం, నాలుగు నుండి 14 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల 227 మంది బాధితుల మృతదేహాలను వెలికితీసినట్లు వెల్లడించింది. ఇది పిల్లల బలిదానానికి సంబంధించినంతవరకు ఇప్పటివరకు తెలిసిన అతిపెద్ద ఉదాహరణగా దీనిని మరింతగా స్థిరపరిచింది.

## వాస్తుశిల్పం

ప్యాలెసు‌లు, స్మారక ప్రదేశాల విభిన్న వాస్తుశిల్పం పాలకులను సాధారణ ప్రజల నుండి వేరు చేసింది. చాన్ చానులో 'సియుడాడెలాసు' లేదా రాజ ప్రాంగణాలు అని పిలువబడే పది పెద్ద గోడలతో కూడిన ఆవరణలు ఉన్నాయి. ఇవి చిమోరు రాజులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని భావిస్తున్నారు. ఇవి తొమ్మిది మీటర్ల ఎత్తు ఉన్న మట్టి ఇటుక గోడలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాయి. ఇది 'సియుడాడెలా'కు ఒక కోట రూపాన్ని ఇస్తుంది.

చిమూ జనాభాలో ఎక్కువ భాగం (సుమారు 26,000 మంది) నగరం వెలుపలి అంచున ఉన్న 'బారియోస్'లో నివసించేవారు. వాటిలో వంటగది, పని ప్రదేశం, పెంపుడు జంతువులు, నిల్వ ప్రాంతంతో కూడిన అనేక ఏక-కుటుంబ నివాస స్థలాలు ఉండేవి.

'సియుడాడెలాస్'లో తరచుగా మూడు గోడలు, ఎత్తైన నేల, తరచుగా ఒక ప్రాంగణంతో కూడిన యు- ఆకారపు గదులు ఉంటాయి. . ఒక ప్యాలెసు‌లో ఇవి 15 వరకు ఉండేవి. ప్రారంభ చిమూ కాలంలో వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలలో యు-ఆకారపు ప్రాంతాలు నిల్వ గదుల నుండి సామాగ్రి   కనుగొనబడ్డాయి. కానీ అవి నిల్వ ప్రాంతాలుగా ఉపయోగపడ్డాయని చెప్పలేము. సామాగ్రి పంపిణీని ట్రాకు చేయడానికి ఇవి జ్ఞాపకశక్తి సాధనాలుగా వర్ణించబడ్డాయి. కాలక్రమేణా యు-ఆకారపు నిర్మాణాల సంఖ్య పెరిగింది. నిర్మాణాల పంపిణీ మారింది. అవి చెల్లాచెదురుగా కాకుండా మరింత సమూహంగా మారాయి. వనరులకు వెళ్లే మార్గాల నుండి మరింత దూరంగా ఉన్నాయి.

గ్రామీణ ప్రాంతాల వాస్తుశిల్పం కూడా ఒక శ్రేణిబద్ధమైన సామాజిక వ్యవస్థ అనే భావనకు మద్దతు ఇచ్చింది. వాటిలో సారూప్య నిర్మాణ భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి వాటిని గ్రామీణ వాతావరణానికి అనుగుణంగా మార్చబడిన పరిపాలనా విధులతో కూడిన చిన్న 'సియుడాడెలాస్'గా మారుస్తాయి. ఈ ప్రదేశాలలో చాలా వాటికి చిన్న గోడలు ఉన్నాయి. నిర్మాణాలకు కేంద్ర బిందువుగా అనేక 'ఆడియెన్సియాసు' ఉన్నాయి. వీటిని కొన్ని నిర్దిష్ట ప్రాంతాలకు ప్రవేశాన్ని పరిమితం చేయడానికి ఉపయోగించేవారు. ఇవి తరచుగా వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలలో కనిపిస్తాయి. 

చాన్ చాన్ ఒక ఏకీకృత ప్రణాళిక లేదా గుర్తించదగిన నమూనా లేకపోవడాన్ని చూపిస్తుంది. పట్టణ కేంద్రంలో ఆరు ప్రధాన రకాల వాస్తుశిల్పం ఉన్నాయి:
# పది 'సియుడాడెలాసు' – కోటలు లేదా రాజభవన కోటలు
# చాన్ చాన్ రాజకుటుంబేతర ఉన్నత వర్గాలకు సంబంధించిన నివాస వాస్తుశిల్పం
# నగరం అంతటా విస్తరించి ఉన్న కళాకారుల తరగతి నివాసాలు  వర్కుషాపులు
# నాలుగు 'హువాకాలు' లేదా దేవాలయ దిబ్బలు 
# యు- ఆకారపు 'ఆడియెన్సియాసు' లేదా ప్రాంగణాలు 
# ఎస్‌ఐఎఆర్ చిన్న క్రమరహిత అతుక్కొని ఉన్న గదులు, ఇవి బహుశా జనాభాలో అధిక భాగం నివాసాలుగా ఉపయోగపడ్డాయి

## ఇవి కూడా చూడండి
* చిమోరు–ఇంకా యుద్ధం
* చిమోరు పాలకుల జాబితా
* మోచే
* చాన్ చాన్
* హువాంచాకో
* హువాంచాకో చిత్తడి నేలలు

## మూలాలు