పరివ్రాజక రాజవంశం

{
	"type": "FeatureCollection",
	"features": [
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Khoh" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [80.7158977, 24.363835] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Jabalpur" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [79.9864071, 23.181467] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Majhgawan" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [80.9124781, 24.755440] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Bhummra (Bhumara)" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [80.6937177, 24.444874] }
		},
		{
			"type": "Feature",
			"properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Betul" },
			"geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.7452081, 21.967175] }
		}
	]
}
*పరివ్రాజక* రాజవంశం 5, 6వ శతాబ్దాలలో మధ్య భారతదేశంలోని భాగాలను పాలించింది. ఈ రాజవంశపు రాజులు మహారాజ అనే బిరుదును ధరించారు, వీరు బహుశా గుప్త సామ్రాజ్యానికి సామంతులుగా పాలించారు. హస్తిన్, సంక్షోభ అనే ఇద్దరు రాజుల శాసనాల ద్వారా ఈ రాజవంశం గురించి తెలుస్తోంది. వీరు ఉచ్ఛకల్ప రాజవంశ పాలకులకు పొరుగువారు. 

## రాజకీయ స్థితి

పరివ్రాజక శాసనాలు గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని ప్రస్తావిస్తాయి, కానీ ఏ గుప్త పాలకుని పేరును పేర్కొనలేదు. అయితే, "మహారాజ" (సాధారణంగా సామంత రాజులు ఉపయోగించే బిరుదు) అనే బిరుదు వాడకం వారు గుప్తుల సామంతులు అని సూచిస్తుంది. అదనంగా, పరివ్రాజక శాసనాలు ఈ రాజవంశం అటవీ రాజ్యాలను పాలించిందని పేర్కొంటున్నాయి; గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనం అతను అటవీ రాజ్యాలన్నింటినీ జయించాడని పేర్కొంది.

గుప్త సామ్రాజ్యం క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వీరు నామమాత్రపు గుప్త ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు.

ఈ రాజవంశానికి చెందిన బహుళ శాసనాలు అనిశ్చిత క్యాలెండర్ శకానికి చెందిన ఒక సంవత్సరాన్ని, "గుప్త-నృప-రాజ్య భుక్తు" అనే పదంతో ప్రస్తావిస్తాయి, దీనిని వేర్వేరు పండితులు వివిధ రకాలుగా అనువదించారు:

* మొయిరాంగ్‌థెమ్ ప్రమోద్ ప్రకారం, గుప్తుల దండయాత్ర తర్వాత పరివ్రాజకులు ఒక *భుక్తి*కి (ప్రావిన్స్) గవర్నర్‌లుగా కుదించబడ్డారు.
* పి.ఎల్. గుప్తా ప్రకారం, పరివ్రాజకులు మొదట గుప్తుల సామంతులు, కానీ హస్తిన్ కాలానికి స్వతంత్రులయ్యారు. స్వతంత్రులైన తర్వాత కూడా వీరు గుప్త శకాన్ని ఉపయోగించడం కొనసాగించారు, ఈ పదం దానినే సూచిస్తుంది.
* హెచ్.హెచ్. విల్సన్ ప్రకారం, ఈ పదం గుప్తులు పరివ్రాజక రాజ్యాన్ని ఆక్రమించడాన్ని సూచిస్తుంది, క్యాలెండర్ శకం ఆక్రమణ తేదీ నుండి ప్రారంభమవుతుంది.
* డాక్టర్ హాల్ ప్రకారం, ఈ పదం గుప్త సార్వభౌమాధికారం ముగింపును సూచిస్తుంది, క్యాలెండర్ శకం గుప్తానంతర కాలం ప్రారంభం నుండి ప్రారంభమవుతుంది.

## చరిత్ర
"పరివ్రాజక" అనే పదానికి అక్షరాలా సంచార సన్యాసి అని అర్థం. ఈ కుటుంబం భరద్వాజ గోత్రానికి చెందిన బ్రాహ్మణ వంశానికి చెందినది, వీరు గతంలో ఎప్పుడో సంచార సన్యాసులు అయి ఉండవచ్చు. మరో అవకాశం ఏమిటంటే, "పరివ్రాజక" అనే పదం ఆశ్రమ వ్యవస్థకు అనుగుణంగా వృద్ధాప్యంలో రాజులు సింహాసనాన్ని విడిచిపెట్టి సంచార సన్యాసులుగా మారే ఆచారాన్ని సూచిస్తుంది.

### తొలి పాలకులు

ఈ రాజవంశానికి సంబంధించి తెలిసిన తొలి సభ్యుడు సుశర్మ, ఇతను సంక్షోభుని ఖోహ్ శాసనం ద్వారా మాత్రమే తెలిశాడు. ఈ శాసనం సుశర్మను భరద్వాజ గోత్రానికి చెందిన విద్వాంసుడైన సన్యాసిగా అభివర్ణిస్తుంది, ఇతన్ని పౌరాణిక ఋషి కపిలుడితో పోలుస్తుంది. అతనికి "మొత్తం సత్యం", విజ్ఞాన శాస్త్రానికి చెందిన పద్నాలుగు శాఖలు తెలుసునని ఇది పేర్కొంది.

మహారాజ దేవాధ్య సుశర్మ వారసుడు, అతని తర్వాత అతని కుమారుడు మహారాజ ప్రభంజన పాలకుడయ్యాడు. ప్రభంజన తర్వాత అతని కుమారుడు మహారాజ దామోదర రాజయ్యాడు.

### మహారాజ హస్తిన్
[thumb|300px|[మహారాజా|మహారాజ హస్తిన్‌కు చెందిన ఖోహ్ ఫలకాలు, సా.శ. 482.]]
thumb|300px|మహారాజ హస్తిన్‌కు చెందిన మఝ్‌గావాన్ ఫలకాలు, సా.శ. 510.
దామోదర కుమారుడు మహారాజ హస్తిన్ అనేక సైనిక విజయాలు సాధించిన ఘనత పొందాడు, అయితే శాసనాలు అతని శత్రువుల గురించి ప్రస్తావించలేదు. కె.సి. జైన్ ప్రకారం, ఈ వాదనలు హూణులకు వ్యతిరేకంగా గుప్తులు చేసిన యుద్ధంలో అతని భాగస్వామ్యాన్ని సూచిస్తాయి. ఇతను దానగుణం గల రాజు, బ్రాహ్మణులకు ఆవులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, బంగారం, భూమిని దానం చేశాడు.

అతని కుమారుడు సంక్షోభుని ఖోహ్ శాసనం ప్రకారం, హస్తిన్ అభాల (లేదా అహల; తరువాత దహల), 18 ఆవి-రాజ్యాల (అటవీ రాజ్యాలు) రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఈ 18 అటవీ రాజ్యాల గుర్తింపు కచ్చితంగా తెలియదు, కానీ అవి బహుశా వింధ్య ప్రాంతంలో ఉండి ఉంటాయి.

హస్తిన్‌కు సంబంధించి ఇప్పటివరకు లభించిన తొలి శాసనం 156వ సంవత్సరానికి, అతని చివరి శాసనం 198వ సంవత్సరానికి చెందినవి కావడంతో, అతను కనీసం 42 సంవత్సరాలు పాలించి ఉంటాడు. ఈ సంవత్సరాలు గుప్త శకంలో ఉన్నాయని భావిస్తే, హస్తిన్ గుప్త రాజులు బుధగుప్త, వైన్యగుప్త, భానుగుప్త, బహుశా నరసింహగుప్తులకు సమకాలికుడు అయి ఉంటాడు. బుధగుప్త వీరిలో సాపేక్షంగా బలమైన పాలకుడు, హస్తిన్ అతని సామంతుడిగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. సిద్ధి జిల్లాలోని శంకరపూర్ నుండి బుధగుప్తుని పాలనలో జారీ చేయబడిన రాగి ఫలక శాసనం కనుగొనడం ద్వారా ఈ సిద్ధాంతం ధృవీకరించబడింది.

హస్తిన్ ఒక శైవుడు అని అతని భూమారా శాసనం ద్వారా తెలుస్తోంది, ఈ శాసనం అతన్ని మహాదేవుని (శివుడు) పాదాల వద్ద ధ్యానం చేస్తున్నట్లుగా వర్ణించింది.

"రా హస్తిన్" అనే అక్షరాలతో ఉన్న కొన్ని పురాతన వెండి నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. ఈ.జె. రాప్సన్, ఆర్.డి. బెనర్జీ, బి.పి. సిన్హా వంటి చరిత్రకారులు పురావస్తు ఆధారంగా ఈ నాణేలను హస్తిన్‌తో గుర్తించారు. అయితే, దశరథ శర్మ, పి.ఎల్. గుప్తాలు ఉద్యోతన సూరి రాసిన *కువలయమాల* ప్రకారం "రాణ-హస్తిన్" అనే బిరుదు పొందిన ప్రతిహార రాజు వత్సరాజుతో అతన్ని గుర్తిస్తారు. గుప్తా ప్రకారం, ఈ నాణేలు సా.శ. 8వ శతాబ్దానికి ముందటివి కావు. ఏ గుప్త సామంతులు తమ పేర్లతో నాణేలను జారీ చేయలేదనే వాస్తవం ద్వారా ఈ సిద్ధాంతం ధృవీకరించబడింది.

### మహారాజ సంక్షోభ

మహారాజ సంక్షోభ (లేదా సక్షోభ) తన తండ్రి హస్తిన్ తరువాత రాజ్యానికి వచ్చాడు, 18 రాజ్యాలతో సహా పూర్వీకుల భూభాగం మొత్తాన్ని వారసత్వంగా పొందాడు. తన తండ్రి వలె, ఇతను కూడా మతపరమైన పుణ్యం కోసం భూదానాలు చేశాడు. అతను సనాతన వర్ణ, ఆశ్రమ వ్యవస్థలను నిర్వహించాడు.

శివుని ఆరాధించిన తన తండ్రిలా కాకుండా, సంక్షోభుని ఖోహ్ శాసనం వాసుదేవ దేవుని (కృష్ణుడు) ఆరాధనతో ప్రారంభమవుతుంది. ఇతను రాజవంశంలో చివరగా తెలిసిన పాలకుడు, బహుశా అతనితోనే ఈ రాజవంశం అంతమై ఉండవచ్చు. పరివ్రాజక పాలన ముగింపు బహుశా గుప్త పాలన ముగింపుతో ఏకకాలంలో జరిగి ఉండవచ్చు, దీని తర్వాత మధ్య భారతదేశంలో ఔలికార పాలన వచ్చింది.

## వంశావళి

ఈ రాజవంశానికి చెందిన కింది సభ్యులు తెలిశారు:

* సుశర్మ
* దేవాధ్య
* ప్రభంజన
* దామోదర
* హస్తిన్, పాలన సుమారు సా.శ. 475–517
* సంక్షోభ లేదా సక్షోభ, పాలన సుమారు సా.శ. 518–528

## శాసనాలు

పరివ్రాజక పాలనకు చెందిన కింది శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి. భూమారా రాతి స్తంభ శాసనం మినహా అన్నీ రాగి-ఫలక శాసనాలు:

## మూలాలు

### బిబ్లియోగ్రఫీ

* 
* 
* 

## బాహ్య లింకులు

* సిద్ధం – దక్షిణ ఆసియా శాసనాల డేటాబేస్: హస్తిన్, సంక్షోభ
* డి.ఎన్. లులుకిన్, ఓరియంటల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ద్వారా పరివ్రాజక శాసనాలు
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ చరిత్ర