ఆగ్రా కోట

**ఆగ్రా కోట** (*ఖిలా ఆగ్రా*) భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని ఆగ్రా నగరంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక మొఘల్ కోట. దీనిని **ఆగ్రా రెడ్ ఫోర్ట్** అని కూడా పిలుస్తారు. మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయున్ 1530లో ఈ కోటలో పట్టాభిషేకం పొందాడు. తరువాత మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ 1565 నుండి ఈ కోటను పునర్నిర్మాణం చేయించి, ప్రస్తుత నిర్మాణాన్ని 1573లో పూర్తి చేయించాడు.

1638 వరకు, రాజధాని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చే వరకు, ఈ కోట మొఘల్ వంశం పాలకుల ప్రధాన నివాసంగా ఉండేది. దీనిని "లాల్-ఖిలా" లేదా "ఖిలా-ఇ-అక్బరీ" అని కూడా పిలిచేవారు. బ్రిటిష్ వారు ఆక్రమించే ముందు, దీనిని ఆక్రమించి పాలించిన చివరి భారతీయ పాలకులు మరాఠాలు. మొఘల్ పాలనలో దీనికి ఉన్న ప్రాముఖ్యత కారణంగా, 1983లో ఆగ్రా కోటను యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించారు. ఇది ప్రసిద్ధి చెందిన తాజ్ మహల్ నుండి సుమారు  వాయువ్య దిశలో ఉంది. ఈ కోటను మరింత ఖచ్చితంగా చెప్పాలంటే, ఇది ప్రాకారాలతో చుట్టుముట్టిన ఒక నగరంలా ఉంటుంది. తరువాత షాజహాన్ దీనిని మరల పునరుద్ధరించాడు.
## చరిత్ర
[ఎడమ|thumb|[హేము చేత ఆగ్రా కోట ఆక్రమణ, దిల్లీ యుద్ధం (1556)కు ముందు]]
ఎడమ|thumb|సామ్యూల్ బోర్న్, "ది ఫోర్ట్. ఢిల్లీ గేట్. ఆగ్రా", 1863–1869, నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ ఆర్ట్ లైబ్రరీ, వాషింగ్టన్, డి.సి.
1526లో జరిగిన మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం తరువాత, బాబర్ ఈ కోటలో, ఇబ్రాహీం లోడి మహలులో నివసించాడు. తరువాత అతను ఇక్కడ ఒక బావలి (మెట్ల బావి) నిర్మించాడు. అతని వారసుడు హుమాయున్ 1530లో ఈ కోటలో పట్టాభిషేకం పొందాడు. 1540లో జరిగిన బిల్‌గ్రామ్ యుద్ధంలో అతను షేర్ షా సూరి చేతిలో ఓడిపోయాడు. 1555 వరకు ఈ కోట సూరి వంశాధిపతుల ఆధీనంలోనే కొనసాగింది, ఆ సంవత్సరంలో హుమాయున్ తిరిగి దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

ఆదిల్ షా సూరి సేనాధిపతి హేము 1556లో ఆగ్రాను మళ్లీ స్వాధీనం చేసుకొని, పారిపోతున్న గవర్నర్‌ను వెంబడిస్తూ ఢిల్లీ వరకు చేరి, అక్కడ తుగ్లక్ బాద్ యుద్ధంలో మొఘలులతో తలపడ్డాడు.  
thumb|''దీవాన్-ఇ-ఆమ్'', ప్రజా దర్శన మందిరం
ఈ కోట యొక్క కేంద్ర ప్రాముఖ్యతను గుర్తించిన అక్బర్ దీన్ని తన రాజధానిగా మార్చి, 1558లో ఆగ్రాకు వచ్చాడు. అతని చరిత్రకారుడు అబుల్ ఫజల్ ప్రకారం, అప్పటికి ఇది 'బడల్గఢ్' అనే ఇటుక కోటగా ఉండేది. అది శిథిలావస్థలో ఉండటంతో, అక్బర్ దీన్ని రాజస్థాన్ లోని ధౌల్పూర్ జిల్లా బరౌలి ప్రాంతం నుండి తీసుకొచ్చిన ఎర్రని రాతి శిలతో పునర్నిర్మాణం చేయించాడు. నిర్మాణ శిల్పులు పునాది వేసి, లోపలి భాగాన్ని ఇటుకలతో, బయట భాగాన్ని ఎర్ర రాతితో నిర్మించారు. సుమారు 4,000 మంది కార్మికులు ఎనిమిది సంవత్సరాల పాటు ప్రతిరోజూ పని చేసి, 1573లో నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేశారు.

అక్బర్ మనవడు షాజహాన్ పాలన కాలంలోనే ఈ కోట ప్రస్తుత రూపాన్ని సంతరించుకుంది. షాజహాన్ తన భార్య ముంతాజ్ మహల్ స్మారకార్థం తాజ్ మహల్ ను నిర్మించాడు. తన తాతతో పోలిస్తే, షాజహాన్ ఎక్కువగా తెల్ల మార్బుల్తో నిర్మాణాలు చేయించాడు. షాజహాన్ అనారోగ్యానికి గురైనప్పుడు, అతని కుమారుల మధ్య రక్తపాతం జరిగిన మొఘల్ వారసత్వ యుద్ధం (1658–1659) ప్రారంభమైంది. ఆ యుద్ధంలో ఔరంగజేబు విజయం సాధించి, తన తండ్రిని ఆగ్రా కోటలో గృహ నిర్బంధంలో ఉంచాడు.

ఈ కోట 13 సంవత్సరాల పాటు భరత్పూర్ రాష్ట్రంకు చెందిన జాట్ పాలకుల ఆధీనంలో ఉంది. వారు కోటలో 'రతన్ సింగ్ కి హవేలీ'ని నిర్మించారు. 18వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో ఈ కోటను మరాఠా సామ్రాజ్యం ఆక్రమించింది. తరువాత ఇది మరాఠాలు, వారి శత్రువుల మధ్య పలుమార్లు చేతులు మారింది. 1761లో జరిగిన మూడవ పానిపట్టు యుద్ధంలో అహ్మద్ షా అబ్దాలి చేతిలో మరాఠాలు ఘోర పరాజయం పొందిన తర్వాత, వారు దశాబ్దం పాటు ఈ ప్రాంతానికి దూరంగా ఉన్నారు. చివరకు మహాదజీ శిందే 1785లో ఈ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1803లో జరిగిన రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం సమయంలో, ఈ కోటను మరాఠాలు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (బ్రిటిష్) చేతిలో కోల్పోయారు. 1857లో జరిగిన 1857 భారత తిరుగుబాటు సమయంలో ఈ కోట వద్ద ఆగ్రా యుద్ధం జరిగింది. ఈ సంఘటనతో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన ముగిసి, భారతదేశంలో బ్రిటన్ ప్రత్యక్ష పాలన ప్రారంభమైంది.  
thumb|29 నవంబర్ 1871న ఆగ్రా కోటలో జరిగిన గన్‌పౌడర్ పేలుడు దృశ్యం
1871 నవంబర్ 30న కోట లోపల ఉన్న కార్ట్రిడ్జ్ కర్మాగారంలో జరిగిన పేలుడులో 36 మంది మరణించారు.

## నిర్మాణ రూపకల్పన
[thumb|1911లో ప్రచురితమైన [Murray's Handbooks for Travellers గ్రంథం నుండి ఆగ్రా రెడ్ ఫోర్ట్ ప్రణాళిక చిత్రం]]
ఈ 380,000 చదరపు మీటర్లు (94 ఎకరాలు)  విస్తీర్ణం గల కోట అర్థవృత్తాకార రూపకల్పనతో నిర్మించబడింది. దీని వృత్తఖండం యమునా నదికి సమాంతరంగా ఉంటుంది. కోట గోడలు సుమారు డెబ్బై అడుగుల ఎత్తు కలిగి ఉన్నాయి. ద్వంద్వ ప్రాకార గోడలతో పాటు, నిర్దిష్ట దూరాల్లో భారీ వృత్తాకార బురుజులు ఉన్నాయి. వీటిలో బ్యాటిల్‌మెంట్‌లు, ఎంబ్రేజర్‌లు, మచికొలేషన్‌లు, అలంకార పట్టీలు ఉన్నాయి. కోట నాలుగు వైపులా నాలుగు ద్వారాలు నిర్మించబడ్డాయి. అందులో ఒకటి ఖిజ్రీ గేట్, ఇది నేరుగా నదివైపు తెరుచుకుంటుంది. కోట ద్వారాల్లో రెండు ప్రధానమైనవి — "డిల్లీ గేట్", "లాహోర్ గేట్". లాహోర్ గేట్‌ను సాధారణంగా అమర్ సింగ్ రాథోర్ పేరిట "అమర్ సింగ్ గేట్" అని కూడా పిలుస్తారు. కోట పశ్చిమ భాగంలో నగరాన్ని ఎదుర్కొనే విధంగా ఉన్న దిల్లీ గేట్, నాలుగు ద్వారాల్లో అతి వైభవమైనదిగా, అక్బర్ కాలపు అద్భుత నిర్మాణ కళాఖండంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది సుమారు 1568 ప్రాంతంలో నిర్మించబడింది. రక్షణ బలోపేతం చేయడమే కాకుండా, ఇది రాజు అధికారిక ప్రవేశ ద్వారంగా కూడా ఉపయోగించబడింది. ఇందులో రెండు లక్షణాలు సమన్వయంగా కనిపిస్తాయి.

ఈ ద్వారం తెల్ల మార్బుల్ లతో నాజూకైన ఇన్లే పనితో అలంకరించబడింది. భూభాగం నుండి గేటుకు చేరుకోవడానికి ఒక చెక్క డ్రాబ్రిడ్జ్ ద్వారా మోటును దాటాల్సి ఉండేది. లోపల "హాతీ పోల్" (ఏనుగు ద్వారం) అనే అంతర్గత ద్వారం ఉండేది — ఇది ఇద్దరు యోధులతో కూడిన జీవ పరిమాణపు రాతి ఏనుగులు కాపలా కాసేవి — తద్వారా అదనపు రక్షణ ఏర్పడింది. డ్రాబ్రిడ్జ్, స్వల్ప ఎత్తు పెరుగుదల,, బయటి-లోపలి ద్వారాల మధ్య 90 డిగ్రీల మలుపు వలన ఈ ప్రవేశం దుర్భేద్యంగా మారింది. ముట్టడి సమయంలో దాడి దళాలు కోట ద్వారాలను ఏనుగులతో ధ్వంసం చేయడానికి ప్రయత్నించేవి. అయితే సూటిగా వేగం పెంచుకునే మార్గం లేకపోవడంతో ఈ నిర్మాణ రూపకల్పన ఆ ప్రయత్నాలను నిరోధించేది.

కోట ఉత్తర భాగం ప్రస్తుతం భారత సైన్యం ఆధీనంలో ఉంది (ప్రత్యేకంగా ప్యారాచూట్ బ్రిగేడ్ ఉపయోగిస్తోంది). అందువల్ల దిల్లీ గేట్ ప్రజలకు అందుబాటులో లేదు. పర్యాటకులు అమర్ సింగ్ గేట్ ద్వారా ప్రవేశిస్తారు. ఈ ప్రదేశం నిర్మాణ చరిత్ర పరంగా అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది. అబుల్ ఫజల్ ప్రకారం, బెంగాల్, గుజరాత్ శైలిలో ఐదు వందల భవనాలు ఈ కోటలో నిర్మించబడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని షాజహాన్ తన తెల్ల మరబుల్ మహలులకు స్థలం కల్పించేందుకు కూల్చివేశాడు. మిగిలినవాటిలో చాలా భాగం 1803 నుండి 1862 మధ్యకాలంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ బ్రిటిష్ సైనిక దళాలు బారక్‌లు నిర్మించేందుకు ధ్వంసం చేశాయి. దక్షిణ-తూర్పు భాగంలో, నదిని ఎదుర్కొంటూ ఉన్న మొఘల్ కాలానికి చెందిన సుమారు ముప్పై నిర్మాణాలు మాత్రమే ఇప్పటికీ నిలిచివున్నాయి. వాటిలో దిల్లీ గేట్, అక్బర్ గేట్, "బెంగాలి మహల్" అనే మహల్ ముఖ్యమైనవి. అక్బర్ దర్వాజా (అక్బర్ గేట్)ను తరువాత షాజహాన్ "అమర్ సింగ్ గేట్"గా పేరు మార్చాడు. ఈ ద్వారం రూపకల్పన దిల్లీ గేట్‌తో సమానంగా ఉంటుంది. రెండూ ఎర్ర రాతి శిలతో నిర్మించబడ్డాయి. బెంగాలి మహల్ ఎర్ర రాతితో నిర్మించబడింది. ప్రస్తుతం ఇది అక్బరీ మహల్, జహంగీరి మహల్గా విభజించబడింది.

## చారిత్రక నిర్మాణాలు
thumb|జహంగీర్ హౌజ్, 1916–18
* **[[జహంగీర్]] హౌజ్** (ట్యాంక్) (క్రీ.శ. 1610): ఈ ఏకశిలా స్నానకుండం (హౌజ్) స్నానార్థం ఉపయోగించబడేది. ఇది సుమారు 5 అడుగుల ఎత్తు, 8 అడుగుల వ్యాసం, 25 అడుగుల పరిధి కలిగి ఉంది. దాని అంచు వెలుపల భాగంలో పర్షియన్ భాషలో ఒక శాసనం చెక్కబడి ఉంది, అందులో దీనిని **హౌజ్-ఇ-జహంగీర్**గా పేర్కొన్నారు.  ఇది మొదట అక్బర్ మహల్ ప్రాంగణం సమీపంలో కనుగొనబడింది. 1843లో, తరువాత దీన్ని దీవాన్-ఇ-ఆమ్ ముందు ఉంచారు. 1862లో దీన్ని పబ్లిక్ గార్డెన్ (కంపెనీ బాగ్)కు తరలించగా, అక్కడ ఇది తీవ్రమైన నష్టం చవిచూసింది. తరువాత సర్ జాన్ మార్షల్ దీన్ని తిరిగి ఆగ్రా కోటకు తీసుకువచ్చి ఇక్కడే ప్రతిష్ఠించాడు. ఈ హౌజ్ కారణంగా ఈ మహల్ “జహంగీరీ మహల్”గా ప్రసిద్ధి చెందింది, అయినప్పటికీ ఇది అక్బర్ నిర్మించిన బెంగాలి మహల్‌లో భాగమే.
* **[[షాజహాని మహల్]]** (క్రీ.శ. 1628–1635): ఈ మహల్ తెల్ల మరబుల్‌తో నిర్మించిన ఖాస్ మహల్, ఎర్ర రాతితో నిర్మించిన జహంగీరి మహల్ మధ్యలో ఉంది. రెండు వేర్వేరు కాలాలకు చెందిన నివాస సముదాయాల మధ్య అంతర దశను సూచించే నిర్మాణంగా ఇది నిలుస్తుంది.  మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన అభిరుచికి అనుగుణంగా పాత ఎర్ర రాతి నిర్మాణాన్ని మార్చేందుకు చేసిన తొలి ప్రయత్నం ఇదే. ఇది ఆగ్రా కోటలో అతని తొలి మహల్‌గా పరిగణించబడుతుంది. ఇందులో విశాలమైన మందిరం, పక్క గదులు, నదిని ఎదుర్కొనే అష్టభుజాకార గోపురం ఉన్నాయి.   ఇటుక, ఎర్ర రాతితో నిర్మించిన మౌలిక నిర్మాణాన్ని పూర్తిగా తెల్ల సున్నం ప్లాస్టర్‌తో పూతపూసి, పుష్ప అలంకార చిత్రాలతో అలంకరించారు. మొత్తం మహల్ ఒకప్పుడు తెల్ల మరబుల్‌లా మెరిసేది. ఖాస్ మహల్ వైపు ఉన్న ముఖభాగంలో ఐదు ఖండాలతో కూడిన విశాలమైన తెల్ల మరబుల్ దళాన్ ఉంది. ఇది జంట స్తంభాలపై ఆధారపడి, బయట భాగంలో ఒక ఛజ్జాతో రక్షించబడింది.   పశ్చిమ వైపున ఉన్న మూసివేసిన భాగంలో గజ్నీ గేట్, బాబర్ నిర్మించిన బావలి, ఒక బావి ఉన్నాయి.[thumb|[ఆఫ్ఘానిస్తాన్|ఆఫ్ఘానిస్తాన్లోని ఘజ్నీలో మహ్ముద్ ఘజ్నీ సమాధి నుండి 1842లో తీసుకువచ్చిన గజ్నీ గేట్]]
* **గజ్నీ గేట్** (క్రీ.శ. 1030): ఈ ద్వారం అసలు మహ్ముద్ ఘజ్నీ సమాధికి చెందినది, ఇది ఘజ్నీ, ఆఫ్ఘానిస్తాన్లో ఉంది. 1842లో బ్రిటిష్ వారు దీన్ని అక్కడి నుండి తీసుకొచ్చారు. అప్పటి గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ ఎలెన్‌బరో ఒక చారిత్రక ప్రకటనలో, ఇది 1025లో మహ్ముద్ ఘజ్నీ సోమనాథ ఆలయం నుండి తీసుకెళ్లిన గంధపు చెక్క ద్వారమని పేర్కొన్నాడు. బ్రిటిష్ వారు దీన్ని తిరిగి తెచ్చి 800 సంవత్సరాల అవమానానికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నారని ఆయన పేర్కొన్నాడు.  అయితే ఈ ప్రకటన అసత్యమని తరువాత తేలింది. ఈ ద్వారం వాస్తవానికి ఘజ్నీ ప్రాంతంలోని స్థానిక దేవదారు చెక్కతో తయారు చేయబడింది, గంధపు చెక్కతో కాదు. దీని అలంకరణ శైలి పురాతన గుజరాతీ చెక్క పనితో ఎలాంటి పోలికను చూపదు. ద్వారం పైభాగంలో అరబిక్ భాషలో ఒక శాసనం చెక్కబడి ఉంది, అందులో మహ్ముద్ ఘజ్నీ పేరు, అతని బిరుదులు ఉన్నాయి.   సర్ జాన్ మార్షల్ ఈ ద్వారం వద్ద ఒక వివరణాత్మక సూచన ఫలకాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు, అందులో ఈ ద్వారం చరిత్ర వివరించబడింది. ఇది సుమారు 16.5 అడుగుల ఎత్తు, 13.5 అడుగుల వెడల్పు కలిగి ఉండి, దాదాపు అర టన్ను బరువు ఉంటుంది.  ఇది జ్యామితీయ ఆకారాలైన షట్కోణ, అష్టకోణ ప్యానెల్‌లతో నిర్మించబడింది. ఇవి రివెట్ల సహాయం లేకుండా ఒకదానితో మరొకటి అమర్చబడ్డాయి. దీన్ని తిరిగి సోమనాథంలో ప్రతిష్ఠించే ఆలోచన చివరికి విరమించబడింది. ఆ తరువాత ఈ ద్వారం ఒక గదిలో నిల్వ చేయబడింది. 
* **జహంగీర్ న్యాయ గొలుసు** (సుమారు క్రీ.శ. 1605): ఇదే ప్రదేశంలో మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ తన ప్రసిద్ధ ‘న్యాయ గొలుసు’ (జంజీర్-ఇ-అదల్)ను సుమారు 1605లో ఏర్పాటు చేశాడు. తన స్మృతిగ్రంథంలో అతను ఇలా పేర్కొన్నాడు: సింహాసనారోహణ అనంతరం ఇచ్చిన తన మొదటి ఆజ్ఞ “న్యాయ గొలుసును కట్టించుట” అని. న్యాయ వ్యవహారాల్లో ఆలస్యం లేదా అన్యాయం జరిగితే, బాధితులు ఈ గొలుసును కదిలించగలిగేలా చేయాలని అతని ఉద్దేశ్యం. గొలుసు శబ్దం వినిపించగానే రాజు స్వయంగా స్పందించేవాడు.  ఈ గొలుసు స్వచ్ఛమైన బంగారంతో తయారు చేయబడింది. దీని పొడవు సుమారు 80 అడుగులు, 60 గంటలు అమర్చబడి ఉండేవి. దీని బరువు సుమారు ఒక క్వింటాల్. ఒక చివరను షాహ్-బుర్జ్ ప్రాకారాలకు, మరొక చివరను నది తీరంలోని రాతి స్తంభానికి కట్టారు.  ఇది కేవలం పురాణగాథ కాదు. సమకాలీన విదేశీ ప్రయాణికులు, ఉదాహరణకు విలియం హాకిన్స్, దీన్ని స్వయంగా చూశారని పేర్కొన్నారు. 1620లో రూపొందించిన ఒక చిత్రంలో కూడా ఇది చిత్రీకరించబడింది. సామాన్య ప్రజలు ఎటువంటి రుసుము, భయం లేదా ఆచారవ్యవహారాల అవసరం లేకుండా నేరుగా రాజును — సామ్రాజ్యంలోని అత్యున్నత న్యాయాధికారిని — సంప్రదించగలిగే విధంగా ఈ వ్యవస్థ పనిచేసేది. కుల, మత, ధనిక-పేద తేడా లేకుండా అందరికీ సమాన న్యాయం లభించేది. జహంగీర్ న్యాయపాలన ‘అద్‌ల్-ఇ-జహంగీర్’గా భారత చరిత్రలో ప్రఖ్యాతి పొందింది.
thumb|శీష్ మహల్

* **ముత్తమ్మన్ బుర్జ్** (షాహ్-బుర్జ్), **ఝరోఖా** (క్రీ.శ. 1632–1640): ఈ మహల్ ఆగ్రా కోటలో నదివైపు ఉన్న అతి పెద్ద బురుజ్‌పై, తూర్పు దిశను ఎదుర్కొని నిర్మించబడింది. మొదట దీనిని అక్బర్ ఎర్ర రాతితో నిర్మించి, ప్రతిరోజూ సూర్యోదయ సమయంలో ‘ఝరోఖా దర్శన్’, సూర్యారాధన కోసం ఉపయోగించేవాడు. జహంగీర్ కూడా దీన్ని ఝరోఖా దర్శన్ కోసం ఉపయోగించాడు, ఇది 1620లో రూపొందించిన చిత్రంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.  జహంగీర్ తన ‘జంజీర్-ఇ-అదల్’ (న్యాయ గొలుసు)ను కూడా దీని దక్షిణ భాగంలో ఏర్పాటు చేశాడు. దీని అష్టభుజాకార రూపకల్పన కారణంగా దీనిని ‘ముత్తమ్మన్ బుర్జ్’ అని పిలిచారు. పర్షియన్ చరిత్రకారులు, విదేశీ ప్రయాణికులు దీన్ని ‘షాహ్-బుర్జ్’ (రాజ బురుజ్)గా పేర్కొన్నారు. సమకాలీన చరిత్రకారుడు లహౌరి దీనిని ‘సమ్మన్ బుర్జ్’ లేదా ‘జాస్మిన్ టవర్’గా పేర్కొన్నప్పటికీ, అది సరైన పేరు కాదని భావించబడుతుంది.   క్రీ.శ. 1632–1640 మధ్యకాలంలో షాజహాన్ దీన్ని తెల్ల మరబుల్‌తో పునర్నిర్మించాడు. మొఘల్ రాజ్యవ్యవస్థలో ‘దర్బార్’ ఎంత ముఖ్యమో, ‘ఝరోఖా దర్శన్’ కూడా అంతే ప్రాధాన్యమైన సంస్థగా ఉండేది. ఈ నిర్మాణం అష్టభుజాకారంలో ఉండి, బయటకు కనిపించే ఐదు వైపులలో ఒక విశాల దళాన్ నదిని వీక్షించేలా నిర్మించబడింది. ప్రతి వైపున స్తంభాలు, బ్రాకెట్‌లతో కూడిన ద్వారాలు ఉన్నాయి. తూర్పు వైపు ముందుకు పొడవుగా ఉన్న భాగంలో భవ్యమైన ఝరోఖా ఉంది.  పశ్చిమ వైపున విశాలమైన దళాన్ ఉండి, అందులో ‘షాహ్-నసీన్’ (అల్కోవ్‌లు) ఉన్నాయి. నేలలో ఒక తక్కువ లోతు గల నీటి కుండ (కుంద) ఏర్పాటు చేయబడింది. మొత్తం నిర్మాణం సమృద్ధిగా ఇన్లే పనితో అలంకరించబడింది. ఈ దళాన్ ఒక ప్రాంగణానికి తెరుచుకుంటుంది. ఆ ప్రాంగణంలో ఉత్తర వైపున జాలి తెరతో పొడవుగా ఉన్న ఒక చబుత్రా ఉంది. పశ్చిమ వైపున గదుల వరుస ‘శీష్ మహల్’కు దారితీస్తుంది. దక్షిణ వైపున స్తంభమాలిక (దళాన్)తో పాటు ఒక గది ఉంది.   మొత్తం సముదాయం తెల్ల మరబుల్‌తో నిర్మించబడింది. గోడలపై లోతైన గవాక్షాలు ఉండి, ఏకరూపతను తొలగించాయి. స్తంభాలు, బ్రాకెట్లు, లింటెల్‌లపై అద్భుతమైన ఇన్లే అలంకరణలు ఉన్నాయి. ఇది షాజహాన్ కాలపు అత్యంత అలంకారిక నిర్మాణాల్లో ఒకటి.  ఈ మహల్ నేరుగా దీవాన్-ఇ-ఖాస్, శీష్ మహల్, ఖాస్ మహల్ వంటి నిర్మాణాలతో అనుసంధానించబడి ఉంది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఇక్కడి నుంచే దేశాన్ని పరిపాలించేవాడు. ఈ బురుజ్ నుండి తాజ్ మహల్ యొక్క సంపూర్ణ, భవ్య దృశ్యం కనిపిస్తుంది. 1658–1666 మధ్య షాజహాన్ తన నిర్బంధ జీవితం యొక్క ఎనిమిది సంవత్సరాలను ఇక్కడే గడిపాడని, ఇక్కడే మరణించాడని చెబుతారు. అనంతరం అతని దేహాన్ని పడవలో తీసుకెళ్లి తాజ్ మహల్ వద్ద సమాధి చేశారు.
* **శీష్ మహల్** (క్రీ.శ. 1631–1640): ఇది మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ వేసవి మహల్‌గా నిర్మించాడు. దీని ప్రత్యేకత గోడలు, పైకప్పులపై చేసిన అద్దపు మోసాయిక్ పనితనం. ఈ అద్దపు ముక్కలు అధిక ప్రతిబింబ గుణం కలిగి ఉండి, ఆంతరంగిక అర్థాంధకారంలో వేల విధాల మెరుస్తూ, ప్రకాశవంతమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించేవి.  ఈ అద్దం సిరియాలోని హలెబ్ (Haleb) ప్రాంతం నుండి దిగుమతి చేయబడింది. షాజహాన్ లాహోర్, ఢిల్లీలో కూడా ఇలాంటి అద్దపు మహల్‌లను నిర్మించాడు. (చూడండి: షీష్ మహల్ (లాహోర్ కోట))  

## ప్రజాదరణలో

* ఆగ్రా కోటకు 2004లో ఆగా ఖాన్ ఆర్కిటెక్చర్ అవార్డు ప్రదానం చేయబడింది. ఈ సందర్భంగా ఇండియా పోస్ట్ స్మారక తపాలా స్టాంప్‌ను విడుదల చేసింది.
* సర్ ఆర్థర్ కోనన్ డోయిల్ రచించిన షెర్లాక్ హోమ్స్ కథ *[[ది సైన్ ఆఫ్ ది ఫోర్]]*లో ఆగ్రా కోట ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తుంది.
* ఆగ్రా కోట ఈజిప్టు పాప్ గాయకుడు హిషామ్ అబ్బాస్ పాడిన ప్రసిద్ధ గీతం హబీబి దాహ్  మ్యూజిక్ వీడియోలో కనిపించింది.
* శివాజీ మహారాజు 1666లో పురందర్ ఒప్పందం (1665) ప్రకారం జై సింగ్ Iతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం మేరకు ఆగ్రాకు వచ్చి, ఔరంగజేబును దీవాన్-ఇ-ఖాస్లో కలుసుకున్నాడు. ఆ సభలో అతన్ని తక్కువ హోదా కలిగినవారి వెనుక ఉద్దేశపూర్వకంగా నిలబెట్టారు. అవమానంగా భావించిన శివాజీ రాజసభ నుండి బయటకు వెళ్లి, 12 మే 1666న జై సింగ్ నివాస గృహంలో నిర్బంధించబడ్డాడు.

## చిత్రావళి

దస్త్రం:Map_of_Agra_Fort.jpg|2012లో కోటలో ప్రదర్శనలో ఉన్న ఆగ్రా కోట ప్రణాళిక చిత్రం
దస్త్రం:Diwan-E-Aam_(Hall_of_Public_Audience).jpg|దీవాన్-ఇ-ఆమ్ (ప్రజా దర్శన మందిరం) బయటి భాగం
దస్త్రం:Diwan-i-Aam_Hallways.jpg|దీవాన్-ఇ-ఆమ్ అంతర్గత దృశ్యం
దస్త్రం:Agra_castle_India_persian_poem.jpg|ఆగ్రా కోటలోని పర్షియన్ నస్తాలిక్ కాలిగ్రఫీ
దస్త్రం:Diwan-i-Am-1.jpg|ఆగ్రా కోట దీవాన్-ఇ-ఆమ్
దస్త్రం:Amar_Singh_Gate,_Agra.jpg|అమర్ సింగ్ గేట్
దస్త్రం:Agra_Fort_13.JPG|జహంగీర్ మహల్
దస్త్రం:Agra_Fort_20.jpg|దీవాన్-ఇ-ఖాస్
దస్త్రం:Delhi_gate_6.jpg|దిల్లీ గేట్ (1814–15, సీతా రామ్ చిత్రణ)
దస్త్రం:Agrafortushnish2.jpg|ఆగ్రా కోట అంతర్గత భాగం
దస్త్రం:AgraFortColumn.jpg|అలంకరించిన స్తంభం
దస్త్రం:Agrafortushnish3.jpg|పైకప్పు అలంకరణ
దస్త్రం:Weeks_Edwin_Gate_Of_The_Fortress_At_Agra_India.jpg|ఆగ్రా కోట ద్వారం (వీక్స్ ఎడ్విన్ చిత్రణ)
దస్త్రం:Inside_Red_Fort,_Agra.jpg|కోట అంతర్గత విస్తృత సముదాయం
దస్త్రం:Agra_Fort_Rempart.jpg|ఆగ్రా కోట ప్రాకారం
దస్త్రం:Bathtub_of_Jahangir.jpg|జహంగీర్ స్నానకుండం
దస్త్రం:Taj_and_jamuna_river_from_Agra_Fort.jpg|తాజ్ మహల్, యమునా నది
దస్త్రం:Agra_fort,_Agra,_India.jpg|ముత్తమ్మన్ బుర్జ్ అంతర్గత దృశ్యం
దస్త్రం:Agra_Fort_Anguri_Bagh_(side_view)-Agra-Uttar_Pradesh-N-UP-A1-b.jpg|అంగూరీ బాగ్ – ప్రాంగణంలోని ఉద్యానవనం
దస్త్రం:Agra_Fort_Shish_Mahal-Agra-Uttar_Pradesh-N-UP-A1-y.jpg|ఆగ్రా కోట: శీష్ మహల్
దస్త్రం:Agra_Fort_John_Russell_Colvin's_Tomb-Agra-Uttar_Pradesh-N-UP-A1-i.jpg|జాన్ రస్సెల్ కొల్విన్ సమాధి
దస్త్రం:Agra_India_persian_poem.jpg|ఆగ్రా కోటలోని పర్షియన్ నస్తాలిక్ కాలిగ్రఫీ


## ఇవి కూడా చూడండి

* బాద్షాహీ మసీదు
* బీబీ కా మక్బరా
* ఫతేపూర్ సిక్రీ
* భారతదేశంలోని కోటలు
* హుమాయున్ సమాధి
* జామా మసీదు
* భారతదేశంలోని కోటల జాబితా
** ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని కోటల జాబితా
* ఆగ్రా వలయం జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల స్మారక చిహ్నాల జాబితా
* తాజ్ మహల్

## సూచనలు

## బాహ్య లింకులు

* ఆగ్రా కోట (1983), ఉత్తర ప్రదేశ్ – భారత పురావస్తు సర్వే
* ఆగ్రా కోట పటం (Murray's travel guide, 1909 నుండి)

వర్గం:ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు
వర్గం:ఆసియా , ఆస్ట్రలేషియా లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు
వర్గం:భారతదేశం లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు
వర్గం:ఆగ్రా
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:కోటలు