ఉయ్గుర్ సామ్రాజ్యం

**ఉయ్ఘరు ఖగనేటు**, **ఖానేటు**, లేదా **సామ్రాజ్యం. వారిని వారు'' **టోక్జు ఓఘుజు*' ("తొమ్మిది తెగలు") గా ప్రకటించుకున్నారు. టాంగు రాజవంశం వీరిని టర్కికు సామ్రాజ్యానికి చెందిన *జియుక్సింగు*గా పిలిచింది.  ఇది 8వ, 9వ శతాబ్దాల మధ్య దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు ఉనికిలో ఉంది. ఇది ఉయ్ఘరు ప్రభువుల ఆధ్వర్యంలోని గిరిజన సమాఖ్య.
==చరిత్ర==
===ఉద్భవం===
5వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉయ్ఘర్లు టైలే తెగకు చెందినవారుగా ఉన్నారు. ఇది తుర్కికు ఖగనేటు కింద ఉంది. సా.శ 657లో పశ్చిమ తుర్కికు ఖగనేటు టాంగు రాజవంశం చేతిలో ఓడిపోయింది. ఆ తర్వాత ఉయ్ఘర్లు టాంగు‌కు ఫిరాయించారు. దీనికి ముందు సా.శ 627లో [[టిబెటన్ సామ్రాజ్యం]] టర్కులుకు వ్యతిరేకంగా పోరాడినప్పుడు ఉయ్ఘర్లు ఇప్పటికే వారితో టాంగులతో పొత్తుల వైపు మొగ్గు చూపారు. 

సాశ 742లో ఉయ్ఘర్లు, కార్లుక్సు, బాస్మిలులు రెండవ టర్కికు ఖగనేటుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారు.

సా.శ 744లో బాస్మిల్లు టర్కికు రాజధాని ఓటుకెనును స్వాధీనం చేసుకుని దానిని పాలిస్తున్న ఓజ్మిసు ఖగనును చంపారు. ఆ సంవత్సరం తరువాత బాస్మిల్లకు వ్యతిరేకంగా ఉయ్ఘరు-కార్లుకు కూటమిగా ఏర్పడి వారిని ఓడించింది. వారి ఖగను చంపబడ్డాడు. తరువాత బాస్మిల్సు ఒక ప్రజలుగా ఉనికిలో లేకుండా పోయారు. ఉయ్ఘర్లు, కార్లుకు‌ల మధ్య శత్రుత్వాల కారణంగా కార్లుకు‌లు పశ్చిమానికి జెటిసుకి వలస వెళ్ళారు. ఇది తుర్గేషుతో ఘర్షణకు దారితీసింది. వారు సా.శ 766లో వారిని ఓడించి జయించారు.

ఉయ్ఘరు ఖగను అయిన కుట్లగు ఐ బిల్గే ఖగను తనకు తాను అన్ని తెగలకు అత్యున్నత పాలకుడని చెప్పుకున్నాడు. ఆయన  ఓర్డు-బాలికు వద్ద తన రాజధానిని నిర్మించాడు. *న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* ప్రకారం ఉయ్ఘరు సామ్రాజ్యం భూభాగం " తూర్పు చివరన షివేయి భూభాగం, పశ్చిమాన ఆల్టై పర్వతాల మధ్య విస్తరించి దక్షిణాన అది [[గోబీ ఎడారి]]ను నియంత్రించింది. కాబట్టి ఇది పురాతన జియోంగ్ను మొత్తం భూభాగాన్ని కవరు చేసింది".

సాశ 745లో ఉయ్ఘర్లు గోక్తుర్కు‌ల చివరి ఖగను కులును బెగును చంపి ఆయన తలని టాంగు‌కు పంపారు.

===గిరిజన కూర్పు===
*టాంగు హుయావో*, వాల్యూం. 98 తొమ్మిది టోకుజు ఓఘుజు ఇంటిపేరు తెగలను జాబితా చేసింది (姓部 *జింగ్బు*); మరొక తెగల జాబితా (部落 *బులుయొ*) *టాంగు పాత పుస్తకం*, *టాంగు కొత్త పుస్తకం*లో నమోదు చేయబడింది. జపనీసు మేధావులు హషిమోటో, కటాయామా, సెంగా ప్రకారం టాంగు పుస్తకాలలోని జాబితాలలోని ప్రతి పేరు ప్రతి అధిపతి ప్రతి ఉప-గిరిజన ఇంటిపేరును నమోదు చేసింది. అయితే టాంగు హుయియావోలోని మరొక జాబితాలో టోకుజు ఓఘుజు తెగల పేర్లు సరిగ్గా నమోదు చేయబడ్డాయి. వాల్టరు బ్రూనో హెన్నింగు (1938) సాకా భాషలో నమోదు చేయబడిన తొమ్మిది పేర్లను లింకు చేసింది "స్టాలు-హోల్‌స్టెయిను స్క్రోలు" ను హాన్ చైనీసు రచయితలు రికార్డు చేసిన వాటితో నమోదు చేశారు.



=== స్వర్ణయుగం ===


సాశ 747లో కుట్లగు బిల్గే కోలు కఘను మరణించాడు. తరువాత ఆయన చిన్న కుమారుడు బయాంచురు ఖాన్ వచ్చాడు. టాంగు‌తో అనేక వాణిజ్య కేంద్రాలను నిర్మించిన తర్వాత బయాంచురు లాభాలను ఉపయోగించి రాజధాని ఓర్డు-బాలికు, సెలెంగా నది బాయి బాలికు మీద ఉన్న మరొక నగరాన్ని నిర్మించాడు. తరువాత ఆయన స్టెప్పీ ప్రజలందరినీ తన బ్యానరు కిందకు తీసుకురావడానికి వరుస పోరాటాలను ప్రారంభించాడు. ఈ సమయంలో సామ్రాజ్యం వేగంగా విస్తరించింది. సెకిజు ఓఘుజు, కిర్గిజు, కార్లుక్సు, తుర్గేషు, టోకుజు టాటర్సు, చిక్సు, బాస్మిల్సు అవశేషాలను ఉయ్ఘరు పాలనలోకి తీసుకువచ్చింది.

సాశ 751లో  [[టాంగు సామ్రాజ్యం]] తలాసు యుద్ధంలో అరబ్బుల మీద వ్యూహాత్మక ఓటమిని చవిచూసింది. ఆ తరువాత టాంగు మధ్య ఆసియా నుండి వెనక్కి తగ్గింది. దీని వలన ఉయ్ఘర్లు కొత్త ఆధిపత్య శక్తిగా ఉద్భవించారు. 

సాశ 755లో ఆన్ లుషను టాంగు రాజవంశంకు వ్యతిరేకంగా ఒక తిరుగుబాటును ప్రేరేపించారు. సాశ 756లో టాంగు చక్రవర్తి సుజోంగు సహాయం కోసం బయంచురు వైపు తిరిగాడు. బయంచురు అంగీకరించి తన పెద్ద కొడుకును సుజోంగు‌కు సైనిక సేవ అందించమని ఆదేశించాడు. సాశ 757లో సుమారు 4,000 మంది ఉయ్ఘురు గుర్రపు సైనికులు చాంగ్'ఆన్, లుయోయాంగులను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో టాంగు సైన్యాలకు సహాయం చేశారు. లుయోయాంగు యుద్ధం తర్వాత ఉయ్ఘర్లు మూడు రోజుల పాటు నగరాన్ని దోచుకున్నారు. పెద్ద మొత్తంలో పట్టును తీసిన తర్వాత మాత్రమే ఆగిపోయారు. వారి సహాయం కోసం టాంగుకు 20,000 పట్టు చుట్టలను పంపారు. వారికి గౌరవ బిరుదులను ప్రదానం చేశారు. అదనంగా గుర్రపు వ్యాపారం కొరకు ప్రతి ఒక్క గుర్రానికి 40 పట్టు చుట్టలుగా నిర్ణయించబడింది. టాంగు చైనాలో ఉన్నప్పుడు ఉయ్ఘర్లకు "అతిథి" హోదా ఇవ్వబడింది.  టాంగు, ఉయ్ఘరు‌లు మార్పిడి వివాహం చేసుకున్నారు. బయాంచురు యువరాణి నింగువోను వివాహం చేసుకోగా, ఒక ఉయ్ఘరు యువరాణి టాంగు యువరాజును వివాహం చేసుకుంది.  అన్ లుషాను‌కు వ్యతిరేకంగా కూటమిని ముగించడానికి ఉయ్ఘరు ఖగనేటు సాశ 756లో టాంగు రాజవంశం చైనాతో యువరాణులను వివాహం చేసుకుంది. బయంచూరు తన కుమార్తె ఉయ్ఘరు యువరాణి పిజియా (毗伽公主)ని టాంగు యువరాజు లి చెంగ్‌కాయి ([[w:zh:李承采|李承采]]), డున్‌హువాంగు యువరాజు ( షోయిలీ కుమారుడైన షోయిలీ)తో వివాహం చేసుకున్నాడు. బిన్. టాంగు యువరాణి నింగువో (寧國公主), సుజోంగు కుమార్తె, బయాను‌చూరు‌ను వివాహం చేసుకుంది.


సాశ 758లో ఉయ్ఘర్లు ఉత్తర యెనిసీ కిర్గిజు వైపు దృష్టి సారించారు. బయాంచూరు కిర్గిజు సైన్యాన్ని ఓడించి వారి ఖాను‌ను ఉరితీసే ముందు వారి అనేక వ్యాపార స్థావరాలను నాశనం చేశాడు.



సాశ 759లో ఉయ్ఘర్లు తిరుగుబాటుదారులను తుడిచిపెట్టడంలో టాంగు‌కు సహాయం చేయడానికి ప్రయత్నించారు కానీ విఫలమయ్యారు. బయాంచురు మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు టెంగ్రి బోగు ఆయన స్థానంలో బోగు కఘానుగా నియమితుడయ్యాడు.

సాశ 762లో బోగు 4,000 మంది సైనికులతో టాంగు‌ను ఆక్రమించాలని అనుకున్నాడు. కానీ చర్చల తర్వాత వారి వైపు మారి లుయోయాంగు వద్ద తిరుగుబాటుదారులను ఓడించడంలో వారికి సహాయం చేశాడు. యుద్ధం తర్వాత ఉయ్ఘర్లు నగరాన్ని దోచుకున్నారు. ప్రజలు రక్షణ కోసం బౌద్ధ దేవాలయాలకు పారిపోయినప్పుడు, ఉయ్ఘర్లు వాటిని తగలబెట్టారు. 10,000 మందికి పైగా చంపబడ్డారు. వారి సహాయం కోసం వారిని విడిచిపెట్టడానికి వారు టాంగుకు 1,00,000 పట్టు ముక్కలను చెల్లించవలసి వచ్చింది. దండయాత్ర సమయంలో బోగు మానిచీయను పూజారులను ఎదుర్కొన్నాడు. వారు బోగును మానిచైయిజంగా మార్చారు. అప్పటి నుండి ఉయ్ఘరు ఖగనేటు అధికారిక మతం మానిచైయిజంగా మారింది.

===క్షీణత===


సాశ 779లో బోగు కఘాను తన సోగ్డియను సభికుల సలహా ఆధారంగా టాంగు రాజవంశం మీద దండెత్తాలని ప్రణాళిక వేసుకున్నాడు. అయితే ఆయన మామ తును బాగా తర్ఖాను ఈ ప్రణాళికను వ్యతిరేకించి ఆయనను, "కాఘను కుటుంబం ఆయన గుంపు, సోగ్డియన్ల నుండి దాదాపు రెండు వేల మందిని" చంపాడు.  తరువాత తున్ బాఘా తర్ఖాను సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఖగనేటు ఐక్యతను భద్రపరచడానికి ఆయన రూపొందించిన కొత్త చట్టాల సమితిని అమలు చేశాడు. ఆయన పాలనలో మానిచాయిజం అణచివేయబడింది. కానీ ఆయన వారసులు దానిని అధికారిక మతంగా పునరుద్ధరించారు. 

780లో చాంగను నుండి కప్పం అందించడానికి బయలుదేరుతున్నప్పుడు ఉయ్ఘర్లు, సోగ్డియన్ల సమూహం చంపబడింది. తున్ పరిహారంగా 18,00,000 నగదు డిమాండు చేశాడు. టాంగు ఈ మొత్తాన్ని బంగారం, పట్టులో చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు. 789లో తున్ బాఘా తార్ఖాను మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు ఆయన స్థానంలో కులాగు కఘనుగా నియమితుడయ్యాడు. ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని కార్లుకు‌లు ఉయ్ఘరు భూభాగాన్ని ఆక్రమించి ఫుటు లోయను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 790లో టింగ్జౌ (బెష్బాలికు) వద్ద [[టిబెటన్ సామ్రాజ్యం]] ఉయ్ఘర్లు, టాంగు దళాలను ఓడించింది. కులుగు కఘాను మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు కుట్లుకు బిల్గే కఘానుగా ఆయన స్థానంలో వచ్చాడు.

సాశ 791లో టిబెటన్లు లింగ్జౌ మీద దాడి చేశారు కానీ ఉయ్ఘర్లు వారిని తరిమికొట్టారు. వారు పట్టుబడిన ఖైదీలను పశువులను టాంగు చక్రవర్తి డెజాంగుకు బహుకరించారు. బీటింగు వద్ద టిబెటన్లు కార్లుకు‌లు ఉయ్ఘరు‌ల మీద మరొక ఓటమిని చవిచూశారు. పట్టుబడిన టిబెటను జనరలు జాన్ ర్గ్యాలు సమ్‌ను డెజోంగు‌కు పంపారు. 792లో కుత్లుకు కుమారుడు బావోయి కఘాను నేతృత్వంలోని ఉయ్ఘర్లు, టిబెటన్లు కార్లుకు‌లను ఓడించి, గావోచాంగు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. టిబెటన్లు కుచా తూర్పున 560 *లి* దూరంలో ఉన్న ఒక కోట పట్టణమైన యుషు మీద దాడి చేసిన కొద్దిసేపటికే వారిని అక్కడ బావోయి ముట్టడించి నాశనం చేశాడు. సాశ 795లో కుత్లుకు బిల్గే కఘాను మరణించాడు. యగ్లకరు రాజవంశం అంతమైంది. ఒక జనరలు 2వ కుత్లకు , తనను తాను కొత్త ఖఘను, కొత్త రాజవంశాన్ని స్థాపించినట్లు ప్రకటించుకున్నాడు. అదిజు (CN. అడి ) 

సాశ 803లో ఉయ్ఘర్లు గావోచాంగు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సాశ 808లో 2వ కుత్లుకు మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు బావోయి కఘాను ఆయన తర్వాత వచ్చాడు. అదే సంవత్సరంలో ఉయ్ఘర్లు టిబెటన్ల నుండి లియాంగు ప్రావిన్సును స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సాశ 816లో టిబెటను దాడి రెండు రోజుల ప్రయాణంలో ఓర్డు-బాలికు‌కు చేరుకుంది.సాశ 821లో బావోయి కఘాను మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు చోంగ్డే ఆయన స్థానంలో వచ్చాడు. చోంగ్డేను ఉయ్ఘరు ఖగనేటు చివరి గొప్ప ఖగను‌గా పరిగణించారు. ఆయన విజయాలలో సోగ్డియా ప్రాంతంతో మెరుగైన వాణిజ్యం ఉంది. యుద్ధభూమిలో ఆయన సాశ 821లో టిబెటన్ల దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు. టిబెటను, కార్లుకు దళాన్ని ఓడించిన తర్వాత, ఉయ్ఘర్లు ఉష్రుసానా ప్రిన్సిపాలిటీ లోకి ప్రవేశించి ఆ ప్రాంతాన్ని దోచుకున్నారు. సాశ 822లో తిరుగుబాటుదారులను అణచివేయడంలో టాంగు‌కు సహాయం చేయడానికి ఉయ్ఘర్లు దళాలను పంపారు. టాంగు ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు కానీ ఇంటికి వెళ్ళడానికి వారికి 70,000 పట్టు ముక్కలను చెల్లించాల్సి వచ్చింది. సాశ 823లో [[టిబెటన్ సామ్రాజ్యం]] ఉయ్ఘర్ల మీద యుద్ధం చేసింది. సాశ 824లో చోంగ్డే మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు జావోలీ కఘాను వచ్చాడు. సాశ 832లో జావోలీ హత్య చేయబడ్డాడు. ఆయన తర్వాత చోంగ్డే కుమారుడు జాంగ్క్సిను కఘాను వచ్చాడు. అదే సంవత్సరంలో టిబెటను సామ్రాజ్యం ఉయ్ఘర్ల మీద యుద్ధం చేయడంలో విఫలమైంది.

===పతనం===


సాశ 839లో జాంగ్జిను కఘాను ఆత్మహత్య చేసుకోవలసి వచ్చింది. ఖాసరు కఘాను అనే మంత్రి ఓర్డోసు నుండి 20,000 మంది షాటువో గుర్రపు సైనికుల సహాయంతో సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అదే సంవత్సరంలో కరువు, అంటువ్యాధి వచ్చింది. ముఖ్యంగా తీవ్రమైన శీతాకాలం కారణంగా ఉయ్ఘరు ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆధారపడిన పశువులు చాలా వరకు చలికాలంలో మరణించాయి. 

సాశ 840లో తొమ్మిది ఉయ్ఘరు మంత్రులలో ఒకరైన కులుగు కసరు ప్రత్యర్థి బాఘా యెనిసీ కిర్గిజుకు పారిపోయి ఉత్తరం నుండి దండెత్తమని వారిని ఆహ్వానించాడు. దాదాపు 80,000 మంది గుర్రపు సైనికులతో, వారు ఓర్డు-బాలికు‌ను కొల్లగొట్టి, దానిని నేలమట్టం చేశారు. కిర్గిజు‌లు కసరు‌ను బంధించి, వెంటనే ఆయన తల నరికివేశారు. వారు ఉయ్ఘరు సామ్రాజ్యం అంతటా ఇతర నగరాలను నాశనం చేసి, వాటిని తగలబెట్టారు. ఉయ్ఘర్లు రెండు గ్రూపులుగా పారిపోయారు. కులీనుడు ఓర్మిజ్టు నేతృత్వంలోని 30,000 మందితో కూడిన సమూహం టాంగు భూభాగంలో ఆశ్రయం పొందింది. కానీ టాంగు చక్రవర్తి వుజోంగు సరిహద్దులను మూసివేయమని ఆదేశించాడు. బావోయి కుమారుడు కొత్త ఖగను నేతృత్వంలోని 1,00,000 మందితో కూడిన మరొక సమూహం కూడా టాంగు భూభాగానికి పారిపోయింది. అయితే వుజీ నివాసం కోసం మానిచీయన్ల రక్షణ, ఆహారం కోసం టాంగు నగరాన్ని డిమాండు చేశాడు. వుజోంగు ఈ డిమాండ్లను ఆమోదయోగ్యం కాదని భావించి తిరస్కరించాడు. వుజీకి వ్యతిరేకంగా తన దళాలను ఉపయోగించినందుకు ప్రతిఫలంగా ఆయన ఓర్మిజ్టు‌కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. రెండు సంవత్సరాల తరువాత, వుజోంగు క్రైస్తవ మతం, జొరాస్ట్రియనిజం, ముఖ్యంగా [[బౌద్ధమతం]]ను నిషేధించాలనే ఆదేశాన్ని పొడిగించాడు.


యెనిసీ కిర్గిజు టాంగు రాజవంశం సా.శ 840, 848 మధ్య ఉయ్ఘరు ఖగనేటు‌కు వ్యతిరేకంగా వారి కుటుంబ సంబంధాలను పొత్తుకు సమర్థనగా ఉపయోగించి విజయవంతమైన యుద్ధాన్ని ప్రారంభించారు. 

సాశ 841లో వుజీ నేటి షాంగ్సీ మీద దండయాత్రలో ఉయ్ఘర్లకు నాయకత్వం వహించాడు. సాశ 843లో షి జియాంగు నేతృత్వంలోని టాంగు సైన్యం సాశ 843 ఫిబ్రవరి 13న "కిల్ ది బార్బేరియన్సు" పర్వతం (షాహు) వద్ద ఉయ్ఘర్ల మీద దాడి చేసి 10,000 మందిని చంపింది. వుజీ గాయపడ్డాడు. వుజీ ఓటమి తర్వాత వుజోంగు ఓర్మిజ్టు దళాలను విచ్ఛిన్నం చేసి వేర్వేరు విభాగాలలో చెదరగొట్టాలని ఆదేశించాడు. ఓర్మిజ్టు విధేయత చూపడానికి నిరాకరించాడు. ఆయన దళాలను జనరలు లియు మియాను ఊచకోత కోశారు. రెండు ప్రధాన ఉయ్ఘరు సమూహాల ఓటమితో వుజోంగు మానిచీయన్లను వదిలించుకునే అవకాశాన్ని చూశాడు. ఆయన అనేక నగరాల్లోని మానిచీయను దేవాలయాలను ధ్వంసం చేయాలని వారి ఆస్తులను జప్తు చేయాలని, మతాధికారులను ఉరితీయాలని ఆదేశించాడు.



సాశ 846లో వుజీ తన 6 సంవత్సరాల పాలనను కిర్గిజు‌తో ఆయన ప్రత్యర్థి కసారు సోదరుడు ఓర్మిజ్టు మద్దతుదారులతో, ఓర్డోసు‌లో టాంగు రాజవంశం దళాలతో పోరాడిన తర్వాత చంపబడ్డాడు. నేడు షాంగ్సీ. ఆయన సోదరుడు ఎనియను కఘాను సాశ 847లో టాంగు దళాలచే నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించబడ్డాడు.

===వారసులు===

ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థానంలో వచ్చిన యెనిసీ కిర్గిజు వారు నాశనం చేసిన సామ్రాజ్యాన్ని నడపడంలో పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు. తూర్పున బైకాలు సరస్సు నుండి పశ్చిమాన ఇర్తిషు నది వరకు ఉన్న భూభాగాన్ని వారు తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. తమ వైపుకు ఫిరాయించిన ఉయ్ఘరు అయిన కులుగు బాఘాను ఓర్ఖోను లోయ బాధ్యత వహించారు. టాంగు చక్రవర్తి యిజోంగు (860–873) పాలనలో టాంగు, కిర్గిజు‌ల మధ్య సంబంధాలు ఉన్నట్లు మూడు నమోదైన సందర్భాలు ఉన్నాయి. కానీ వారి సంబంధం స్వభావం అస్పష్టంగా ఉంది. ఉయ్ఘర్లు ఇక మీద వారిని బెదిరించనందున. కిర్గిజు‌లతో ఎటువంటి సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో అర్థం లేదని టాంగు విధాన నిర్ణేతలు వాదించారు. ఖితాన్లు సాశ 890లో కిర్గిజు నుండి ఓర్ఖోను లోయను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కిర్గిజు నుండి ఎటువంటి వ్యతిరేకత నమోదు కాలేదు.



ఉయ్ఘరు ఖగనేటు పతనం తరువాత ఉయ్ఘర్లు దక్షిణానికి వలస వెళ్లి  గన్周 ఉయ్ఘరు రాజ్యంను ఆధునిక గాన్సు లో స్థాపించారు. కింగ్డం ఆఫ్ కోచో ఆధునిక టర్పాను దగ్గర. కోచోలోని ఉయ్ఘర్లు బౌద్ధమతంలోకి మారారు. మహ్మదు అల్-కష్గారి అభిప్రాయం ప్రకారం వారు "నాస్తికులలో అత్యంత బలవంతులు" అయితే గంజౌ ఉయ్ఘర్లను 1030లలో టాంగటు ప్రజలు జయించారు.  అయినప్పటికీ కాష్గారి సమకాలీన ఉయ్ఘర్లను ద్విభాషా తుర్కోఫోను‌లుగా ప్రశంసించారు. వారి తుర్కికు మాండలికం "స్వచ్ఛమైనది", "అత్యంత సరైనది" (ఏకభాషా యగ్మాలు, తుహ్సీలు మాట్లాడే మాండలికాల మాదిరిగానే); అదే సమయంలో విదేశీ అరువు పదాలను, వారి ప్రసంగంలో "స్లర్రింగు"ను చేర్చినందుకు కాష్గారి ఇతర ద్విభాషా టర్కోఫోను‌లను (క్వే, టాటర్లు, బాస్మిలులు, చోములులు, యాబాకులు, మొదలైనవి) ఎగతాళి చేశాడు. 1134లో కోచో యెలు దాషి నవజాత ఖారా ఖితై సామ్రాజ్యానికి సామంతుడయ్యాడు. 1209లో కోచో పాలకుడు ఇడికుటు ("ఆనంద ప్రభువు") బార్చుకు ఆర్టు టెగిను చెంఘిసు ఖాన్ పట్ల తన విధేయతను ప్రకటించాడు. పాత ఉయ్ఘరు వర్ణమాలను దాని అధికారిక లిపిగా స్వీకరించిన తరువాతి [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం]]లో ఉయ్ఘర్లు ముఖ్యమైన పౌర సేవకులుగా మారారు. *న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* ప్రకారం మూడవ సమూహం కార్లుకు‌ల మధ్య ఆశ్రయం పొందేందుకు వెళ్ళింది. 

కార్లుకు‌లు, చిగిల్సు, యాగ్మా వంటి ఇతర తెగలతో కలిసి, తరువాత కారా-ఖానిదు ఖానేటు (సాశ 940–1212)ను స్థాపించారు. కొంతమంది చరిత్రకారులు కరాఖానిడు‌లను ఉయ్ఘరు‌లతో అనుబంధిస్తారు. ఎందుకంటే యాగ్మాలు తోకుజు ఓగుజుతో ముడిపడి ఉన్నారు. సుల్తాను సతుకు బుఘ్రా ఖాను ఆర్తుక్సు నుండి వచ్చిన యాగ్మా అని నమ్ముతారు. సాశ 932లో ఇస్లాం మతంలోకి మారారు. సాశ  940లో కాష్గరు నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. దీని వలన *కారాఖానిడ్సు'' అని పిలువబడే కొత్త రాజవంశం ఏర్పడింది.

## సోగ్డియన్లతో సంబంధం

సిల్క్ రోడ్ వెంట వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడానికి, ఉయ్ఘర్లు మధ్య ఆసియాలోని కొన్ని ఒయాసిసు‌లను నియంత్రించే సోగ్డియను వ్యాపారులతో వాణిజ్య సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. మానిచెయిజంను ఉయ్ఘర్లు స్వీకరించడం ఈ సంబంధంలో ఒక అంశం—బౌద్ధమతం కంటే మానిచెయిజంను ఎంచుకోవడం టాంగు ప్రభావం నుండి స్వాతంత్ర్యాన్ని చూపించాలనే కోరికతో ప్రేరేపించబడి ఉండవచ్చు. అందరు ఉయ్ఘర్లు మతమార్పిడికి మద్దతు ఇవ్వలేదు - ఓర్డు-బాలికు వద్ద ఉన్న ఒక శాసనం మానిచెయన్లు తమ పురాతన షమానిస్టికు నమ్మకాల నుండి ప్రజలను మళ్లించడానికి ప్రయత్నించారని పేర్కొంది. ఆ కాలానికి చెందిన ఉయ్ఘరు-మానిచెను వచనం నుండి వచ్చిన ఒక పక్షపాత కథనం బోగు కాఘను మానిచెయిజం పట్ల కలిగి ఉన్న అపరిమిత ఉత్సాహాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది:

సోగ్డియన్లతో వాణిజ్యానికి సంబంధించిన రాజకీయ, ఆర్థిక ఆందోళనల ఆధారంగా మతమార్పిడి జరిగింది కాబట్టి అది పాలకులచే నడపబడింది. తరచుగా దిగువ సామాజిక వర్గాలలో ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొంది. ఇంకా ఖఘను రాజకీయ శక్తి తన ప్రజలకు ఆర్థికంగా సాయాన్ని అందించే ఆయన సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది కాబట్టి "సోగ్డియన్లతో వారి మతాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా పొత్తు ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఒక ముఖ్యమైన మార్గం." సోగ్డియన్లు, ఉయ్ఘర్లు ఇద్దరూ ఈ కూటమి నుండి ఎంతో ప్రయోజనం పొందారు. సోగ్డియన్లు ఉయ్ఘర్లకు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో వ్యాపారం చేయడానికి, చైనా నుండి పట్టును ఇతర వస్తువులకు మార్పిడి చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించారు. సోగ్డియన్లకు ఇది వారి చైనీసు వ్యాపార వర్గాలకు ఉయ్ఘరు రక్షణను అందించింది. 5వ, 6వ శతాబ్దాలలో సోగ్డియన్లు చైనాకు పెద్ద సంఖ్యలో వలసలు వెళ్లారు. సోగ్డియన్లు సిల్కు రోడ్ల వెంట ప్రధాన వ్యాపారులకు చైనా ఎల్లప్పుడూ వారి అతిపెద్ద మార్కెటుగా ఉంది. టర్ఫాను సమీపంలోని అస్తానా స్మశానవాటికలో లభించే కాగితపు దుస్తులలో సాశ 620లలో గావోచాంగు రాజ్యంలో కారవాను వ్యాపారం మీద చెల్లించిన పన్నుల జాబితా ఉంది. ఈ వచనం అసంపూర్ణంగా ఉంది. కానీ అది జాబితా చేసిన 35 వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో 29 కార్యకలాపాలలో సోగ్డియను వ్యాపారి పాల్గొంటారు. చివరికి సంచార జాతి, నిశ్చల రాజ్యాల పాలకులు ఇద్దరూ సోగ్డియన్ల వంటి వ్యాపారుల ప్రాముఖ్యతను గుర్తించారు. సిల్కు రోడ్‌ను నియంత్రించడంలో వారి స్వంత అజెండాలను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి పొత్తులు పెట్టుకున్నారు.

## ఓర్డు-బాలికు

ఉయ్ఘర్లు స్పష్టమైన పర్షియను ప్రభావాలతో ఒక సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించారు. ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ రంగాలలో. సామ్రాజ్యం స్థాపించబడిన వెంటనే వారు శాశ్వత, స్థిరపడిన రాజధానిని స్థాపించడం ద్వారా నిశ్చల రాజ్యాలను అనుకరించారు. ఓర్డు-బలికు, పూర్వపు గోక్టర్కు సామ్రాజ్య రాజధాని స్థలంలో తరువాతి మంగోలు రాజధాని కరకోరంకు వాయువ్యంగా నిర్మించబడింది. ఈ నగరం సిల్కు రోడ్ వెంబడి విలక్షణమైన పూర్తిగా బలవర్థకమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉంది. కేంద్రీకృత గోడలు, పరిశీలన టవర్లు, లాయం, సైనిక, వాణిజ్య దుకాణాలు, పరిపాలనా భవనాలు ఉన్నాయి. పట్టణంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు వాణిజ్యం, చేతిపనుల కోసం కేటాయించబడ్డాయి. పట్టణం మధ్యలో ఒక మఠం సహా రాజభవనాలు, దేవాలయాలు ఉన్నాయి. రాజభవనంలో బలవర్థకమైన గోడలు, రెండు ప్రధాన ద్వారాలు, అలాగే నీరు  వాచ్‌టవర్లతో నిండిన కందకాలు ఉన్నాయి.

ఖఘను అక్కడ తన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించాడు. సామ్రాజ్యం విధానాలను నిర్ణయించాడు. స్థిర నివాసం లేకపోవడంతో జియోంగ్ను వారు తీసుకువెళ్లగలిగేంత వరకు చైనీసు వస్తువులను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో పరిమితం చేయబడ్డారు. థామసు బార్‌ఫీల్డు చెప్పినట్లుగా "ఒక సంచార సమాజం ఎంత ఎక్కువ వస్తువులను సంపాదించుకుంటే దాని చలనశీలత తక్కువగా ఉంటుంది. అందువలన ఏదో ఒక సమయంలో ఒక గొప్ప నిధిని బలోపేతం చేయడం కంటే దానిని తరలించడం ద్వారా దానిని రక్షించడానికి ప్రయత్నించే వ్యక్తి మరింత దుర్బలంగా ఉంటాడు." స్థిర నగరాన్ని నిర్మించడం ద్వారా, ఉయ్ఘర్లు చైనా నుండి వర్తకం చేసే వస్తువుల కోసం రక్షిత నిల్వ స్థలాన్ని సృష్టించారు. వారు స్థిరమైన, స్థిర కోర్టును కలిగి ఉండగలరు, వ్యాపారులను స్వీకరించగలరు. సిల్కు రోడ్ ఎక్స్ఛేంజు‌లో వారి కేంద్ర పాత్రను సమర్థవంతంగా స్థిరపరచుకోగలరు. అయితే స్థిర నగరాన్ని కలిగి ఉండటంతో వచ్చిన దుర్బలత్వం ఉయ్ఘర్ల పతనానికి దారితీసింది.

## ఉయ్ఘర్ ఖగన్ల జాబితా
కింది జాబితా Y I రెడ్ పాన్ "సుయి-టాంగు ఫారిను పాలసీ: నాలుగు కేస్ స్టడీసు" ఆధారంగా రూపొందించబడింది.

## జన్యుశాస్త్రం

2020 అధ్యయనం మంగోలియా నుండి  12 మంది ఉయ్ఘరు ఖగనేటు వ్యక్తుల జన్యు పూర్వీకులను విశ్లేషించింది. నమూనా అధిక (~60%) కానీ వేరియబులు పశ్చిమ యురేషియా పూర్వీకులను ప్రదర్శించింది. ఇది ఇండో-ఇరానియను అలన్సు, బాక్టీరియా-మార్జియానా పురావస్తు సముదాయం పూర్వీకుల మిశ్రమంగా రూపొందించబడింది. ఈ నమూనా తూర్పు ఆసియా మూలం నుండి గణనీయమైన (~40%) పూర్వీకులను కలిగి ఉంది. ఇది స్లాబు గ్రేవు సంస్కృతికి దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. పశ్చిమ, తూర్పు యురేషియా మూలాల మధ్య మిశ్రమం సాశ 500 సంవత్సరంలో జరిగిందని అంచనా వేయబడింది. 

విశ్లేషించిన 5 ఉయ్ఘరు పురుషులలో, 4 (లేదా 80%) పశ్చిమ యురేషియను పితృ హాప్లోగ్రూపు హాప్లోగ్రూపు R1bను కలిగి ఉండగా, 1 (లేదా 20%) తూర్పు యురేషియా హాప్లోగ్రూపు హాప్లోగ్రూపు Q-M242ను కలిగి ఉంది. గుర్తించబడిన 12 మాతృ హాప్లోగ్రూపు‌లులో, 58% తూర్పు యురేషియను మూలానికి చెందినవి (A, B,D, G) అయితే 41% పశ్చిమ యురేషియను మూలానికి చెందినవి (JT,H). 

ఒక ఉయ్ఘరు మగ జాతి తూర్పు యురేషియను Y హాప్లోగ్రూపు C2 mtDNA హాప్లోగ్రూపు D4ను మోసుకెళ్లింది. 

2024 అధ్యయనంలో విశ్లేషించబడిన ఒక ఉయ్ఘరు అవశేషం (GD1-3) ప్రధానంగా దీని నుండి ఉద్భవించిన వంశపారంపర్యాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియన్లు (సుమారు 83% ±2–3%), మిగిలిన వంశపారంపర్యత వెస్ట్రను స్టెప్పీ హెర్డర్సు (సర్మాటియన్లు; సుమారు 17% ±2–3%) నుండి తీసుకోబడింది. ఇది "ఈ అవగాహన లేని కాలంలో కొత్త సమాచారాన్ని అందిస్తోంది" అని రచయితలు గమనించారు.

## బౌద్ధ - మానిచియను ఉయ్ఘర్ కళాఖండాలు
బెజెక్లికు గుహలు, మొగావో గ్రోటోల నుండి లభించిన బౌద్ధం మానిచియను ఉయ్ఘరు‌ల చిత్రాల సమితి క్రింద ఉంది.

## ఇవి కూడా చూడండి
* చైనీసు చరిత్రలో జాతి సమూహాలు
* గువో జియి
* టర్కికు ప్రజల చరిత్ర
* ఉయ్ఘరు ప్రజల చరిత్ర

## మూలాలు