లింబువాన్

**లింబువాన్** (లింబు: , *నేపాలీలో లింబువాన్*) (లింబు: , *లింబులో యక్తుంగ్ లాజే*) చారిత్రకంగా 10 లింబు రాజ్యాలతో కూడిన హిమాలయ ప్రాంతం, ప్రస్తుతం తూర్పు నేపాల్‌లో భాగంగా ఉంది. లింబువాన్ అంటే "యక్తుంగ్ లాజే" లేదా "లింబు మాట్లాడే ప్రజల భూమి". పది లింబువాన్ రాజ్యాల రాజులు, వారి మంత్రులతో కూడిన సమిష్టి గూర్ఖా-లింబువాన్ ఒప్పందం ద్వారా లింబువాన్ నేపాల్ రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది.

6వ శతాబ్దంలో లింబువాన్ గొప్ప విప్లవం తర్వాత పది రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ భూమికి సమిష్టిగా "లింబువాన్" అని పేరు పెట్టాలని నిర్ణయించారు. లింబు దేశం, సంస్కృతి, భాష, జాతి ప్రస్తుత స్థితి ఈ కాలంలో రూపుదిద్దుకుందని నమ్ముతారు. ఉత్తర సరిహద్దు టిబెట్‌లో, దక్షిణ సరిహద్దు బీహార్‌లోని జలాల్‌గఢ్‌లో, తూర్పు సరిహద్దు తీస్తా నది వద్ద, పశ్చిమ సరిహద్దు దుధ్కోషి నది వద్ద నిర్ణయించబడింది.

ఆధునిక కాలంలో, లింబువాన్ సరిహద్దులు పశ్చిమాన అరుణ్ నది వద్ద, తూర్పున కాంచన్‌జంగా పర్వతం, మెచి నది వద్ద నిలిచిపోయాయి. ఈ ప్రాంతం తొమ్మిది జిల్లాలను కవర్ చేస్తుంది: ఝాపా, ఇలామ్, పాంథార్, తాప్లేజుంగ్, మోరాంగ్, సున్సరి, ధన్‌కుటా, తేరథుమ్, సంఖువాసభ. సిరిజుంగా హ్యాంగ్ రాజు నుండి నేపాల్ మహేంద్ర రాజు వరకు, లింబువాన్ కిపట్ భూ వ్యవస్థను, అర్ధ లేదా పూర్తి స్వయంప్రతిపత్తిని అనుభవించింది.

నేపాల్ తూర్పు సరిహద్దు ప్రాంతంలో లింబువాన్ సమాఖ్య రాష్ట్రానికి ప్రాదేశిక అధికారాన్ని క్లెయిమ్ చేసే రాజకీయ ఉద్యమం నేపాల్‌లో అభివృద్ధి చెందింది. తూర్పు నేపాల్, ఆ ప్రాంతంలోని ఆధిపత్య జాతి సమూహాలను స్థానికంగా కిరాత్ అని పిలుస్తారు. భూమిని వాల్లో, మాఝ్, పల్లో కిరాత్ అనే మూడు ప్రాంతాలుగా విభజించారు. లింబువాన్‌ను పల్లో-కిరాత్ 'తదుపరి కిరాత్' అని కూడా పిలుస్తారు.

## చరిత్ర
[thumb|200x200px|ఫెడరల్ లింబువాన్ స్టేట్ కౌన్సిల్ సూచించిన 9 జిల్లాలు ముదురు నీలం రంగులో, చారిత్రక లింబువాన్ గరిష్ట విస్తరణ లేత నీలం రంగులో, మందపాటి గీతలు ప్రస్తుత అంతర్జాతీయ సరిహద్దులను సూచిస్తాయి. [ఫెడరల్ లింబువాన్ స్టేట్ కౌన్సిల్.]]

అరుణ్ నది, తీస్తా నది మధ్య ఉన్న పది రాజ్యాలను అధికారికంగా "యక్తుంగ్ లాజే" అని ప్రకటించడానికి పది మంది లింబు రాజులు కలిసి వచ్చారు.

పది మంది పాలకులు, వారి రాజ్యాలు, వారి కోటలు:
# సమ్లుపి సాంబ హ్యాంగ్, తంబార్ రాజు, అతని రాజధాని తంబార్ యియోక్.
# సిసియెన్ షెరింగ్ హ్యాంగ్, మేవా, మైవా రాజ్యాల రాజు, అతని రాజధాని మెరింగ్డెన్ యియోక్.
# తోక్తోక్సో ఆంగ్బో హ్యాంగ్, అథ్రాయ రాజు, అతని రాజధాని పోమజోంగ్.
# తిండోలుంగ్ ఖోక్యా హ్యాంగ్, యాంగ్వారోక్ రాజు, అతని రాజధాని హస్తపోజోంగ్ యియోక్
# యెంగాసో పాపో హ్యాంగ్, పంథార్ రాజు, యశోక్, ఫెడెన్‌లలో (ఫె అంటే "మైదానం", డెన్ అంటే "ప్రదేశం") అతని రాజధాని.
# షెంగ్సెంగమ్ ఫెడప్ హ్యాంగ్, ఫెడప్ రాజు, పోక్లాబుంగ్ వద్ద అతని రాజధాని.
# ముంగ్ తాయ్ చి ఎమా హ్యాంగ్, ఇలామ్ రాజు, ఫక్ఫోక్ వద్ద అతని రాజధాని.
# సోయియాక్ లాధోహ్యాంగ్ చెంజోంగ్, బోధే (చౌబీస్) రాజు, షాంగూరి యియోక్ వద్ద అతని రాజధాని.
# తప్పెసో పెరుంగ్ హ్యాంగ్, థలా రాజు, థలా యియోక్ వద్ద అతని రాజధాని.
# తక్లుంగ్ ఖేవా హ్యాంగ్, చేథార్ రాజు, చమ్లింగ్ చిమ్లింగ్ యియోక్ వద్ద అతని రాజధాని.

### మౌరోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు ఎదుగుదల
కొద్ది కాలం తర్వాత, లింబు రాజు మౌరోంగ్ హ్యాంగ్ ప్రాముఖ్యత పొందాడు, చేథార్, బోధే, పాంథార్, ఇలామ్ (ప్రస్తుత ఝాపా, మోరాంగ్, సున్సరి, ధన్‌కుటా) తెరాయ్ భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను తన రాజ్యానికి తన పేరు మీద మోరాంగ్ అని పేరు పెట్టుకుని అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను లింబువాన్‌కు చెందిన పది మంది యక్తుంగ్ రాజులందరినీ లొంగదీసుకుని వారికి అధిపతి అయ్యాడు. మగ వారసుడు లేకుండా అతను మరణించాడు, క్రీ.శ. 849 - క్రీ.శ. 865లో ఉబా హ్యాంగ్ రాజు లింబువాన్ అత్యున్నత పాలకుడిగా అధికారం చేపట్టాడు. అతను లింబువాన్‌లో అనేక మతపరమైన, సామాజిక సంస్కరణలు చేశాడు. ఉబా హ్యాంగ్ సమర్థుడైన కుమారుడు మబో హ్యాంగ్ క్రీ.శ. 865లో అతని తర్వాత వచ్చాడు, క్రీ.శ. 880 వరకు పాలించాడు. తన తండ్రి ప్రారంభించిన సంస్కరణలను మబో హ్యాంగ్ కొనసాగించాడు. ఉబా హ్యాంగ్ తర్వాత అతని కుమారుడు ముడా హ్యాంగ్ వచ్చాడు. ముడా హ్యాంగ్ బలహీనమైన పాలకుడు కాబట్టి స్థానిక నాయకులు తమ ప్రాంతాలను స్వతంత్రంగా పాలించడం ప్రారంభించారు. ముడా హ్యాంగ్ తర్వాత అతని కుమారుడు వెడో హ్యాంగ్ వచ్చాడు, ఈ సమయానికి లింబువాన్ గందరగోళంలో ఉంది, ప్రతి రాజ్యం స్వతంత్రంగా పాలిస్తూ ఒకరితో ఒకరు పోరాడుతున్నాయి. వెడో హ్యాంగ్ హత్య చేయబడ్డాడు, అతని కుమారుడు చెంజోంగ్హ్యాంగ్ అధికారంలోకి వచ్చాడు.

### సిరిజోంగా హ్యాంగ్ రాజు ఎదుగుదల

ఈ గందరగోళం, చెంజోంగ్ హ్యాంగ్ రాజు క్షీణిస్తున్న దశలో, యాంగ్వారోక్ రాజ్యానికి చెందిన సిరిజోంగా రాజు అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను స్వతంత్ర పాలకులందరినీ లొంగదీసుకుని లింబువాన్ కొత్త అత్యున్నత పాలకుడిగా అధికారం చేపట్టాడు. అతను ఫెడప్ (ప్రస్తుత తేరథుమ్ జిల్లా), చైన్‌పూర్ (ప్రస్తుత సంఖువాసభ జిల్లా)లో రెండు పెద్ద కోటలను నిర్మించాడు. నిర్మాణాల అవశేషాలు నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. అతని వారసత్వాలలో ఒకటి, అతను లింబులందరినీ లింబు లిపిలో ఒకే రాత వ్యవస్థ కిందకు తీసుకువచ్చాడు. అతను లింబువాన్‌లో భూస్వామ్య సంస్కరణలను కూడా తీసుకువచ్చాడు, లింబువాన్‌ను కొత్త సరిహద్దులు, జిల్లాలుగా విభజించాడు.

చివరికి సిక్కింలో నామ్‌గ్యాల్ రాజవంశం స్థాపన తర్వాత, లో-మెన్-త్సోంగ్ త్సుమ్ ఆధ్వర్యంలో సిక్కిం ప్రాంతానికి చెందిన భూటియా, లెప్చా, లింబు ప్రజల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం ప్రకారం, లింబువాన్ కాంచన్‌జంగా శ్రేణి (ప్రస్తుత నేపాల్ తూర్పు సరిహద్దు), తీస్తా నది మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని సిక్కిం భూటియా రాజులకు కోల్పోయింది. అప్పటి నుండి లింబువాన్ పశ్చిమాన అరుణ్ నది, కోసి నది మధ్య, తూర్పున కుంచెన్‌జంగా పర్వతాలు, మెచి నది మధ్య ఉన్న అన్ని ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది.

15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, సిరిజోంగా హ్యాంగ్ రాజు వారసులు బలహీనపడ్డారు, లింబువాన్ మళ్లీ గందరగోళం, అరాచకంలో పడింది. ఆ సమయంలో, కమ్రూప్ అస్సాం నుండి ఇద్దరు యక్తుంగ్ ఇంగ్ సోదరులు వచ్చి ఫెడప్, పోక్లాబాంగ్, బిజాయపూర్, మోరాంగ్‌లను స్వతంత్ర దేశాలుగా ప్రకటించారు. అన్నయ్య సిడి ఇంగ్ పోక్లాబాంగ్, ఫెడప్‌కు రాజు అయ్యాడు, లోతట్టు లింబువాన్ రాజ్యమైన మోరాంగ్‌కు సాంగ్లా ఇంగ్ రాజు అయ్యాడు. సిడి ఇంగ్ రాజు 17వ తరాల తర్వాత, టెనా హ్యాంగ్ అనే అద్భుతమైన రాజు వచ్చాడు. అతనికి ఏడుగురు కుమారులు, వారిని "సత్రే ను హ్యాంగ్" లేదా "సత్ రాయ్" అని పిలుస్తారు. వారిలో యెన్ హ్యాంగ్ ముక్పా రాయ్ ఫెడప్ రాజు, అతని వారసులు "సంబహాంగ్ఫే" లింబులుగా కొనసాగుతున్నారు. సిడి ఇంగ్ రాజు 21వ వారసుడు, ఆతాహాంగ్ రాయ్ క్రీ.శ. 1774లో గూర్ఖా రాజు పృథ్వి నారాయణ్ షాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. యెన్ హ్యాంగ్ ముక్పా రాయ్ వారసులలో కొందరు గూర్ఖా రాజులతో ఒప్పందానికి అనుకూలంగా లేరు ఎందుకంటే వారు గొప్ప యక్తుంగ్ లాజేలో తమ సొంత ప్రాదేశిక పాలనా వ్యవస్థను రూపొందించుకోవాలని కోరుకున్నారు.

మరొక సోదరుడు సాంగ్లా ఇంగ్ రాజు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని, ఒక శతాబ్దంలో మోరాంగ్ మొదటి స్వతంత్ర పాలకుడయ్యాడు. అతని కుమారుడు పుంగ్లా ఇంగ్ హిందూ మతాన్ని స్వీకరించి తన హిందూ పేరును ఆమార్ రాయ్ ఇంగ్‌గా మార్చుకున్నాడు. అతని తర్వాత అతని వారసులు వచ్చారు, వారు కూడా హిందూ పేర్లను కలిగి ఉన్నారు. కీర్తి నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్, ఆప్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్, జరాయ్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్, డింగ్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్, బిజాయ్ నారాయణ్ రాయ్ ఇంగ్.

బిజాయ్ నారాయణ్ రాయ్ సాన్గ్లా ఇంగ్ రాజు వరాటప్పా, షాంగోరి కోటల మధ్య ఒక కొత్త పట్టణాన్ని నిర్మించాడు, దానికి తన పేరు మీద బిజాయ్‌పూర్ అని పేరు పెట్టాడు. అతనికి ఎలాంటి సమస్యలు లేవు, వారసుడు లేకుండా మరణించాడు.

బిజాయ్‌పూర్ పట్టణం క్రీ.శ. 1584లో స్థాపించబడింది, ప్రస్తుతం సున్సరి జిల్లా ధారన్‌ పక్కన ఉంది. బిజాయ్‌పూర్ పట్టణం క్రీ.శ. 1774లో లింబువాన్-గూర్ఖా యుద్ధం వరకు మోరాంగ్ రాజ్యం, లింబువాన్ ప్రాంతానికి రాజధానిగా మిగిలిపోయింది.

మోరాంగ్ రాజ్యం లింబువాన్ ప్రాంతంలోని అన్ని రాజ్యాలలో అత్యంత శక్తివంతమైనది, ప్రభావవంతమైనది, ఇతర లింబు పాలకులందరిలో తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించగలిగింది. కానీ క్రీ.శ. 1609లో సెన్ రాజవంశానికి చెందిన సెన్ రాజు లోహాంగ్ సెన్ మోరాంగ్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని ఏడు తరాల పాటు పాలించాడు.

ఫెడప్ రాజు ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్ మోరోంగ్ ముఖ్యమంత్రిగా నియమించబడ్డాడు. అతను బిజాయ్‌పూర్‌లో ఉండిపోయాడు, మోరోంగ్ రాజు అతని పదవిని వంశపారంపర్యంగా చేశాడు. ముర్రే హ్యాంగ్ ఖేబాంగ్‌కు హిందూ పేరు ఇవ్వబడింది, అతను బిద్యా చంద్ర రాయ్ అయ్యాడు. అతని వారసులు బుద్ధి కర్ణ రాయ్ ఖేబాంగ్ లింబు వరకు మోరోంగ్ ముఖ్యమంత్రులుగా కొనసాగారు. బుద్ధి కర్ణ మోరాంగ్ చివరి సెన్ రాజు కామ దత్తా సెన్ తర్వాత వచ్చి క్రీ.శ. 1769లో బిజాయ్‌పూర్ ప్యాలెస్ సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు.

### నేపాల్‌లో విలీనం
ఇంతలో, గూర్ఖా రాజు పృథ్వి నారాయణ్ షా కొండ రాజ్యాలన్నింటినీ తన సామ్రాజ్యంలో జయించే ప్రచారంలో ఉన్నాడు. అతను రెండు రంగాల్లో లింబువాన్‌పై దాడి చేశాడు. క్రీ.శ. 1771-1774 లింబువాన్ గూర్ఖా యుద్ధం తర్వాత, మోరోంగ్ లింబు మంత్రులు, పది రాజ్యాల లింబు పాలకులు గూర్ఖా రాజుతో ఒప్పందానికి వచ్చారు. 1774 లింబువాన్ గూర్ఖా ఒప్పందంతో, లింబువాన్ నేపాల్‌లో విలీనం చేయబడింది.

క్రీ.శ. 1774 తర్వాత లింబువాన్‌పై సిక్కిం అనేకసార్లు దాడి చేసింది. బ్రిటిష్ గూర్ఖా యుద్ధ సమయంలో మోరోంగ్ యుద్ధం మోరోంగ్‌లో జరిగింది. పంచాయతీ కాలంలో మహేంద్ర రాజు ద్వారా లింబువాన్ ప్రస్తుత పరిపాలనా జిల్లాలుగా విభజించబడింది.

## స్థానిక నివాసులు
లింబువాన్ అసలు నివాసులు యక్తుంగ్, యక్కా, ధిమాల్, అతపహరియా, లోహోరుంగ్, మేవాహాంగ్, యకాబా, యాంఫు. లింబువాన్ స్థాపన నుండి, ఈ సంస్కృతులు లింబువాన్‌లో తమ స్వతంత్ర గుర్తింపును కొనసాగిస్తూ ఒకరితో ఒకరు శాంతియుతంగా సహజీవనం చేస్తున్నాయి.

## వలసలు
పృథ్వి నారాయణ్ షా రాజు, ప్రతాప్ సింగ్ షా, రాణా బహదూర్ షా పాలనలో 1790లలో హిందూ మత మిషనరీలుగా వచ్చిన నెవార్స్, బ్రాహ్మణులు తరువాత వచ్చినవారు. లింబువాన్‌లో నివసిస్తున్న గురుంగ్లు, మగర్లు, ఛెత్రీలు కూడా 1780లలో లింబువాన్ గూర్ఖా యుద్ధం సమయంలో గూర్ఖా రాజు సైనికులుగా వచ్చినవారే. మధేశీ స్థానికులు పశ్చిమాన మిథిలా ప్రాంతం నుండి ఉత్తరం, తూర్పు వైపుకు వెళ్ళారు, ఆ విధంగా లింబువాన్ తెరాయ్ భూములను సాగు చేయడానికి కూడా ఈ సమయంలో వచ్చారు.

నేడు, దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు, విదేశాలకు వలస వెళ్లడం వల్ల లింబులు మైనారిటీగా ఉన్నారు. ఆ సమయంలో నేపాల్ ప్రభుత్వం ఇతర నేపాలీ ప్రజలను లింబువాన్‌లోకి వలస వెళ్లేలా ప్రోత్సహించింది.

లింబువాన్ గూర్ఖా యుద్ధం అనేది క్రీ.శ. 1771 నుండి 1774 వరకు గూర్ఖా రాజు, లింబువాన్‌లోని వివిధ రాజ్యాల పాలకుల మధ్య జరిగిన యుద్ధాల పరంపర. ఈ యుద్ధం 1774లో లింబువాన్ గూర్ఖా ఒప్పందంతో ముగిసింది, ఇది లింబువాన్‌లో కిరాత్ భూమికి లింబు ప్రజల హక్కును, పూర్తి స్వయంప్రతిపత్తిని గుర్తించింది. లింబువాన్ చరిత్ర మిగిలిన లింబువాన్ చరిత్రను కవర్ చేస్తుంది.

గూర్ఖాలు మాఝ్ కిరాంత్‌ను (ఖంబువాన్ /రాయ్ రాజ్యాలు) జయించిన తర్వాత, వారు రెండు రంగాలలో లింబువాన్‌పై దండెత్తారు. ఒక ఫ్రంట్ చైన్‌పూర్‌లో (ప్రస్తుత సంఖువాసభ జిల్లా), రెండవ ఫ్రంట్ బిజాయ్‌పూర్‌లో (ప్రస్తుత ధారన్, సున్సరి జిల్లా) ఉంది. బిజాయ్‌పూర్ మోరాంగ్ లింబువాన్ రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేది.

## లింబుల వలస
1830 నుండి 1917 కాలానికి సంబంధించిన ఆర్కైవల్ పరిశోధన లింబులు సిక్కింకు చెందిన వారని బ్రిటిష్ నిర్వాహకులకు తెలుసునని వెల్లడిస్తోంది. 18వ శతాబ్దంలో లింబులు కొద్ది శాతం మాత్రమే సిక్కింలోకి వలస వచ్చారు.
లింబువాన్ వద్ద సిక్కిం-గూర్ఖా యుద్ధం ముగిసిన తరువాత, సిక్కిం రాజు పక్షాన చేరి గూర్ఖాలపై పోరాడిన లింబులందరూ సమావేశమై లింబువాన్‌ను శాశ్వతంగా విడిచిపెట్టాలని నిర్ణయించుకున్నారు. సుమారు 32,000 మంది మూడు బృందాలుగా వలస వెళ్లారు. మొదటి బృందం సిక్కిం వెళ్లి రుంగ్, రైనో, మాగ్నేషియా గ్రామాలలో స్థిరపడింది, రెండవ బృందం భూటాన్‌కు వలస వెళ్లి కుచింగ్, టెండూ, జుమ్సా గ్రామాలలో స్థిరపడింది, మూడవ బృందం అస్సాంకు వలస వెళ్లి బేని, కల్చిని, ఇతర మెచే, కోచ్ గ్రామాలలో స్థిరపడింది.

## మూలాలు

## ఇతర మూలాలు
* 
* 

## బయటి లింకులు
* లింబువాన్‌తో సహా 2010లో ప్రతిపాదిత జాతి రాష్ట్రాలు
* లింబువాన్‌కు స్వాగతం
* స్థానం
* కిరాంత్ యక్తుంగ్ చుమ్లుంగ్
* ఆమ్నిగ్లోట్ లిఖిత భాషకు మార్గదర్శి
* 
* Nepaldemocracy.com
* ఎథ్నోలాగ్ ప్రొఫైల్స్: లింబు
* ఇమాన్ జిన్ చెంజోంగ్

వర్గం:లింబు ప్రజలు