భారత్ పెట్రోలియం

'భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను లిమిటెడు* అనేది [[ముంబై]]లో ప్రధాన కార్యాలయం కలిగిన ఒక భారతీయ ప్రభుత్వ రంగ చమురు, గ్యాసు కంపెనీ. ఇది భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని డౌన్‌స్ట్రీం చమురు ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది. దీని కార్యకలాపాలను పెట్రోలియం, సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖ పర్యవేక్షిస్తుంది. ఇది బినా, [[కొచ్చి]], [[ముంబై]] లలో మూడు శుద్ధి కర్మాగారాలను నిర్వహిస్తోంది. *ఫార్చ్యూను గ్లోబలు* 500 జాబితాలో బిపిహెచ్‌ఎల్ 309వ స్థానంలో ఉంది. 2020లో అతిపెద్ద కార్పొరేషన్లుగా , 2023లో ఫోర్బ్సు గ్లోబలు 2000 లో 1052వ స్థానంలో నిలిచాయి.*

## చరిత్ర
### 1891 నుండి 1976 వరకు
ప్రస్తుతం బిపిసిఎల్ అని పిలువబడే కంపెనీ, భారతదేశం మీద బ్రిటిష్ వలస పాలన సమయంలో అస్సాం, బర్మా (ఇప్పుడు మయన్మార్) లలో కొత్త ఆవిష్కరణలను అన్వేషించడానికి ఏర్పాటు చేయబడిన రంగూను ఆయిలు అండ్ ఎక్స్‌ప్లోరేషను కంపెనీగా ప్రారంభమైంది. 1889లో విస్తారమైన పారిశ్రామిక అభివృద్ధి సమయంలో దక్షిణాసియా మార్కెట్లో ఒక ముఖ్యమైన ఆటగాడుగా బర్మా ఆయిల్ కంపెనీ ఉంది. 1886లో స్కాట్లాండ్లో విలీనం చేయబడినప్పటికీ ఈ కంపెనీ 1871లో ఎగువ బర్మాలోని ఆదిమంగా చేతితో తవ్విన బావుల నుండి ఉత్పత్తి చేయబడిన ముడి చమురును శుద్ధి చేయడానికి స్థాపించబడిన చెఫ్ రోహితు ఆయిలు కంపెనీ సంస్థల నుండి అభివృద్ధి చెందింది.

1928లో ఆసియాటిక్ పెట్రోలియం కంపెనీ (భారతదేశం) బర్మా ఆయిలు కంపెనీతో సహకారాన్ని ప్రారంభించింది. జాన్ డి. రాక్‌ఫెల్లరు స్టాండర్డు ఆయిలు గుత్తాధిపత్యాన్ని పరిష్కరించడానికి ఏర్పడిన రాయల్ డచ్, షెల్ రోత్సు‌చైల్డ్సు జాయింటు వెంచరు ఆసియాటికు పెట్రోలియం, ఇది భారతదేశంలో ఎస్సోగా కూడా పనిచేసింది. ఈ కూటమి బర్మా-షెల్ ఆయిలు స్టోరేజి అండ్ డిస్ట్రిబ్యూటింగు కంపెనీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడు ఏర్పాటుకు దారితీసింది. బర్మా షెల్ కిరోసిను దిగుమతి, మార్కెటింగు‌తో తన కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది.

1950ల మధ్యలో కంపెనీ భారతదేశంలోని ఇళ్లకు ఎల్‌పిజి సిలిండర్లు అమ్మడం ప్రారంభించింది. దాని డెలివరీ నెట్వర్కు ‌ను మరింత విస్తరించింది. భారతదేశంలోని మారుమూల ప్రాంతాలకు చేరుకోవడానికి ఇది కిరోసిన్, డీజిల్, పెట్రోలు‌లను డబ్బాల్లో విక్రయించింది. 1951లో బర్మా షెల్ భారత ప్రభుత్వంతో చేసుకున్న ఒప్పందం ప్రకారం ట్రోంబే (మహలు, మహారాష్ట్ర)లో శుద్ధి కర్మాగారాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించింది.

### జాతీయీకరణ

1976లో విదేశీ చమురు కంపెనీల జాతీయీకరణ చట్టం ఇఎస్‌ఎస్‌ఒ (1974), బర్మా షెల్ (1976), కాల్టెక్సు (1977) కింద కంపెనీని జాతీయం చేశారు. 1976 జనవరి 24న, బర్మా షెల్‌ను భారత ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుని భారత్ రిఫైనరీసు లిమిటెడు‌ను ఏర్పాటు చేసింది. 1977 ఆగస్టు 1 న దీనికి భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను లిమిటెడు అని పేరు మార్చారు. కొత్తగా కనుగొనబడిన స్వదేశీ ముడి చమురు ముంబై హై ఫీల్డును ప్రాసెసు చేసిన మొదటి శుద్ధి కర్మాగారం కూడా ఇదే.

2003లో ప్రభుత్వం కంపెనీని ప్రైవేటీకరించడానికి ప్రయత్నించింది. అయితే సెంటరు ఫర్ పబ్లికు ఇంటరెస్టు లిటిగేషను దాఖలు చేసిన పిటిషను‌ను అనుసరించి, సుప్రీంకోర్టు కేంద్ర ప్రభుత్వం హిందూస్తాన్ పెట్రోలియం, భారత్ పెట్రోలియంలను పార్లమెంటు ఆమోదం లేకుండా ప్రైవేటీకరించకుండా నిరోధించింది.
సిపిసిఎల్ తరపు న్యాయవాదిగా రాజిందరు సచారు, ప్రశాంత్ భూషణ్ కంపెనీలలో పెట్టుబడులను ఉపసంహరించుకోవడానికి ఏకైక మార్గం 1970లలో వాటిని జాతీయం చేసిన చట్టాలను రద్దు చేయడం లేదా సవరించడం అని అన్నారు.
ఫలితంగా ఏదైనా ప్రైవేటీకరణను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ప్రభుత్వానికి రెండు సభలలో మెజారిటీ అవసరం.

పార్లమెంటు 2016 మేలో రద్దు సవరణ చట్టం 2016ను అమలు చేసింది. ఇది కంపెనీని జాతీయం చేసిన చట్టాన్ని రద్దు చేసింది. 2017లో భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను లిమిటెడు మహారత్న హోదాను పొందింది. దీనిని భారతదేశంలో అతిపెద్ద మార్కెట్టు క్యాపిటలైజేషను, స్థిరంగా అధిక లాభాలతో ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని సంస్థల వర్గంలో చేర్చింది. 2021లో, బిపిసిఎల్ రాబోయే ఐదు సంవత్సరాలలో పెట్రోకెమికలు సామర్థ్యం, శుద్ధి సామర్థ్యాలను మెరుగుపరచడానికి  బిలియన్ పెట్టుబడి పెట్టాలని ప్రణాళికలు ప్రకటించింది.

## కార్యకలాపాలు
భారత్ పెట్రోలియం ఈ క్రింది శుద్ధి కర్మాగారాలను నిర్వహిస్తుంది:

* ముంబై రిఫైనరీ: మహారాష్ట్రలోని ముంబై సమీపంలో ఉంది. దీని సామర్థ్యం సంవత్సరానికి 13 మిలియన్ల మెట్రిక్ టన్నులు.
* కొచ్చి రిఫైనరీసు : కొచ్చి, కేరళ సమీపంలో ఉంది. దీని సామర్థ్యం సంవత్సరానికి 15.5 మిలియన్ల మెట్రిక్ టన్నులు.
* బినా రిఫైనరీ: మధ్యప్రదేశ్లోని సాగర్ జిల్లాలోని బినా సమీపంలో ఉంది. దీని సామర్థ్యం సంవత్సరానికి 7.8 మిలియన్ల మెట్రిక్ టన్నులు. ఈ శుద్ధి కర్మాగారం భారత్ ఒమన్ రిఫైనరీ లిమిటెడు (బిఒఆర్‌ఎల్)గా ప్రారంభమైంది, ఇది భారత్ పెట్రోలియం, OQ కంపెనీల మధ్య జాయింటు వెంచరు. 1994లో స్థాపించబడిన బిఒఆర్‌ఎల్, సింగిల్ పాయింటు మూరింగు (ఎస్పిఎం) వ్యవస్థ, ముడి చమురు టెర్మినలు (సిఒటి), గుజరాత్‌లోని వాడినారు నుండి మధ్యప్రదేశ్‌లోని బినా వరకు  పొడవైన క్రాస్-కంట్రీ ముడి చమురు పైపు‌లైను‌ను కూడా కలిగి ఉంది. 2021 ఏప్రిల్ నాటికి, బిఒఆర్‌ఎల్ బిపిసిఎల్ అనుబంధ సంస్థ.

వారికి పెట్రోకార్డు, స్మార్టు‌ ఫ్లీటు వంటి ప్రసిద్ధ లాయల్టీ ప్రోగ్రాం ఉంది.

2018 నాటికి బిపిసిఎల్ ఒడిశాలోని బార్గఢు జిల్లాలోని బౌల్‌సింఘా గ్రామంలో రోజుకు 100 కిలో లీటర్ల సామర్థ్యం గల రెండవ తరం బయో ఇంధనాలు శుద్ధి కర్మాగారాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేస్తోంది. ఇంధనాన్ని ఉత్పత్తి చేయడానికి ఈ ప్లాంటు 2 లక్షల టన్నుల వరి గడ్డిని ఉపయోగిస్తుంది.

2022లో ఉక్రెయిన్‌ మీద దాడి చేసిన తర్వాత మాస్కో మీద అంతర్జాతీయ ఆంక్షలు విధించినప్పటికీ 2024లో భారత్ పెట్రోలియం రష్యాతో తన సంబంధాలను బలోపేతం చేసుకోవడం కొనసాగించింది. 6 మిలియన్ల మెట్రిక్ టన్నుల ముడి చమురు కోసం దీర్ఘకాలిక ఒప్పందాన్ని పొందడానికి బిపిసిఎల్ రష్యను చమురు దిగ్గజం రోస్‌నెఫ్టు‌తో చర్చలు జరిపింది. బిపిసిఎల్‌తో సహా భారతీయ శుద్ధి కర్మాగారాలు డిస్కౌంటు పొందిన రష్యను చమురును ఉపయోగించుకున్నాయి, పాశ్చాత్య దేశాలు కొనుగోళ్లను నిలిపివేసిన తర్వాత ఇది మరింత ఆకర్షణీయంగా మారింది. అయితే ఈ చర్యలు రష్యా యుద్ధ యంత్రానికి పరోక్షంగా నిధులు సమకూర్చడం మీద విమర్శలను ఎదుర్కొన్నాయి. బిపిసిఎల్ అధికారులు రష్యను చమురు మీద తగ్గింపులను తగ్గించడం, ధరల పరిమితి పరిమితులను అధిగమించడంలో సంభావ్య సవాళ్లను అంగీకరించినప్పటికీ కంపెనీ దాని శుద్ధి కర్మాగారాలలో 40% వరకు రష్యను ముడి చమురును ఉపయోగించుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఉక్రెయిన్‌ మీద కొనసాగుతున్న దురాక్రమణ సమయంలో రష్యాతో వివాదాస్పద భాగస్వామ్యాలను కొనసాగించడం ఇందులో ఉంటుంది.

## అనుబంధ సంస్థలు
*[[ఇంద్రప్రస్థ గ్యాస్ |ఇంద్రప్రస్థ గ్యాస్ లిమిటెడ్]]*, గ్యాస్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (గెయిల్), భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను లిమిటెడు, ఢిల్లీ ప్రభుత్వంల మధ్య ఒక జాయింటు వెంచరుగా ఢిల్లీ సిటీ గ్యాసు డిస్ట్రిబ్యూషను ప్రాజెక్టు‌ను నిర్వహిస్తుంది.

**[[పెట్రోనెటు ఎల్‌ఎన్‌జి]]**', గ్యాసు అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడు, ఆయిల్ అండ్ నాచురల్ గ్యాస్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడు, ఇండియన్ ఆయిల్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడు, భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను లిమిటెడు ద్వారా ఎల్‌ఎన్‌జిని దిగుమతి చేసుకోవడానికి, దేశంలో ఎల్‌ఎన్‌జి టెర్మినలు‌లను ఏర్పాటు చేయడానికి జాయింటు వెంచరు కంపెనీ.

*'భారత్ రెన్యూవబులు ఎనర్జీ లిమిటెడు*, బిపిసిఎల ద్వారా నందను క్లీన్‌టెకు లిమిటెడు (నందను బయోమాట్రిక్సు లిమిటెడు), హైదరాబాదు, షాపూర్జీ పల్లోంజీ గ్రూపు‌తో వారి అనుబంధ సంస్థ అయిన ఎస్.పి. అగ్రి మేనేజ్మెంటు ‌సర్వీసెసు ప్రైవేటు లిమిటెడు ద్వారా ప్రమోటు చేయబడింది. బయో డీజిలు ప్లాంట్లు, ఇథనాలు, బయో-డీజిలు ప్లాంట్లు, కరంజు (మిల్లెట్టియా పిన్నాటా), జట్రోఫా, పొంగామియా (పొంగామియా పిన్నాటా) తోటల సేవలు, పునరుత్పాదక ఉత్పత్తి సేవలు మొదలైన వాటిని అందించడంలో ప్రత్యేకత కలిగి ఉంది. 2013లో షాపూర్జీ పల్లోంజీ గ్రూపు జాయింటు వెంచరు నుండి నిష్క్రమించింది.

## జాయింటు వెంచర్సు
*మహారాష్ట్ర నేచురల్ గ్యాస్ లిమిటెడ్ అనేది గెయిల్, బిపిసిఎల్ ల జాయింటు వెంచరు.
*హరిద్వార్ నేచురలు గ్యాసు ప్రైవేటు లిమిటెడు, బిపిసిఎల్, గెయిల్ గ్యాసు లిమిటెడు ల జాయింటు వెంచరు.
## పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ప్రణాళికలు
2019 నవంబరు 21 న భారత ప్రభుత్వం భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను లిమిటెడు ప్రైవేటీకరణకు ఆమోదం తెలిపింది. ప్రభుత్వం ఈ క్రింది వాటి అమ్మకాలకు బిడ్లను ఆహ్వానించింది:2020 మార్చి 7 న కంపెనీలో దాని 52.98% వాటా. నుమాలిఘరు రిఫైనరీ లిమిటెడు (ఎన్‌ఆర్‌ఎల్)తో ప్రైవేటీకరణ ప్రారంభించే ముందు బిపిసిఎల్ వ్యాపారాలను ఏకీకృతం చేయాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. అస్సాం శాంతి ఒప్పందాన్ని గౌరవిస్తూ, నుమాలిఘరు రిఫైనరీ లిమిటెడు (ఎన్‌ఆర్‌ఎల్)ను ప్రభుత్వ రంగంలోనే ఉంచాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. 2021 మార్చిలో భారత్ పెట్రోలియం కార్పొరేషను అస్సాంలోని నుమాలిఘరు రిఫైనరీలో తన మొత్తం 61.5% వాటాను ఆయిల్ ఇండియా లిమిటెడ్, ఇంజనీర్సు ఇండియా లిమిటెడు, అస్సాం ప్రభుత్వంల కన్సార్టియానికి ₹9,876 కోట్లకు విక్రయించింది. భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్‌లోని బినాలో ఉన్న భారత్ ఒమన్ రిఫైనరీసు లేదా బినా రిఫైనరీలో 36.62% వాటాను ఒక్యూ కంపెనీ నుండి బిపిసిఎల్ ₹2,400 కోట్లకు కొనుగోలు చేసింది. బిపిసిఎల్ కంపెనీలో 63.4 శాతం, ఒక్యూ 36.6 శాతం ఈక్విటీని కలిగి ఉంది. తప్పనిసరి కన్వర్టిబులు వారెంట్ల ద్వారా మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వానికి కంపెనీలో స్వల్ప వాటా ఉంది. బిఒఆర్‌ఎల్‌లో ఒక్యూ మొత్తం వాటాను కొనుగోలు చేయడంతో, బిపిసిఎల్ బిఒఆర్‌ఎల్‌తో నియంత్రణను ఏర్పరుస్తుంది.

2021–2022 ఆర్థిక సంవత్సరంలో బిపిసిఎల్‌ను విక్రయించడానికి భారత ప్రభుత్వం ప్రయత్నించింది. అయితే, బిపిసిఎల్ అమ్మకాన్ని 2022–2023 ఆర్థిక సంవత్సరానికి వాయిదా వేశారు, ప్రభుత్వం కంపెనీ అమ్మకం కోసం కొత్త వ్యూహాన్ని రూపొందిస్తున్నట్లు నివేదించబడింది. దీనికి తోడు, పెరుగుతున్న చమురు ధరలు, పెరుగుతున్న అభివృద్ధి, గ్రీన్ ఎనర్జీ వినియోగంతో పాటు, ప్రైవేటీకరణ ప్రక్రియలో జాప్యానికి దారితీస్తున్నాయని కూడా నివేదించబడింది. 2024 జూన్ 12 న భారత పెట్రోలియం మంత్రి ఏవైనా పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ ప్రణాళికలు పట్టికలో లేవని తెలియజేశారు.
## కార్పొరేట్ సామాజిక బాధ్యత

ప్రభుత్వ సంస్థల విభాగం జారీ చేసిన మార్గదర్శకాల ప్రకారం, GAIL గత సంవత్సరం పన్ను తర్వాత లాభంలో 2% వార్షిక బడ్జెట్‌ను CSR కార్యకలాపాల కోసం కేటాయించింది, దీనిని జాగ్రత్తగా ఎంచుకున్న కార్యక్రమాలకు సమర్థవంతంగా ఉపయోగిస్తారు. GAIL దాని ప్రారంభం నుండి SCP/TSP ప్రణాళిక కింద దాని ప్రధాన పని కేంద్రాల ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలలో మరియు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో సామాజికంగా ఉపయోగకరమైన కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. కానీ సంవత్సరాలుగా, CSR కార్యకలాపాల పరిధి, చేపట్టిన కార్యక్రమాల స్వభావం మరియు ఈ కార్యక్రమాల అమలు కోసం స్వీకరించిన వ్యవస్థలు క్రమబద్ధీకరించబడ్డాయి మరియు బలోపేతం చేయబడ్డాయి మరియు SCP/TSP కింద పని CSR యొక్క విస్తృత పరిధిలోకి వచ్చింది. నేడు, CSR & స్థిరత్వ అభివృద్ధికి సంస్థాగత నీతిలో అధిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది మరియు అన్ని వ్యాపార కార్యకలాపాలు మరియు కంపెనీ చేపట్టే ప్రాజెక్టులలో ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉండటానికి ప్రయత్నించబడింది. 2010–11 సంవత్సరంలో, కంపెనీ ఏడు ప్రధాన రంగాలలో అమలు కోసం సుమారు  విలువైన కార్యక్రమాలను చేపట్టింది, వీటిలో కమ్యూనిటీ డెవలప్‌మెంట్, ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్, హెల్త్‌కేర్/వైద్యం, నైపుణ్యాభివృద్ధి/సాధికారత, విద్యా సహాయం, పర్యావరణ పరిరక్షణ, తాగునీరు/పారిశుధ్యం ఉన్నాయి.

2010–11 సంవత్సరానికి కమ్యూనిటీ డెవలప్‌మెంట్ అనే ప్రధాన రంగం కింద  విలువైన కార్యక్రమాలు ఆమోదించబడ్డాయి మరియు ఈ ప్రాజెక్టుల అమలు పురోగతిలో ఉంది.

GAIL (ఇండియా) లిమిటెడ్ అనేక ప్రజా వినియోగాలు/భవనాల పునర్నిర్మాణం మరియు పునరుద్ధరణకు తన మద్దతును అందించింది, ఇది ఒక వ్యక్తి లేదా కుటుంబం కోసం మాత్రమే కాకుండా ఈ ప్రాజెక్ట్ అమలు చేయబడిన మొత్తం గ్రామాల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరిచింది. మొత్తం సమాజం యొక్క స్థిరమైన అభివృద్ధి కోసం, GAIL గ్రామాల్లో, ముఖ్యంగా చిన్న మరియు సన్నకారు రైతుల కోసం సమగ్ర జీవనోపాధి కార్యక్రమాలకు కూడా మద్దతు ఇస్తోంది. ఇది విస్తారమైన సముద్రంలో ఒక చుక్కగా పరిగణించబడుతుంది, కానీ GAIL ఇతర చమురు PSUలతో కలిసి రాజీవ్ గాంధీ గ్రామీణ LPG విత్రక్ యోజన కింద BPL కుటుంబాలకు LPG కనెక్షన్లను అందించడంలో దోహదపడుతోంది. ఆయిల్ PSUల ఈ సహకార సంయుక్త ప్రయత్నం UP ప్రాంతంలో సముద్రంలో భారీ అలలను సృష్టించగలదు. GAIL పనిచేస్తున్న చోట సమాజానికి మెరుగైన భవిష్యత్తును అందించడానికి సమాజ భవిష్యత్తుపై అంటే పిల్లలు మరియు విద్యార్థులపై దృష్టి పెట్టాలని విశ్వసిస్తుంది. కాబట్టి GAIL ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లోని నిరుపేద పిల్లలకు మధ్యాహ్న భోజనం పంపిణీ కోసం వాహనాలను అందిస్తోంది, యువతులు మరియు అబ్బాయిలు వారి మెరుగైన మరియు మరింత సురక్షితమైన జీవితాల కోసం తమను తాము విద్యావంతులను చేసుకునేలా ప్రోత్సహించడానికి. GAIL తన ప్రయత్నాలలో అతి చిన్నదిగా, గ్రామస్తులకు రాత్రి ఆశ్రయాలు మరియు దుప్పట్లు అందించడం, గిరిజన ప్రాంతంలోని అనాథ శరణాలయంలోని నిరుపేద గిరిజన పిల్లలను దత్తత తీసుకోవడం, AIDS అవగాహన మరియు జాతీయ రహదారుల ట్రక్కర్లకు ప్రవర్తన మార్పు కమ్యూనికేషన్ కార్యక్రమం మరియు శారీరకంగా వికలాంగులైన విద్యార్థులకు స్కూల్ బస్సులను అందించడం ద్వారా జీవితంలోని ప్రతి అంశాన్ని తాకడానికి ప్రయత్నించింది. కేవలం రెండు సంవత్సరాలలో, 314,000 కంటే ఎక్కువ కుటుంబాలు కమ్యూనిటీ డెవలప్‌మెంట్ కింద కార్యక్రమాల నుండి ప్రయోజనం పొందాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి
* భారతదేశ కంపెనీల జాబితా
* ఆదాయం ద్వారా అతిపెద్ద కంపెనీల జాబితా
* మార్కెట్ క్యాపిటలైజేషన్ ద్వారా ప్రభుత్వ సంస్థల జాబితా
* మేక్ ఇన్ ఇండియా
* ఫోర్బ్స్ గ్లోబల్ 2000
* ఫార్చ్యూన్ ఇండియా 500
* రాజీవ్ గాంధీ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పెట్రోలియం టెక్నాలజీ

## మూలాలు