గోల్కొండ ముట్టడి

**గోల్కొండ ముట్టడి** (సా.శ 1687) అనేది గోల్కొండ కోటపై (ప్రస్తుత తెలంగాణలో) ఎనిమిది నెలల పాటు జరిగిన సైనిక ముట్టడి. అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా పాలిస్తున్న గోల్కొండ సుల్తానేట్‌పై ఈ ముట్టడిని మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు స్వయంగా నడిపించాడు. ఇది కోటపై జరిగిన రెండవ మొఘల్ ముట్టడి. గతంలో 1656 లో చక్రవర్తి షాజహాన్ యువరాజుగా ఉన్నప్పుడు ఔరంగజేబు చేసిన ప్రయత్నం విఫలమైంది. ముట్టడి విజయంతో గోల్కొండ సుల్తానేట్ మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇది గోల్కొండ సుల్తానేట్ ముగింపును సూచిస్తుంది. భారత ఉపఖండంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం దక్షిణ దిశగా విస్తరించడంలో ఈ సైనిక ఘర్షణ తుది దశలలో ఒకటి.

కోట బలం, పర్యావరణ పరిస్థితులు, మొఘల్ పరిపాలనలోని భిన్నాభిప్రాయాల కారణంగా ఈ ముట్టడి సుదీర్ఘంగా, శ్రమతో కూడుకున్నదిగా సాగింది. ఈ ముట్టడి ద్రోహం ద్వారా మాత్రమే గెలవబడింది. ఇది ఆ ప్రాంతంలో కరువు, అంటువ్యాధులను తీవ్రతరం చేసింది.

## నేపథ్యం
ఐదవ మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ పాలనలో, మొఘలులు దక్కన్ ప్రాంతంలో సామ్రాజ్యం దక్షిణ సరిహద్దును స్థిరీకరించగలిగారు. అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్ 1633 ప్రాంతంలో అంతరించిపోయింది, షాజహాన్ దక్కన్ పీఠభూమిలోని చివరి రెండు స్వతంత్ర రాజ్యాలైన బీజాపూర్, గోల్కొండ సుల్తానేట్లతో 1636 నాటికి కప్పం చెల్లించే సంబంధాలను (tributary relationships) చర్చల ద్వారా ఏర్పాటు చేశాడు. షాజహాన్ యువరాజుగా, కమాండర్‌గా ఉన్నప్పుడు, ఔరంగజేబు ఈ మిగిలిన సుల్తానేట్లను పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకోవాలని వాదించాడు. ఈ క్రమంలో 1656 లో గోల్కొండను ముట్టడించాడు; కానీ షాజహాన్ జోక్యంతో ముట్టడి ఉపసంహరించబడింది, గోల్కొండ పాలకుడు అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాతో శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది. ఇది కోట రక్షణను విస్తరించడానికి రెండోవారిని పురిగొల్పింది (పొడిగించిన భాగాన్ని నేడు నయా ఖిలా అని పిలుస్తారు).

అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తరువాత 1672 లో అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1682 లో, ఔరంగజేబు (ఇప్పుడు మొఘల్ చక్రవర్తిగా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు) తన కుమారుడు యువరాజు ముహమ్మద్ అక్బర్ తిరుగుబాటును ఎదుర్కోవడానికి తన శిబిరాన్ని దక్కన్‌కు మార్చాడు. ముప్పును తటస్థీకరించిన తరువాత, ఔరంగజేబు దక్కన్ సుల్తానేట్లను ఆక్రమించుకోవాలనే తన ఆశయాన్ని నెరవేర్చుకోవడానికి బయలుదేరాడు, 1685-1686 లో బీజాపూర్‌ను విజయవంతంగా ముట్టడించాడు. గోల్కొండ దక్కన్ ప్రాంతంలో శక్తి, సంపదలకు కేంద్రంగా ఉంది, ముఖ్యమైన వ్యవసాయ మార్గాలు, వజ్రాల గనులు, వాణిజ్య మార్గాలపై నియంత్రణ కలిగి ఉంది; ఇటువంటి కారకాలు సుల్తానేట్‌ను జయించాలనే ఔరంగజేబు నిరంతర సంకల్పాన్ని ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చు. ఔరంగజేబు పాలనకు సంబంధించిన సమకాలీన చరిత్ర అయిన *మాసిర్-ఇ-ఆలంగిరి*, సుల్తానేట్ షియా విశ్వాసం, హిందూ ఆచారాలకు దాని మద్దతు, మొఘల్ భూభాగంలో మరాఠాల దోపిడీలకు మద్దతుతో సహా పాలకుడు అబుల్ హసన్‌పై ఇతర ఆరోపణలను అందిస్తుంది.

## ముందస్తు సన్నాహాలు
1685 లో బీజాపూర్ ముట్టడి సమయంలో, ఔరంగజేబు అబుల్ హసన్ పంపిన సందేశాన్ని అడ్డగించాడు. అందులో మరాఠా దళంతో పాటు మొఘలులతో పోరాడటానికి భారీ సాయుధ దళాన్ని పంపాలనే అతని ఉద్దేశం ఉంది. ఆగ్రహించిన ఔరంగజేబు, కుతుబ్ షాహీ నగరమైన హైదరాబాద్‌పై తన కుమారుడు, యువరాజు ముఅజ్జమ్‌ను (షా ఆలం) పంపాడు. షా ఆలం సైన్యం సుల్తానేట్ సరిహద్దు పట్టణమైన మల్ఖేడ్ వద్ద కుతుబ్ షాహీ దళాన్ని ఓడించింది. ఎటువంటి ప్రతిఘటన లేకుండా హైదరాబాద్‌లోకి ప్రవేశించి, రాజభవనాలను స్వేచ్ఛగా దోచుకుంది. సుల్తాన్ పారిపోయి, గోల్కొండ కోటలో తనను తాను బంధించుకున్నాడు. ముఅజ్జమ్ ప్రత్యక్ష దండయాత్ర కంటే సుల్తాన్‌తో చర్చల ద్వారా పరిష్కారానికే మొగ్గు చూపాడు; దీనిని ఔరంగజేబు దేశద్రోహంగా భావించాడు, ఇది ముఅజ్జమ్‌ను ఇంపీరియల్ కోర్టు (రాజ దర్బార్) నుండి తాత్కాలికంగా నిషేధించడానికి కారణమైంది. చివరికి ఔరంగజేబు కూడా ముఅజ్జమ్ ఊహించిన దానికి సమానమైన నిర్ణయానికి వచ్చి, మొఘల్ సైన్యాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి సుల్తాన్‌కు షరతులను ప్రతిపాదించాడు. ఆ షరతులు: వివాదాస్పద భూభాగాలలో కొన్నింటిని మొఘలులకు అప్పగించడం; భారీ మొత్తంలో నగదు చెల్లించడం; రాజ్యానికి చెందిన బ్రాహ్మణ మంత్రులైన మాదన్న, అక్కన్నలను తొలగించడం. సుల్తాన్ అంగీకరించాడు, ముఅజ్జమ్ ఇంపీరియల్ సైన్యంతో కలిసి రాజ్యం సరిహద్దుకు ఉపసంహరించుకున్నాడు. అయితే, తదుపరి కొన్ని నెలలలో సుల్తాన్ మంత్రులను తొలగించడానికి ఎటువంటి చర్య తీసుకోలేదు. రాజ్యంపై ఒత్తిడి పెరగడంతో, ఔరంగజేబు డిమాండ్లను శాంతింపజేసే ప్రయత్నంలో ప్రభువులు 1686 మార్చిలో మాదన్న, అక్కన్నలతో పాటు కోటలోని హిందూ నివాసంలోని ఇతర సభ్యులను హత్య చేశారు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, 1687 జనవరి 14 న ఔరంగజేబు బీజాపూర్ ముట్టడిని ముగించి, గోల్కొండను ఆక్రమించుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో దాని వైపు బయలుదేరాడు.

1685 అక్టోబరులో, రుతుపవనాలు లేకపోవడం వల్ల ఉత్తర కోరమాండల్ ప్రాంతంలో పంట నష్టం సంకేతాలు కనిపించడం ప్రారంభించాయి, ఇది 1687 నాటికి మొత్తం కోరమాండల్ అంతటా కరువు, అంటువ్యాధుల వ్యాప్తికి దారితీసింది. మొఘల్ సైన్యం గోల్కొండను ముట్టడించినప్పుడు ఆహార భద్రత తక్కువగా ఉండటానికి ఇది కారణమైంది.

## ముట్టడి

### సన్నాహాలు
కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ అయిన ఔరంగజేబు జనరల్ ఘాజీఉద్దీన్ ఖాన్ ఫైరుజ్ జంగ్, చక్రవర్తి గోల్కొండపై దాడి చేయడానికి ముందే వెళ్లాడు. అతను రాజ్యం సరిహద్దులోని ఒక కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, తరువాత ఎలాంటి వ్యతిరేకత లేకుండా హైదరాబాద్‌లోకి ప్రవేశించి ఆక్రమించాడు, సుల్తాన్ మిగిలిన సాయుధ దళాలతో గోల్కొండ కోటకు పారిపోయాడు. ఈ కోట హైదరాబాద్ నగరానికి పశ్చిమాన కొండపై ఉంది. ఇది నాలుగు మైళ్ల చుట్టుకొలతతో కందకంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఇందులో భారీ మొత్తంలో ఆహారం, మందుగుండు సామగ్రి నిల్వ చేయబడ్డాయి. పంటలు పండించడానికి పొలాలు కూడా ఉన్నాయి. ఔరంగజేబు 50,000 పదాతిదళాన్ని, అదే సంఖ్యలో అశ్వికదళాన్ని, సుమారు 100 ముట్టడి తుపాకులను తీసుకువచ్చాడు. అటువంటి ముట్టడి తుపాకులలో ఒకటి *అజ్దహా-పైకర్* (డ్రాగన్ ఆకారంలో), 1647 లో తయారు చేయబడిన ఇనుము-కాంస్య ఫిరంగి ఇది 33.5 కిలోల బరువును కాల్చగలదు. ఇది మరొక మొఘల్ ముట్టడి తుపాకీ అయిన *ఫతే రాహ్‌బర్* (గైడ్ టు విక్టరీ) కు నకలు, ముట్టడిలో ఉపయోగించడానికి ఔరంగజేబు దీనిని కూడా గోల్కొండకు తీసుకువచ్చాడు. మొఘల్ సైన్యం హైదరాబాద్ పాత నగరానికి వెలుపల ఉన్న ఫతే మైదాన్‌లో విడిది చేసింది, ఇది కోట నుండి సుమారు 1.25 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ముట్టడికి కమాండ్ సెంటర్‌గా ఉపయోగపడింది.

### ముట్టడి పెట్టుబడి (ఇన్వెస్ట్మెంట్)
[thumb|గోల్కొండ కోటలో నిల్వ ఉంచబడిన ఒక ''బాన్'' (రాకెట్), ఇది మొఘలుల గోల్కొండ ముట్టడికి వ్యతిరేకంగా ఉపయోగించడానికి తయారు చేయబడిందని భావిస్తున్నారు. ఇది [కోల్‌కతాలోని విక్టోరియా మెమోరియల్ లో ఉంచబడింది.]]
జనవరి 28 న కోటపై మొఘల్ ముట్టడి కార్యకలాపాలు ప్రారంభమయ్యాయి. జనవరి నెలాఖరు నాటికి మొఘల్ సైన్యం కోట పూర్తి చుట్టుకొలతను ఆక్రమించింది. వివిధ జనరల్స్ ఆధ్వర్యంలో కోట చుట్టూ దళాలు మోహరించబడ్డాయి. ఘాజీఉద్దీన్ ఖాన్ తండ్రి అయిన మొఘల్ అధికారి ఖిలిచ్ ఖాన్, కోటపై దాడి చేయడానికి సాయుధ దళానికి నాయకత్వం వహించాడు, కానీ కోటలోని గారిసన్ నుండి జంబురాక్ కాల్పుల ద్వారా వెనక్కి నెట్టబడ్డాడు. అతను తీవ్రంగా గాయపడ్డాడు, ఒక ఫిరంగి గుండుతో అతని కుడి భుజం ముక్కలైంది, మూడు రోజుల తరువాత అతను మరణించాడు. ఫిబ్రవరి 7 న, కోట కందకం అంచు వరకు కందకాలు తవ్వడం, కోట గోడల ఎత్తుకు చేరుకునే తుపాకీ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లను నిర్మించడం ప్రారంభించారు; కోటలోని గారిసన్ నుండి నిరంతర తుపాకీ కాల్పులు, రాకెట్ కాల్పుల కారణంగా ఇది నెమ్మదిగా సాగింది. కొద్దికాలానికే, కోట గోడల వెలుపల ఉన్న గోల్కొండ దళాల ప్రధాన సైనిక కమాండర్ షేక్ నిజాం, మొఘలులపై ఒక రిలీఫ్ దండయాత్రలో 40,000 అశ్వికదళానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్య సైన్యం చేత పారద్రోలబడింది, గోల్కొండ దళాలు భారీ నష్టాలను చవిచూశాయి. ముట్టడి మొదటి రెండు వారాలలో జరిగిన ఈ సంఘటన మొఘల్ స్థానానికి ప్రారంభ విజయంగా నిలిచింది. మొఘల్ ముట్టడి రేఖను భగ్నం చేయడానికి తదుపరి ప్రయత్నాలను నిరుత్సాహపరిచింది, తద్వారా కోటలోని గారిసన్‌కు సహాయం చేయడానికి చేసిన ఏకైక ముఖ్యమైన ప్రయత్నం ఇదే. తరువాత 1687 మేలో, షేక్ నిజాం మొఘల్ పక్షానికి ఫిరాయించాడు, తరువాత అతనికి ముకర్రబ్ ఖాన్ అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది.

### ముట్టడి ఇబ్బందులు, మొఘలుల అసమ్మతి
కందకాల పనులు కొనసాగుతుండగా, మొఘల్ పరిపాలనా సభ్యుల నుండి ఔరంగజేబు తన ముట్టడి విధానంపై అసంతృప్తిని ఎదుర్కొన్నాడు. యువరాజు ముఅజ్జమ్ చేపట్టిన ఒక పెద్ద కుట్రను కనుగొనడంలో ఘాజీఉద్దీన్ ఖాన్ విజయం సాధించాడు. దీనిలో యువరాజు ప్రధాన భార్య, అతని మామ, అతని పలువురు కుమారులు వంటి సామ్రాజ్య కుటుంబ సభ్యులు కూడా పాలుపంచుకున్నారు. హైదరాబాద్‌పై గత మొఘల్ దండయాత్రలో అతని విధానం వలె, షా ఆలం శాంతియుత పరిష్కారం కోసం అబుల్ హసన్‌తో రహస్యంగా చర్చలు జరుపుతున్నాడు. చక్రవర్తి ఔరంగజేబు వద్ద రాజు మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించడానికి ప్రతిపాదించాడు. అతను రాజుతో సైన్యం వ్యూహాలను పంచుకోవడం ద్వారా మొఘల్ ముట్టడిని కూడా అడ్డుకున్నాడు, కోటలోకి ఆహారాన్ని అక్రమంగా రవాణా చేశాడు. ఫిబ్రవరి 21 న, ఔరంగజేబు తన కుమారుడిని గృహనిర్బంధంలో ఉంచడం ద్వారా వేగంగా శిక్షించాడు, అతను కేవలం 1695 లో మాత్రమే విడుదలయ్యాడు; అతని కుమారుడి కుటుంబ సభ్యులలో చాలా మందిని దక్కన్ నుండి పంపించివేశారు. అతని అనుచరులలో కొందరిని ఉరితీశారు; అతని యువరాజు ఇల్లు చెల్లాచెదురు చేయబడింది. ఉపఖండంలోని ఏకైక ఇస్లామిక్ రాజ్యాన్ని (మొఘల్ సామ్రాజ్యం కాకుండా) అంతం చేసే క్రమంలో ముస్లింలను చంపడాన్ని వ్యతిరేకించిన ఇంపీరియల్ సదర్ (న్యాయ, మత వ్యవహారాల అధిపతి) ఖాజీ అబ్దుల్లా నుండి కూడా ఔరంగజేబు అసమ్మతిని ఎదుర్కొన్నాడు.

జూన్ ప్రారంభంలో, కందకాల పురోగతి ఇంకా కొనసాగుతోంది. జనరల్స్ మధ్య ఉన్న ఆధిపత్య పోరు సమర్థవంతమైన కమాండ్‌ను నిరోధించింది; మీర్ అతిష్ (ఆర్టిలరీ అధిపతి) గా నియమించబడిన కమాండర్ సాఫ్ షికాన్ ఖాన్, కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ ఘాజీఉద్దీన్ ఖాన్‌ను నిరోధించడానికి చివరికి రాజీనామా చేశాడు. దీనివల్ల ఈ పదవి తక్కువ సమర్థులైన జనరల్స్‌కు వెళ్లడంతో కందకాల పురోగతి నిలిచిపోయింది. అంతకు ముందు సంవత్సరం గోల్కొండ రాజ్యంలో సంభవించిన కరువు కారణంగా మొఘల్ సైన్యానికి అప్పటికే ఆహారం కొరత ఏర్పడింది. మొఘల్ దండయాత్రతో హైదరాబాద్‌లో పంటలు వేయడం ఆగిపోయింది. రుతుపవనాలు కూడా ముమ్మరంగా ప్రారంభమయ్యాయి, భారీ వర్షాల కారణంగా ఆ ప్రాంతం జలమయమైంది; మంజీరా నది పొంగిపొర్లిందని మాసిర్-ఇ-ఆలంగిరి పేర్కొంది. పోరాట యోధులలో అంటువ్యాధులు ప్రబలాయి, మృతదేహాల నుండి గాలి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల వల్ల ఇవి మరింత తీవ్రమయ్యాయి. అటువంటి పరిస్థితులు మొఘల్ సైన్యం స్థైర్యాన్ని దెబ్బతీశాయి, కానీ ఔరంగజేబు ముందుకు సాగాడు. గోల్కొండ కోట మందపాటి గోడలపై మొఘల్ ఫిరంగులు పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు, కానీ ముట్టడిదారులు కోట గోడల క్రింద మూడు సొరంగాలను తవ్వారు, ఒక్కొక్కదానిలో 37,000 పౌండ్ల తుపాకీ మందును అమర్చారు. జూన్ 20 వేకువజామున, ఔరంగజేబు మూడు సొరంగాలలో మొదటి దానిని పేల్చమని ఆదేశించాడు; అయితే, కోటలోని గారిసన్ అప్పటికే వీటిలో రెండింటిని కనుగొని కౌంటర్‌మైన్ చేసింది. మొదటి సొరంగం పేలుడు విఫలమై, 1000 మందికి పైగా మొఘల్ సైనికులను బలితీసుకుంది. తరువాత రెండవ సొరంగం కూడా పేల్చబడింది, ఇది కూడా అటువంటి ఫలితాలనే ఇచ్చింది, దీనిలో చాలా మంది మొఘల్ సైనికులు మరణించారు. మరుసటి రోజు మూడవ సొరంగం పేల్చబడింది, కానీ కనీసం మంటలు కూడా అంటుకోలేదు. ఇంతలో, కోటలోని గారిసన్ మొఘల్ ముట్టడిదారులపై హుక్కా (హ్యాండ్ గ్రెనేడ్లు) తో దాడి చేసింది.

### లొంగుబాటు
ఈ వైఫల్యాల తరువాత, ఔరంగజేబు గోల్కొండ కోట చుట్టుకొలతను ఆవరించి, దానిని పూర్తిగా మూసివేస్తూ మట్టి, కలపతో గోడల నిర్మాణాన్ని ఆదేశించాడు. జూలై 5 న, అతను మొఘల్ భూభాగాలలోని ప్రావిన్స్‌గా గోల్కొండ విలీనాన్ని అధికారికంగా ప్రకటించాడు, దానికి దార్-ఉల్-జిహాద్ (యుద్ధ భూమి) అనే ఇంపీరియల్ బిరుదును ఇచ్చాడు. మొఘల్ సైన్యం నైతిక స్థైర్యం పతనమైన తరుణంలో, జూలై పదవ తేదీన యువరాజు ఆజం, పేమాస్టర్-జనరల్ రుహుల్లా ఖాన్ నాయకత్వంలో అదనపు బలగాలు వచ్చాయి. కానీ ఇవి ఆహార కొరతను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. ఒక విఫలమైన దాడిలో గాయపడిన ఘాజీఉద్దీన్ ఖాన్ స్థానంలో ఆజం కమాండర్-ఇన్-చీఫ్‌గా నియమించబడ్డాడు. తరువాతి కొన్ని నెలల పాటు, ఔరంగజేబు తన సమయం కోసం ఎదురు చూశాడు; కోటలోని వారికి సామాగ్రి, బయటి ప్రపంచం నుండి సంబంధాలు తెగిపోవడంతో, కోట లొంగిపోవడం ఖాయమైంది. 1687 సెప్టెంబరు 21 న, సర్దార్ ఖాన్ అనే గోల్కొండ అధికారి సుల్తానేట్‌కు ద్రోహం చేసి, రాత్రిపూట దాడి చేయడానికి కోట రహస్య ద్వారం నుండి మొఘల్ దళాలకు ప్రవేశం కల్పించాడు; రుహుల్లా ఖాన్ నాయకత్వంలోని బృందం కోటలోకి ప్రవేశించి, ప్రధాన ద్వారాన్ని తెరిచింది, ఎనిమిది నెలల పాటు సాగిన ముట్టడి ముగిసింది. యువరాజు ఆజం నాయకత్వంలోని విజయవంతమైన మొఘల్ దళాలు కోట ద్వారం గుండా ప్రవేశించాయి, తరువాత ఔరంగజేబు దానికి ఫతే (విజయం) ద్వారం అని పేరు పెట్టాడు.

## పరిణామాలు

### రాజకీయ మార్పు

thumb|ముట్టడి జరిగిన గోల్కొండ కోట ప్రస్తుత శిధిలాలు
కోట పట్టుబడిన తరువాత, సుల్తాన్ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా అరెస్టయ్యాడు. అతన్ని మొఘల్ ఇంపీరియల్ శిబిరానికి పంపించారు. ఆ తరువాత అతన్ని దౌలతాబాద్ కోటలో బంధించారు; అబుల్ హసన్ మూడు సంవత్సరాల తరువాత మరణించాడు. విజయవంతమైన ముట్టడి తరువాత, ఔరంగజేబు గోల్కొండ కోటలో ఒక వేడుకను నిర్వహించాడు, అక్కడ యువరాజు ఆజం షా, అతని కుమారుడు బీదర్ భక్త్, ముట్టడిలో కమాండర్లుగా ఉన్న ముప్పై ఒక్క మంది అధికారులకు బహుమతులు, గౌరవ వస్త్రాలు ప్రదానం చేయబడ్డాయి. ఈ అధికారులలో కొందరు ముట్టడికి ముందు లేదా ముట్టడి సమయంలో మొఘల్ పక్షానికి ఫిరాయించిన మాజీ గోల్కొండ అధికారులు. వారిలో ముహమ్మద్ ఇబ్రహీం (కొత్తగా మహాబత్ ఖాన్ అని పేరు పెట్టబడ్డాడు) మొఘల్ అధికారికి ఇవ్వగలిగిన అత్యున్నత హోదాను పొందాడు. అతన్ని మొఘల్ హైదరాబాద్‌కు గవర్నర్‌గా చేశారు.  గోల్కొండపై జరిగిన చివరి మొఘల్ దాడిలో పాల్గొన్న రాజ్‌పుత్ పాలకుడు అనూప్ సింగ్‌కు ఔరంగజేబు *[[మహారాజు|మహారాజా]]* అనే బిరుదును ప్రదానం చేశాడు. ఔరంగజేబు అతనికి *మాహి మరాతిబ్* అనే రాజ గౌరవాన్ని కూడా ప్రదానం చేశాడు, అతని *మన్సబ్దార్* హోదాను 3500 కు పెంచాడు. గోల్కొండ కోట ఖజానా నుండి అరవై మిలియన్ రూపాయలకు పైగా విలువైన సంపదను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. దానిని ఒంటెల ద్వారా ఉత్తరాన ఉన్న మొఘల్ రాజధానులకు రవాణా చేశారు. పూర్వపు గోల్కొండ సుల్తానేట్, ఇప్పుడు మొఘల్ ప్రావిన్స్ అయిన హైదరాబాద్ సుబా ముట్టడి తర్వాత నాలుగు నెలల్లో పరిపాలనాపరంగా పూర్తి మార్పులు చేయబడింది, చక్రవర్తి ఔరంగజేబు క్రమాన్ని పునరుద్ధరించడానికి, ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాన్ని మొఘల్ ఇంపీరియల్ వ్యవస్థకు మార్చడానికి ఏర్పాట్లు చేశాడు. మొఘల్ ముట్టడి పూర్వపు రాజ్యంలో తీవ్రమైన ఆహార కొరతను, వనరుల క్షీణతను కలిగించింది. కొత్త పరిపాలనకు ఆర్థిక వ్యవస్థను పునర్నిర్మించడం ఒక ప్రధాన పని.

### గోల్కొండ కోట
మొఘలుల ముట్టడి గోల్కొండ కోటను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది. తూర్పు వైపున ఉన్న కోట ప్యాలెస్ కాంప్లెక్స్, మొఘలుల ఆక్రమణ తర్వాత తగులబెట్టబడి ఉండవచ్చు. ముట్టడి పూర్తయిన తర్వాత మొఘలులు కోట పట్ల చాలా ఉదారంగా వ్యవహరించారని, అక్కడి నివాసులను విడిచిపెట్టారని, ఆస్తి నష్టం చాలా తక్కువగా జరిగిందని రిచర్డ్స్ పేర్కొన్నారు. గోల్కొండ ఆక్రమణ తర్వాత ఔరంగజేబు సాధారణ విధానం ఏమిటంటే, పూర్వపు రాజ్యానికి చెందిన కోటలను పడగొట్టకుండా వాటిలో సిబ్బందిని నియమించి నిర్వహించడం. ముట్టడి కోసం తీసుకువచ్చిన కొన్ని ద్విలోహ ఫిరంగులను మొఘలులు గోల్కొండ కోటలో ఏర్పాటు చేశారు. అక్కడి కొన్ని ఇనుప తుపాకులను తొలగించారు; వీటిలో *అజ్దహా-పైకర్*, *ఫతే రాహ్‌బర్* (రెండూ ముట్టడిలో ఉపయోగించబడ్డాయి), *ఖిలా కుషా* (కోటను తెరిచేది), *ఆతిష్ బార్* (మంటలను కురిపించేది) ఉన్నాయి. ఈ ఫిరంగులు ఇప్పటికీ గోల్కొండ కోటలో కనిపిస్తాయి. 1695 లో (ఔరంగజేబు పాలనలో) కోట గోడలకు మరమ్మతులు చేయడానికి, వాటిని పటిష్టం చేయడానికి మొఘల్ ప్రాంతీయ పరిపాలన 80,000 రూపాయలను వెచ్చించింది.

## వారసత్వం
ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించుకోవడం అతని పాలనలో సాధించిన ఒక ప్రధాన విజయం. ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని దాని దక్షిణ కొనకు విస్తరించి, భారత ఉపఖండంలో ఏకైక ఇస్లామిక్ రాజ్యంగా నిలిపింది. ఇది చక్రవర్తి అక్బర్ కాలంలో ప్రారంభమైన దక్కన్‌లోకి మొఘల్ విస్తరణకు పరాకాష్ట, ఔరంగజేబు నలభై ఏళ్ల ఆశయాన్ని నెరవేర్చింది. అయితే, గోల్కొండ ముట్టడి నుండి పొందిన భూమి, సంపద సామ్రాజ్యంపై అది మోపిన పరిపాలనా, ఆర్థిక భారాన్ని భర్తీ చేసి ఉండకపోవచ్చు. మొఘల్ పండితుల ఆలోచన ప్రకారం గోల్కొండ ఆక్రమణ *జాగీర్ల* సంక్షోభానికి దోహదపడింది. ఎందుకంటే శత్రువుల నుండి అధికారులను ప్రలోభపెట్టడానికి, నియమించుకోవడానికి సామ్రాజ్యం అందించిన ప్రోత్సాహకాలు ఆక్రమించిన భూముల నుండి వచ్చే ఆదాయాన్ని మించిపోయాయి. అంటే సామ్రాజ్యంలో జాగీర్ల సరఫరా డిమాండ్‌ను తీర్చలేకపోయింది. దీనివల్ల సామ్రాజ్యపు జాగీర్దార్లలో అసంతృప్తి ఏర్పడింది. శత్రువును లొంగదీసుకునే విధానం మొఘల్ చరిత్రలో నేరుగా జయించడం కంటే ముందున్నప్పటికీ, ఔరంగజేబు దక్కన్ ఆక్రమణలకు అపూర్వమైన వనరులు అవసరమై ఉండవచ్చు. ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత సామ్రాజ్యం వేగంగా క్షీణించడానికి జాగీర్దారీ సంక్షోభం ఒక ప్రధాన కారణంగా పరిగణించబడుతుంది. గోల్కొండ (మరియు బీజాపూర్) ఆక్రమణ ఔరంగజేబు ఆశించినట్లుగా దక్కన్‌లో మొఘల్ స్థానాన్ని స్థిరీకరించలేదు. ఔరంగజేబు ఉత్తరాన ఉన్న మొఘల్ రాజధాని ఢిల్లీకి తిరిగి రాలేదు, కానీ తన మరణం వరకు దక్కన్‌లో మరాఠా ముప్పుతో పోరాడుతూనే ఉన్నాడు. గోల్కొండ భూభాగాలపై మొఘలుల పట్టు 18 వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు కొనసాగింది, ఆ తర్వాత హైదరాబాద్ సుబా హైదరాబాద్ నిజాంచే స్వతంత్రంగా నిర్వహించబడింది.

## మూలాలు

## గ్రంథ పట్టిక

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

వర్గం:కోటలు