ముహమ్మద్ గడాఫీ

**ముఅమ్మర్ ముహమ్మద్ అబు మిన్యార్ అల్-గడాఫీ** ( 2011 అక్టోబరు 20) ఒక లిబియా సైనిక అధికారి, విప్లవాత్మక, రాజకీయవేత్త, రాజకీయ సిద్ధాంతకర్త, ఆయన 1969 నుండి లిబియా తిరుగుబాటు దళాలు 2011లో హత్య చేసే వరకు లిబియాను పాలించాడు. ఆయన సైనిక తిరుగుబాటు ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చాడు. మొదట 1977 నుండి 1979 వరకు లిబియా అరబ్ రిపబ్లిక్ కాంగ్రెస్ విప్లవాత్మక ఛైర్మను ఆపై 1979 నుండి తన స్వంత మూడవ అంతర్జాతీయ సిద్ధాంతం ప్రకారం గ్రేటు సోషలిస్టు పీపుల్సు లిబియను అరబ్బు జమాహిరియా బ్రదర్లీ లీడరు అయ్యాడు.

### ప్రారంభ జీవితం - గణతంత్రం
ఇటాలియను లిబియా లోని సిర్టే సమీపంలో పేద బెడౌయిను అరబ్బు‌లు కుటుంబంలో జన్మించిన గడ్డాఫీ సభానగరం లోని పాఠశాలలో ఉన్నప్పుడు అరబ్బు జాతీయవాది అయ్యాడు. తరువాత రాయలు మిలిటరీ అకాడమీ, బెంఘాజీలో చేరాడు. ఆయన ఫ్రీ ఆఫీసర్సు ఉద్యమం అని పిలువబడే విప్లవాత్మక సమూహాన్ని స్థాపించాడు. ఇది 1969 తిరుగుబాటులో విప్లవాత్మక కమాండు కౌన్సిల ద్వారా పాశ్చాత్య-మద్దతుగల సెనుస్సి (ఇద్రీ) చేత పాలించబడే రాజ్యాన్ని తొలగించి లిబియాను గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చింది. గడ్డాఫీ లిబియాను తన విప్లవాత్మక కమాండు కౌన్సిల ద్వారా పాలించబడే గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చాడు. గడాఫీ పాలనలో డిక్రీ ద్వారా ఆయన లిబియా ఇటాలియను జనాభాను, దాని పాశ్చాత్య సైనిక స్థావరాలను బహిష్కరించాడు. ఆయన అరబ్బు జాతీయవాద ప్రభుత్వాలతో సంబంధాలను బలోపేతం చేసుకున్నాడు. పాన్-అరబ్బు రాజకీయ యూనియనును సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడంలో విఫలమయ్యాడు. ఇస్లామికు ఆధునికవాదిగా ఆయన *[[షరియా]]*ను న్యాయ వ్యవస్థకు ప్రాతిపదికగా ప్రవేశపెట్టాడు. ఇస్లామికు సోషలిజాన్ని ప్రోత్సహించాడు. ఆయన చమురు పరిశ్రమను జాతీయం చేశాడు. ముహమ్మదు గడాఫీ పాలనలో పెరుగుతున్న ప్రభుత్వ ఆదాయాలను సైన్యాలను బలోపేతం చేయడానికి, లిబియా విదేశీ సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి, విదేశీ విప్లవకారులకు నిధులు సమకూర్చడానికి, గృహనిర్మాణం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య ప్రాజెక్టులకు ప్రాధాన్యతనిచ్చే సామాజిక కార్యక్రమాలను అమలు చేయడానికి ఉపయోగించాడు. 1973లో ఆయన ప్రత్యక్ష ప్రజాస్వామ్యం వ్యవస్థగా ప్రదర్శించబడిన బేసికు పీపుల్సు కాంగ్రెసు‌లు ఏర్పాటుతో "ప్రజా విప్లవం"ను ప్రారంభించాడు. కానీ ప్రధాన నిర్ణయాల మీద వ్యక్తిగత నియంత్రణను నిలుపుకున్నాడు. ఆ సంవత్సరం ఆయన తన మూడవ అంతర్జాతీయ సిద్ధాంతాన్ని *ది గ్రీన్ బుక్*లో వివరించాడు.

### జమహిరియా - పతనం
1977లో గడ్డాఫీ లిబియాను *జమహిరియా* ("ప్రజల స్థితి") అని పిలిచే ఒక కొత్త సోషలిస్టు రాజ్యంగా మార్చాడు. ఆయన అధికారికంగా పాలనలో సింబాలికు పాత్రను స్వీకరించాడు కానీ సైన్యం, విప్లవ కమిటీలు రెండింటికీ అధిపతిగా ఉన్నాడు. అసమ్మతిని పోలీసింగు, అణచివేతకు బాధ్యత వహించాడు. 1970లు - 1980లలో ఈజిప్టు, చాద్తో లిబియా విఫలమైన సరిహద్దు వివాదాలు, విదేశీ ఉగ్రవాదులకు మద్దతు ఇవ్వడం పాన్ యాం ఫ్లైటు 103, యుటిఎ ఫ్లైటు 772 బాంబు దాడులకు బాధ్యత వహించడం వలన ప్రపంచ వేదిక మీద లిబియా మరింత ఒంటరిగా మారింది. ఇజ్రాయెలు, యునైటెడు స్టేట్సు, యునైటెడు కింగ్‌డంతో ముఖ్యంగా శత్రు సంబంధం ఏర్పడింది. దీని ఫలితంగా 1986 యుఎస్ లిబియా మీద బాంబు దాడి, ఐక్యరాజ్యసమితి ఆర్థిక ఆంక్షలు విధించాయి. 1999 నుండి గడాఫీ పాన్-అరబిజాన్ని తిరస్కరించాడు. పాన్-ఆఫ్రికనిజం, పాశ్చాత్య దేశాలతో సయోధ్యను ప్రోత్సహించాడు; ఆయన 2009 నుండి 2010 వరకు ఆఫ్రికను యూనియను చైర్మనుగా ఉన్నారు. 2011 అరబ్బు వసంతం మధ్య తూర్పు లిబియాలో విస్తృతమైన అవినీతి, నిరుద్యోగానికి వ్యతిరేకంగా నిరసనలు చెలరేగాయి. పరిస్థితి అంతర్యుద్ధంగా దిగజారింది. దీనిలో నాటో గడాఫిస్టు వ్యతిరేక జాతీయ పరివర్తన మండలి (ఎన్‌టిసి)కి మద్దతుగా సైనికపరంగా జోక్యం చేసుకుని గడ్డాఫీ ప్రభుత్వం పడగొట్టబడింది; ఆయన సిర్టేకు వెనక్కి వెళ్లి ఎన్‌టిసి మిలిటెంట్లచే బంధించబడి, హింసించబడి, చంపబడ్డాడు.

### వారసత్వం - అంచనా:
అత్యంత విభజవాద విధానాలను అనుసరించిన గడ్డాఫీ నాలుగు దశాబ్దాలు లిబియా రాజకీయాలలో ఆధిపత్యం కొనసాగించాడు. విస్తృతమైన వ్యక్తిత్వ సంస్కృతికి సంబంధించిన వ్యక్తిగా ఉన్నాడు. ఆయనను వివిధ అవార్డులతో అలంకరించారు. ఆయన సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక వైఖరి, అరబ్బు—ఆపై ఆఫ్రికను—ఐక్యతకు మద్దతు, అలాగే చమురు నిల్వలు కనుగొనబడిన తర్వాత దేశానికి గణనీయమైన అభివృద్ధి కోసం ప్రశంసలు అందుకున్నారు. దీనికి విరుద్ధంగా, చాలా మంది లిబియన్లు గడ్డాఫీ సామాజిక, ఆర్థిక సంస్కరణలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు; ఆయన మీద వివిధ మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన ఆరోపణలు వచ్చాయి. ఆయనను చాలా మంది నియంతగా వ్యవహరించాడని ఖండించారు. ఆయన అధికార పరిపాలనలో క్రమపద్ధతిలో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన జరిగింది. ఈ ప్రాంతం నుండి విదేశాలలో ఉగ్రవాదానికి నిధులు సమకూర్చారు.

## ప్రారంభ జీవితం - కెరీరు
### బాల్యం: 1940ల నుండి 1950 వరకు
మొహమ్మదు అబు మిన్యారు అల్-గడాఫీ ఇటాలియను పశ్చిమ లిబియాలోని ట్రిపోలిటానియా ఎడారులలో సిర్టే పట్టణం వెలుపల ఉన్న గ్రామీణ ప్రాంతమైన కస్ర్ అబు హది సమీపంలో జన్మించారు. ఆయన కుటుంబం ఖధాద్ఫా, అనే చిన్న ప్రభావం లేని తెగ నుండి వచ్చింది. వీరు అరబ్బులు వారసత్వంగా వచ్చారు. ఆయన తల్లి ఐషా బింటు నిరాను, ఆయన తండ్రి మొహమ్మదు అబ్దులు సలాం బిన్ హమీదు బిన్ మొహమ్మదు (అబూ మెనియారు అని పిలుస్తారు); తరువాతి వారు మేక, ఒంటెల కాపరిగా తక్కువ జీవనాధారం సంపాదించారు.

ఇతర సమకాలీన సంచార బెడౌయిను తెగల మాదిరిగానే ఈ కుటుంబం నిరక్షరాస్యులు, ఎటువంటి జనన రికార్డులను కలిగి లేదు. ఆయన పుట్టినరోజు కచ్చితంగా తెలియదు. మూలాలు దీనిని 1942 లేదా 1943 వసంతకాలంలో నిర్ణయించాయి. అయితే ఆయన జీవిత చరిత్ర రచయితలు డేవిడు బ్లండి, ఆండ్రూ లైసెటు అది 1940కి ముందు జరిగి ఉండవచ్చని గుర్తించారు. ఆయన తల్లిదండ్రుల ఏకైక కుమారుడు. ఆయనకు ముగ్గురు అక్కలు ఉన్నారు. బెడౌయిను సంస్కృతిలో గడాఫీ పెంపకం ఆయన వ్యక్తిగత అభిరుచులను ప్రభావితం చేసింది; ఆయన నగరం కంటే ఎడారిని ఇష్టపడేవాడు. ధ్యానం చేయడానికి అక్కడే ఉండేవాడు.

చిన్నప్పటి నుంచీ గడాఫీకి లిబియాలో యూరోపియను వలస శక్తుల ప్రమేయం గురించి తెలుసు; ఆయన దేశాన్ని ఇటలీ ఆక్రమించుకుంది, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ఉత్తర ఆఫ్రికా పోరాటం సమయంలో ఇటాలియను, బ్రిటిషు దళాల మధ్య సంఘర్షణ జరిగింది. తరువాతి వాదనల ప్రకారం గడాఫీ తండ్రి తరపు తాత అబ్దేస్సలాం బౌమిన్యారు 1911 ఇటాలియను దండయాత్ర సమయంలో ఇటాలియను సైన్యంచే చంపబడ్డాడు. 1945లో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగింపులో, లిబియాను బ్రిటిషు, ఫ్రెంచు దళాలు ఆక్రమించాయి. బ్రిటను, ఫ్రాన్స్ తమ సామ్రాజ్యాల మధ్య దేశాన్ని విభజించాలని భావించాయి, కానీ ఐక్యరాజ్యసమితి (యుఎన్) జనరలు అసెంబ్లీ ఆ దేశానికి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వాలని నిర్ణయించింది. 1951లో పాశ్చాత్య అనుకూల చక్రవర్తి ఇద్రిసు నాయకత్వంలో యునైటెడు కింగ్‌డం ఆఫ్ లిబియా అనే సమాఖ్య రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు. ఆయన రాజకీయ పార్టీలను నిషేధించి తన చేతుల్లోనే అధికారాన్ని కేంద్రీకరించాడు.

### విద్య - రాజకీయ క్రియాశీలత: 1950–1963

గడాఫీ తొలి విద్య స్థానిక ఇస్లామికు ఉపాధ్యాయుడి ద్వారా మతపరమైన స్వభావం కలిగి ఉంది. తరువాత ప్రాథమిక పాఠశాలలో చేరడానికి సమీపంలోని సిర్టేకు వెళ్ళి అక్కడ ఆయన నాలుగు సంవత్సరాలలో ఆరు తరగతులు పూర్తి చేశాడు. లిబియాలో విద్య ఉచితం కాదు కానీ ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఉన్నప్పటికీ అది తన కొడుకుకు ఎంతో ప్రయోజనం చేకూరుస్తుందని ఆయన తండ్రి భావించాడు. వారంలో గడాఫీ మసీదులో పడుకున్నాడు. వారాంతాలలో, సెలవు దినాలలో మాత్రమే తన తల్లిదండ్రులను చూడటానికి  నడిచాడు. గడాఫీ తండ్రి చదువుకోకపోయినా తన కొడుకును పాఠశాలకు పంపడానికి ఆయన గొప్ప త్యాగాలు చేశాడు. పేద బెడౌయిను‌గా ఆయన తన నగరంలో నివసించే సహవిద్యార్థుల నుండి బెదిరింపులు, వివక్షను ఎదుర్కొన్నాడు. అయితే ఆయనకు చాలా మంది ఈజిప్షియను ఉపాధ్యాయులు ఉన్నారు. వారు వారి స్వదేశంలో జరుగుతున్న నాటకీయ సంఘటనల గురించి ఆయనకు తెలియజేశారు. సిర్టే నుండి ఆయన, ఆయన కుటుంబం దక్షిణ-మధ్య లిబియాలోని ఫెజ్జాను‌ లోని సభ మార్కెట్టు పట్టణానికి వెళ్లారు. అక్కడ ముహమ్మదు సెకండరీ స్కూలు‌లో చదువుతున్నప్పుడు ఆయన తండ్రి గిరిజన నాయకుడికి సంరక్షకుడిగా పనిచేశాడు. గడ్డాఫీ ఈ పాఠశాలలో ప్రజాదరణ పొందాడు; అక్కడ కొంతమంది స్నేహితులు ఆయన తరువాతి పరిపాలనలో గణనీయమైన ఉద్యోగాలు పొందారు. ముఖ్యంగా ఆయన ప్రాణ స్నేహితుడు అబ్దులు సలాం జల్లౌదు.

సభలో చాలా మంది ఉపాధ్యాయులు ఈజిప్షియన్లు ఉన్నారు. మొదటిసారిగా గడాఫీకి పాన్-అరబ్బు వార్తాపత్రికలు, రేడియో ప్రసారాలు, ముఖ్యంగా కైరో ఆధారిత *వాయిసు ఆఫ్ ది అరబ్బులు సమాచారాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి*. పెరుగుతున్న వయసులో అరబ్బు ప్రపంచాన్ని తీవ్రంగా కలవరపెట్టే ముఖ్యమైన సంఘటనలను గడాఫీ చూశాడు. వాటిలో 1948 అరబు–ఇజ్రాయెలు యుద్ధం, 1952 ఈజిప్షియను విప్లవం, 1956 సూయజు సంక్షోభం, 1958 - 1961 మధ్య యునైటెడు అరబ్బు రిపబ్లిక్కు (యుఎఆర్) స్వల్పకాలిక ఉనికి ఉన్నాయి. తన హీరో అధ్యక్షుడు గమలు అబ్దేలు నాసరు ఆధ్వర్యంలో అరబ్బు రిపబ్లిక్కు ఆఫ్ ఈజిప్టులో అమలు చేయబడిన రాజకీయ మార్పులను గడాఫీ మెచ్చుకున్నాడు. నాజరు అరబ్బు జాతీయవాదం; పాశ్చాత్య వలసవాదం, నవ-వలసవాదంమ్ జియోనిజం తిరస్కరణ; పెట్టుబడిదారీ విధానం నుండి సోషలిజంకు పరివర్తన కోసం వాదించాడు. తిరుగుబాటును ఎలా ప్రారంభించాలో వివరించిన నాజరు రాసిన *ఫిలాసఫీ ఆఫ్ ది రివల్యూషను* పుస్తకం గడాఫీని ప్రభావితం చేసింది. గడాఫీ ఈజిప్టు ఉపాధ్యాయులలో ఒకరైన మహమూదు ఎఫే యువత రాజకీయ ఆలోచనల పట్ల సానుభూతితో ఉన్నారని, విజయవంతమైన విప్లవానికి సైన్యం మద్దతు అవసరమని ఆయనకు సలహా ఇచ్చారని నివేదించబడింది.

### సైనిక శిక్షణ: 1963–1966
గడాఫీ సైన్యంలో చేరడానికి ముందు బెంఘాజీలోని లిబియా విశ్వవిద్యాలయంలో చరిత్రను క్లుప్తంగా అభ్యసించాడు. ఆయన పోలీసు రికార్డు ఉన్నప్పటికీ, 1963లో ఆయన బెంఘాజీలోని రాయలు మిలిటరీ అకాడమీలో మిస్రాటాకు చెందిన అనేక మంది సారూప్యత కలిగిన స్నేహితులతో కలిసి శిక్షణ ప్రారంభించాడు. వెనుకబడిన లిబియన్లకు సామాజికంగా పైకి వెళ్లడానికి సాయుధ దళాలు మాత్రమే అవకాశం కల్పించాయి. గడాఫీ దానిని రాజకీయ మార్పుకు సంభావ్య సాధనంగా గుర్తించాడు. ఇద్రిసు ఆధ్వర్యంలో, లిబియా సాయుధ దళాలకు బ్రిటిషు సాయుధ దళాలు శిక్షణ ఇచ్చాయి; దీనితో గడాఫీ కోపగించుకున్నాడు.ఆయన బ్రిటిషు వారిని సామ్రాజ్యవాదులుగా భావించాడు. తదనుగుణంగా ఆయన ఇంగ్లీషు నేర్చుకోవడానికి నిరాకరించాడు. బ్రిటిషు అధికారులతో దురుసుగా ప్రవర్తించాడు. చివరికి ఆయన పరీక్షలలో విఫలమయ్యాడు. బ్రిటిషు శిక్షకులు ఆయన అవిధేయత, దుర్వినియోగ ప్రవర్తన మీద ఫిర్యాదు చేశారు. 1963లో సైనిక అకాడమీ కమాండరు హత్యలో ఆయన పాల్గొన్నాడని వారి అనుమానాన్ని వ్యక్తం చేశారు. అటువంటి నివేదికలు విస్మరించబడ్డాయి. గడాఫీ త్వరగా కోర్సులో ముందుకు సాగాడు.

1964లో విశ్వసనీయ కార్యకర్తల బృందంతో గడాఫీ నాజరు ఈజిప్టు పూర్వీకుడు పేరు మీద ఒక విప్లవాత్మక సమూహం అయిన ఫ్రీ ఆఫీసర్సు మూవ్మెంటు సెంట్రలు కమిటీని స్థాపించాడు. గడాఫీ నేతృత్వంలో వారు రహస్యంగా సమావేశమై రహస్య సెలు వ్యవస్థగా వ్యవస్థీకరించబడ్డారు. వారి జీతాలను ఒకే నిధిలో కలిపారు. గడాఫీ లిబియా చుట్టూ పర్యటించి నిఘా సమాచారాన్ని సేకరించి సానుభూతిపరులతో సంబంధాలను పెంచుకున్నాడు. కానీ ప్రభుత్వ నిఘా సేవలు ఆయనను పెద్దగా ముప్పుగా భావించలేదు. 1965 ఆగస్టులో పట్టభద్రుడయ్యాడు. గడాఫీ సైన్యం సిగ్నలు కార్ప్సు‌లో కమ్యూనికేషన్సు అధికారి అయ్యాడు.

1966 ఏప్రిల్‌లో ఆయన తదుపరి శిక్షణ కోసం యునైటెడు కింగ్‌డానికి నియమించబడ్డాడు; తొమ్మిది నెలల పాటు ఆయన బకింగు‌హం‌షైరులోని బీకాన్సు‌ఫీల్డులోని విల్టను పార్కులో ఇంగ్లీషు-లాంగ్వేజు కోర్సును, డోర్సెటు‌లోని బోవింగ్టను క్యాంపులో ఆర్మీ ఎయిర్ కార్ప్సు సిగ్నలు ఇన్‌స్ట్రక్టర్సు కోర్సును, కెంటు‌లోని హైథేలో ఇన్‌ఫాంట్రీ సిగ్నలు ఇన్‌స్ట్రక్టర్సు కోర్సును అభ్యసించాడు. తరువాత దీనికి విరుద్ధంగా పుకార్లు వచ్చినప్పటికీ, ఆయన రాయలు మిలిటరీ అకాడమీ శాండ్‌హర్స్టుకు హాజరు కాలేదు. బోవింగ్టను సిగ్నలు కోర్సు డైరెక్టరు గడాఫీ ఇంగ్లీషు నేర్చుకోవడంలో సమస్యలను విజయవంతంగా అధిగమించాడని, దృఢమైన వాయిసు విధానాన్ని ప్రదర్శించాడని నివేదించాడు. గడాఫీకి ఇష్టమైన అభిరుచులు ఫుట్బాలు చదవడం, ఆడటం అని గమనించి ఆయనను "సరదా అధికారి, ఎల్లప్పుడూ ఉల్లాసంగా, కష్టపడి పనిచేసేవాడు, మనస్సాక్షిగా" భావించాడు. గడాఫీ ఇంగ్లాండు‌ను ఇష్టపడలేదు. బ్రిటిషు ఆర్మీ అధికారులు తనను జాతిపరంగా అవమానించారని దేశ సంస్కృతికి సర్దుబాటు చేసుకోవడం కష్టమని ఆరోపించారు; లండను‌లో తన అరబ్బు గుర్తింపును నొక్కి చెబుతూ ఆయన సాంప్రదాయ లిబియను వస్త్రాలను ధరించి పిక్కాడిల్లీ చుట్టూ తిరిగాడు. తరువాత ఆయన ఇంగ్లాండు‌కు ప్రయాణించినప్పుడు అది లిబియా కంటే అభివృద్ధి చెందినదని నమ్మి, "మన విలువలు, ఆదర్శాలు, సామాజిక స్వభావాన్ని చూసి మరింత నమ్మకంగా, గర్వంగా" ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడని చెప్పాడు.

## లిబియా అరబ్ రిపబ్లిక్కు

### తిరుగుబాటు: 1969

1960ల చివరి నాటికి ఇద్రిసు ప్రభుత్వం ప్రజాదరణ కోల్పోయింది; దేశం చమురు సంపదను సద్వినియోగం చేసుకోవడానికి దేశం సమాఖ్య వ్యవస్థను కేంద్రీకరించడం ద్వారా లిబియా, సాంప్రదాయ ప్రాంతీయ, గిరిజన విభజనలను ఇది తీవ్రతరం చేసింది. చమురు పరిశ్రమ అంతటా అవినీతి పాతుకుపోయిన పోషక వ్యవస్థలు విస్తృతంగా వ్యాపించాయి. అరబ్బు జాతీయవాదం బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఈజిప్టు తర్వాత నిరసనలు చెలరేగాయి. 1967లో ఇజ్రాయెలు‌తో జరిగిన ఆరు రోజుల యుద్ధంలో ఓటమి; పాశ్చాత్య శక్తులతో పొత్తు కారణంగా ఇద్రీసు పరిపాలన ఇజ్రాయేలు‌కు అనుకూలంగా పరిగణించబడింది. ట్రిపోలి, బెంఘాజీలలో పాశ్చాత్య వ్యతిరేక అల్లర్లు చెలరేగాయి, లిబియా కార్మికులు ఈజిప్టుకు సంఘీభావంగా చమురు టెర్మినళ్లను మూసివేశారు. 1969 నాటికి యుఎస్ సెంట్రలు ఇంటెలిజెన్సు ఏజెన్సీ (సిఐఎ) లిబియా సాయుధ దళాల విభాగాలు తిరుగుబాటు ప్రారంభిస్తాయని ఆశించింది. గడాఫీ [ఫ్రీ ఆఫీసర్సు మూవ్మెంటు గురించి తమకు తెలుసని వాదనలు వినిపించినప్పటికీ వారు అప్పటి నుండి అజ్ఞానాన్ని ప్రకటించుకుంటూ బదులుగా అబ్దులు అజీజు షాల్హి బ్లాకు బూట్సు విప్లవాత్మక సమూహాన్ని పర్యవేక్షిస్తున్నామని పేర్కొన్నారు. ఇద్రీసు చీఫు ఆఫ్ స్టాఫు‌గా సమర్థవంతంగా పనిచేసిన షాల్హి, ఆయన సోదరుడు ఒమరు ఇద్రీసు మాజీ చీఫు అడ్వైజరు ఇబ్రహీం షాల్హి కుమారులు, 1954 శరదృతువులో క్వీన్ ఫాతిమా మేనల్లుడిచే హత్య చేయబడ్డాడు. వారి తండ్రి హత్య తర్వాత వారు ఇద్రీసు‌కు ఇష్టమైనవారు అయ్యారు.

1969 మధ్యలో సెప్టెంబరు 5న షాల్హి సోదరులు పదవీ విరమణ చేస్తారనే లేదా బ్రిటిషు మద్దతుతో తిరుగుబాటు చేస్తారనే పుకార్ల మధ్య, ఇద్రీసు టర్కీ, గ్రీసు‌లో వేసవిని గడపడానికి విదేశాలకు వెళ్లాడు. రాచరికాన్ని పడగొట్టడంలో షెల్హిలను ముందస్తుగా అడ్డుకోవడానికి ఇది తమ చివరి అవకాశంగా గుర్తించిన గడాఫీ స్వేచ్ఛా అధికారులు "ఆపరేషను జెరూసలేం"ను ప్రారంభించారు. గడాఫీ స్వేచ్ఛా అధికారులు షెల్హిలను ముందస్తుగా అడ్డుకోకపోతే, లిబియా సైన్యం డిప్యూటీ కమాండరు అబ్దులు అజీజు షెల్హి మరియు షెల్హి కుటుంబానికి మద్దతు ఇచ్చిన సిరైనైకాలోని ప్రముఖ కుటుంబాల సంయుక్త దళాలచే వారు దాదాపుగా ఓడిపోయేవారు. సెప్టెంబరు 1న గడాఫీ ఉచిత అధికారులు ట్రిపోలీ, బెంఘాజీలోని విమానాశ్రయాలు, పోలీసు డిపోలు, రేడియో స్టేషన్లు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలను ఆక్రమించారు. గడాఫీ బెంఘాజీలోని బెర్కా బ్యారకు‌లను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు, ఉమర్ ముహైషి ట్రిపోలీ బ్యారకు‌లను ఆక్రమించాడు. జల్లౌడు నగరంలోని విమాన నిరోధక బ్యాటరీలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఖ్వెల్ది హమీది ట్రిపోలి రేడియో స్టేషను‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, క్రౌన్ ప్రిన్సు సయ్యిదు హసను అర్-రిదా అల్-మహ్ది అస్-సనుస్సిను అరెస్టు చేయడానికి, సింహాసనం మీద తన హక్కును వదులుకోవాలని ఆయనను బలవంతం చేయడానికి పంపబడ్డాడు. వారు రాచరికవాదుల నుండి ఎటువంటి తీవ్రమైన ప్రతిఘటనను ఎదుర్కోలేదు.

గడ్డాఫీ రాచరిక ప్రభుత్వాన్ని తొలగించిన తర్వాత ఆయన లిబియా అరబ్బు రిపబ్లిక్కు స్థాపనను ప్రకటించాడు. రేడియో ద్వారా ప్రజలను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తూ ఆయన "ప్రతిచర్య, అవినీతి" పాలనకు ముగింపు ప్రకటించాడు. "దీని దుర్వాసన మమ్మల్ని అనారోగ్యానికి గురిచేసి భయపెట్టింది. తిరుగుబాటు రక్తరహిత స్వభావం కారణంగా దీనిని మొదట "శ్వేత విప్లవం" అని పిలిచేవారు. అయితే తరువాత అది జరిగిన తేదీ తర్వాత "ఒక సెప్టెంబరు విప్లవం"గా పేరు మార్చబడింది. స్వేచ్ఛా అధికారుల తిరుగుబాటు ఒక విప్లవాన్ని సూచిస్తుందని ఇది లిబియా సామాజిక-ఆర్థిక, రాజకీయ స్వభావంలో విస్తృతమైన మార్పుకు నాంది అని గడాఫీ పట్టుబట్టారు. విప్లవం అంటే "స్వేచ్ఛ, సోషలిజం, ఐక్యత" అని ఆయన ప్రకటించారు. రాబోయే సంవత్సరాలలో దీనిని సాధించడానికి చర్యలు అమలు చేశారు.

### నాయకత్వాన్ని బలోపేతం చేయడం: 1969–1973
12 మంది సభ్యుల ఫ్రీ ఆఫీసర్సు కేంద్ర కమిటీ తమను తాము రివల్యూషనరీ కమాండ్ కౌన్సిలు (ఆర్‌సిసి)గా ప్రకటించుకుంది, ఇది కొత్త రిపబ్లికు ప్రభుత్వం. లెఫ్టినెంటు గడాఫీ ఆర్‌సిసి ఛైర్మను అయ్యాడు. అందువలన *వాస్తవ* దేశాధినేత అయ్యాడు. తనను తాను కల్నలు హోదాకు నియమించుకున్నాడు. సాయుధ దళాలకు కమాండరు-ఇన్-చీఫు అయ్యాడు. జల్లౌడు ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు. అయితే ఆర్‌సిసి విధానాన్ని అమలు చేయడానికి సులైమాను మాగ్రిబి నేతృత్వంలోని పౌర మంత్రుల మండలి స్థాపించబడింది. లిబియా పరిపాలనా రాజధానిని అల్-బీడా నుండి ట్రిపోలీకి తరలించారు.

సిద్ధాంతపరంగా ఏకాభిప్రాయ నిర్మాణం ద్వారా పనిచేసే ఒక సామూహిక సంస్థ అయినప్పటికీ గడాఫీ ఆర్‌సిసి మీద ఆధిపత్యం చెలాయించాడు. మరికొందరు ఆయన అతిక్రమణలుగా వారు భావించిన వాటిని పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించారు. గడాఫీ ప్రభుత్వానికి ప్రజా ముఖంగా నిలిచాడు. ఇతర ఆర్‌సిసి సభ్యుల గుర్తింపులు 1970 జనవరి 10 మాత్రమే బహిరంగంగా వెల్లడయ్యాయి. (సాధారణంగా గ్రామీణ) పని, మధ్యతరగతి నేపథ్యాల నుండి వచ్చిన యువకులందరూ, ఎవరికీ విశ్వవిద్యాలయ డిగ్రీలు లేవు; ఈ విధంగా వారు గతంలో దేశాన్ని పరిపాలించిన ధనవంతులు, ఉన్నత విద్యావంతులైన సంప్రదాయవాదుల నుండి భిన్నంగా ఉన్నారు.

తిరుగుబాటు పూర్తయింది. విప్లవాత్మక ప్రభుత్వాన్ని ఏకీకృతం చేయడం. దేశాన్ని ఆధునీకరించడం అనే ఉద్దేశ్యాలతో ఆర్‌సిసి ముందుకు సాగింది. వారు రాచరికవాదులు, ఇద్రీసు సెంసుయీ వంశ సభ్యులను లిబియా రాజకీయ ప్రపంచం, సాయుధ దళాల నుండి తొలగించారు; ఈ ఉన్నత వర్గం లిబియా ప్రజల ఇష్టానికి వ్యతిరేకమని గడాఫీ విశ్వసించాడు. వారిని బహిష్కరించాల్సి వచ్చింది. వివిధ రాచరిక రాజకీయ నాయకులు, జర్నలిస్టులను విచారించడానికి పీపుల్సు కోర్ట్సు స్థాపించబడ్డాయి. వీరిలో చాలా మందిని జైలులో పెట్టారు. అయినప్పటికీ ఎవరికీ ఉరిశిక్ష విధించబడలేదు. ఇద్రీసుకు *హాజరులో* ఉరిశిక్ష విధించబడింది. గడాఫీ అధికారంలోకి వచ్చిన మూడు నెలల తర్వాత, తూర్పు బర్కా ప్రాంతానికి చెందిన సైనిక మంత్రి, అంతర్గత మంత్రి ఆయనను పడగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తూ చేసిన తిరుగుబాటు తిరుగుబాటు విఫలమైంది. 1970లో ఇద్రీసు ముని మేనల్లుడు అహ్మదు అల్-సెనుస్సీ గడాఫీకి వ్యతిరేకంగా మరొక తిరుగుబాటును ప్రేరేపించడానికి ప్రయత్నించాడు; రాచరికపు కుట్ర ఆగస్టు‌లో విఫలమైంది. అహ్మదు‌కు మరణశిక్ష విధించబడింది (1988లో మార్చబడింది. 2001లో గడ్డాఫీచే క్షమాపణ పొందబడింది).

1970 మేలో విప్లవానికి అనుగుణంగా మేధావులను తీసుకురావడానికి విప్లవాత్మక మేధావుల సెమినారు జరిగింది. అయితే ఆ సంవత్సరం శాసనసభ సమీక్ష, సవరణ లౌకిక, మతపరమైన చట్టాలను ఏకం చేసి, న్యాయ వ్యవస్థలో *[[షరియా]]*ను ప్రవేశపెట్టింది. డిక్రీ ద్వారా పాలన, ఆర్‌సిసి రాజకీయ పార్టీల మీద రాచరిక నిషేధాన్ని కొనసాగించింది. 1970 మేలో ట్రేడు యూనియన్లను నిషేధించింది. 1972లో కార్మికుల సమ్మెలను నిషేధించబడి సస్పెండు చేయబడింది. 1971 సెప్టెంబరులో గడాఫీ సంస్కరణల వేగం పట్ల అసంతృప్తిగా ఉన్నానని పేర్కొంటూ రాజీనామా చేశాడు. కానీ ఒక నెలలోనే తన పదవికి తిరిగి వచ్చాడు. 1972 జూలైలో గడాఫీని తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులు బహిష్కరించారని లేదా జైలులో పెట్టారని విస్తృతమైన ఊహాగానాల మధ్య 18 మంది సభ్యులతో కూడిన కొత్త మంత్రివర్గం ఏర్పడింది. వారిలో ఇద్దరు మాత్రమే జల్లౌడు, అబ్దేలు మోనీం అల్-హౌని సైనికులు; మిగిలిన వారు గడాఫీ పట్టుదల ప్రకారం పౌర టెక్నోక్రాట్లు. 1973 ఫిబ్రవరిలో గడాఫీ మళ్ళీ రాజీనామా చేశాడు. మరుసటి నెలలో మళ్ళీ తిరిగి వచ్చాడు.

#### ఆర్థిక - సామాజిక సంస్కరణ

ఆర్‌సిసి ప్రారంభ ఆర్థిక విధానం రాష్ట్ర పెట్టుబడిదారీ విధానం ధోరణిగా వర్ణించబడింది. వ్యవస్థాపకులకు సహాయం చేయడానికి, లిబియా బూర్జువాను అభివృద్ధి చేయడానికి అనేక కార్యక్రమాలు స్థాపించబడ్డాయి. లిబియాలో సాగు విస్తీర్ణం విస్తరించడానికి ప్రయత్నిస్తూ 1969 సెప్టెంబరులో ప్రభుత్వం వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచడానికి "హరిత విప్లవం"ను ప్రారంభించింది. తద్వారా లిబియా దిగుమతి చేసుకున్న ఆహారం మీద తక్కువ ఆధారపడగలదు. ఆహార ఉత్పత్తిలో లిబియాను స్వయం సమృద్ధిగా చేయాలనేది ఆశ. ఇటాలియను స్థిరనివాసుల నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న లేదా ఉపయోగంలో లేని వాటిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని తిరిగి పంపిణీ చేశారు. ఉత్తర తీరప్రాంతంలో, వివిధ లోతట్టు ఒయాసిసు‌ల చుట్టూ నీటిపారుదల వ్యవస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. ఉత్పత్తి ఖర్చులు తరచుగా ఉత్పత్తుల విలువను మించిపోయాయి, అందువల్ల లిబియా వ్యవసాయ ఉత్పత్తి లోటులో ఉండిపోయింది. రాష్ట్ర సబ్సిడీల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడింది.

ముడి చమురును దేశం ప్రాథమిక ఎగుమతిగా చేసుకుని, గడాఫీ లిబియా చమురు రంగాన్ని మెరుగుపరచడానికి ప్రయత్నించాడు. 1969 అక్టోబరులో ఆయన ప్రస్తుత వాణిజ్య నిబంధనలు అన్యాయమని ప్రకటించాడు. ఇది లిబియా రాష్ట్రం కంటే విదేశీ సంస్థలకు ఎక్కువ ప్రయోజనం చేకూర్చింది. ఉత్పత్తిని తగ్గిస్తానని బెదిరించాడు. డిసెంబరు‌లో జల్లౌడు లిబియా చమురు ధరను విజయవంతంగా పెంచాడు. 1970లో ఇతర ఒపిఇసి రాష్ట్రాలు కూడా దీనిని అనుసరించాయి. దీని వలన ప్రపంచవ్యాప్తంగా ముడి చమురు ధర పెరిగింది. ఆర్‌సిసి 1971 మార్చి 20న ట్రిపోలి ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది. దీనిలో వారు ఆదాయపు పన్ను, తిరిగి చెల్లింపులు, చమురు సంస్థల నుండి మెరుగైన ధరలను పొందారు; ఈ చర్యలు లిబియాకు మొదటి సంవత్సరంలో $1 బిలియను అదనపు ఆదాయాన్ని తీసుకువచ్చాయని అంచనా.

చమురు రంగం మీద ప్రభుత్వ నియంత్రణను పెంచుతూ,ఆర్‌సిసి జాతీయీకరణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది, ఇది 1971 డిసెంబరులో బ్రిటిషు పెట్రోలియం-ఎన్.బి హంటు సాహిరు ఫీల్డు‌లో బ్రిటిషు పెట్రోలియం వాటాను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ప్రారంభమైంది. 1973 సెప్టెంబరులో లిబియాలో క్రియాశీలంగా ఉన్న అన్ని విదేశీ చమురు ఉత్పత్తిదారులు వారి కార్యకలాపాలలో 51 శాతం జాతీయం చేయాలని, హెచ్ఎల్. కుమారుడు నెల్సను బంకరు హంటు వాటాతో సహా, ప్రకటించబడింది. లిబియాలో చమురు నిక్షేపాలను కనుగొనడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన హంటు. పాక్షికంగా జాతీయం చేయబడిన కంపెనీలలో అర్మాండు హామరు, ఆక్సిడెంటలు పెట్రోలియం కూడా ఉంది. గడాఫీకి ఇది సోషలిజం వైపు ఒక ముఖ్యమైన అడుగు. ఇది ఆర్థిక విజయాన్ని నిరూపించింది; 1969లో స్థూల దేశీయోత్పత్తి $3.8 బిలియన్లు ఉండగా 1974లో $13.7 బిలియన్లకు, 1979లో $24.5 బిలియన్లకు పెరిగింది. ఫలితంగా గడాఫీ పరిపాలన మొదటి దశాబ్దంలో లిబియన్ల జీవన ప్రమాణం బాగా మెరుగుపడింది. 1979 నాటికి సగటు తలసరి ఆదాయం $8,170కి చేరుకుంది. ఇది 1951లో $40 నుండి పెరిగింది; ఇది ఇటలీ, యుకె వంటి అనేక పారిశ్రామిక దేశాల సగటు కంటే ఎక్కువగా ఉంది. 1969లో ప్రభుత్వం విదేశీ యాజమాన్యంలోని అన్ని బ్యాంకులను మూసివేయాలని లేదా జాయింటు-స్టాకు కార్యకలాపాలకు మార్చాలని కూడా ప్రకటించింది.

*షరియా*ను ప్రాతిపదికగా స్వీకరించి ఆర్‌సిసి సామాజిక సంస్కరణ కోసం చర్యలను అమలు చేసింది. మద్యం సేవించడం నిషేధించబడింది, నైటు క్లబ్బు‌లు క్రైస్తవ చర్చిలు మూసివేయబడ్డాయి. సాంప్రదాయ లిబియా దుస్తులను ప్రోత్సహించారు. అధికారిక సమాచార మార్పిడిలో, రహదారి సంకేతాలలో అరబికు మాత్రమే అనుమతించబడిన భాషగా నిర్ణయించబడింది. ఆర్‌సిసి కనీస వేతనాన్ని రెట్టింపు చేసింది, చట్టబద్ధమైన ధర నియంత్రణలను ప్రవేశపెట్టింది. 30 - 40 శాతం మధ్య తప్పనిసరి అద్దె తగ్గింపులను అమలు చేసింది. గడాఫీ మునుపటి పాలనలో మహిళల మీద విధించిన కఠినమైన సామాజిక ఆంక్షలను ఎదుర్కోవాలని, సంస్కరణలను ప్రోత్సహించడానికి విప్లవాత్మక మహిళా నిర్మాణాన్ని స్థాపించాలని కూడా కోరుకున్నాడు. 1970లో లింగ సమానత్వాన్ని ధ్రువీకరించే, వేతన సమానత్వాన్ని నొక్కి చెప్పే చట్టం ప్రవేశపెట్టబడింది. 1971లో గడాఫీ లిబియా జనరలు ఉమెన్సు ఫెడరేషను ఏర్పాటుకు స్పాన్సరు చేశాడు. 1972లో ఒక చట్టం ఆమోదించబడింది. పదహారేళ్లలోపు ఏ స్త్రీనైనా వివాహం చేసుకోవడాన్ని నేరంగా పరిగణించడం, వివాహానికి స్త్రీ సమ్మతి తప్పనిసరి అని నిర్ధారించడం. గడాఫీ పాలన మహిళలకు విస్తృత శ్రేణి విద్యా, ఉపాధి అవకాశాలను తెరిచింది. అయితే ఇవి ప్రధానంగా పట్టణ మధ్యతరగతి వర్గాలలోని మైనారిటీకి ప్రయోజనం చేకూర్చాయి.

1969 నుండి 1973 వరకు ఇది సామాజిక సంక్షేమ కార్యక్రమాలకు నిధులు సమకూర్చడానికి చమురు డబ్బును ఉపయోగించింది. ఇది గృహనిర్మాణ ప్రాజెక్టులకు, మెరుగైన ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్యకు దారితీసింది. గృహ నిర్మాణం ఒక ప్రధాన సామాజిక ప్రాధాన్యతగా మారింది. ఇది లిబియాలో పెరుగుతున్న పట్టణీకరణ ద్వారా సృష్టించబడిన గుడిసె పట్టణాలను భర్తీ చేయడానికి, నిరాశ్రయులను తొలగించడానికి రూపొందించబడింది. ఆరోగ్య రంగం కూడా విస్తరించబడింది; 1978 నాటికి లిబియాలో 1968 కంటే 50 శాతం ఎక్కువ ఆసుపత్రులు ఉన్నాయి. అయితే ఆ దశాబ్దంలో వైద్యుల సంఖ్య 700 నుండి 3000 కు పెరిగింది.  మలేరియా నిర్మూలించబడింది. ట్రాకోమా, క్షయవ్యాధి బాగా తగ్గించబడ్డాయి.  తప్పనిసరి విద్యను 6 నుండి 9 సంవత్సరాలకు విస్తరించారు. వయోజన అక్షరాస్యత కార్యక్రమాలు, ఉచిత విశ్వవిద్యాలయ విద్యను ప్రవేశపెట్టారు.  బీడా విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడింది. అయితే ట్రిపోలి విశ్వవిద్యాలయం, బెంఘాజీ విశ్వవిద్యాలయం విస్తరించబడ్డాయి.  అలా చేయడం ద్వారా, ప్రభుత్వం లిబియా సమాజంలోని పేద వర్గాలను విద్యా వ్యవస్థలోకి ప్రవేశపెట్టారు. ఈ చర్యల ద్వారా ఆర్‌సిసి ప్రభుత్వ రంగాన్ని బాగా విస్తరించింది. వేలాది మందికి ఉపాధి కల్పించింది. ఈ ప్రారంభ సామాజిక కార్యక్రమాలు లిబియాలో ప్రజాదరణ పొందాయి. ఈ ప్రజాదరణ పాక్షికంగా గడాఫీ వ్యక్తిగత ఆకర్షణ యవ్వనం. బెడౌయిను‌గా అణగారిన స్థితి, అలాగే ఇటాలియను వ్యతిరేక పోరాట యోధుడు ఒమరు ముఖ్తారు వారసుడిగా ఆయన పాత్రను నొక్కి చెప్పే ఆయన వాక్చాతుర్యం కారణంగా ఉంది.

దేశంలోని బలమైన ప్రాంతీయ, గిరిజన విభజనలను ఎదుర్కోవడానికి, ఆర్‌సిసి ఏకీకృత పాన్-లిబియా గుర్తింపు ఆలోచనను ప్రోత్సహించింది. అలా చేయడం ద్వారా, వారు గిరిజన నాయకులను పాత పాలన ఏజెంట్లుగా అప్రతిష్ఠపాలు చేయడానికి ప్రయత్నించారు. 1971 ఆగస్టులో సభ సైనిక కోర్టు వారిలో చాలా మందిని ప్రతి-విప్లవాత్మక కార్యకలాపాల కోసం విచారించింది. దీర్ఘకాల పరిపాలనా సరిహద్దులను తిరిగి గీసారు, గిరిజన సరిహద్దులను దాటారు, అయితే విప్లవ అనుకూల ఆధునికవాదులు సాంప్రదాయ నాయకులను భర్తీ చేశారు. అయినప్పటికీ వారు సేవ చేసిన సంఘాలు తరచుగా వారిని తిరస్కరించాయి. ఆధునికవాదుల వైఫల్యాలను గ్రహించి, గడాఫీ 1971 జూన్లో అరబ్బు సోషలిస్టు యూనియను (ASU)ను సృష్టించాడు. ఆయన అధ్యక్షుడిగా ఉన్న ఒక సామూహిక సమీకరణ వాన్‌గార్డు పార్టీ. ఎఎస్‌యు ఆర్‌సిసిని దాని "సుప్రీం లీడింగు అథారిటీ"గా గుర్తించింది. దేశవ్యాప్తంగా విప్లవాత్మక ఉత్సాహాన్ని మరింతగా పెంచడానికి రూపొందించబడింది. ఇది చాలా అధికారపరంగా ఉండి, గడాఫీ ఊహించిన విధంగా ప్రజా మద్దతును కూడగట్టడంలో విఫలమైంది.

#### విదేశీ సంబంధాలు

నాజరు అరబ్బు జాతీయవాదం ప్రభావం ఆర్‌సిసి వెంటనే కనిపించింది స్పష్టమైన  ఈజిప్టు, సిరియా, ఇరాక్ సూడాన్‌లలో పొరుగున ఉన్న అరబ్బు జాతీయవాద పాలనల ద్వారా పరిపాలన తక్షణమే గుర్తించబడింది. అనుభవం లేనికి సహాయం చేయడానికి ఈజిప్టు నిపుణులను పంపింది. గడ్డాఫీ పాన్-అరబ్బు ఆలోచనలను ప్రతిపాదించాడు. ఒకే అరబ్బు రాజ్యం అవసరాన్ని ప్రకటించాడు. ఉత్తర ఆఫ్రికా, మధ్యప్రాచ్యం అంతటా విస్తరించి ఉంది. 1969 డిసెంబరులో లిబియా ఈజిప్ట్, సూడాన్ ‌లతో కలిసి ట్రిపోలి చార్టరు ‌మీద సంతకం చేసింది. దీనితో మూడు దేశాల రాజకీయ ఏకీకరణ దిశగా తొలి అడుగుగా రూపొందించబడిన పాన్-నేషనలు యూనియను అయిన అరబ్బు రివల్యూషనరీ ఫ్రంటు స్థాపించబడింది. 1970లో సిరియా చేరాలనే తన ఉద్దేశ్యాన్ని ప్రకటించింది.

1970 సెప్టెంబరు‌లో నాజరు ఊహించని విధంగా మరణించాడు. గడాఫీ ఆయన అంత్యక్రియలలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించాడు. నాజరు తర్వాత అన్వర్ సాదత్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన ఏకీకృత రాజ్యాన్ని సృష్టించే బదులు అరబ్బు రాష్ట్రాలు ఒక రాజకీయ సమాఖ్యను సృష్టించాలని సూచించారు. దీనిని 1971 ఏప్రిల్‌లో అమలు చేశారు; అలా చేయడం ద్వారా, ఈజిప్ట్, సిరియా, సూడాన్‌లు లిబియా చమురు డబ్బును పెద్ద మొత్తంలో గ్రాంట్లుగా పొందాయి. 1971 జూలైలో సూడాన్ తిరుగుబాటులో సోవియట్ యూనియన్‌కు వ్యతిరేకంగా గడాఫీ సదాతు పక్షాన నిలిచాడు. ప్రధాన తిరుగుబాటు కుట్రదారులు ఫరూకు ఉస్మాను హమదల్లా, బాబికిర్ అల్-నూరు‌లను తీసుకెళ్తున్న బ్రిటిషు ఎయిరు‌లైన్సు జెటు‌లైనరు‌ను కూల్చివేసేందుకు లిబియా ఫైటరు జెటు‌లను పంపి వారిని తిరిగి ఖార్టూంకు రప్పించారు. అక్కడ వారిని సూడాను నాయకుడు జాఫరు నిమెయిరీ వెంటనే ఉరితీశారు. 1972 ఫిబ్రవరిలో గడాఫీ సదాతు అనధికారిక విలీన చార్టరు ‌మీద సంతకం చేశారు. కానీ మరుసటి సంవత్సరం సంబంధాలు తెగిపోయినందున అది ఎప్పుడూ అమలు కాలేదు. లిబియా రాడికలు దిశ గురించి సదాతు మరింత జాగ్రత్తగా ఉన్నాడు. సమాఖ్యను అమలు చేయడానికి 1973 సెప్టెంబరు గడువు ఎటువంటి చర్య తీసుకోకుండానే దాటిపోయింది.

1969 తిరుగుబాటు తర్వాత నాలుగు శక్తులు - ఫ్రాన్స్, యునైటెడ్ కింగ్‌డం యునైటెడు స్టేట్సు, సోవియట్ యూనియన్ ప్రతినిధులను ఆర్‌సిసి ప్రతినిధులను కలవడానికి పిలిచారు. లిబియాలో తమ సైనిక స్థావరాల స్థానాన్ని పొందాలని, మరింత అస్థిరతకు భయపడి, యుకె, యుఎస్ త్వరగా దౌత్య గుర్తింపును పొడిగించాయి. 1970లో గడాఫీతో తమను తాము సంతృప్తి పరచుకోవాలని ఆశిస్తూ యుఎస్ కనీసం ఒక ప్రణాళికాబద్ధమైన ప్రతి-తిరుగుబాటు గురించి ఆయనకు తెలియజేసింది. ఆర్‌సిసితో పనిచేసే సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి; జాతీయ సార్వభౌమత్వాన్ని పునరుద్ఘాటించడానికి విదేశీ వలస, సామ్రాజ్యవాద ప్రభావాలను తొలగించాలని గడాఫీ దృఢంగా నిశ్చయించుకున్నాడు. "ప్రజల విప్లవాన్ని వ్యక్తపరచడానికి లేచిన సాయుధ దళాలు లిబియా భూభాగంలో సామ్రాజ్యవాద స్థావరాలు ఉండగా వారు గుడిసెలలో నివసించడాన్ని  సహించవు” అని గడాఫీ ప్రకటించడంతో ఆయన పరిపాలన యుఎస్, యుకె లిబియా నుండి వారి సైనిక స్థావరాలను తొలగించాలని పట్టుబట్టింది. బ్రిటిషు వారు మార్చిలో అమెరికన్లు 1970 జూన్‌లో వెళ్ళిపోయారు. 

ఇటాలియను ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి 1970 అక్టోబరులో ఇటాలియను యాజమాన్యంలోని అన్ని ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 12,000 మంది ఇటాలియను సమాజం లిబియా నుండి లిబియా యూదులు అనే చిన్న సమాజంతో పాటు బహిష్కరించబడ్డారు. ఆ రోజు "జాతీయ సెలవుదినంగా మారింది. దీనిని "ప్రతీకార దినోత్సవం" అని పిలుస్తారు. 1956 ఇటలో-లిబియా ఒప్పందానికి ఇది విరుద్ధమని ఇటలీ ఫిర్యాదు చేసింది. అయితే యుఎన్ ఆంక్షలు ఏవీ లేవు. మధ్యధరా ప్రాంతంలో నాటో అధికారాన్ని తగ్గించే లక్ష్యంతో 1971లో లిబియా మాల్టా భూమిని సైనిక స్థావరం కోసం ఉపయోగించడాన్ని నిలిపివేయాలని అభ్యర్థించింది. తద్వారా మాల్టాకు విదేశీ సహాయం అందించింది. అరబ్బు భూభాగం మీద దాడులు చేయడానికి నాటో దానిని ఉపయోగించకూడదనే షరతు మీద మాత్రమే రాజీపడి మాల్టా ప్రభుత్వం నాటో ద్వీపాన్ని ఉపయోగించుకోవడానికి అనుమతిస్తూనే ఉంది. కానీ. రాబోయే దశాబ్దంలో గడాఫీ ప్రభుత్వం డోం మింటాఫు మాల్టీసు పరిపాలనతో బలమైన రాజకీయ, ఆర్థిక సంబంధాలను అభివృద్ధి చేసుకుంది. లిబియా ఒత్తిడి మేరకు మాల్టా 1980లో ద్వీపంలోని యుకె వైమానిక స్థావరాలను పునరుద్ధరించలేదు. సైనిక నిర్మాణాన్ని ఏర్పాటు చేస్తూ ఫ్రాన్స్, సోవియట్ యూనియన్ నుండి ఆయుధాలను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించింది. తరువాతి వారితో వాణిజ్య సంబంధం ఏరోరచుకోవడంతో యుఎస్‌తో మరింత దిగజారడానికి దారితీసింది. ఆ సమయంలో అది సోవియటు‌లతో ప్రచ్ఛన్న యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉంది.

ఇజ్రాయెలు‌కు అమెరికా మద్దతు ఇచ్చినందుకు గడాఫీ ప్రత్యేకంగా విమర్శించాడు. ఇజ్రాయెలు-పాలస్తీనా వివాదంలో పాలస్తీనియన్లు వైపు నిలిచాడు. 1948లో ఇజ్రాయెలు రాష్ట్రాన్ని సృష్టించడాన్ని అరబ్బుల బలవంతంగా విధించిన పాశ్చాత్య వలస ఆక్రమణగా భావించాడు.  ఇజ్రాయెలు, పాశ్చాత్య లక్ష్యాల మీద పాలస్తీనియను హింస వారి మాతృభూమి వలసరాజ్యాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న అణచివేతకు గురైన ప్రజల న్యాయమైన ప్రతిస్పందన అని ఆయన నమ్మాడు. ఇజ్రాయెలు ‌మీద "నిరంతర యుద్ధం" చేయాలని అరబ్బు దేశాలకు పిలుపునిస్తూ 1970లో ఇజ్రాయెలు వ్యతిరేక ఉగ్రవాదులకు ఆర్థిక సహాయం చేయడానికి జిహాదు నిధిని ప్రారంభించాడు. 1972 జూన్‌లో గడాఫీ ఇజ్రాయెలు వ్యతిరేక గెరిల్లాలకు శిక్షణ ఇవ్వడానికి మొదటి నాసరైటు వాలంటీర్సు సెంటరు‌ను సృష్టించాడు.

నాజరు లాగే, గడాఫీ కూడా పాలస్తీనియను గ్రూపులు మరింత తీవ్రవాద, మార్క్సిస్ట్ కంటే పాలస్తీనియను నాయకుడు యాసర్ అరాఫత్ ఆయన సమూహం ఫతా వైపు మొగ్గు చూపాడు. . అయితే సంవత్సరాలు గడిచేకొద్దీ అరాఫతు‌తో గడ్డాఫీ సంబంధం దెబ్బతింది. గడాఫీ ఆయన చాలా మితవాదిగా భావించి మరింత హింసాత్మక చర్యకు పిలుపునిచ్చాడు. తరువాత ఆయన పాపులరు ఫ్రంటు ఫర్ ది లిబరేషను ఆఫ్ పాలస్తీనా, పాపులరు ఫ్రంటు ఫర్ ది లిబరేషను ఆఫ్ పాలస్తీనా – జనరలు కమాండు, డెమోక్రటికు ఫ్రంటు ఫర్ ది లిబరేషను ఆఫ్ పాలస్తీనా, అస్-సైకా, పాలస్తీనియను పాపులరు స్ట్రగులు ఫ్రంటు, అబు నిడాలు ఆర్గనైజేషను వంటి మిలీషియాలకు మద్దతు ఇచ్చాడు. ఆయన బ్లాక్ సెప్టెంబరు ఆర్గనైజేషనుకు నిధులు సమకూర్చాడు. దాని సభ్యులు 1972లో పశ్చిమ జర్మనీలో ఇజ్రాయెలు అథ్లెట్ల మీద జరిగిన మ్యూనిచు ఊచకోతకు పాల్పడ్డారు. మరణించిన తీవ్రవాదుల మృతదేహాలను ఒక హీరో అందించడానికి అంత్యక్రియల కోసం లిబియాకు తరలించారు.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర మిలిటెంటు గ్రూపులకు గడాఫీ ఆర్థికంగా మద్దతు ఇచ్చాడు. వాటిలో బ్లాక్ పాంథర్ పార్టీ, నేషను ఆఫ్ ఇస్లాం, ఆల్మైటీ బ్లాక్ పి. స్టోను నేషను, తుపమరోసు, ఏప్రిల్ 19 ఉద్యమం, నికరాగ్వాలోని సాండినిస్టా నేషనలు లిబరేషను ఫ్రంటు, దక్షిణాఫ్రికాలో వర్ణవివక్షకు వ్యతిరేకంగా పోరాటంలో ఆఫ్రికను నేషనలు కాంగ్రెసు, తాత్కాలిక ఐరిషు రిపబ్లికను ఆర్మీ, ఇటిఎ, యాక్షను డైరెక్టు, రెడ్ బ్రిగేడ్సి, ఐరోపా‌లోని రెడ్ ఆర్మీ ఫ్యాక్షను, ఆర్మేనియా లిబరేషను కోసం ఆర్మేనియను సీక్రెటు ఆర్మీ, జపనీసు రెడ్ ఆర్మీ, ఫ్రీ ఆసె ఉద్యమం, ఫిలిప్పీన్స్లోని మోరో నేషనలు లిబరేషను ఫ్రంటు ఉన్నాయి. గడాఫీ తాను నిధులు సమకూర్చిన కారణాలలో విచక్షణారహితంగా వ్యవహరించాడు. కొన్నిసార్లు ఎరిట్రియను స్వాతంత్ర్య యుద్ధంలో వలె, వివాదంలో ఒక వైపు నుండి మరొక వైపుకు మద్దతు ఇవ్వడం ప్రారంభించాడు. 1970లలో ఈ సమూహాలకు లిబియా నుండి ఆర్థిక సహాయం లభించింది. ఇది వలసవాదం, నియోకలోనియలిజానికి వ్యతిరేకంగా మూడవ ప్రపంచ పోరాటంలో నాయకుడిగా పరిగణించబడింది. ఈ గ్రూపులలో చాలా వాటి కార్యకలాపాల విమర్శకులచే "ఉగ్రవాదులు" అని ముద్ర వేయబడినప్పటికీ గడాఫీ ఈ లక్షణాన్ని తిరస్కరించాడు. బదులుగా వారిని విముక్తి పోరాటాలలో నిమగ్నమైన విప్లవకారులుగా పరిగణించాడు.
### "ప్రజా విప్లవం": 1973–1977

1973 ఏప్రిల్ 16 గడాఫీ జువారాలో చేసిన ఒక ప్రసంగంలో "ప్రజా విప్లవం" ప్రారంభాన్ని ప్రకటించాడు. ఆయన దీనిని ఐదు అంశాల ప్రణాళికతో ప్రారంభించారు. దీనిలో మొదటి అంశం ప్రస్తుత చట్టాలన్నింటినీ రద్దు చేసి విప్లవాత్మక చట్టాల ద్వారా భర్తీ చేయబడింది. రెండవ అంశం విప్లవ వ్యతిరేకులందరినీ తొలగించాలని ప్రకటించింది. మూడవ అంశం గడాఫీ ప్రకటించిన పరిపాలనా విప్లవాన్ని ప్రారంభించింది. దానిలో బ్యూరోక్రసీ, బూర్జువా అన్ని జాడలు తొలగిపోతాయి. నాల్గవ అంశం జనాభా విప్లవాన్ని రక్షించడానికి పీపుల్సు కమిటీలను ఏర్పాటు చేసి ఆయుధాలు ధరించాలని ప్రకటించింది. ఐదవ అంశం దేశం నుండి "విషపూరితమైన" విదేశీ ప్రభావాలను తొలగించడానికి లిబియాలో సాంస్కృతిక విప్లవం ప్రారంభాన్ని ప్రకటించింది. లిబియా, ఈజిప్ట్, ఫ్రాన్స్‌లలో విప్లవం ఈ కొత్త దశ మీద ఆయన ఉపన్యాసం ఇవ్వడం ప్రారంభించారు. ఒక ప్రక్రియగా ఇది చైనాలో అమలు చేయబడిన సాంస్కృతిక విప్లవంతో చాలా సారూప్యతలను కలిగి ఉంది.

ఈ ప్రజాదరణ పొందిన విప్లవంలో భాగంగా రాజకీయ చైతన్యాన్ని పెంచడానికి వాహికలుగా జనరలు పీపుల్సు కమిటీలను కనుగొనమని గడ్డాఫీ లిబియా ప్రజలను ఆహ్వానించాడు. ఈ కౌన్సిలు‌లను ఎలా ఏర్పాటు చేయాలో తక్కువ మార్గదర్శకత్వం అందించినప్పటికీ వారు సాంప్రదాయ పార్టీ ఆధారిత ప్రతినిధి వ్యవస్థ కంటే ఎక్కువ ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన ప్రత్యక్ష రాజకీయ భాగస్వామ్యం ఒక రూపాన్ని అందిస్తారని గడ్డాఫీ పేర్కొన్నారు. ఈ కౌన్సిలు‌లు ప్రజలను ఆర్‌సిసి వెనుక సమీకరిస్తాయని సాంప్రదాయ నాయకుల బ్యూరోక్రసీ శక్తిని క్షీణింపజేస్తాయని ప్రజలు ఎన్నుకున్న కొత్త న్యాయ వ్యవస్థకు అనుమతిస్తాయని ఆయన ఆశాభావం వ్యక్తం చేశారు. పాఠశాలలు, కళాశాలలలో ఇటువంటి అనేక కమిటీలు స్థాపించబడ్డాయి. ఇక్కడ వారు సిబ్బందిని కోర్సులను, పాఠ్యపుస్తకాలను పరిశీలించి అవి దేశ విప్లవాత్మక భావజాలానికి అనుకూలంగా ఉన్నాయో లేదో నిర్ధారించే బాధ్యతను కలిగి ఉన్నారు.

పీపుల్సు కమిటీలు ఆర్‌సిసి అనుమతించిన పరిమితుల్లో నిర్ణయం తీసుకోవడంలో అధిక శాతం ప్రజల ప్రమేయానికి దారితీశాయి. కానీ గిరిజన విభజనలు, ఉద్రిక్తతలను తీవ్రతరం చేసింది. వారు నిఘా వ్యవస్థగా కూడా పనిచేశారు. ఆర్‌సిసిని విమర్శించే అభిప్రాయాలు కలిగిన వ్యక్తులను గుర్తించడంలో భద్రతా సేవలకు సహాయం చేశారు. దీని వలన బాథిస్టులు, మార్క్సిస్టులు, ఇస్లామిస్టులు. పిరమిడు నిర్మాణంలో పనిచేస్తున్న ఈ కమిటీల మూల రూపం స్థానిక వర్కింగు గ్రూపులు, వారు ఎన్నికైన ప్రతినిధులను జిల్లా స్థాయికి, అక్కడి నుండి జాతీయ స్థాయికి పంపారు. జనరలు పీపుల్సు కాంగ్రెసు. జనరలు పీపుల్సు కమిటీ మధ్య విభజించబడింది. వీటికి పైన గడాఫీ, ఆర్‌సిసి ఉన్నారు. వారు అన్ని ప్రధాన నిర్ణయాలకు బాధ్యత వహిస్తారు. ప్రాంతీయ, గిరిజన గుర్తింపులను దాటడంలో, కమిటీ వ్యవస్థ జాతీయ సమైక్యత, కేంద్రీకరణకు సహాయపడింది. ప్రభుత్వ, పరిపాలనా యంత్రాంగం మీద గడాఫీ నియంత్రణను కఠినతరం చేసింది.

#### థర్డ్ ఇంటర్నేషనలు థియరీ - ''ది గ్రీన్ బుక్''
1973 జూన్‌లో గడాఫీ పాపులరు విప్లవానికి ఆధారంగా ఒక రాజకీయ భావజాలాన్ని సృష్టించాడు: థర్డు ఇంటర్నేషనలు థియరీ. ఈ విధానం యుఎస్, సోవియట్ యూనియన్ రెండింటినీ సామ్రాజ్యవాదంగా పరిగణించింది. తద్వారా పాశ్చాత్య పెట్టుబడిదారీ విధానం అలాగే మార్క్సిస్టు-లెనినిస్టు నాస్తికత్వాన్ని తిరస్కరించింది. ఈ విషయంలో ఇది చైనా రాజకీయ నాయకుడు మావో జెడాంగ్ అభివృద్ధి చేసిన త్రీ వరల్డ్సు థియరీకి సమానంగా ఉంది. ఈ సిద్ధాంతంలో భాగంగా, గడ్డాఫీ జాతీయవాదాన్ని ప్రగతిశీల శక్తిగా ప్రశంసించాడు. సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా ఇస్లామికు, మూడవ ప్రపంచాలను నడిపించే పాన్-అరబ్బు రాజ్యాన్ని సృష్టించాలని వాదించాడు. గడ్డాఫీ ఈ భావజాలంలో ఇస్లాంను కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నట్లు భావించాడు, ఖురాన్ మూలాలకు తిరిగి వచ్చిన ఇస్లామికు పునరుజ్జీవనం కోసం పిలుపునిచ్చాడు. మేధావులు వివరణలను హదీసులు తిరస్కరించాడు; అలా చేయడం ద్వారా ఆయన చాలా మంది లిబియను మతాధికారులకు కోపం తెప్పించాడు. 1973 - 1974 లలో ఆయన ప్రభుత్వం *షరియా* మీద చట్టపరంగా ఆధారపడటాన్ని మరింతగా పెంచింది. ఉదాహరణకు వ్యభిచారం లేదా స్వలింగ సంపర్క కార్యకలాపాలకు పాల్పడిన వారికి శిక్షగా కొరడా దెబ్బలు ప్రవేశపెట్టడం మొదలైనవి ఉన్నాయి.

గడాఫీ 1975 - 1979 మధ్య ప్రచురించబడిన మూడు చిన్న సంపుటాలలో థర్డు ఇంటర్నేషనలు థియరీని సంగ్రహించాడు. దీనిని సమష్టిగా *ది గ్రీన్ బుకు* అని పిలుస్తారు. మొదటి వాల్యూం ప్రజాస్వామ్య సమస్యకు అంకితం చేయబడింది, ప్రత్యక్ష, భాగస్వామ్య జిపిసి లకు అనుకూలంగా ప్రాతినిధ్య వ్యవస్థల లోపాలను వివరిస్తుంది. రెండవది సోషలిజం గురించి గడాఫీ నమ్మకాలను చర్చించగా, మూడవది కుటుంబం, తెగకు సంబంధించిన సామాజిక సమస్యలను అన్వేషించింది. మొదటి రెండు సంపుటాలు రాడికలు సంస్కరణను సమర్థించగా, మూడవది సామాజికంగా సంప్రదాయవాద వైఖరిని స్వీకరించింది, పురుషులు, మహిళలు సమానంగా ఉన్నప్పటికీ, వారు జీవితంలో వేర్వేరు పాత్రల కోసం జీవశాస్త్రపరంగా రూపొందించబడ్డారని ప్రకటించింది. తరువాతి సంవత్సరాలలో గడాఫిస్టులు *ది గ్రీన్ బుక్* నుండి "ప్రాతినిధ్యం మోసం" వంటి కోట్‌లను నినాదాలుగా స్వీకరించారు. ఇంతలో 1975 సెప్టెంబరులో గడాఫీ జనాదరణ సమీకరణను పెంచడానికి మరిన్ని చర్యలను అమలు చేశాడు. కౌన్సిలు‌లు ఎఎస్‌యు మధ్య సంబంధాన్ని మెరుగుపరచడానికి లక్ష్యాలను ప్రవేశపెట్టాడు.

1975లో గడాఫీ ప్రభుత్వం విదేశీ వాణిజ్యం మీద రాష్ట్ర గుత్తాధిపత్యాన్ని ప్రకటించింది. దాని పెరుగుతున్న రాడికలు సంస్కరణలు, విదేశీ కారణాల కోసం పెద్ద మొత్తంలో చమురు ఆదాయం ఖర్చు చేయడంతో పాటు, లిబియాలో అసంతృప్తిని (ముఖ్యంగా దేశంలోని వ్యాపారి తరగతిలో) సృష్టించాయి. . 1974లో బెంఘాజీ సైనిక భవనం బాంబు దాడి జరిగినప్పుడు, లిబియా గడాఫీ ప్రభుత్వం మీద తన మొదటి పౌర దాడిని చూసింది. ప్రతిపక్షంలో ఎక్కువ మంది ఆర్‌సిసి సభ్యుడు ఉమరు ముహైషి చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. తోటి ఆర్‌సిసి సభ్యులు బషీరు సఘిరు అల్-హవాడి, అవద్ అలీ హంజాతో కలిసి, ఆయన గడాఫీ మీద తిరుగుబాటుకు కుట్ర పన్నడం ప్రారంభించాడు. 1975లో వారి కుట్ర బయటపడింది. ముహైషి ట్యునీషియాకు పారిపోయాడు, చివరికి ఈజిప్ట్ లోని సదాతు నుండి ఆశ్రయం పొందాడు. హవాది, హంజా, ఒమర్ ఎల్-హరిరి అరెస్టు చేయబడ్డారు. ఇతర కుట్రదారులలో ఎక్కువ మందిని 1976 మార్చిలో ఉరితీశారు. మరో ఆర్‌సిసి సభ్యుడు, విదేశాంగ మంత్రి అబ్దులు-మునీం అల్-హుని కూడా ఈజిప్టుకు పారిపోయారు. తదనంతర పరిణామాలలో, కేవలం ఐదుగురు ఆర్‌సిసి సభ్యులు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు: గడాఫీ, జల్లౌదు, అబు-బకర్ యూనిసు జబ్రు, ముస్తఫా ఖరుబి, క్వెల్ది అల్-హమీది. అందువలన, అధికారం గడాఫీ చేతులలో మరింత కేంద్రీకృతమైంది.

ఇది చివరికి 1977 మార్చిలో ఆర్‌సిసి అధికారిక రద్దుకు దారితీసింది.

1975 సెప్టెంబరులో గడాఫీ సైన్యాన్ని ప్రక్షాళన చేసి, దాదాపు 200 మంది సీనియరు అధికారులను అరెస్టు చేశాడు. అక్టోబరు‌లో ఆయన విప్లవ భద్రత కోసం రహస్య కార్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1976 ఏప్రిలు‌లో ఆయన విశ్వవిద్యాలయాలలో తన మద్దతుదారులను "విప్లవాత్మక విద్యార్థి మండలులను" స్థాపించి "ప్రతిచర్యాత్మక అంశాలను" తరిమికొట్టాలని పిలుపునిచ్చాడు. ఆ సంవత్సరంలో ట్రిపోలి, బెంఘాజీ విశ్వవిద్యాలయాలలో గడాఫిస్టు వ్యతిరేక విద్యార్థుల ప్రదర్శనలు చెలరేగాయి. ఫలితంగా గడాఫిస్టు విద్యార్థులు. పోలీసులతో ఘర్షణలు చెలరేగాయి. ఆర్‌సిసి సామూహిక అరెస్టులతో స్పందించింది. యువకుల కోసం తప్పనిసరి జాతీయ సేవను ప్రవేశపెట్టింది. 1977 జనవరిలో ఇద్దరు భిన్నాభిప్రాయ విద్యార్థులు. అనేక మంది సైనిక అధికారులను బహిరంగంగా ఉరితీశారు; ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనలు గడాఫిస్టు లిబియాలో పూర్తిగా రాజకీయ నేరాలకు నిరసనకారులను ఉరితీయడం ఇదే మొదటిసారి అని ఖండించింది. గడాఫీ మార్క్సిజం వైపు వెళ్తున్నాడని ఆరోపించిన సంప్రదాయవాద మతాధికారులు, ముస్లిం బ్రదరు‌హుడు నుండి కూడా భిన్నాభిప్రాయాలు తలెత్తాయి. ఆయన ప్రైవేటు ఆస్తిని రద్దు చేయడం ఇస్లామికు *[[సున్నత్]]*కు వ్యతిరేకమని విమర్శించారు; ఈ శక్తులను విప్లవ వ్యతిరేకులుగా హింసించారు. ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని అన్ని ఇస్లామికు కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు మూసివేయబడ్డాయి.

#### విదేశీ సంబంధాలు
అన్వరు సదాతు ఈజిప్టు అధ్యక్ష పదవిని అధిరోహించిన తర్వాత, ఈజిప్టుతో లిబియా సంబంధాలు క్షీణించాయి. రాబోయే సంవత్సరాలలో కోల్డు వారు స్థితికి జారిపోయారు. లిబియాలో జరుగుతున్నట్లుగా సాంస్కృతిక విప్లవం ఈజిప్టుకు అవసరమని గడాఫీ ఊహించలేకపోవడం, పట్టుబట్టడం సదాతు‌ను కలవరపెట్టింది. 1973 ఫిబ్రవరిలో ఇజ్రాయేలులో దళాలు లిబియా అరబ్బు ఎయిరు‌లైన్సు ఫ్లైటు 114ను కూల్చివేసాయి. ఇసుక తుఫాను సమయంలో ఈజిప్టు వైమానిక ప్రాంతం నుండి ఇజ్రాయెలు ఆధీనంలో ఉన్న భూభాగంలోకి. గడ్డాఫీ విదేశాంగ మంత్రి సలాహు బుసిరు విమానంలో ఉన్నారు. మ్యూనిచు మారణకాండకు ప్రతీకారంగా ఇజ్రాయెలు చేత లక్ష్యంగా చేసుకున్నారని ఆరోపించారు. టఫాజీలు ఆజీదు వమ్జీర్జు హౌల్ అస్టియలు బువిజరు వాలికీయా  ఈజిప్టు ఈ సంఘటనను నివారించడానికి ఎక్కువ చేయలేదని గడాఫీ ఆగ్రహించాడు. ప్రతీకారంగా ఇజ్రాయెలు 25వ వార్షికోత్సవం కోసం హైఫాకు ప్రయాణించడానికి అమెరికను యూదులు అద్దెకు తీసుకున్న బ్రిటిషు ఓడ *క్వీన్ 2వ ఎలిజబెతు*ను నాశనం చేయాలని ప్రణాళిక వేశాడు. గడాఫీ ఈజిప్షియను జలాంతర్గామిని ఓడను లక్ష్యంగా చేసుకోవాలని ఆదేశించాడు. కానీ సైనిక దాడి జరుగుతుందనే భయంతో సదాతు ఆ ఆర్డరు‌ను రద్దు చేసుకున్నాడు.

తరువాత ఈజిప్టు, సిరియా తనను సంప్రదించకుండా ఇజ్రాయెలు మీద యోం కిప్పూరు యుద్ధం ప్లాను చేసినప్పుడు గడాఫీ కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు. ఈజిప్ట్ యుద్ధాన్ని కొనసాగించకుండా శాంతి చర్చలకు అంగీకరించినప్పుడు కోపగించుకున్నాడు. గడాఫీ ఈజిప్ట్ నాయకుడి మీద బహిరంగంగా శత్రుత్వం పెంచుకున్నాడు. సదాతు‌ను పడగొట్టాలని పిలుపునిచ్చాడు. సూడాను అధ్యక్షుడు గాఫరు నిమెయిరీ సదాతు వైపు తీసుకున్నప్పుడు. గడాఫీ కూడా ఆయన వ్యతిరేకంగా మాట్లాడాడు. సుడాను పీపుల్సు లిబరేషను ఆర్మీ నిమెయిరీని పడగొట్టే ప్రయత్నాన్ని ప్రోత్సహించాడు. 1974లో గడాఫీ రాజు ఇద్రిసు కింద కమాండరు అయిన అబ్దులు-అజీజు షెన్నిబును జైలు నుండి విడుదల చేసి, జోర్డాన్కు లిబియా రాయబారిగా నియమించాడు. షెన్నిబు జోర్డాను రాజు హుస్సేనుతో కలిసి రాయలు మిలిటరీ అకాడమీ సాండ్హర్స్టులో చదువుకున్నాడు. గడాఫీ హుస్సేను హత్యకు బాధ్యత వహించాడు. బదులుగా షెన్నిబు కుట్ర గురించి హుస్సేను‌కు తెలియజేసి జోర్డాను‌కు పారిపోయాడు. లెబనీసు అంతర్యుద్ధంలో జరిగిన సంఘటనల కారణంగా సిరియాతో సంబంధాలు కూడా దెబ్బతిన్నాయి. ప్రారంభంలో, లిబియా, సిరియా రెండూ అరబు లీగు, శాంతి పరిరక్షక దళానికి సైన్యాన్ని అందించాయి. అయితే సిరియను సైన్యం లెబనీసు జాతీయ ఉద్యమం దాడి చేసిన తర్వాత, గడాఫీ సిరియా అధ్యక్షుడు హఫీజు అల్-అసదును "జాతీయ ద్రోహం" అని బహిరంగంగా నిందించాడు; సిరియా చర్యలను విమర్శించిన ఏకైక అరబ్ నాయకుడు ఆయనే.  1972 చివరలో 1973 ప్రారంభంలో యురేనియం అధికంగా ఉన్న అవుజౌ స్ట్రిపును స్వాధీనం చేసుకోవడానికి లిబియా చాద్ మీద దాడి చేసింది. 

ఇస్లాంను ప్రచారం చేయాలనే ఉద్దేశంతో 1973లో గడాఫీ ఇస్లామికు కాల్ సొసైటీని స్థాపించాడు. ఇది ఒక దశాబ్దంలోనే ఆఫ్రికా అంతటా 132 కేంద్రాలను ప్రారంభించింది. 1973లో ఆయన గబోనీసు అధ్యక్షుడిని ఒమరు బొంగోగా మార్చాడు. ఈ చర్యను ఆయనను మూడు సంవత్సరాల తరువాత మధ్య ఆఫ్రికను రిపబ్లిక్కు అధ్యక్షుడు జీన్-బెడెలు బొకాస్సాతో పునరావృతం చేశాడు. 1973 - 1979 మధ్య, లిబియా ఆఫ్రికను దేశాలకు, అంటే జైరు, ఉగాండాకు $500 మిలియన్ల సహాయాన్ని అందించింది. వాణిజ్యం, అభివృద్ధికి సహాయం చేయడానికి దేశాలలో జాయింటు-వెంచరు కంపెనీలను స్థాపించింది. గడ్డాఫీ ఆఫ్రికాలో ఇజ్రాయెలు ప్రభావాన్ని తగ్గించడంలో కూడా ఆసక్తి చూపాడు. 1973లో ఎనిమిది ఆఫ్రికను దేశాలు ఇజ్రాయెలు‌తో దౌత్య సంబంధాలను తెంచుకునేలా ఆర్థిక ప్రోత్సాహకాలను ఉపయోగించి విజయవంతంగా ఒప్పించాడు.

గడాఫీ లిబియా, ప్రధాన మంత్రి జుల్ఫికరు అలీ భుట్టో పాకిస్తాను ప్రభుత్వం మధ్య బలమైన సంబంధం ఏర్పడింది. రెండు దేశాలు అణు పరిశోధన, సైనిక సహాయాన్ని మార్పిడి చేసుకున్నాయి. పాకిస్తాను అణ్వాయుధాలను అనుసరించే హక్కుకు గడాఫీ మద్దతు ఇచ్చాడు. "ఇస్లామిక్ బాంబు"కు ఆర్థిక సహాయాన్ని గుర్తిస్తూ, లాహోరు స్టేడియం పేరును గడాఫీ స్టేడియంగా మార్చారు. బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధంలో పాకిస్తాను‌కు గడాఫీ మద్దతు కూడా అందించాడు; ఆయన నార్త్రోపు F-5 ను సర్గోధా ఎఎఫ్‌బికు మోహరించాడని పాకిస్తాన్‌ మీద ఆమె దురాక్రమణకు పాల్పడిందని ఆరోపిస్తూ భారత ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీకు తీవ్ర పదాలతో కూడిన లేఖ రాశాడని తెలుస్తోంది. 1977లో ముహమ్మదు జియా-ఉల్-హకు భుట్టోను పదవీచ్యుతుని చేసిన తర్వాత, జియా గడాఫీని నమ్మకపోవడం, సౌదీ నిధులకు అనుకూలంగా పాకిస్తానీ అణు కార్యక్రమం కోసం మరింత లిబియా నిధులను తిరస్కరించడంతో పాకిస్తాన్‌తో గడాఫీకి ఉన్న బలమైన సంబంధం ముగిసింది.

మాగ్రెబులో గడాఫీ దగ్గరి సంబంధాలను పెంపొందించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు; 1974 జనవరిలో లిబియా, ట్యునీషియా అరబు ఇస్లామికు రిపబ్లిక్కు అనే రాజకీయ యూనియను‌ను ప్రకటించాయి. గడాఫీ, ట్యునీషియా అధ్యక్షుడు హబీబు బోర్గుయిబా దీనిని సమర్థించినప్పటికీ, ఈ చర్య ట్యునీషియాలో తీవ్ర ప్రజాదరణ పొందలేదు, అది త్వరలోనే వదిలివేయబడింది. ప్రతీకారం తీర్చుకుంటూ, 1980లలో ట్యునీషియాలో గడాఫీ ప్రభుత్వ వ్యతిరేక తీవ్రవాదులకు మద్దతు ఇచ్చాడు. 1975లో అల్జీరియా వైపు తన దృష్టిని మరల్చి, లిబియా హస్సీ మెస్సౌదులో, "మొరాకో విస్తరణవాదాన్ని" ఎదుర్కోవడానికి ఒక రక్షణాత్మక కూటమి మీద్స్ సంతకం చేసింది, మొరాకోకు వ్యతిరేకంగా స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పశ్చిమ సహారా పోలిసారియో ఫ్రంటుకు కూడా నిధులు సమకూర్చింది. లిబియా ఆర్థిక వ్యవస్థను వైవిధ్యపరచడానికి గడాఫీ ప్రభుత్వం ఫియటు వంటి ప్రధాన యూరోపియను కార్పొరేషన్లలో వాటాలను కొనుగోలు చేయడంతో పాటు మాల్టా, ఇటలీలో రియలు ఎస్టేటు‌ను కొనుగోలు చేయడం ప్రారంభించింది. ఇది 1980ల చమురు తిరోగమనం సమయంలో విలువైన ఆదాయ వనరుగా మారింది.

## గ్రేట్ సోషలిస్టు పీపుల్సు లిబియను అరబు జమాహిరియా

### ఫౌండేషను: 1977

1977న జనరలు పీపుల్సు కాంగ్రెసు గడాఫీ ఆదేశం మేరకు "ప్రజల అధికార స్థాపన మీద ప్రకటన"ను ఆమోదించింది. లిబియను అరబు రిపబ్లిక్కు‌ను రద్దు చేస్తూ, దాని స్థానంలో గ్రేటు సోషలిస్టు పీపుల్సు లిబియను అరబ్బు జమాహిరియా (, *)*, "ప్రజల స్థితి" అనే గడాఫీ భావనను రూపొందించింది. . ఒక కొత్త, పూర్తిగా ఆకుపచ్చ రంగు బ్యానరు‌ను దేశ జెండాగా స్వీకరించారు. అధికారికంగా *జమాహిరియా* అనేది 187 బేసికు పీపుల్సు కాంగ్రెసుల (బిపిసిలు) ద్వారా ప్రజలు తమను తాము పరిపాలించుకునే ప్రత్యక్ష ప్రజాస్వామ్యం, ఇక్కడ అన్ని వయోజన లిబియన్లు పాల్గొని జాతీయ నిర్ణయాల మీద ఓటు వేశారు. ఆ తరువాత వీరు సభ్యులను వార్షిక జనరలు పీపుల్సు కాంగ్రెసు‌కు పంపారు ఇది టెలివిజను‌లో ప్రత్యక్ష ప్రసారం చేయబడింది. సూత్రప్రాయంగా పీపుల్సు కాంగ్రెసు‌లు లిబియా అత్యున్నత అధికారం, ప్రభుత్వ అధికారులు ప్రతిపాదించిన ప్రధాన నిర్ణయాలు లేదా గడాఫీ స్వయంగా పీపుల్సు కాంగ్రెసు‌ల అనుమతిని కోరుకునేవి. గడాఫీ జిపిసి జనరలు సెక్రటరీ అయ్యాడు. అయినప్పటికీ ఆయన 1979 ప్రారంభంలో ఈ పదవి నుండి వైదొలిగి తనను తాను "విప్లవ నాయకుడు"గా నియమించుకున్నాడు.

అన్ని రాజకీయ నియంత్రణ అధికారికంగా పీపుల్సు కాంగ్రెసు‌లలో ఉన్నప్పటికీ, వాస్తవానికి లిబియా ప్రస్తుత రాజకీయ నాయకత్వం వివిధ స్థాయిలలో అధికారం, ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించడం కొనసాగించింది. చర్చ పరిమితంగానే ఉంది. ఆర్థిక వ్యవస్థ, రక్షణకు సంబంధించిన ప్రధాన నిర్ణయాలు నివారించబడ్డాయి లేదా త్వరగా పరిష్కరించబడ్డాయి; గడాఫీ విధానాలకు జిపిసి ఎక్కువగా "రబ్బరు స్టాంపు"గా మిగిలిపోయింది. అరుదైన సందర్భాలలో, జిపిసి గడాఫీ సూచనలను వ్యతిరేకించింది. కొన్నిసార్లు విజయవంతంగా; ముఖ్యంగా హోం‌స్కూలింగు పిల్లలకు ఆరోగ్యకరమైనదని నమ్మి ప్రాథమిక పాఠశాలలను రద్దు చేయాలని గడాఫీ పిలుపునిచ్చినప్పుడు, జిపిసి ఆ ఆలోచనను తిరస్కరించింది. ఇతర సందర్భాలలో గడాఫీ జిపిసి మద్దతు లేకుండా చట్టాలను అమలు చేశాడు. ఉదాహరణకు ఆయన మహిళలను సాయుధ దళాలలోకి అనుమతించాలని కోరుకున్నప్పుడు. ఇతర సమయాలలో  జిపిసి తాను వ్యతిరేకించే చట్టాలను అమలు చేస్తుందని కనిపించినప్పుడు ఆయన ఆకస్మిక ఎన్నికలను ఆదేశించాడు. లిబియా ప్రతి రాజకీయ అవసరాన్ని పీపుల్సు కాంగ్రెసు‌లు అందిస్తాయని ఇతర రాజకీయ సంస్థలను అనవసరంగా మారుస్తుందని గడాఫీ ప్రకటించాడు; రాజకీయ పార్టీలు, వృత్తిపరమైన సంఘాలు, స్వతంత్ర కార్మిక సంఘాలు, మహిళా సంఘాలతో సహా అన్ని అధికారం లేని సమూహాలను నిషేధించారు. ఈ పరిమితులు ఉన్నప్పటికీ, *జమాహిరియా* వ్యవస్థ ఇప్పటికీ "లిబియాలో ఇప్పటివరకు తెలియని స్థాయి ప్రాతినిధ్యం, భాగస్వామ్యాన్ని ప్రవేశపెట్టిందని" సెయింటు జాన్ గుర్తించారు.

మునుపటి చట్టపరమైన సంస్థలు రద్దు చేయబడిన తర్వాత గడాఫీ *జమాహిరియా*ను చట్టపరమైన మార్గదర్శకత్వం కోసం ఖురాన్ను అనుసరిస్తూ, *షరియా* చట్టాన్ని అవలంబిస్తున్నట్లు ఊహించాడు; ఆయన "మానవ నిర్మిత" చట్టాలను అసహజమైనవి, నియంతృత్వమైనవిగా ప్రకటించాడు. అల్లాహ్ చట్టాన్ని మాత్రమే అనుమతిస్తున్నాడు. ఒక సంవత్సరం లోపు ఆయన వెనక్కి తగ్గాడు. *షరియా* *జమాహిరియా*కు తగదని ప్రకటించాడు ఎందుకంటే అది ప్రైవేటు ఆస్తి రక్షణకు హామీ ఇస్తుంది. ఇది *ది గ్రీన్ బుక్* సోషలిజాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది. తన సొంత రచనలను ఖురాను‌తో సమానంగా ఉంచడం మీద ఆయన ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం వల్ల సంప్రదాయవాద మతాధికారులు ఆయన మీద *[[షిర్క్]]* ఆరోపణలు చేశారు. ఇది ఆయన పాలన మీద వారి వ్యతిరేకతను మరింత పెంచింది. 1977 జూలైలో ఈజిప్టుతో సరిహద్దు యుద్ధం ప్రారంభమైంది. దీనిలో ఈజిప్షియన్లు సాంకేతికంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ లిబియాను ఓడించారు. ఈ వివాదం ఒక వారం రోజుల తర్వాత కొనసాగింది. రెండు పక్షాలు శాంతి ఒప్పందం మీద సంతకం చేయడానికి అంగీకరించాయి. దీనికి అనేక అరబు దేశాలు మధ్యవర్తిత్వం వహించాయి. ఈజిప్టు, సూడాను రెండూ అమెరికాతో పొత్తు పెట్టుకున్నాయి. ఇది లిబియాను సోవియటు యూనియను‌తో రాజకీయంగా కాకపోయినా వ్యూహాత్మక పొత్తులోకి నెట్టివేసింది. లిబియా, సోవియటు‌ల మధ్య పెరుగుతున్న వాణిజ్య సంబంధాన్ని గుర్తించి, గడ్డాఫీని 1976 డిసెంబరున మాస్కోను సందర్శించడానికి ఆహ్వానించారు; అక్కడ, ఆయన లియోనిడు బ్రెజ్నెవుతో చర్చలు ప్రారంభించాడు. 1977 ఆగస్టు ఆయన యుగోస్లేవియాను సందర్శించాడు. అక్కడ ఆయన దాని నాయకుడు 
జోసిప్ బ్రోజు టిటోను కలిశాడు. ఆయనతో ఆయనకు చాలా మంచి సంబంధం ఉంది. ఆయన రొమేనియా నాయకుడు నికోలే సియుస్కుతో కూడా స్నేహపూర్వక సంబంధాన్ని ఆస్వాదించాడు. రొమేనియను గూఢచారి అధిపతి అయాను మిహై పాసెపా ప్రకారం, గడ్డాఫీ ఒకసారి సియుసెకుతో ఇలా అన్నాడు. "నా సోదరా! నా జీవితాంతం నువ్వే నా సోదరుడివి!" 1978 జూలైలో పాసెపా యుఎస్‌కు ఫిరాయించిన తర్వాత, గడ్డాఫీ, యాసర్ అరాఫత్ పేసెపా మీద సియుసెకు ఇచ్చిన $4 మిలియన్ల బహుమతికి ఒక్కొక్కరు $1 మిలియను విరాళంగా ఇచ్చారు.

### విప్లవాత్మక కమిటీలు - సోషలిజాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడం: 1978–1980

1978 డిసెంబరులో గడాఫీ జిపిసి సెక్రటరీ జనరలు పదవి నుండి వైదొలిగారు. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాల కంటే విప్లవాత్మకమైన వాటి మీద తన కొత్త దృష్టిని ప్రకటించారు; విప్లవ యంత్రాంగాన్ని ప్రభుత్వం నుండి వేరు చేయడం మీద ఆయన కొత్తగా నొక్కిచెప్పడంలో ఇది ఒక భాగం. అధికారిక ప్రభుత్వ పదవిలో లేనప్పటికీ ఆయన "విప్లవ నాయకుడు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. సాయుధ దళాలకు కమాండరు-ఇన్-చీఫు‌గా కొనసాగాడు.  జమహరియా ప్రత్యక్ష ప్రజాస్వామ్యం అని చెప్పుకున్నప్పటికీ లిబియా "ఒక మినహాయింపు రాజకీయ వ్యవస్థగా మిగిలిపోయిందని దాని నిర్ణయం తీసుకునే ప్రక్రియ" గడాఫీ చుట్టూ "సలహాదారులు, విశ్వాసుల చిన్న కేడరు‌కు పరిమితం చేయబడిందని" చరిత్రకారుడు డిర్కు వాండేవాలే పేర్కొన్నాడు. 

లిబియా సోషలిజం వైపు మొగ్గు చూపింది. 1978 మార్చిలో ప్రభుత్వం గృహ పునఃపంపిణీకి మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది. ప్రతి వయోజనుడు వారి స్వంత ఇంటిని కలిగి ఉండేలా చూసుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. చాలా కుటుంబాలు ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఇళ్లను కలిగి ఉండటాన్ని నిషేధించారు. అయితే గతంలో అద్దెకు తీసుకున్న ఆస్తులను ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుని భారీగా సబ్సిడీ ధరకు అద్దెదారులకు విక్రయించింది. సెప్టెంబరులో "ప్రభుత్వ రంగం అధికారస్వామ్యం", "ప్రైవేటు రంగం నియంతృత్వాన్ని" తొలగించడానికి గడాఫీ పీపుల్సు కమిటీలకు పిలుపునిచ్చాడు; పీపుల్సు కమిటీలు అనేక వందల కంపెనీలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుని వాటిని ఎన్నికైన ప్రతినిధులు నిర్వహించే కార్మికుల సహకార సంఘాలుగా మార్చాయి.

1979 మార్చిలో జిపిసి ప్రభుత్వం విప్లవాన్ని వేరు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది. రెండవది కొత్త విప్లవ కమిటీలచే ప్రాతినిధ్యం వహించబడింది. ఇవి పాఠశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, యూనియన్లు, పోలీసు దళం, సైన్యంలో పీపుల్సు కమిటీలతో కలిసి పనిచేశాయి. విప్లవకారుల ఆధిపత్యం, ఎక్కువగా యువకులు, విప్లవ కమిటీలు ట్రిపోలిలో కేంద్రంగా ఉండి ఏటా గడాఫీని కలుసుకునేవి. బిపిసిల నుండి సభ్యత్వం తీసుకోబడింది. విప్లవ కమిటీ వ్యవస్థ "[గడాఫీ] లిబియాలో రాజకీయ నియంత్రణను అమలు చేసే కీలక యంత్రాంగంగా" మారింది. *ది గ్రీన్ మార్చి* అనే వారపత్రికను ప్రచురించడం ద్వారా 1980 అక్టోబరు నుండి వారు పత్రికలను నియంత్రించారు. విప్లవాన్ని శాశ్వతం చేయడానికి బాధ్యత వహించిన వారు సైద్ధాంతిక నిఘాను నిర్వహించారు. గణనీయమైన భద్రతా పాత్రను స్వీకరించి అరెస్టులు చేశారు. "విప్లవ చట్టం" ప్రకారం ప్రజలను విచారణలో ఉంచారు. చట్టపరమైన లేదా రక్షణ చర్యలు లేకుండా, విప్లవాత్మక న్యాయం పరిపాలన ఎక్కువగా ఏకపక్షంగా జరిగింది. పౌర స్వేచ్ఛలను విస్తృతంగా దుర్వినియోగం చేయడానికి అణచివేయడానికి (గ్రీన్ టెర్రరు)దారితీసింది: "".

1979లో కమిటీలు జఫ్రా మైదానంలో భూమి పునఃపంపిణీని ప్రారంభించాయి. ఇది 1981 వరకు కొనసాగింది.  1980 మేలో సంపదను పునఃపంపిణీ చేయడానికి, సమానం చేయడానికి చర్యలు అమలు చేయబడ్డాయి; వారి బ్యాంకు ఖాతాలో 1000 దినారు కంటే ఎక్కువ ఉన్న ఎవరైనా అదనపు డబ్బును స్వాధీనపరచుకున్నట్లు చూశారు. మరుసటి సంవత్సరం, జిపిసి ప్రభుత్వం అన్ని దిగుమతి, ఎగుమతి, పంపిణీ విధులను నియంత్రణలోకి తీసుకుంటుందని ప్రకటించింది. ప్రభుత్వ సూపరు మార్కెట్లు ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని వ్యాపారాలను భర్తీ చేసయి; దీని వలన వినియోగ వస్తువుల లభ్యత తగ్గింది. అభివృద్ధి చెందుతున్న నల్ల మార్కెట్టు అభివృద్ధి చెందింది. మహిళల సమస్యల మీద సామాజిక సంస్కరణల నెమ్మది పట్ల గడాఫీ విసుగు చెందాడు. 1979లో మరింత క్రమంగా ఉన్న లిబియను జనరలు ఉమెన్సు ఫెడరేషను స్థానంలో విప్లవాత్మక మహిళా నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. 1978లో ఆయన ట్రిపోలిలో మహిళా సైనిక అకాడమీని స్థాపించాడు,  మహిళలు అందరూ శిక్షణ కోసం చేరాలని ప్రోత్సహించాడు. ఈ చర్య చాలా వివాదాస్పదమైంది.  1983 ఫిబ్రవరిలో జిపిసి దీనిని తిరస్కరించింది. గడాఫీ మొండిగా ఉన్నాడు. 1984 మార్చిలో జిపిసి దీనిని మళ్ళీ తిరస్కరించినప్పుడు ఆయన ఆ నిర్ణయానికి కట్టుబడి ఉండటానికి నిరాకరించాడు. "మహిళల శిక్షణ, విముక్తిని వ్యతిరేకించేవాడు సామ్రాజ్యవాద ఏజెంటు, ఆయన ఇష్టపడినా లేదా ఇష్టపడకపోయినా" అని ప్రకటించాడు. ."
జమాహిరియా రాడికలు దిశ ప్రభుత్వానికి చాలా మంది శత్రువులను సంపాదించిపెట్టింది. 1979 ఇరానియను విప్లవం సంఘటనల నుండి ప్రేరణ పొందిన ఇస్లామికు ఫండమెంటలిస్టులు నుండి అంతర్గత వ్యతిరేకత ఎక్కువగా వచ్చింది.  1978 ఫిబ్రవరిలో గడాఫీ తన సైనిక నిఘా అధిపతి తనను చంపడానికి కుట్ర పన్నుతున్నాడని కనుగొన్నాడు. ఆయన ఖదద్ఫా తెగకు భద్రతను మరింతగా అప్పగించాడు. తమ సంపదను జప్తు చేయడాన్ని చూసిన చాలా మంది పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా మారారు. బహిష్కృతులు పాశ్చాత్య నిధులతో కూడిన ప్రతిపక్ష సమూహాలను  స్థాపించారు. అత్యంత ప్రముఖమైనది నేషనలు ఫ్రంటు ఫర్ ది సాల్వేషను ఆఫ్ లిబియా (ఎన్‌ఎఫ్‌ఎస్‌ఎల్), ఇది లిబియా ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఉగ్రవాద దాడులను నిర్వహించింది. మరొకరు అల్-బోర్కాను, విదేశాలలో లిబియా దౌత్యవేత్తలను చంపడం ప్రారంభించాడు. ఈ "వీధి కుక్కలను" చంపమని గడాఫీ ఆదేశాన్ని అనుసరించి విప్లవ కమిటీలు ప్రతి-విప్లవాత్మక కార్యకలాపాలను అణిచివేయడానికి విదేశీ శాఖలను ఏర్పాటు చేసిన అసమ్మతివాదులను హత్యలు చేశాయి. సిరియా, ఇజ్రాయెలు కూడా హిట్ స్క్వాడు‌లను నియమించినప్పటికీ, గడాఫీ వాటిని ఉపయోగించినట్లు బహిరంగంగా గొప్పలు చెప్పుకోవడం అసాధారణం; 1980 ఏప్రిల్‌ ఆయన అసమ్మతివాదులందరూ జూన్ 10 నాటికి స్వదేశానికి తిరిగి రావాలని లేదా "మీరు ఎక్కడ ఉన్నా వారిని తొలగించాలని" ఆదేశించాడు. 1980లో మూడు నెలల వ్యవధిలో కనీసం పది మంది లిబియా అసమ్మతివాదులు హత్యకు గురయ్యారు. లండన్, గ్రీస్, ఆస్ట్రియా వంటి వేర్వేరు ప్రదేశాలలో మాజీ దౌత్యవేత్తలు, మాజీ సైనిక అధికారులు, వ్యాపారవేత్తలు, జర్నలిస్టులు, విద్యార్థి కార్యకర్తలతో సహా. 1981లో కనీసం పదకొండు మంది హత్యకు గురయ్యారు. 1984లో గడ్డాఫీని ఈజిప్టు అధ్యక్షుడు మోసగించాడు. హోస్ని ముబారకు కైరోలో లిబియా మాజీ ప్రధాన మంత్రి అబ్దులు హమీదు అల్-బక్కోషు హత్యను ప్రకటించాడు; బక్కోషు సజీవంగా కనిపించడమే కాకుండా ఈజిప్టు అంతర్గత మంత్రితో విలేకరుల సమావేశం నిర్వహించాడు. 1979లో గడాఫీ ఇస్లామికు లెజియనును సృష్టించాడు. దీని ద్వారా అనేక వేల మంది ఆఫ్రికన్లకు సైనిక శిక్షణ ఇవ్వబడింది.

లిబియా అధ్యక్షుడు జిమ్మీ కార్టర్ హయాంలో అమెరికా సంబంధాలను మెరుగుపర్చడానికి ప్రయత్నించాడు. జిమ్మీ కార్టర్ సోదరుడు, వ్యాపారవేత్త బిల్లీ కార్టరుకు అనుకూలంగా మాజీ సిఐఎ అధికారులకు వారి సేవలకు బదులుగా నగదు బదిలీ చేయబడింది. కానీ 1979లో అమెరికా లిబియాను "స్టేటు స్పాన్సర్సు ఆఫ్ టెర్రరిజం" జాబితాలో ఉంచింది. ఇరాన్ బందీ సంక్షోభానికి పాల్పడిన వారికి సంఘీభావంగా ప్రదర్శన చేస్తూ యుఎస్ రాయబార కార్యాలయాన్ని తగలబెట్టడంతో సంబంధాలు మరింత దెబ్బతిన్నాయి. లిబియా యోధులు మధ్యధరా సముద్రం మీదుగా ఎగురుతున్న యుఎస్ ఫైటరు జెట్లను అడ్డగించడం ప్రారంభించారు. ఇది దేశాల మధ్య సంబంధాల పతనాన్ని సూచిస్తుంది. ఇటాలియను మీడియా ఆరోపించిన ప్రకారం ఇటావియా ఫ్లైటు 870 లిబియా, యునైటెడు స్టేట్సు, ఫ్రెంచు, ఇటాలియను వైమానిక దళం యోధులతో జరిగిన డాగ్‌ఫైటులో కూలిపోయింది. నాటో సభ్యులు ఒకే గగనతలంలో ఎగురుతున్న లిబియా రాజకీయ నాయకుడు, (బహుశా గడాఫీ కూడా) హత్యాయత్నం చేశారు.

లెబనాను షియాతో లిబియా సంబంధాలు 1978లో లిబియాను సందర్శించినప్పుడు ఇమాం ముసా అల్-సదరు అదృశ్యం కావడంతో ఇస్లాం (షియా) సమాజాలు క్షీణించాయి; లెబనీసు ప్రజలు గడాఫీ చంపారని లేదా జైలులో పెట్టారని ఆరోపించారు. ఈ ఆరోపణను ఆయన ఖండించారు. ఈ కాలంలో పాకిస్తాన్‌తో సంబంధాలు తెగిపోయాయి. జుల్ఫికరు అలీ భుట్టో ప్రాణాలను కాపాడమని గడాఫీ ముహమ్మదు జియా-ఉల్-హకుకు పదే పదే విజ్ఞప్తి చేసినప్పటికీ భుట్టోను 1979లో ఉరితీశారు. ప్రతీకారంగా పాకిస్తాన్ అణు సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని పంచుకోవడానికి జియా నిరాకరించినందుకు, భుట్టో కుమారులు ముర్తాజా, షాహ్నావాజు నేతృత్వంలోని జియా వ్యతిరేక తిరుగుబాటుదారుడు అల్-జుల్ఫికరుకు గడాఫీ శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించాడు. లిబియాలో నివసిస్తున్న 1,50,000 మంది పాకిస్తానీయులందరినీ బహిష్కరించాడు. భుట్టో కుటుంబానికి ఆశ్రయం కల్పించాడు. గడాఫీ, సిరియను అధ్యక్షుడు హఫీజు అల్-అసదు ఇజ్రాయెలు, ఈజిప్టు సాదతు‌తో శత్రుత్వాన్ని పంచుకోవడంతో సిరియాతో సంబంధాలు మెరుగుపడ్డాయి. 1980లో వారు రాజకీయ యూనియను‌ను ప్రతిపాదించారు. లిబియా సోవియటు యూనియను‌కు సిరియా £1-బిలియను రుణాన్ని చెల్లిస్తామని హామీ ఇచ్చింది; ఒత్తిళ్లు అస్సాదు వైదొలగడానికి దారితీసినప్పటికీ వారు మిత్రదేశాలుగా ఉన్నారు. మరో కీలక మిత్రుడు ఉగాండా, 1979లో ఉగాండా–టాంజానియా యుద్ధం సమయంలో ఉగాండా–టాంజానియా యుద్ధంలో ఉగాండాకు మద్దతుగా టాంజానియా ఆక్రమణదారుల నుండి అధ్యక్షుడు ఇడి అమీన్ రక్షించడానికి గడ్డాఫీ 2,500 మంది సైనికులను పంపాడు. ఈ మిషను విఫలమైంది; పోరాటంలో 400 మంది లిబియన్లు చంపబడ్డారు. లిబియా వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.

### అమెరికా - దాని మిత్రదేశాలతో వివాదం: 1981–1986
80ల ప్రారంభంలో లిబియాలో ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి; 1982 నుండి 1986 వరకు, వార్షిక చమురు ఆదాయాలు $21 నుండి $5.4 బిలియన్లకు పడిపోయాయి. నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల మీద దృష్టి సారించి 1983లో లిబియాలో అతిపెద్ద, అత్యంత ఖరీదైన మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టు అయిన గ్రేటు మ్యాను-మేడ్ రివరు నిర్మాణం ప్రారంభమైంది; దశాబ్దం చివరి నాటికి పూర్తి చేయాలని రూపొందించబడినప్పటికీ, 21వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది అసంపూర్ణంగా ఉంది. సైనిక వ్యయం పెరిగింది. ఇతర పరిపాలనా బడ్జెటు‌లు తగ్గించబడ్డాయి. విదేశీ అప్పు పెరిగింది,  స్వావలంబనను ప్రోత్సహించడానికి కఠిన చర్యలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి; 1985లో విదేశీ కార్మికులను సామూహికంగా బహిష్కరించారు. వీరిలో ఎక్కువగా ఈజిప్షియను, ట్యునీషియాకు చెందినవారున్నారు. దేశీయ బెదిరింపులు గడాఫీని పీడిస్తూనే ఉన్నాయి; 1984 మేలో ఆయన బాబ్ అల్-అజీజియా ఇంటి మీద ఎన్‌ఎఫ్‌ఎస్‌ఎల్ లేదా ముస్లిం బ్రదరు‌హుడు‌తో సంబంధం ఉన్న మిలీషియా దాడి చేసింది. దాని తర్వాత 5,000 మంది అసమ్మతివాదులు అరెస్టు చేయబడ్డారు. 1985 వసంతకాలంలో సైనిక సభ్యులు గడ్డాఫీని రెండుసార్లు హత్య చేయడానికి ప్రయత్నించారు. మొదటిది ట్రిపోలి శివార్లలోని ఒక విల్లాలో ఆయనను హత్య చేయడానికి సంప్రదాయవాద అధికారులు చేసిన కుట్ర; రెండవది అతని కాన్వాయి మీద జరిగిన దాడి. 1985 నవంబరులో లిబియాలో మూడవ అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తి, సిర్టే సైనిక ప్రాంత అధిపతి కల్నలు హసను ఇష్కలు అనుమానాస్పద కారు ప్రమాదంలో మరణించాడు. ఇష్కలు మరణానికి జల్లౌదు, ఖలీఫా హునైషు లేదా గడాఫీ కారణమని చెప్పబడింది.

పొరుగున ఉన్న చాద్‌‌లో ఫ్రోలియంటు మిలీషియాకు లిబియా చాలా కాలంగా మద్దతు ఇచ్చింది. కానీ 1976లో లిబియాతో సంబంధాల కారణంగా ఫ్రోలియంటు విడిపోయింది. 1978 జనవరి హిస్సేను హబ్రే నేతృత్వంలోని ఫ్రోలియంటులోని లిబియా వ్యతిరేక వర్గం, వైపులా మారి, చాదియన్ అధ్యక్షుడు ఫెలిక్సు మల్లౌంతో పొత్తు పెట్టుకుంది. ఇంతలో గౌకౌని ఔడ్డీ నేతృత్వంలోని ఫ్రోలియంటులోని లిబియా అనుకూల వర్గం పీపుల్సు ఆర్మ్డు ఫోర్సెసు (ఎఫ్‌ఎపి )గా పేరు మార్చుకుంది. 1980 డిసెంబరులో ఎఫ్‌ఎపి నియంత్రణలో ఉన్న ట్రాన్సిషనలు గవర్నమెంటు ఆఫ్ నేషనలు యూనిటీ (చాద్)అభ్యర్థన మేరకు గడాఫీ అంతర్యుద్ధంలో సహాయం చేయడానికి చాద్ ‌మీద తిరిగి దండెత్తాడు; 1981 జనవరిలో గడాఫీ రాజకీయ విలీనాన్ని సూచించాడు. ఆర్గనైజేషను ఆఫ్ ఆఫ్రికను యూనిటీ (ఒఎయు) దీనిని తిరస్కరించింది. లిబియా ఉపసంహరణకు పిలుపునిచ్చింది. ఇది 1981 నవంబరులో వచ్చింది. అంతర్యుద్ధం తిరిగి ప్రారంభమైంది. లిబియా దళాలను తిరిగి పంపింది.

1982లో హబ్రే దళాలు జియుఎన్‌టి ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టాయి. ఔడెయి లిబియాకు పారిపోయాడు. అక్కడ హబ్రే మీద గెరిల్లా యుద్ధం కొనసాగించడానికి గడాఫీ ఆయన ఆయుధాలు అందించాడు. 1984 నవంబరులో గడాఫీ ఫ్రెంచు అధ్యక్షుడు ఫ్రాంకోయిసు మిట్ట్రాండును కలిశారు; ఇద్దరూ చాద్ నుండి వైదొలగడానికి అంగీకరించారు. హబ్రేతో సంధి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాలనే గడ్డాఫీ ఉద్దేశం కారణంగా 1985లో ఓయెడ్డీ ఆయనతో తెగతెంపులు చేసుకున్నాడు. పర్యవసానంగా గడాఫీ ఆయనను గృహ నిర్బంధంలో ఉంచాడు. లిబియా పోలీసులు అరెస్టు చేసి కడుపులో కాల్చి చంపారని ఆరోపించారు. ఓయెడ్డీ కాల్పుల నుండి బయటపడి అల్జీరియాకు పారిపోయాడు కానీ కొనసాగాడు. తనకు గడాఫీకి మంచి సంబంధం ఉందని చెప్పుకోవడానికి. మిట్ట్రాండు‌తో తన ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘిస్తూ 1986 ఫిబ్రవరిలో హబ్రే మీద దాడి చేయాలని గడాఫీ జియుఎన్‌టి అవశేషాలను ఆదేశించినప్పుడు, ఫ్రాన్స్ ఆపరేషను ఎపెర్వియరును ప్రారంభించింది. ఇది టయోటా యుద్ధంగా మారింది. లిబియాను చాద్ నుండి పూర్తిగా బహిష్కరించడంతో అవమానకరమైన ఓటమిని చవిచూసింది. దాని కమాండరు ఖలీఫా హఫ్తారును, 600-700 మంది లిబియా సైనికులను బంధించారు. గడాఫీ హఫ్తారు, ఇతర ఖైదీలను నిరాకరించాడు; ఈ తిరస్కరణకు దోహదపడే ఒక అంశం ఏమిటంటే, గడాఫీ లిబియా దళాలను ఉపసంహరించుకునే ఒప్పందం మీద సంతకం చేసి ఉండవచ్చు. హఫ్తారు కార్యకలాపాలు దీనిని ఉల్లంఘించాయి. ఆగ్రహించిన హఫ్తారు అప్పుడు గడాఫీ వ్యతిరేక నేషనలు ఫ్రంటు ఫర్ ది సాల్వేషను ఆఫ్ లిబియాలో చేరి సిఐఎ ఆస్తిగా మారి.యుఎస్‌లో ఆశ్రయం పొందాడు.

అనేక ఆఫ్రికను దేశాలు లిబియా తమ వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోవడంతో విసిగిపోయాయి; 1980 నాటికి తొమ్మిది ఆఫ్రికను రాజ్యాలు దౌత్య సంబంధాలను తెంచుకున్నాయి. అయితే 1982లో గడాఫీ అధ్యక్ష పదవిని పొందకుండా నిరోధించడానికి ఒఎయు ట్రిపోలిలో జరగాల్సిన తన సమావేశాన్ని రద్దు చేసుకుంది. జెర్రీ రాలింగ్సు ఘనా థామసు శంకర బుర్కినా ఫాసో వంటి కొన్ని ఆఫ్రికను రాజ్యాలతో 1980లలో లిబియాతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కలిగి ఉన్నాయి.

మొరాకోతో రాజకీయ ఐక్యతను ప్రతిపాదిస్తూ 1984 ఆగస్టులో గడాఫీ, మొరాకో చక్రవర్తి 3వ హసను ఔజ్దా ఒప్పందం మీద సంతకం చేసి, అరబ్-ఆఫ్రికను యూనియను‌ను ఏర్పాటు చేశారు; రాజకీయ విభేదాలు, రెండింటి మధ్య ఉన్న దీర్ఘకాల శత్రుత్వం కారణంగా అటువంటి యూనియను ఆశ్చర్యకరంగా పరిగణించబడింది. సంబంధాలు వేడెక్కుతున్నాయని సూచిస్తూ, గడాఫీ పోలిసారియో ఫ్రంటుకు నిధులు ఇవ్వడం ఆపేస్తానని హామీ ఇచ్చాడు. 2వ హసను మాజీ ఆర్‌సిసి సభ్యుడు ఉమరు ముహైషిను లిబియాకు అప్పగించాడు. అక్కడ ఆయన వెంటనే చంపబడ్డాడు. కానీ సంబంధాలు క్షీణించాయి. ముఖ్యంగా యుఎస్, ఇజ్రాయెలు‌తో మొరాకో స్నేహం కారణంగా; 1986 ఆగస్టులో హసను యూనియను‌ను రద్దు చేసుకున్నాడు. ఆ అవమానం పట్ల కోపంతో గడాఫీ 1987లో అబు నిడాలుతో కలిసి హసను‌ను హత్య చేయడానికి కుట్ర పన్నాడు. కానీ ఆ కుట్ర విఫలమైంది.

1981లో కొత్త అమెరికా అధ్యక్షుడు రోనాల్డ్ రీగన్ లిబియా పట్ల కఠిన వైఖరిని అనుసరించాడు. దానిని సోవియటు యూనియను తోలుబొమ్మ పాలనగా భావించాడు. గడ్డాఫీ సోవియటు‌లతో తన వాణిజ్య సంబంధాన్ని పెంచుకున్నాడు. 1981 - 1985లో మాస్కోను తిరిగి సందర్శించాడు. వార్సా ఒప్పందంలో చేరుతామని బెదిరించారు. అయినప్పటికీ సోవియటు‌లు గడాఫీని ఊహించలేని తీవ్రవాదిగా భావించి జాగ్రత్తగా ఉన్నారు. 1981 ఆగస్టులో లిబియా తమదని చెప్పుకునే గల్ఫ్ ఆఫ్ సిర్టేలో యుఎస్ సైనిక విన్యాసాలు నిర్వహించింది. యుఎస్ సిద్రా గల్ఫు సంఘటన (1981) రెండు లిబియను సుఖోయు సు-17 విమానాలను కూల్చివేసింది.  వాషింగ్టను‌లోని లిబియా రాయబార కార్యాలయాన్ని మూసివేసిన రీగను, లిబియాలో పనిచేస్తున్న యుఎస్ కంపెనీలకు అక్కడ ఉన్న అమెరికన్లను తగ్గించాలని సలహా ఇచ్చాడు. 1981 డిసెంబరులో వైట్ హౌస్ రీగను‌ను హత్య చేయడానికి గడాఫీ ఒక హిట్ స్క్వాడు‌ను పంపాడని పేర్కొంది. దీనికి కార్లోసు ది జాకలు నాయకత్వం వహించాడని ఆరోపించబడింది, 1975 ఒపిఇసి ముట్టడి తర్వాత కార్లోసు ది జాకలు గడాఫీ రక్షణలో లిబియాలో నివసించాడు. విదేశాంగ కార్యదర్శి అలెగ్జాండరు హేగు, రక్షణ కార్యదర్శి కాస్పరు వీన్‌బెర్గరు, అధ్యక్షుడి కౌన్సెలరు ఎడ్విను మీసు, చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్ జేమ్స్ బేకర్, డిప్యూటీ చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్ మైఖేలు డీవరులను సంభావ్య లక్ష్యంగా పరిగణించి ప్రత్యేక భద్రత కల్పించారు. ఇటలీలోని యుఎస్ రాయబారి మాక్సు‌వెలు ఎం. రబు, యూదుడు, ఆయని ప్రాణాలకు ముప్పు ఉన్నందున వారిని అత్యవసరంగా వెనక్కి పిలిపించారు. గడాఫీ ఈ ఆరోపణలను ఖండించారు. ఆయనకు గడాఫీ మీద లెబనీసు సాయుధ విప్లవాత్మక వర్గాలతో సంబంధాలు ఉన్నాయని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ఈ వర్గం పారిసు‌లో యుఎస్ సైనిక అటాచు చార్లెసు ఆర్. రే, ఇజ్రాయెలు దౌత్యవేత్త యాకోవు బార్సిమాంటోవులను హత్య చేసింది. 1982 మార్చిలో యుఎస్ లిబియా ఆయిల్ మీద ఆంక్షలు విధించింది. 1986 జనవరిలో అన్ని యుఎస్ కంపెనీలను దేశంలో కార్యకలాపాలు నిలిపివేయాలని ఆదేశించారు. అయితే లిబియా ప్రభుత్వం వారి జీతం రెట్టింపు చేసినప్పుడు అనేక వందల మంది కార్మికులు అక్కడే ఉన్నారు. 1986 వసంతకాలంలో యుఎస్ నావికాదళం మళ్ళీ సిర్టే గల్ఫులో వ్యాయామాలు చేసింది; లిబియా సైన్యం ప్రతీకారం తీర్చుకుంది. కానీ అమెరికా లిబియా నౌకలను ముంచడంతో లిబియా విఫలమైంది. ఏప్రిల్‌లో లండను రాయబార కార్యాలయం వెలుపల ఉన్న బ్రిటిషు పోలీసు మహిళ వైవోను ఫ్లెచరు హత్యలో లిబియా దౌత్యవేత్తలు ఆరోపణలు ఎదుర్కొన్న తర్వాత యుకెతో దౌత్య సంబంధాలు కూడా తెగిపోయాయి. 1984.

1980లో గడాఫీ అమెరికా న్యాయం నుండి పారిపోయిన వ్యక్తిగా లిబియాలో నివసిస్తున్న మాజీ సిఐఎ ఏజెంటు ఎడ్విన్ పి. విల్సనును నియమించుకున్నాడు. గడాఫీ వ్యతిరేక లిబియా గ్రాడ్యుయేటు విద్యార్థి కొలరాడో స్టేటు యూనివర్శిటీలో ఫైసలు జగల్లై అనే వ్యక్తి హత్యకు కుట్ర పన్నాడు. 1980 అక్టోబరు‌లో ఫోర్టు కాలిన్సు, కొలరాడోలో, మాజీ గ్రీన్ బెరెటు, విల్సను సహచరుడు యూజీను టఫోయా అనే వ్యక్తి జగల్లాయి తల మీద కాల్చి చంపబడ్డాడు. జగలై దాడి నుండి బయటపడ్డాడు. టఫోయా థర్డ్-డిగ్రీ దాడి, దాడికి కుట్ర పన్నినందుకు దోషిగా నిర్ధారించబడ్డాడు. విల్సను‌ను అమెరికాకు తిరిగి రప్పించి, గడాఫీతో సంబంధాల కారణంగా 32 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించారు. 1984లో యుఎస్‌లో చదువుతున్న ఏరోనాటికలు ఇంజనీరు అయిన అల్-సాదేక్ హమీద్ అల్-షువెహ్దీని గడ్డాఫీ బహిరంగంగా ఉరితీసాడు.

1986 బెర్లిను డిస్కోథెకు బాంబు దాడిలో ఇద్దరు యుఎస్ సైనికులు మరణించారని లిబియా మీద అమెరికా ఆరోపించిన తర్వాత రీగను ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. సిరియాకు పెద్ద ముప్పు ఉందని, దాడి గడాఫీ ప్రతిష్ఠను బలోపేతం చేస్తుందని నమ్ముతూ సిఐఎ ఈ చర్యను విమర్శించింది; అయితే లిబియాను "మృదువైన లక్ష్యం"గా గుర్తించారు. రీగన్‌కు యుకె  మద్దతు ఇచ్చింది. కానీ ఇతర యూరోపియను మిత్రదేశాలు వ్యతిరేకించాయి. వారు ఇది అంతర్జాతీయ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించిందని వాదించారు. 1986 ఏప్రిల్ 15న జరిగిన ఆపరేషను ఎల్ డొరాడో కాన్యనులో యుఎస్ సైనిక విమానాలు వైమానిక దాడులు ప్రారంభించాయి. సైనిక స్థావరాల మీద బాంబు దాడి చేశాయి. పౌరులతో సహా దాదాపు 100 మంది లిబియన్లు మరణించారు. ఒక లక్ష్యం గడ్డాఫీ నివాసం. తాను క్షేమంగా ఉన్నా గడాఫీ ఇద్దరు కుమారులు గాయపడ్డారు. ఆయన తన దత్తపుత్రిక హన్నా చంపబడిందని పేర్కొన్నాడు. అయినప్పటికీ ఆమె ఉనికి ప్రశ్నార్థకంగా మారింది. గడాఫీ ఎడారికి పారిపోయాడు. గడాఫిస్టులు, ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టాలనుకునే సైనిక అధికారుల మధ్య అప్పుడప్పుడు ఘర్షణలు జరిగాయి. యుఎస్ అంతర్జాతీయంగా ఖండించబడినప్పటికీ, రీగను స్వదేశంలో ప్రజాదరణ పొందాడు. యుఎస్ సామ్రాజ్యవాదాన్ని బహిరంగంగా విమర్శిస్తూ, సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేకిగా గడ్డాఫీ ఖ్యాతి దేశీయంగా, అరబ్ ప్రపంచం అంతటా బలపడింది. ,  1986 జూన్‌లో ఆయన లిబియాలో నెలల పేర్లను మార్చమని ఆదేశించాడు.
### "ఒక విప్లవంలో విప్లవం": 1987–1998

1980ల చివరలో లిబియాలో చమురు ఆదాయాల క్షీణతను ఎదుర్కోవడానికి రూపొందించబడిన వరుస సరళీకరణ ఆర్థిక సంస్కరణలు జరిగాయి. 1987 మేలో గడాఫీ "ఒక విప్లవంలో విప్లవం" ప్రారంభాన్ని ప్రకటించాడు. ఇది పరిశ్రమ, వ్యవసాయంలో సంస్కరణలతో ప్రారంభమైంది. చిన్న వ్యాపారాల పునఃప్రారంభం చూసింది. విప్లవ కమిటీల కార్యకలాపాల మూద ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి; 1988 మార్చిలో కొత్తగా సృష్టించబడిన మాస్ మొబిలైజేషను, రివల్యూషనరీ లీడర్షిప్పు మంత్రిత్వ శాఖ వారి హింస, న్యాయ పాత్రను పరిమితం చేయడానికి వారి పాత్రను తగ్గించింది. అయితే 1988 ఆగస్టులో గడ్డాఫీ వారిని బహిరంగంగా విమర్శించారు.
మార్చిలో లిబియాలో రాజకీయ ఖైదీలు లేరని గడ్డాఫీ తప్పుగా ప్రకటించడంతో వందలాది మంది రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేశారు. జూన్‌లో లిబియా ప్రభుత్వం 'గ్రేటు గ్రీన్ చార్టరు ఆన్ హ్యూమను రైట్సు ఇన్ ది ఎరా ఆఫ్ ది మాసెస్'ను జారీ చేసింది. దీనిలో 27 ఆర్టికలు‌లు లిబియాలో మానవ హక్కుల పరిస్థితిని మెరుగుపరచడానికి లక్ష్యాలు, హక్కులు, హామీలను నిర్దేశించాయి. మరణశిక్ష వాడకాన్ని పరిమితం చేశాయి. చివరికి దానిని రద్దు చేయాలని పిలుపునిచ్చాయి. చార్టరు‌లో సూచించిన అనేక చర్యలు మరుసటి సంవత్సరం అమలు చేయబడతాయి. అయితే మరికొన్ని క్రియారహితంగా ఉన్నాయి. అలాగే 1989లో వలసవాదం, సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన మూడవ ప్రపంచ దేశాల వ్యక్తులకు ప్రదానం చేయడానికి ప్రభుత్వం అల్-గడాఫీ అంతర్జాతీయ మానవ హక్కుల బహుమతిను స్థాపించింది; మొదటి సంవత్సరం విజేత దక్షిణాఫ్రికా జాతి వివక్ష వ్యతిరేక కార్యకర్త నెల్సన్ మండేలా. 1994 నుండి 1997 వరకు ప్రభుత్వం అవినీతిని ముఖ్యంగా ఆర్థిక రంగంలో నిర్మూలించడానికి ప్రక్షాళన కమిటీలను ప్రారంభించింది.

1986 యుఎస్ దాడి తరువాత సైన్యంలో అవిశ్వాసులని భావించే అంశాలను తొలగించారు. 1988లో సైన్యం పోలీసుల స్థానంలో ఒక ప్రముఖ మిలీషియాను ఏర్పాటు చేస్తున్నట్లు గడ్డాఫీ ప్రకటించాడు. 1987లో లిబియా రబ్టాలోని ఒక కేంద్రంలో మస్టర్డు గ్యాసు ఉత్పత్తిని ప్రారంభించింది. అయితే ఇది రసాయన ఆయుధాలను నిల్వ చేస్తున్నట్లు బహిరంగంగా ఖండించింది. అణ్వాయుధాలను అభివృద్ధి చేయడానికి విఫలమైన ప్రయత్నం చేసింది. ఈ కాలంలో ముస్లిం బ్రదరు‌హుడు, లిబియను ఇస్లామికు ఫైటింగు గ్రూపు వంటి సమూహాలుగా రూపొందించబడిన దేశీయ ఇస్లామిస్టు వ్యతిరేకత కూడా పెరిగింది. గడాఫీ మీద జరిగిన అనేక హత్యా ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. 1989లో భద్రతా దళాలు విప్లవ వ్యతిరేక ప్రచార కేంద్రాలుగా భావిస్తున్న మసీదుల మీద దాడి చేశాయి. 1993 డిసెంబరులో బహిష్కరణలో ఉన్న గడాఫీ వ్యతిరేక సంకీర్ణ నాయకుడు, మాజీ లిబియా విదేశాంగ మంత్రి మన్సూరు రషీదు ఎల్-కిఖియా కైరోలో కిడ్నాపు చేయబడ్డారు. ఆయన మృతదేహం 2012 వరకు గడాఫీ నిఘా అధిపతి అబ్దుల్లా సెనుస్సికి చెందిన మార్చురీలో కనుగొనబడలేదు.

1993 అక్టోబరులో శక్తివంతమైన వార్ఫల్లా తెగకు చెందిన అధికారుల నేతృత్వంలో పెరుగుతున్న అణగదొక్కబడిన సైన్యంలోని అంశాలు, మిస్రాటా, బాని వాలిదులలో విఫలమైన తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. దీనికి నేషనలు ఫ్రంటు ఫర్ ది సాల్వేషను ఆఫ్ లిబియా, ఖలీఫా హఫ్తారు, సెంట్రలు ఇంటెలిజెన్సు ఏజెన్సీ సహాయంతో ఆరోపించబడింది. 1995 సెప్టెంబరులో ఇస్లామిస్టులు బెంఘాజీలో తిరుగుబాటును ప్రారంభించారు. 1996 జూలైలో ట్రిపోలిలో గడాఫిస్టు వ్యతిరేక ఫుట్బాలు అల్లర్లు చెలరేగాయి. 1996 మార్చిలో తూర్పు లిబియా పర్వతాలలో గడాఫీకి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటును ప్రేరేపించడానికి హఫ్తారు మళ్ళీ లిబియాకు తిరిగి వచ్చాడు. ఈ ఇస్లామిస్టులను ఎదుర్కోవడానికి విప్లవ కమిటీలు తిరిగి పుంజుకున్నాయి.

1989లో అరబు మాగ్రెబు యూనియను స్థాపనతో గడాఫీ చాలా సంతోషించాడు. లిబియాను మౌరిటానియా, మొరాకో, ట్యునీషియా, అల్జీరియాలను ఆర్థిక ఒప్పందంలో ఏకం చేశాడు. దీనిని కొత్త పాన్-అరబ్ యూనియను ప్రారంభం అని భావించాడు. 1990లో లిబియా-ప్రాయోజిత తిరుగుబాటులో హిస్సేను హబ్రేను ఇడ్రిసు డెబీ పడగొట్టిన తర్వాత గడాఫీ చాద్‌లో కొంత ప్రభావాన్ని తిరిగి పొందగలిగాడు. చాద్‌లో సిఐఎ కార్యకలాపాల గురించి డెబీ గడాఫీకి వివరణాత్మక సమాచారాన్ని కూడా ఇచ్చాడు. ఇంతలో లిబియా తాత్కాలిక ఐరిషు రిపబ్లికను ఆర్మీ,1988లో పాన్ యాం ఫ్లైటు 103 స్కాట్లాండు‌లోని లాకర్బీ మీద పేల్చివేయబడింది. దీని వలన 243 మంది ప్రయాణికులు, 16 మంది సిబ్బంది, నేల మీద 11 మంది మరణించారు. బ్రిటిషు పోలీసుల దర్యాప్తులో ఇద్దరు లిబియన్లు– అబ్దేల్‌బాసెటు అల్-మెగ్రాహి, లామిను ఖలీఫా ఫిమా– ప్రధాన అనుమానితులుగా గుర్తించారు. 1991 నవంబరులో లిబియా వారిని తమకు అప్పగించాలని డిమాండు చేస్తూ ఒక ప్రకటన జారీ చేశారు. మాంట్రియలు కన్వెన్షనును ఉటంకిస్తూ గడాఫీ నిరాకరించినప్పుడు. ఐక్యరాజ్యసమితి (యుఎన్) 1992 మార్చిలో 748వ తీర్మానాన్ని విధించింది. లిబియా మీద ఆర్థిక ఆంక్షలు విధించింది. ఇది దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థపై తీవ్ర పరిణామాలను చూపింది. దీని ఫలితంగా ఆ దేశం యుఎస్$900 మిలియన్ల ఆర్థిక నష్టాన్ని చవిచూసిందని అంచనా. 1995 నవంబరు 5న, అమెరికా అధ్యక్షుడు బిల్ క్లింటన్ లిబియా మీద అమెరికా ఒత్తిడిని కొనసాగిస్తుందని ప్రకటించారు. లాకర్బీ బాంబు దాడికి లిబియా ఉగ్రవాదులే కారణమని కూడా గుర్తించారు. 1989 జనవరిలో రెండు లిబియను యుద్ధ విమానాలను లిబియా తీరంలో యుఎస్ కూల్చివేసినప్పుడు 1989 సెప్టెంబరులో యుటిఎ ఫ్లైటు 772 నైజరు‌లోని టెనెరే ఎడారి మీద పేల్చివేయబడి 170 మంది (156 మంది ప్రయాణికులు 14 మంది సిబ్బంది) మరణించినప్పుడు పశ్చిమ దేశాలతో మరిన్ని సమస్యలు తలెత్తాయి .

1996లో బంగ్లాదేశ్ కొత్తగా ఎన్నికైన ప్రధాన మంత్రి షేకు ముజిబురు రెహమాను కుమార్తె షేకు హసీనాకు గడాఫీ ఒక లేఖ రాశారు. తన తండ్రి హంతకులైన సయ్యదు ఫరూకు రెహమాను, ఖండకరు అబ్దురు రషీదు ప్రాణాలను కాపాడమని ఆమెను వేడుకున్నారు. రెహమాను, రషీదు ఇద్దరికీ లిబియాతో వ్యాపార సంబంధాలు ఉన్నాయి.

అనేక అరబు ఆఫ్రికను దేశాలు యుఎన్ ఆంక్షలను వ్యతిరేకించాయి. మండేలా 1997 అక్టోబరు‌లో గడ్డాఫీని సందర్శించినప్పుడు వాటిని విమర్శించారు. ఆయన లిబియా వర్ణవివక్షకు వ్యతిరేకంగా పోరాడినందుకు ప్రశంసలు అందుకున్నారు. గడ్డాఫీకి ఆర్డరు ఆఫ్ గుడ్ హోపు ప్రదానం చేశారు. 1998లో మండేలా పర్యవేక్షించిన ప్రక్రియలో లిబియా అనుమానితులను నెదర్లాండ్సు‌లోని స్కాటిషు కోర్టుకి అప్పగించడానికి అంగీకరించినప్పుడు మాత్రమే వారు సస్పెండు చేయబడ్డారు. విచారణ ఫలితంగా ఫిమా నిర్దోషిగా ప్రకటించబడ్డాడు. అల్-మెగ్రాహి దోషిగా నిర్ధారించబడ్డాడు. వ్యక్తిగతంగా బాంబు దాడికి ఎవరు పాల్పడ్డారో తనకు ఏమీ తెలియదని, లిబియాకు దానితో ఎటువంటి సంబంధం లేదని గడాఫీ వాదించాడు.

### పాన్-ఆఫ్రికనిజం, సయోధ్య - ప్రైవేటీకరణ: 1999–2011
#### ఆఫ్రికాతో సంబంధాలు మరియు అరబ్ లీగ్‌లో విభేదాలు

20వ శతాబ్దం చివరి సంవత్సరాలలో తన పాన్-అరబ్ ఆదర్శాల వైఫల్యం, లిబియా మీద విధించిన అంతర్జాతీయ వైమానిక ఆంక్షలను సవాలు చేయడానికి అరబు ప్రపంచం నిరాకరించడంతో నిరాశ చెందిన గడాఫీ, పాన్-ఆఫ్రికనిజానికి అనుకూలంగా అరబు జాతీయవాదాన్ని తిరస్కరించి. లిబియా ఆఫ్రికను గుర్తింపును నొక్కి చెప్పాడు. 1998 ఇంటర్వ్యూలో గడాఫీ "అరబ్ ప్రపంచం ముగిసింది" అని ప్రకటించాడు. లిబియా "నల్లజాతి దేశం"గా మారాలనే తన కోరికను వ్యక్తం చేశాడు. 1997 నుండి 2000 వరకు లిబియా 10 ఆఫ్రికను రాజ్యాలతో సహకార ఒప్పందాలు లేదా ద్వైపాక్షిక సహాయ ఏర్పాట్లను ప్రారంభించింది. 1999లో సహెలు-సహారా రాజ్యాల సంఘం (సి ఇఎన్–ఎస్‌ఎడి)లో చేరారు.  1999 జూన్‌లో గడాఫీ దక్షిణాఫ్రికాలోని మండేలాను సందర్శించారు. మరుసటి నెలలో అల్జీర్సులో జరిగిన ఒఎయు శిఖరాగ్ర సమావేశానికి హాజరయ్యారు. ఖండం అంతటా ఎక్కువ రాజకీయ, ఆర్థిక సమైక్యతకు పిలుపునిచ్చారు. యునైటెడు స్టేట్సు ఆఫ్ ఆఫ్రికా స్థాపనకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన ఒఎయు స్థానంలో  2002 జూలైలో ప్రారంభించబడిన ఆఫ్రికను యూనియను (ఎయు) వ్యవస్థాపకులలో ఒకడు అయ్యాడు. ప్రారంభోత్సవాలలో ఆయన ఆఫ్రికను రాజ్యాల నుండి అభివృద్ధి చెందిన ప్రపంచం నుండి షరతులతో కూడిన సహాయాన్ని తిరస్కరించాలని పిలుపునిచ్చాడు. ఇది దక్షిణాఫ్రికా అధ్యక్షుడు థాబో ఎంబెకి సందేశానికి ప్రత్యక్ష విరుద్ధంగా ఉంది. గడాఫీ ఎయు  మొదటి అధ్యక్షుడిగా ఎదగాలని కోరుకుంటున్నట్లు ఊహాగానాలు ఉన్నాయి. ఇది ఆఫ్రికాలో యూనియను అంతర్జాతీయ హోదాను, ముఖ్యంగా పశ్చిమ దేశాలతో దెబ్బతీస్తుందని ఆందోళనలను రేకెత్తించింది.

2005 జూలైలో లిబియాలోని ట్రిపోలిలో జరిగిన మూడవ ఎయు శిఖరాగ్ర సమావేశంలో గడాఫీ "యునైటెడు స్టేట్సు ఆఫ్ ఆఫ్రికా ఆశ" అనే నినాదాన్ని ఉపయోగించి ఒకే ఎయు పాస్‌పోర్టు, ఒక సాధారణ రక్షణ వ్యవస్థ, ఒకే కరెన్సీని సమర్థిస్తూ మరింత సమైక్యతకు పిలుపునిచ్చారు. 1960లలో ఘనా క్వామే న్క్రుమా మొదట రూపొందించిన ప్రాజెక్టు అయిన ఆఫ్రికను రాష్ట్రాల యూనియను కోసం ఆయన చేసిన ప్రతిపాదనను 2001లో లుసాకాలో జరిగిన అసెంబ్లీ ఆఫ్ హెడ్సు ఆఫ్ స్టేట్సు అండ్ గవర్నమెంటు (ఎహెచ్‌ఎస్‌జి) సమ్మిటు‌లో "అవాస్తవికం", "ఆదర్శధామం" అని భావించిన ఆఫ్రికను నాయకులు తిరస్కరించారు. 2005 జూన్‌లో లిబియా తూర్పు, దక్షిణ ఆఫ్రికా కోసం సాధారణ మార్కెట్టు (కొమెసా )లో చేరింది. 2008 మార్చిలో ఉగాండాలో గడ్డాఫీ మరోసారి ఆఫ్రికాను విదేశీ సహాయాన్ని తిరస్కరించాలని కోరుతూ ప్రసంగించారు. 2008 ఆగస్టులో గడ్డాఫీని "రాజుగా ప్రకటించాడు "రాజులు" అని సాంప్రదాయ ఆఫ్రికను నాయకుల కమిటీ ద్వారా; 2009 ఫిబ్రవరిలో ఇథియోపియాలోని అడిసు అబాబాలో జరిగిన ఒక వేడుకలో వారు ఆయనకు కిరీటం చేశారు. అదే నెలలో గడాఫీ ఆఫ్రికను యూనియను చైర్‌పర్సను‌గా ఎన్నికయ్యారు. ఆ పదవిని ఆయన ఒక సంవత్సరం పాటు కొనసాగించారు. 2010 అక్టోబరులో అరబ్బు బానిస వ్యాపారం ద్వారా ఆఫ్రికన్లను చారిత్రాత్మకంగా బానిసలుగా చేసుకున్నందుకు గడాఫీ ఆఫ్రికను నాయకులకు క్షమాపణలు చెప్పారు.

ఇంతలో గడాఫీ తన తోటి అరబు నాయకులలో చాలా మందితో విరుద్ధమైన సంబంధాలను కొనసాగించాడు. 2003 అరబు లీగు శిఖరాగ్ర సమావేశంలో గడాఫీ అప్పటి క్రౌను ప్రిన్సు సౌదీ అరేబియాకు చెందిన అబ్దుల్లాతో బహిరంగంగా మాటల వాగ్వాదానికి దిగాడు. 1991 గల్ఫు యుద్ధంలో జోక్యం చేసుకోవాలని అమెరికాను ఆహ్వానించినప్పుడు సౌదీ అరేబియా "దెయ్యంతో పొత్తు" పెట్టుకుందని గడాఫీ ఆరోపించాడు. అబ్దుల్లా గడాఫీ "అబద్ధాలకోరు", "వలసవాదుల ఏజెంటు" అని ప్రతిస్పందించాడు. "నీ సమాధి నీ కోసం ఎదురుచూస్తోంది" అని గడాఫీని బెదిరించాడు. శిఖరాగ్ర సమావేశం జరిగిన రెండు వారాల తర్వాత అబ్దుల్లాను హత్య చేయడానికి గడాఫీ ఖతార్ ఎమిరు హమదు బిన్ ఖలీఫా అల్ థానితో కుట్ర పన్నాడని ఆరోపించబడింది. ఈ కుట్రను లిబియా నిఘా చీఫ్ మౌసా కౌసా, మహమ్మదు ఇస్మాయిలు (గడ్డాఫీ సైనిక నిఘాలో కల్నలు), అబ్దులు రెహమాను అల్-అమౌది (ఒక అమెరికను పౌరుడు. అమెరికను ముస్లిం కౌన్సిలు స్థాపకుడు) పర్యవేక్షించారు. ఫెడరలు బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషను సెంట్రలు ఇంటెలిజెన్సు ఏజెన్సీ సహాయంతో సౌదీ నిఘా ఈ హత్య కుట్రను భగ్నం చేసింది. అమౌడికి యుఎస్‌లో 23 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించబడింది. ఆయన అమెరికను పౌరసత్వాన్ని తొలగించారు. ఇస్మాయిలు‌ను సౌదీ అరేబియా అరెస్టు చేసింది. 2005లో అబ్దుల్లా క్షమాపణ ఇచ్చింది. తరువాత దాని పాలకుడు మొహమ్మదు బిన్ జాయెదు అల్ నహ్యానుతో సన్నిహిత సంబంధాల కారణంగా యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ పౌరసత్వం పొందాడు. హత్య కుట్ర విఫలమైన తర్వాత గడాఫీ సౌదీ అరేబియాలో పాలన మార్పును ప్రేరేపించడం గురించి పర్షియను గల్ఫులోని అనేక శక్తి బ్రోకరులతో చర్చించడం కొనసాగించాడు. వీరిలో ఖతార్ విదేశాంగ మంత్రి హమదు బిన్ జాసిం బిన్ జాబెరు అల్ థాని, ఒమన్ విదేశాంగ మంత్రి యూసుఫ్ బిన్ అలావి బిన్ అబ్దుల్లా, కువైట్కు తీవ్రవాద ప్రచారకుడు హకెం అల్-ముతైరి ఉన్నారు.

2005లో సౌదీ అరేబియా రాజు అయిన అబ్దుల్లాను బ్రిటను సృష్టించి, అమెరికా రక్షించిందని గడాఫీ ఆరోపించినప్పుడు 2009 అరబు లీగు సమ్మిటులో గడాఫీ-అబ్దుల్లా వైరం మళ్ళీ ప్రజల దృష్టికి వచ్చింది. వారి 2003 ఘర్షణను ప్రస్తావిస్తూ ఆరు సంవత్సరాలుగా తనతో ఘర్షణను తప్పించుకున్నందుకు అబ్దుల్లాను గడాఫీ తిట్టాడు. మ్యూజియం సందర్శించడానికి సమావేశం నుండి బయటకు వెళ్లే ముందు అబ్దుల్లా 2003లో తన మీద చేసిన "సమాధి మీ కోసం వేచి ఉంది" అనే బెదిరింపును ఉటంకించాడు. అబ్దుల్లా కూడా కోపంగా సమావేశ మందిరం నుండి వెళ్లిపోయారు. తరువాత సౌదీ అధికారి ఒకరు గడాఫీ, అబ్దుల్లా శిఖరాగ్ర సమావేశం పక్కన 30 నిమిషాల పాటు సమావేశం నిర్వహించారని, వారి మధ్య "వ్యక్తిగత సమస్య" అని పేర్కొన్నారు. "." అయితే గడ్డాఫీ సౌదీ అరేబియా మీద దాడి చేయడానికి హౌతీస్‌కు ఆయుధాలు, డబ్బు ఇచ్చాడు..

#### పశ్చిమ దేశాలతో సంబంధాలను పునర్నిర్మించడం

1999లో లిబియా సంబంధాలను సాధారణీకరించడానికి బ్రిటిషు ప్రభుత్వంతో రహస్య చర్చలు ప్రారంభించింది. 2001లో గడాఫీ అల్-ఖైదా యుఎస్‌మీద చేసిన సెప్టెంబరు 11 దాడులను బహిరంగంగా ఖండించాడు. బాధితుల పట్ల సానుభూతి వ్యక్తం చేశాడు. మిలిటెంటు ఇస్లామిజానికి వ్యతిరేకంగా యుఎస్ నేతృత్వంలోని టెర్రరు‌ మీద యుద్ధంలో లిబియా ప్రమేయం కోసం పిలుపునిచ్చాడు. గడాఫీ *షరియా* చట్టాన్ని విస్తృతంగా అమలు చేయాలని పిలుపునిచ్చిన సమయంలోనే ఆయన ప్రభుత్వం దేశీయ ఇస్లామిజాన్ని అణచివేయడం కొనసాగించింది. లిబియా, చైనా, ఉత్తర కొరియాతో సంబంధాలను కూడా సుస్థిరం చేసుకుంది. 2002 ఏప్రిల్ చైనా అధ్యక్షుడు జియాంగు జెమిను అక్కడికి వెళ్లారు. అయితే 2006 మేలో తైవాను అధ్యక్షుడు చెను షుయ్-బియాను ట్రిపోలిని సందర్శించిన కారణంగా చైనాతో సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఇరాక్ యుద్ధం సంఘటనల ప్రభావంతో 2003 డిసెంబరులో లిబియా తన సామూహిక విధ్వంస ఆయుధాలు, దాని రసాయన, అణ్వాయుధ కార్యక్రమాలను నిర్వీర్యం చేసింది. ఫలితంగా అమెరికాతో సంబంధాలు మెరుగుపడ్డాయి. బ్రిటిషు ప్రధాన మంత్రి టోనీ బ్లెయిర్ 2004 మార్చిలో గడాఫీని సందర్శించారు; ఈ జంట దగ్గరి వ్యక్తిగత సంబంధాలను పెంచుకున్నారు. 2003లో లాకర్‌బీ బాంబు దాడి బాధితుల కుటుంబాలకు లిబియా యుఎస్$2.7 బిలియన్లు చెల్లించింది. ఎందుకంటే మిగిలిన యుఎన్ ఆంక్షలను రద్దు చేయడానికి యుఎస్ యుకె విధించిన షరతు ఇది. బాంబు దాడిలో తమకు ఎలాంటి పాత్ర లేదని లిబియా నిరాకరిస్తూనే ఉంది. 2009లో లాకర్బీ బాధితుల కుటుంబాలతో లిబియా సెటిల్మెంటు‌ను కవరు చేయడానికి లిబియాలో పనిచేస్తున్న ప్రపంచ ఇంధన సంస్థలను గడాఫీ బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.

2004లో గడాఫీ బ్రస్సెల్సులోని యూరోపియన్ యూనియన్ (ఇయు) ప్రధాన కార్యాలయానికి ప్రయాణించారు—ఇది లిబియా, ఇయు మధ్య సంబంధాలను మెరుగుపరిచింది. ఇయు లిబియా మీద తన ఆంక్షలను ఎత్తివేసింది. ఆఫ్రికా నుండి అక్రమ వలసలను నిరోధించడానికి ఐరోపా చేస్తున్న ప్రయత్నాలలో వ్యూహాత్మక పాత్రధారిగా  2010 అక్టోబరులో ఇయు ఆఫ్రికను వలసదారులు ఐరోపా‌లోకి ప్రవేశించకుండా ఆపడానికి లిబియాకు €50 మిలియన్లకు పైగా చెల్లించింది; యూరోపియను సాంస్కృతిక గుర్తింపును కొత్త "నల్ల ఐరోపా" కోల్పోకుండా నిరోధించడం అవసరమని చెబుతూ గడాఫీ ఈ చర్యను ప్రోత్సహించాడు. లిబియాలో గత ఇటాలియను వలస విధానాలకు పరిహారంగా వివిధ మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులలో పెట్టుబడి పెట్టడానికి గడ్డాఫీ ఇటాలియను ప్రభుత్వంతో ఒప్పందాలను కూడా పూర్తి చేశాడు. ఇటాలియను ప్రధాన మంత్రి సిల్వియో బెర్లుస్కోనీ 2006లో లిబియాకు అధికారిక క్షమాపణ చెప్పారు. ఆ తర్వాత గడ్డాఫీ అలా చేయడంలో ఆయన ధైర్యానికి ఆయనను "ఉక్కు మనిషి" అని పిలిచారు. 2008 ఆగస్టులో గడ్డాఫీ, బెర్లుస్కోనీ బెంఘాజీలో చారిత్రాత్మక సహకార ఒప్పందం మీద సంతకం చేశారు; దాని నిబంధనల ప్రకారం ఇటలీ దాని పూర్వ సైనిక ఆక్రమణ. బదులుగా లిబియా తన తీరాల నుండి వస్తున్న అక్రమ వలసలను ఎదుర్కోవడానికి చర్యలు తీసుకుంటుంది. ఇటాలియను కంపెనీలలో పెట్టుబడులను పెంచింది.

2006లో అమెరికా లిబియాను ఉగ్రవాదాన్ని ప్రోత్సహించే దేశాల జాబితా నుండి తొలగించిన తర్వాత అయినప్పటికీ గడాఫీ తన పాశ్చాత్య వ్యతిరేక వాక్చాతుర్యాన్ని కొనసాగించాడు. సిరియాలో జరిగిన 2008 అరబు లీగు సమ్మిటులో ఆయన తోటి అరబు నాయకులను సద్దాం హుస్సేన్ లాగా అమెరికా వారిని పడగొట్టి ఉరితీయవచ్చని హెచ్చరించాడు. 2009 సెప్టెంబరులో వెనిజులాలో జరిగిన రెండవ ఆఫ్రికా-దక్షిణ అమెరికా సమ్మిటులో ఆయన నాటోకు పోటీగా ఆఫ్రికా, లాటిను అమెరికా అంతటా సైనిక కూటమికి పిలుపునిచ్చాడు. అదే నెలలో ఆయన న్యూయార్కు నగరానికి ప్రయాణించి 2009సెప్టెంబరు 23న మొదటిసారిగా ఐక్యరాజ్యసమితి జనరలు అసెంబ్లీలో ప్రసంగించారు. దీనిని ఉపయోగించి "పాశ్చాత్య దురాక్రమణ"ను ఖండించారు. కేటాయించిన 15 నిమిషాలకు బదులుగా 90 నిమిషాలకు పైగా మాట్లాడారు. 2010 వసంతకాలంలో స్విస్ పోలీసులు ఇద్దరి మీద ఆరోపణలు చేసిన తర్వాత గడాఫీ స్విట్జర్లాండు‌ మీద*జిహాదు* ప్రకటించాడు. ఆయన కుటుంబ సభ్యులు దేశంలో నేర కార్యకలాపాలకు పాల్పడటం, ఫలితంగా ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు విచ్ఛిన్నమయ్యాయి.

2007 ఫ్రెంచి అధ్యక్ష ఎన్నికలలో గడాఫీ నికోలసు సర్కోజీకి నిధులు సమకూర్చాడని ఆరోపణలు ఉన్నాయి. ఆయన 2000 నుండి ఆస్ట్రియను తీవ్రవాద రాజకీయ నాయకుడికి జోర్గు హైదరు ఆర్థిక సహాయం కూడా చేశాడు.

#### ఆర్థిక సంస్కరణ
లిబియా ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రైవేటీకరణ పెరిగింది; *ది గ్రీన్ బుక్*లో సూచించబడిన జాతీయం చేయబడిన పరిశ్రమల సోషలిస్టు విధానాలను తిరస్కరించినప్పటికీ ప్రభుత్వ గణాంకాలు వారు పెట్టుబడిదారీ విధానం కంటే "ప్రజల సోషలిజం"ను రూపొందిస్తున్నారని పేర్కొన్నారు. 2003 మార్చి ప్రసంగంలో గడాఫీ ఈ సంస్కరణలను స్వాగతించారు విస్తృత స్థాయిలో ప్రైవేటీకరణకు పిలుపునిచ్చారు; లిబియా ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థలో చేరుతుందని ఆయన హామీ ఇచ్చారు. ఈ సంస్కరణలు లిబియా ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రైవేటు పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించాయి. 2004 నాటికి లిబియాలో యుఎస్$40 బిలియన్ల ప్రత్యక్ష విదేశీ పెట్టుబడులు వచ్చాయి. ఇది 2003 కంటే ఆరు రెట్లు ఎక్కువ. లిబియా జనాభాలోని కొన్ని వర్గాలు ఈ సంస్కరణలకు వ్యతిరేకంగా ప్రజా ప్రదర్శనలతో స్పందించాయి.  2006 మార్చిలోవిప్లవాత్మక తీవ్రవాదులు జిపిసి మంత్రివర్గాన్ని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు; మార్పుల వేగాన్ని తగ్గించినప్పటికీ అవి వాటిని ఆపలేదు.  2010లో వచ్చే దశాబ్దంలో సగం లిబియా ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రైవేటీకరించబడే ప్రణాళికలను ప్రకటించారు. అయితే ప్రభుత్వం స్టాకు మార్కెటు‌లో విడుదల చేయబోతున్నట్లు పేర్కొన్న కంపెనీలు వాటిలో నేషనలు కమర్షియలు బ్యాంకు లిబియా ఐరను అండ్ స్టీలు కంపెనీ ఎప్పుడూ విడుదల చేయబడలేదు. 100% ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి. అయితే అనేక సోషలిస్టు విధానాలు అలాగే ఉన్నాయి. లాజిస్టిక్సు కంపెనీ హెచ్‌బి గ్రూపు అనుబంధ సంస్థలు 2007లో జాతీయం చేయబడ్డాయి.  వ్యవసాయం సంస్కరణల ద్వారా ఎక్కువగా తాకబడలేదు. పొలాలు సహకార సంస్థలుగా మిగిలిపోయాయి, అగ్రికల్చరలు బ్యాంకు ఆఫ్ లిబియా పూర్తిగా ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ప్రభుత్వ జోక్యవాద విధానాలు, ధర నియంత్రణలు మిగిలి ఉన్నాయి. చమురు పరిశ్రమ ఎక్కువగా ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉంది. పూర్తిగా ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని నేషనలు ఆయిల్ కార్పొరేషను లిబియా చమురు పరిశ్రమలో 70% వాటాను కలిగి ఉంది. ప్రభుత్వం విదేశీ కంపెనీలు ఉత్పత్తి చేసే అన్ని చమురు మీద లిబియా 93% పన్నును కూడా విధించింది. చమురు, ఆహారం మీద ధర నియంత్రణలు, సబ్సిడీలు అమలులో ఉన్నాయి. ఉచిత విద్య, సార్వత్రిక ఆరోగ్య సంరక్షణ ఉచిత గృహనిర్మాణం, ఉచిత నీరు, ఉచిత విద్యుత్తు వంటి రాష్ట్రం అందించే ప్రయోజనాలు అమలులో ఉన్నాయి. టెక్నోక్రాటు తొలగింపు తర్వాత లిబియా కూడా డబల్యూటిఒ మీద తన వైఖరిని మార్చుకుంది శుక్రి ఘనేం, డబల్యూటిఒని నియోకలోనియలు ఉగ్రవాద సంస్థగా గడాఫీ ఖండిస్తూ, ఆఫ్రికను, మూడవ ప్రపంచ దేశాలు దానిలో చేరవద్దని కోరారు.

గడ్డాఫీ ఆధిపత్య నియంత్రణను నిలుపుకోవడంతో పాటు రాజకీయ సరళీకరణ జరగనప్పటికీ 2010 మార్చిలో  ప్రభుత్వం మున్సిపలు కౌన్సిలు‌లకు మరిన్ని అధికారాలను బదిలీ చేసింది. దేశ పాలనలో స్థానాలను పొందిన సంస్కరణవాద సాంకేతిక నిపుణుల సంఖ్య పెరుగుతోంది; లిబియా మానవ హక్కుల రికార్డును బహిరంగంగా విమర్శించిన గడ్డాఫీ కుమారుడు, వారసుడు సైఫు అల్-ఇస్లాం గడ్డాఫీ బాగా ప్రసిద్ధి చెందారు. కొత్త రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించాలని ప్రతిపాదించిన ఒక బృందానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. అయినప్పటికీ అది ఎప్పుడూ ఆమోదించబడలేదు. పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహించడంలో నిమగ్నమై సైఫు 2008లో అనేక ప్రైవేటు మీడియా ఛానెళ్లను స్థాపించాడు. కానీ ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించిన తర్వాత వాటిని 2009లో జాతీయం చేశారు.
## లిబియా అంతర్యుద్ధం - మరణం

### మూలాలు - అభివృద్ధి: ఫిబ్రవరి–ఆగస్టు 2011

అరబ్బు వసంతం ప్రారంభమైన తర్వాత 2011లో గడాఫీ ట్యునీషియా అధ్యక్షుడు జైన్ ఎల్ అబిడిను బెన్ అలీకి అనుకూలంగా మాట్లాడాడు. తరువాత ట్యునీషియా విప్లవం ద్వారా బెన్ అలీ బెన్ అలీ బెన్ అలీని బెదిరించాడు. బెన్ అలీ అక్కడ *జమాహిరియా* వ్యవస్థను ప్రవేశపెడితే ట్యునీషియా ప్రజలు సంతృప్తి చెందుతారని ఆయన సూచించారు. దేశీయ నిరసనలకు భయపడి, లిబియా ప్రభుత్వం ఆహార ధరలను తగ్గించడం, సైనిక నాయకత్వాన్ని ఫిరాయింపుదారుల నుండి తొలగించడం, అనేక మంది ఇస్లామిస్టు ఖైదీలను విడుదల చేయడం ద్వారా నివారణ చర్యలను అమలు చేసింది. ఇది అసమర్థంగా నిరూపించబడింది. 2011 ఫిబ్రవరి 17న గడాఫీ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పెద్ద నిరసనలు చెలరేగాయి. ట్యునీషియా లేదా ఈజిప్టు మాదిరిగా కాకుండా, లిబియా ఎక్కువగా మతపరంగా సజాతీయంగా ఉంది. బలమైన ఇస్లామిస్టు ఉద్యమం లేదు కానీ అవినీతి, స్థిరపడిన పోషక వ్యవస్థల మీద విస్తృత అసంతృప్తి ఉంది. నిరుద్యోగం దాదాపు 30 శాతానికి చేరుకుంది.

తిరుగుబాటుదారులను "మాదకద్రవ్యాలకు" బానిసలుగా చేసి అల్-ఖైదాతో సంబంధాలు కలిగి ఉన్నారని ఆరోపిస్తూ, తాను లిబియాను విడిచి వెళ్ళే బదులు అమరవీరుడుగా చనిపోతానని గడాఫీ ప్రకటించాడు. తిరుగుబాటుదారులను "వీధి వీధిలో ఇంటింటికి వార్డురోబు ద్వారా వార్డురోబు ద్వారా వేటాడతామని" ఆయన ప్రకటించగానే బెంఘాజీలో నిరసనకారుల మీద సైన్యం కాల్పులు జరిపి వందలాది మందిని చంపింది. ప్రభుత్వ ప్రతిస్పందనకు షాక్ అయిన అనేక మంది సీనియరు రాజకీయ నాయకులు రాజీనామా చేశారు లేదా నిరసనకారుల పక్షాన చేరారు. ఈ తిరుగుబాటు లిబియా ఆర్థికంగా తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన తూర్పు భాగంలో త్వరగా వ్యాపించింది. ఫిబ్రవరి చివరి నాటికి బెంఘాజీ, మిస్రాటా, అల్-బైడా, టోబ్రూకు వంటి తూర్పు నగరాలు తిరుగుబాటుదారులచే నియంత్రించబడ్డాయి.  వారికి ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి బెంఘాజీకి చెందిన నేషనలు ట్రాన్సిషనలు కౌన్సిలు (ఎన్‌టిసి) ఏర్పడింది.

సంఘర్షణ ప్రారంభ నెలలలో గడాఫీ ప్రభుత్వం - దాని అధిక ఆయుధ శక్తితో - విజయం సాధిస్తుందని అనిపించింది.  రెండు వైపులా యుద్ధ చట్టాలను విస్మరించి, ఏకపక్ష అరెస్టులు, హింస, న్యాయేతర ఉరిశిక్షలు, ప్రతీకార దాడులతో సహా మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు పాల్పడ్డాయి.  ఫిబ్రవరి 26న ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 1970ను ఆమోదించింది. లిబియాను యుఎన్ మానవ హక్కుల మండలి నుండి సస్పెండు చేసింది. ఆంక్షలను అమలు చేసింది. నిరాయుధులను చంపడం మీద అంతర్జాతీయ క్రిమినలు కోర్టు (ఐసిసి) దర్యాప్తుకు పిలుపునిచ్చింది. పౌరులు. మార్చిలో భద్రతా మండలి వైమానిక బాంబు దాడుల నుండి పౌర జనాభాను రక్షించడానికి నో-ఫ్లై జోన్‌ను ప్రకటించింది. విదేశీ దేశాలను దీనిని అమలు చేయాలని పిలుపునిచ్చింది; ఇది ప్రత్యేకంగా విదేశీ ఆక్రమణను కూడా నిషేధించింది. దీనిని పట్టించుకోకుండా ఖతార్ అసమ్మతివాదులకు మద్దతుగా వందలాది సైనికులను పంపింది. ఫ్రాన్స్, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్తో కలిసి, ఎన్‌టిసికి ఆయుధాలు, సైనిక శిక్షణను అందించింది. నాటో విమాన ప్రయాణ నిషేధ జోన్‌ను అమలు చేస్తామని ప్రకటించింది. ఏప్రిల్ 30న ట్రిపోలిలో నాటో వైమానిక దాడిలో గడాఫీ ఆరవ కుమారుడు ఆయన ముగ్గురు మనవళ్లు మరణించారు. ఈ పాశ్చాత్య సైనిక జోక్యాన్ని వివిధ వామపక్ష ప్రభుత్వాలు విమర్శించాయి. లిబియా వనరుల మీద నియంత్రణ సాధించడానికి సామ్రాజ్యవాద ప్రయత్నంగా నిరసనలను గడాఫీ భావించాడు

జూన్‌లో ఐసిసి గడాఫీ ఆయన కుమారుడు సైఫ్ అల్-ఇస్లాం, ఆయన బావమరిది అబ్దుల్లా సెనుస్సి, రాష్ట్ర భద్రతా అధిపతి, మానవత్వానికి వ్యతిరేకంగా నేరాలకు పాల్పడినందుకు అరెస్టు వారెంట్లు జారీ చేసింది. ఆ నెలలో అమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనలు తమ నివేదికను ప్రచురించింది. గడాఫీ దళాలు అనేక యుద్ధ నేరాలకు కారణమని కనుగొంది. కానీ మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనకు సంబంధించిన అనేక ఆరోపణలకు విశ్వసనీయమైన ఆధారాలు లేవని జోడించింది. "పాశ్చాత్య మీడియా కవరేజు ప్రారంభం నుండే సంఘటనల తర్కం గురించి చాలా ఏకపక్ష దృక్పథాన్ని ప్రదర్శించింది. నిరసన ఉద్యమాన్ని పూర్తిగా శాంతియుతంగా చిత్రీకరించింది. పాలన భద్రతా దళాలు నిరాయుధ ప్రదర్శనకారులను లెక్కలేనంతగా ఊచకోత కోస్తున్నాయని పదే పదే సూచిస్తోంది" అని నివేదిక జోడించింది. జూలైలో 30 కి పైగా ప్రభుత్వాలు ఎన్‌టిసిని లిబియా చట్టబద్ధమైన ప్రభుత్వంగా గుర్తించాయి; గడాఫీ తన మద్దతుదారులను "ఆ గుర్తింపులను తొక్కండి, వాటిని మీ కాళ్ళ క్రింద తొక్కండి... అవి పనికిరానివి" అని పిలిచారు. ఆగస్టులో అరబ్ లీగ్ ఎన్‌టిసిని "లిబియా ప్రభుత్వానికి చట్టబద్ధమైన ప్రతినిధి"గా గుర్తించింది.

నాటో వైమానిక దళం సహాయంతో, తిరుగుబాటు సైన్యం పశ్చిమ దిశగా దూసుకెళ్లి, విశ్వాసపాత్ర సైన్యాలను ఓడించి, దేశ కేంద్రాన్ని నియంత్రించుకుంది. గడాఫీ పాలనలో అరబికు మాట్లాడని వారుగా చాలా కాలంగా హింసించబడుతున్న నఫుసా పర్వతాల అమాజిగు (బెర్బెరు) వర్గాల మద్దతును పొందడంతో ఎన్‌టిసి సైన్యాలు పశ్చిమ లిబియాలోని అనేక కీలక ప్రాంతాలలో గడాఫీ విశ్వాసపాత్రులను చుట్టుముట్టాయి. ఆగస్టులో తిరుగుబాటుదారులు జ్లిటెను, ట్రిపోలీలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, గడాఫిస్టు శక్తి చివరి అవశేషాలను అంతం చేశారు. తిరుగుబాటుదారులకు మద్దతు ఇచ్చే నాటో వైమానిక దాడులు లేకపోతే వారు పశ్చిమానికి ముందుకు సాగలేకపోయే అవకాశం ఉండి గడాఫీ దళాలు చివరికి తూర్పు లిబియాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేవి.

### బంధించడం - చంపడం
ట్రిపోలీ పతనం తర్వాత పశ్చిమ లిబియాలోని బని వాలిదు, సెభా, సిర్టే వంటి కొన్ని పట్టణాలు మాత్రమే గడాఫిస్టుల బలమైన స్థావరాలుగా మిగిలిపోయాయి. గడాఫీ తన సెభా కమాండరు అలీ కన్నా టువారెగు దళాలను కలుసుకుని బుర్కినా ఫాసోలో ఆశ్రయం పొందాలని ప్లాను చేస్తున్నట్లు తెలిసింది. బదులుగా గడ్డాఫీ తన స్వస్థలమైన సిర్టేకు,  వెళ్ళిపోయాడు. అక్కడ ఆయన తన కుమారుడు ముతాసిం, నిఘా చీఫ్ అబ్దుల్లా సెనుస్సితో ఒక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన చిన్న కుమారుడు ఖామిసు ఆగస్టు 29న నాటో వైమానిక దాడిలో చంపబడ్డాడని తెలుసుకున్నాడు. తరువాతి వారాలలో, గడ్డాఫీ సిరియా ఆధారిత అర్రాయి ద్వారా ధిక్కార ఆడియో సందేశాలను ప్రసారం చేయడం కొనసాగించాడు. టివి. సెప్టెంబరు 10న జనరలు మసౌదు అబ్దేలు హఫీజు సెభాలో ఫెజ్జాను రిపబ్లిక్కు ఏర్పాటును ప్రకటించారు. అక్కడ గడాఫీ జీవితాంతం అధ్యక్షుడిగా ఉంటాడు. సెభా సెప్టెంబరు 22న పడిపోయింది.

ముతాసిం, భద్రతా అధిపతి మన్సూరు ధావో, రక్షణ మంత్రి అబు-బకరు యూనిసు జబరులతో సహా  అంగరక్షకులు, ఒక చిన్న పరివారంతో తనను తాను చుట్టుముట్టుకుని నాటో ఎన్‌టిసి ఎంటిసి దాడుల నుండి తప్పించుకోవడానికి గడాఫీ నిరంతరం నివాసాలను మారుస్తూ, ప్రార్థన, ఖురాను పఠనానికి తన రోజులను అంకితం చేశాడు. అక్టోబరు 20న గడాఫీ తన కుటుంబానికి వీడ్కోలు ఆడియో సందేశాన్ని రికార్డు చేశాడు. తరువాత దీనిని ప్రచురించింది అల్-హదతు, ఆపై సిర్టే జిల్లా 2 నుండి ఉమ్మడి పౌర-సైనిక కాన్వాయి‌లో బయలుదేరాడు. ధావో ప్రకారం, గడాఫీ తాను జన్మించిన ప్రదేశానికి దగ్గరగా ఉన్న జారెఫు లోయలో చనిపోవాలనుకున్నందున ఇది "ఆత్మహత్య లక్ష్యం". సుమారు 08:30 గంటలకు నాటో బాంబర్లు దాడి చేసి, కనీసం 14 వాహనాలను ధ్వంసం చేసి కనీసం 53 మందిని చంపారు. కాన్వాయి చెల్లాచెదురుగా పడింది. గడాఫీ, ఆయనకు దగ్గరగా ఉన్నవారు సమీపంలోని విల్లాకు పారిపోయారు. దాని మీద మిస్రాటా నుండి తిరుగుబాటు మిలీషియా కాల్పులు జరిపింది. నిర్మాణ ప్రదేశానికి పారిపోతూ, గడాఫీ, ఆయన అంతర్గత బృందం డ్రైనేజీ పైపులలో దాక్కున్నారు. ఆయన అంగరక్షకులు తిరుగుబాటుదారులతో పోరాడుతున్నారు; ఈ సంఘర్షణలో గడాఫీ తలకు గ్రెనేడు పేలుడులో గాయాలయ్యాయి. జాబరు మరణించాడు.

మిస్రతా మిలీషియా గడాఫీని ఖైదీగా తీసుకుంది. ఆయనను పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు వారికి తీవ్ర గాయాలు అయ్యాయి; ఈ సంఘటనలను మొబైలు ఫోను‌లో చిత్రీకరించారు. "ఏదో ఒక రకమైన కర్ర లేదా కత్తితో" గడాఫీని మలద్వారంలో పొడిచి చంపుతున్నట్లు లేదా పొడిచి చంపుతున్నట్లు ఒక వీడియోలో కనిపిస్తుంది లేదా బహుశా బయోనెటు. ఒక పికపు ట్రక్కు ముందు భాగంలోకి లాగబడి అది వెళ్లిపోతుండగా ఆయన పడిపోయాడు. ఆయన అర్ధ-నగ్న శరీరాన్ని అంబులెన్సు‌లో ఉంచి మిస్రాటాకి తీసుకెళ్లారు; అక్కడికి చేరుకునేసరికి ఆయన చనిపోయినట్లు గుర్తించారు. గడాఫీ ఎదురుకాల్పుల్లో చిక్కుకుని బుల్లెటు గాయాలతో మరణించాడని అధికారిక ఎన్‌టిసి ఖాతాలు పేర్కొన్నాయి. ఇతర ప్రత్యక్ష సాక్షుల ఖాతాలు తిరుగుబాటుదారులు గడాఫీ కడుపు మీద ​​ప్రాణాంతకంగా కాల్చి చంపారని పేర్కొన్నాయి.

ఆ మధ్యాహ్నం ఎన్‌టిసి ప్రధాన మంత్రి మహమౌదు జిబ్రిలు గడాఫీ మరణ వార్తను బహిరంగంగా వెల్లడించారు. ఆయన మృతదేహాన్ని స్థానిక మార్కెటు‌లోని ఫ్రీజర్‌లో యూనిస్ జాబరు, ముతాసిం మృతదేహాలతో పాటు ఉంచారు; మృతదేహాలను నాలుగు రోజుల పాటు బహిరంగంగా ప్రదర్శించారు. దేశం నలుమూలల నుండి లిబియన్లు వాటిని చూడటానికి వచ్చారు. గడాఫీ మరణానికి సంబంధించిన ఫుటేజు అంతర్జాతీయంగా మీడియా నెట్వర్కు ‌లలో విస్తృతంగా ప్రసారం చేయబడింది. అంతర్జాతీయ కాల్స్‌కు ప్రతిస్పందనగా అక్టోబరు 24న జిబ్రిలు గడాఫీ మరణం మీద ఒక కమిషను దర్యాప్తు చేస్తుందని ప్రకటించారు. అక్టోబరు 25న గడాఫీని గుర్తించబడని ఎడారి ప్రదేశంలో ఖననం చేసినట్లు ఎన్‌టిసి ప్రకటించింది. .

## రాజకీయ భావజాలం

గడాఫీ సైద్ధాంతిక ప్రపంచ దృష్టికోణం ఆయన వాతావరణం అంటే ఆయన ఇస్లామికు విశ్వాసం, ఆయన బెడౌయిను పెంపకం, లిబియాలో ఇటాలియను వలసవాదుల చర్యల పట్ల ఆయన అసహ్యం ద్వారా రూపొందించబడింది. పాఠశాల విద్యార్థిగా గడ్డాఫీ అరబ్బు జాతీయవాదం, అరబ్బు సోషలిజం భావజాలాలను స్వీకరించాడు. ముఖ్యంగా నాస్సేరిజం ద్వారా ప్రభావితమయ్యాడు. ఈజిప్టు అధ్యక్షుడు నాజరు ఆలోచన, గడ్డాఫీ ఆయనను హీరోగా భావించాడు. ; నాజరు గడాఫీని "ఒక మంచి బాలుడు, కానీ చాలా అమాయకుడు" అని ప్రైవేటుగా అభివర్ణించాడు. 1970ల ప్రారంభంలో గడాఫీ అరబు జాతీయవాదం, సోషలిజానికి తనదైన ప్రత్యేక విధానాన్ని రూపొందించాడు. దీనిని థర్డు ఇంటర్నేషనలు థియరీ అని పిలుస్తారు. దీనిని *ది న్యూయార్కు టైమ్సు* "యుటోపియను సోషలిజం, అరబ్బు జాతీయవాదం, ఆ సమయంలో వాడుకలో ఉన్న మూడవ ప్రపంచ విప్లవాత్మక సిద్ధాంతం" కలయికగా అభివర్ణించింది. నాజరు‌తో పాటు, గడ్డాఫీ చార్లెసు డి గల్లె, సన్ యాట్-సేన్, అబ్రహం లింకన్, జోసిపు బ్రోజు‌లను కూడా ఉదహరించారు. టిటో రాజకీయ ప్రేరణలుగా. ఆయన ఈ వ్యవస్థను అప్పటి ఆధిపత్య అంతర్జాతీయ పాశ్చాత్య పెట్టుబడిదారీ విధానం మార్క్సిజం–లెనినిజం నమూనాలకు ఆచరణాత్మక ప్రత్యామ్నాయంగా పరిగణించాడు. ఆయన ఈ సిద్ధాంతం, సూత్రాలను *ది గ్రీన్ బుక్* మూడు సంపుటాలలో వివరించాడు. దీనిలో ఆయన "ఆదర్శ సమాజ నిర్మాణాన్ని వివరించడానికి" ప్రయత్నించాడు.

లిబియా అధ్యయన నిపుణుడు రోనాల్డు బ్రూసు సెయింటు జాన్ అరబు జాతీయవాదాన్ని గడాఫీ "ఆదిమ విలువ"గా పరిగణించాడు. తన ప్రభుత్వ తొలినాళ్లలో  గడ్డాఫీ "అరబు జాతీయవాదులలో అత్యుత్తముడు" అని పేర్కొన్నాడు. ఒట్టోమన్ పాలన, యూరోపియను వలసవాదం, సామ్రాజ్యవాదం, అవినీతి, అణచివేత రాచరికాల ఫలితంగా ఏర్పడిన స్తబ్దత అరబు వెనుకబాటుతనాన్ని నిందిస్తూ అరబు ప్రపంచం దాని గౌరవాన్ని తిరిగి పొంది ప్రపంచ వేదిక మీద ప్రధాన స్థానాన్ని పొందాలని గడ్డాఫీ పిలుపునిచ్చాడు. గడాఫీ అరబ్ జాతీయవాద అభిప్రాయాలు ఆయనను పాన్-అరబిస్టు నమ్మకానికి దారితీశాయి. అరబు దేశాన్ని ఒకే దేశ-రాజ్యం కింద కలిపి అరబ్ ప్రపంచం అంతటా ఐక్యత అవసరం అనే నమ్మకానికి దారితీసింది. ఈ లక్ష్యంతో ఆయన 1974 నాటికి ఐదు పొరుగు అరబు దేశాలతో రాజకీయ యూనియను‌ను ప్రతిపాదించాడు. అయినప్పటికీ విజయం సాధించలేదు. అరబ్బుల పట్ల ఆయన అభిప్రాయాలకు అనుగుణంగా ఆయన రాజకీయ వైఖరిని నేటివిస్టుగా అభివర్ణించారు. గడ్డాఫీకి అంతర్జాతీయ ఆశయాలు కూడా ఉన్నాయి. ఆయన తన విప్లవాత్మక ఆలోచనలను ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఎగుమతి చేయాలనుకున్నారు. గడ్డాఫీ తన సోషలిస్టు *జమాహిరియా*ను అరబు, ఇస్లామికు, అలీన ప్రపంచాలు అనుసరించడానికి ఒక నమూనాగా భావించారు. ఆయన ప్రసంగాలలో ఆయన మూడవ అంతర్జాతీయ సిద్ధాంతం చివరికి మొత్తం గ్రహాన్ని నడిపిస్తుందని ప్రకటించారు. అయినప్పటికీ ఆయన లిబియా వెలుపల భావజాలాన్ని ఎగుమతి చేయడంలో చాలా తక్కువ విజయాన్ని సాధించాడు.
### ఇస్లామికు ఆధుకవాదం-ఇస్లామికు సోషలిజం
సిరియాలో విస్తృతంగా వ్యాపించిన అరబు జాతీయవాదానికి లౌకికవాద విధానాన్ని గడాఫీ తిరస్కరించాడు. ఆయన విప్లవాత్మక ఉద్యమం మునుపటి అరబు జాతీయవాద ఉద్యమాల కంటే ఇస్లాం మీద చాలా బలమైన ప్రాధాన్యతను ఇచ్చింది. ఆయన అరబిజం, ఇస్లాంను విడదీయరానివిగా భావించాడు. వాటిని "ఒకదానికొకటి విడదీయరానివి" అని పేర్కొన్నాడు. అరబు ప్రపంచంలోని క్రైస్తవ మైనారిటీని ఇస్లాంలోకి మారమని పిలుపునిచ్చాడు. మతపరమైన, లౌకిక రంగాల మధ్య ఉన్న తేడాను అస్పష్టం చేస్తూ ఇస్లామికు చట్టం రాష్ట్ర చట్టానికి ఆధారం కావాలని ఆయన పట్టుబట్టారు. ఆయన ఇస్లామికు ప్రపంచం అంతటా ఐక్యతను కోరుకున్నారు. ఇతర చోట్ల విశ్వాసం ప్రచారాన్ని ప్రోత్సహించారు; 2010లో ఇటలీ పర్యటనకు వెళ్లినప్పుడు ఆయన 200 మంది యువ ఇటాలియను మహిళలను మతం మార్చుకోవాలని కోరుతూ ఇచ్చిన ఉపన్యాసం కోసం ఒక మోడలింగు ఏజెన్సీకి డబ్బు చెల్లించాడు. గడాఫీ జీవిత చరిత్ర రచయిత జోనాథను బేర్మాను ‌అభిప్రాయం ప్రకారం ఇస్లామికు పరంగా గడాఫీ ఫండమెంటలిస్టు, కాకుండా మోడరనిస్టు, ఎందుకంటే ఆయన ఇస్లామిస్టులు చేయాలని ప్రయత్నించినట్లుగా రాష్ట్రాన్ని ఇస్లామీకరణ చేయడానికి ప్రయత్నించకుండా మతాన్ని రాజకీయ వ్యవస్థకు అణగదొక్కాడు. ఆయన "దైవిక లక్ష్యం" అనే భావనతో నడిపించబడ్డాడు. తనను తాను దేవుని చిత్తానికి వాహికగా నమ్ముకున్నాడు. "ఎంత ఖర్చయినా" తన లక్ష్యాలను సాధించాలని భావించాడు. ఇస్లాం గురించి ఆయన వివరణ అయితే విచిత్రమైనది. ఆయన సంప్రదాయవాద లిబియా మతాధికారులతో ఘర్షణ పడ్డాడు. సాయుధ దళాలు వంటి సమాజంలోని సాంప్రదాయకంగా పురుషులు మాత్రమే ఉండే రంగాలలోకి మహిళలు ప్రవేశించేలా ప్రోత్సహించడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నాలను చాలా మంది విమర్శించారు. గడ్డాఫీ మహిళల హోదాను మెరుగుపరచాలని ఆసక్తి చూపాడు. అయినప్పటికీ లింగాలను "వేరుగా కానీ సమానంగా" చూశాడు. అందువల్ల మహిళలు సాధారణంగా సాంప్రదాయ పాత్రలలోనే ఉండాలని భావించాడు.

గడాఫీ తన ఆర్థిక విధానాన్ని "ఇస్లామికు సోషలిజం"గా అభివర్ణించాడు. ఆయన దృష్టిలో సోషలిస్టు సమాజం అంటే పురుషులు తమ సొంత అవసరాలను నియంత్రించుకునే సమాజం వ్యక్తిగత యాజమాన్యం ద్వారా లేదా సమిష్టి ద్వారా. ఆయన ప్రభుత్వం అనుసరించిన ప్రారంభ విధానాలు రాష్ట్ర పెట్టుబడిదారీ ధోరణిని కలిగి ఉన్నప్పటికీ 1978 నాటికి ఉత్పత్తి సాధనాల మీద ప్రైవేటు యాజమాన్యం దోపిడీకి దారితీస్తుందని ఆయన నమ్మాడు. అందువలన ఆయన లిబియాను పెట్టుబడిదారీ విధానం నుండి దూరంగా, సోషలిజం వైపు తరలించడానికి ప్రయత్నించాడు. కేంద్రీకృత నియంత్రిత ఆర్థిక వ్యవస్థకు అనుకూలంగా ప్రైవేటు సంస్థ ఎక్కువగా తొలగించబడింది. గడాఫీ పాలనలో లిబియా ఎంతవరకు సోషలిస్టుగా మారిందనేది వివాదాస్పదంగా ఉంది. లిబియా "ఒక లోతైన సామాజిక విప్లవం" లోనయినప్పటికీ, లిబియాలో "సోషలిస్టు సమాజం" స్థాపించబడిందని తాను భావించలేదని బేర్మాను సూచించాడు. దీనికి విరుద్ధంగా సెయింటు జాన్ గడ్డాఫీ పాలనలో "సోషలిజాన్ని సంపద, వనరుల పునఃపంపిణీగా నిర్వచించినట్లయితే లిబియాలో సోషలిస్టు విప్లవం స్పష్టంగా సంభవించింది" అనే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశాడు.

గడ్డాఫీ దృఢంగా మార్క్సిస్టు వ్యతిరేకత 1973లో మార్క్సిజం నాస్తికత్వాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది కాబట్టి దానిని "పోరాడటం ప్రతి ముస్లిం విధి" అని ప్రకటించాడు. ఆయన దృష్టిలో మార్క్సిజం, జియోనిజం వంటి భావజాలాలు ఇస్లామికు ప్రపంచానికి పరాయివి ఉమ్మా లేదా ప్రపంచ ఇస్లామికు సమాజానికి ముప్పుగా ఉండేవి. అయినప్పటికీ గడ్డాఫీ సోషలిజం "ఆసక్తికరంగా మార్క్సిస్టు అంతరు దృష్టి" కలిగి ఉందని బ్లండి, లైసెటు గుర్తించారు. గడ్డాఫీ సోషలిజం నమూనా కార్ల్ సరళీకరణను అందిస్తుందని రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సామి హజ్జారు వాదించారు. మార్క్సు, ఫ్రెడరిక్ ఎంగెల్స్, సిద్ధాంతాలు. గడాఫీ ఆలోచన మీద మార్క్సిస్టు ప్రభావాన్ని అంగీకరిస్తూనే, లిబియా నాయకుడు మార్క్సిజం ప్రధాన సిద్ధాంతమైన వర్గ పోరాటాన్ని సామాజిక అభివృద్ధికి ప్రధాన ఇంజిను‌గా తిరస్కరించాడని బేర్మాను పేర్కొన్నాడు. శ్రామికవర్గం, బూర్జువా వర్గం మధ్య వర్గ పోరాటం నుండి సోషలిస్టు సమాజం ఉద్భవించిందనే మార్క్సిస్టు ఆలోచనను స్వీకరించడానికి బదులుగా "అసహజ" పెట్టుబడిదారీ విధానాన్ని తారుమారు చేసి సమాజాన్ని దాని "సహజ సమతుల్యతకు" తిరిగి తీసుకురావడం ద్వారా సోషలిజం సాధించబడుతుందని గడాఫీ నమ్మాడు. దీనిలో సాంప్రదాయ, పెట్టుబడిదారీ పూర్వ గతం తన స్వంత శృంగారభరితమైన ఆలోచనల ఆధారంగా పెట్టుబడిదారీ ఆర్థిక వ్యవస్థను భర్తీ చేయడానికి ఆయన ప్రయత్నించాడు. విశ్వానికి క్రమాన్ని అందించే దేవుడు సహజ చట్టం మీద ఇస్లామికు నమ్మకానికి లిబియా దీనికి చాలా రుణపడి ఉంది .

## వ్యక్తిగత జీవితం

చాలా ప్రైవేటు వ్యక్తి,  గడాఫీ ఆలోచనలకు, ఏకాంతానికి అలవాటు పడ్డాడు. ఏకాంతంగా ఉండగలడు. గడాఫీ తనను తాను "సాధారణ విప్లవకారుడు", నాజరు పనిని కొనసాగించమని దేవుడు పిలిచిన "భక్తిగల ముస్లిం"గా అభివర్ణించుకున్నాడు. గడాఫీ ఒక కఠినమైన, భక్తుడైన ముస్లిం, అయినప్పటికీ వాండేవాలే అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇస్లాం గురించి ఆయన వివరణ "లోతైన వ్యక్తిగత, విచిత్రమైనది". ఆయన ఫుట్‌బాలు ఔత్సాహికుడు ఆ ఆట ఆడటం, వినోద సాధనంగా గుర్రపు స్వారీ రెండింటినీ ఆస్వాదించాడు. ఆయన తనను తాను మేధావిగా భావించాడు; ఆయన బీథోవెను అభిమాని, ఆయనకు ఇష్టమైన నవలలు *అంకులు టామ్సు క్యాబిను* అని చెప్పాడు, *రూట్సు*, *ది అవుటు‌సైడరు*.

గడాఫీ వ్యక్తిగత రూపాన్ని ముఖ్యమైనదిగా భావించాడు; బ్లండి, లైసెటు ఆయనను "అసాధారణంగా వ్యర్థుడు"గా అభివర్ణించారు. గడాఫీకి పెద్ద వార్డ్‌రోబు ఉండేది. కొన్నిసార్లు తన దుస్తులను రోజుకు ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు మార్చుకునేవాడు. ఆయన సైనిక యూనిఫాం లేదా సాంప్రదాయ లిబియను దుస్తులను ఇష్టపడ్డాడు. పాశ్చాత్య శైలి సూటు‌లను మానుకున్నాడు. ఆయన తనను తాను ఒక వ్యక్తిగా భావించాడు ఫ్యాషను ఐకాను, "నేను ఏది వేసుకున్నా అది ఒక ఫ్యాషను‌గా మారుతుంది. నేను ఒక నిర్దిష్ట చొక్కా ధరిస్తాను, అకస్మాత్తుగా అందరూ దానిని ధరిస్తారు" అని చెబుతాడు. అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత గడాఫీ ట్రిపోలి మధ్య నుండి 3.2 కిలోమీటర్లు (2 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న 6 చదరపు కిలోమీటర్ల (2.3 చదరపు మైళ్ళు) బలవర్థకమైన బాబు అల్-అజీజియా బ్యారకు‌లకు వెళ్లాడు. 1980లలో అనేక ఇతర అరబు నాయకులతో పోలిస్తే ఆయన జీవనశైలి నిరాడంబరంగా పరిగణించబడింది.

ఆయన తన సొంత భద్రత గురించి ఎక్కువగా ఆలోచించేవాడు. ఆయన ఎగురుతున్నప్పుడు క్రమం తప్పకుండా పడుకునే ప్రదేశాన్ని మార్చేవాడు. కొన్నిసార్లు లిబియాలో అన్ని ఇతర విమానాలను గ్రౌండు చేసేవాడు. ఆయన విదేశాలకు వెళ్ళేటప్పుడు ప్రత్యేక అభ్యర్థనలు. రోం, పారిసు, మాడ్రిడు, మాస్కో, న్యూయార్కు నగరాలకు ఆయన చేసిన పర్యటనలలో ఆయన తన బెడౌయిను సంప్రదాయాలను అనుసరిస్తూ బుల్లెటు‌ప్రూఫు టెంటు‌లో నివసించాడు. గడాఫీ విదేశీ శక్తుల పట్ల తన వైఖరిలో ఘర్షణాత్మకమైనవాడు. సాధారణంగా పాశ్చాత్య రాయబారులు, దౌత్యవేత్తలను గూఢచారులుగా నమ్మి దూరంగా ఉండేవాడు.

1970లు - 1980లలో ఆయన మహిళా విలేకరులు ఆయన పరివారంలోని సభ్యుల పట్ల లైంగికంగా ప్రవర్తించినట్లు నివేదికలు వచ్చాయి. 1980ల నుండి ఆయన తన పూర్తి మహిళా అమెజోనియను గార్డుతో ప్రయాణించాడు. వారు బ్రహ్మచర్య జీవితానికి ప్రమాణం చేశారని ఆరోపించారు. తర్వాత గడాఫీ మరణం గురించి అంతర్యుద్ధం సమయంలో లైంగిక నేరాలను దర్యాప్తు చేస్తున్న బృందంలో భాగమైన లిబియా మనస్తత్వవేత్త సెహం సెర్గెవా మాట్లాడుతూ ఐదుగురు గార్డులు గడాఫీ, సీనియరు అధికారులు తమను అత్యాచారం చేశారని తనతో చెప్పారని అన్నారు. గడాఫీ మరణం తర్వాత ఫ్రెంచి జర్నలిస్టు, , గడాఫీ తన కోసం ప్రత్యేకంగా ఎంపిక చేయబడిన మహిళలతో లైంగిక సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాడని ఆరోపిస్తూ ఒక పుస్తకాన్ని ప్రచురించాడు.  కోజీను ఇంటర్వ్యూ చేసిన వారిలో ఒకరైన సోరాయా అనే మహిళ, గడాఫీ తనను ఆరు సంవత్సరాలు నేలమాళిగలో బంధించాడని అక్కడ ఆయన పదే పదే తన మీద అత్యాచారం చేశాడని; ఆమె మీద మూత్ర విసర్జన చేశాడని; అశ్లీల చిత్రాలను చూడమని, మద్యం తాగమని, కొకైను తాగమని బలవంతం చేశాడని పేర్కొంది. లైంగిక వేధింపులకు గడాఫీ ప్రోటోకాలు చీఫ్ నూరి అల్-మిస్మారి, మబ్రౌకా షెరిఫు సహకరించారని చెప్పబడింది. గడాఫీ తనను చూసుకోవడానికి అనేక మంది ఉక్రేనియను నర్సులను కూడా నియమించుకున్నాడు; ఒకరు ఆయనను దయగలవాడు. శ్రద్ధగలవాడు అని అభివర్ణించారు. ఆయన మీద దుర్వినియోగ ఆరోపణలు చేయడం చూసి ఆశ్చర్యపోయారు.

గడాఫీ తన మొదటి భార్య ఫాతిహా అల్-నూరిని 1969లో వివాహం చేసుకున్నాడు. వారికి ఒక కుమారుడు, ముహమ్మదు గడాఫీ (జననం 1970); వారి సంబంధం దెబ్బతినడంతో వారు 1970లో విడాకులు తీసుకున్నారు. గడాఫీ రెండవ భార్య సఫియా ఫర్కాషు నీ ఎల్-బ్రసాయి ఒబెయిడాటు తెగకు చెందిన మాజీ నర్సు, బైడాలో జన్మించారు. 1969లో ఆయన అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత అపెండిసైటిసు‌తో ఆసుపత్రిలో చేరినప్పుడు వారు కలుసుకున్నారు; అది తొలి చూపులోనే ప్రేమ అని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఆ జంట మరణించే వరకు దాంపత్యం కొనసాగించారు. వారికి మొత్తం ఏడుగురు జీవసంబంధమైన పిల్లలు ఉన్నారు:  సైఫు అల్-ఇస్లాం గడాఫీ (జననం 1972), అల్-సాది గడాఫీ] (జననం 1973), ముతాసిం గడాఫీ (1974–2011), హన్నిబాలు ముహమ్మదు గడాఫీ (జననం 1975), ఆయేషా గడాఫీ (జననం 1976), సైఫు అల్-అరబ్బు గడాఫీ (1982–2011), ఖామిసు గడాఫీ] (1983–2011). ఆయన హనా గడాఫీ, మిలాదు గడాఫీ అనే ఇద్దరు పిల్లలను కూడా దత్తత తీసుకున్నాడు. ఆయన కుమారులలో చాలామంది లిబియాలో విలాసవంతమైన, సామాజిక వ్యతిరేక ప్రవర్తనకు ఖ్యాతిని పొందారు. ఇది ఆయన పరిపాలన పట్ల ఆగ్రహానికి కారణమైంది. గడాఫీ పాలనలో ఆయన బంధువులలో కనీసం ముగ్గురు ప్రముఖ వ్యక్తులుగా ఉన్నారు; అహ్మదు గద్దాఫు అల్-డాం లిబియా ఈజిప్టుకు మాజీ ప్రత్యేక రాయబారి. గద్దాఫీ పాలనలో ప్రముఖ వ్యక్తి. మన్సూరు ధావో ఆయన భద్రతా అధిపతి, పీపుల్సు గార్డుకు నాయకత్వం వహించాడు. సయ్యిదు గడాఫు అల్-డాం ఒక బ్రిగేడియరు జనరలు 1980లలో లిబియాలో రెండవ అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తిగా వర్ణించబడ్డాడు.

## ప్రజా జీవితం

వందేవాలే ప్రకారం గడాఫీ అధికారంలో ఉన్న కాలంలో "[లిబియా] రాజకీయ జీవితాన్ని ఆధిపత్యం చేశాడు". సామాజిక శాస్త్రవేత్త రేమండు ఎ. హిన్నెబుషు లిబియను‌ను "బహుశా ఆకర్షణీయమైన నాయకత్వ రాజకీయాల అత్యంత ఆదర్శప్రాయమైన సమకాలీన కేసు"గా అభివర్ణించాడు. సామాజిక శాస్త్రవేత్త మాక్సు వెబరు వివరించిన ఆకర్షణీయ అధికారం అన్ని లక్షణాలను ప్రదర్శించాడు. హిన్నెబుషు అభిప్రాయం ప్రకారం. లిబియాలో గడాఫీ "వ్యక్తిగత ఆకర్షణీయమైన అధికారం" పునాదులు నాజరు నుండి ఆయన పొందిన ఆశీర్వాదం నుండి ఉద్భవించాయి. విదేశీ సైనిక స్థావరాలను బహిష్కరించడం, లిబియా చమురు కోసం అధిక ధరలను వెలికితీయడం, ఆయన గాత్రదానం వంటి "జాతీయవాద విజయాలు"తో పాటు పాలస్తీనియను, సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక కారణాలకు మద్దతుగా ఉన్నాడు.

గడాఫీకి అంకితమైన వ్యక్తిత్వ సంస్కృతి ఆయన పాలనలో ఎక్కువ భాగం లిబియాలో ఉంది. ఆయన జీవిత చరిత్ర రచయిత అలిసను పార్గెటరు "ఆయన ప్రతి స్థలాన్ని నింపాడు. మొత్తం దేశాన్ని తన చుట్టూ మలచుకున్నాడు" అని పేర్కొన్నాడు. ఆయన ముఖం చిత్రణలు దేశవ్యాప్తంగా కనిపిస్తాయి. వాటిలో పోస్టేజు స్టాంపులు, గడియారాలు, పాఠశాల సాచెలు‌లు ఉన్నాయి. *ది గ్రీన్ బుక్* నుండి ఉల్లేఖనాలు వీధి గోడల నుండి విమానాశ్రయాలు, పెన్నులు, వాటిని బహిరంగ విడుదల కోసం పాప్ సంగీతానికి ఉంచారు. గడాఫీ తన చుట్టూ ఉన్న ఈ వ్యక్తిత్వ ఆరాధన తనకు నచ్చలేదని, కానీ లిబియా ప్రజలు తనను ఆరాధిస్తున్నందున తాను దానిని సహించానని గడాఫీ తరచుగా ఫిర్యాదు చేశాడు. ఈ ఆరాధన రాజకీయ ప్రయోజనానికి ఉపయోగపడింది. గడాఫీ లిబియా రాష్ట్రానికి కేంద్ర గుర్తింపును అందించడంలో సహాయం చేశాడు.

అనేక మంది జీవిత చరిత్ర రచయితలు. పరిశీలకులు గడాఫీని పాపులిస్టుగా వర్ణించారు. ఆయన సుదీర్ఘమైన బహిరంగ సమావేశాలకు హాజరు కావడాన్ని ఆస్వాదించాడు. అక్కడ ప్రజలు ఆయనను ప్రశ్నించడానికి ఆహ్వానించబడ్డారు; ఇవి తరచుగా టెలివిజను‌లో ప్రసారం చేయబడ్డాయి. లిబియా అంతటా ఆయన కనిపించిన బహిరంగ కార్యక్రమాలకు మద్దతుదారులు గుంపులు గుంపులుగా వచ్చేవారు. ప్రభుత్వం "స్పాంటేనియసు ప్రదర్శనలు"గా వర్ణించిన ఈ ప్రదర్శనలలో సమూహాలను బలవంతంగా హాజరు కావడానికి లేదా డబ్బు చెల్లించడానికి పాల్పడిన సందర్భాలు నమోదు చేయబడ్డాయి. ఆయన సాధారణంగా ప్రజా కార్యక్రమాలకు ఆలస్యంగా వచ్చేవాడు. కొన్నిసార్లు రాలేకపోయేవాడు. బియాంకో తనకు "వక్తృత్వంలో బహుమతి" ఉందని భావించినప్పటికీ బ్లండి, లైసెటు ఆయనను పేలవమైన వక్తగా పరిగణించారు. జీవిత చరిత్ర రచయిత డేనియలు కావ్జిన్స్కి గడాఫీ తన "సుదీర్ఘమైన, సంచరించే" ప్రసంగాలకు ప్రసిద్ధి చెందాడని గుర్తించారు. ఇందులో సాధారణంగా ఇజ్రాయెలు‌ను విమర్శించడం. యుఎస్. జర్నలిస్టు రూతు ఫస్టు తన ప్రసంగాలను "ఒక తరగని ప్రవాహం; బోధనాత్మకమైనది, కొన్నిసార్లు అసంబద్ధమైనది; సగం ఏర్పడిన అభిప్రాయాల ముక్కలతో నిండి ఉంది; హెచ్చరికలు; నమ్మకాలు; కొంత సాధారణ జ్ఞానం, అంతే పక్షపాతం" అని అభివర్ణించారు.

## స్వాగతం - వారసత్వం

దేశీయ సంస్కరణల ద్వారా మరింత సమాన సమాజాన్ని సృష్టించినందుకు మద్దతుదారులు గడ్డాఫీ పరిపాలనను ప్రశంసించారు. నిరాశ్రయులను ఎదుర్కోవడంలో, ఆహారం, సురక్షితమైన తాగునీటిని పొందడంలో, నాటకీయ మెరుగుదలలలో పాలన సాధించిన విజయాలను వారు నొక్కి చెప్పారు. విద్య. మద్దతుదారులు వైద్య సంరక్షణలో సాధించిన విజయాలను ప్రశంసించారు, గడాఫిస్టు పరిపాలనలో అందించబడిన సార్వత్రిక ఉచిత ఆరోగ్య సంరక్షణను ప్రశంసించారు. కలరా, టైఫాయిడ్ వంటి వ్యాధులు అరికట్టబడి ఆయుర్దాయం పెరిగింది.

అరబు కాని లిబియన్ల పట్ల గడాఫి ప్రభుత్వం వ్యవహరించిన తీరు మానవ హక్కుల కార్యకర్తల విమర్శలకు గురైంది. స్థానిక బెర్బర్లు, ఇటాలియను వలసవాదులు, యూదులు, శరణార్థులు విదేశీ కార్మికులు అందరూ లిబియాలో గడాఫిస్టు‌ హింసను ఎదుర్కొంటున్నారు. . ఆశ్రయం కోరేవారు సహా వలసదారుల పట్ల ఐరోపా‌కు వెళ్లే మార్గంలో వారు వ్యవహరించిన తీరును మానవ హక్కుల సంఘాలు కూడా విమర్శించాయి. అంతర్యుద్ధ సమయంలో వివిధ వామపక్ష సంఘాలు గడాఫిస్టు వ్యతిరేక తిరుగుబాటుదారులను ఆమోదించాయి.—కానీ పాశ్చాత్య సైనిక జోక్యాన్ని కాదు—గడ్డాఫీ ఉగ్రవాదం మీద యుద్ధం, ఐరోపా‌కు ఆఫ్రికను వలసలను నిరోధించే ప్రయత్నాలకు సహకరించడం ద్వారా పాశ్చాత్య సామ్రాజ్యవాదానికి మిత్రుడిగా మారాడని వాదించాయి. గడాఫీని విస్తృతంగా ఉగ్రవాదిగా భావించారు (ముఖ్యంగా యుఎస్, యుకె).
### మరణానంతర అంచనా
గడాఫీ మరణానికి అంతర్జాతీయ ప్రతిచర్యలు విభజించబడ్డాయి. గడ్డాఫీని ఉప-సహారా ఆఫ్రికా అంతటా చాలా మంది హీరోగా సంతాపం వ్యక్తం చేశారు కానీ ఇతర చోట్ల విస్తృతంగా ఖండించారు.

అంతర్యుద్ధంలో గడాఫీ ఓటమి తర్వాత గడాఫీ పాలనా వ్యవస్థను కూల్చివేసి ఎన్‌టిసి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం భర్తీ చేసింది. ఇది ట్రేడు యూనియన్లు, పత్రికా స్వేచ్ఛను చట్టబద్ధం చేసింది. 2013 జనవరిలో జిఎన్‌సి అధికారికంగా *జమాహిరియా* పేరును "లిబియా రాష్ట్రం"గా మార్చింది. గడ్డాఫీ విధేయులు తరువాత పాపులరు లిబియా విముక్తి కోసం ఫ్రంటు. సైఫు నేతృత్వంలో అల్-ఇస్లాం గడాఫీ, పాపులరు ఫ్రంటు భవిష్యత్తు సార్వత్రిక ఎన్నికలులో పాల్గొనడానికి అనుమతించబడ్డారు.

## మూలాలు