కర్ణాటకలో జైనమతం

thumb|కర్ణాటకలోని గేరుసొప్పలోని ప్రాచీన జైన బసదిలో భగవాన్ నేమినాథుని విగ్రహం
 
**[[కర్ణాటక]]**, దక్షిణ భారతదేశంలోని ఒక రాష్ట్రం, జైన మతంతో సుదీర్ఘ అనుబంధాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ మతం రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం, పశ్చిమ గాంగ వంశం, కదంబ వంశం, చాళుక్య వంశం, హొయసల సామ్రాజ్యం లాంటి రాష్ట్రంలోని ప్రధాన చారిత్రక రాజ్యాల పోషణను పొందింది. నేడు రాష్ట్రంలో దేవాలయాలు, గోమటేశ్వర విగ్రహాలు, స్తంభాల లాంటి అనేక జైన స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి.

## చరిత్ర
కర్ణాటకతో జైన మతానికి ఉన్న చారిత్రక అనుబంధం క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నాటిది. ఆచార్య భద్రబాహు ఉత్తర భారతదేశంలో పన్నెండేళ్లపాటు కరువు వస్తుందని అంచనా వేసి, జైన సంఘాన్ని దక్షిణ ప్రాంతానికి నడిపించాడు. ఆయనతో పాటు అతని శిష్యుడు చంద్రగుప్త మౌర్యుడు కూడా వచ్చాడు. ఆ *సంఘం* చంద్రగిరి కొండ వద్ద ఆగింది. తన జీవితాంతం సమీపిస్తోందని గ్రహించిన భద్రబాహు, మతాన్ని వ్యాప్తి చేయమని తన శిష్యులకు ఆదేశించి చంద్రగిరి వద్ద సల్లేఖన వ్రతం (ఆమరణ నిరాహార దీక్ష) చేపట్టాడు. అయితే, మునుపటి దిగంబర గ్రంథమైన *దర్శనసార* అందించిన వైరుధ్యం కారణంగా ఈ కథనానికి తక్కువ ప్రామాణికత ఉంది. దిగంబర సన్యాసి దేవసేన రాసిన 10వ శతాబ్దపు క్రీ.శ. గ్రంథం *దర్శనసార*, దిగంబర సన్యాసి రత్ననంది రాసిన 14వ శతాబ్దపు క్రీ.శ. గ్రంథం *భద్రబాహు-చరిత్ర* - ఈ రెండు ప్రధాన గ్రంథాలు *శ్వేతాంబర* వర్గం ఎలా సృష్టించబడిందనే దానిపై పూర్తిగా భిన్నమైన కథనాలను కలిగి ఉన్నాయి. మునుపటి కథనం శ్వేతాంబర వర్గాన్ని క్రీ.పూ. 298లో స్థూలభద్రుడు సృష్టించాడని పేర్కొనగా, మొదటి గ్రంథం దీనిని విక్రమాదిత్యుని మరణం తర్వాత 136 సంవత్సరాలకు వల్లభిలో 'జినచంద్ర' అనే సన్యాసి సృష్టించాడని పేర్కొంది. కాల వ్యవధులు మాత్రమే కాకుండా, ఈ వర్గం సృష్టి, స్థాపన జరిగిన ప్రదేశం, సృష్టికర్త పేరు కూడా ఈ రెండు రికార్డులలో భిన్నంగా ఉన్నాయి.
చంద్రగుప్త మౌర్యుడు స్పష్టంగా ఈ కొండపై నివసిస్తూ తన గురువు పాదముద్రలను పూజించాడు, ఆ తర్వాత అతడు కూడా సల్లేఖన వ్రతం స్వీకరించాడు. ఈ సంఘటనను గుర్తుచేసే రెండు స్మారక కట్టడాలు కొండపై ఉన్నాయి, రాతిని తొలచి చేసిన భద్రబాహు గుహ అనే గుహాలయం, చంద్రగుప్త బసది అని పిలువబడే ఒక నిర్మాణ మందిరం.

## వాస్తుశిల్పం, స్మారక కట్టడాలు
కర్ణాటకలో జైన మతానికి సంబంధించిన అనేక స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. జైన స్మారక కట్టడాలలో చిన్న మందిరాలు, జైన దేవాలయాలు (*బస్తీలు* లేదా బసదులు అని పిలుస్తారు), గోమటేశ్వర విగ్రహాలు, స్తంభాలు ఉన్నాయి. మూడబిద్రిలో 1000 స్తంభాల జైన దేవాలయం ఉంది. నవలగుంద తాలూకాలోని అణ్ణిగేరిలో ఉన్న గంగ-పెర్మాడి దేవాలయానికి 1074 క్రీ.శ. లో *మహాసామంత* కతర్స ధర్మసత్రాల నిర్వహణ కోసం భూమిని విరాళంగా ఇచ్చాడు. ధార్వాడ జిల్లా ముగడ్‌లో ఉన్న *సమ్యక్రత్నాకర బసది* అనే మరో దేవాలయానికి 11వ శతాబ్దం క్రీ.శ. కు కొంత ముందు ఇలాంటి విరాళమే లభించింది.

### గోమటేశ్వర విగ్రహాలు

శ్రావణబెళగొళలో ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన ఏకశిలా విగ్రహం, గోమటేశ్వర విగ్రహం ఉంది. భగవాన్ బాహుబలికి చెందిన ఇలాంటి ఏకశిలా విగ్రహాలను వేణూరు, ధర్మస్థల, కార్కల, మైసూరులలో కూడా చూడవచ్చు.

కర్ణాటకలో 20 అడుగుల కంటే ఎక్కువ ఎత్తు ఉన్న బాహుబలి ఐదు ఏకశిలా విగ్రహాలు ఉన్నాయి.
* క్రీ.శ. 981 లో హాసన్ జిల్లాలోని శ్రావణబెళగొళలో 57 అడుగులు
* క్రీ.శ. 1432 లో ఉడుపి జిల్లాలోని కార్కలలో 42 అడుగులు
* క్రీ.శ. 1973 లో దక్షిణ కన్నడ జిల్లాలోని ధర్మస్థలలో 39 అడుగులు
* క్రీ.శ. 1604 లో దక్షిణ కన్నడ జిల్లాలోని వేణూరులో 35 అడుగులు
* 12వ శతాబ్దం క్రీ.శ. లో మైసూరు జిల్లాలోని గొమ్మటగిరిలో 20 అడుగులు

పైన పేర్కొన్న అన్ని ప్రదేశాలలో, ప్రతి 12 సంవత్సరాలకు ఒకసారి పవిత్రమైన *[[మహామస్తకాభిషేకం]]* పండుగను నిర్వహిస్తారు, ఆ సమయంలో బాహుబలి విగ్రహాన్ని పూజించి పవిత్ర జలం, పాలు, పసుపు, వాటికవే సొంత ప్రాముఖ్యత ఉన్న ఇతర సహజ మూలికలతో స్నానం చేయిస్తారు.


File:Bahubali Shravana Belagola.jpg|శ్రావణబెళగొళలోని గోమటేశ్వర విగ్రహం, క్రీ.శ. 978-993
File:Gomateshwara Statue, Karkala.jpg|గోమటేశ్వర విగ్రహం, కార్కల (క్రీ.శ. 1432)
File:Gomateshwara of Dharmasthala.jpg|ధర్మస్థలలోని బాహుబలి ఏకశిలా విగ్రహం (క్రీ.శ. 1973)
File:Venur - Bahubali.JPG|వేణూరులోని బాహుబలి ఏకశిలా విగ్రహం (క్రీ.శ. 1604)
File:Statue of Bahubali at Gommatagiri, Mysore.JPG|గొమ్మటగిరిలోని బాహుబలి విగ్రహం (12వ శతాబ్దం క్రీ.శ.)


## ఉత్తర కర్ణాటకలో జైన మతం
thumb|లకుండిలో ఉన్న బ్రహ్మ జినాలయం
[thumb|[పట్టడకల్#జైన నారాయణ దేవాలయం|జైన నారాయణ దేవాలయం, ఒక యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]]

ఉత్తర కర్ణాటకలో జైన మతం చాళుక్యులు, కదంబ, రాష్ట్రకూటులు, విజయనగర సామ్రాజ్యాల ఆధ్వర్యంలో వర్ధిల్లింది. తీవ్రమైన మతపరమైన భావనలతో నిండిన బసదులు, దేవాలయాలు, అద్భుతమైన విగ్రహాల నిర్మాణానికి విపరీతమైన ప్రోత్సాహం అందించబడింది. జైన మతం ప్రజలలో, ముఖ్యంగా పాలక వర్గాలు, వర్తక వర్గాలలో అత్యున్నత ఖ్యాతిని పొందింది, తద్వారా వాస్తవంగా రాష్ట్ర మతంగా మారింది.

అత్యంత పురాతనమైన నిర్మాణంగా చెప్పబడేది బనవాసి కదంబుల ఆధ్వర్యంలో నిర్మించబడిన హలసిలోని బసది, ఇది ఉత్తర కర్ణాటకలో జైన వాస్తుశిల్పానికి పునాది వేసింది. రాష్ట్రకూటుల కాలం కర్ణాటకలో జైన మతానికి స్వర్ణయుగం. రాష్ట్రకూటుల కాలం నాటి జైన స్మారక కట్టడాలు ఉత్తర కర్ణాటకలోని పట్టడకల్, మల్ఖేడ్, లక్ష్మేశ్వర్, కొప్పల్, బంకూర్ వద్ద కనిపిస్తాయి. రాష్ట్రకూటుల పాలనలో కర్ణాటక సాంస్కృతిక జీవితంపై జైనమతం గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది.

బనవాసి కదంబులు జైనమత పోషకులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. బనవాసి కదంబుల పాలన తరువాత ఉత్తర కర్ణాటకలోని చాలా భాగాలు ప్రారంభ చాళుక్యులు లేదా బాదామి చాళుక్యుల పాలనలోకి వచ్చాయి.

బాదామి చాళుక్యులు బాదామి, పట్టడకల్, ఐహోల్‌లలో గుహాలయాలను నిర్మించారు. పులిగెరె (ఆధునిక లక్ష్మేశ్వర్) ఈ కాలంలో జైన సన్యాసుల మతపరమైన కార్యకలాపాలకు ఒక బలమైన కేంద్రంగా ఉండేది.

గదగ్ జిల్లాలోని లకుండిలో *చాళుక్య* శైలిలో ఒక పెద్ద బ్రహ్మ జినాలయం ఉంది, దీనిని అత్తిమబ్బె అనే గొప్ప మహిళ నిర్మించారు.

హుబ్లీ సమీపంలోని వరూర్‌లో ఉన్న నవగ్రహ జైన దేవాలయం ప్రధాన యాత్రా స్థలాలలో ఒకటి. ఈ దేవాలయంలో 61 అడుగుల (18.6 మీ) ఎత్తైన శ్రీ 1008 భగవాన్ పార్శ్వనాథుని ఏకశిలా విగ్రహం, మిగిలిన 8 మంది జైన తీర్థంకరుల చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

## మతపరమైన సంస్థలు
దక్షిణ భారత జైన సభ అనేది దక్షిణ భారతదేశంలోని జైనుల మత, సామాజిక సేవా సంస్థ. ఈ సంస్థ ప్రధాన కార్యాలయం భారతదేశంలోని మహారాష్ట్రలోని కొల్హాపూర్‌లో ఉంది. ఆధునిక భారతదేశంలోని జైనులలో సంస్కరణోద్యమాలను ప్రారంభించిన మొదటి జైన సంఘాలలో ఒకటిగా ఈ సంఘం ఘనత పొందింది. ఈ సంస్థ ప్రధానంగా మహారాష్ట్ర (మరాఠీ జైనులు), కర్ణాటక (కన్నడ జైనులు), గోవాకు చెందిన స్థానిక జైనుల ప్రయోజనాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

## ప్రసిద్ధ దేవాలయాల జాబితా
[thumb|[శ్రావణబెళగొళ|శ్రావణబెళగొళలోని చంద్రగిరి కొండ దేవాలయ సముదాయం]]
[thumb|[చతుర్ముఖ బసది]]
[thumb|[కమల్ బసది]]
[thumb|[హళేబీడు|హళేబీడులో ఉన్న ఒక యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన పార్శ్వనాథ బసది]]
[thumb|[బాదామి గుహాలయాలు|బాదామి గుహాలయాలలో బాహుబలి]]

; గుహాలయాలు
* బాదామిలో ఉన్న బాదామి గుహాలయాలు
* ఐహోల్ జైన గుహాలయం

; ప్రధాన దేవాలయాలు
* హాసన్ జిల్లాలో ఉన్న గోమటేశ్వరుని (బాహుబలి) భారీ విగ్రహం గల శ్రావణబెళగొళ.
* కార్కల, 1. హిరియంగడి బసది 2. చతుర్ముఖ బసది 3. పద్మావతి కెరె బసది. కర్ణాటకలో రెండవ ఎత్తైన  ప్రసిద్ధ ఏకశిలా గోమటేశ్వర విగ్రహం కూడా ఇక్కడే ఉంది.
* ధర్మస్థల, ఒక  గోమటేశ్వర విగ్రహం.
* వేణూరు, ఒక  గోమటేశ్వర విగ్రహం.
* గొమ్మటగిరి, ఒక  గోమటేశ్వర విగ్రహం.
* వేయి స్తంభాల దేవాలయం, గురు బసదితో సహా 18 పురాతన జైన దేవాలయాలు ఉన్న మూడబిద్రి 
* లకుండిలో ఉన్న బ్రహ్మ జినాలయం
* హుంచ జైన దేవాలయాలు
* హుబ్లీలో ఉన్న నవగ్రహ జైన దేవాలయం
* సంకిఘట్ట
* పట్టడకల్ జైన నారాయణ దేవాలయం
* కుందాద్రి: ఇది జైన ఆచార్యుడు కుందకుందుని సమాధి స్థలం అని చెబుతారు
* కార్కలలోని చతుర్ముఖ బసది
* అక్కన బసది
* ఓదెగల్ బసది
* పార్శ్వనాథ బసది, శ్రావణబెళగొళ
* హళేబీడులోని బసది సముదాయం: 1. పార్శ్వనాథ బసది 2. శాంతినాథ బసది 3. ఆదినాథ బసది
* వరంగ - ఇది ఒక ముఖ్యమైన జైన కేంద్రం. ఒక సరస్సు మధ్యలో కెరె బసది ఉంది. ఇంకా చాలా బసదులు కూడా ఉన్నాయి.
* ఐహోల్ జైన సముదాయం - మేగుటి జైన దేవాలయం, చరంతిమఠం దేవాలయాల సముదాయం, యోగినారాయణ సముదాయం, జైన గుహాలయం
* కనకగిరి జైన తీర్థం
* లక్ష్మేశ్వర్‌లో ఉన్న శంఖ బసది, అనంతనాథ బసది
* చంద్రగుప్త బసది
* శ్రావణబెళగొళలో ఉన్న బసది సముదాయం
* శాంతినాథ బసది, జిననాథపుర
* పంచకూట బసది, కంబదహళ్ళి
* హడవల్లి జైన దేవాలయం
* చాముండరాయ బసది
* నరసింహరాజపుర
* బెల్గాం కోటలో ఉన్న కమల్ బసది, చిక్కి బసది
* చతుర్ముఖ బసది, గేరుసొప్ప
* మందారగిరి
* మాల్ఖేడ్‌లో ఉన్న జైన భట్టారక మఠం
* తుమకూరులో ఉన్న ఆగమ్ మందిరం
* కమఠానాలో ఉన్న కమఠానా జైన దేవాలయం
* జయనగర్, బెంగళూరులో ఉన్న శ్రీ 1008 ఆదినాథ్ దిగంబర్ జిన మందిరం
* చిక్‌పేటలో ఉన్న శ్రీ మహావీర దిగంబర జైన దేవాలయం
* కల్యా (కల్యాణ పుర)
* గుండ్వాడ్‌లో ఉన్న గుండ్వాడ్ జైన బసది
* బార్కూర్‌లో ఉన్న కథలె బసది
* శృంగేరిలో ఉన్న శ్రీ పార్శ్వనాథ స్వామి బసది
* అత్తిబెలెలో ఉన్న శ్రీ పార్శ్వ సుశీల్ ధామ్
* హుబ్లీలోని హానగల్ కోటలో ఉన్న జైన దేవాలయం
* హంపిలోని హంపి జైన సముదాయం
* నరేగల్‌లో ఉన్న పద్మబ్బరసి బసది
* కలఘటగిలో ఉన్న శాంతినాథ బసది
* గోడగేరి 
* సర్గూర్
* శ్రీ పార్శ్వ సుశీల్ ధామ్
* తేర్దాల్‌లో ఉన్న శ్రీ 1008 భగవాన్ నేమినాథ దిగంబర జైన బసది
* హలింగలిలో ఉన్న శ్రీ క్షేత్ర భద్రగిరి

## ప్రముఖ కర్ణాటక జైనులు
* రాణి చెన్నభైరాదేవి
* కుముదేందు ముని - ఒక విలక్షణమైన బహుభాషా సాహిత్య రచన అయిన సిరిభూవలయ రచయిత.
* శివకోట్యాచార్యుడు
* చాముండరాయ - కవి
* హంపా నాగరాజయ్య
* జస్టిస్ టి. కె. తుకోల్
* ముఖ్యమంత్రి చంద్రు
* ప్రొఫెసర్ పద్మనాభ ఎస్ జైని
* వీరేంద్ర హెగ్గడే
* అభయచంద్ర జైన్
* శుభచంద్ర - రిటైర్డ్ జైన శాస్త్ర ప్రొఫెసర్, మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం
* భవ్య
* రాణి అబ్బక్క
* దుర్వినీతుడు - రాజు
* అమోఘవర్ష - చక్రవర్తి, పంప, రన్న, అజిత్‌ప్రసాద్
* డా. ప్రీతి శ్రీమంధర్ కుమార్ - రిటైర్డ్ ప్రొఫెసర్ (మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం), కన్నడ అధ్యయనాల కువెంపు సంస్థ మాజీ డైరెక్టర్.
* జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. మహేంద్ర

## ఛాయాచిత్ర మాలిక

File:Kere Basadi - Varanga.jpg|కెరె బసది
File:Dallina_Vardamana_Mahaveera_Jain_temple.jpg|సంకిఘట్ట
File:Jain_temple_aihole.JPG|ఐహోల్‌లోని మేగుటి జైన దేవాలయం
File:Lakshmeshwara_Old_Jain_temple_1.jpg|8వ శతాబ్దానికి చెందిన శంఖ బసది
File:Star_temple.JPG|బెంగళూరులోని ఆదినాథ్ జైన దేవాలయం
File:Chavundaraya Basadi on Chandragiri hill at Shravanabelagola.jpg|శ్రావణబెళగొళలోని చాముండరాయ బసది
File:Gommateshwara.jpg|వింధ్యగిరి కొండపై ఉన్న ఓదెగల్ బసది
File:View of Chandragupta Basadi at Chandragiri hill in Shravanabelagola.jpg|చంద్రగుప్త బసది
File:Backside view of Basadi in Humcha.jpg|హుంచ


## ఇవి కూడా చూడండి
* కర్ణాటక చరిత్ర

## బయటి లింకులు

* జైనమతం, కర్ణాటక సంస్కృతి (pdf)

## మూలాలు
### ఉల్లేఖనలు

### ఆధారాలు
* 
*  
* 
* 
* 
వర్గం:కర్ణాటక సామాజిక సమూహాలు