ఖ్మేర్ సామ్రాజ్యం

**ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం** అనేది ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలో విస్తరించిన ఒక సామ్రాజ్యం; దీని కేంద్రం ప్రస్తుతం ఉత్తర కంబోడియాగా పిలువబడే ప్రాంతంలోని జలనిర్వహణ నగరాలుగా ఉండేది. దీని నివాసులు దీనిని **కంబూజ** (; ) అని పిలిచేవారు; ఇది పూర్వపు చెన్లా నాగరికత నుండి ఆవిర్భవించి, సా.శ. 802 నుండి 1431 వరకు కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజధాని అయిన అంకోరు పేరు మీదుగా చరిత్రకారులు కంబోడియా చరిత్ర లోని ఈ కాలాన్ని **అంకోరు కాలం** అని వ్యవహరిస్తారు. ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగం లోని అధిక భాగాన్ని ప్రత్యక్షంగా పాలించింది లేదా తన సామంతులుగా చేసుకుంది., ఉత్తరాన దక్షిణ చైనా వరకు విస్తరించింది.

ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావం సంప్రదాయకంగా సా.శ. 802 నాటిదిగా పరిగణించబడుతుంది; ఆ సమయంలోనే ఫ్నోం కులెను పర్వతాలలో, ఖ్మేరు యువరాజు 2వ జయవర్మను తనను తాను *[[:en: chakravartin| చక్రవర్తిను]]* (సార్వభౌమ పాలకుడు, 'చక్రవర్తి'కి సమానమైన బిరుదు) గా ప్రకటించుకున్నాడు. సాంప్రదాయకంగా ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం అంతం క్రీ.శ. 1431లో సియామీసు అయుత్తయ సామ్రాజ్యం చేతిలో అంకోరు పతనం జరిగిందని గుర్తించబడినప్పటికీ ఈ సామ్రాజ్యం కూలిపోవడానికి గల కారణాల మీద మేధావుల మధ్య ఇప్పటికీ చర్చలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. ఆ ప్రాంతంలో ఒక దశలో కురిసిన భారీ రుతుపవన వర్షాల తర్వాత తీవ్రమైన కరువు సంభవించిందని ఇది సామ్రాజ్యం నీటిపారుదల మౌలిక సదుపాయాలకు నష్టం కలిగించిందని పరిశోధకులు నిర్ధారించారు. కరువులు, వరదల మధ్య ఏర్పడిన తీవ్రమైన వైవిధ్యం కూడా ఒక సమస్యగా పరిణమించింది; దీని కారణంగానే ఆ ప్రాంత నివాసులు దక్షిణం వైపుకు, సామ్రాజ్యం ప్రధాన నగరాలకు దూరంగా వలస వెళ్లి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

అంగోరు ప్రాంతం బహుశా ఆ సామ్రాజ్యపు అత్యంత విశిష్టమైన వారసత్వం అని చెప్పవచ్చు. ఎందుకంటే సామ్రాజ్యం తన వైభవ శిఖరాగ్రంలో ఉన్నప్పుడు ఇదే రాజధానిగా వెలుగొందింది. అంగ్కోరు వాట్, బేయాన్ వంటి అంగోరు ‌లోని గంభీరమైన కట్టడాలు; ఖ్మేరు సామ్రాజ్యపు అపారమైన శక్తి, సంపదకు, ఆకట్టుకునే కళ, సంస్కృతికి, నిర్మాణ శైలికి, సౌందర్యపరమైన విజయాలకు, అలాగే కాలక్రమేణా ఆ సామ్రాజ్యం పోషించిన విభిన్న విశ్వాస పద్ధతులకు నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి. 11 నుండి 13వ శతాబ్దాల మధ్య తన ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు అంగోరు విస్తృతమైన నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థ — పారిశ్రామిక విప్లవానికి పూర్వం ప్రపంచంలోనే అత్యంత విశాలమైన పట్టణ సముదాయంగా విలసిల్లిందని ఉపగ్రహ చిత్రాల ద్వారా వెల్లడైంది.

## వ్యుత్పత్తి
ఆధునిక మేధావులు ఈ సామ్రాజ్యాన్ని తరచుగా "ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం" (ఖ్మేరు:ចក្រភពខ្មែរ) లేదా "అంగు‌కోరియను సామ్రాజ్యం" (ఖ్మేరు :ចក្រភពអង្គរ) అని వ్యవహరిస్తారు; ఈ రెండవ పేరు దాని రాజధాని అయిన అంగ్కోరు పేరు మీదుగా వచ్చింది.

ఈ సామ్రాజ్యం తనను తాను *కంబూజ* సంస్కృతం-ఖ్మేరు:កម្ពុជ;పురాతన ఖ్మేరు:កម្វុជ; ఖ్మేరు:កម្ពុជ) లేదా *కంబూజదేశ* (సంస్కృతం-ఖ్మేరు:កម្ពុជទេស:కంబుజా రాజ్యం; పురాతన ఖ్మేరు; កម្វុជទេឝ: ఖ్మేరు:កម្ពុជទេស) అని పిలుచుకునేది; ఈ పేర్లే ఆధునిక కాలపు *కంపూచియా* అనే పేరుకు పూర్వ-ఆధునిక మూలాలుగా నిలిచాయి.

## చరిత్ర రచన
అంగ్‌కోరు కాలానికి సంబంధించిన రాతపూర్వక ఆధారాలు, రాతి శాసనాలు తప్ప మరేవీ మిగిలి లేవు. చారిత్రక ఖ్మేరు నాగరికతకు సంబంధించిన ప్రస్తుత జ్ఞానం ప్రధానంగా ఈ క్రింది వాని నుండి గ్రహించబడింది:
* పురావస్తు తవ్వకాలు, పునర్నిర్మాణం, పరిశోధనలు
* రాతి శాసనాలు (వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి ఆలయాల పునాది శిలాఫలకాలు); ఇవి రాజుల రాజకీయ, మతపరమైన కార్యకలాపాల గురించి తెలియజేస్తాయి.
* ఆలయ గోడల శ్రేణి మీద చెక్కబడిన ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ; వీటిలో దైనందిన జీవితం, మార్కెటు దృశ్యాలు, సైనిక కవాతులు, రాజప్రాసాద జీవితానికి సంబంధించిన చిత్రణలు కనిపిస్తాయి
* చైనీసు దౌత్యవేత్తలు, వ్యాపారులు, యాత్రికుల నివేదికలు, చరిత్ర గ్రంథాలు

## చరిత్ర

### ఏర్పాటు - విస్తరణ
#### 2వ జయవర్మను పాలన

స్డోకు కోక్ థోము ఆలయంలోని ఒక శాసనం ప్రకారం సుమారు క్రీ.శ. 781లో ఖ్మేరు యువరాజు 2వ జయవర్మను తన రాజ్యానికి రాజధానిగా ఇంద్రపురను స్థాపించాడు. ఇది నేటి కంపాంగు చాం నగరానికి సమీపంలో ఉన్న బాంటీ ప్రే నొకొరు ప్రాంతంలో ఉండేది. పూర్వపు చెన్లా రాజ్యంలో ఉన్న తన స్వస్థలానికి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ఆయన వేగంగా తన ప్రభావాన్ని విస్తరించుకున్నాడు. తనతో పోటీ పడుతున్న అనేక మంది రాజులను ఓడించాడు. క్రీ.శ. 790లో ఖ్మేరు ప్రజలు *కాంబుజ* అని పిలిచే ఒక సామ్రాజ్యానికి ఆయన రాజు అయ్యాడు. ఆ తర్వాత ఆయన తన రాజదర్బారును వాయువ్య దిశగా, టోన్లె సాప్ అనే మహా సరస్సుకు ఉత్తరాన లోతట్టు ప్రాంతంలో ఉన్న మహేంద్రపర్వతానికి తరలించాడు.

2వ జయవర్మను (పాలన: 802–835) అంగ్కోరు యుగానికి పునాదులు వేసిన రాజుగా విస్తృతంగా పరిగణించబడతాడు. కంబోడియా చరిత్రలోని ఈ కాలం 802వ సంవత్సరంలో ప్రారంభమైందని చరిత్రకారులు సాధారణంగా ఏకీభవిస్తారు; ఆ సమయంలోనే 2వ జయవర్మను ప్రస్తుతం ఫ్నోంగా పిలువబడే పవిత్రమైన మహేంద్రపర్వతం మీద ఒక అత్యంత వైభవపూర్ణమైన పట్టాభిషేక క్రతువును నిర్వహించాడు.  హిందూ సంప్రదాయం నుండి స్వీకరించిన ఒక ఆచారంలో 2వ జయవర్మను తనను తాను *[[చక్రవర్తి (సంస్కృత పదం)|చక్రవర్తి]]* (సంస్కృతం నుండి; సాధారణంగా "సార్వభౌమ పాలకుడు" అని అనువదించబడుతుంది; ప్రాచీన ఖ్మేరు భాషలో: *కమార్టెను జగడు టా రాజా*), *దేవరాజు* (సంస్కృతం నుండి; దేవ-రాజు) గా ప్రకటించుకున్నాడు. శాసనాలలో "జావా" అని పేర్కొనబడిన ఒక ప్రదేశం నుండి కంబుజ స్వాతంత్ర్యాన్ని కూడా ఆయన ప్రకటించాడు.

"జావా " అనేది ఇండోనేషియాలోని జావా ద్వీపాన్ని, చంపాను లేదా మరేదైనా వేరే ప్రదేశాన్ని సూచిస్తుందా అనే విషయం మీద చరిత్రకారులు చర్చించుకుంటారు. ఒక పాత, స్థిరపడిన వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 2వ జయవర్మను అనే యువరాజు జావాలోని శైలేంద్రుల ఆస్థానంలో నివసించాడు; అక్కడి నుండి జావా శైలేంద్ర ఆస్థానానికి చెందిన కళలు, సంస్కృతిని (ఉదాహరణకు 'దేవరాజ' భావన వంటివి) కంబోడియాకు తీసుకువచ్చాడు. ఈ సంప్రదాయ సిద్ధాంతాన్ని క్లాడు జాక్వెసు, మైఖేలు వికెరీ వంటి ఆధునిక మేధావులు విమర్శించారు. ఖ్మేరు ప్రజలు తమ తూర్పున ఉన్న పొరుగువారైన చాం ప్రజలను వర్ణించడానికి 'చేవీ' అనే పదాన్ని ఉపయోగించేవారని వారు పేర్కొన్నారు. అయితే 2013లో ఆర్లో గ్రిఫిత్సు ఈ సిద్ధాంతాలను ఖండించారు. శాసనాలలో 'జావా' ప్రస్తావన ఉన్న దాదాపు అన్ని సందర్భాలలోనూ అది ఇండోనేషియా ద్వీపసమూహంలోని 'జావా' ద్వీపాన్నే సూచిస్తుందని ఆయన సశాస్త్రీయంగా నిరూపించారు.

జయవర్మను రాజకీయ ప్రస్థానం తూర్పు కంబోడియాలోని వ్యాధపురంలో (బహుశా నేటి బాంటియి ప్రే నోకోరు శిథిలాల ప్రాంతం) ప్రారంభమైంది. అంతేకాకుండా ఫ్నోం కులెను మీద ఉన్న అనేక ప్రాచీన దేవాలయాలు చాం (ఉదాహరణకు ప్రసాతు డంరీ క్రాపు), జవానెసె ప్రభావాలను (ఉదాహరణకు ఆర్ము రాంగు సెన్, ప్రసాటు థ్మరు డాపుల వద్ద ఉన్న ఆదిమ "దేవాలయ-పర్వతాలు") ప్రదర్శిస్తాయి; అయితే వాటి అసమాన అమరిక మాత్రం సాధారణంగా ఖ్మెరు శైలిని తలపిస్తుంది.

తర్వాతి సంవత్సరాలలో 2వ జయవర్మను తన రాజ్యాన్ని విస్తరించి నేటి రొల్యుయొసు పట్టణానికి సమీపంలో హరిహరలాయ అనే కొత్త రాజధానిని స్థాపించాడు. తద్వారా వాయువ్య దిశగా సుమారు 15 కిమీ(9.3మై) దూరంలో భవిష్యత్తులో వెలవనున్న అంగ్కోరు నగరానికి ఆయన పునాది వేశాడు. 2వ జయవర్మను క్రీ.శ. 835లో మరణించాడు ఆయన తర్వాత ఆయన కుమారుడు 3వ జయవర్మను సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 3వ జయవర్మను క్రీ.శ. 877లో మరణించాడు. ఆయన తర్వాత 1వ ఇంద్రవర్మను రాజయ్యాడు.

2వ జయవర్మను వారసులు కంబుజ సామ్రాజ్య భూభాగాన్ని విస్తరిస్తూనే వచ్చారు. 1వ ఇంద్రవర్మను (పాలన: 877–889) ఎటువంటి యుద్ధాలు లేకుండానే తన రాజ్యాన్ని విస్తరించగలిగాడు; అంతేకాక వాణిజ్యం, వ్యవసాయం ద్వారా సమకూరిన సంపద సహాయంతో ఆయన అనేక భారీ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించాడు. వీటిలో ప్రెహు కొ ఆలయం, నీటిపారుదల పనులు అత్యంత ప్రముఖమైనవి. సుమారు సా.శ. 881లో బాకాంగు ఆలయాన్ని నిర్మించడం ద్వారా 1వ ఇంద్రవర్మను హరిహరాలయ నగరాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేశాడు. ముఖ్యంగా బాకాంగు ఆలయం, జావాలోని బొరొబుదూరు ఆలయంతో అద్భుతమైన పోలికలను కలిగి ఉంది; దీనిని బట్టి బాకాంగు నిర్మాణానికి బొరొబుదూరు ఒక నమూనాగా నిలిచి ఉండవచ్చని భావించవచ్చు. ఆ కాలంలో కంబుజ, జావాలోని శైలేంద్రుల మధ్య యాత్రికుల రాకపోకలు, రాయబార బృందాల మార్పిడి జరిగేవి; దీని ఫలితంగా కేవలం కొత్త ఆలోచనలే కాకుండా అనేక సాంకేతిక, వాస్తుశిల్ప వివరాలు కూడా కంబోడియాకు చేరుకున్నాయి. 

#### యశోధరపుర స్థాపన

1వ ఇంద్రవర్మను తర్వాత ఆయన కుమారుడు 1వ యసోవర్మను (పరిపాలన: 889–915) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన ఒక కొత్త రాజధానిని — యసోద్రపురాను — స్థాపించాడు; ఇది విస్తృత అంగ్కొరు ప్రాంతంలో వెలసిన మొట్టమొదటి నగరం. నగరపు ప్రధాన ఆలయం, అంకోరు నగరం నెలకొని ఉన్న మైదానం కంటే సుమారు 60 మీటర్ల ఎత్తులో ఉన్న ఫ్నోం బాఖెంగు అనే కొండ మీద నిర్మించబడింది.  కొలతలతో కూడిన భారీ జలాశయమైన తూర్పు బారే కూడా మొదటి యశోవర్మన్ పరిపాలనా కాలంలోనే నిర్మించబడింది.

10వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది. 4వ జయవర్మను రాజధానిని అంకోరు‌కు ఈశాన్యంగా సుమారు 100 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న లింగాపురానికి (ప్రస్తుతం కొహు కరుగా పిలువబడుతుంది) మార్చాడు. 2వ రాజేంద్రవర్మను సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు (పాలన: 944–968) మాత్రమే రాజప్రాసాదం తిరిగి యశోధరపురానికి తరలించబడింది. ఆయన పూర్వపు రాజుల విస్తృతమైన నిర్మాణ పథకాలను తిరిగి చేపట్టి అంకోరు ప్రాంతంలో ప్రే రూపు, తూర్పు మెబాను వంటి అనేక హిందూ దేవాలయాలను నిర్మించాడు;తూర్పు మెబాను అనేది తూర్పు బారే మధ్యలో ఉన్న ఒక కృత్రిమ ద్వీపంలో నెలకొన్న ఆలయం. అనేక బౌద్ధ దేవాలయాలు, మఠాలు కూడా నిర్మించబడ్డాయి. క్రీ.శ. 950లో కంబుజ రాజ్యానికి తూర్పున ఉన్న చంపా రాజ్యానికి (ప్రస్తుతం మధ్య వియత్నాంలో ఉంది) మధ్య మొదటి యుద్ధం జరిగింది.

2వ రాజేంద్రవర్మనుకుమారుడైన 5వ జయవర్మను ఇతర యువరాజుల మీద తన ఆధిపత్యాన్ని నిరూపించుకుని కొత్త రాజుగా సింహాసనాన్ని అధిష్టించి 968 నుండి 1001 వరకు పరిపాలించాడు. ఆయన పాలన చాలా వరకు శాంతియుతంగా సాగింది. ఈ కాలం సంపద, సాంస్కృతిక వికాసానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. ఆయన తన తండ్రి రాజధానికి పశ్చిమ దిశగా కొద్ది దూరంలో ఒక కొత్త రాజధానిని స్థాపించి దానికి 'జయంద్రనగరి' అని పేరు పెట్టాడు; దీనికి సంబంధించిన రాజ ఆలయం టా కెయొ దక్షిణ దిశలో ఉండేది. 5వ జయవర్మను ఆస్థానంలో తత్వవేత్తలు, పండితులు, కళాకారులు కొలువై ఉండేవారు. ఈ కాలంలో కొత్త దేవాలయాలు కూడా నిర్మించబడ్డాయి; వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి బంటియే స్రెయి (ఇది అంకోరు దేవాలయాలలో అత్యంత అందమైన, కళాత్మకమైన వాటిలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది), టా కెయొ  (ఇది అంకోరు ప్రాంతంలో పూర్తిగా ఇసుకరాయితో నిర్మించబడిన మొట్టమొదటి ఆలయం).

5వ జయవర్మను మరణానంతరం ఒక దశాబ్దం పాటు అంతర్యుద్ధం కొనసాగింది. 1వ సూర్యవర్మను (పాలన: 1006–1050) రాజధాని అయిన అంగ్‌కోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని సింహాసనాన్ని అధిష్టించే వరకు ముగ్గురు రాజులు ఒకరికొకరు శత్రువులుగా ఏకకాలంలో పాలన సాగించారు. ఆయన పాలనలో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేయడానికి ప్రత్యర్థులు పదే పదే చేసిన ప్రయత్నాలు, పొరుగు రాజ్యాలతో జరిగిన సైనిక ఘర్షణలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. 1వ సూర్యవర్మను తన పాలన ప్రారంభంలోనే దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన చోళ రాజవంశంతో దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు.

11వ శతాబ్దపు మొదటి దశాబ్దంలో కంబుజ రాజ్యం మలయ ద్వీపకల్పంలోని తంబ్రలింగ రాజ్యంతో సంఘర్షణకు దిగింది. తన శత్రువుల నుండి జరిగిన అనేక దండయాత్రలను తట్టుకుని నిలబడిన తర్వాత సూర్యవర్మను తంబ్రలింగకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు శక్తివంతమైన చోళ చక్రవర్తి 1వ రాజేంద్ర సహాయాన్ని కోరాడు. సూర్యవర్మను చోళులతో పొత్తు పెట్టుకున్న విషయం తెలుసుకున్న తంబ్రలింగ శ్రీవిజయ రాజు సంగ్రామ విజయతుంగవర్మను సహాయాన్ని కోరాడు. ఇది చివరికి చోళులు శ్రీవిజయతో సంఘర్షణకు దిగడానికి దారితీసింది. ఈ యుద్ధం చోళ, కంబుజ రాజ్యాలకు విజయంతోనూ, శ్రీవిజయ, తంబ్రలింగ రాజ్యాలకు భారీ నష్టాలతోనూ ముగిసింది. ఈ రెండు కూటముల మధ్య మతపరమైన భేదాలు కూడా ఉన్నాయి; చోళ, కంబుజ రాజ్యాలు హిందూ శైవ సంప్రదాయానికి చెందినవి కాగా తంబ్రలింగ, శ్రీవిజయ రాజ్యాలు మహాయాన బౌద్ధ సంప్రదాయానికి చెందినవి. ఈ యుద్ధానికి ముందు లేదా ఆ తర్వాత వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేయడానికి లేదా ఒక కూటమిని ఏర్పరచుకోవడానికి వీలుగా 1వ సూర్యవర్మను 1వ రాజేంద్రకి ఒక రథాన్ని బహూకరించినట్లు కొన్ని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

1వ సూర్యవర్మను భార్య విరలక్ష్మి. 1050లో 1వ సూర్యవర్మను మరణానంతరం ఆయన వారసుడిగా 2వ ఉదయాదిత్యవర్మను సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు; ఆయన బాఫువాను, పశ్చిమ బారే నిర్మాణాలను చేపట్టాడు.1074లో 2వ ఉదయాదిత్యవర్మను తమ్ముడు, వారసుడైన 3వ హర్షవర్మనుకి చంపా రాజ్యపు రాజు 4వ హరివర్మనుకి మధ్య సంఘర్షణ తలెత్తింది.

### ఖ్మేరు నాగరికత స్వర్ణయుగం
సా.శ. 13వ శతాబ్దంలో తన ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు బృహత్తర అంకోరు ప్రాంతం సుమారు 7,00,000 నుండి 9,00,000 మంది జనాభాను కలిగి ఉండేది. ఈ జనాభా అంకోరు‌ను మధ్యయుగ ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాలలో ఒకటిగా నిలిపింది. 
#### 2వ సూర్యవర్మను పాలన - అంకోరు వాటు

12వ శతాబ్దం సంఘర్షణలకు, క్రూరమైన అధికార పోరాటాలకు నెలవుగా నిలిచింది. 2వ సూర్యవర్మను (పాలన: 1113–1150) ఆధ్వర్యంలో సామ్రాజ్యం అంతర్గతంగా ఏకీకృతమైంది; అలాగే విష్ణు దేవునికి అంకితం చేయబడిన అంగ్కోరు ‌వాట్ ఆలయం (37 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ కాలంలో) నిర్మించబడింది. తూర్పు దిశలో, చంపా, డై వియెటు రాజ్యాల మీద 2వ సూర్యవర్మను సాగించిన దండయాత్రలు విఫలమయ్యాయి. అయినప్పటికీ 1145లో ఆయన విజయ నగరాన్ని ఆక్రమించి దోచుకున్నాడు. అలాగే 3వ జయ  ఇంద్రవర్మనుని పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. ఖ్మేరు సైన్యాలు 1149 వరకు విజయ నగరాన్ని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాయి; ఆ తర్వాత 1వ జయ హరివర్మను వారిని అక్కడి నుండి తరిమికొట్టాడు. 1114లో 2వ సూర్యవర్మను చోళ రాజ్యానికి ఒక రాయబార వర్గాన్ని పంపి చోళ చక్రవర్తి 1వ కులోత్తుంగకు ఒక అమూల్యమైన రత్నాన్ని బహూకరించాడు.

ఆ తర్వాతి కాలంలో రాజులు అతి తక్కువ కాలం మాత్రమే పాలించారు; వారి వారసులే వారిని హింసాత్మక పద్ధతులలో పదవీచ్యుతులను చేసి అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నారు. చివరగా 1177లో 4వ జయ ఇంద్రవర్మను నేతృత్వంలోని చాం  సైనిక నౌకాదళం, టొన్లే సాప్ సరస్సు మీద జరిగిన నౌకా యుద్ధం ద్వారా రాజధాని నగరం మీద దాడి చేసి దోచుకుంది; ఈ దాడిలో ఖ్మేరు రాజు త్రిభువనాదిత్యవర్మను హతమయ్యాడు.

#### 7వ జయవర్మను పాలన - అంగ్కోరు థోం

రాజు 7వ జయవర్మను (పాలన: 1181–1219) సాధారణంగా కంబోడియా చరిత్రలోనే అత్యంత గొప్ప రాజుగా పరిగణించబడతాడు. యువరాజుగా ఉన్నప్పుడే గత రాజుల హయాంలో ఆయన ఒక సమర్థవంతమైన సైనిక నాయకుడిగా రాణించారు. చంపా రాజ్యం అంగ్‌కోరు‌ను ఆక్రమించుకున్న తర్వాత ఆయన ఒక సైన్యాన్ని సమీకరించి రాజధానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. తత్ఫలితంగా ఆయన సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు; ఆ తర్వాత మరో 22 ఏళ్లపాటు చంపా మీద యుద్ధం కొనసాగించారు. చివరకు 1203లో ఖ్మేరు సైన్యం చమ్సును ఓడించి వారి భూభాగంలోని విశాలమైన ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకుంది. చైనీసు ఆధారాల ప్రకారం 1195లో 7వ జయవర్మను 'పెగు' ప్రాంతాన్ని ఖ్మేరు సామ్రాజ్య భూభాగంలో విలీనం చేశారు.

అంగ్‌కోరు గొప్ప రాజుల పరంపరలో 7వ జయవర్మను చివరివాడిగా నిలుస్తారు. కేవలం చంపా మీద ఆయన సాధించిన విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్రల వలన మాత్రమే కాకుండా తన తక్షణ పూర్వీకుల వలె ఆయన ఒక నిరంకుశ పాలకుడు కాకపోవడం వలన కూడా ఆయనకు ఈ విశిష్ట స్థానం లభించింది. ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని ఏకీకృతం చేసి అనేక విశేషమైన నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టారు. ప్రస్తుతం 'అంగు‌కోరు థోం' (అక్షరార్థంగా: 'గొప్ప నగరం') అని పిలువబడే కొత్త రాజధానిని ఆయన నిర్మించారు. ఈ రాజధాని నగరపు నడిబొడ్డున స్వయంగా మహాయాన బౌద్ధ అనుచరుడైన ఆ రాజు 'బేయోను' ఆలయాన్ని రాజధర్మ క్షేత్రంగా నిర్మింపజేశారు. ఈ ఆలయ గోపురాల మీద, రాతితో చెక్కబడిన బోధిసత్వుడు అవలోకితేశ్వరుని ముఖాలు దర్శనమిస్తాయి; ఈ ముఖాలు ఒక్కొక్కటి అనేక మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటాయి. 7వ జయవర్మను హయాంలో నిర్మించబడిన మరికొన్ని ముఖ్యమైన ఆలయాలలో తన తల్లి కోసం టా ప్రోహ్ము, తన తండ్రి కోసం ప్రేహు ఖాన్, బాంటియే క్డెయి, నీక్ పీన్, స్రాహు స్రాంగు అనే జలాశయం ఉన్నాయి. సామ్రాజ్యంలోని ప్రతి పట్టణాన్ని కలుపుతూ రహదారుల విస్తృత నెట్వర్కు నిర్మించబడింది; ప్రయాణికుల కోసం విశ్రాంతి గృహాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. అలాగే ఆయన పాలనా ప్రాంతం అంతటా మొత్తం 102 ఆసుపత్రులు స్థాపించబడ్డాయి.

#### 8వ జయవర్మను పాలన
7వ జయవర్మను మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు 2వ ఇంద్రవర్మను (పాలన: 1219–1243) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తన తండ్రి వలెనే ఆయన కూడా బౌద్ధ మతావలంబి; తన తండ్రి పాలనలో ప్రారంభించబడిన అనేక దేవాలయాల నిర్మాణాన్ని ఆయన పూర్తి చేశాడు. ఒక యోధుడిగా మాత్రం ఆయన అంతగా విజయం సాధించలేకపోయాడు. క్రీ.శ. 1220లో నానాటికీ శక్తివంతమవుతున్న 'డై వియటు ' (డై వియెటు) దాని మిత్రరాజ్యమైన 'చంపా ' నుండి పెరిగిన ఒత్తిడి కారణంగా ఖ్మేరు సైన్యాలు గతంలో చామ్సు నుండి ఆక్రమించుకున్న అనేక ప్రాంతాల నుండి వెనుదిరిగాయి.

2వ ఇంద్రవర్మను తర్వాత 8వ జయవర్మను (పాలన: 1243–1295) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తన పూర్వీకులకు భిన్నంగా 8వ జయవర్మను హిందూ శైవ మతం అనుచరుడిగానూ బౌద్ధ మతానికి తీవ్ర వ్యతిరేకిగానూ వ్యవహరించాడు; ఆయన సామ్రాజ్యం నలుమూలలా ఉన్న అనేక బుద్ధ విగ్రహాలను ధ్వంసం చేయడమే కాకుండా బౌద్ధ దేవాలయాలను హిందూ దేవాలయాలుగా మార్చివేశాడు. క్రీ.శ. 1283లో మంగోలుల నాయకత్వంలోని యువాను రాజవంశం నుండి  (కంబూజ) రాజ్యానికి బాహ్య ముప్పు ఏర్పడింది. చైనాలోని గ్వాంగు‌జౌ గవర్నరుగా ఉన్న సేనాధిపతి 'సొగేటు' (కొన్నిసార్లు సగటు లేదా సొదు అని కూడా పిలుస్తారు)తో యుద్ధాన్ని నివారించేందుకు 8వ జయవర్మను క్రీ.శ. 1285 నుండి మంగోలులకు వార్షిక కప్పం చెల్లించడం ప్రారంభించాడు. క్రీ.శ. 1295లో జయవర్మను అల్లుడైన శ్రీఇంద్రవర్మను (పాలన: 1295–1309) ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేయడంతో 8వ జయవర్మను పాలన ముగిసింది. ఆ కొత్త రాజు థేరవాద బౌద్ధం అనుచరుడు; ఇది శ్రీలంక నుండి ఆగ్నేయాసియాకు చేరుకుని ఆ తర్వాతి కాలంలో ఆ ప్రాంతమంతటా విస్తరించిన ఒక బౌద్ధ శాఖ.

1296 ఆగస్టులో చైనా దౌత్యవేత్త ఝౌ డగుయాను అంకోరు‌కు చేరుకుని "సియామీసు‌తో జరిగిన ఇటీవలి యుద్ధంలో ఈ దేశం పూర్తిగా ధ్వంసమైపోయింది" అని నమోదు చేశాడు. ఆయన 1297 జూలై వరకు శ్రీంద్రవర్మను ఆస్థానంలోనే ఉన్నాడు. కంబుజను సందర్శించిన చైనా ప్రతినిధులలో ఆయన మొదటివాడు కాదు అలాగే చివరివాడు కూడా కాదు. అయితే ఆయన బస విశేషమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది; ఎందుకంటే ఝౌ ఆ తర్వాతి కాలంలో అంకోరు‌లోని జీవనశైలి మీద ఒక వివరణాత్మక నివేదికను రచించాడు. ఆ సామ్రాజ్యం గురించి ఆయన చేసిన వర్ణన నేడు చారిత్రక అంకోరు‌ను అర్థం చేసుకోవడానికి లభించే అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధారాలలో ఒకటిగా నిలుస్తోంది. అనేక గొప్ప దేవాలయాల (బేయోను, బాఫుయోను, అంకోరు వాట్) గురించిన వర్ణనలతో పాటు, బేయోను దేవాలయ గోపురాలు ఒకప్పుడు బంగారంతో కప్పబడి ఉండేవని ఆయన నివేదిక మనకు తెలియజేస్తుంది; అంతేకాకుండా అంకోరు నివాసుల దైనందిన జీవనశైలి అలవాట్ల మీద కూడా ఈ గ్రంథం విలువైన సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.

### పతనం
14వ శతాబ్దం నాటికి కంబుజ ఒక సుదీర్ఘమైన, క్లిష్టమైన, నిరంతర పతన దశను చవిచూసింది. ఈ పతనానికి చరిత్రకారులు వివిధ కారణాలను ప్రతిపాదించారు: సామాజిక, రాజకీయ వ్యవస్థల మీద ప్రభావం చూపిన వైష్ణవ-శైవ హిందూమతం నుండి థేరవాద బౌద్ధమతానికి జరిగిన మత మార్పిడి; ఖ్మేరు యువరాజుల మధ్య నిరంతర అంతర్గత అధికార పోరాటాలు; సామంతుల తిరుగుబాట్లు; విదేశీ దండయాత్రలు; ప్లేగు వ్యాధి; పర్యావరణ క్షీణత.

సామాజిక, మతపరమైన కారణాల రీత్యా, అనేక అంశాలు కంబుజ పతనానికి దోహదపడ్డాయి. పాలకులకు, వారి ఉన్నత వర్గాల వారికి మధ్య సంబంధాలు అస్థిరంగా ఉండేవి – కంబుజను పాలించిన 27 మంది పాలకులలో పదకొండు మందికి అధికారం మీద చట్టబద్ధమైన హక్కు లేదు. పైగా హింసాత్మక అధికార పోరాటాలు తరచుగా జరిగేవి. కంబుజ తన దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ మీదనే ఎక్కువ దృష్టి సారించింది తప్ప అంతర్జాతీయ సముద్ర వాణిజ్య నెటు‌వర్కు ప్రయోజనాలను వినియోగించుకోలేదు. బౌద్ధ భావజాలం ప్రవేశించడం కూడా హిందూమతం ఆధారంగా నిర్మితమైన రాజ్య వ్యవస్థతో ఘర్షణ పడి దానిని అస్తవ్యస్తం చేసింది.

#### హిందూమతం నుండి బౌద్ధమతానికి మార్పిడి

చివరి సంస్కృత శాసనం 1327 నాటిది; ఇది ఇంద్రజయవర్మను తర్వాత జయవర్మదిపరమేశ్వర అధికారంలోకి వచ్చిన వంశపారంపర్య క్రమాన్ని వివరిస్తుంది. రాజులు థేరవాద బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించడానికి, ఈ పరిణామాలకు మధ్య ఏదో సంబంధం ఉందని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు: రాజులను ఇక మీద 'దేవరాజులు' (దైవ సమాన పాలకుల)గా పరిగణించడం మానేశారు; తద్వారా వారి కోసం—లేదా వారు ఎవరి రక్షణలో ఉన్నారో ఆ దేవతల కోసం—భారీ ఆలయాలను నిర్మించాల్సిన అవసరం లేకుండా పోయింది.'దేవరాజు' అనే భావన నుండి వైదొలగడం వలన రాజ్యాధికారం బలహీనపడి ఉండవచ్చు. తద్వారా నిర్మాణ పనులకు అవసరమైన శ్రామికుల కొరత ఏర్పడి ఉండవచ్చు. నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థ కూడా క్షీణించింది; దీని ఫలితంగా వరదలు లేదా కరువుల కారణంగా పంట దిగుబడులు తగ్గిపోయాయి. గతంలో సంవత్సరానికి మూడు వరి పంటలు పండించడం సాధ్యమయ్యేది — ఇది కంబుజ సామ్రాజ్యం వైభవం, శక్తికి గణనీయమైన తోడ్పాటును అందించింది. — అయితే పంట దిగుబడులు క్షీణించడం ఆ సామ్రాజ్యాన్ని మరింత బలహీనపరిచింది.

అయితే పురావస్తు ఆధారాలను పరిశీలించగా కేవలం కట్టడాల నిర్మాణం నిలిచిపోవడమే కాకుండా 14 నుండి 17వ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి సంబంధించిన ఖ్మేరు చారిత్రక శాసనాలు కూడా అందుబాటులో లేవని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు. ఈ చారిత్రక సమాచారం లేకపోవడం వలన పరిశోధనలకు ఉపయోగపడే పురావస్తు ఆధారాలు చాలా పరిమితంగానే ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ ఆ ప్రదేశాలు ఒక దశలో నిర్జనమయ్యాయని ఆ తర్వాత వేరే ప్రజలు వచ్చి వాటిని తిరిగి ఆక్రమించుకున్నారని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు నిర్ధారించగలిగారు.

#### విదేశీ ఒత్తిడి

అయుత్తయ రాజ్యం అనేది దిగువ చావో ఫ్రాయా పరీవాహక ప్రాంతంలోని మూడు నగర రాజ్యాల (అయుత్తయ-సుఫన్బురి ‌-లోన్బురి) కూటమి నుండి ఆవిర్భవించింది. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి అయుత్తయ ఖ్మేరు సామ్రాజ్యానికి ఒక పోటీ రాజ్యంగా మారింది. 1352లో అయుత్తయ రాజు ఉథాంగు అంకోరు నగరాన్ని ముట్టడించాడు; మరుసటి సంవత్సరం ఆ నగరం వశమైన తర్వాత ఖ్మేరు రాజు స్థానంలో వరుసగా సియామీ యువరాజులను పాలకులుగా నియమించారు. ఆ తర్వాత 1357లో ఖ్మేరు రాజు సూర్యవంశ రాజధిరాజ తిరిగి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1393లో అయుత్తాయ రాజు రామేశ్వరు అంకోరు‌ను మరోసారి ముట్టడించి మరుసటి సంవత్సరమే దానిని వశం చేసుకున్నాడు. రామేశ్వరు కుమారుడు కంబుజను కొంతకాలం పాలించినప్పటికీ ఆ తర్వాత హత్యకు గురయ్యాడు. చివరగా 1431లో ఖ్మేరు రాజు పొంహియా యాట్ అంకోరు‌ను రక్షించడం అసాధ్యమని భావించి దానిని విడిచిపెట్టి ఫ్నోం పెన్హు ప్రాంతానికి తరలివెళ్లాడు.

కంబుజ రాజ్యానికి సంబంధించిన కొత్త కేంద్రం నైరుతి దిశలో ప్రస్తుత ఫ్నాం పెన్ సమీపంలోని ఔడాంగు వద్ద ఏర్పడింది. అయితే అంకోరు పూర్తిగా నిర్జనమైపోలేదని సూచించే ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఖ్మేరు రాజుల వంశానికి చెందిన ఒక శాఖ అక్కడే ఉండిపోయి ఉండవచ్చు. కాగా రెండవ శాఖ ఫ్నాం పెన్‌కు తరలివెళ్లి సమాంతర రాజ్యాన్ని స్థాపించి ఉండవచ్చు. ఫ్నాం పెన్ మెకాంగు నది తీరంలో ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకోవడంతో ఆర్థిక—తద్వారా రాజకీయ—ప్రాధాన్యత అక్కడికి బదిలీ కావడమే అంకోరు అంతిమ పతనానికి ప్రధాన కారణంగా పరిగణించబడుతుంది. తీవ్రమైన కరువులు, వాటిని అనుసరించి సంభవించిన వరదలు కూడా అంకోరు పతనానికి దోహదపడిన అంశాలలో ఒకటిగా భావించబడ్డాయి. మొదటి కరువు తర్వాత ఆ సామ్రాజ్యం ప్రాంతీయ వాణిజ్యం మీద ఎక్కువ దృష్టి సారించింది.

#### పర్యావరణ విచ్ఛిన్నం

కంబూజ అంతం గురించి పర్యావరణ వైఫల్యం, మౌలిక సదుపాయాల విచ్ఛిన్నం అనేవి మరో ప్రత్యామ్నాయ సిద్ధాంతం. గ్రేటరు అంగ్‌కోరు ప్రాజెక్టు ‌మీద  పనిచేస్తున్న శాస్త్రవేత్తలు, ఖ్మేరు ‌లకు వాణిజ్యం, రవాణా, నీటిపారుదల కోసం ఉపయోగించే జలాశయాలు, కాలువలతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన వ్యవస్థ ఉండేదని నమ్ముతున్నారు. ఈ కాలువలను వరి కోతకు ఉపయోగించేవారు. జనాభా పెరిగేకొద్దీ నీటి వ్యవస్థ మీద భారం పెరిగింది. పద్నాలుగో, పదిహేనవ శతాబ్దాలలో నీటి నిర్వహణ వ్యవస్థ మీద ప్రభావం చూపే తీవ్రమైన వాతావరణ మార్పులు కూడా సంభవించాయి.

కరువు కాలాలు వ్యవసాయ ఉత్పాదకత తగ్గడానికి దారితీశాయి. ఈ క్లిష్ట సమయంలో రుతుపవనాల వల్ల సంభవించిన భయంకరమైన వరదలు మౌలిక సదుపాయాలను దెబ్బతీశాయి. పెరుగుతున్న జనాభాకు అనుగుణంగా కులెను కొండల నుండి చెట్లను నరికివేసి మరిన్ని వరి పొలాల కోసం ఆ ప్రాంతాన్ని చదును చేశారు. దానివలన వర్షపు నీటి ప్రవాహం ఏర్పడి అది మట్టిని కాలువల వ్యవస్థలోకి తీసుకువెళ్ళింది. నీటి సరఫరా వ్యవస్థకు ఏదైనా నష్టం వాటిల్లితే అది అత్యంత తీవ్రమైన పరిణామాలకు దారితీసేది.

#### ప్లేగు
అధిక జనసాంద్రత కలిగిన అంకోరు నగరాన్ని ఒక తీవ్రమైన మహమ్మారి (వ్యాధి వ్యాప్తి) తాకి ఉండవచ్చని అది ఆ సామ్రాజ్యం పతనానికి దోహదపడి ఉండవచ్చని సూచించే ప్లేగు సిద్ధాంతాన్ని ప్రస్తుతం పునఃపరిశీలిస్తున్నారు. 14వ శతాబ్దం నాటికి బ్లాక్ డెత్ (నల్ల మృత్యువు) ఆసియా ఖండాన్ని ప్రభావితం చేసింది; ఈ ప్లేగు వ్యాధి మొదటగా సుమారు 1330లో చైనాలో కనిపించి సుమారు 1345 నాటికి ఐరోపాకు చేరుకుంది. చైనా నుండి ఐరోపాకు సాగే ప్రయాణ మార్గంలో ఉన్న చాలా సముద్ర ఓడరేవులు ఈ వ్యాధి ప్రభావాన్ని చవిచూశాయి; ఇది ఆగ్నేయాసియా అంతటా ప్రజల జీవనశైలి మిద తీవ్రమైన ప్రభావం చూపి ఉండవచ్చు. సంభవించే వ్యాధులలో బ్యూబోనికు ప్లేగు, మశూచి, మలేరియా ఉన్నాయి.

#### 15వ శతాబ్దం తర్వాత అంకోరు
15వ శతాబ్దం తర్వాత కూడా అంకోరు మరికొంత కాలం పాటు వినియోగంలో ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. అయూత్యా (ఆయుత్థయా) దళాలను తాత్కాలికంగా వెనక్కి తరిమికొట్టడంలో విజయం సాధించిన ఖ్మేరు రాజు 1వ బారోం రియాచియా (పాలన: 1566–1576) పాలనలో రాజదర్బారు కొద్దికాలం పాటు తిరిగి అంకోరు‌కు తరలించబడింది. 17వ శతాబ్దానికి చెందిన శాసనాలు అక్కడ మిగిలి ఉన్న ఖ్మేరు ప్రజల నివాసాలతో పాటు జపనీసు నివాసాలు కూడా ఉన్నట్లు ధృవీకరిస్తున్నాయి. అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఒక శాసనం 1632లో అంకోరు‌లో ఖ్మేరు నూతన సంవత్సరాన్ని జరుపుకున్న ఉకొండయు కజుఫుసా గురించి వివరిస్తుంది. అయితే తర్వాతి దశాబ్దాలలో కొత్తగా జపనీయుల రాక లేకపోవడం వలన తద్వారా తమ సమాజాన్ని పునరుద్ధరించుకునే అవకాశం సన్నగిల్లడంతో అక్కడి జపనీసు సమాజం స్థానిక ఖ్మేరు సమాజంలో విలీనమైపోయింది.

## సంస్కృతి - సమాజం

కంబూజ గురించి మనకు తెలిసిన సమాచారంలో అధిక భాగం అంకోరు దేవాలయాలలోని కుడ్యశిల్పాల  నుండి, చైనా దౌత్యవేత్త ఝౌ డుగుయాను రాసిన ప్రత్యక్ష వివరణల (*[[:en: The Customs of Cambodia| ది కస్ట సు ఆఫ్ కంబోడియా]]*) నుండి లభిస్తుంది; ఇవి 13వ శతాబ్దపు కంబోడియా, అంతకు పూర్వపు కాలానికి సంబంధించిన సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. బేయాను వంటి ప్రదేశాలలో కనిపించే ఈ కుడ్యశిల్పాలు ప్రాచీన ఖ్మేరు రాజ్యంలోని దైనందిన జీవితాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణిస్తాయి; వీటిలో రాజప్రాసాద జీవిత దృశ్యాలు, నదులు, సరస్సుల మీద జరిగిన నౌకా యుద్ధాలు, అలాగే సంత వీధులలోని సాధారణ దృశ్యాలు వంటివి చోటుచేసుకున్నాయి.

### ఆర్థిక వ్యవస్థ - వ్యవసాయం

ప్రాచీన ఖ్మేరు‌లు సాంప్రదాయ వ్యవసాయ సమాజం. వారు ప్రధానంగా వరి సాగు మీద ఆధారపడి జీవించేవారు. రాజ్యం జనాభాలో అధిక సంఖ్యాకులుగా ఉన్న రైతులు, సరస్సు లేదా నది ఒడ్డున, తమ గ్రామాలను చుట్టుముట్టిన నీటిపారుదల గల మైదానాలలో లేదా పల్లపు ప్రాంతాలు వరదలకు గురైనప్పుడు కొండలలో వరిని పండించేవారు. ఈ వరి పొలాలకు, కాలువల నెటు‌వర్కులు *బారే*లు లేదా భారీ నీటి రిజర్వాయర్లతో కూడిన ఒక పెద్ద, సంక్లిష్టమైన జలవిద్యుత్తు వ్యవస్థ ద్వారా నీటిపారుదల జరిగేది. ఈ వ్యవస్థ ఖ్మేరు నగరాల చుట్టూ పెద్ద ఎత్తున వరి సాగు చేసే సమాజాలు ఏర్పడటానికి దోహదపడింది. గ్రామాలలోని పండ్ల తోటలలో తాటి చెట్లు, పండ్ల చెట్లు, కూరగాయలను పండించేవారు. ఇవి తాటి బెల్లం, తాటి కల్లు, కొబ్బరి, వివిధ రకాల ఉష్ణమండల పండ్లు, కూరగాయల వంటి ఇతర వ్యవసాయ ఉత్పత్తులకు వనరులను అందించాయి.

విశాలమైన టోన్లే సాపు సరస్సు పక్కన అలాగే అనేక నదులు, చెరువులకు సమీపంలో ఉన్నందున చాలా మంది ఖ్మేరు ప్రజలు తమ జీవనోపాధి కోసం మంచినీటి చేపల వేట మీద ఆధారపడ్డారు. చేపలు పట్టడం ప్రజలకు ప్రధాన ప్రోటీను వనరుగా ఉండేది. దానిని అరటి ఆకులలో చుట్టి *ప్రహోకు*గా మార్చేవారు; అంటే ఎండబెట్టిన, వేయించిన లేదా ఆవిరి మీద ఉడికించిన చేపల ముద్ద. చేపలతో పాటు బియ్యం ప్రధాన ఆహారంగా ఉండేది. పందులు, పశువులు, కోళ్లు వంటివి ఇతర ప్రోటీను వనరులుగా ఉండేవి. వరదల నుండి రక్షించుకోవడానికి రైతులు తమ ఇళ్లను స్తంభాల మీద ఎత్తుగా నిర్మించుకునేవారు. వాటి కింద వీటిని పెంచేవారు.

అంగ్కోరు సంతలో శాశ్వత భవనాలు ఏవీ ఉండేవి కావు; అది ఒక బహిరంగ ప్రాంగణం. అక్కడ వ్యాపారులు నేల మీద నేసిన గడ్డి చాపల మీద కూర్చుని తమ సరుకులను అమ్ముకునేవారు. అక్కడ బల్లలు గానీ, కుర్చీలు గానీ ఉండేవి కావు. కొంతమంది వ్యాపారులు ఒక సాధారణ గడ్డి గొడుగుతో ఎండ నుండి రక్షణ పొందేవారు. సంతలో వ్యాపారులు ఆక్రమించిన ప్రతి స్థలానికి అధికారులు ఒక రకమైన పన్ను లేదా అద్దెను విధించేవారు. ఆంగ్కోరు మార్కెటు‌లోని వాణిజ్యం, ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రధానంగా మహిళలే నిర్వహించేవారు.

అంకోరు మహిళల గురించి ఝౌ డగుయాను చేసిన వర్ణన:

కంబూజ వాణిజ్యం, ఆర్థిక వ్యవస్థలో మహిళల పాత్రను బట్టి చూస్తే, వారు గణనీయమైన హక్కులను, స్వేచ్ఛను అనుభవించారని తెలుస్తోంది. చిన్న వయసులోనే వివాహం చేసుకునే ఆచారం, ఆ రాజ్యపు అధిక సంతానోత్పత్తి రేటుకు, భారీ జనాభాకు దోహదపడి ఉండవచ్చు.

### సమాజం - రాజకీయాలు

కంబూజ రాజ్యం, విస్తృతమైన వ్యవసాయ వరి సాగు సమాజాల నెట్వ‌ర్కుల ఆధారంగా స్థాపించబడింది. ఈ ప్రాంతంలో ఒక నిర్దిష్టమైన నివాస స్థావరాల శ్రేణి కనిపిస్తుంది. చిన్న గ్రామాలు ఫిమై వంటి ప్రాంతీయ కేంద్రాల చుట్టూ సమూహాలుగా ఏర్పడ్డాయి; ఈ ప్రాంతీయ కేంద్రాలు తమ ఉత్పత్తులను అంగ్‌కోర్ వంటి పెద్ద నగరాలకు పంపి వాటికి ప్రతిఫలంగా మట్టి పాత్రలు, చైనా నుండి దిగుమతి అయిన విదేశీ వాణిజ్య వస్తువుల వంటి ఇతర సరుకులను పొందాయి. నీటిపారుదల నిర్వహణ, నీటి పంపిణీ బాధ్యతలను రాజు, ఆయన అధికారులు నిర్వహించేవారు; ఇందులో కాలువలు, కందకాలు, *బారేలు* అని పిలువబడే భారీ జలాశయాల వంటి సంక్లిష్టమైన జలవనరుల మౌలిక సదుపాయాల వ్యవస్థ ఉండేది.

సమాజం హిందూ కుల వ్యవస్థను ప్రతిబింబించే ఒక శ్రేణి క్రమంలో అమర్చబడి ఉండేది. ఇందులో సామాన్య ప్రజలు – వరి రైతులు, మత్స్యకారులు – జనాభాలో అత్యధిక శాతాన్ని కలిగి ఉండేవారు. క్షత్రియులు – రాజవంశీకులు, ప్రభువులు, యుద్ధ నాయకులు, సైనికులు, యోధులు – పాలక వర్గంగా, అధికార యంత్రాంగంగా వ్యవహరించేవారు. ఇతర సామాజిక వర్గాలలో బ్రాహ్మణులు (పూజారులు), వ్యాపారులు, వడ్రంగులు, రాతి శిల్పుల వంటి కళాకారులు, కుమ్మరులు, లోహపు పనివారు, బంగారు పనివారు వస్త్ర నేత కార్మికులు ఉండేవారు; ఇక సామాజిక శ్రేణిలో అత్యంత దిగువ స్థాయిలో బానిసలు ఉండేవారు.

విస్తృతమైన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల ఫలితంగా వరి దిగుబడి మిగులు ఏర్పడింది. ఈ మిగులు భారీ జనాభాకు ఆహార భద్రతను కల్పించడానికి దోహదపడింది. ఆ రాజ్యపు అధికార మతం హిందూమతం; అయితే ఇది దేవరాజ సంప్రదాయం ద్వారా ప్రభావితమైంది. ఈ సంప్రదాయం ఖ్మేరు రాజులను భూమి మీద సజీవ దైవాలుగా, విష్ణువు లేదా శివుని అవతారాలుగా కీర్తిస్తూ వారికి దైవత్వాన్ని ఆపాదించింది. రాజకీయాల పరంగా చూస్తే ఈ హోదా రాజు పాలనకు ఒక దైవిక సమర్థనగా పరిగణించబడేది. రాజు దైవిక పాలనను కీర్తించే ఉద్దేశంతో అంకోరు వాటు, బేయోను వంటి అద్భుతమైన కట్టడాలను నిర్మించడానికి, భారీ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టడానికి ఈ సంప్రదాయం ఖ్మేరు రాజులకు ప్రేరణగా నిలిచింది.

రాజు మంత్రులు, ప్రభుత్వ అధికారులు, కులీనులు, రాజవంశీకులు, అంతఃపుర స్త్రీలు, సేవకులతో పరివేష్టించబడి ఉండేవారు; వీరందరికీ అంగరక్షకులు, సైనికుల రక్షణ ఉండేది. అంకోరు రాజధాని నగరం, ఖ్మేరు రాజదర్బారు తమ వైభవపూర్ణమైన ఉత్సవాలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి; ఈ నగరంలో అనేక పండుగలు, ఆచారాలు నిర్వహించబడేవి. రాజు, ఆయన పరివారం ప్రయాణించేటప్పుడు కూడా అది ఒక అద్భుత దృశ్యాన్ని సృష్టించేదని ఝౌ డాగువాను తన రచనలలో వర్ణించారు. 3వ ఇంద్రవర్మను రాజ ఊరేగింపును ఝౌ డాగువాను వర్ణించిన తీరు ఈ క్రింది విధంగా ఉంది:

ఖ్మేరు రాజు వస్త్రధారణ గురించి జౌ డాగువాను వర్ణన:

ఖ్మేరు రాజులు తరచుగా వరుస యుద్ధాలు, దండయాత్రలలో పాల్గొనేవారు. అంగ్కో‌రు‌లోని అధిక జనాభా సామ్రాజ్యం పెద్ద స్వతంత్ర సైన్యాలను పోషించడానికి వీలు కల్పించింది. ఈ సైన్యాలను కొన్నిసార్లు పొరుగున ఉన్న రాచరికాలు లేదా రాజ్యాలను జయించడానికి సైన్యాలను మోహరించేవారు. అంగ్కో‌రు టోన్లే సాపు, మెకాంగు లోయ, డెల్టా, ఇంకా చుట్టుపక్కల భూభాగాల మీద సామ్రాజ్య ప్రభావాన్ని విస్తరించడానికి వరుస దండయాత్రలు జరిగాయి. కొంతమంది ఖ్మేరు రాజులు పొరుగున ఉన్న చంపా, డై వియటు థాయి యుద్ధ ప్రభువుల మీద సైనిక దండయాత్రలు, యుద్ధాలు చేపట్టారు. ఖ్మేరు రాజులు, రాజ కుటుంబాలు తరచుగా వారసత్వాల కోసం లేదా రాచరికాల కోసం జరిగే అధికార పోరాటాలలో నిమగ్నమై ఉండేవారు.

### సైనిక

1296 నుండి 1297 వరకు యశోధరపురంలో నివసించిన జౌ డాగువాను అభిప్రాయం ప్రకారం సుఖోతాయి రాజ్యం పలు యుద్ధాలలో ఖ్మేరు భూములను నాశనం చేసింది. జౌ అభిప్రాయం  ప్రకారం ఖ్మేరు సైనికులు నగ్నంగా, చెప్పులు లేకుండా, కేవలం ఈటె, డాలు మాత్రమే ధరించి పోరాడారు. ఆయన విల్లులు, బాణాల వాడకాన్ని (బయాను‌లోని శిల్పాలలో విల్లులు, బాణాలు చిత్రీకరించబడినప్పటికీ), ట్రెబుచెటు‌లు, కవచాలు లేదా శిరస్త్రాణాల వాడకాన్ని చూడలేదు. సుఖోతాయి దాడి చేసినప్పుడు సాధారణ ప్రజలను ఎలాంటి వ్యూహం లేదా సన్నాహం లేకుండా వారిని ఎదుర్కోవాలని ఆదేశించారు. ఖ్మేరు వారి వద్ద ఏనుగుల మీద అమర్చిన రెండు బాణాల క్రాసు‌బోలు ఉండేవి. అవి 7వ జయవర్మను సైన్యంలోని చామ్ కిరాయి సైనికుల అంశాలని మిషెలు జాకు హెర్గౌల్చు సూచిస్తున్నారు.

కోటల పరంగా జౌ ఆంగ్కోరు థోం గోడలను 10 కి.మీ.ల చుట్టుకొలతతో, ఐదు ప్రవేశ ద్వారాలతో, ప్రతి ద్వారం మీద రెండు గేట్లతో, చుట్టూ వంతెనలతో కూడిన ఒక పెద్ద కందకంతో ఉన్నట్లు వర్ణించారు. కచ్చితమైన చతురస్రాన్ని ఏర్పరిచిన ఆ గోడలు రాతితో నిర్మించబడ్డాయి. కలుపు మొక్కలు పెరగనంత దట్టంగా నిర్మించబడ్డాయి. గోడలు సుమారు 6–7 మీటర్ల ఎత్తులో ఉండి లోపలి నుండి వాలుగా ఉండేవి. అవి గదులను నిర్మించడానికి సరిపడా మందంగా ఉన్నప్పటికీ వాటికి బురుజులు లేవు. నాలుగు వైపులా రాతి గోపురం మాత్రమే ఉండేది. వాటిని కావలి సైనికులు నిర్వహించేవారు. కానీ కోట గోడల మీదకి కుక్కలను అనుమతించేవారు కాదు. హెన్రీ మౌహాటుకు చెప్పబడిన ఒక మౌఖిక సంప్రదాయం ప్రకారం కంబుజ దేశానికి 5 నుండి 6 మిలియన్ల మంది సైనికులతో కూడిన ఒక శాశ్వత సైన్యం ఉండేది.

### సంస్కృతి - జీవన విధానం

ఖ్మేరు ఇళ్ల గురించి ఝౌ డాగువాను చేసిన వర్ణన:

రైతుల ఇళ్లు నగరాల పొలిమేరలలోని వరి పొలాలకు సమీపంలో ఉండేవి. ఈ ఇళ్ల గోడలు అల్లిన వెదురుతో నిర్మించబడేవి. కప్పులు గడ్డితో కప్పబడి ఉండేవి, ఇళ్లు స్తంభాల మీద నిర్మించబడేవి. ఒక ఇల్లు అల్లిన వెదురు గోడల ద్వారా మూడు గదులుగా విభజించబడేది. వాటిలో ఒకటి తల్లిదండ్రుల పడకగది, మరొకటి కుమార్తెల పడకగది. అన్నింటికంటే పెద్దది నివాస గది. కుమారులు వారికి స్థలం దొరికిన చోట పడుకునేవారు. వంటగది ఇంటి వెనుక భాగంలో లేదా ఒక ప్రత్యేక గదిలో ఉండేది. ప్రభువులు, రాజులు రాజప్రాసాదంలోనూ, నగరంలోని చాలా పెద్ద ఇళ్లలోనూ నివసించేవారు. వీరి ఇళ్లు కూడా రైతుల ఇళ్ల మాదిరిగానే అవే పదార్థాలతో నిర్మించబడినప్పటికీ కప్పులు చెక్క పలకలతో వేయబడేవి; అంతేకాకుండా అవి అత్యంత సుందరమైన అలంకరణలను, ఎక్కువ గదులను కలిగి ఉండేవి. స్థానికులు పట్టును ఉత్పత్తి చేయరని, అలాగే సూది, దారంతో కుట్టే లేదా మరమ్మతు చేసే సామర్థ్యం వారికి లేదని ఝౌ డగుయాన పేర్కొన్నారు.

స్థానికులెవరూ పట్టును ఉత్పత్తి చేయరు. అంతేకాక, అక్కడి మహిళలకు సూది, దారంతో కుట్టడం, మరమ్మతులు చేయడం కూడా తెలియదు. వారు చేయగలిగినదల్లా కాపోకు నుండి దూదిని నేయడమే. అదీ కూడా వారు నూలు వడకలేరు. కేవలం తమ చేతులతో గుడ్డను పోగులుగా పోగుచేస్తారు. వారు నేత కోసం మగ్గాన్ని ఉపయోగించరు. దానికి బదులుగా, వారు గుడ్డ ఒక చివరను తమ నడుము చుట్టూ చుట్టుకుని మరొక చివరను కిటికీ మీద వేలాడదీసి, వెదురు గొట్టాన్ని షటిలు‌గా ఉపయోగిస్తారు.

ఇటీవలి సంవత్సరాలలో సియాం నుండి ప్రజలు కంబోడియాలో నివసించడానికి వచ్చారు. స్థానికుల వలె కాకుండా వారు పట్టు ఉత్పత్తిలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. వారు పెంచే మల్బరీ చెట్లు, వారు పెంచే పట్టు పురుగులు అన్నీ సియాం నుండే వస్తాయి. వారే స్వయంగా ఆ పట్టును నల్లటి, నమూనాలు గల మెరిసే పట్టు వస్త్రాలుగా నేస్తారు. సియామీ మహిళలకు కుట్టడం, మరమ్మతులు చేయడం తెలుసు కాబట్టి స్థానికుల బట్టలు చిరిగిపోయినా లేదా పాడైపోయినా, వారు వాటిని బాగుచేయమని వారిని అడుగుతారు.

సామాన్య ప్రజలు సంపోటు ధరించేవారు. దాని ముందు భాగాన్ని కాళ్ళ మధ్య నుండి లాగి, వెనుక వైపు బెల్టుతో బిగించేవారు. ప్రభువులు, రాజులు మరింత నాణ్యమైన, విలువైన వస్త్రాలను ధరించేవారు. స్త్రీలు ఛాతీని కప్పుకోవడానికి ఒక గుడ్డ పట్టీని ధరించగా, ప్రభువుల వంశానికి చెందిన స్త్రీలు భుజం మీదుగా వేసుకునే పొడవైన గుడ్డను ధరించేవారు. పురుషులు, స్త్రీలు క్రమ(కండువా) అనే వస్త్రాన్ని శరీరం పైభాగంలో ధరించేవారు. యుద్ధాలు, రాజుల సైనిక విజయాల చిత్రణలతో పాటు, బయాను‌లోని శిలాఫలకాలు సాధారణ ఖ్మేరు ప్రజల దైనందిన జీవితాన్ని కూడా వర్ణిస్తాయి. వీటిలో సంత, జాలర్లు, కసాయివాళ్ళు, చదరంగం లాంటి ఆట ఆడుతున్న ప్రజలు, కోడిపందాల సమయంలో జూదం ఆడుతున్న దృశ్యాలు ఉన్నాయి.
### మతం

ప్రధాన మతం హిందూమతం, ఆ తర్వాత ప్రాచుర్యంలో బౌద్ధమతం ఉండేది. ప్రారంభంలో రాజ్యం హిందూమతాన్ని ప్రధాన రాజ్య మతంగా గౌరవించింది. విష్ణువు, శివుడు అత్యంత పూజనీయమైన దేవతలుగా ఉన్నారు. వీరిని ఖ్మేరు హిందూ దేవాలయాలలో పూజించేవారు. ఆంగు‌కోరు వాట్ వంటి ఆలయాలను వాస్తవానికి "ఫిత్సనులోకు" (సంస్కృతంలో "వర విష్ణులోక") అని—అంటే విష్ణువు సామ్రాజ్యం అని—పిలుస్తారు; మరణానంతరం రాజు 2వ సూర్యవర్మనును విష్ణువుగా గౌరవించే ఉద్దేశంతో ఈ నామకరణం జరిగింది.

బ్రాహ్మణులు (హిందూ పురోహితులు) నిర్వహించే హిందూ ఆచారాలు, క్రతువులు సాధారణంగా రాజు కుటుంబానికి చెందిన పాలక వర్గ ప్రముఖులు, కులీనులు, ఉన్నత వర్గాల వారి మధ్య మాత్రమే జరిగేవి. 13వ శతాబ్దంలో శ్రీలంక నుండి ప్రవేశపెట్టబడిన థేరవాద బౌద్ధం సామాన్య ప్రజలతో సహా దిగువ వర్గాలలో కూడా విస్తృతంగా వ్యాపించి ఆధిపత్యం వహించేంత వరకు ఈ సామ్రాజ్యం అధికార మతాలలో హిందూమతం, మహాయాన బౌద్ధం ప్రధానంగా ఉండేవి.
### కళ - వాస్తుశిల్పం

అంకోరు రాజప్రాసాదం గురించి ఝౌ డాగువాను చేసిన వర్ణన:

ఖ్మేరు రాజుల దైవత్వాధికారాన్ని కీర్తించేందుకు అంకోరు సామ్రాజ్యం అనేక ఆలయాలను, గంభీరమైన కట్టడాలను నిర్మించింది. ఖ్మేరు వాస్తుశిల్పం, ఐదు శిఖరాలు కలిగి, చెరువులు, కందకాలతో సూచించబడిన సముద్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన, హిందూ దేవతల నివాసమైన మేరు పర్వతాన్ని పునఃసృష్టించడానికి ఈ దేవాలయం నిర్మించబడిందనే హిందూ విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. అంగోరు ప్రాంతంలో నిర్మించిన తొలి ఖ్మేరు దేవాలయాలు, హరిహరాలయ (రోలుయోసు)లోని బకాంగు దేవాలయం, పవిత్రమైన దేవాలయ-పర్వతాన్ని సూచించడానికి మెట్ల పిరమిడు నిర్మాణాలను ఉపయోగించాయి.

అద్భుతమైన అంగోరు వాట్ దేవాలయం నిర్మాణంతో ఖ్మేరు కళ, వాస్తుశిల్పం వాటి సౌందర్య, సాంకేతిక శిఖరాగ్రానికి చేరుకున్నాయి. అంగోరు ప్రాంతంలో తా ఫ్రోం, బాయోను వంటి ఇతర దేవాలయాలు కూడా నిర్మించబడ్డాయి. ఈ దేవాలయం నిర్మాణం, రాతి పనిలో దాని వాస్తుశిల్ప నైపుణ్యం ద్వారా కంబుజా కళాత్మక, సాంకేతిక విజయాలను ప్రదర్శిస్తుంది.

కంచు అనేది ప్రధానంగా రాగి, తగరం మిశ్రమంతో కూడిన ఒక లోహ మిశ్రమం. అంకోరు, ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం అంతటా హిందూ, బౌద్ధ దేవతలను ప్రతిబింబించడానికి ఇది ఒక ప్రాధాన్యత కలిగిన మాధ్యమంగా ఉండేది. ఖ్మేరు ప్రజలు కంచును ఒక విశిష్టమైన పదార్థంగా, శ్రేయస్సు, విజయాలకు ప్రతీకగా భావించేవారు; అనేక శతాబ్దాల పాటు దీనికి గొప్ప సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత ఉండేది. ఒక కంచు విష్ణు విగ్రహాన్ని "కంబోడియా మొనాలిసా" గానో లేదా "కంబోడియా వెనసు డీ మిలో" గానో పరిగణిస్తారు. అంకోరు‌లోని అతిపెద్ద కొలను మధ్యలో ఉన్న ఒక ద్వీపంలో ఒకప్పుడు వెస్టు మెబాను ఆలయం ఉన్న ప్రదేశంలో 1936లో ఫ్రెంచి జాతీయుడైన మారిసు గ్లైజు ఈ విగ్రహాన్ని కనుగొన్నారు. ఈ విగ్రహం 11వ శతాబ్దంలో రూపొందించబడి ఉంటుందని. దీని పొడవు సుమారు 5 నుండి 6 మీటర్ల మధ్య ఉంటుందని అంచనా.

**అంకోరు కాలం నాటి నిర్మాణ శైలుల జాబితా**:

## ప్రాంతీయ శక్తులతో సంబంధాలు

సామ్రాజ్య ఆవిర్భావ సమయంలో ఖ్మేరు ప్రజలకు జావాతో, ఖ్మేరు దక్షిణ సముద్రాలకు ఆవల ఉన్న శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యంతో సన్నిహిత సాంస్కృతిక, రాజకీయ, వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవి. సా.శ. 851లో సులైమాను అల్-తాజిరు అనే ఒక పర్షియను వర్తకుడు ఒక ఖ్మేరు రాజు, జబాజు రాజ్యపు మహారాజాకు సంబంధించిన ఒక సంఘటనను నమోదు చేశాడు. జబాజు మహారాజా అధికారానికి ఎదురు తిరిగిన ఒక ఖ్మేరు రాజు కథను ఆయన అందులో వివరించాడు. జావాకు చెందిన శైలేంద్రులు నదీమార్గం గుండా రాజధానిని సమీపించి, ఖ్మేర్ల మీద ఆకస్మిక దాడి చేశారని చెప్పబడింది. ఆ యువరాజును మహారాజా తదనంతరం శిక్షించాడు. ఆ తర్వాత ఆ రాజ్యం శైలేంద్ర వంశానికి సామంతు రాజ్యంగా మారిపోయింది.

'జబాజు' అనేది 'జావక' అనే పదానికి అరబికు రూపం; ఇది జావా లేదా శ్రీవిజయ రాజ్యాలను సూచించవచ్చు. ఈ గాథ బహుశా జావా ఆధిపత్యం కింద ఉన్న కంబుజ రాజ్యానికి సంబంధించిన పూర్వ దశను లేదా ప్రారంభ కాలాన్ని వివరిస్తుందని భావిస్తున్నారు. జబాజు మహారాజాకు సంబంధించిన ఈ గాథను, చరిత్రకారుడు అల్-మసూది సా.శ. 947లో తాను రచించిన (బంగారు మైదానాలు, రత్నాల గనులు) అనే గ్రంథంలో ప్రచురించాడు. జావాలోని కలాడి శాసనం (సుమారు 909 నాటిది), ప్రధాన భూభాగ ఆగ్నేయాసియా నుండి జావాకు తరచుగా వ్యాపారం నిమిత్తం వచ్చే విదేశీయులుగా చంపా, మోన్ లతో పాటు *ఖ్మిరు* (ఖ్మేరు ప్రజలు లేదా కంబోడియన్లు) గురించి ప్రస్తావించింది. కంబూజ, జావా (మెడాంగు రాజ్యం) మధ్య ఒక సముద్ర వాణిజ్య నెటు‌వర్కు ఏర్పడిందని ఈ శాసనం సూచిస్తుంది.

సా.శ. 916లో అరబు చరిత్రకారుడు అబూ జైదు అల్-సిరాఫీ ఒక సుదీర్ఘ గ్రంథంలో ఇలా నమోదు చేశారు: ఖ్మేరు సామ్రాజ్యానికి చెందిన యువ, అనుభవం లేని రాజు, జావా పట్ల శత్రుభావంతో వ్యవహరించేవాడు. ఈ శత్రుభావం ఒక అధికారిక విధానంగా మారి బహిరంగంగా తెలిసినప్పుడు జావా రాజు ఖ్మేరు రాజు మీద దాడి చేసి ఆయనను బంధించాడు. ఖ్మేరు రాజు తల నరికివేయబడింది. ఆ తల జావాకు తీసుకురాబడింది. ఖ్మేరు సామ్రాజ్య మంత్రులను పిలిపించి కొత్త రాజును ఎన్నుకోవాలని జావా రాజు ఆదేశించాడు. ఖ్మేరు రాజు తలను శుభ్రం చేసి, పాడవకుండా రసాయనాలతో భద్రపరిచిన తర్వాత ఒక పాత్రలో ఉంచి కొత్త ఖ్మేరు రాజుకు పంపారు.

తన చరిత్ర పొడవునా, ఈ సామ్రాజ్యం పొరుగున ఉన్న చంపా, తంబ్రలింగ, దాయి వియెటు రాజ్యాలతో వరుస యుద్ధాలు, వైరుధ్యాలలో చిక్కుకుంది — ఆ తర్వాతి కాలంలో సియామీసు రాజ్యాలైన సుఖోథాయి. అయుత్థాయాలతో కూడా ఘర్షణ పడింది. ఖ్మేరు సామ్రాజ్యానికి దాని తూర్పు పొరుగు రాజ్యమైన చంపాతో సంబంధాలు అత్యంత తీవ్రంగా ఉండేవి; ఎందుకంటే ఆ ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం కోసం ఇరు పక్షాలు తీవ్రంగా పోరాడేవి. 1177లో చంపా నౌకాదళం అంకోరు మీద ‌దాడి చేసింది. అయితే 1203లో ఖ్మేరు దళాలు చంపాను తిప్పికొట్టి ఓడించగలిగాయి.

9వ, 10వ శతాబ్దాలకు చెందిన అరబ్ రచయితలు ఈ ప్రాంతాన్ని దాని వెనుకబాటుతనం తప్ప మరే ఇతర విషయానికి సంబంధించి పెద్దగా ప్రస్తావించలేదు; అయినప్పటికీ వారు 'అల్-హిందు' (భారతదేశం, ఆగ్నేయాసియా) రాజును ప్రపంచంలోని నలుగురు గొప్ప రాజులలో ఒకరిగా పరిగణించారు. రాష్ట్రకూట వంశ పాలకుడు అల్-హిందు‌ అత్యంత గొప్ప రాజుగా వర్ణించబడ్డాడు. అంతేకాకుండా జావా, పాగన్ బర్మా, కంబోడియాకు చెందిన ఖ్మెరు రాజులతో సహా అల్-హిందు‌లోని చిన్న రాజులను కూడా అరబ్బులు అత్యంత శక్తివంతులుగానూ, భారీ సైన్యాలతో (కాల్బలం, అశ్వదళం, తరచుగా పదివేల సంఖ్యలో ఏనుగులు) కూడిన వారిగానూ నిస్సందేహంగా చిత్రించారు. వీరు బంగారం, వెండితో కూడిన అపారమైన నిధులను కలిగి ఉన్నారని కూడా ప్రతీతి. ఖ్మెరు పాలకులు దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన చోళ వంశంతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు.

ఖ్మెరు సామ్రాజ్యం చైనా వంశాలతో సంబంధాలను కొనసాగించినట్లు తెలుస్తోంది; ఈ సంబంధాలు తాంగు వంశ చివరి కాలం నుండి యువాను వంశ కాలం వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. యువాను వంశంతో ఏర్పడిన సంబంధాలు చారిత్రక దృష్ట్యా ఎంతో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. ఎందుకంటే ఈ సంబంధాల ఫలితంగానే *[[:en: The Customs of Cambodia| ది కస్టమ్సు ఆఫ్ కంబోడియా]]* () అనే గ్రంథం వెలువడింది; ఇది ఖ్మెరు సామ్రాజ్యం దైనందిన జీవితం, సంస్కృతి, సమాజం మీద ఒక ముఖ్యమైన అంతర్దృష్టిని అందిస్తుంది. ఈ నివేదికను 1296, 1297 మధ్య కాలంలో యువాను వంశానికి చెందిన తెమూరు ఖాన్ ఆదేశాల మేరకు అంకోరు‌లో నివసించడానికి వచ్చిన యువాను దౌత్యవేత్త చౌ డాగువాను రచించారు.

13వ శతాబ్దం నుండి ఖ్మేరు, సియామీసుల మధ్య సంబంధాలు కష్టతరంగా, చేదుగా మారాయి. దీని ఫలితంగా శతాబ్దాల పాటు వైరం, శత్రుత్వం నెలకొన్నాయి. 1296 ఆగష్టులో సియామీసు‌తో జరిగిన యుద్ధంలో దేశం పూర్తిగా నాశనమైందని జౌ డాగువాను నమోదు చేశాడు. ఈ నివేదిక 13వ శతాబ్దం చివరి నాటికి సియామీసు యుద్ధవీరులు తిరుగుబాటు చేసి ఖ్మేరు సామ్రాజ్య ఆధిపత్యాన్ని భగ్నం చేసి సియాం ఎదుగుదలకు నాంది పలికారని ధృవీకరించింది. 14వ శతాబ్దం నాటికి సియామీసు అయోధ్య రాజ్యం ఖ్మేరు సామ్రాజ్యానికి బలమైన ప్రత్యర్థిగా మారింది. ఎందుకంటే 1353, 1394లో అయోధ్య సియామీ దండయాత్రదారులు అంగోరు‌ను రెండుసార్లు ముట్టడించి, స్వాధీనం చేసుకున్నారు. పూర్వపు ఖ్మేరు అధీనంలో ఉన్న లావో రాజ్యం (లోప్‌బురి)కి వారసురాలిగా, అయోధ్య ఖ్మేరు ప్రతిష్ట, రాజనీతి సంప్రదాయాలను కూడా వారసత్వంగా పొందింది. సాపేక్షంగా సమతలమైన అధికార శ్రేణిని కలిగి ఉన్న మునుపటి తాయి రాజ్యాలకు భిన్నంగా, అయోధ్య అంగోరు మరింత సంక్లిష్టమైన సామాజిక వర్గీకరణను, రాజులను దైవంగా ఆరాధించడాన్ని (*(దేవరాజ)*), అలాగే ఖ్మేరు గౌరవ బిరుదులను, విస్తృతమైన బ్రాహ్మణ ఆచారాలను స్వీకరించింది. తొలి అయోధ్యలో, లేఖకులు, ఆస్థాన బ్రాహ్మణులు, న్యాయశాస్త్రవేత్తలు, ఛాంబరు‌లేను‌లు, అకౌంటెంట్లు, వైద్యులు, జ్యోతిష్కులు వంటి నిపుణులైన సిబ్బంది, సాధారణంగా ఖ్మేరు సామ్రాజ్యం ప్రభావంలో ఉన్న తూర్పు చావోఫ్రాయా బేసిను ‌లోని నగర-రాష్ట్రాలలోని ఖ్మేరు-మాట్లాడే ఉన్నత వర్గాల నుండి వచ్చేవారు.

1300లలో లావో యువరాజు ఫా గుం అంగ్కోరు రాజసభలో నివసించడానికి బహిష్కరించబడ్డాడు. ఆయన మామగారైన కంబోడియా రాజు, ప్రస్తుతం లావోస్గా పిలవబడే ప్రాంతంలో ఒక బఫరు రాజ్యాన్ని సృష్టించడానికి ఆయనకు ఒక ఖ్మేరు సైన్యాన్ని ఇచ్చారు. ఫా న్గం స్థానిక సంస్థానాలను జయించి లాన్ క్సాంగు రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఖ్మేరు పండితుల సహాయంతో, ఫా న్గుం ఆ ప్రాంతానికి థేరవాద బౌద్ధం, ఖ్మేరు సామ్రాజ్య సంస్కృతిని పరిచయం చేశారు.

1365లో మజపహితు సామ్రాజ్యంలో రచించబడిన ఒక జావనీసు గ్రంథం—నగరక్రేతగమ లోని 15వ సర్గ—ప్రకారం జావా రాజ్యం *కంబూజ* (కంబోడియా)తో పాటు *శ్యాంకయోధ్యపుర* (అయుత్తయ), *ధర్మనగరి* (నగర శ్రీ ధర్మరాజ), *రాజపుర* (రాచబురి), *సింహనగరి* (సాంగ్క్లా), *మరుత్మ* (మార్టబాను లేదా మొట్టమ, దక్షిణ మయన్మార్), *[[చంపా]]*, *యవన* (అన్నం)లతో దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకుందని పేర్కొనబడింది.  ఈ చారిత్రక నమోదు 14వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో ప్రధాన భూభాగ ఆగ్నేయాసియాలో నెలకొన్న రాజకీయ పరిస్థితులను వివరిస్తుంది; కంబోడియా రాజకీయ వ్యవస్థ అప్పటికింకా మనుగడలో ఉన్నప్పటికీ సియామీసు అయుత్తయ సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావం దాని మీద తీవ్ర ప్రతికూల ప్రభావాన్ని చూపింది. చివరగా సియామీసు ఒత్తిడి కారణంగా 1431లో అంకోరు నగరాన్ని విడిచిపెట్టి ఫ్నాం పెన్‌కు తరలిపోవడంతో ఆ సామ్రాజ్యం పతనమైంది.

## పాలకుల జాబితా

## చిత్రమాలిక

File:Banteay Srei 48.jpg|
File:Preah Khan, Angkor, Camboya, 2013-08-17, DD 26.JPG|
File:Ta Keo 01.jpg|
File:Phimeanakas, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 04.jpg|
File:Chau Say Tevoda2012.jpg|
File:Banteay Samre, Cambodia (2211425643).jpg|
File:Terraza de los Elefantes, Angkor Thom, Camboya, 2013-08-16, DD 03.jpg|



File:ปราสาทพนมรุ้ง รุ่งเรืองดั่งสวรรค์.JPG|
File:Entrance-phimai.jpg|
File:Prang Sam Yot.jpg|
File:ปราสาทศีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ ประเทศไทย.JPG|
File:Muangtum Castle at Buriram, Thailand.jpg|
File:Sing, Sai Yok District, Kanchanaburi, Thailand - panoramio.jpg|
File:Close up, the outer walls of Prasat Sadok Kok Thom in Thailand..jpg|



File:Champasak VatPhou5 tango7174.jpg|



File:Vinh_Hung_tower,_Vinh_Loi,_Bac_Lieu.jpg|


## మూలాలు