బెంగాల్ నవాబులు

బెంగాల్ నవాబులు మొఘల్ భారతదేశంలోని బెంగాల్ సుబా వంశపారంపర్య పాలకులు. 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, బెంగాల్ నవాబు బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సా అనే మూడు ప్రావిన్సులకు వాస్తవ స్వతంత్ర పాలకుడు, వారిని తరచుగా బెంగాల్, బీహారు, ఒరిస్సా నవాబులుగా సూచిస్తారు. నవాబులు బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సాలో కేంద్రంగా ఉన్న ముర్షిదాబాద్‌లో నివసించేవారు. వారి అధిపతి, మాజీ ప్రధాని, మొదటి నవాబు అయ్యాడు. నవాబులు మొఘల్ చక్రవర్తి పేరిట నాణేలను జారీ చేయడం కొనసాగించారు, కానీ అన్ని ఆచరణాత్మక ప్రయోజనాల కోసం, నవాబులు స్వతంత్ర చక్రవర్తులుగా పాలించారు. ఢిల్లీలోని సామ్రాజ్య మొఘల్ ఖజానాకు బెంగాల్ అత్యధిక మొత్తంలో నిధులను అందించడం కొనసాగించింది.

నవాబ్ షుజా-ఉద్-దిన్ ముహమ్మద్ ఖాన్ పాలనలో బెంగాల్ సుబా దాని ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది.

నవాబులు, ముఖ్యంగా 16 సంవత్సరాల అలీవర్ది ఖాన్ పాలనలో, మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా వివిధ యుద్ధాలలో భారీగా నిమగ్నమయ్యారు. చివరికి, అతను బెంగాల్ పునర్నిర్మాణం & పునరుద్ధరణపై తన దృష్టిని కేంద్రీకరించాడు.

బెంగాల్ నవాబులు తొలి పారిశ్రామికీకరణ దశను పర్యవేక్షించారు. బెంగాల్-బీహార్-ఒరిస్సా త్రిభుజం పత్తి మలుపు వస్త్రం, పట్టు వస్త్రం, నౌకానిర్మాణం, తుపాకీ పొడి, ఉప్పుపాత్ర, లోహపు పనులకు ప్రధాన ఉత్పత్తి కేంద్రంగా ఉండేది. ముర్షిదాబాద్, ఢాకా, పాట్నా, సోనారగావ్, చిట్టగాంగ్, రాజ్షాహి, కోసింబజార్, బాలాసోర్, పిపేలి, హుగ్లి వంటి ఇతర నగరాలు, పట్టణాలు, ఓడరేవులలో కర్మాగారాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ. డానిష్ ఈస్ట్, ఇండియా కంపెనీ, ఆస్ట్రియన్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, ఓస్టెండ్ కంపెనీ, డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్థావరంగా మారింది. జగత్ సేథ్ వంటి బ్యాంకర్ల మద్దతుతో నవాబులు మొఘల్ దర్బారుకు ఆర్థిక వెన్నెముకగా నిలిచారు.

బ్రిటిష్ కంపెనీ చివరికి నవాబుల అధికారానికి పోటీగా నిలిచింది. 1756లో కలకత్తా ముట్టడి తరువాత, ఇందులో నవాబు దళాలు ప్రధాన బ్రిటిష్ స్థావరాన్ని ఆక్రమించాయి, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 1757లో జరిగిన ప్లాసీ యుద్ధం చివరి స్వతంత్ర నవాబు సిరాజ్-ఉద్-దౌలా ఓడించిన రాబర్ట్ క్లైవ్ నేతృత్వంలోని నౌకాదళాన్ని పంపింది. మీర్ జాఫర్‌ను కీలుబొమ్మ నవాబుగా నియమించారు. ఆయన వారసుడు మీర్ ఖాసిం బ్రిటిష్ వారిని తొలగించడానికి చేసిన ప్రయత్నం విఫలమైంది. 1764లో బక్సర్ యుద్ధం బెంగాల్ నవాబు మీర్ ఖాసిం, అవధ్ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II ఓటమి, భారతదేశం అంతటా బ్రిటిష్ విస్తరణకు మార్గం సుగమం చేసింది. టిప్పు సుల్తాన్ నేతృత్వంలోని దక్షిణ భారత మైసూర్ రాజ్యం బెంగాల్ నవాబు ఉపఖండంలో అత్యంత సంపన్నమైన రాచరికంగా అధిగమించింది, అయితే ఇది స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది, ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం ముగిసింది. అప్పుడు బ్రిటిష్ వారు మరాఠాలు, సిక్కులను ఓడించడంపై దృష్టి పెట్టారు.

1772లో గవర్నర్ జనరల్ వారెన్ హేస్టింగ్స్ పరిపాలనా, న్యాయ కార్యాలయాలను ముర్షిదాబాద్ నుండి కొత్తగా ఏర్పడిన బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ రాజధాని, బ్రిటిష్ ఇండియా వాస్తవ రాజధాని అయిన కలకత్తా మార్చారు. 1757 నుండి నవాబులు అన్ని స్వతంత్ర అధికారాలను కోల్పోయారు. 1858లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మొఘల్ రాజసభ ప్రతీకాత్మక అధికారాన్ని రద్దు చేసింది. 1880 తర్వాత, బెంగాల్ నవాబుల వారసులు కేవలం పీరేజ్ హోదాతో ముర్షిదాబాద్ నవాబులుగా మాత్రమే గుర్తించబడ్డారు.

## చరిత్ర

### స్వతంత్ర నవాబులు
thumb|1733లో బెంగాల్ నవాబులు, బెంగాల్‌పై మరాఠా దండయాత్రలకు దాదాపు ఒక దశాబ్దం ముందు
బెంగాల్ సుబా మొఘల్ సామ్రాజ్యం అత్యంత సంపన్నమైన సుబా. 1500లలో అక్బర్ స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటి నుండి బెంగాల్ మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థలో అనేక పోస్టులు ఉన్నాయి. నిజామత్ (గవర్నర్‌షిప్ ), *దివాని* (ప్రీమియర్ షిప్) మొఘలుల క్రింద ప్రాంతీయ ప్రభుత్వంలో రెండు ప్రధాన శాఖలు. సుబేదార్ నిజామత్‌కు ఇన్‌చార్జ్‌గా ఉండేవాడు, కార్యనిర్వాహక వైపు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రులు) తో సహా రెవెన్యూ, చట్టపరమైన వ్యవహారాలకు బాధ్యత వహించే అధీన అధికారుల గొలుసును కలిగి ఉండేవాడు. మొఘల్ సామ్రాజ్యం ప్రాంతీయ వికేంద్రీకరణ, మొఘల్ ప్రావిన్సులలో అనేక పాక్షిక-స్వతంత్ర కోటల ఏర్పాటుకు దారితీసింది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్షీణించడం ప్రారంభం కాగానే, నవాబులు అధికారంలోకి వచ్చారు.  1700ల ప్రారంభంలో, మొఘల్ ఆస్థానానికి నామమాత్రపు కప్పం ఉన్నప్పటికీ నవాబులు ఆచరణాత్మకంగా స్వతంత్రంగా ఉన్నారు.
thumb|ముర్షిదాబాద్‌లోని ప్రధాన సత్రం, మసీదు రేఖాచిత్రం
మొఘల్ దర్బారు ఆదాయం కోసం బెంగాల్‌పై ఎక్కువగా ఆధారపడింది. బెంగాల్ మొఘల్ వైస్రాయ్ అయిన అజీమ్-ఉస్-షాన్ , తన ప్రధానమంత్రి ( దివాన్ ) ముర్షిద్ కులీ ఖాన్‌తో తీవ్రమైన అధికార పోరాటం చేశాడు. ఈ వివాదాల ఫలితంగా చక్రవర్తి ఔరంగజేబు 1703లో అజీమ్-ఉస్-షాన్‌ను బెంగాల్ నుండి బీహార్‌కు బదిలీ చేశాడు. వైస్రాయ్ నిష్క్రమణ తరువాత, ప్రాంతీయ ప్రధాన మంత్రి ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ బెంగాల్ వాస్తవ పాలకుడిగా అవతరించాడు. అతని పరిపాలనా తిరుగుబాటు *దివాన్* (ప్రధాన మంత్రి), *సుబేదార్* (వైస్రాయ్) కార్యాలయాలను విలీనం చేసింది. 1716లో ఖాన్ బెంగాల్ రాజధానిని ఢాకా నుండి తన పేరు మీద ఉన్న కొత్త నగరానికి మార్చాడు. 1717లో మొఘల్ చక్రవర్తి ఫరూఖ్‌సియార్ ఖాన్‌ను వంశపారంపర్య నవాబ్ నజీమ్‌గా  గుర్తించాడు. నవాబు అధికార పరిధి బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సాలోని జిల్లాలను కలిగి ఉండేది. నవాబు భూభాగం పశ్చిమాన ఔధ్ సరిహద్దు నుండి తూర్పున అరాకాన్ సరిహద్దు వరకు విస్తరించి ఉంది.

నవాబు ముఖ్య సహాయకుడు ఢాకా నాయిబ్ నజీమ్. ఆయన పూర్వపు ప్రాంతీయ రాజధాని అయిన ఢాకాకు మేయర్‌గా ఉండేవాడు, అతని స్వంత సంపద కూడా గణనీయమైనది; ఢాకా నాయిబ్ నజీమ్ తూర్పు బెంగాల్‌లోని చాలా భాగాన్ని కూడా పరిపాలించేవాడు. ఇతర ముఖ్య అధికారులు పాట్నా, కటక్, చిట్టగాంగ్‌లలో ఉండేవారు. బెంగాల్ జమీందార్లు ఉన్నత వర్గంలో ఉండేవారు.నవాబుకు శక్తివంతమైన బ్యాంకర్లు మరియు వడ్డీ వ్యాపారులైన జగత్ సేథ్ కుటుంబం మద్దతు ఉండేది. జగత్ సేథ్ కుటుంబం ఢిల్లీలోని రాజ ఖజానాలోకి బెంగాలీ ఆదాయం ప్రవాహాన్ని నియంత్రించేది. వారు నవాబులకు, ఆ ప్రాంతంలో పనిచేస్తున్న యూరోపియన్ కంపెనీలకు ఆర్థిక సహాయకులుగా పని చేశారు.

ఢాకా, సోనార్‌గావ్‌లలో కేంద్రీకృతమై ఉన్న బెంగాల్‌లో, ప్రపంచవ్యాప్త మస్లిన్ వాణిజ్యానికి ఉన్న డిమాండ్ ద్వారా వచ్చే ఆదాయం నుండి నవాబులు లాభపడ్డారు. ముర్షిదాబాద్ పట్టు ఉత్పత్తికి ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. చిట్టగాంగ్‌లో ఓడల నిర్మాణానికి ఒట్టోమన్, యూరోపియన్ల నుండి డిమాండ్ ఉండేది. పాట్నా లోహపు పనులకు, సైనిక-పారిశ్రామిక సముదాయానికి కేంద్రంగా ఉండేది. బెంగాల్-బీహార్ ప్రాంతం గన్‌పౌడర్, సాల్ట్‌పీటర్‌లు ప్రధాన ఎగుమతిదారుగా ఉండేది. బ్యాంకింగ్, హస్తకళలు, ఇతర వాణిజ్య రంగాలలో పెరుగుతున్న వ్యవస్థీకరణ యుగానికి నవాబులు అధ్యక్షత వహించారు.
thumb|చిట్టగాంగ్ నౌకాశ్రయంలో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నౌకలు, 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో
యురేషియా అంతటా ఉన్న వ్యాపారులను బెంగాల్ ఆకర్షించింది. ముర్షిదాబాద్‌లోని కత్రా మసీదు, ఢాకాలోని బారా కత్రా, చోటో కత్రా సహా  సత్రాలలో వ్యాపారులు బస చేశారు. డచ్ బెంగాలీ వాణిజ్య స్థావరాలలో ఒడిశాలోని ప్రధాన డచ్ నౌకాశ్రయం పిపేలి, రాజ్షాహి లోని డచ్ స్థావరాలు, కోసింబాజార్, హుగ్లీ పట్టణాలు ఉన్నాయి. డేన్స్ వారు బంకీపూర్, బంగాళాఖాతం ద్వీపాలలో వాణిజ్య స్థావరాలను నిర్మించారు. ఒడిశాలోని బాలాసోర్ ఒక ప్రముఖ ఆస్ట్రియన్ వాణిజ్య కేంద్రం. బెంగాలీ నగరాలు బ్రోకర్లు, కార్మికులు, ప్యూన్లు, నాయబ్లు, వకీల్స్, సాధారణ వ్యాపారులతో నిండి ఉండేవి.

నవాబులు ముర్షిదాబాద్ శైలి మొఘల్ చిత్రకళ , హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతం, బౌల్ సంప్రదాయం, స్థానిక హస్తకళలతో సహా కళలను పోషించారు. రెండవ నవాబు షుజా-ఉద్-దిన్ ముహమ్మద్ ఖాన్, ఫర్రాబాగ్ (ఆనంద ఉద్యానవనం) అని పిలువబడే ఒక విస్తృతమైన ప్రాంగణంలో ముర్షిదాబాద్ రాజభవనం, సైనిక స్థావరం, నగర ద్వారాలు, రెవెన్యూ కార్యాలయం, ప్రజా దర్బార్, మసీదులను అభివృద్ధి చేశారు. ఈ ప్రాంగణంలో కాలువలు, ఫౌంటైన్లు, పువ్వులు, పండ్ల చెట్లు ఉండేవి. రెండవ నవాబు పాలనలో ఆర్థిక, రాజకీయ ఏకీకరణ జరిగింది.

మూడవ నవాబు సర్ఫరాజ్ ఖాన్, నాదర్ షా భారతదేశ దండయాత్రతో సహా సైనిక కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్నాడు . గిరియా యుద్ధంలో సర్ఫరాజ్ ఖాన్ తన డిప్యూటీ అలీవర్ది ఖాన్ చేతిలో హతమయ్యాడు. అలీవర్ది ఖాన్ చేసిన ఈ తిరుగుబాటు ఒక కొత్త రాజవంశం ఏర్పడటానికి దారితీసింది. నవాబు ముర్షిద్ కులీ ఖాన్, పన్ను చెల్లించని వారికి చిత్రహింసలు పెట్టడంతో సహా, తన అణచివేత పన్ను వసూలు పద్ధతులకు కుప్రసిద్ధి చెందాడు. అయినప్పటికీ , బెంగాల్‌పై జరిగిన అన్ని మరాఠా దండయాత్రలను తిప్పికొట్టడం వల్ల అతను షుజా ఉల్-ముల్క్ (దేశ వీరుడు) అని కూడా పిలువబడ్డాడు.  

### ఆఫ్ఘన్ తిరుగుబాట్లు
బెంగాల్‌లోని ఆఫ్ఘన్ తిరుగుబాట్లు, ఆఫ్ఘన్ విప్లవాలుగా కూడా పిలువబడతాయి, ఇవి బెంగాల్ సుబా నివసిస్తున్న ఆఫ్ఘన్లు నేతృత్వంలోని నాలుగు తిరుగుబాట్ల శ్రేణి. బెంగాల్లో తమ సొంత ఆఫ్ఘన్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో ముస్తఫా ఖాన్, సర్దార్ ఖాన్, షంషీర్ ఖాన్ వంటి ప్రతిష్టాత్మక వ్యక్తులు వారికి నాయకత్వం వహించారు. ఈ తిరుగుబాట్లు చివరికి అణచివేయబడ్డాయి.

### బెంగాల్‌పై మరాఠా దండయాత్రలు
18వ శతాబ్దంలో పునరుజ్జీవనం పొందిన మరాఠా సామ్రాజ్యం బెంగాల్‌పై దాడులు ప్రారంభించింది, ఇది బెంగాల్ నవాబుల పతనానికి మరింత దోహదపడింది. బెంగాల్ సుబాలో మరాఠా సామ్రాజ్యం మొదటి కట్వా యుద్ధం, రెండవ కట్వా యుద్ధం, బుర్ద్వాన్ యుద్ధం, రాణి సరాయ్ యుద్ధం, బీర్భూమ్ యుద్ధం, మొదటి & రెండవ మిడ్నాపూర్ యుద్ధాలతో సహా అనేక ముఖాముఖి పోరాటాలను ఎదుర్కొంది, ఈ యుద్ధాలలో నవాబ్ అలీవర్ది ఖాన్ మరాఠాలను ఓడించి వారి దాడులను తిప్పికొట్టాడు. మరాఠా దాడులు 1741 నుండి 1751 ప్రారంభం వరకు ఒక దశాబ్దం పాటు కొనసాగాయి.

మరాఠాలు బెంగాల్ అంతటా అనేక దురాగతాలకు పాల్పడ్డారు, దీనివల్ల చాలా మంది పశ్చిమ బెంగాల్ నుండి తూర్పు బెంగాల్‌కు పారిపోయారు. 400, 000 మంది పౌర బెంగాలీలను బార్గీస్ (వస్త్ర నేత కార్మికులు, పట్టు వైండర్లు, మల్బరీ సాగుదారులతో సహా మరాఠా యోధులు) ఊచకోత కోశారు. చాలా మంది బెంగాలీలు ముక్కలు ముక్కలు చేయబడ్డారు, సమకాలీన వృత్తాంతాలు మహిళలపై సామూహిక సామూహిక అత్యాచార దృశ్యాన్ని వివరిస్తాయి. బెంగాల్ నవాబు అలీవర్ది ఖాన్ మరింత ఘోరమైన విధ్వంసం భయపడి, బెంగాలు, బీహార్ *చౌత్* మరాఠాలకు ఏటా రూ. 12 లక్షల కప్పం చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు, మరాఠాలు మళ్లీ బెంగాల్‌పై మళ్లీ దండయాత్ర చేయకూడదని అంగీకరించారు.

నాగ్‌పూర్‌కు చెందిన రఘుజీ భోంస్లే నేతృత్వంలోని దండయాత్రలు ఒరిస్సా వాస్తవ మరాఠా నియంత్రణను కూడా స్థాపించాయి, ఇది 1752లో మరాఠా సామ్రాజ్యంలో అధికారికంగా విలీనం చేయబడింది.

### బ్రిటిష్ ప్రభావం & వారసత్వం
[thumb|[రాబర్టు క్లైవు|రాబర్ట్ క్లైవ్ 1757లో ప్లాసీ యుద్ధం మీర్ జాఫర్ కలుస్తాడు.]]
నవాబ్ ముర్షిద్ కులీ ఖాన్ తన అణచివేత పన్ను వసూలు వ్యూహాలకు ప్రసిద్ధి చెందాడు, చెల్లించనందుకు హింసతో సహా. నవాబ్ అలీవర్ది ఖాన్ వారసుడు నవాబ్ సిరాజ్-ఉద్-దౌలా. బెంగాల్లో బ్రిటిష్ వారి ఉనికి పట్ల నవాబ్ సిరాజ్-ఉద్-దౌలా మరింత జాగ్రత్తగా ఉండిపోయాడు. ఉత్తరం నుండి దుర్రానీ సామ్రాజ్యం, పశ్చిమం నుండి మరాఠాలు దండయాత్రలు చేస్తారని కూడా అతను భయపడ్డాడు. 1756 జూన్ 20న నవాబ్ సిరాజ్-ఉద్-దౌలా కలకత్తా ముట్టడి ప్రారంభించాడు, దీనిలో అతను నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించాడు. నవాబు దళాల ఆక్రమణలోకి వచ్చిన విలియం కోట నుండి బ్రిటిష్ వారు కొంతకాలం బహిష్కరించబడ్డారు. ఫోర్ట్ విలియమ్ పై నియంత్రణను తిరిగి పొందడానికి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాబర్ట్ క్లైవ్ నేతృత్వంలోని నౌకాదళాన్ని పంపింది. 1757 జనవరి నాటికి, బ్రిటిష్ వారు ఫోర్ట్ విలియంను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. నవాబ్‌తో ప్రతిష్టంభన జూన్ వరకు కొనసాగింది. నవాబు ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో కూడా సహకరించడం ప్రారంభించాడు, ఇది బ్రిటిష్ వారి ఆగ్రహాన్ని మరింత పెంచింది. ఆ సమయంలో బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ ఏడేళ్ల యుద్ధంలో ఒకరికొకరు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నాయి.

1757 జూన్ 23న జరిగిన ప్లాసీ యుద్ధం బెంగాల్ నవాబుల స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలికింది. నవాబు సేనాధిపతి మీర్ జాఫర్ బ్రిటిష్ పక్షంలో చేరడంతో, నవాబ్ సిరాజ్-ఉద్-దౌలా,  అతని ఫ్రెంచ్ మిత్రులు ఆశ్చర్యానికి గురయ్యారు. ఈ యుద్ధం ఫలితంగా రాబర్ట్ క్లైవ్ నాయకత్వంలోని బ్రిటిష్ వారు బెంగాల్ సుబాపై అపారమైన ప్రభావాన్ని పొందారు. తన ఆస్థానీయుల పట్ల చూపిన క్రూరత్వానికి ప్రతీకారంగా, చివరి స్వతంత్ర నవాబును అతని మాజీ అధికారులు అరెస్టు చేసి చంపారు.

బ్రిటిష్ వారు మీర్ జాఫర్‌ను కీలుబొమ్మ నవాబుగా నియమించారు. అయితే, జాఫర్ డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో రహస్య ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. దీని కారణంగా బ్రిటిష్ వారు 1760 అక్టోబరులో మీర్ జాఫర్ స్థానంలో అతని అల్లుడు మీర్ ఖాసింను నియమించారు. తన మొదటి చర్యలలో ఒకటైన మీర్ ఖాసిం చిట్టగాంగ్, బుర్ద్వాన్, మిడ్నాపూర్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. మీర్ ఖాసిం కూడా ప్రజాదరణ పొందిన పాలకుడిగా నిరూపించబడ్డాడు. కానీ మీర్ ఖాసిం స్వతంత్ర స్ఫూర్తి చివరికి బ్రిటిష్ అనుమానాలను పెంచింది. మీర్ జాఫర్ 1763లో నవాబుగా తిరిగి నియమించబడ్డాడు. మీర్ ఖాసిం బ్రిటిష్ వారిని, తన మామను వ్యతిరేకించడం కొనసాగించాడు. ఆయన ముంగేర్‌లో తన రాజధానిని స్థాపించి ఒక స్వతంత్ర సైన్యాన్ని పెంచాడు. మీర్ ఖాసిం పాట్నాలోని బ్రిటిష్ స్థావరాలపై దాడి చేసి, కంపెనీ కార్యాలయాలను స్వాధీనం చేసుకుని, దాని రెసిడెంట్‌ను చంపాడు. మీర్ ఖాసిం బ్రిటిష్-అనుబంధ గూర్ఖా రాజ్యం కూడా దాడి చేశాడు. మీర్ ఖాసిం అవధ్ నవాబ్ షుజా-ఉద్-దౌలా, మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం తో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. అయితే, 1764లో జరిగిన బక్సర్ యుద్ధం మొఘల్ మిత్రపక్షాలు ఓడిపోయాయి, ఉత్తర భారత ఉపఖండం అంతటా బ్రిటిష్ వారి విస్తరణను ప్రతిఘటించడానికి వారికి మిగిలిన చివరి నిజమైన అవకాశం ఇదే.

హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ ఆధ్వర్యంలో దక్షిణ భారత మైసూర్ రాజ్యం ఉపఖండంలో బెంగాల్ ఆధిపత్య స్థానాన్ని క్లుప్తంగా మరుగున పడేసింది. టిప్పు సుల్తాన్ దూకుడుగా సైనిక ఆధునీకరణను కొనసాగించి, పర్షియన్ గల్ఫ్, అరేబియా సముద్రం చుట్టూ ఉన్న సమాజాలతో వాణిజ్యం చేయడానికి ఒక సంస్థను ఏర్పాటు చేశాడు. మైసూరు సైనిక సాంకేతికత ఒకానొక సమయంలో యూరోపియన్ సాంకేతికతకు పోటీగా ఉండేది. అయితే, ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం టిప్పు సుల్తాన్ ఆధిపత్యాన్ని ముగించింది.
thumb|హజార్దువారి ప్యాలెస్ ( ''వెయ్యి ద్వారాల రాజభవనం'' ) బెంగాల్ నామమాత్రపు నవాబుల నివాసంగా ఉండేది.
1765లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రతినిధిగా రాబర్ట్ క్లైవ్ కు మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం బెంగాల్ దివానీని ప్రదానం చేశారు. దీనితో ద్వంద్వ పాలన వ్యవస్థ స్థాపించబడింది, నవాబులు బెంగాల్ నిజాంత్ కు బాధ్యత వహించారు, కంపెనీ బెంగాల్ దివానీకి బాధ్యత వహించింది.1772లో ఈ ఏర్పాటు రద్దు చేయబడింది బెంగాల్ బ్రిటిష్ వారి ప్రత్యక్ష నియంత్రణలోకి వచ్చింది. 1793లో మొఘల్ చక్రవర్తి బెంగాల్ నిజామత్‌ను కూడా కంపెనీకి అప్పగించారు,  బెంగాల్ నవాబు కేవలం నామమాత్రపు పదవికి మరియు కంపెనీ పింఛనుదారునికి పరిమితమయ్యారు.. 1857 తిరుగుబాటు తరువాత, భారతదేశంలో కంపెనీ పాలన ముగిసింది, 1858లో బ్రిటిష్ క్రౌన్, కంపెనీ ప్రత్యక్ష పాలనలో ఉన్న భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఇది భారతదేశంలో క్రౌన్ పాలన నాంది పలికింది, నవాబులకు ఈ భూభాగంపై రాజకీయ లేదా ఇతర రకాల నియంత్రణ లేదు. మీర్ జాఫర్ వారసులు ముర్షిదాబాద్‌లో నివసిస్తూనే ఉన్నారు. హజార్దువారీ ప్యాలెస్ (వెయ్యి తలుపుల ప్యాలెస్) 1830లలో నవాబుల నివాసంగా నిర్మించబడింది. ఈ ప్యాలెస్‌ను బ్రిటిష్ వలస అధికారులు కూడా ఉపయోగించారు.

నవాబ్ మన్సూర్ అలీ ఖాన్ బెంగాల్ చివరి నామమాత్రపు నవాబ్ నజీమ్. అతని పాలనలో ముర్షిదాబాద్‌లోని నిజామత్ అప్పుల ఊబిలో కూరుకుపోయింది. 1869 ఫిబ్రవరిలో ముర్షిదాబాద్‌ను విడిచిపెట్టి, ఇంగ్లాండ్‌లో నివసించడం ప్రారంభించాడు. 1880లో బెంగాల్ నవాబ్ బిరుదు రద్దు చేయబడింది. అతను 1880 అక్టోబరులో బొంబాయికి తిరిగి వచ్చి ప్రభుత్వ ఆదేశాలకు వ్యతిరేకంగా తన కేసును వాదించాడు, కానీ అది పరిష్కరించబడనందున నవాబ్ తన శైలులను, బిరుదులను త్యజించి, 1880 నవంబర్ 1న తన పెద్ద కుమారుడికి సింహాసనాన్ని అప్పగిస్తూ పదవీత్యాగం చేశాడు.

నవాబ్ మన్సూర్ అలీ ఖాన్ పదవీ త్యాగం తరువాత ముర్షిదాబాద్ నవాబులు నవాబ్ నజీమ్‌ల వారసులయ్యారు, నవాబ్ బహదూర్‌లు ఎటువంటి ముఖ్యమైన అధికారాన్ని చెలాయించడం మానేశారు. కానీ జమీందార్ హోదాకు పరిమితం చేయబడ్డారు, బ్యూరోక్రాట్‌లు, సైనిక అధికారులను ఉత్పత్తి చేస్తూ సంపన్న కుటుంబంగా కొనసాగారు.

### బీహార్ జమీందార్లతో సంబంధాలు
బీహార్ జమీందార్లు బెంగాల్ నవాబుల పట్ల బలహీనమైన విధేయతను కొనసాగించారు. బీహార్‌లో నవాబుల కాలంలో తిరుగుబాటు, ఆదాయాన్ని నిలిపివేయడం ఒక సాధారణ లక్షణం. బీహార్‌కు అధిక మొత్తంలో ఆదాయం మరియు పన్నులను అందించే సామర్థ్యం ఉన్నప్పటికీ, 1748 వరకు నవాబులు బీహార్ అధిపతుల నుండి ఎటువంటి డబ్బును వసూలు చేయలేకపోయారని రికార్డులు చూపిస్తున్నాయి. దీని తరువాత కూడా, పొందిన మొత్తం చాలా తక్కువగా ఉంది. ఇది మళ్ళీ "నిరంతరం ఆయుధాలలో" ఉన్న జమీందార్ల తిరుగుబాటు స్వభావం కారణంగా జరిగింది.

### సైనిక ప్రచారాలు
జోవో డి బారోస్ ప్రకారం, మంచి ఫిరంగుల కారణంగా అరాకాన్, త్రిపుర బెంగాల్ సైనిక ఆధిపత్యాన్ని అనుభవించింది. దాని దళాలు ముఖ్యమైన పెద్ద ఫిరంగులను కలిగి ఉన్నాయి. ఇది ఐరోపాకు గన్‌పౌడర్, సాల్ట్‌పీటర్‌ను కూడా ప్రధానంగా ఎగుమతి చేసింది. మొఘల్ సైన్యం ఈ ప్రాంతమంతటా ఇద్రక్‌పూర్ కోట , సోనకంద కోట , హజీగంజ్ కోట, లాల్‌బాగ్ కోట, జంగల్‌బరి కోటతో సహా కోటలను నిర్మించింది. మొఘలులు బంగాళాఖాతం ఈశాన్య తీరప్రాంతం నుండి అరాకనీస్, పోర్చుగీస్ సముద్రపు దొంగలను తరిమికొట్టారు. మధ్యయుగపు చివరి, ఆధునిక యుగం ప్రారంభంలో, బెంగాల్ దాని నావికాదళం, ఓడల నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. కింది పట్టిక మొఘల్ బెంగాల్ ముఖ్యమైన సైనిక పోరాటాల జాబితాను కలిగి ఉంది:

## నవాబుల జాబితా
ఈ క్రిందిది బెంగాల్ నవాబుల జాబితా. సర్ఫరాజ్ ఖాన్, మీర్ జాఫర్ మాత్రమే రెండుసార్లు నవాబ్ నజీమ్ అయ్యారు. ఈ కాలక్రమం 1717లో ముర్షిద్ కులీ ఖాన్‌తో ప్రారంభమై 1880లో మన్సూర్ అలీ ఖాన్‌తో ముగిసింది.

### స్వతంత్ర పాలకులు

### బ్రిటిష్ ప్రభావంలో ఉన్న తోలుబొమ్మ పాలకులు

## ఇవి కూడ చూడండి
* కలకత్తాపై బాంబు దాడి
* పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మతం
* 2024లో పశ్చిమ బెంగాల్ వరదలు
## మూలాలు

వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్
వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు