నాగోర్నో-కరాబాఖ్

నగోర్నో,నా-గొర—నాహ్-కర్ ; లిట్. ' ) అనేది అజర్‌బైజాన్‌లోని ఒక ప్రాంతం. ఇది లెస్సర్ కాకసస్ పర్వత శ్రేణి ఆగ్నేయ ప్రాంతాన్ని కవర్ చేస్తుంది. కరాబాఖ్ పెద్ద ప్రాంతంలో భాగంగా, ఇది దిగువ కరాబాఖ్, సియునిక్ మధ్య ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది. దీని భూభాగంలో ఇది ఎక్కువగా పర్వతాలు, అటవీ భూములను కలిగి ఉంటుంది.

1994లో అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్ మధ్య జరిగిన మొదటి **నాగోర్నో-కరాబాఖ్** యుద్ధం ముగిసినప్పటి నుండి 2023 సెప్టెంబరులో రిపబ్లిక్ రద్దు ప్రకటన వరకు, నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో ఎక్కువ భాగం అర్మేనియన్లచే రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్ట్సాఖ్ - (దీనిని నాగోర్నో-కరాబాఖ్ రిపబ్లిక్ (ఎన్‌కెఆర్) అని కూడా పిలుస్తారు) - కింద పాలించబడింది. ఈ ప్రాంతం వివాదాస్పద స్థితికి సంబంధించి ఒఎస్‌సీఇ మిన్స్క్ గ్రూప్ మధ్యవర్తిత్వం వహించింది. రెండు వైపుల ప్రతినిధులు జరిపిన అనేక శాంతి చర్చలు అసంపూర్ణంగా నిలిచాయి. దాని మెజారిటీ-ఆర్మేనియన్ జనాభా కాలక్రమేణా రెండు దేశాల నుండి ఆర్ట్‌సాఖ్ స్వాతంత్ర్యం కోసం లేదా అర్మేనియాలో దాని ఏకీకరణ కోసం వివిధ మార్గాల్లో వాదించింది.

ఈ ప్రాంతం సాధారణంగా పూర్వపు నాగోర్నో-కరాబాఖ్ అటానమస్ ఓబ్లాస్ట్ పరిపాలనా సరిహద్దులతో సమాంతరంగా ఉంటుంది. ఇది 4,400 చదరపు కిమీ (4.7×1010 చ.అ) ; అయితే ఈ ప్రాంతం చారిత్రక పరిధి సుమారు 8,223 చదరపు కిమీ (8.851×1010 చ.అ) ఉంటుంది.

2020 సెప్టెంబర్ 27న, నాగోర్నో-కరాబాఖ్ పరిసర ప్రాంతాలలో అజర్‌బైజాన్ దాడితో రెండవ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ యుద్ధం ప్రారంభమైంది.  యుద్ధ సమయంలో అజర్‌బైజాన్ గణనీయమైన లాభాలను సాధించింది. నాగోర్నో-కరాబాఖ్ చుట్టూ ఉన్న ఆక్రమిత భూభాగాలన్నింటినీ తిరిగి పొందింది. షుషా, హద్రుత్‌లతో సహా నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో మూడింట ఒక వంతును స్వాధీనం చేసుకుంది.  2020 నవంబర్ 10న అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియా, రష్యా మధ్య త్రైపాక్షిక కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం మీద సంతకం చేయడంతో యుద్ధం ముగిసింది. దీని ప్రకారం నాగోర్నో-కరాబాఖ్ చుట్టూ ఉన్న మిగిలిన ఆక్రమిత భూభాగాలన్నీ అధికారికంగా అజర్‌బైజాన్ నియంత్రణకు తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి. ఆర్ట్సాఖ్ రిపబ్లిక్ , రష్యన్ నియంత్రణలో ఉన్న ఇరుకైన కారిడార్ ద్వారా మాత్రమే అర్మేనియాతో అనుసంధానించబడిన ఒక ఒంటరి దేశం అయింది.

అనేక నెలల పాటు కొనసాగిన దిగ్బంధనం తర్వాత అజర్‌బైజాన్ 2023 సెప్టెంబరు 19న నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో కొత్త పెద్ద ఎత్తున సైనిక దాడిని ప్రారంభించింది.  ఆర్ట్సాఖ్ దళాలు వేగంగా కుప్పకూలిపోయాయి. ఫలితంగా అజర్‌బైజాన్ విజయం, ఆర్ట్సాఖ్ రిపబ్లిక్ రద్దు  జరిగాయి. ఫలితంగా దాదాపు మొత్తం ఆర్మేనియన్ జనాభా ఈ ప్రాంతం నుండి వలస పోవడం   అజర్‌బైజాన్ భద్రతా దళాలు మాజీ ఆర్ట్సాఖ్ రాజధాని స్టెపనాకెర్ట్‌లోకి ప్రవేశించడం దీనిని అజర్‌బైజాన్ ఖంకెండి అని పిలుస్తారు.  2024 జనవరి 1 రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్ట్సాఖ్ అధికారికంగా రద్దు చేయబడింది.  నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో సహస్రాబ్ది నాటి అర్మేనియన్ ఉనికికి ముగింపు పలికింది.

## పేరువెనుక చరిత్ర
నాగోర్నో- అనే ఉపసర్గ రష్యన్ గుణ విశేషణం nagorny నుండి ఉద్భవించింది. ( нагорный ), అంటే "హైలాండ్". ఈ ప్రాంతం అజర్‌బైజాన్ పేర్లలో ఇలాంటి విశేషణాలు dağlıq ఉన్నాయి (పర్వత) లేదా yuxarı (ఎగువ). ఇటువంటి పదాలు అర్మేనియన్ పేరులో ఉపయోగించబడవు. కానీ సోవియట్ కాలంలో నాగోర్నో-కరాబాఖ్ అటానమస్ ఓబ్లాస్ట్‌గా ఈ ప్రాంతం అధికారిక పేరులో కనిపించాయి. ఇతర భాషలు పర్వత, ఎగువ లేదా ఎత్తైన ప్రాంతాలకు వారి స్వంత పదాలను వర్తింపజేస్తాయి; ఉదాహరణకు, నాగోర్నో-కరాబాఖ్ రిపబ్లిక్ కోసం ఫ్రెంచ్‌లో ఉపయోగించే అధికారిక పేరు Haut-Karabakh, అంటే "ఎగువ కరాబాఖ్".

వివిధ స్థానిక భాషలలో ఈ ప్రాంతం పేర్లన్నీ "పర్వత కరాబాఖ్" లేదా "పర్వత నల్ల తోట" అని అనువదిస్తాయి:

ఈ ప్రాంతంలో నివసించే అర్మేనియన్లు తరచుగా నగోర్నో-కరాబఖ్ ఆర్ట్సాఖ్ ( Armenian ), పురాతన అర్మేనియా రాజ్యంలోని 10వ ప్రావిన్స్ పేరు. యురార్టియన్ శాసనాలు (క్రీ.పూ. 9వ–7వ శతాబ్దాలు) Urtekhini అనే పేరును ఉపయోగించాయి. ప్రాంతం కోసం. పురాతన గ్రీకు మూలాలు ఈ ప్రాంతాన్ని Orkhistene అని పిలిచాయి.

## చరిత్ర
### ప్రాచీనత - ప్రారంభ మధ్య యుగాలు

నాగోర్నో-కరాబాఖ్ అనేది ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు కురా-అరాక్స్ సంస్కృతిగా గుర్తించిన ప్రజలు ఆక్రమించిన భూభాగం అని భావిస్తున్నారు. వారు కురా, అరాక్స్ అనే రెండు నదుల మధ్య నివసించారు.

ఈ ప్రాంతంలోని పురాతన జనాభాలో వివిధ రకాల స్థానిక , వలస తెగలు ఉన్నాయి. వీరు ఎక్కువగా ఇండో-యూరోపియన్లు కానివారు. ప్రబలంగా ఉన్న పాశ్చాత్య సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఈ స్థానికులు క్రీస్తుపూర్వం 2వ (లేదా బహుశా 4వ శతాబ్దానికి ముందు) శతాబ్దంలో అర్మేనియాలో విలీనం అయిన తర్వాత ఈ ప్రాంతానికి వచ్చిన అర్మేనియన్లతో వివాహం సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు.  ఇతర మేధావులు అర్మేనియన్లు ఈ ప్రాంతంలో క్రీస్తుపూర్వం 7వ శతాబ్దం నాటికే స్థిరపడ్డారని సూచిస్తున్నారు.

క్రీ.పూ 180 లో అర్ట్సఖ్ అర్మేనియన్ రాజ్యంలోని 15 ప్రావిన్సులలో ఒకటిగా మారింది. అది 4వ శతాబ్దం వరకు అలాగే ఉంది.  అధికారికంగా ఒక ప్రావిన్స్ ( నహాంగ్ ) హోదాను కలిగి ఉన్నప్పటికీ అర్మేనియాలోని సియునిక్ ప్రావిన్స్ లాగా ఆర్ట్సఖ్ స్వయంగా ఒక రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసుకుంది. — ఇతర సిద్ధాంతాలు అర్తాఖ్ ఒక రాజ భూమి అని ఇది నేరుగా అర్మేనియా రాజుకు చెందినదని సూచిస్తున్నాయి.  అర్మేనియా రాజు టిగ్రాన్ ది గ్రేట్ (క్రీ.పూ. 95 నుండి 55 వరకు పాలించాడు) ఆర్ట్సాఖ్‌లో తన పేరు మీద "టిగ్రానాకర్ట్" అని పేరు పెట్టబడిన నాలుగు నగరాల్లో ఒకదాన్ని స్థాపించాడు.  50 kమీ. (30 మై.) లో ఉన్న పురాతన టిగ్రానకెర్ట్ శిథిలాలు స్టెపనకెర్ట్ ఈశాన్య భాగాన్ని అంతర్జాతీయ మేధావుల బృందం అధ్యయనం చేస్తోంది.

క్రీ.శ. 387 లో రోమన్ సామ్రాజ్యం, సస్సానిడ్ పర్షియా మధ్య అర్మేనియా విభజన తర్వాత రెండు అర్మేనియన్ ప్రావిన్సులు - అర్తాఖ్, ఉటిక్ - కాకేసియన్ అల్బేనియా, సస్సానిడ్ సాత్రపీలో భాగమయ్యాయి. ఇది బలమైన అర్మేనియన్ మత, సాంస్కృతిక ప్రభావానికి గురైంది.  ఆ సమయంలో అర్తాఖ్, ఉటిక్ జనాభాలో అర్మేనియన్లు, అనేక ఆర్మేనైజ్డ్ తెగలు ఉండేవి..

మధ్యయుగ ప్రారంభంలో నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో అర్మేనియన్ సంస్కృతి, నాగరికత అభివృద్ధి చెందాయి. 5వ శతాబ్దంలోఅర్మేనియన్ వర్ణమాల ఆవిష్కర్త అయిన సెయింట్ మెస్రోప్ మాష్టోట్స్ ప్రయత్నాల ద్వారా ఆధునిక నాగోర్నో-కరాబాఖ్ భూభాగంలో అమరాస్ ఆశ్రమంలో మొట్టమొదటి అర్మేనియన్ పాఠశాల ప్రారంభించబడింది.  సెయింట్ మెస్రోప్ అర్త్‌ఖాహ్, ఉటిక్‌లలో సువార్తను ప్రకటించడంలో చాలా చురుకుగా ఉండేవాడు. మొత్తంమీద మెస్రోప్ మాష్టాట్స్ అర్త్సాఖ్, ఉటిక్ లకు మూడు పర్యటనలు చేసి చివరికి గ్రేటర్ కాకసస్ పర్వత ప్రాంతాలలోని అన్యమత ప్రాంతాలకు చేరుకున్నాడు.  7వ శతాబ్దపు అర్మేనియన్ భాషావేత్త, వ్యాకరణవేత్త స్టెఫానోస్ స్యునెట్సీ తన రచనలో ఆర్ట్‌ఖాహ్‌లోని అర్మేనియన్లు వారి స్వంత మాండలికాన్ని కలిగి ఉన్నారని పేర్కొన్నాడు. తన పాఠకులను దానిని నేర్చుకోవాలని ప్రోత్సహించాడు.
### ఉన్నత మద్యయుగం
7వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో ముస్లిం అరబ్బులు పర్షియాను ముస్లింలు ఆక్రమించడం తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు. తదనంతరం దీనిని కాలిఫేట్ ఆమోదించిన స్థానిక గవర్నర్లు పాలించారు. కొన్ని ఆధారాల ప్రకారం 821లో అర్మేనియన్ యువరాజు సహల్ స్ంబాటియన్ అర్త్‌ఖాన్‌లో తిరుగుబాటు చేసి ఖాచెన్ హౌస్‌ను స్థాపించాడు. ఇది 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు అర్త్‌ఖాన్‌ను రాజ్యంగా పరిపాలించబడింది.   ఇతర వనరుల ఆధారంగా సహల్ సంబాటియన్ "జమీర్హాకన్ రాజ కుటుంబానికి చెందినవాడు", 837–838 సంవత్సరంలో ఆయన అర్మేనియా, జార్జియా, అల్బేనియా మీద సార్వభౌమత్వాన్ని పొందాడు.  "ఖాచెన్" అనే పేరు అర్మేనియన్ పదం "ఖాచ్" నుండి ఉద్భవించింది. దీని అర్థం "శిలువ".  1000 నాటికి ఖాచెన్ వంశం జాన్ సెనెచెరిబ్ దాని మొదటి పాలకుడిగా అర్తాఖ్ రాజ్యాన్ని ప్రకటించింది.  ప్రారంభంలో దక్షిణ అర్తాఖ్‌లోని డిజాక్ కూడా కాకేసియన్ అల్బేనియా తొలి రాజుల నుండి వచ్చిన పురాతన అరన్‌షాహిక్ హౌస్ పాలించిన రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. 1261లో దిజాక్ చివరి రాజు కుమార్తె అర్తాఖ్ రాజు, అర్మేనియన్  యువరాజు హసన్ జలాల్ డోలాను వివాహం చేసుకున్న తర్వాత రెండు రాష్ట్రాలు ఒక  అర్మేనియన్   ఖాచెన్ రాజ్యంలో విలీనం అయ్యాయి. తదనంతరం ఆర్ట్సాఖ్ వాస్తవంగా స్వతంత్ర రాజ్యంగా కొనసాగింది.

### మధ్య యుగం చివరిలో

15వ శతాబ్దంలో కరాబాఖ్ భూభాగం తరువాత కారా కోయున్లు, అక్ కోయున్లు టర్కిక్ గిరిజన సమాఖ్యలు పాలించిన రాజ్యాలలో భాగంగా ఉండేది. అబూ బకర్ తిహ్రానీ ప్రకారం జహాన్ షా (1438-1468) కాలంలో కారా కోయున్లు పాలకుడు పిరి బే కరమాన్లీ కరబాఖ్ గవర్నర్‌గా ఉన్నాడు. However,  అయితే రాబర్ట్ హెచ్. హ్యూసెన్ ప్రకారం తుర్కోమన్ ప్రభువు జహాన్ షా (1437–67) ఎగువ కరాబాఖ్ గవర్నర్ పదవిని స్థానిక అర్మేనియన్ యువరాజులకు అప్పగించాడు. దీని వలన మెలిక్స్ బిరుదులు కలిగిన యువరాజుల నేతృత్వంలోని ఐదు గొప్ప కుటుంబాలు కలిగిన స్థానిక అర్మేనియన్ నాయకత్వం ఉద్భవించింది.  ఈ రాజవంశాలు మునుపటి ఖాచెన్ హౌస్ శాఖలకు ప్రాతినిధ్యం వహించాయి. అర్తాఖ్ మధ్యయుగ రాజుల వారసులు. వారి భూములను తరచుగా ఖమ్సా దేశం (అరబిక్‌లో ఐదు ) అని పిలుస్తారు. "రష్యన్ ఆధిపత్యంలోకి వారి ప్రవేశం, భూమి కేటాయింపు, హక్కులు, అధికారాల గురించి" అనే శీర్షికతో చక్రవర్తి మొదటి పాల్ చార్టర్ ( 1799 జూన్ 2)లో కరాబాఖ్ ప్రాంతం క్రైస్తవ వారసత్వం వారి ప్రజలందరూ రష్యన్ ఆధిపత్యంలోకి అనుమతించబడ్డారని గుర్తించబడింది.  అయితే రాబర్ట్ హ్యూసెన్ ప్రకారం రష్యన్ సామ్రాజ్యం 1799 జూన్ 2 నాటి మొదటి పాల్ చక్రవర్తి చార్టర్ ద్వారా వారి ప్రాంతాలలో ఐదుగురు యువరాజుల సార్వభౌమ హోదాను గుర్తించింది.

1720లలో దండయాత్రకు వచ్చిన ఒట్టోమన్ టర్క్‌ల మీద మెలిక్‌లు సాధించిన విజయాలకు ప్రతిఫలంగా ఇరాన్ రాజు నాదర్ షా పొరుగున ఉన్న అర్మేనియన్ సంస్థానాలు, కాకసస్‌లోని ముస్లిం ఖాన్‌ల మీద అర్మేనియన్ మెలిక్‌లకు సుప్రీం ఆదేశం ఇచ్చాడు.  కరాబాఖ్‌లోని ఈ ఐదు సంస్థానాలను  మెలిక్ (యువరాజు) అనే బిరుదు పొందిన అర్మేనియన్ కుటుంబాలు పాలించాయి. అవి ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

** గులిస్తాన్ రాజ్యం - మెలిక్-బెగ్లేరియన్ కుటుంబ నాయకత్వంలో
** జ్రాబెర్డ్ రాజ్యం - మెలిక్-ఇజ్రాయెల్ కుటుంబ నాయకత్వంలో
** ఖాచెన్ రాజ్యం - హసన్-జలాలియన్ కుటుంబ నాయకత్వంలో
** వారండ రాజ్యం – మెలిక్-షహనాజారియన్ కుటుంబ నాయకత్వంలో
** డిజాక్ రాజ్యం – మెలిక్-అవానియన్ కుటుంబ నాయకత్వంలో

1501 నుండి 1736 వరకు సఫావిద్ సామ్రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు నాదిర్ షా కరాబాఖ్‌ను వారి పాలన నుండి స్వాధీనం చేసుకునే వరకు కరాబాఖ్ ప్రావిన్స్‌ను జియాడోఘ్లు కజార్ రాజవంశం పరిపాలించింది.  18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు అర్మేనియన్ మెలిక్‌లు ఈ ప్రాంతం మీద పూర్తి నియంత్రణను కొనసాగించారు. [ citation needed ] 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇరాన్‌కు చెందిన నాదిర్ షా, సఫావిదులకు మద్దతు ఇచ్చినందుకు శిక్షగా కరాబాఖ్‌ను గంజా ఖాన్‌ల నియంత్రణ నుండి తొలగించి దానిని తన స్వంత నియంత్రణలో ఉంచుకున్నాడు.  18వ శతాబ్దం మధ్యలో మెలిక్‌ల మధ్య అంతర్గత విభేదాలు వారి బలహీనతకు దారితీసినందున కరాబాఖ్ ఖానేట్ ఏర్పడింది. ఇరానియన్ సార్వభౌమత్వం కింద అతిపెద్ద ఖానేట్లలో ఒకటైన కరాబాఖ్ ఖానేట్   కు పనాహ్-అలీ ఖాన్ జవాన్షీర్ నాయకత్వం వహించాడు. కరాబాఖ్ ఖానేట్ శక్తిని బలోపేతం చేయడానికి కరాబాఖ్ ఖాన్, పనాహ్-అలీ ఖాన్ జవాన్షీర్ 1751 లో " పనాహాబాద్ కోట (నేటి షుషా)" ను నిర్మించాడు. ఆ సమయంలో ఒటుజికి, జవాన్షిర్, కెబిర్లి, ఇతర టర్కిక్ తెగలు మొత్తం జనాభాలో ఎక్కువ మంది ఉన్నారు.

### ఆధునిక యుగం

1805లో త్సార్ మొదటి అలెగ్జాండర్ తరపున కరాబాఖ్‌కు చెందిన ఇబ్రహీం ఖలీల్ ఖాన్, జనరల్ పావెల్ సిట్సియానోవ్ మధ్య కురేక్‌చాయ్ ఒప్పందం ద్వారా కరాబాఖ్ (ఆధునిక నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌తో సహా) రష్యన్ సామ్రాజ్యానికి రక్షిత ప్రాంతంగా మారింది. దీని ప్రకారం రష్యన్ చక్రవర్తి ఇబ్రహీం ఖలీల్ ఖాన్, ఆయన వారసులను ఈ ప్రాంతం ఏకైక వంశపారంపర్య పాలకులుగా గుర్తించాడు.  అయితే రస్సో-పర్షియన్ యుద్ధం (1804-1813) ఫలితం తర్వాత మాత్రమే దాని కొత్త హోదా నిర్ధారించబడింది. యుద్ధంలో ఓటమి కారణంగా పర్షియా అధికారికంగా గులిస్తాన్ ఒప్పందం (1813) ప్రకారం కరాబాఖ్‌ను రష్యన్ సామ్రాజ్యానికి అప్పగించింది.  1828లో రస్సో-పర్షియన్ యుద్ధం (1826-1828) ఫలితంగా వచ్చిన తుర్క్‌మెన్‌చాయ్ ఒప్పందం ద్వారా మిగిలిన ట్రాన్స్‌కాకాసియా సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది.

1822లో ఇరానియన్ నుండి రష్యన్ నియంత్రణకు వెళ్ళిన 9 సంవత్సరాల తరువాత కరాబాఖ్ ఖానేట్ రద్దు చేయబడింది. ఆ ప్రాంతం రష్యన్ సామ్రాజ్యంలోని ఎలిజవెట్పోల్ గవర్నరేట్‌లో భాగమైంది. 1823లో ఆధునిక నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌కు దాదాపుగా అనుగుణంగా ఉన్న ఐదు జిల్లాలలో 90.8% అర్మేనియన్ జనాభా ఉంది.

### సోవియట్ యుగం

అక్టోబర్ విప్లవం తరువాత కరాబాఖ్ ట్రాన్స్‌కాకేసియన్ డెమోక్రటిక్ ఫెడరేటివ్ రిపబ్లిక్‌లో భాగమైంది. కానీ ఇది త్వరలోనే ప్రత్యేక అర్మేనియన్, అజర్‌బైజాన్, జార్జియన్ రాజ్యాలలో కలపబడింది. తరువాతి రెండు సంవత్సరాలలో (1918–1920) నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌తో సహా అనేక ప్రాంతాల మిద అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్ మధ్య చిన్న యుద్ధాలు జరిగాయి. 1918 - 1920 మధ్య నాగోర్నో-కరాబాఖ్ డి జ్యూర్ ప్రాంతం ఆధీనం గురించి అర్మేనియా లేదా అజర్‌బైజాన్‌తో వివాదాస్పదమైంది. లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ ద్వారా తగిన తీర్పు ఇవ్వబడలేదు.

1918 జూలైలో నాగోర్నో-కరాబాఖ్ మొదటి ఆర్మేనియన్ అసెంబ్లీ ఈ ప్రాంతాన్ని స్వయం పాలిత ప్రాంతంగా ప్రకటించి ఒక జాతీయ మండలి, ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.  తరువాత ఒట్టోమన్ దళాలు కరాబాఖ్‌లోకి ప్రవేశించిన తరువాత అర్మేనియన్ల సాయుధ ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నాయి.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం ఓటమి తరువాత బ్రిటిష్ దళాలు కరాబాఖ్‌ను ఆక్రమించాయి. బ్రిటిష్ కమాండ్ తాత్కాలికంగా ఖోస్రోవ్ బే సుల్తానోవ్‌ను (అజర్‌బైజాన్ ప్రభుత్వం నియమించింది) కరాబాఖ్, జాంగెజుర్ గవర్నర్ జనరల్‌గా ధృవీకరించింది. పారిస్ శాంతి సమావేశం తుది నిర్ణయం కోసం వేచి ఉంది. ఈ నిర్ణయాన్ని కరాబాఖ్ అర్మేనియన్లు వ్యతిరేకించారు. 1920 ఫిబ్రవరిలో కరాబాఖ్ జాతీయ మండలి అజర్‌బైజాన్ అధికార పరిధిని ప్రాథమికంగా అంగీకరించింది. అయితే కరాబాఖ్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలోని అర్మేనియన్లు ఒప్పందాన్ని ఎప్పుడూ అంగీకరించకుండా గెరిల్లా పోరాటాన్ని కొనసాగించారు.  ఏప్రిల్‌లో అర్మేనియాతో ఐక్యతను ప్రకటించిన తొమ్మిదవ కరాబాగ్ అసెంబ్లీ ఈ ఒప్పందాన్ని త్వరలోనే రద్దు చేసింది.

1920 ఏప్రిల్‌లో అజర్‌బైజాన్ సైన్యం స్థానిక అర్మేనియన్ దళాలతో పోరాడుతూ కరాబాఖ్‌లో బంధించబడి ఉండగా అజర్‌బైజాన్‌ను బోల్షెవిక్‌లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు . 1920 ఆగస్టు 10న ఆర్మేనియా బోల్షెవిక్‌లతో ఒక ప్రాథమిక ఒప్పందం మీద సంతకం చేసింది. తుది పరిష్కారం కుదిరే వరకు ఈ ప్రాంతాలను తాత్కాలికంగా బోల్షెవిక్‌లు ఆక్రమించడానికి అంగీకరించింది.  1921లో అర్మేనియా, జార్జియాలను కూడా బోల్షెవిక్‌లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్‌లను సోవియటైజేషన్ చేసిన తరువాత కవ్‌బియురో ( రష్యన్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ (బోల్షెవిక్) సెంట్రల్ కమిటీ యొక్క కాకేసియన్ బ్యూరో) కరాబాఖ్ అజర్‌బైజాన్ ఎస్‌ఎస్‌ఆర్ లోనే విస్తృత ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తితో ఉంటుందని షుషా నగరంలో పరిపాలనా కేంద్రం ఉంటుందని (పరిపాలనా కేంద్రం తరువాత స్టెపనకర్ట్‌కు మార్చబడింది) నిర్ణయించింది.  ఆర్మేనియన్ గ్రామాలను చేర్చడానికి, సాధ్యమైనంతవరకు అజర్‌బైజాన్ గ్రామాలను మినహాయించడానికి ఓబ్లాస్ట్ సరిహద్దులు గీయబడ్డాయి.  ఫలితంగా ఏర్పడిన జిల్లా అర్మేనియన్ మెజారిటీని నిర్ధారించింది.

సోవియట్ యూనియన్ ఈ ప్రాంతం మీద దృఢమైన నియంత్రణ సాధించడంతో 1980ల చివరలో, 1990ల ప్రారంభంలో సోవియట్ యూనియన్ రద్దు ప్రారంభమయ్యే వరకు ఈ ప్రాంతం మీద వివాదం అనేక దశాబ్దాలుగా సద్దుమణిగింది. ఆ తర్వాత నాగోర్నో-కరాబాఖ్ ప్రశ్న తిరిగి తలెత్తింది. అజర్‌బైజాన్ ఎస్‌ఎస్‌ఆర్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతం మీద బలవంతపు అజెరిఫికేషన్‌ను నిర్వహిస్తున్నట్లు ఆరోపిస్తూ ఆర్మేనియన్ ఎస్‌ఎస్‌ఆర్ నుండి సైద్ధాంతిక, భౌతిక మద్దతుతో మెజారిటీ ఆర్మేనియన్ జనాభా స్వయంప్రతిపత్తి గల ప్రాంతాన్ని అర్మేనియన్ ఎస్‌ఎస్‌ఆర్ బదిలీ చేయాలని కోరుతూ ఒక ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది.  ఆగస్టు 1987లో కరాబాఖ్ అర్మేనియన్లు పదివేల సంతకాలతో అర్మేనియాతో యూనియన్ కోసం మాస్కోకు ఒక పిటిషన్‌ను పంపారు.

### యుద్ధం - విభజన

1988 ఫిబ్రవరి 13న కరాబాఖ్ అర్మేనియన్లు ఆర్మేనియన్ రిపబ్లిక్‌తో ఏకీకరణకు అనుకూలంగా స్టెపనాకెర్ట్‌లో ప్రదర్శన ప్రారంభించారు. ఆరు రోజుల తరువాత యెరెవాన్‌లో సామూహిక కవాతులు వారితో కలిసి వచ్చాయి. ఫిబ్రవరి 20న కరాబాఖ్‌లోని సోవియట్ ఆఫ్ పీపుల్స్ డిప్యూటీస్ ఈ ప్రాంతాన్ని అర్మేనియాకు బదిలీ చేయాలని అభ్యర్థించడానికి 110కి 17 ఓట్లతో ఓటు వేసింది. ప్రాంతీయ సోవియట్ చేసిన ఈ అపూర్వమైన చర్య స్టెపనాకర్ట్, యెరెవాన్‌లలో పదివేల ప్రదర్శనలకు దారితీసింది. కానీ మాస్కో అర్మేనియన్ల డిమాండ్లను తిరస్కరించింది. 1988 ఫిబ్రవరి 20న స్టెపనాకెర్ట్‌లో ఇద్దరు అజెరి బాలికలు అత్యాచారానికి గురయ్యారు. [ citation needed ] ఇది అజెరి పట్టణం అగ్దామ్‌లో విస్తృత ఆగ్రహానికి కారణమైంది. అజెరిస్ పెద్ద సమూహం అగ్డామ్ నుండి అర్మేనియన్ జనాభా కలిగిన అస్కెరాన్ పట్టణానికి కవాతు చేయడంతో ఈ సంఘర్షణ మొదటి ప్రత్యక్ష ఘర్షణకు దారితీసింది. [ citation needed ] అస్కెరాన్ సమీపంలో అజెరిస్, పోలీసుల మధ్య జరిగిన ఘర్షణ అస్కెరాన్ ఘర్షణగా మారింది. దీని ఫలితంగా ఇద్దరు అజెరిస్ మరణించారు. వారిలో ఒకరిని అజెరి పోలీసు అధికారి చంపాడని ఆరోపించారు. యాభై మంది అర్మేనియన్ గ్రామస్తులు, తెలియని సంఖ్యలో అజెరిస్ మరియు పోలీసు అధికారులు గాయపడ్డారు.  ఆర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్ దేశాలలోని మైనారిటీ జనాభా మీద హింస ప్రారంభమైనందున పెద్ద సంఖ్యలో శరణార్థులు ఆ దేశాలను విడిచిపెట్టారు. 1988 జూలై 7 న యూరోపియన్ పార్లమెంట్ అజర్‌బైజాన్‌లో అర్మేనియన్ ప్రదర్శనకారుల మీద జరిగిన హింసను ఖండిస్తూ, సోవియట్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్మేనియాతో తిరిగి ఐక్యమవ్వాలనే అర్మేనియన్ల డిమాండ్‌కు మద్దతు ఇస్తూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.

1989 నవంబర్ 29న నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో ప్రత్యక్ష పాలన ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం అజర్‌బైజాన్ పరిపాలనకు తిరిగి వచ్చింది.  అయితే ఆర్మేనియన్ సుప్రీం సోవియట్, నాగోర్నో-కరాబాఖ్ శాసనసభ అయిన నేషనల్ కౌన్సిల్ సంయుక్త సమావేశంలో నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌ను అర్మేనియాతో ఏకం చేస్తున్నట్లు ప్రకటించినప్పుడు సోవియట్ విధానం ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. [ citation needed ] 1991 నవంబర్ 26న అజర్‌బైజాన్ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ అటానమస్ ఒబ్లాస్ట్ హోదాను రద్దు చేసింది. పరిపాలనా విభాగాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించి ఆ భూభాగాన్ని అజర్‌బైజాన్ ప్రత్యక్ష నియంత్రణలోకి తెచ్చింది.

1991 డిసెంబర్ 10న స్థానిక అజర్‌బైజాన్‌లు బహిష్కరించిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో   నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లోని అర్మేనియన్లు స్వతంత్ర రాజ్య ఏర్పాటును ఆమోదించారు. అజర్‌బైజాన్‌లోని నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌కు మెరుగైన స్వయంప్రతిపత్తి కోసం సోవియట్ ప్రతిపాదన ఏ వైపునా సంతృప్తి చెందలేదు. తరువాత అజర్‌బైజాన్, నాగోర్నో-కరాబాఖ్ మధ్య పూర్తి స్థాయి యుద్ధం చెలరేగింది. తరువాతిది అర్మేనియా నుండి మద్దతు పొందింది. ఆర్మేనియా మాజీ అధ్యక్షుడు లెవోన్ టెర్-పెట్రోసియన్ ప్రకారం కరాబాఖ్ నాయకత్వ విధానం గరిష్టవాదం ద్వారా "వారు మరింత ప్రయోజనం పొందవచ్చని వారు భావించారు." 

1991లో ఆర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్ రెండూ సోవియట్ యూనియన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత నాగోర్నో-కరాబాఖ్ కోసం పోరాటం తీవ్రమైంది. సోవియట్ అనంతర అధికార శూన్యంలో అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియా మధ్య సైనిక చర్య రష్యన్ సైన్యంచే బాగా ప్రభావితమైంది. ఇంకా అర్మేనియన్, అజర్‌బైజాన్ సైన్యం రెండూ ఉక్రెయిన్, రష్యా నుండి పెద్ద సంఖ్యలో కిరాయి సైనికులను నియమించాయి.  చెచ్న్యాకు చెందిన యోధులతో పాటు పదిహేను నుండి ఇరవై ఐదు వందల మధ్య ఆఫ్ఘన్ ముజాహిదీన్లు అజర్‌బైజాన్ వైపు పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. రష్యా అర్మేనియాకు భారీ ఫిరంగిదళాలు, ట్యాంకులను అందించింది.  మొదటి నాగోర్నో-కరాబాఖ్ యుద్ధం కారణంగా అంతర్గతంగా స్థానభ్రంశం చెందిన వారి సంఖ్య పెరుగుతుండడంతో అజర్‌బైజాన్ వైపు నుండి బయటపడిన చాలా మంది అజర్‌బైజాన్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలో ఏర్పాటు చేయబడిన 12 అత్యవసర శిబిరాల్లో ఆశ్రయం పొందారు.

1993 చివరి నాటికి ఈ వివాదం దాదాపు 30,000 మంది ప్రాణనష్టానికి కారణమైంది   రెండు వైపులా లక్షలాది మంది శరణార్థులను సృష్టించింది. [ citation needed ] మే 1994 నాటికి అర్మేనియన్లు అజర్‌బైజాన్ భూభాగంలో 14% నియంత్రణలో ఉన్నారు.  ఆ దశలో సంఘర్షణ సమయంలో మొదటిసారిగా అజర్‌బైజాన్ ప్రభుత్వం నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌ను యుద్ధంలో మూడవ పార్టీగా గుర్తించి కరాబాఖ్ అధికారులతో ప్రత్యక్ష చర్చలు ప్రారంభించింది. ఫలితంగా రష్యా మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా 1994 మే 12న కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం కుదిరింది.

### 1994 తర్వాత కాల్పుల విరమణ

కాల్పుల విరమణ ఉన్నప్పటికీ, అర్మేనియన్, అజర్బైజాన్ సైనికుల మధ్య సాయుధ ఘర్షణల కారణంగా మరణాలు కొనసాగాయి.  2005 జనవరి 25 న కౌన్సిల్ ఆఫ్ యూరప్ (పిఎసీఇ) పార్లమెంటరీ అసెంబ్లీ పిఎసీఇ తీర్మానం 1416ను ఆమోదించింది. ఇది అజర్‌బైజానీల మీద జాతి ప్రక్షాళనను ఖండించింది.  2007 మే 15–17 తేదీలలో ఇస్లామిక్ కాన్ఫరెన్స్ సంస్థ విదేశాంగ మంత్రుల మండలి 34వ సమావేశం తీర్మానం నెం. 7/34-పిని ఆమోదించింది. అజర్‌బైజాన్ భూభాగాన్ని ఆక్రమించడాన్ని అజర్‌బైజాన్‌ మీద అర్మేనియా దురాక్రమణగా పరిగణించి అజర్‌బైజాన్ పౌరుల మీద చర్యలను మానవత్వానికి వ్యతిరేకంగా నేరంగా గుర్తిస్తూ ఆక్రమిత భూభాగాల్లోని పురావస్తు, సాంస్కృతిక, మతపరమైన స్మారక చిహ్నాలను నాశనం చేయడాన్ని ఖండించింది.  2008 మార్చి 13-14 తేదీలలో డాకర్‌లో జరిగిన ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ ది ఇస్లామిక్ కాన్ఫరెన్స్ సమ్మిట్ 11వ సెషన్ తీర్మానం నెం. 10/11-పి (ఐఎస్) ను ఆమోదించింది. తీర్మానంలో ఓఐసి సభ్య దేశాలు ఆర్మేనియన్ దళాలు అజర్‌బైజాన్ భూములను ఆక్రమించడాన్ని, అజర్‌బైజాన్‌ మీద ఆర్మేనియన్ దురాక్రమణను, అజర్‌బైజాన్ జనాభా మీద జాతి ప్రక్షాళనను ఖండించాయి. "ఆక్రమిత అజర్‌బైజాన్ భూభాగాల్లోని సాంస్కృతిక స్మారక చిహ్నాలను నాశనం చేశాయని" ఆర్మేనియాను అభియోగాలు మోపాయి.  అదే సంవత్సరం మార్చి 14న UN జనరల్ అసెంబ్లీ తీర్మానం నెం. 62/243ను ఆమోదించింది. ఇది "అజర్‌బైజాన్ రిపబ్లిక్ అన్ని ఆక్రమిత భూభాగాల నుండి అన్ని ఆర్మేనియన్ దళాలను వెంటనే పూర్తిగా బేషరతుగా ఉపసంహరించుకోవాలని డిమాండ్ చేస్తుంది". 2010 మే 18-20 తేదీలలో దుషాన్బేలో జరిగిన ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ ఇస్లామిక్ కాన్ఫరెన్స్ విదేశాంగ మంత్రుల మండలి 37వ సమావేశంలో అజర్‌బైజాన్‌ మీద అర్మేనియా దురాక్రమణను ఖండిస్తూ అజర్‌బైజాన్ పౌరుల మీద చర్యలను మానవత్వానికి వ్యతిరేకంగా నేరంగా గుర్తిస్తూ, ఆక్రమిత భూభాగాల్లో పురావస్తు, సాంస్కృతిక, మతపరమైన స్మారక చిహ్నాల ధ్వంసాన్ని ఖండిస్తూ మరొక తీర్మానాన్ని ఆమోదించారు. అదే సంవత్సరం మే 20న స్ట్రాస్‌బోర్గ్‌లోని యూరోపియన్ పార్లమెంట్ బల్గేరియన్ పార్లమెంటు సభ్యుడు ఎవ్జెనీ కిరిలోవ్ నివేదిక ఆధారంగా "దక్షిణ కాకసస్‌కు ఇయు వ్యూహం అవసరం" అనే తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.  "నాగోర్నో-కరాబాఖ్ చుట్టూ ఉన్న ఆక్రమిత అజర్‌బైజాన్ ప్రాంతాలను వీలైనంత త్వరగా తొలగించాలి" అని తీర్మానం ప్రత్యేకంగా పేర్కొంది.  2016 జనవరి 26 న యూరప్ కౌన్సిల్ (పిఎసీఇ) పార్లమెంటరీ అసెంబ్లీ 2085 తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. ఇది నాగోర్నో-కరాబాఖ్, అజర్‌బైజాన్‌లోని ఇతర ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలను ఆర్మేనియా ఆక్రమించడం వల్ల అజర్‌బైజాన్ పౌరులకు మానవతా, పర్యావరణ సమస్యలు తలెత్తుతున్నాయని విచారం వ్యక్తం చేసింది. అజర్‌బైజాన్ ప్రజల మీద జాతి ప్రక్షాళనను ఖండించింది. సంబంధిత ప్రాంతం నుండి అర్మేనియన్ సాయుధ దళాలను వెంటనే ఉపసంహరించుకోవాలని అసెంబ్లీ డిమాండ్ చేసింది.

అనేక [quantify] ప్రపంచ నాయకులు సంవత్సరాలుగా అర్మేనియా, అజర్‌బైజాన్ అధ్యక్షులతో సమావేశమయ్యారు. కానీ కాల్పుల విరమణను కొనసాగించే ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి.

2016 ఏప్రిల్ 2 న అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియన్ దళాలు మళ్ళీ ఈ ప్రాంతంలో ఘర్షణ పడ్డాయి. [ citation needed ] అజర్‌బైజాన్ ఈ ప్రాంతంలోని భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి దాడిని ప్రారంభించిందని ఆర్మేనియన్ రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ ఆరోపించింది. ఈ పోరాటంలో కనీసం 30 మంది సైనికులు మరణించారు. ఒక మిల్ మి -24 హెలికాప్టర్, ట్యాంక్ కూడా ధ్వంసమయ్యాయి, అజర్‌బైజాన్ దళాలకు చెందిన 12 మంది సైనికులు, అర్మేనియన్ దళాలకు చెందిన 18 మంది సైనికులు మరణించారు. అలాగే అదనంగా 35 మంది అర్మేనియన్ సైనికులు గాయపడినట్లు సమాచారం.

### 2020 యుద్ధం - కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం
2020 సెప్టెంబరు 27 న నాగోర్నో-కరాబాఖ్, పరిసర ప్రాంతాలలో కొత్త యుద్ధం చెలరేగింది.  ఐక్యరాజ్యసమితి ఈ సంఘర్షణను తీవ్రంగా ఖండించింది. ఉద్రిక్తతలను తగ్గించుకోవాలని, అర్థవంతమైన చర్చలను ఆలస్యం చేయకుండా తిరిగి ప్రారంభించాలని ఇరుపక్షాలకు పిలుపునిచ్చింది.

అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియా, రష్యా మధ్య త్రైపాక్షిక కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం మీద సంతకం చేయడంతో 2020 నవంబరు 10న యుద్ధం ముగిసింది.  కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం ప్రకారం అజర్‌బైజాన్ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ చుట్టూ ఉన్న ఆక్రమిత భూభాగాలన్నింటినీ తిరిగి పొందింది. షుషా, హద్రుత్‌లతో సహా నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో మూడింట ఒక వంతును స్వాధీనం చేసుకుంది. 
.

### దిగ్బంధనం (2022–2023)
2022 డిసెంబరులో పర్యావరణ కార్యకర్తలమని చెప్పుకునే అజర్‌బైజాన్‌లు నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌ను అర్మేనియాలను బయటి ప్రపంచానికి కలిపే ఏకైక రహదారి అయిన లాచిన్ కారిడార్‌ను అడ్డుకున్నారు.  2023 ఏప్రిల్ 23 న దళాలు లాచిన్ కారిడార్‌లో ఒక చెక్‌పాయింట్‌ను ఏర్పాటు చేశాయి. 
. ఈ దిగ్బంధనం ఆర్ట్‌సఖ్‌లోని జనాభాకు మానవతా సంక్షోభానికి దారితీసింది. అవసరమైన వస్తువుల దిగుమతులు నిరోధించబడ్డాయి. అలాగే రెడ్‌క్రాస్, రష్యన్ శాంతి పరిరక్షకుల మానవతా కాన్వాయ్‌లు నిరోధించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలోని 1,20,000 మంది నివాసితులను చిక్కుకున్నాయి. . వైద్య సంరక్షణ అవసరమైన రోగులను రవాణా చేయడానికి, మానవతా సామాగ్రిని అందించడానికి రష్యన్ శాంతి పరిరక్షకులు, అంతర్జాతీయ రెడ్‌క్రాస్ కమిటీ పరిమిత ట్రాఫిక్‌ను నిర్వహించాయి. అయితే 2023 జూన్ 15 నుండి అజర్‌బైజాన్ దిగ్బంధనను తీవ్రతరం చేసింది, రెడ్‌క్రాస్, రష్యన్ శాంతి పరిరక్షకుల నుండి లాచిన్ కారిడార్ ద్వారా ఆహారం, ఇంధనం, ఔషధాల రవాణాను అడ్డుకుంది.  సెప్టెంబర్ 19న అజర్‌బైజాన్ సైనిక చర్యను ప్రారంభించింది .

### అజర్‌బైజాన్ ప్రమాదకర (2023)దాడి
2023 సెప్టెంబర్ 19న అజర్‌బైజాన్ నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌ మీద సైనిక దాడిని ప్రారంభించింది .  దాడి ప్రారంభమైన ఒక రోజు తర్వాత సెప్టెంబరు 20న నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లోని రష్యన్ శాంతి పరిరక్షక దళం మధ్యవర్తిత్వంలో నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో శత్రుత్వాలను పూర్తిగా నిలిపివేయడం మీద ఒక ఒప్పందం కుదిరింది.  ఈ ప్రాంతాన్ని అజర్‌బైజాన్‌లో తిరిగి విలీనం చేసే ప్రక్రియను ప్రారంభించడానికి అజర్‌బైజాన్ సెప్టెంబరు 21న యెవ్లాఖ్‌లో అర్తాఖ్ అర్మేనియన్ కమ్యూనిటీ ప్రతినిధులతో ఒక సమావేశాన్ని నిర్వహించింది.  అయినప్పటికీ సెప్టెంబరు 21న స్టెపనాకెర్ట్‌లోని ఆర్ట్‌సఖ్, స్థానిక నివాసితులు అజర్‌బైజాన్ కాల్పుల విరమణ ఉల్లంఘనలను నివేదించారు.  దాడి తరువాత ఈ ప్రాంతం నుండి అర్మేనియన్ల వలసలు ప్రారంభమయ్యాయి. 2023 సెప్టెంబరు 28 న రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్ట్సాఖ్ 2024 జనవరి 1 నాటికి తనను తాను రద్దు చేసుకోవడానికి అంగీకరించింది.

## భౌగోళికం

నాగోర్నో-కరాబాఖ్ మొత్తం వైశాల్యం 4,400 చదరపు kiloమీటర్లు (4.7361205834×1010 sq ft).  నాగోర్నో-కరాబాఖ్ భూభాగంలో దాదాపు సగం సముద్ర మట్టానికి 950 మీటర్లు (3,120 అ.)ఎత్తులో ఉంది.  నాగోర్నో-కరాబాఖ్ సరిహద్దులు తూర్పు వైపున పల్లం‌తో కిడ్నీ బీన్‌ను పోలి ఉంటాయి. దీనికి ఉత్తర అంచున పశ్చిమాన ఎత్తైన పర్వత శ్రేణులు, దక్షిణాన పర్వత శ్రేణులు ఉన్నాయి. కిడ్నీ బీన్ ఫల్లం దగ్గర ఉన్న భాగం చదునైన లోయ బీన్ రెండు అంచులు, మార్టాకెర్ట్, మార్టుని జిల్లాలు కూడా చదునైన భూములను కలిగి ఉంటాయి. సర్సంగ్ జలాశయం, హద్రుట్, దక్షిణం చుట్టూ ఇతర చదునైన లోయలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం మొత్తం సగటున సముద్ర మట్టానికి 1,100 మీటర్లు (3,600 అ.) ఎత్తులో ఉంటుంది.  ముఖ్యమైన శిఖరాలలో సరిహద్దు పర్వతం మురోవ్‌డాగ్, షుషా, హద్రుట్ జిల్లాల జంక్షన్‌లోని గ్రేట్ కిర్స్ పర్వత శ్రేణి ఉన్నాయి. ఆధునిక నాగోర్నో-కరాబాఖ్ భూభాగం కురా, అరాక్సెస్ నదుల మధ్య ఆధునిక అర్మేనియా-అజర్‌బైజాన్ సరిహద్దు మధ్య ఉన్న చారిత్రాత్మక ప్రాంతమైన కరాబాఖ్‌ ఉంది. నాగోర్నో-కరాబాఖ్ దాని ఆధునిక సరిహద్దులలో ఎగువ కరాబాఖ్ ప్రాంతంలో భాగంగా ఉంది.

నాగోర్నో-కరాబాఖ్ నేరుగా ఆర్మేనియా సరిహద్దున లేనప్పటికీ నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లోని రష్యన్ శాంతి పరిరక్షక దళాల నియంత్రణలో ఉన్న పర్వత మార్గం లాచిన్ కారిడార్ ఆర్మేనియాకు అనుసంధానించబడి ఉంది.

ఈ ప్రాంతంలోని ప్రధాన నగరాలు స్టెపనకర్ట్ ఉంది. ఇది ఒకప్పుడు గుర్తింపు పొందని నాగోర్నో-కరాబాఖ్ రిపబ్లిక్ రాజధానిగా పనిచేసింది. పాక్షికంగా శిథిలావస్థలో ఉన్న షుషా .లోయలలో ద్రాక్షతోటలు, పండ్ల తోటలు, పట్టు పురుగుల కోసం మల్బరీ తోటలు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.

### పర్యావరణం
నాగోర్నో-కరాబాఖ్ పర్యావరణం కురా లోతట్టు ప్రాంతంలోని గడ్డి మైదానం నుండి దిగువ పర్వత వాలులలో ఓక్, హార్న్‌బీమ్, సముద్రతీరంలోని దట్టమైన అడవులలో పైన బిర్చ్‌వుడ్, క్రమంగా ఆల్పైన్ పచ్చికభూములుగా మారుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో అనేక ఖనిజ బుగ్గలు, జింక్, బొగ్గు, సీసం, బంగారం, పాలరాయి, సున్నపురాయి నిక్షేపాలు ఉన్నాయి.

## గణాంకాలు

### పురాతన కాలం – 1918
చారిత్రాత్మకంగా నాగోర్నో-కరాబాఖ్ నివాసులు - ఆసమయంలో ఆర్ట్‌సాఖ్ ప్రావిన్స్‌లో భాగంగా ఉన్నారు.పురాతన గ్రీకు, రోమన్ మూలాల ద్వారా "మన యుగానికి చాలా కాలం ముందు" వారు అర్మేనియన్లు అని నిర్ధారించబడ్డారు. [better source needed][ మంచిది మూలం ] 15 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జర్మనీ యాత్రికుడు జోహన్ షిల్ట్‌బెర్గర్ ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించిన తర్వాత " ముస్లింలు కరాబాగ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ ఈ ప్రాంతంలో ఇప్పటికీ అర్మేనియన్ గ్రామాలు ఉన్నాయి" అని పేర్కొన్నాడు.  చరిత్రకారుడు విక్టర్ ష్నిరెల్మాన్ ఇలా వ్రాశాడు, "18వ శతాబ్దం మధ్యలో, ... టర్కిక్ తెగలు ... [కరాబాఖ్] ఎత్తైన ప్రాంతాలకు నివసించారు. తరువాత వారు షుషాలో స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. 18వ శతాబ్దం చివరి నాటికి పూర్వపు అర్మేనియన్ నివాసితులు గణనీయమైన సంఖ్యలో నాగోర్నీ కరాబాగ్‌ను విడిచిపెట్టారు. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో టర్కిక్ జనాభా స్థానిక అర్మేనియన్ల కంటే గణనీయంగా అధికంగా ఉంది. కానీ ఇది [1820ల చివరి వరకు] కొనసాగింది. [తరువాత] అర్మేనియన్లు కరాబాగ్‌కు తిరిగి రావడం ప్రారంభించారు. 19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి వారు దాని జనాభాలో అధికశాతంలో ఉన్నారు".  ఎడ్మండ్ హెర్జిగ్, మెరీనా కుర్క్‌చియాన్ ప్రత్యామ్నాయ అభిప్రాయాన్ని ప్రయత్నిస్తున్నారు, "అనేక వందల సంవత్సరాలలో మొదటిసారిగా అర్మేనియన్ మెజారిటీని తిరిగి పొందిన యెరెవాన్ ప్రావిన్స్‌తో పోలిస్తే, పర్వత ప్రాంతాలైన కరాబాగ్ వంటి కొన్ని ప్రాంతాలలో అర్మేనియన్లు ఇప్పటికే మెజారిటీగా ఉన్నారు" "

1866లో టిఫ్లిస్ (ప్రస్తుత టిబిలిసి )లో ప్రచురించబడిన 1823 రష్యన్ సర్వే ప్రకారం  నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లోని ఐదు జిల్లాలలో ( మహల్స్ ) జనాభాలో 97 శాతం అర్మేనియన్లు ఉన్నారు.  తద్వారా అజర్‌బైజాన్ చరిత్ర, చరిత్రలోని వాదనలకు విరుద్ధంగా 1828కి ముందు నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో అర్మేనియన్లు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారని రుజువు చేసింది. 1810 నాటి రష్యన్ గణాంకాల ప్రకారం కరాబాఖ్ ప్రాంత జనాభాలో అర్మేనియన్లు 21 శాతం ఉన్నారని చరిత్రకారుడు జార్జ్ బోర్నౌటియన్ రాశారు; 1823లో కరాబాఖ్‌లోని అర్మేనియన్ జనాభా "ఈ ప్రాంతం నుండి పారిపోయిన వారు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత" 30 శాతం అధికరించిది. 1832 నాటికి అర్మేనియన్ జనాభా కరాబాఖ్‌లో మూడింట ఒక వంతుకు అధికరించిది. అంతేకాకుండా కరాబాఖ్ జనాభాలో "మూడవ వంతు" అర్మేనియన్లతో కూడిన కరాబాఖ్ భూభాగంలో మూడింట ఒక వంతు, పర్వత భూభాగం (అంటే నాగోర్నో-కరాబాఖ్)లో నివసించారు. అక్కడ వారు "జనాభాలో అధిక శాతం ఉన్నారు." 

### 1918 - 1920
అర్మేనియన్ వర్గాల సమాచారం ప్రకారం, "చారిత్రక నాగోర్నో-కరాబాఖ్" ప్రాంతంలో 1918–1920లో 3,00,000 - 3,30,000 మంది ప్రజలు ఉన్నారు, 1988 నాటికి 7,00,000–8,00,000 కు పెరిగింది. " టర్కిష్ - అజర్‌బైజాన్ దురాక్రమణ" ఫలితంగా 1918–1920లో ఈ ప్రాంత జనాభా 20 శాతం తగ్గింది.  ఈ కాలంలో అజర్‌బైజాన్ దళాలు గైబలిషెన్, జామిల్లి, కర్కిజహాన్, పహ్లుల్ (600–700 మంది మరణించారు 
),   , స్టెపనకెర్ట్ (అనేక వందల మంది మరణించారు ), షుషా (అనేక వందల మంది మరణించారు   మరణాలసంఖ్య 12,000కి చేరింది.)) అల్లర్లలో అర్మేనియన్ల మీద ఊచకోతలు జరిగాయి. షుషా ఊచకోత ఫలితంగా 5,000–6,000 మంది ఆర్మేనియన్లు వరండా, డిజాక్ ప్రాంతాలకు తరలివెళ్లారు.  1920 ఏప్రిల్ 11 నాటికి తిరుగుబాటు ఫలితంగా నాగోర్నో-కరాబాఖ్‌లోని దాదాపు ముప్పై గ్రామాలను అజర్‌బైజాన్ దళాలు "నాశనం" చేశాయి. 25,000 మంది నిరాశ్రయులయ్యారు (షుషా నుండి వచ్చిన దాదాపు 6,000 మంది శరణార్థులతో సహా).
### 1921 - 1987
1923 గణాంకాలు ఎన్‌కెఎఒ జనాభాలో 94.8 శాతం అర్మేనియన్లు (1,49,600) మంది ఉన్నారని, అజర్‌బైజాన్ జనాభా 7,700 మంది ఉన్నారని సూచిస్తున్నాయి. 1921- 1923 జనాభా లెక్కల మధ్య అర్మేనియన్ జనాభాలో "వ్యత్యాసం" 25,000 కంటే ఎక్కువ పెరిగిందని చరిత్రకారుడు కోరి వెల్ట్ రాశాడు. 1926లో అర్మేనియన్ జనాభా 1,11,700కి తగ్గిందని తద్వారా 38,000 మంది వ్యక్తుల "వివరించలేని తగ్గుదల" ఉందని కూడా ఎత్తి చూపాడు.
. 1920లలో ఎన్‌కెఎఒ జనాభా 1,31,000 మంది ఉన్నారు. వీరిలో 94.4 శాతం (124,136) మంది ఆర్మేనియన్లు, 5.6 శాతం (7,364) మంది మాత్రమే అజర్‌బైజాన్ జాతికి చెందినవారు ఉన్నారు. 1933లో నాగోర్నో-కరాబాఖ్ జనాభా 1,47,308 ఉన్నారు. వీరిలో 10,751 (7.3 శాతం) మంది పట్టణవాసులు1,36,557 (92.7 శాతం) మంది గ్రామీణ నివాసితులు.  1973 జనవరి 1 నాటికి ఈ ఒబ్లాస్ట్ జనాభా 1,53,000.

### వివక్షత - స్తబ్దత
ఈ ప్రాంతం అజర్‌బైజాన్ ఎస్‌ఎస్‌ఆర్‌లో భాగంగా ఉండగా జనాభాలో అర్మేనియన్ వాటా 94.7 నుండి 76.9 శాతానికి పడిపోయింది. అయితే "వలస ప్రవాహం"  ఫలితంగా అజర్‌బైజాన్ జనాభా వాటా 5.1 నుండి 21.5 శాతానికి " — నాలుగు రెట్లు పెరిగింది - ఇది సోవియట్ అజర్‌బైజాన్ నాయకత్వంలో స్థానిక అర్మేనియన్లు అనుభవించిన సామాజిక-ఆర్థిక ఇబ్బందులను సూచిస్తుంది. దీని ఫలితంగా వారు కరాబాఖ్ నుండి వలస వెళ్ళారు.  "అజర్బైజాన్ అధికారుల వివక్షత విధానాల కారణంగా అర్మేనియన్లు వలస వెళ్ళవలసి వచ్చింది" అని ఎమెరిటస్ ప్రొఫెసర్ ఆఫ్ లా ఎం. చెరిఫ్ బస్సియోని ఆర్మేనియన్ జనాభా స్తబ్దత గురించి రాశారు; కరాబాఖ్ నుండి 6,00,000 మంది అర్మేనియన్లు అర్మేనియా, సిఐఎస్ దేశాలలో నివసిస్తున్నారని కూడా జోడించారు.  చరిత్రకారుడు డియోన్ గెల్డెన్‌హుయిస్ ప్రకారం "ఈ ప్రాంతం 'సాంస్కృతిక డీ-ఆర్మేనైజేషన్' విధానంలో భాగంగా బాకు ఉద్దేశపూర్వకంగా కరాబాగ్‌లో అజర్‌బైజాన్ స్థిరనివాసాన్ని ప్రోత్సహించడం దీనికి కారణం" అని భావిస్తున్నారు. అజర్‌బైజాన్ "భూభాగం, ఆర్థిక అవసరాలను విస్మరించింది" అని కూడా జోడించారు. రాజకీయ శాస్త్రం, అంతర్జాతీయ సంబంధాల ప్రొఫెసర్ అయిన స్టూవర్ట్ జె. కౌఫ్‌మన్  కరాబాఖ్ అర్మేనియన్ల ఇబ్బందుల గురించి ఇలా వ్రాశాడు:

** :… “… అర్మేనియన్ భాషా విద్య సులభంగా అందుబాటులో లేదు. అర్మేనియన్ చరిత్ర అస్సలు బోధించబడలేదు. శిక్షణ కోసం అర్మేనియాకు వెళ్ళిన వారు ప్రావిన్స్‌లో ఉద్యోగాల కోసం పోటీ పడటంలో వివక్షకు గురయ్యారు, … ఈ ప్రాంతంలో తక్కువ పెట్టుబడి - బాకు మీద కూడా నిందలు వేయబడ్డాయి - అంటే సోవియట్ ప్రమాణాల ప్రకారం కూడా తక్కువ ఆర్థిక అభివృద్ధి, పేలవమైన మౌలిక సదుపాయాలు, అందువల్ల మొత్తం మీద తక్కువ ఉద్యోగాలు, ముఖ్యంగా అర్మేనియన్లకు అందుబాటులో ఉన్న్నాయి. బాకులో అర్మేనియాతో సాంస్కృతిక సంబంధాలు రెడ్ టేప్‌లో చిక్కుకున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో అర్మేనియన్ భాషా టెలివిజన్‌ను అందుబాటులోకి తీసుకురావాలనే నిర్ణయం అమలు కాకుండానే మిగిలిపోయింది. ఈ విధానాల ఫలితంగా పచ్చని పచ్చిక బయళ్లను వెతుక్కుంటూ కరాబాగ్ నుండి అర్మేనియన్లు నిరంతరం వలసలు వెళ్లడం జరిగింది. “

### 1988–ప్రస్తుతం
1988 సెప్టెంబరు లో సుమ్‌గైట్ హింసాకాండ తరువాత స్టెపనాకెర్ట్‌లోని అజర్‌బైజాన్‌లు, షుషాలోని అర్మేనియన్లు

(ఆర్మేనియా నుండి వలస వెళ్ళిన అజర్బైజాన్లు)బహిష్కరించబడ్డారు. మొదటి నాగోర్నో-కరాబాఖ్ యుద్ధంలో స్థానిక అర్మేనియన్ దళాలు నాగోర్నో-కరాబాఖ్, చుట్టుపక్కల జిల్లాలను (అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన అజర్‌బైజాన్ భూభాగంలో 14 శాతం) స్వాధీనం చేసుకోవడంతో లక్షలాది మంది అజర్‌బైజాన్లు వారి భూముల నుండి బహిష్కరించబడ్డారు. రెండవ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ యుద్ధం సమయంలో అజర్‌బైజాన్ చుట్టుపక్కల జిల్లాలు, పూర్వ ఎన్‌కెఒ దక్షిణ ప్రాంతాల మీద తిరిగి నియంత్రణ సాధించింది. తద్వారా దాదాపు 70,000 మంది ఆర్మేనియన్లు స్థానభ్రంశం చెందారు.

## రవాణా

సోవియట్ యూనియన్ పాలనలో యెవ్లాఖ్ - అగ్దామ్ - స్టెపనకర్ట్ లైన్ నాగోర్నో-కరాబాఖ్ స్వయంప్రతిపత్త ప్రాంతాన్ని అజర్‌బైజాన్ ప్రధాన భాగంతో అనుసంధానించింది. నాగోర్నో-కరాబాఖ్ యుద్ధం, అగ్డామ్ వదిలివేయబడిన తరువాత ఈ లైన్ సేవను యెవ్లాక్స్, కోటల్పారాక్ మధ్య వరకు సేవకు పరిమితం చేసారు. ప్రస్తుతం నాగోర్నో-కరాబాఖ్ రిపబ్లిక్ వద్ద ఏ విభాగం లేదు. కోటల్పరాక్, స్టెపనాకెర్ట్ మధ్య పూర్వపు రైల్వే లైన్ దాదాపు పూర్తిగా ధ్వంసమైంది.

( టిబిలిసి – గ్యుమ్రి –) యెరెవాన్ – నఖ్చివాన్ – హొరాడిజ్ – శిర్వాన్ (– బాకు ) ప్రధాన రైల్వేను కూడా ఓర్డుబాద్, హొరాడిజ్ మధ్య ఎన్‌కెఆర్ నుండి కూల్చివేశారు. అలాగే మిన్సివాన్ నుండి అర్మేనియన్ నగరమైన కపాన్ వరకు ఒక ఉప-మార్గం కూడా కూల్చివేయబడింది. ప్రస్తుతం అజర్‌బైజాన్ రైళ్లు హోరాడిజ్ వరకు మాత్రమే ప్రయాణిస్తాయి. ఓర్డుబాద్-హొరాడిజ్ విభాగం కూల్చివేయబడింది. దీని వలన ఎన్‌కెఆర్ భూభాగంలో చెక్కుచెదరకుండా చురుకైన రైల్వే లైన్ లేకుండా పోయింది. నఖ్చివాన్ అటానమస్ రిపబ్లిక్ వద్ద రైల్వే ఇప్పటికీ నడుస్తుంది. కానీ ఇది ప్రధాన అజర్‌బైజాన్ లైన్ల నుండి వేరు చేయబడింది. ఇరాన్‌తో మాత్రమే సంబంధాన్ని కలిగి ఉంది.

## మూలాలు


## ఇతర మూలాలు