భారత ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ

**ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ,** 2001 సెప్టెంబరులో ఏర్పాటు చేసిన భారత ప్రభుత్వ మంత్రిత్వ శాఖ. ఇది ఈశాన్య భారతదేశంలోని ఎనిమిది రాష్ట్రాల - అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరాం, నాగాలాండ్, త్రిపుర, సిక్కిం - సామాజిక, ఆర్థిక అభివృద్ధికి సంబంధించిన విషయాలతో వ్యవహరించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వ నోడల్ డిపార్ట్‌మెంట్‌గా పనిచేస్తుంది. ఇది ఆర్థికాభివృద్ధిలో ఈశాన్య ప్రాంతంలోని కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు/విభాగాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయాన్ని సులభతరం చేస్తుంది. మౌలిక సదుపాయాల పరమైన అడ్డంకులు తొలగించడం, కనీస, మౌలిక సేవలను అందించడం, ప్రైవేట్ పెట్టుబడులకు వాతావరణాన్ని సృష్టించడం, శాశ్వత శాంతికి అవరోధాలను తొలగించడం, ఈశాన్య ప్రాంతంలో భద్రత ఈ సమన్వయంలో భాగాలు.

## విధులు, బాధ్యతలు
2001 లో కేంద్రంలో డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ నార్త్ ఈస్టర్న్ రీజియన్ (DoNER) ను సృష్టించారు. 2004 మేలో దానికి పూర్తి స్థాయి మంత్రిత్వ శాఖ హోదా ఇచ్చారు. ఈ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రధానంగా ఈశాన్య ప్రాంత ఆర్థికాభివృద్ధి కోసం మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు సంబంధించింది.

DoNER ప్రధాన కార్యకలాపాలు/విధులు.

* **నాన్ ల్యాప్సిబుల్ సెంట్రల్ పూల్ ఆఫ్ రిసోర్సెస్ (NLCPR)** కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు, ఈశాన్య రాష్ట్రాల రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలతో సమన్వయం.
* సామర్థ్యాల కల్పన
* సంప్రదింపులు, ప్రచారం
* అంతర్జాతీయ సహకారం
* శాఖ లోని సంస్థల నిర్వహణ

## సంస్థలు
మంత్రిత్వ శాఖ కింద కింది సంస్థలు పనిచేస్తున్నాయి:

* నార్త్ ఈస్టర్న్ డెవలప్‌మెంట్ ఫైనాన్స్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (ఈశాన్య భారతంDFI)
* నార్త్ ఈస్టర్న్ రీజినల్ అగ్రికల్చరల్ మార్కెటింగ్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్ (NERAMAC)
* సిక్కిం మైనింగ్ కార్పొరేషన్ లిమిటెడ్. (SMC)
* ఈశాన్య చేనేత, హస్తకళల అభివృద్ధి సంస్థ (ఈశాన్య భారతంHHDC)

## కేబినెట్ మంత్రులు

* **గమనిక:** MoS, I/C  రాష్ట్ర మంత్రి (స్వతంత్ర బాధ్యత)

## సహాయ మంత్రులు

## ఈశాన్య భారత కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్టులు
దక్షిణాసియా, తూర్పు ఆసియా దేశాలతో వాణిజ్యానికి, భారతదేశపు మొత్తం విదేశీ వాణిజ్యంలో దాదాపు 45% వాటా ఉంది. మయన్మార్, ASEAN దేశాలు భారతదేశపు లుక్ ఈస్ట్ విధానంలో భాగం. భారతదేశం ASEAN +6, ఆసియా సహకార సంభాషణ, ఆసియా-పసిఫిక్ ఆర్థిక సహకారం, ఆసియా క్లియరింగ్ యూనియన్, ఆసియన్ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్, బంగ్లాదేశ్ భూటాన్ ఇండియా నేపాల్ ఇనిషియేటివ్, BIMSTEC, తూర్పు ఆసియా సమ్మిట్, మెకాంగ్-గంగా సహకారం, సార్క్, దక్షిణాసియా ఉపప్రాంత ఆర్థిక వ్యవస్థలో, యునైటెడ్ నేషన్స్ ఎకనామిక్ అండ్ సోషల్ కమిషన్ ఫర్ ఆసియా అండ్ పసిఫిక్, ఏషియన్ హైవే నెట్‌వర్క్, ట్రాన్స్-ఆసియన్ రైల్వే నెట్‌వర్క్ మొదలైన సంస్థలలో భాగంగా ఉంది.

భారత బంగ్లాదేశ్‌ల మధ్య రవాణా, బంగ్లాదేశ్-భారత సరిహద్దు, భారతదేశం-మయన్మార్ అవరోధం, భూటాన్-భారత సరిహద్దు, మెక్‌మహాన్ లైన్ మొదలైనవి కవర్ చేయబడిన ప్రధాన కార్యక్రమాలు.

### వంతెనలు

* బ్రహ్మపుత్ర నదిపై రోడ్డు వంతెనల జాబితా

### రోడ్లు

#### అంతర్జాతీయ రహదారులు
ఈశాన్య భారతంలో నేపాల్, భూటాన్, చైనా, బంగ్లాదేశ్, మయన్మార్‌లతో 5,000 కి.మీ. సరిహద్దులు ఉన్నాయి. అయితే, మిగిలిన భారతదేశంతో 20 కి.మీ.ల సన్నటి కోడి మెడ లాంటి సిలిగురి కారిడార్ ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంది.

* ఆసియా హైవే నెట్‌వర్క్
* ASEAN లుక్ ఈస్ట్ కనెక్టివిటీ

#### వ్యూహాత్మక జాతీయ రహదారులు (ఎన్‌హెచ్)
ఈశాన్యం లోని మొత్తం 3,76,819 కి.మీ. రహదారులలో 13,500 కి.మీ.లు జాతీయ రహదారులు. (2012 మార్చి).

* **పథకాలుః** భారతమాల, ఎన్‌హెచ్
** ఈశాన్య భారతదేశం, లుక్ ఈస్ట్ కనెక్టివిటీ కోసం నాన్ లాప్సబుల్ సెంట్రల్ పూల్ ఆఫ్ రిసోర్సెస్ (ఎన్ఎల్సిపిఆర్) ప్రణాళిక .
** ఈశాన్య ప్రాంతంలో ప్రత్యేక వేగవంతమైన రహదారి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (SARDP-ఈశాన్య భారతం) చైనా సరిహద్దు రహదారుల కోసం ప్రణాళిక.
* **నిధులుః**
** మొత్తం ఆమోదించబడినది (A+B): రూ. 62,600 కోట్లు (2017 డిసెంబరు వరకు).
** A. 32,600 కోట్ల అంచనాతో 3,840 కి.మీ.లు ఆమోదించబడ్డాయి ₹13,500 కోట్లతో 1,266 కి.మీ.లు పూర్తయ్యాయి (202017 నుండి 14 డిసెంబరు వరకు)
*** రూ 5,300 కోట్లు ప్రస్తుత ఈశాన్య భారతం ఎన్హెచ్ ప్రాజెక్టుల అంతరాన్ని పూరించడం ద్వారా 2023 మార్చి నాటికి పూర్తి చేయడానికి అదనపు నిధులు విడుదల చేయబడ్డాయి, సాధారణ 90:10 కేంద్ర-రాష్ట్ర నిధుల యంత్రాంగానికి బదులుగా (2017 డిసెంబరు) కేంద్ర-నిధుల ప్రాతిపదికన.
** B. ఈశాన్య భారతంలో జాతీయ రహదారుల కోసం భారతమాల కింద ₹30,000 కోట్లు (2017 డిసెంబరు) అదనపు ఆమోదం పొందింది.
* **మార్గాలుః** ప్రధాన ఈశాన్య భారత ఎన్హెచ్ రూట్ మ్యాప్, ఎస్ఏఆర్డీపీ అరుణాచల్ రోడ్ల మ్యాప్.
* **రహదారులుః**
** అరుణాచల్ సరిహద్దు రహదారి - ఎగువ హిమాలయాలలో చైనా సరిహద్దు వెంట 2,000 కి.మీ. మార్గం, 40,000 కోట్లు
** ట్రాన్స్-అరుణాచల్ హైవే ఎన్‌హెచ్13 12 జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాల గుండా వెళ్ళే 1559 కి.మీ. పొడవైన మార్గం. మిగిలిన 4 జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాలను లింక్ హైవేలతో కలుపుతూ, రూ 10,000 కోట్ల అంచనా (2008 లో SARDP-ఈశాన్య భారతం కింద).
*** ఈశాన్య సరిహద్దు రహదారులుః
**** ఎన్హెచ్ఐడిసిఎల్ 2015 లో అరుణాచల్ ప్రదేశ్తో సహా భారతదేశం అంతటా 100 వ్యూహాత్మక 7,000 కిలోమీటర్ల పొడవైన సరిహద్దు రహదారుల నిర్మాణాన్ని 80,000 కోట్ల అంచనా వ్యయంతో ప్రారంభించింది.&nbsp;
**** BRO సరిహద్దు రహదారులుః -73 సరిహద్దు రహదారులుః సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అన్నీ కలుపుకొని. 2022 మార్చి నాటికి పూర్తవుతాయి. - 410 సరిహద్దు వంతెనలుః-అరుణాచల్లో 144 (2020 నాటికి 75 పూర్తవుతాయి) -సిక్కింలో 40 నిర్మాణంలో ఉన్నాయి (2017 డిసెంబరు). - 17 సరిహద్దు రైలు, రహదారి సొరంగాలుః మొత్తం పొడవు 100 కి.మీ.,-అరుణాచల్ (నెచిపు పాస్ (బొగిబీల్ అస్సాంలోని బొమ్డిలా, సెలా పాస్ సొరంగాలు సమీపంలో సగలీ నుండి తవాంగ్ ఎన్‌హెచ్13) -ఉత్తర సిక్కిం (చుంగ్తాంగ్, తుంగ్ మధ్య ఎన్‌హెచ్310A లో 578 మీటర్ల థెంగ్ పాస్ సొరంగం (2017 డిసెంబరు).
** దిగువ పర్వత ప్రాంతాలలో అస్సాం సరిహద్దు వెంబడి అరుణాచల్ తూర్పు-పశ్చిమ కారిడార్ (ఎర్ర రంగులో గుర్తించబడింది) భారతమాల ప్రాజెక్ట్ కింద తీసుకోబడుతోంది.
** అరుణాచల్లో 2,570 కిలోమీటర్ల ఎన్హెచ్ (ఐడి1) పురోగతిలో ఉంది, పూర్తయింది, రహదారి కనెక్టివిటీ 36%, 100 కి.మీ.కి 22 కి.మీ.2 అరుణాచల్ రహదారి సాంద్రత డర్ట్ ట్రాక్లతో సహా (సి. 2017 నవంబరు).&nbsp;&nbsp;&nbsp;

#### ఇతర రోడ్లు

* నార్త్ ఈస్టర్న్ కౌన్సిల్ అంతర్-రాష్ట్ర ప్రాజెక్టులు, రోడ్లు:
** 1,666 కి.మీ. పొడవైన 47 కొత్త అంతర్-రాష్ట్ర రహదారులు. రూ 5,000 కోట్ల అంచనాతో (వీటిలో నాలుగింటిని 2017 మార్చి 4తో ముగిసే ప్రణాళికలో తీసుకున్నారు)
** 2014 నుండి 2017 డిసెంబరు వరకు:
*** రూ 2,309 కోట్లు (ప్రాజెక్ట్‌లు అమలు చేయబడ్డాయి)
*** వార్షిక బడ్జెట్‌లో రూ 579 కోట్ల పెరుగుదల.
*** ప్రాజెక్టుల సంఖ్య 56 నుండి 138 కు పెరుగుదల. నది పర్యావరణ వ్యవస్థను పరిశోధించడానికి బ్రహ్మపుత్ర అధ్యయన కేంద్రం స్థాపించబడింది.
* సరిహద్దు గ్రామ రహదారులతో సహా ఈశాన్య భారతంలో PMGSY రోడ్లు. సరిహద్దు నుండి 50 కి.మీ. లోపు గ్రామాలైతే కనీసం జనాభా పరిమితి 250 కి సడలింపు

### రైల్వే

* ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్టులు
* ట్రాన్స్-ఆసియన్ రైల్వే
* NER రైల్వేలు, 2017 డిసెంబరులో, 15 కొత్త ఈశాన్య భారత రైల్వే ప్రాజెక్టులు 1,385&nbsp;కి.మీ. పొడవు, రూ 47,000 కోట్ల అంచనా ఖర్చుతో ఆమోదించబడింది
** శివోక్-రాంగ్పో లైన్, 44&nbsp;కి.మీ. పొడవు, సిక్కింలోని గాంగ్టక్ వరకు.
** టెటెలియా-బైర్నిహాట్ లైన్, 22&nbsp;కి.మీ పొడవు, గౌహతి ఉపనగరం టెటెలియా నుండి మేఘాలయలోని షిల్లాన్ సమీపంలోని బైర్నిహాట్ వరకు 2022 మార్చి నాటికి పూర్తయ్యే అవకాశం ఉంది
** దిమాపూర్-కోహిమా లైన్, 82&nbsp;కి.మీ. పొడవు, నాగాలాండ్‌లోని కోహిమా వరకు 2023 మార్చి నాటికి పూర్తవుతుందని భావిస్తున్నారు
** జిరిబామ్-ఇంఫాల్ లైన్, 111&nbsp;కి.మీ. పొడవు, ఇంఫాల్‌కి 2022 మార్చి నాటికి పూర్తయ్యే అవకాశం ఉంది
** బైరాబి-సైరాంగ్ లైన్, 51&nbsp;కి.మీ. పొడవు, మిజోరాంలోని ఐజ్వాల్ వరకు 2023 మార్చి నాటికి పూర్తయ్యే అవకాశం ఉంది

#### విమానాశ్రయాల అభివృద్ధి
NER విమానాశ్రయాలు. భారత ప్రభుత్వం ఈశాన్య భారతంలో 12 నాన్-ఆపరేషనల్ విమానాశ్రయాలను కార్యాచరణ విమానాశ్రయాలుగా ఉన్నతీకరించింది (2017 మేలో 8 విమానాశ్రయాలపై పని ప్రారంభమైంది). LGBIA గౌహతి అంతర్-ప్రాంతీయ కేంద్రంగా, అగర్తలలోని మహారాజా బిర్ బిక్రమ్ విమానాశ్రయం, దిబ్రూఘర్ విమానాశ్రయం, ఇంఫాల్‌లోని బిర్ టికేంద్రజిత్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం లలో రన్‌వేలు, ఆప్రాన్‌లను విస్తరించడం ద్వారా, టెర్మినల్ బిల్డింగ్, మెయింటెనెన్స్ హ్యాంగర్‌లను నిర్మించడం ద్వారా ఇంట్రా-రీజినల్ హబ్‌లుగా పనిచేస్తాయి. నిర్మాణంలో ఉన్న మూడు కొత్త గ్రీన్‌ఫీల్డ్ విమానాశ్రయాలు - ఇటానగర్ హోలాంగి విమానాశ్రయం, పాక్యోంగ్ విమానాశ్రయం (సిక్కిం), చితూ విమానాశ్రయం (నాగాలాండ్).

##### విమానాశ్రయాల అభివృద్ధి దశ-I (fy2016-2019 నుండి 17-20 వరకు)
ఎయిర్‌పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (AAI) 2018 - 2020 మధ్యరూ 2,500 కోట్లు ఖర్చు చేస్తుంది. కింది వాటితో సహా 2019-20 నాటికి పూర్తవుతుంది (సి. 2017 డిసెంబరు):

* అస్సాం
** గౌహతి లోని లోక్‌ప్రియ గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంఆధునీకరణ – అసోం దీనిని UDAN కోసం కేంద్రంగా మార్చడానికి, కనీసం 9 ASEAN దేశాలకు (సి. 2017 డిసెంబరు) కనెక్టివిటీ అందించడానికి ముందుకు వచ్చింది.
* అరుణాచల్ ప్రదేశ్
** ఇటానగర్ హోలాంగి విమానాశ్రయం. కొత్త విమానాశ్రయం నిర్మాణంలో ఉంది
** తేజు విమానాశ్రయం ఉన్నతీకరణ
* త్రిపుర
** అగర్తలలోని మహారాజా బిర్ బిక్రమ్ విమానాశ్రయం, ప్రస్తుతం రూ 500 కోట్లు (కొత్త టెర్మినల్ భవనం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయానికి ఉన్నతీకరణ
** UDAN విమానాల కోసం కైలాషహర్ విమానాశ్రయం ఉన్నతీకరణ, అగర్తల నుండి 138 కి.మీ.
* మేఘాలయ
** షిల్లాంగ్ విమానాశ్రయం ఉన్నతీకరణ

##### విమానాశ్రయాల అభివృద్ధి దశ-II (2018-19 నుండి -)
కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈశాన్య ప్రాంతంలో మరిన్ని విమానాశ్రయాలను అభివృద్ధి చేయడానికి మరో రూ 8,000 కోట్లు పెట్టుబడి పెడుతుంది. అనేక అధునాతన ల్యాండింగ్ గ్రౌండ్ హెలిపోర్ట్‌లు ద్వంద్వ ఆర్మీ-సివిలియన్ విమానాశ్రయాలుగా ఉన్నతీకరిస్తారు. వీటిలో క్రింది విమానాశ్రయాలు ఉండే అవకాశం ఉంది:

* అరుణాచల్ ప్రదేశ్
** అలాంగ్ విమానాశ్రయం
** అనిని విమానాశ్రయం
** డపోరిజో విమానాశ్రయం
** కొలోరియాంగ్ విమానాశ్రయం
** పాసిఘాట్ విమానాశ్రయం
** తవాంగ్ విమానాశ్రయం
** తురా విమానాశ్రయం
** జీరో విమానాశ్రయం
* అస్సాం
** రూప్సీ విమానాశ్రయం
* సిక్కిం
** పాక్యోంగ్ విమానాశ్రయం (ఆపరేషనల్)
* నాగాలాండ్
** చితూ విమానాశ్రయం (నిర్మాణంలో ఉంది)

#### విమానాలు
ఈశాన్య భారతదేశంలోని విమానాశ్రయాలలో, కిందివి UDAN కింద అనుసంధానించబడ్డాయి:

##### UDAN విమానాలు
UDAN ఫేజ్-1 విమానాలు షిల్లాంగ్ విమానాశ్రయం, దిమాపూర్ విమానాశ్రయం, బిర్ టికేంద్రజిత్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, సిల్చార్ విమానాశ్రయం, లెంగ్‌పుయ్ ఐజ్వాల్ విమానాశ్రయం, మహారాజా బీర్ బిక్రమ్ విమానాశ్రయాల్లో ప్రారంభమయ్యాయి.

UDAN దశ-II విమానాలు ప్రారంభ తేదీ– **TBA**

2014–2017 ఈశాన్య భారతంC ప్రణాళిక క్రింది విమాన సేవలను ప్రారంభించే దిశగా పని చేయాలని ప్రతిపాదించింది:

* నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, కోల్‌కతా
** గౌహతి-కున్మింగ్
** దిమాపూర్-బ్యాంకాక్
* లోక్ప్రియ గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, గౌహతి
** ఇంఫాల్-యాంగాన్
** యాంగోన్-బ్యాంకాక్
** మాండలే-కున్మింగ్
** షిల్లాంగ్-ఢాకా
* మహారాజా బీర్ బిక్రమ్ విమానాశ్రయం, అగర్తల నుండి
** దిమాపూర్-యాంగాన్
** ఢాకా
* ఇంఫాల్ విమానాశ్రయం నుండి మాండలే-బ్యాంకాక్
* సిల్చార్ విమానాశ్రయం నుండి ఇంఫాల్-మండలే వరకు

### జలమార్గాలు

#### అంతర్జాతీయ ఈశాన్య భారతం జలమార్గాలు

* భారతదేశం-మయన్మార్
** కలదన్ మల్టీ-మోడల్ ట్రాన్సిట్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ప్రాజెక్ట్
* భారత్-బంగ్లాదేశ్
** *"ఇండో-బంగ్లాదేశ్ ప్రోటోకాల్ ఆన్ ఇన్‌ల్యాండ్ వాటర్ ట్రాన్సిట్ & ట్రేడ్"* ప్రకారం జలమార్గాలు:
*** కోల్‌కతా - పాండు, గౌహతి - కోల్‌కతా
*** కోల్‌కతా- కరీంగంజ్ -కోల్‌కతా
*** రాజ్‌షాహి - ధులియన్ -రాజ్‌షాహి
*** పాండు-కరీంగంజ్-పాండు
** అంతర్-దేశ వాణిజ్యం కోసం ఓడరేవులు
*** భారతదేశం: హల్దియా పోర్ట్ (పశ్చిమ బెంగాల్), శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ పోర్ట్ (పశ్చిమ బెంగాల్), పాండు, గౌహతి (అస్సాం), కరీంగంజ్ (అస్సాం), సిల్ఘాట్ (అస్సాం).
*** బంగ్లాదేశ్: నారాయణగంజ్ పోర్ట్, ఖుల్నా, పోర్ట్ ఆఫ్ మోంగ్లా, సిరాజ్‌గంజ్, అషుగంజ్ .

#### ఈశాన్య భారతం లో అంతర్గత జాతీయ జలమార్గాలు

* NER జలమార్గాలు : ఈశాన్య భారతంలో 20 జాతీయ జలమార్గాలున్నాయి
** జాతీయ జలమార్గం 2 : బంగ్లాదేశ్-భారత సరిహద్దులో సదియా, ధుబ్రి బ్రహ్మపుత్ర నది 891 కి.మీ.ల పొడవున ఇప్పటికే ఇది వాడుకలో ఉంది
** 19 అదనపు ఈశాన్య భారతం జాతీయ జలమార్గాలు అభివృద్ధిలో ఉన్నాయి (2017 డిసెంబరు నాటికి).
*** NW6: ఆయ్ నది, అస్సాం, 71&nbsp;కి.మీ.
*** NW16: బరాక్ నది, అస్సాం, 121&nbsp;కి.మీ.
*** NW18: బెకి నది, అస్సాం, 73&nbsp;కి.మీ.
*** NW30: దిహింగ్ రివర్, అస్సాం, 114&nbsp;కి.మీ.
*** NW31: ధన్సిరి నది - చతే నది, అస్సాం, 110&nbsp;కి.మీ.
*** NW32: దిఖు నది, అస్సాం, 63&nbsp;కి.మీ.
*** NW33: డోయాన్స్ నది, అస్సాం, 61&nbsp;కి.మీ.
*** NW38: గంగాధర్ నది, అస్సాం & పశ్చిమ బెంగాల్, 62&nbsp;కి.మీ.
*** NW39: గానోల్ నది, మేఘాలయ, 49&nbsp;కి.మీ.
*** NW50: జింజిరామ్ నది, అస్సాం & మేఘాలయ, 43&nbsp;కి.మీ.
*** NW57: కోపిలి నది, అస్సాం, 46&nbsp;కి.మీ.
*** NW61: కుమారి నది, మేఘాలయ, 28&nbsp;కి.మీ.
*** NW62: లోహిత్ నది, అస్సాం, 100&nbsp;కి.మీ.
*** NW82: పుతిమరి నది, అస్సాం, 72&nbsp;కి.మీ.
*** NW93: సిమ్సాంగ్ నది, మేఘాలయ, 62&nbsp;కి.మీ.
*** NW95: సుబంసిరి నది, అస్సాం, 111&nbsp;కి.మీ.
*** NW101: టిజు నది - జుంగ్కీ నది, నాగాలాండ్.
*** NW102: త్లాంగ్ నది, మిజోరాం, 86&nbsp;కి.మీ.
*** NW106: ఉమ్‌గోట్ నది, మేఘాలయ, 20&nbsp;కి.మీ.
** మరిన్ని మార్గాలను జాతీయ జలమార్గాలుగా మార్చేందుకు పరిశీలిస్తున్నారు.

### శక్తి
2017 డిసెంబరు నాటికి, 2014 లో రూ 9865 కోట్ల అంచనాతో ఆమోదించిన పవర్ ట్రాన్స్‌మిషన్ గ్రిడ్ ప్రాజెక్టు పని జరుగుతోంది. దీనిలో 2,540 కి.మీ. లైన్లు ఇప్పటికే వేయగా, 5676 మెగావాట్ల 16 జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు అమల్లో ఉన్నాయి. అదనంగా 694 మెగావాట్ల ప్రాజెక్టులు ఇప్పటికే అమలయ్యాయి.

### పర్యాటకం
2016 లో రూ 207 కోట్లతో ఆమోదించిన ప్రాజెక్టులలో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నదీతీర ద్వీపం అయిన మజులీ కోతను అరికట్టడం, మణిపూర్‌లో ఆధ్యాత్మిక సర్క్యూట్ అభివృద్ధి, సిక్కింలో టూరిస్ట్ సర్క్యూట్, నాగాలాండ్‌లోని ట్రైబల్ సర్క్యూట్, మేఘాలయలోని ఉమియం సరస్సు (2017 డిసెంబరు నాటికి) ఉన్నాయి.

## లుక్-ఈస్ట్ కనెక్టివిటీ
దక్షిణ, తూర్పు ఆసియా దేశాలతో వాణిజ్యం భారతదేశ విదేశీ వాణిజ్యంలో దాదాపు 45% వాటాను కలిగి ఉంది. మయన్మార్, ASEAN దేశాలు భారతదేశపు తూర్పు లుక్ విధానంలో భాగం. భారతదేశం ASEAN +6, ఆసియా సహకార సంభాషణ, ఆసియా క్లియరింగ్ యూనియన్, ఆసియన్ డెవలప్‌మెంట్ బ్యాంక్, బంగ్లాదేశ్ భూటాన్ ఇండియా నేపాల్ ఇనిషియేటివ్, BIMSTEC, తూర్పు ఆసియా సమ్మిట్, మెకాంగ్-గంగా సహకారం, సార్క్, దక్షిణాసియా ఉపప్రాంతీయ ఆర్థిక సహకారం, ఐక్యరాజ్యసమితి ఆర్థిక, సామాజిక సహకారం కమిషన్ ఫర్ ఆసియా అండ్ ది పసిఫిక్, ఏషియన్ హైవే నెట్‌వర్క్, ట్రాన్స్-ఆసియన్ రైల్వే నెట్‌వర్క్.

### ఓడరేవుల అభివృద్ధి

* సిట్వే పోర్ట్, మయన్మార్ యొక్క మల్టీమోడల్ పోర్టులను భారతదేశం అభివృద్ధి చేస్తోంది
* సబాంగ్ డీప్సీ పోర్ట్, భారతదేశం, ఇండోనేషియాలు సంయుక్తంగా వ్యూహాత్మక సైనిక, ఆర్థిక ఒప్పందం ప్రకారం అభివృద్ధి చేసాయి. ఇందిరా పాయింట్, భారతదేశపు దక్షిణ కొన, ఇండోనేషియాలోని రోండో ద్వీపం, అచే ప్రావిన్స్‌కు సమీపంలో ఉంది.

భారతదేశపు కొనలు కూడా చూడండి

### భారతదేశం-మయన్మార్-చైనా స్టిల్వెల్ రోడ్ పునరుద్ధరణ

మయన్మార్ ద్వారా భారతదేశంలోని అస్సాం రాష్ట్రాన్ని చైనాలోని యునాన్ ప్రావిన్స్‌తో కలిపే రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నాటి స్టిల్‌వెల్ రోడ్‌ను తిరిగి తెరవడంపై కూడా చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి.

### భారతదేశం-మయన్మార్-థాయ్‌లాండ్ త్రైపాక్షిక రహదారి
భారతదేశం-మయన్మార్-థాయిలాండ్ త్రైపాక్షిక రహదారి, **తూర్పు-పశ్చిమ ఆర్థిక కారిడార్** అని కూడా పిలుస్తారు,  భారతదేశపు లుక్ ఈస్ట్ విధానంలో నిర్మాణంలో ఉన్న భారతదేశం నుండి వియత్నాం హైవే. ఇది మయన్మార్ మీదుగా థాయిలాండ్‌లోని మే సోట్‌తో భారతదేశంలోని మోరేహ్‌ను కలుపుతుంది. ఇది ఏషియన్ హైవే నెట్‌వర్కులో AH1. ఈ రహదారి ఆసియాన్-భారత స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ప్రాంతంతో పాటు మిగిలిన ఆగ్నేయాసియాలో వాణిజ్యం, వాణిజ్యాన్ని పెంచుతుందని భావిస్తున్నారు. కంబోడియా, లావోస్, వియత్నాంలకు కూడా హైవేని విస్తరించాలని భారతదేశం ప్రతిపాదించింది.

భారతదేశం, ASEAN ఈ మార్గాన్ని లావోస్, కంబోడియా, వియత్నాంలకు విస్తరించాలని యోచిస్తున్నాయి, ఈ కనెక్టివిటీ సంవత్సరానికి US$70 బిలియన్ల పెరుగుదల GDPని, 2025 మిలియన్ల 20 ఉద్యోగావకాశాలను నాటికి పెంచుతుందని అంచనా వేయబడింది, భారతదేశం US$1 బిలియన్ లైన్-ఆఫ్ ఆఫర్ చేసింది. -ఈ ప్రాజెక్ట్ కోసం క్రెడిట్ (సి. 2017 డిసెంబరు).

### ఇంఫాల్-మోరే-మండలే జాతీయ రహదారిని ఉన్నతీకరించడం
**ఇంఫాల్-మోరే-మండలే హైవే** ప్రస్తుతం ఉనికిలో ఉంది. 2017 మేలో మయన్మార్, బంగ్లాదేశ్‌లతో ఈ ప్రాంతానికి రోడ్డు సౌకర్యాన్ని పెంచడానికి ఈశాన్య భారతదేశంలో రోడ్లు, హైవేలను ఉన్నతీకరణ చేయడానికి భారత రోడ్డు రవాణా, హైవే మంత్రిత్వ శాఖ రూ 750 కోట్లు అంచనాలతో ప్రాజెక్టులను రూపొందించింది. ఈ ప్రాజెక్టులలో  మణిపూర్‌లోని ఇంఫాల్-మోరే హైవేని విస్తరించాలని మంత్రిత్వ శాఖ యోచిస్తోంది. ప్రస్తుతం భారతదేశం, మయన్మార్ మధ్య ఇది ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గంగా పనిచేస్తుంది. దీంతో మణిపూర్ రాజధాని నగరం ఇంఫాల్‌ నుండి త్రైపాక్షిక రహదారికి నేరుగా రహదారి సౌకర్యం కలిఉగుతుంది.

### జోఖౌతార్-మండలే రహదారి బలోపేతం
**మిజోరాం-కలేమియో హైవే** అనేది భారతదేశం ప్లాన్ చేసిన రోడ్డును విస్తరించే, బలోపేతం చేసే ప్రాజెక్టు. 2017 మేలో, భారత రోడ్డు రవాణా మంత్రిత్వ శాఖ  నిర్మించాలని యోచించింది. మిజోరంలోని సరిహద్దు పట్టణమైన చంపై సమీపంలో జోఖౌతార్ - రిఖౌదర్ కలిమియో వద్ద త్రైపాక్షిక రహదారితో కలిపే హైవే ఇది. ఇది మిజోరాం నుండి త్రైపాక్షిక రహదారికి నేరుగా కనెక్టివిటీని అందించే రెండవ మార్గంగా ఉపయోగపడుతుంది.

### మాగో-థింగ్బు నుండి విజయనగర్ బార్డర్ రోడ్ వరకు
అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని **మాగో - థింగ్‌బు - విజయనగర్ సరిహద్దు రహదారిని** అరుణాచల్ ఫ్రాంటియర్ హైవే అని కూడా పిలుస్తారు, మెక్‌మహాన్ రేఖ వెంట 2000 కి.మీ. ల పొడవున INR40,000 కోట్లతో నిర్మించాలని తలపెట్టారు. ప్రస్తుతం, ఈ ప్రతిపాదిత రహదారి అమరికలో ఆవాసాలు పెద్దగా లేవు. "కొద్దిపాటి చిన్నచిన్న రోడ్లు" మాత్రమే ఉన్నాయి. 2013లో రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ (భారతదేశం) చేసిన ఒక అంచనా ప్రకారం, 2022 నాటికి పూర్తి చేయాలనుకున్న సరిహద్దుల్లోని 503 స్ట్రెచ్‌లలో 17 మాత్రమే పూర్తయ్యాయి, కేవలం 50 పనులు జరుగుతున్నాయి.

### 2018 నుండి మణిపూర్-మాండలే బస్సు సర్వీస్
మోటారు వాహనాల ఒప్పందంపై సంతకం చేయడానికి **మణిపూర్-మండలే బస్సు సర్వీస్** పెండింగ్‌లో ఉంది. భారతదేశం, మయన్మార్ మోటారు వాహనాల ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన తర్వాత 2018 నుండి ఇంఫాల్ - మాండలే ఇండియా-మయన్మార్ బస్సు సర్వీస్ ప్రారంభమవుతుందని మయన్మార్‌లోని భారత రాయబారి 2017 సెప్టెంబరులో ప్రకటించారు.

### ఇంఫాల్-కాలే-మండలే విమానం
**ఇంఫాల్-కాలే-మండలే విమానాన్ని** ప్రతిపాదించిన విమాన సర్వీసు. 2017 సెప్టెంబరులో, మయన్మార్‌లోని భారత రాయబారి కూడా UDAN ప్రాంతీయ కనెక్టివిటీ పథకం కింద మణిపూర్‌లోని ఇంఫాల్ నుండి మయన్మార్‌లోని సాగింగ్ డివిజన్‌లోని కలయ్ (కలైమ్యో)లో స్టాప్‌ఓవర్ ద్వారా మాండలేకి విమాన సర్వీసును ప్రారంభించవచ్చని ప్రతిపాదించారు. 2012 ఇదిలో DoNER కు ప్రతిపాదించబడింది, 2015 డిసెంబరులో విజయవంతమైన ట్రయల్ రన్ నిర్వహించబడింది

### టిన్సుకియా-మిత్కినా రైల్వే
thumb|మయన్మార్ రైల్వే మ్యాప్
**టిన్సుకియా-మిత్కినా** **రైల్వే** అనేది అస్సాం రాష్ట్రంలోని టిన్సుకియా - డూమ్ డూమా, మయన్మార్‌లోని కచిన్ రాష్ట్రంలోని మిత్కినా వద్ద ఉన్న ప్రస్తుత రైలు స్టేషన్‌ల మధ్య షిన్ బ్వే యాంగ్, సంప్రబం మీదుగా కొత్త రైలు మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేసే ప్రతిపాదన. భారతీయ రైల్వేలు బ్రాడ్ గేజ్‌ని ఉపయోగిస్తాయి (1,676&nbsp;mm లేదా 5&nbsp;ft 6 in), మయన్మార్, థాయిలాండ్, వియత్నాం, మలేషియా నారో గేజ్ (1 మీటర్) ఉపయోగిస్తాయి. 2017 డిసెంబరులో, భారతదేశం ASEAN దేశాలకు కనెక్షన్‌లను నిర్మించడానికి US$1 బిలియన్ల క్రెడిట్‌ను అందించింది.

### ఇంఫాల్-కలైమ్యో రైల్వే
**ఇంఫాల్-కలైమ్యో రైల్వే** అనేది భారతదేశంలోని మణిపూర్‌లోని ఇంఫాల్, మయన్మార్‌లోని కలే వద్ద ఉన్న ప్రస్తుత రైల్వే స్టేషన్‌ల మధ్య ప్రతిపాదిత కొత్త రైల్వే లింక్. భారతీయ రైల్వేలు బ్రాడ్ గేజ్‌ని ఉపయోగిస్తాయి (1,676&nbsp;mm లేదా 5&nbsp;ft 6 in), మయన్మార్, థాయిలాండ్, వియత్నాం, మలేషియా నారో గేజ్ (1 మీటర్) ఉపయోగిస్తాయి. 2017 డిసెంబరులో, ఆసియాన్ దేశాలకు కనెక్షన్‌లను నిర్మించడానికి భారతదేశం US1 బిలియన్ లైన్ క్రెడిట్‌ను అందించింది.

### ఐజ్వాల్-వుంతో రైల్వే
**ఐజ్వాల్-వుంతో రైల్వే అనేది** మయన్మార్‌లోని వుంథో వద్ద ఉన్న రైల్వే స్టేషన్ మధ్య, నిర్మాణంలో ఉన్న బైరాబీ-సైరాంగ్ మార్గాన్ని భారతదేశంలోని మిజోరంలోని ఐజ్వాల్ - ఛాంఫై మీదుగా మయన్మార్‌లోని వుంతో వరకు విస్తరించడం ద్వారా ప్రతిపాదిత కొత్త రైల్వే లింక్. చైనా-మయన్మార్ సరిహద్దు . ASEAN దేశాలతో అనుసంధానం కోసం భారతదేశపు 1 బిలియన్ క్రెడిట్ లైన్ సహాయంతో వీటిని చేపట్టాలి.

### ఐజ్వాల్-కలైమ్యో రైల్వే
**ఐజ్వాల్-కలైమ్యో రైల్వే** అనేది మయన్మార్‌లోని ప్రస్తుత రైల్వే స్టేషన్ కాలే, భారతదేశంలోని మిజోరంలోని ఐజ్వాల్ - ఛాంఫై మీదుగా నిర్మాణంలో ఉన్న బైరాబీ-సైరాంగ్ మార్గాన్ని మయన్మార్‌లోని కలే వరకు విస్తరించడం ద్వారా ప్రతిపాదిత కొత్త రైల్వే లింక్. ASEAN దేశాలతో అనుసంధానం కోసం భారతదేశపు 1 బిలియన్ క్రెడిట్ లైన్ సహాయంతో వీటిని చేపట్టాలి.

### ఐజ్వాల్-క్యౌక్తావ్-సిట్వే రైల్వే
**ఐజ్వాల్-క్యౌక్తావ్-సిట్వే రైల్వే** అనేది మయన్మార్‌లో ప్రస్తుతం ఉన్న క్యుక్తావ్ - సిట్వే రైల్వేల మధ్య ప్రతిపాదిత కొత్త రైల్వే లింక్, నిర్మాణంలో ఉన్న బైరాబీ-సైరాంగ్ లైన్‌ను భారతదేశంలోని మిజోరాంలోని ఐజ్వాల్ - లుంగ్లీ - లాంగ్ట్లై మీదుగా భారతదేశం అభివృద్ధి చేసిన మయన్మార్‌లోని సిట్వే పోర్ట్ వరకు విస్తరించడం ద్వారా. క్యౌక్తావ్ నుండి మిన్బు వరకు సిట్వే నుండి నిష్క్రమించే మయన్మార్ రైల్వే నెట్‌వర్క్‌తో లింక్ చేయడానికి నిర్మాణంలో ఉన్న రైల్వే. ASEAN దేశాలతో అనుసంధానం కోసం భారతదేశపు 1 బిలియన్ క్రెడిట్ లైన్ సహాయంతో వీటిని చేపట్టాలి.

### ఇండియా-మయన్మార్-థాయిలాండ్ రైల్వే
thumb|థాయిలాండ్ రైలు మ్యాప్
**భారతదేశం-మయన్మార్-థాయ్‌లాండ్ రైల్వే** అనేది ప్రతిపాదిత కొత్త రైల్వే లింక్, వీటిలో కొన్ని భాగాలు ఇప్పటికే ఉనికిలో ఉన్నాయి, ఐజ్వాల్, ఇంఫాల్ మధ్య మయన్మార్ రైల్వే నెట్‌వర్క్‌కు మిస్సింగ్ లింక్‌లను నిర్మించడం ద్వారా, దక్షిణ మయన్మార్‌లోని ప్రస్తుత రైల్వే లైన్‌లను థాయిలాండ్ రైలు నెట్‌వర్క్‌కు 2 ప్రదేశాలలో లింక్ చేయడం ద్వారా:

* మయన్మార్‌లో తూర్పుగా ఉన్న మోంగ్నై నుండి వాయవ్య థాయ్‌లాండ్‌లోని చియాంగ్ మాయి వరకు రైల్వే ఉంది
* బ్యాంకాక్ సమీపంలోని నామ్ టోక్ నుండి క్యుక్ షాట్ లేదా దవే

### భారతదేశం-మయన్మార్-థాయిలాండ్-లావోస్ రైల్వే
**భారతదేశం-మయన్మార్-థాయ్‌లాండ్-లావోస్ రైల్వే** అనేది ప్రతిపాదిత కొత్త రైల్వే లింక్, వీటిలో కొన్ని భాగాలు ఇప్పటికే ఉనికిలో ఉన్నాయి, లావోస్‌లో రైల్వేను కనెక్ట్ చేయడానికి ఐజ్వాల్, ఇంఫాల్ నుండి మయన్మార్ రైల్వే నెట్‌వర్క్, మయన్మార్-టు-థాయ్‌లాండ్ మధ్య మిస్సింగ్ లింక్‌లను నిర్మించడం ద్వారా. లావోస్ దేశంలో మొత్తం 20 రైల్వే స్టేషన్లను మాత్రమే కలిగి ఉంది&nbsp;థాయిలాండ్‌లోని థానాలెంగ్ రైల్వే స్టేషన్ నుండి థాయ్-లావో స్నేహ వంతెన మీదుగా మీటర్-గేజ్ నెట్‌వర్క్‌ను విస్తరించడం ద్వారా 2007-09లో స్టేట్ రైల్వే ఆఫ్ థాయ్‌లాండ్‌ నిర్మించింది. 2008 జూలై 4 న టెస్ట్ రైళ్లు నడవడం ప్రారంభించాయి. థాయిలాండ్ యువరాణి మహా చక్రి సిరింధోర్న్ 2009 మార్చి 5 న అధికారికంగా ఈ మార్గాన్ని ప్రారంభించింది. తూర్పు మయన్మార్‌లో నిర్మాణంలో ఉన్న (2017) కెంగ్ తుంగ్ రైలు మార్గాన్ని భవిష్యత్తులో లావోస్‌కు విస్తరించవచ్చు.

**లావోస్-వియత్నాం రైల్వే:** 2012లో, దక్షిణ లావోస్‌లోని సవన్నాఖెట్ నుండి వియత్నాంలోని వోంగ్ ఆంగ్ పోర్ట్ వరకు, Mụ Giạ Pass, Tan Ap (వియత్నాం రైల్వే నెట్‌వర్క్‌ను కలుస్తుంది) ద్వారా 220-కిలోమీటర్ల $5 బిలియన్ లైన్ నిర్మాణానికి ఒప్పందం కుదిరింది. 202017 నుండి 13 వరకు నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయడానికి మలేషియా కంపెనీ "జెయింట్ కన్సాలిడేటెడ్ లిమిటెడ్"కి 2016 డిసెంబరు నాటికి, ప్రతిపాదిత రైల్వే కుడి-మార్గం వెంట కారిడార్ పోస్ట్‌ల సంస్థాపన పూర్తయింది. భవిష్యత్తులో, సవన్నాఖెట్‌ను థాయ్‌లాండ్‌లోని ఖోన్ కేన్ లేదా ఉబోన్ రట్చథాని వద్ద ఉన్న రైల్వేకి అనుసంధానం చేయాలని ప్రణాళిక చేయబడింది.
### భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ సబ్రూమ్-కాక్స్ బజార్ రైల్వే
thumb|బంగ్లాదేశ్ రైల్వే మ్యాప్
ఇది బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దులో దక్షిణ త్రిపురలో ఉన్న సబ్‌రూమ్‌ను చిట్టగాంగ్ హిల్ ట్రాక్ట్‌లోని గిరిజన ప్రాంతాలలోని ఖగ్రాచారి - రంగమతి - బందర్‌బన్ జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం వరకు విస్తరిస్తుంది, సత్కానియా వద్ద ఉన్న చిట్టగాంగ్ - సత్కానియా ట్రాక్‌ను కలుపుతుంది, కాక్స్‌కు కొత్త ట్రాక్‌లో ముందుకు సాగుతుంది. బజార్ భారతదేశానికి రవాణా చేయడానికి అధికారిక ఓడరేవులో ఒకటి.

### భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ బరయ్యా-జోఖౌతర్ రైల్వే
బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దులో దక్షిణ త్రిపురలో ఉన్న సబ్‌రూమ్‌ను బరైయా (నైరుతి త్రిపుర)-చగ్గల్‌నయ్య (బంగ్లాదేశ్)-మను బజార్ (దక్షిణ త్రిపుర)-సబ్రూమ్-ఖర్గాచారి-మగ్రుమ్-నున్‌శ్రీ లుంగ్లీ -ఐజ్వాల్-జోఖౌతర్-కలేమో వరకు విస్తరించే ప్రాజెక్టు.

### భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ బందర్బన్-తుపింగ్ రైల్వే
దీని మార్గం: బందర్బన్ (బంగ్లాదేశ్)-టూపింగ్ (మిజోరం)-నియావ్ట్లాంగ్ (మిజోరాం-బర్మా సరిహద్దు)-గంగావ్ (మయన్మార్) మార్గం.

### భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ షిల్లాంగ్-సిల్హెట్ రైల్వే
షిల్లాంగ్, దౌకి నుండి బంగ్లాదేశ్‌లోని సిల్హెట్ వరకు ఉంటుంది.

### భారతదేశం-బంగ్లాదేశ్ ధుబ్రి-జారియా రైల్వే
ధుబ్రి, తురా, బరేంగాపరా, దుర్గాపూర్ నుండి బంగ్లాదేశ్‌లోని జరియా వరకు మార్గం ఉంటుంది.

## మూలాలు


వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు
వర్గం:భారత ప్రభుత్వ మంత్రిత్వ శాఖలు
వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం