భారతదేశంలో పునరుత్పాదక శక్తి

thumb| భారతదేశంలోని తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని సౌర విద్యుత్తు ప్లాంట్ తెలంగాణ II.
thumb|400x400px| భారతదేశం పునరుత్పాదక విద్యుత్తు ఉత్పత్తి వనరుల వారీగా.
భారతదేశం ప్రపంచంలోకెల్లా 3వ అతిపెద్ద విద్యుత్తు వినియోగదారు, ప్రపంచంలోని 3 వ అతిపెద్ద పునరుత్పాదక శక్తి ఉత్పత్తిదారు. 2024 అక్టోబరు నాటికి దేశంలోని మొత్తం స్థాపిత శక్తి సామర్థ్యంలో 46.3% (452.69 GW లో 203.18 GW) పునరుత్పాదక వనరుల నుండి వస్తోంది. ఎర్నెస్ట్ &amp;amp; యంగ్ వారి 2021 రెన్యూవబుల్ ఎనర్జీ కంట్రీ అట్రాక్టివ్నెస్ ఇండెక్స్ (RECAI) ప్రకారం, అమెరికా, చైనాల తరువాత భారతదేశం 3వ స్థానంలో నిలిచింది. 2023-24 ఆర్థిక సంవత్సరంలో పవన, సౌర, హైబ్రిడ్ ప్రాజెక్టులలో 50 GW కోసం టెండర్లను జారీ చేయాలని భారతదేశం ప్రతిపాదించింది. 2030 నాటికి 500 గిగావాట్ల పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యాన్ని సాధించాలని భారతదేశం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

2016లో, పారిస్ ఒప్పందంలో ఉద్దేశించిన జాతీయంగా నిర్ణయించబడిన సహకార లక్ష్యాలలో, భారతదేశం 2030 నాటికి తన మొత్తం విద్యుత్‌లో 50% శిలాజేతర ఇంధన వనరుల నుండి ఉత్పత్తి చేయాలని ఉంది.  2018 లో భారతదేశ కేంద్ర విద్యుత్తు అథారిటీ, 2030 నాటికి మొత్తం విద్యుదుత్పత్తిలో 50%, శిలాజేతర ఇంధన వనరుల నుండి ఉత్పత్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది  2022 నాటికి 175 GW, 2030 నాటికి 500 GW పునరుత్పాదక శక్తి నుండి ఉత్పత్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.   

2024 అక్టోబరు నాటికి 92.12 GW సౌరశక్తి పనిచేస్తోంది. 48.21 GW ప్రాజెక్టులు వివిధ దశలలో అమల్లో ఉన్నాయి. 25.64 GW సామర్థ్యం గల ప్రాజెక్టులు టెండర్ల వివిధ దశలలో ఉన్నాయి.  2020 లో, ప్రపంచంలోని టాప్ 5 అతిపెద్ద సోలార్ పార్కులలో 3 భారతదేశంలో ఉన్నాయి. వీటిలో రాజస్థాన్‌లోని ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద 2255 మెగావాట్ల భడ్లా సోలార్ పార్క్, కర్ణాటకలోని తుంకూర్‌లోని 2000 మెగావాట్ల పావ్‌గడ సోలార్ పార్కు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 1000 మెగావాట్ల కర్నూలు లలో ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద సోలార్ పార్కులు ఉన్నాయి.  పవన విద్యుత్తు రంగంలో అంతర్జాతీయ నాణ్యత కలిగిన 53 విభిన్న పవన టర్బైన్ నమూనాల 20 తయారీదారులు, 3 MW వరకు ఉన్న పరిమాణాల్లో, యూరప్, యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఇతర దేశాలకు ఎగుమతులు చేస్తున్నాయి. 

సౌరశక్తి, పవనశక్తి, నదీ ప్రవాహాల నుండి ఉత్పత్తి చేసే జలవిద్యుత్తు పర్యావరణానికి అనుకూలమైన చౌకైన విద్యుత్తు వనరు. వీటిని భారతదేశంలో బేస్ లోడ్‌ను తీర్చడానికి "తప్పనిసరిగా నడిపే" వనరుగా ఉపయోగిస్తారు. కాలుష్యకారక, విదేశీ బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్తును, "తప్పనిసరి-నడుపబడే బేస్ లోడ్" విద్యుదుత్పత్తి కోసం కాకుండా గరిష్ట డిమాండ్‌ను తీర్చడానికి మాత్రమే వాడేలా మారుస్తున్నారు.  భారతదేశంలో రోజువారీ గరిష్ట డిమాండ్‌లో కొంత భాగం ఇప్పటికే పునరుత్పాదక గరిష్ట జల విద్యుత్తుతో తీరుతోంది. 4-గంటల నిల్వ గల బ్యాటరీ వ్యవస్థలతో కూడిన సౌర పవన విద్యుత్తు, సబ్సిడీ లేకుండానే, కొత్తగా ఏర్పాటు చేసే బొగ్గు, గ్యాస్ ప్లాంట్ల కంటే చవగ్గా ఉంటోంది.

భారతదేశం 121 దేశాలతో కూడిన అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA) ని ప్రారంభించింది. 1980ల ప్రారంభంలో సంప్రదాయేతర ఇంధన వనరుల మంత్రిత్వ శాఖ (నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ (MNRE))ను ఏర్పాటు చేసిన దేశాల్లో ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటిది భారతదేశం. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ అయిన సోలార్ ఎనర్జీ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (SECI) భారతదేశంలో సౌరశక్తి పరిశ్రమ అభివృద్ధికి బాధ్యత వహిస్తుంది. జలవిద్యుత్‌ను విద్యుత్తు మంత్రిత్వ శాఖ విడిగా నిర్వహిస్తుంది. MNRE లక్ష్యాలలో ఇది భాగం కాదు.

## ప్రపంచ దేశాల పోలిక

### ప్రపంచ ర్యాంకు
ప్రపంచ జనాభాలో 17% వాటాతో భారతదేశం, జనాభా పరంగా మొదటి స్థానంలో ఉంది. ప్రపంచంలో శక్తి వినియోగంలో 3వ స్థానంలో ఉంది. పునరుత్పాదక శక్తిలో స్థాపిత సామర్థ్యం, పెట్టుబడి పరంగా, 2021 జూలైలో EY యొక్క పునరుత్పాదక శక్తి దేశ ఆకర్షణ సూచిక (RECAI) ర్యాంకింగులు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:  

### ఆకర్షణ స్కోరు
2021 లో సాంకేతికత పరంగా RECAI స్కోర్లూ, ర్యాంకులూ ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:  

## భవిష్యత్తు లక్ష్యాలు
2023 మార్చి 31 నాటికి పునరుత్పాదక విద్యుత్తు స్థాపిత సామర్థ్యం 125.159 GW.  2017 - 2022 మధ్య వినియోగం లోకి వచ్చే అవకాశం ఉన్న వివిధ నిర్మాణ దశలలో ఉన్న 50 GW ప్లాంట్లకు మించి కొత్తగా బొగ్గు ఆధారిత సామర్థ్యాన్ని జోడించాల్సిన అవసరం లేదని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.

## ప్రస్తుత స్థాపిత సామర్థ్యం
 

### సంవత్సరం వారీగా పునరుత్పాదక శక్తి ఉత్పత్తి ధోరణి
TWhలో సంవత్సరాల వారీగా పునరుత్పాదక శక్తి ఉత్పత్తి. 

### గ్రిడ్‌కు అనుసంధానమైన పునరుత్పాదకం కాని, పునరుత్పాదక శక్తి
కింది పట్టిక 2020 మార్చి 2020 నాటికి అన్ని వనరుల నుండి ప్రస్తుత స్థాపిత సామర్థ్యం వివరాలను చూపిస్తుంది. ఇందులో పునరుత్పాదక వనరుల నుండి వచ్చే 141.6 GW కూడా ఉంది.    2019 నుండి, విద్యుత్తు మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన జలవిద్యుత్తును కూడా నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ యొక్క పునరుత్పాదక ఇంధన కొనుగోలు బాధ్యత (REPO) లక్ష్యాలలో భాగంగా లెక్కిస్తున్నారు. దీని కింద వివిధ రాష్ట్రాల డిస్కమ్‌లు (పంపిణీ కంపెనీలు) తమకు అవసరమైన విద్యుత్తులో కొంత శాతాన్ని సౌర, సౌరేతర అనే రెండు వర్గాల కింద పునరుత్పాదక శక్తి వనరుల నుండి పొందాలి.

### ఆఫ్-గ్రిడ్ పునరుత్పాదక ఇంధన స్థాపిత సామర్థ్యం
2019 జూలై 31 (MNRE) నాటికి ఆఫ్-గ్రిడ్ పవర్ సామర్థ్యం: 

## పునరుత్పాదక విద్యుత్తు ఉత్పత్తి
2025 మార్చి 7 నాటికి గరిష్ట సౌర, పవన విద్యుత్తు ఉత్పత్తి 65,804 మెగావాట్లు, 28,974 మెగావాట్లు. 

### జల విద్యుచ్ఛక్తి
ప్రపంచవ్యాప్తంగా స్థాపిత జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యంలో భారతదేశం 5 వ స్థానంలో ఉంది.  2020 మార్చి 31 నాటికి, భారతదేశ స్థాపిత యుటిలిటీ-స్కేల్ జలవిద్యుత్తు సామర్థ్యం 45,699 మెగావాట్లు. మొత్తం యుటిలిటీ విద్యుత్తు ఉత్పత్తి సామర్థ్యంలో ఇది 12.35%. 

మొత్తం 4,380 మెగావాట్ల సామర్థ్యంతో (దాని మొత్తం వినియోగ విద్యుత్తు ఉత్పత్తి సామర్థ్యంలో 1.3%) చిన్న జలవిద్యుత్తు యూనిట్లు స్థాపించబడ్డాయి.   25 MW వరకు సామర్థ్యం ఉన్న ప్లాంట్లు చిన్న జలవిద్యుత్, నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ (MNRE) పరిధిలోకి వస్తాయి. అయితే 25 MW కంటే ఎక్కువ ఉన్నవి, విద్యుత్తు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వస్తాయి. 

భారతదేశంలో పంప్డ్ స్టోరేజీ జలవిద్యుత్తులో విస్తారమైన సామర్థ్యం ఉంది, దీనిని పవన, సౌర, నదీ జల విద్యుత్తు వంటి డిస్పాచ్ చేయలేని పునరుత్పాదక శక్తిని దాని అంతిమ శక్తి అవసరాల కోసం బేస్/పీక్ లోడ్ విద్యుత్తు సరఫరాగా మార్చడానికి ఆర్థికంగా ఉపయోగించవచ్చు.  

### సౌరశక్తి
thumb| భారతదేశంలో గ్లోబల్ హారిజాంటల్ ఇరాడియన్స్.
భారతదేశంలో జనసాంద్రత ఎక్కువ. అధిక సౌర ఇన్సోలేషన్ ఉంది. సౌర శక్తిని ఉపయోగించేందుకు ఇది మేలుకలయిక. 2009 నవంబరులో భారత ప్రభుత్వం, వాతావరణ మార్పులపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళిక కింద జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ జాతీయ సౌర మిషన్‌ను ప్రారంభించాలని ప్రతిపాదించింది. 2022 నాటికి 20GW గ్రిడ్ సామర్థ్యంతో పాటు 2GW ఆఫ్-గ్రిడ్ సంస్థాపనల లక్ష్యంతో, ఈ కార్యక్రమాన్ని  మాజీ ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ 2010 జనవరి 11న ప్రారంభించాడు.  ఈ లక్ష్యాన్ని తరువాత 2015 భారత కేంద్ర బడ్జెట్‌లో నరేంద్ర మోడీ ప్రభుత్వం కింద అదే తేదీ నాటికి 100 GW సాధించాలని పెంచారు.  ఈ జాతీయ సౌర మిషన్ లక్ష్యాన్ని సాధించడం వలన భారతదేశం సౌర విద్యుత్తు ఉత్పత్తిలో ప్రపంచ నాయకుడిగా ఉండాలనే ఆశయం నెరవేరుతుంది.  2022 నాటికి గ్రిడ్ సమానత్వం సాధించడం ఈ మిషన్ లక్ష్యం  జాతీయ సౌర మిషన్‌కు వ్యావహారికంలో "సోలార్ ఇండియా" అని పేరు. ఈ మిషన్ మునుపటి లక్ష్యాలు 2013 నాటికి 1,000 MW విద్యుత్తును వ్యవస్థాపించడం, 2022 లో మిషన్ చివరి దశ ముగిసే సమయానికి  విస్తీర్ణంలో కలెక్టర్లను స్థాపించడం. భవిష్యత్తును దృష్టిలో ఉంచుకుని, భారత ప్రభుత్వం సౌరశక్తి కోసం సోలార్ పార్క్ పథకం అనే మరో ప్రాజెక్టును తీసుకుంది. 2025-26 నాటికి ~38 GW సంచిత సామర్థ్యంతో 500 MW అంతకంటే ఎక్కువ సామర్థ్యం గల 50 సోలార్ పార్కులను స్థాపించడానికి దీన్ని రూపొందించారు.

2015 నవంబరు 30న, భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోడీ, ఫ్రాన్స్ అధ్యక్షుడు ఫ్రాంకోయిస్ హోలాండ్ అంతర్జాతీయ సౌర కూటమిని ప్రారంభించారు. ISA అనేది కర్కట రేఖ, మకర రేఖల మధ్య పాక్షికంగా లేదా పూర్తిగా ఉన్న 121 దేశాల కూటమి. ఈ ప్రాంతం వెలుపల ఉన్న అనేక దేశాలకు కూడా ఈ సంస్థతో సంబంధం ఉంది. ISA తన సభ్యులలో సౌర విద్యుత్తును ప్రోత్సహించడం, అభివృద్ధి చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. 2030 నాటికి $1 ట్రిలియన్ పెట్టుబడిని సమీకరించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.  2019 ఆగస్టు నాటికి, ఇండియన్ ఆయిల్ కార్పొరేషన్ పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రాజెక్టులలో ₹25,000 కోట్లు పెట్టుబడి పెట్టాలనుకుంటున్నట్లు పేర్కొంది. 

దేశంలో చాలా వరకు విద్యుత్తు గ్రిడ్ లేదు. కాబట్టి సౌరశక్తిని మొదటగా ఉపయోగించుకున్న వాటిలో ఒకటి నీటిని పంపింగు చెయ్యడం. ఒక్కొక్కటీ ఒక్కొక్కటి దాదాపు 3.5 కిలోవాట్లను వినియోగించే నలభై నుండి యాభై లక్షల డీజిల్ శక్తితో నడిచే నీటి పంపుల స్థానే వీటిని వాడడం. రెండోది ఆఫ్-గ్రిడ్ లైటింగ్‌ను ఉపయోగించడం. కొన్ని పెద్ద ప్రాజెక్టులు ప్రతిపాదించబడ్డాయి,   థార్ ఎడారిలోని  ప్రాంతాన్ని సౌర విద్యుత్తు ప్రాజెక్టుల కోసం కేటాయించారు. ఇది 700 నుండి 2,100 గిగావాట్ల ఉత్పత్తికి సరిపోతుంది. భారతదేశంలో సౌర విద్యుత్తు 113% వార్షిక రేటుతో పెరుగుతోంది.  యూనిట్ విద్యుత్తు విలువ ఇప్పుడు దాదాపు రూ.4.34  కి పడిపోయింది. ఇది బొగ్గు ఆధారిత ప్లాంట్ల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన విద్యుత్తు సగటు ధర కంటే ఇది దాదాపు 18% తక్కువ.  

భారతదేశపు ప్రతిష్టాత్మక సౌర కార్యక్రమంలో భాగంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం US$350 మిలియన్ల నిధిని ఏర్పాటు చేసింది. సౌర ప్రాజెక్టులకు ఆర్థిక సహాయం చేయడానికి యెస్ బ్యాంకు US$5 బిలియన్లను రుణంగా ఇస్తుంది. 2018 జనవరి నాటికి ఉన్న పునరుత్పాదక ఇంధన స్థాయిలకు, 115 GW అదనంగా చేర్చడానికి బిడ్డింగ్ ప్రక్రియ 2019–2020 చివరి నాటికి పూర్తయింది. 

ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి, ఏకైక 100% సౌరశక్తితో నడిచే విమానాశ్రయం భారతదేశంలోనే - కేరళలోని కొచ్చిన్‌లో - ఉంది.  భారతదేశంలో అస్సాంలోని గౌహతిలో పూర్తిగా 100% సౌరశక్తితో నడిచే రైల్వే స్టేషన్ కూడా ఉంది. భారతదేశంలో మొట్టమొదటి, అతిపెద్ద తేలియాడే సౌర విద్యుత్తు ప్లాంట్ కేరళలోని వయనాడ్‌లోని బాణాసుర సాగర్ జలాశయంపై నిర్మించబడింది. 

సౌర గృహ విద్యుత్తు వ్యవస్థల కోసం వినియోగదారుల ఫైనాన్సింగ్ కార్యక్రమాన్ని స్థాపించడంలో సహాయపడినందుకు యునైటెడ్ నేషన్స్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ప్రోగ్రామ్ మద్దతుతో కూడిన ఇండియన్ సోలార్ లోన్ ప్రోగ్రామ్ ప్రతిష్టాత్మక ఎనర్జీ గ్లోబ్ వరల్డ్ అవార్డును గెలుచుకుంది. మూడు సంవత్సరాలలో, ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలోని గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, ముఖ్యంగా విద్యుత్తు గ్రిడ్ ఇంకా విస్తరించని 2,000 బ్యాంకు శాఖల ద్వారా 16,000 కంటే ఎక్కువ సౌర గృహ వ్యవస్థలకు నిధులు సమకూర్చబడ్డాయి.   భారతదేశంలో సౌర విస్తరణ యొక్క సామాజిక వ్యయాలను ఆప్టిమైజ్ చేయడంపై వినూత్న అధ్యయనాలు కూడా 100 GW సౌరశక్తి యొక్క ప్రతిష్టాత్మక లక్ష్యాలను సాధించడంలో కీలకమైనవి.

### అణుశక్తి

2020 నవంబరు నాటికి, భారతదేశంలో 8 GW సంయుక్త సామర్థ్యంతో 10 అణు రియాక్టర్లు నిర్మాణంలో ఉన్నాయి. ఆ నాటికి 7.4 GW స్థాపిత సామర్థ్యంతో 23 అణు రియాక్టర్లు పనిచేస్తూ ఉన్నాయి. బొగ్గు, జలవిద్యుత్, సౌర, పవన, గ్యాస్ శక్తిల తరువాత భారతదేశంలో ఐదవ అతిపెద్ద విద్యుత్ వనరు అణుశక్తి.

### బయోఎనర్జీ

#### జీవపదార్థం
భౌగోళికంగా ఉష్ణమండలంలో ఉండడం, సూర్యరశ్మి, వర్షాల దృష్ట్యా బయోమాస్ ఉత్పత్తికి భారతదేశంలో అనువైన వాతావరణం ఉంది. దేశంలో విస్తారంగా ఉన్న వ్యవసాయం వలన వ్యవసాయ అవశేషాలు లభిస్తాయి. వీటిని వేడి, విద్యుత్తు రూపంలో శక్తి అవసరాలను తీర్చడానికి ఉపయోగించుకోవచ్చు. IREDA ప్రకారం "బయోమాస్ దాదాపు 26 కోట్ల టన్నుల బొగ్గుకు సమానమైన శక్తిని సరఫరా చేయగలదు", "ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు ₹ 2,50,000 కోట్లు ఆదా చేస్తుంది."  భారతదేశంలో లభించగల బయోమాస్ శక్తిలో బయోమాస్ శక్తి నుండి 16,000 MW కాగా, సహ ఉత్పత్తిగా బగాస్ నుండి మరో 3,500 MW ఉంటుందని అంచనా.  విద్యుత్తు ఉత్పత్తికి ఉపయోగించగల బయోమాస్ పదార్థాలలో బగాస్, వరి పొట్టు, గడ్డి, పత్తి కొమ్మ, కొబ్బరి చిప్పలు, సోయా పొట్టు, నూనె తీసిన కేకులు, కాఫీ వ్యర్థాలు, జనపనార వ్యర్థాలు, వేరుశనగ చిప్పలు, రంపపు పొడి ఉన్నాయి.

##### బయోగ్యాస్
2018 లో, భారతదేశం 5,000 పెద్ద ఎత్తున వాణిజ్య రకం బయోగ్యాస్ ప్లాంట్లను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా 1.5 కోట్ల టన్నుల (62 mmcmd) బయోగ్యాస్/బయో-CNG ఉత్పత్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇవి ప్రతి ప్లాంట్ ద్వారా రోజుకు 12.5 టన్నుల బయో-CNG ఉత్పత్తి చేయగలవు.   బయోగ్యాస్ ప్లాంట్ల నుండి వచ్చే వ్యర్థాలైన సేంద్రీయ ఘనపదార్థాలను బొగ్గు వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి, ఇప్పటికే ఉన్న బొగ్గు ఆధారిత ప్లాంట్లలో టోర్రెఫ్యాక్షన్ తర్వాత ఉపయోగించవచ్చు.

2017 నవంబరు 30 నాటికి, కుటుంబాల్లో వాడుకోగలిగే రకం బయోగ్యాస్ ప్లాంట్ల సంఖ్య 49.8 లక్షలకు చేరుకుంది.

##### బయో ప్రోటీన్
కార్బన్ న్యూట్రల్ పునరుత్పాదక శక్తి లేదా బయో CNG నుండి విద్యుత్తును ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేయబడిన సింథటిక్ మీథేన్ (SNG) తో పశువులు, కోళ్లు, చేపలకు మాంసకృత్తులతో కూడిన మేతను ఉత్పత్తి చేయవచ్చు. కొద్దిపాటి భూమిలో, కొద్దిపాటి నీటితో *మిథైలోకాకస్ క్యాప్సులాటస్* బాక్టీరియా సంస్కృతిని పెంపొందించడం ద్వారా ఆర్థికంగా ఉపయోగించవచ్చు.    ఈ బయో ప్రోటీన్ ప్లాంట్ల నుండి ఉప ఉత్పత్తిగా వచ్చే కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాయువును SNG ఉత్పత్తిలో రీసైకిల్ చేయవచ్చు. అదేవిధంగా, నీటి విద్యుద్విశ్లేషణ, మీథనేషన్ ప్రక్రియ నుండి ఉప ఉత్పత్తిగా వచ్చే ఆక్సిజన్ వాయువును బ్యాక్టీరియా పెంపకంలో వినియోగించవచ్చు. ఈ ఇంటిగ్రేటెడ్ ప్లాంట్లతో, భారతదేశంలో సమృద్ధిగా ఉన్న పునరుత్పాదక విద్యుత్తు సామర్థ్యాన్ని నీటి కాలుష్యం గానీ గ్రీన్ హౌస్ గ్యాస్ (GHG) ఉద్గారాలు గానీ లేకుండా అధిక విలువ కలిగిన ఆహార ఉత్పత్తులుగా మార్చవచ్చు, తద్వారా వ్యవసాయం / పశుసంవర్ధక రంగంలో, తక్కువ మానవ శక్తిని వినియోగించి వేగంగా ఆహార భద్రతను సాధించవచ్చు.

##### వ్యర్థాలను శక్తిగా మార్చడం
భారతదేశంలోని పట్టణ ప్రాంతాల్లో ప్రతి సంవత్సరం దాదాపు 5.5 కోట్ల (55 మిలియన్) టన్నుల మున్సిపల్ ఘన వ్యర్థాలు (MSW), 3,800 కోట్ల (38 బిలియన్) లీటర్ల మురుగునీరు ఉత్పత్తి అవుతోంది. అదనంగా, పరిశ్రమలు పెద్ద మొత్తంలో ఘన, ద్రవ వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. భారతదేశంలో వ్యర్థాల ఉత్పత్తి భవిష్యత్తులో వేగంగా పెరుగుతుందని భావిస్తున్నారు. ఎక్కువ మంది ప్రజలు పట్టణ ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లడం, ఆదాయాలు పెరిగేకొద్దీ, వినియోగ స్థాయిలు పెరిగే అవకాశం ఉంది. అలాగే వ్యర్థాల ఉత్పత్తి రేట్లు కూడా పెరుగుతాయి. భారతదేశంలో ఉత్పత్తి అయ్యే వ్యర్థాల పరిమాణం ఏటా తలసరి రేటు 1–1.33% పెరుగుతుందని అంచనా. వ్యర్థాలను పారవేయడానికి ఇప్పుడూ, భవిష్యత్తు లోనూ అవసరమైన భూమి పరిమాణం, వ్యర్థాలను సేకరించడం, రవాణా చేయడానికి అయ్యే ఆర్థిక ఖర్చులు, పెరిగిన MSW ఉత్పత్తి స్థాయిల వల్ల కలిగే పర్యావరణ పరిణామాలపై గణనీయమైన ప్రభావాలను చూపుతుంది. 

భారతదేశానికి వాయురహిత జీర్ణక్రియ, బయోగ్యాస్ టెక్నాలజీలలో చాలా కాలంగా అనుభవం ఉంది. దేశంలో మురుగునీటి శుద్ధి కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఇవి మురుగునీటి వాయువు నుండి పునరుత్పాదక శక్తిని ఉత్పత్తి చేస్తాయి. అయితే, ఇంకా ఉపయోగించుకోదగ్గ పరిమాణం మిగిలి ఉంది.  అలాగే కొన్ని ప్రదేశాలలో డిస్టిలరీ రంగం నుండి వచ్చే వ్యర్థాలను బయోగ్యాస్‌గా మార్చి గ్యాస్ ఇంజిన్‌లో నడిపి ఆన్‌సైట్ విద్యుత్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తారు. వ్యర్థాల నుండి ఇంధనం తయారు చేసే రంగంలోని ప్రముఖ కంపెనీలు: 

* A2Z కంపెనీల సమూహం
* హంజర్ బయోటెక్ ఎనర్జీస్
* రాంకీ ఎన్విరో ఇంజనీర్స్ లిమిటెడ్
* అర్కా బ్రెన్స్‌టెక్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్
* హిటాచి జోసేన్ ఇండియా ప్రైవేట్ లిమిటెడ్
* క్లార్క్ ఎనర్జీ
* ORS గ్రూప్
* పంజాబ్ రెన్యూవబుల్ ఎనర్జీ సిస్టమ్స్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్.

#### జీవ ఇంధనాలు, సేంద్రీయ రసాయనాలు
భారతదేశాన్ని ఇంధన రంగంలో స్వయం సమృద్ధిగా మార్చడంలోను, కార్బన్ తటస్థంగా మార్చడంలోనూ బయోమాస్ కీలక పాత్ర పోషించబోతోంది. 

##### ఇథనాల్
2020–21లో భారతదేశం 85% పెట్రోల్ ఉత్పత్తులను దిగుమతి చేసుకుంటుంది. దీని దిగుమతి వ్యయం $55 బిలియన్లు, 2025 నాటికి 20% ఇథనాల్‌ను పెట్రోల్‌లో కలపాలని భారతదేశం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దీని ఫలితంగా దిగుమతి ప్రత్యామ్నాయం ద్వారా US$4 బిలియన్లు లేదా ₹30,000 కోట్లు ఆదా అవుతుంది. బియ్యం, గోధుమలు, బార్లీ, మొక్కజొన్న, జొన్న, చెరకు, చక్కెర దుంప మొదలైన వాటి నుండి ఇథనాల్ తయారీకి భారతదేశం ఆర్థిక సహాయం అందిస్తోంది. 2022 నాటికి భారతదేశంలో ఇథనాల్ మార్కెట్ వ్యాప్తి అత్యధికంగా 10% మిశ్రమ రేటుకు చేరుకుంది. బయోఫ్యూయల్స్‌పై జాతీయ విధానంలో ప్రతిపాదించిన విధంగా, 2025 నాటికి 20% ఇథనాల్ మిశ్రమాన్ని సాధించే దిశగా సాగుతోంది. 

ఇథనాల్ చెరకు మొలాసిస్ నుండి, పాక్షికంగా ధాన్యాల నుండీ ఉత్పత్తి అవుతుంది. దీనిని గ్యాసోలిన్‌తో కలపవచ్చు. భారతదేశంలో ఇథనాల్ ఉత్పత్తికి చెరకు లేదా చెరకు రసాన్ని ఉపయోగించకూడదు. ప్రభుత్వం బయోమాస్‌ను ఫీడ్ స్టాక్‌గా ఉపయోగించి 2G ఇథనాల్ వాణిజ్య ఉత్పత్తిని కూడా ప్రోత్సహిస్తోంది. 

##### బయోడీజిల్
భారతదేశంలో బయోడీజిల్ మార్కెట్ శైశవ దశలోనే ఉంది. 2016 లో దేశం డీజిల్‌తో కనిష్ట మిశ్రమ రేటును 0.001% సాధించింది.  ప్రారంభంలో బయోడీజిల్ ఉత్పత్తికి అత్యంత అనుకూలమైన, తినదగని నూనెగింజగా జట్రోఫా (జట్రోఫా కర్కాస్) మొక్కపై అభివృద్ధి దృష్టి సారించింది. కొన్ని లైఫ్ సైకిల్ అసెస్‌మెంట్ (LCA) అధ్యయనాల్లో తక్కువ-కార్బన్ జట్రోఫా, ఆల్గే ఆధారిత బయోడీజిల్ ఉత్పత్తికి దేశంలో తగు సామర్థ్యం ఉందని తేలింది. జట్రోఫా నుండి బయోడీజిల్ అభివృద్ధి అనేక వ్యవసాయ, ఆర్థిక పరిమితులను ఎదుర్కొంది. ఇప్పుడు ఉపయోగించిన వంట నూనెలు, ఇతర ఉపయోగించలేని నూనె భిన్నాలు, జంతువుల కొవ్వు, తినకూడని నూనెలను ఉపయోగించే ఇతర ఫీడ్‌స్టాక్ సాంకేతికతల వైపు దృష్టి కేంద్రీకరించబడింది.  బయోడీజిల్, బయోప్రొపేన్‌లు తినదగని కూరగాయల నూనెలు, ఉపయోగించిన వంట నూనె, వ్యర్థ జంతువుల కొవ్వులు మొదలైన వాటి నుండి ఉత్పత్తి అవుతాయి.  

#### బయో ఆస్ఫాల్ట్
కార్బన్ న్యూట్రల్ బిటుమెన్ లేదా బయో-బిటుమెన్, ముడిచమురు నుండి వచ్చే బిటుమెన్‌కు ప్రత్యామ్నాయం. పంట వ్యర్థాలు వంటి బయోమాస్ నుండి కూడా ఇది ఉత్పత్తి అవుతుంది. 

### పవన శక్తి
[thumb| [తమిళనాడు|తమిళనాడులోని ముప్పండల్‌లో భారతదేశంలోని అతిపెద్ద పవన విద్యుత్తు కేంద్రం .]]
**భారతదేశంలో పవన** విద్యుత్తు అభివృద్ధి 1990లలో ప్రారంభమైంది. గత కొన్ని సంవత్సరాలలో గణనీయంగా పెరిగింది. డెన్మార్క్ లేదా అమెరికాతో పోలిస్తే దేశంలో పవన విద్యుత్తు పరిశ్రమ సాపేక్షంగా కొత్త అయినప్పటికీ, పవన విద్యుత్‌కు ఇచ్చిన విధాన మద్దతు వలన భారతదేశం, ప్రపంచంలోనే నాల్గవ అతిపెద్ద పవన విద్యుత్తు సామర్థ్యం కలిగిన దేశంగా అవతరించింది. 

2018 జూన్ 30 నాటికి భారతదేశంలో పవన విద్యుత్తు స్థాపిత సామర్థ్యం 34,293 MW. ప్రధానంగా తమిళనాడు (7,269.50 MW), మహారాష్ట్ర (4,100.40 MW), గుజరాత్ (3,454.30 MW), రాజస్థాన్ (2,784.90 MW), కర్ణాటక (2,318.20 MW), ఆంధ్రప్రదేశ్ (746.20 MW), మధ్యప్రదేశ్ (423.40 MW)  అంతటా విస్తరించి ఉంది. భారతదేశపు మొత్తం స్థాపిత విద్యుత్తు సామర్థ్యంలో పవన విద్యుత్తు వాటా 10%. 2022 నాటికి పవన విద్యుత్తు నుండి 60,000 మెగావాట్ల విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయాలని భారతదేశం ప్రతిష్టాత్మక లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించుకుంది.  సార్వకాలిక గరిష్ట సౌర విద్యుత్తు ఉత్పత్తి 28,974 మెగావాట్లు. 

పవన విద్యుత్తు కేంద్రాల్లో ఉండే భూమిలో పవన విద్యుత్తు స్థాపనకు కేవలం 2% మాత్రమే ఆక్రమిస్తాయి. మిగిలిన ప్రాంతాన్ని వ్యవసాయం, తోటలు మొదలైన వాటికి వాడవచ్చు. భారత ప్రభుత్వ నూతన, పునరుత్పాదక ఇంధన మంత్రిత్వ శాఖ 2018 మేలో కొత్త పవన-సౌర హైబ్రిడ్ విధానాన్ని ప్రకటించింది.  దీని అర్థం ఒకే భూమిని పవన విద్యుత్తు కేంద్రాలు, సౌర ఫలకాలు రెంటికీ ఉపయోగిస్తారు.

భారతదేశంలో అతిపెద్ద పవన విద్యుత్తు కేంద్రాలు 

## ఇవి కూడా చూడండి
 

## మూలాలు

పునరుత్పాదక శక్తి