భారతీయ రైల్వేల సంస్థాగత నిర్మాణం

**[[భారతీయ రైల్వేలు]]** భారత జాతీయ రైలు వ్యవస్థను నిర్వహించే భారత ప్రభుత్వ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ యాజమాన్యంలోని చట్టబద్ధమైన సంస్థ. దీనికి రైల్వే బోర్డు నేతృత్వం వహిస్తుంది. బోర్డు ఛైర్మన్ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖ నియంత్రణలో ఉంటారు. ఇది ప్రత్యేక ఫంక్షనల్ గ్రూపులు లేదా వర్టికల్స్‌గా ఉంటుంది. భౌగోళికంగా దీన్ని 19 కార్యాచరణ మండలాలుగా విభజించారు. జనరల్ మేనేజర్ నేతృత్వంలో ఉండే ప్రతి జోన్ అర్ధ స్వతంత్రంగా ఉంటుంది. తద్వారా ఫంక్షనల్ బ్రాంచ్‌లు ద్వంద్వ నియంత్రణలో ఉండే మ్యాట్రిక్స్ నిర్మాణం ఉంటుంది.

## రైల్వే బోర్డు
1905 మార్చిలో ఇండియన్ రైల్వే బోర్డు చట్టం ద్వారా పబ్లిక్ వర్క్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ లోని  రైల్వే శాఖను వాణిజ్యం, పరిశ్రమల శాఖ క్రింద కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన రైల్వే బోర్డుకి బదిలీ చేసారు. 1908 లో రైల్వే ఫైనాన్స్ కమిటీ (1908) సిఫార్సుల మేరకు ప్రత్యేక విభాగంగా అధ్యక్షుని నేతృత్వంలో రైల్వే బోర్డును ప్రత్యేక విభాగంగా ఏర్పాటు చేసారు. 1921 లో అక్‌వర్త్ కమిటీ చేసిన సిఫార్సుల మేరకు, 1924 లో రైల్వే బోర్డును ఫైనాన్షియల్ కమిషనరును చేర్చి నలుగురు సభ్యులకు విస్తరించారు. ప్రధాన కమిషనరు, మార్గాలు, పనులు, ప్రాజెక్ట్‌లు, స్టోర్‌లకు బాధ్యత వహించే ఒక కమిషనరు, సాధారణ పరిపాలన, సిబ్బంది, ట్రాఫిక్ బాధ్యతల కోసం మరొక కమిషనరు బోర్డు లోని ఇతర సభ్యులు. 1929 లో బోర్డులో మరొక అదనపు సభ్యుడిని చేర్చి, సిబ్బంది బాధ్యతను అప్పగించారు. తద్వారా ట్రాఫిక్‌కు బాధ్యత వహించే సభ్యుడు రవాణా, వాణిజ్య విషయాలపై మాత్రమే దృష్టి పెడతారు. 1950 లో రైల్వే బోర్డును నలుగురు సభ్యులతో పునర్నిర్మించారు. అత్యంత సీనియర్ సభ్యుడు బోర్డు ఛైర్మన్‌గా నియమితుడౌతారు. 1954 అక్టోబరులో బోర్డు ఛైర్మన్‌కు సాంకేతిక, విధానపరమైన విషయాలపై నిర్ణయాలకు బాధ్యత వహించేలా, భారత ప్రభుత్వానికి ప్రధాన కార్యదర్శి హోదా ఉండేలా మార్చారు. 1972 లో ఎలక్ట్రికల్ ఇంజినీరింగ్‌కు బాధ్యత వహించే అదనపు సభ్యునితో, 1976లో ఆరోగ్యానికి బాధ్యత వహించే మరో సభ్యునితో బోర్డును విస్తరించారు. 2004 లో సిగ్నలింగ్ & టెలికాం, స్టోర్‌లకు బాధ్యత వహించే ఇద్దరు కొత్త సభ్యులతో బోర్డును మరింత విస్తరించారు. 2019 డిసెంబరులో కేంద్ర మంత్రివర్గం బోర్డు పరిమాణాన్ని ఎనిమిది నుండి ఐదుకు తగ్గించాలని నిర్ణయించింది. రైల్వే బోర్డు ఛైర్మన్ రైల్వే మంత్రిత్వ శాఖకు బాధ్యత వహిస్తూ, మంత్రిత్వ శాఖ తరపున వ్యవహరిస్తారు. క్రింది అధికారులు రైల్వే బోర్డుకు రిపోర్టు చేస్తారు: 

* వివిధ జోన్‌ల జనరల్ మేనేజర్లు
* ఫంక్షనల్ విభాగాల అధిపతులు
* ఉత్పత్తి యూనిట్ల అధిపతులు/నిర్వాహకులు
* ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల అధిపతులు
* రైల్వే సంస్థల అధిపతులు
* ప్రత్యేక విభాగాల అధిపతులు

## బాధ్యతల విభజన
సంస్థ ట్రాక్షన్, ఇంజనీరింగ్, ట్రాఫిక్, రోలింగ్ స్టాక్, సిగ్నలింగ్, మెటీరియల్స్, సిబ్బంది, RPF, ఫైనాన్స్, ఆరోగ్యం, భద్రత లతో వివిధ ఫంక్షనల్ గ్రూపులుగా విభజించారు.

## జోన్ల నిర్వహణ
1944 లో ఆ సమయంలో ఉనికిలో ఉన్న అన్ని రైల్వే కంపెనీలను ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది.  1950 డిసెంబరులో రైల్వేల కోసం సెంట్రల్ అడ్వైజరీ కమిటీ భారతీయ రైల్వేలను ఆరు ప్రాంతీయ జోన్‌లుగా పునర్వ్యవస్థీకరించే ప్రణాళికను ఆమోదించి, ఆ మేరకు కొత్త జోన్‌లను రూపొందించడానికి వాటిని విభజించారు. 2024 నాటికి, భారతీయ రైల్వేలో 17 కార్యాచరణ జోన్‌లు ఉన్నాయి.  జోన్‌లకు జనరల్ మేనేజర్ నాయకత్వం వహిస్తారు. జోన్లను మళ్ళీ డివిజన్‌లుగా విభజించారు. ప్రతి డివిజన్‌కు డివిజనల్ రైల్వే మేనేజర్ (DRM) నేతృత్వం వహిస్తారు. వీరు సంబంధిత డివిజన్‌లలో ఆపరేషను, నిర్వహణకు బాధ్యత వహిస్తారు. 17 కార్యాచరణ మండలాలు, వాటి విభాగాలు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి. దక్షిణ తీర రైల్వే జోన్‌ను పద్దెనిమిదవ జోన్‌గా రూపొందించాలని ప్రతిపాదించారు గానీ, 2023 నాటికి ఇది ఇంకా అమలులోకి రాలేదు.
alt=1|thumb|338x338px| భారతీయ రైల్వే జోన్లు

## ఆకృతి
ప్రతి జోన్‌లో, ఫంక్షనల్ వర్టికల్స్ జోన్‌లోని సంబంధిత విధులకు బాధ్యత వహించే హెడ్ ఆఫ్ డిపార్ట్‌మెంట్స్ (HODలు) ఉంటారు. ప్రతి డివిజన్‌లో మాతృక సంస్థలోని భౌగోళిక డివిజనల్ మేనేజర్‌లు, ఫంక్షనల్ HOD లకు రిపోర్ట్ చేసే ఫంక్షనల్ సిబ్బంది ఉంటారు. ఆస్తుల నిర్వహణ, నిర్వహణకు వీరు బాధ్యత వహిస్తారు.
alt=Departments & Roles|center|783x783px| విభాగాలు & పాత్రలు

## మానవ వనరులు
సిబ్బందిని గెజిటెడ్ (గ్రూప్‌లు A, B), నాన్-గెజిటెడ్ (గ్రూప్స్ C, D) ఉద్యోగులుగా వర్గీకరించారు. గెజిటెడ్ ఉద్యోగులు ఎగ్జిక్యూటివ్/మేనేజిరియల్ స్థాయి పనులను నిర్వహిస్తారు. 2022 మార్చి నాటికి, A & B గ్రూప్‌ల సిబ్బంది మొత్తం సిబ్బందిలో1.5% ఉండగా, గ్రూప్ C & D సిబ్బంది 98.5% ఉన్నారు. గ్రూప్-A ఉద్యోగులలో 80% మందిని ఇండియన్ రైల్వేస్ మేనేజ్‌మెంట్ సర్వీస్ (IRMS) ద్వారా నియమిస్తారు. మిగిలిన వారు పదోన్నతుల ద్వారా నియమితులౌతారు. వివిధ గ్రూప్ A కేడర్‌లు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: 

* సివిల్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్ (CSE) ద్వారా సెంట్రల్ సివిల్ సర్వీసెస్ రిక్రూట్‌మెంట్
** ఇండియన్ రైల్వే ట్రాఫిక్ సర్వీస్ (IRTS)
** ఇండియన్ రైల్వే పర్సనల్ సర్వీస్ (IRPS)
** ఇండియన్ రైల్వే అకౌంట్స్ సర్వీస్ (IRAS)
** ఇండియన్ రైల్వే ప్రొటెక్షన్ ఫోర్స్ సర్వీస్ (IRPFS)
* ఇంజినీరింగ్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్ (ఈఎస్‌ఈ) ద్వారా సెంట్రల్ ఇంజినీరింగ్ సర్వీసెస్ రిక్రూట్‌మెంట్
** ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ ఇంజనీర్స్ (IRSE)
** ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రికల్ ఇంజనీర్స్ (IRSEE)
** ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ మెకానికల్ ఇంజనీర్స్ (IRSME)
** ఇండియన్ రైల్వే సర్వీస్ ఆఫ్ సిగ్నల్ ఇంజనీర్స్ (IRSSE)
** ఇండియన్ రైల్వే స్టోర్స్ సర్వీస్ (IRSS)
* కంబైన్డ్ మెడికల్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్ (CMSE) ద్వారా సెంట్రల్ హెల్త్ సైన్స్ సర్వీసెస్ రిక్రూట్‌మెంట్
** ఇండియన్ రైల్వే మెడికల్ సర్వీస్ (IRMS)

గ్రూప్ బి గ్రూప్ సి ఉద్యోగులను డిపార్ట్‌మెంటల్ ప్రమోషనల్ పరీక్షల ద్వారా నియమిస్తారు. గ్రూప్ సి ఉద్యోగుల నియామకం రైల్వే రిక్రూట్‌మెంట్ కంట్రోల్ బోర్డ్ (RRCB) నిర్వహించే పరీక్షల ద్వారా జరుగుతుంది. గ్రూప్ D సిబ్బందిని జోనల్ రైల్వే రిక్రూట్‌మెంట్ సెల్స్ (RRC) ద్వారా నియమిస్తారు. భారతీయ రైల్వేలు ఏడు కేంద్రీకృత శిక్షణా సంస్థలను, 295 శిక్షణా కేంద్రాలను నిర్వహిస్తోంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* భారతీయ రైల్వే కేంద్రీకృత శిక్షణా సంస్థలు

## గమనికలు

## మూలాలు

వర్గం:భారతీయ రైల్వేలు