పశ్చిమ గంగా రాజ్యంలో మతం

**పశ్చిమ గంగ వంశం** (సా.శ 350 - 1000) () ప్రాచీన కర్ణాటకను పాలించిన ఒక ముఖ్యమైన రాజవంశం. తరువాతి శతాబ్దాలలో ఆధునిక ఒడిశాను పాలించిన **తూర్పు గంగుల** నుండి వీరిని వేరు చేయడానికి వీరిని **పశ్చిమ గంగులు** అని పిలుస్తారు. పశ్చిమ గంగులు నాల్గవ శతాబ్దం మధ్య నుండి ఆరవ శతాబ్దం మధ్య వరకు సార్వభౌమాధికారంతో పాలించారు, ప్రారంభంలో కోలారు నుండి పాలించారు, తరువాత ఆధునిక మైసూరు జిల్లాలోని కావేరీ నది ఒడ్డున ఉన్న తలకాడుకు తమ రాజధానిని మార్చుకున్నారు. ప్రాదేశికంగా చిన్న రాజ్యమే అయినప్పటికీ ఆధునిక దక్షిణ కర్ణాటక ప్రాంత విధానాలకు, సంస్కృతి, సాహిత్యాలకు పశ్చిమ గంగులు చేసిన కృషి విశేషమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. గంగ రాజులు అన్ని మతాల పట్ల సహనం ప్రదర్శించారు కానీ వారు ప్రధానంగా జైనమతానికి ఇచ్చిన ప్రోత్సాహానికి ప్రసిద్ధి చెందారు, ఫలితంగా శ్రావణబెళగొళ, కంబదహళ్ళి వంటి ప్రదేశాలలో అద్భుతమైన కట్టడాలు నిర్మించబడ్డాయి.

## మతం
పశ్చిమ గంగులు ఆ కాలంలోని అన్ని ప్రధాన మతాలకు ప్రోత్సాహం ఇచ్చారు; జైనమతం, శైవం, వైష్ణవం, మీమాంస వంటి హిందూ మతంలోని వివిధ శాఖలను ఆదరించారు. అయితే గంగ రాజులందరూ అన్ని మతాలకు సమాన ప్రాధాన్యత ఇవ్వలేదని పండితులు వాదించారు. గంగులు ఉత్సాహవంతులైన జైనులు అని కొందరు చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు, అయితే శాసనాల ఆధారాలు ఖచ్చితమైనవి కావు ఎందుకంటే అవి గంగవాడిలో అభివృద్ధి చెందిన *కాలాముఖులు* (కరుడుగట్టిన శైవ సన్యాసులు), *పాశుపతులు*, *లోకాయతులు* (*పాశుపత* సిద్ధాంతాన్ని అనుసరించేవారు) గురించి ప్రస్తావిస్తున్నాయి, ఇది శైవ మతం కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉందని సూచిస్తుంది. మాధవ, హరివర్మ రాజులు గోవులు, బ్రాహ్మణుల పట్ల భక్తికలిగి ఉండేవారు, విష్ణుగోప రాజు భక్తుడైన వైష్ణవుడు. మూడవ మాధవుడు, అవీనిత శాసనాలు జైన సన్యాసులకు, దేవాలయాలకు చేసిన భారీ విరాళాలను వివరిస్తాయి. దుర్వినీత రాజు వేద యాగాలు చేశాడనడానికి శాసన ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి, దీనిని బట్టి అతను ఒక హిందువని, అతను వైష్ణవుడు లేదా శైవుడు అని చరిత్రకారులు పేర్కొంటున్నారు. అయితే 8వ శతాబ్దానికి చెందిన పశ్చిమ గంగ రికార్డులు వారు నిర్మించిన అనేక *బసదుల* ద్వారా బలమైన జైన ప్రభావాన్ని వెల్లడిస్తున్నాయి, పుష్పదంతుడు, పూజ్యపాదుడు, వజ్రనంది, శ్రీవరాధదేవుడు, అజితసేనుడు వంటి సాధువుల ప్రజాదరణ దీనికి కారణం.

### జైనమతం
thumb|శ్రావణబెళగొళ వద్ద గోమటేశ్వరుడు (సా.శ 982–983)
[thumb|left|[కంబదహళ్ళి పంచకూట బసది ]]
thumb|సీయమంగళం మహావీర రాతి దేవాలయం

8వ శతాబ్దానికి ముందు, జైన దేవాలయాలను *చైత్య*, *చేదియ*, *జైనాలయ*, *జినగేహ*, *జినభవన* అని పిలిచేవారు, *బసది* అనే పదం తరువాత మాత్రమే ఉపయోగించబడింది. గంగుల అధిపతులైన రాష్ట్రకూటుల నుండి, మొదటి అమోఘవర్షుని కాలం నుండి జైన మతానికి మరింత ప్రోత్సాహం లభించింది. అయితే 10వ శతాబ్దం నుండి స్థానిక నాయకత్వం (భూస్వాములు లేదా *గవుండలు*) శైవ మతానికి మొగ్గు చూపడం ప్రారంభించినప్పుడు దీని ప్రజాదరణ తగ్గడానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో జైన మతం నిజమైన ప్రజాదరణ మొదటి శివమార రాజు 8వ శతాబ్దపు పాలన నుండి ప్రారంభమైంది, ఇది అనేక *బసదుల* నిర్మాణానికి దారితీసింది. రెండవ బూతుగ రాజు, మంత్రి చాముండరాయుడు కరుడుగట్టిన జైనులు, గోమటేశ్వర ఏకశిలా విగ్రహ నిర్మాణం ద్వారా ఇది స్పష్టమవుతుంది. ఆచారాలు, సన్యాసం (సన్యాసం) ద్వారా మరణాన్ని ఆహ్వానిస్తూ భౌతిక ప్రపంచం నుండి విముక్తి (మోక్షం) కోరుకునే జైనులలో ఎక్కువ మంది కులీన, సంపన్న వర్గాల నుండి వచ్చినవారని, తక్కువ సామాజిక వర్గాల ప్రజలలో ఇటువంటి ఆచారాలు అరుదుగా ఉండేవని ఒక చరిత్రకారుడు పేర్కొన్నాడు. మహిళలు కూడా జైన మతానికి విరాళాలు ఇచ్చారు, రాజ సవతి నందవ్వ, సంపన్న భూస్వామ్య మహిళ అత్తిమబ్బె ఇందుకు ఉదాహరణలు.

జైనులు ఇరవై నాలుగు మంది తీర్థంకరులను (*జినులను*) పూజించారు, వారి విగ్రహాలు వారి దేవాలయాలలో ప్రతిష్టించబడ్డాయి. జైన ఆరాధన దేవుడి నుండి వరాలు లేదా అనుగ్రహం పొందడం కోసం కాదని, దానికి బదులుగా ధ్యానం చేయడం, నిర్లిప్తత ద్వారా పరిపూర్ణత పొందడం కోసం ఉద్దేశించబడిందని కొందరు పండితులు నమ్ముతారు. అయితే సమకాలీన జైన సాహిత్య అధ్యయనం ఆధ్యాత్మిక, తాత్కాలిక ప్రయోజనాలను కోరుకున్నట్లు వెల్లడిస్తుందని ఒక చరిత్రకారుడు పేర్కొన్నాడు. *తీర్థంకరులకు* సృజనాత్మక, విధ్వంసక శక్తులను ఆపాదించడం బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు వంటి పవిత్ర త్రిమూర్తులకు (త్రిమూర్తులు) ఈ శక్తులను ఆపాదించిన హిందువుల విశ్వాసాలకు సమాంతరంగా పరిగణించబడుతుంది. 10వ శతాబ్దం నుండి శ్రావణబెళగొళలో భద్రబాహువు వంటి ఆధ్యాత్మిక నాయకుల పాదముద్రలను పూజించడం బౌద్ధమతానికి సమాంతరంగా పరిగణించబడుతుంది. *తీర్థంకరుడు* ఆదినాథుని కుమారుడైన బాహుబలి విగ్రహమైన గోమటేశ్వరుని ప్రతిష్టాపనలో కొన్ని బ్రాహ్మణవాద ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి (హిందువులు శివుని కుమారులను పూజించినట్లుగానే).

అంతకుముందు తీర్థంకరుల పరిచారకులుగా మాత్రమే పరిగణించబడిన యక్షులు, యక్షిణుల వంటి అధీన దేవతల ఆరాధన 7వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు జరిగిన అభివృద్ధి. యక్షి జ్వాలామాలిని కల్ప, భైరవ పద్మావతి కల్పలను దేవతా హోదాకు పెంచిన భక్తి సంప్రదాయాలకు ఇది నాందిగా పరిగణించబడుతుంది. తన తల నుండి జ్వాలలు వస్తుండగా, ఎనిమిది చేతుల్లో విల్లు, కవచం, బాణాలు, కత్తి, చక్రం మొదలైనవాటిని పట్టుకుని దున్నపోతును అధిరోహించినట్లు చిత్రీకరించబడిన జ్వాలామాలిని ఎనిమిదవ తీర్థంకరుడైన చంద్రప్రభుని పరిచారిక. పద్మావతి ఇరవై మూడవ తీర్థంకరుడైన పార్శ్వనాథుని *యక్షి*, ఈమె హిందూ దేవత పేరు నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. అటవీ, గిరిజన నివాసులను జైన మతం, కుల ఆధారిత సమాజంలోకి కలుపుకోవడానికి ఈ తరహా ఆరాధన అనుగుణంగా పరిగణించబడుతుంది. పూర్వపు కాలంలో సన్యాసం సమర్థించబడినప్పటికీ, సంపన్న వ్యాపారులు, రాజ కుటుంబీకుల నుండి విరాళాల ప్రవాహం పెరగడం వల్ల సన్యాసులు దేవాలయాలలో ఎక్కువగా స్థిరపడ్డారు. దిగంబర దేవాలయాలలో దేవతా ప్రార్థనలు, మంత్రోచ్ఛారణలు, అలంకరణ, అభిషేకాలను ఉపాధ్యాయులు, ఆచార్యులు నిర్వహించేవారు. దీనికి భిన్నంగా, శ్వేతాంబర దేవాలయాలలో సాధారణ భక్తులు ఈ కార్యకలాపాలను చేపట్టేవారు, ఆలయ సిబ్బంది కేవలం శుభ్రపరిచేవారు. సన్యాసులు దేవతా విగ్రహంతో ప్రత్యక్ష సంబంధం పెట్టుకోలేదు, దానికి బదులుగా వారు తపస్సు, ధ్యానంలో సమయం గడిపారు. ఇది 10వ శతాబ్దం తరువాతి పరిణామం అయినప్పటికీ జైన దేవాలయాలలో ఆస్థాన నర్తకులను (*[[దేవదాసి]]* లేదా *సూలె*) నియమించి ఉండవచ్చని ఒక చరిత్రకారుడు ప్రతిపాదించాడు.

### హిందూమతం
[thumb|right|upright|[తుమకూరు జిల్లా అరళగుప్పెలో పశ్చిమ గంగ సామంతులైన నోళంబులు 10వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన కల్లేశ్వర ఆలయ సముదాయం]]
*శ్రోత్రియ* బ్రాహ్మణులకు చేసిన విరాళాలను శాసనాలు ప్రస్తావిస్తున్న 6, 7వ శతాబ్దాలలో వేద బ్రాహ్మణవాదం ప్రాచుర్యంలో ఉండేది. ఈ శాసనాలు రాజ కుటుంబాల *గోత్ర* అనుబంధాన్ని, వారు ఆచరించిన *[[అశ్వమేధ యాగం|అశ్వమేధ]]* (గుర్రపు బలి), *హిరణ్యగర్భ* వంటి వేద ఆచారాలను కూడా వివరిస్తాయి. బ్రాహ్మణులు, రాజులు పరస్పర ప్రయోజనకరమైన సంబంధాన్ని కలిగి ఉండేవారు, బ్రాహ్మణులు చేసే ఆచారాలు రాజులకు చట్టబద్ధతను ఇచ్చాయి, రాజులు బ్రాహ్మణులకు చేసిన భూదానాలు సమాజంలో వారిని సంపన్న భూస్వాముల స్థాయికి పెంచాయి, వీరు అటవీ నివాసులను మతపరమైన కుల ఆధారిత సమాజంలోకి తీసుకువచ్చారు. గంగ పాలన తరువాతి కాలంలో జైన మత ప్రజాదరణ పెరగడంతో బ్రాహ్మణులకు ప్రోత్సాహం తగ్గింది. బ్రాహ్మణులు ఇప్పుడు సైన్యం, పరిపాలనలో ప్రభావవంతమైన పదవులను కోరుకున్నారు, ఆక్రమించారు. నేలకొరిగిన వీరులకు స్మారక కట్టడాలు నిర్మించడానికి, దేవాలయాల నిర్మాణానికి బ్రాహ్మణులు విరాళాలు ఇవ్వడం, భూదానాలు చేయడం ప్రారంభించారు. 10వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, *అగ్రహారాలలో* (పాఠశాలలు) నివసించే బ్రాహ్మణులు దేవాలయాలలో పౌరాణిక ఆరాధన రూపాలలో పాల్గొంటున్నారు, కొత్తవాటిని నిర్మిస్తున్నారు లేదా *దేవభోగ* భూదానాలకు (ఆలయ భూదానాలు) ధర్మకర్తలుగా వ్యవహరిస్తున్నారు. అయితే వైష్ణవం తక్కువ స్థాయిలో ఉండేది, దాని అభివృద్ధికి చేసిన విరాళాలను పెద్దగా ఏ శాసనాలు వివరించలేదు. గంగులు నిర్మించిన కొన్ని వైష్ణవ దేవాలయాలు ఆధునిక మైసూరు జిల్లా నంజన్‌గూడు, సత్తూరు, హంగళలోని *నారాయణస్వామి* దేవాలయాలు, ఆధునిక చిక్కమగళూరు జిల్లాలోని కోదండరామ, యోగ నరసింహ దేవాలయాలు, ఆధునిక కోలారు జిల్లా అవనిలోని నోళంబ నారాయణేశ్వర దేవాలయం. విష్ణువు శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం పట్టుకున్న నాలుగు చేతులతో చిత్రీకరించబడ్డాడు.

8వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి సమాజంలోని ప్రతి వర్గం నుండి శైవ మతానికి ఆదరణ పెరిగింది; భూస్వామ్య ప్రముఖులు, భూస్వాములు, సభలు (*సమయ*), పాఠశాలల (*అగ్రహారాలు*) నుండి ప్రోత్సాహం లభించింది. బాణ, నోళంబ, చాళుక్య వంశాలు వంటి వంశపారంపర్య పాలక కుటుంబాలు శైవ మతానికి ప్రోత్సాహం ఇచ్చాయి. గంగవాడి ప్రాంతంలోని చిన్న చాళుక్య రాజులలో, మైసూరుకు చెందిన నరసింగ చాళుక్యుడు నరసింగేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించాడు, గొగ్గి, దుర్గ రాజులు ఆధునిక మైసూరు ప్రాంతంలోని వరుణ వద్ద భూతేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించారు. శైవ మతం స్థానిక భూస్వాముల నుండి ప్రోత్సాహం పొందింది, ముఖ్యంగా 9వ శతాబ్దం నుండి ఆలయ పూజారులు, సన్యాసులు ఆలయ నిర్మాణంలో క్రియాశీల పాత్ర పోషించారు.

సన్యాసులు ఆలయ ఆధారిత కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనకుండా కఠినమైన సిద్ధాంతాలు నిరోధించిన జైన మతానికి భిన్నంగా, మఠ కార్యకలాపాల కోసం భక్తుల మద్దతును కూడగట్టడంపై తమ శక్తులను కేంద్రీకరించిన శైవ గురువులకు అలాంటి నిబంధనలు అడ్డంకి కాలేదు. శైవ దేవాలయాలు గర్భగుడిలో మాతృ దేవత, సూర్యుని (సూర్య భగవానుడు) విగ్రహాలతో పాటు పూజ కోసం శివ *లింగాన్ని* ప్రతిష్టించాయి. కొన్నిసార్లు శివుని సర్వవ్యాప్త స్వభావాన్ని నొక్కిచెబుతూ వైష్ణవ దేవతా విగ్రహాలు కూడా చేర్చబడ్డాయి. గర్భగుడికి ఎదురుగా ఉన్న ప్రత్యేక మంటపంలో నందిని (శివుని పరిచారకుడు) సాధారణంగా ప్రతిష్టించేవారు. *లింగం* మానవ నిర్మితమైనది, కొన్ని సందర్భాల్లో దానిపై గణపతి (శివుని కుమారుడు), పార్వతి (శివుని భార్య) చెక్కబడి ఉండేవారు. పూజారులు, సన్యాసుల తీవ్ర ప్రయత్నాల కారణంగా ఆధునిక నంది కొండలు, కోలారు జిల్లాలోని అవని, హెబ్బట, తుమకూరు జిల్లాలోని బరగురు, హేమవతి, పెంజెరు, మైసూరు, శివమొగ్గతో సహా అనేక ప్రదేశాలలో శైవ మఠాలు వర్ధిల్లాయి. ఈ మఠాలే కాకుండా, ఆధునిక కోలారు, మైసూరు, తుమకూరు జిల్లాల్లో *కాలాముఖ* శాఖల పీఠాలు ఉన్నాయి. జైనమతం ప్రాచుర్యం పొందిన ఆధునిక హాసన్, చిక్కమగళూరు ప్రాంతాలలో ఈ శాఖల ఉనికి తక్కువగా ఉండేది.

## గమనికలు

## మూలాలు

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

వర్గం:పశ్చిమ గంగ వంశం