పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్

**పృథ్వీరాజు చౌహాను ** (1168-1192  సా.శ.) రాజపుత్ర వంశమైన చౌహాను (చౌహమాన) వంశానికి చెందిన ప్రముఖ చక్రవర్తి.  

ఈయన 12వ శతాబ్దపు రెండవ అర్ధభాగంలో ఉత్తర భారతదేశాన్ని పాలించాడు. పృథ్వీరాజు ఢిల్లీని పాలించిన రెండవ చివరి హిందూ చక్రవర్తి. (చివరి హిందూ చక్రవర్తి హేమూ). 11 ఏళ్ల వయసులో 1179లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన పృథ్వీరాజు అజ్మీరు, ఢిల్లీలు జంట రాజధానులుగా పరిపాలించాడు.  

ప్రస్తుత రాజస్థాను, హర్యానా రాష్ట్రాలలోని చాలాభూభాగ ప్రాంతం పృధ్వీరాజు పాలనలో ఉండేది. ఈయన ముస్లిం దండయాత్రలకు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్రులను సంఘటితం చేశాడు. అందుకు గాను రాజపుతు సామ్రాటు పృథ్వీరాజు చౌహను అన్న బిరుదును పొందాడు. పృథ్వీరాజు   కనౌజును పరిపాలించిన ఘద్వాల రాజు జయచంద్ర కూతురైన సంయుక్త (సంయోగిత) ను ఆమె తల్లితండ్రులకు వ్యతిరేకంగా తూసుకుని వెళ్ళి పెళ్ళి చేసుకోవటం భారతదేశపు జనసాహిత్యంలో చాలా ప్రసిద్ధమైన ప్రేమకథ. సమ్యుక్త ఆయనను వరించింది అనడం ఇందులో ప్రత్యేకం. పృథ్వీరాజు ఆస్థానకవి, స్నేహితుడైన చంద్ బర్దాయి     వ్రాసిన "       పృథ్వీరాజ్ రాసో   "  అనే కావ్యం  ఈ కథ మీద ఆధారితమైనదే. పృథ్వీరాజు చౌహాను రాజపుత్ర సామ్రాట్ అగ్నికులక్షత్రియులు అని ఆయన మిత్రుడు మంత్రి అయిన చాందు బర్దాయి తను వ్రాసి ప్రచురించిన  "   పృధ్వీరాజు రాసో   "  అనే పుస్తకంలో తెలియజేసాడు.  

పృథ్వీరాజు 1191లో మొదటి తారాయిను యుద్ధంలో గెలిచాడు. పృథ్వీరాజు చౌహాను చేతిలో మమ్మదు గోరి మరణించాడు.

## తొలి జీవితం
పృథ్వీరాజు చహమాన రాజు సోమేశ్వరుడు. రాణి కర్పూరదేవి (ఒక కల్చూరి యువరాణి) దంపతులకు జన్మించాడు. పృథ్వీరాజు ఆయన తమ్ముడు హరిరాజ ఇద్దరూ గుజరాత్‌లో జన్మించారు. అక్కడ వారి తండ్రి సోమేశ్వరుడు తన మేనమామల సంరక్షణలో చాళుక్య ఆస్థానంలో పెరిగాడు.  *పృథ్వీరాజ విజయ* ప్రకారం పృథ్వీరాజు జ్యేష్ఠ మాసం పన్నెండవ రోజున జన్మించాడు. ఆ గ్రంథం ఆయన పుట్టిన సంవత్సరాన్ని పేర్కొనలేదు. కానీ ఆయన జనన సమయానికి సంబంధించిన కొన్ని జ్యోతిష్య గ్రహ స్థానాలను అందించి వాటిని శుభప్రదమైనవిగా పేర్కొంది. ఈ స్థానాల ఆధారంగా కొన్ని ఇతర గ్రహ స్థానాలను ఊహించి దశరథ శర్మ పృథ్వీరాజు జనన సంవత్సరాన్ని క్రీ.శ. 1166 (1223 వి.సం.)గా లెక్కించాడు. 

పృథ్వీరాజు మధ్యయుగ జీవిత చరిత్రలు ఆయన మంచి విద్యను అభ్యసించాడని సూచిస్తున్నాయి. *పృథ్వీరాజ విజయ* ఆయన 6 భాషలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించాడని పేర్కొంది; *పృథ్వీరాజు రాసో* ఆయన 14 భాషలు నేర్చుకున్నాడని పేర్కొంది. ఇది అతిశయోక్తిగా కనిపిస్తుంది. చరిత్ర, గణితం, వైద్యం, సైనిక శాస్త్రం, చిత్రలేఖనం, తత్వశాస్త్రం (మీమాంస), వేదాంతశాస్త్రంతో సహా అనేక విషయాలలో ఆయన నిష్ణాతుడయ్యాడని *రాసో* పేర్కొంది. రెండు గ్రంథాలు కూడా ఆయన ముఖ్యంగా విలువిద్యలో ప్రావీణ్యం కలవాడని పేర్కొన్నాయి. 

## పాలన
### తొలి పాలన
2వ పృథ్వీరాజ మరణానంతరం పృథ్వీరాజు తండ్రి సోమేశ్వరుడు చహమాన రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడైనప్పుడు పృథ్వీరాజు తండ్రితో గుజరాతు నుండి అజ్మీరు‌కు వెళ్ళాడు.  సోమేశ్వరుడు క్రీ.శ. 1177లో (1234 విక్రమ సంవత్సరం) మరణించాడు. అప్పుడు పృథ్వీరాజుకు సుమారు 11 సంవత్సరాల వయస్సు. సోమేశ్వరుని పాలన నాటి చివరి శాసనం, పృథ్వీరాజు పాలన నాటి మొదటి శాసనం రెండూ ఇదే సంవత్సరానికి చెందినవి. ఆ సమయంలో మైనరు అయిన పృథ్వీరాజు, తన తల్లిని సంరక్షకురాలిగా చేసుకుని సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.  హమ్మిర మహాకావ్యం ప్రకారం సోమేశ్వరుడే స్వయంగా పృథ్వీరాజును సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టి ఆ తర్వాత అడవులకు వెళ్లిపోయాడని వివరిస్తుంది. అయితే ఇది సందేహాస్పదమైనది. 

రాజుగా తన తొలి సంవత్సరాలలో పృథ్వీరాజు తల్లి ఒక రాజప్రతినిధి మండలి సహాయంతో పరిపాలనను నిర్వహించింది. 

ఈ కాలంలో కదంబవాస రాజ్యానికి ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశాడు. జానపద కథలలో ఆయన కైమాస, కైమాషు లేదా కైంబాస అని కూడా పిలువబడ్డాడు.  ఈ కథలు ఆయనను యువరాజుకు అంకితభావంతో పనిచేసిన సమర్థుడైన పరిపాలకుడిగా, సైనికుడిగా వర్ణిస్తాయి. పృథ్వీరాజ విజయ ప్రకారం పృథ్వీరాజు పాలన తొలి సంవత్సరాలలో జరిగిన అన్ని సైనిక విజయాలకు ఆయనే బాధ్యుడు. రెండు వేర్వేరు కథల ప్రకారం కదంబవాసను తరువాత పృథ్వీరాజే చంపేశాడు. పృథ్వీరాజ-రాసో ప్రకారం రాజుకు ఇష్టమైన ఉపపత్ని కర్ణాటి గదిలో మంత్రిని చూసిన తర్వాత పృథ్వీరాజు ఆయనను చంపేశాడు. పృథ్వీరాజ-ప్రబంధం ప్రకారం ప్రతాప-సింహ అనే వ్యక్తి మంత్రి మీద కుట్ర పన్ని పదేపదే జరుగుతున్న ముస్లిం దండయాత్రలకు మంత్రే కారణమని పృథ్వీరాజును నమ్మించాడు. ఈ రెండు వాదనలు చారిత్రాత్మకంగా తప్పుగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే చారిత్రాత్మకంగా చాలా విశ్వసనీయమైన 'పృథ్వీరాజ విజయ'లో అటువంటి సంఘటన గురించి ఎక్కడా ప్రస్తావించలేదు. 

పృథ్వీరాజు తల్లికి పినతండ్రి అయిన భువనైకమల్ల ఈ కాలంలో మరొక ముఖ్యమైన మంత్రి.  'పృథ్వీరాజ విజయ' ప్రకారం ఆయన ఒక పరాక్రమవంతుడైన సేనాధిపతిగా గరుత్మంతుడు విష్ణువుకు సేవ చేసినట్లుగా ఆయన పృథ్వీరాజు‌కు సేవ చేశాడు.  ఆ గ్రంథం ఆయన "నాగులను లొంగదీసుకునే కళలో నిపుణుడు" అని కూడా పేర్కొంది. 15వ శతాబ్దపు చరిత్రకారుడు జోనరాజ ప్రకారం ఇక్కడ "నాగ" అంటే ఏనుగులు. అయితే హర్ బిలాసు శారద నాగ అనే పదాన్ని ఒక తెగ పేరుగా అన్వయించి భువనైకమల్ల ఈ తెగను ఓడించాడని సిద్ధాంతీకరించారు. 

చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ ప్రకారం పృథ్వీరాజు క్రీ.శ. 1180లో (1237 విక్రమ సంవత్సరం) పరిపాలన మీద పూర్తి నియంత్రణ సాధించాడు. 
### నాగార్జున - భదానకులతో సంఘర్షణ
పృథ్వీరాజు మొదటి సైనిక విజయం తన బంధువైన నాగార్జున తిరుగుబాటును అణచివేసి, గుడపురను (బహుశా ఆధునిక గుర్గావు) తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం.  నాగార్జున పృథ్వీరాజు మామ అయిన 4వ విగ్రహరాజ కుమారుడు. చాహమాన సింహాసనం కోసం జరిగిన పోరాటం కుటుంబంలోని ఈ రెండు శాఖల మధ్య వైరాన్ని పెంచింది. 

'పృథ్వీరాజ విజయ' ప్రకారం నాగార్జున పృథ్వీరాజు అధికారాన్ని ధిక్కరించి గుడపుర కోటను ఆక్రమించాడు. పృథ్వీరాజు పదాతిదళం, ఒంటెలు, ఏనుగులు, గుర్రాలతో కూడిన భారీ సైన్యంతో గుడపురను ముట్టడించాడు.  నాగార్జున కోట నుండి పారిపోయాడు. కానీ దేవభట (బహుశా అతని సేనాపతి) ప్రతిఘటనను కొనసాగించాడు. చివరికి పృథ్వీరాజు సైన్యం విజయం సాధించి నాగార్జున భార్య, తల్లి, అనుచరులను బంధించింది. 'పృథ్వీరాజ విజయ' ప్రకారం ఓడిపోయిన సైనికుల తలలతో చేసిన దండను అజ్మీరు కోట ద్వారం మీద వేలాడదీశారు. 

'ఖరతర-గచ్ఛ-పట్టావళి'లోని రెండు శ్లోకాలు ఇద్దరు జైన సన్యాసుల మధ్య జరిగిన చర్చను వివరిస్తూ, భదానకుల మీద పృథ్వీరాజు సాధించిన విజయాన్ని ప్రస్తావిస్తాయి. ఈ విజయం సా.శ. 1182కి ముందు ఏదో ఒక సమయంలో జరిగి ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే ఆ చర్చ అప్పుడే జరిగింది.  సింథియా టాల్బోటు ప్రకారం భదనకులు బయానా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని నియంత్రించే ఒక అస్పష్టమైన రాజవంశం. 
(భూభాగం ప్రస్తుత భివానీ, రేవారి, ఆల్వారు). 

### చండేలాలకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధం
సా.శ 1182–83 (1239 విఎస్) మదను‌పూరు పృథ్వీరాజు పాలనలోని శాసనాలు ఆయన జేజకభుక్తి (ప్రస్తుత బుందేలు‌ఖండు చండేలచే పరిపాలించబడిన భూభాగం అని పరమర్ది పేర్కొన్నాడు.  చండేలా భూభాగం మీద పృథ్వీరాజు చేసిన దండయాత్ర "పృథ్వీరాజు రాసో", *పరమలు రసో,* *అల్ఫా-రసో* సారంగధర పద్ధతి,ప్రబంధ చింతామణి* వంటి ఇతర గ్రంథాలు కూడా పరమర్ది మీద పృథ్వీరాజు దాడిని ప్రస్తావిస్తాయి. పృథ్వీరాజు *దిగ్విజయ* (అన్ని ప్రాంతాలను జయించడం) ప్రారంభించినట్లు *ఖరతర-గచ్ఛ-పట్టావళి* పేర్కొంది. ఇది పృథ్వీరాజు జేజకభుక్తికి చేసిన దండయాత్ర ప్రారంభానికి సంబంధించిన ప్రస్తావనగా కనిపిస్తుంది. *

చందేలుల మీద పృథ్వీరాజు చేసిన దండయాత్రకు సంబంధించిన పౌరాణిక వృత్తాంతం ఇలా ఉంది: పద్మసేనుడి కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్న తర్వాత పృథ్వీరాజు ఢిల్లీకి తిరిగి వస్తుండగా ఆయన సైన్యం మీద "టర్కికు" దళాలు (ఘోరీలు) దాడి చేశాయి. ఆయన సైన్యం ఈ దాడులను తిప్పికొట్టింది. కానీ ఈ ప్రక్రియలో తీవ్ర ప్రాణనష్టాన్ని చవిచూసింది. ఈ గందరగోళంలో చాహమాన సైనికులు దారి తప్పి తెలియకుండానే చందేల రాజధాని మహోబాలో విడిది చేశారు. తమ ఉనికిని వ్యతిరేకించిన చందేల రాజ తోటమాలిని వారు చంపారు. ఇది ఇరు పక్షాల మధ్య చిన్నపాటి ఘర్షణకు దారితీసింది. చందేల రాజు పరమర్ది తన సేనాధిపతి ఉదలు‌ను పృథ్వీరాజు శిబిరం మీద దాడి చేయమని ఆదేశించాడు. కానీ ఉదలు ఈ చర్యను వ్యతిరేకించాడు. పరమర్ది బావమరిది మహిల పరిహారు ఆధునిక ఓరై ప్రాంతాన్ని పరిపాలిస్తున్నాడు; ఆయనకు పరమర్ది మీద దురుద్దేశం ఉండేది. దాడిని కొనసాగించమని రాజును ప్రేరేపించాడు. పృథ్వీరాజు ఉదలు సైన్యాన్ని ఓడించి ఆ తర్వాత ఢిల్లీకి బయలుదేరాడు. తదనంతరం మహిల కుట్రలతో అసంతృప్తి చెందిన ఉదలు, ఆయన సోదరుడు ఆల్హా చందేల ఆస్థానాన్ని విడిచిపెట్టారు. వారు కనౌజు పాలకుడైన గహదవాల జయచంద్రుడి వద్ద సేవ చేయడం ప్రారంభించారు. అప్పుడు మహిల రహస్యంగా పృథ్వీరాజు‌కు చందేల రాజ్యం దాని బలమైన సేనాధిపతులు లేకపోవడంతో బలహీనపడిందని తెలియజేశాడు. పృథ్వీరాజు చందేల రాజ్యం మీద దండెత్తి, ఉదలు బంధువైన మల్ఖాను ఆధీనంలో ఉన్న సిర్సాగఢు‌ను ముట్టడించాడు. శాంతియుత పద్ధతుల ద్వారా మల్ఖాను‌ను లొంగదీసుకోవడంలో విఫలమై, ఎనిమిది మంది సేనాధిపతులను కోల్పోయిన తర్వాత, పృథ్వీరాజు కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అప్పుడు చందేలులు సంధి కోసం విజ్ఞప్తి చేశారు. ఈ సమయాన్ని ఉపయోగించుకుని ఆల్హా, ఉదలు‌ను కనౌజు నుండి తిరిగి పిలిపించారు. చందేలులకు మద్దతుగా, జయచంద్రుడు తన ఇద్దరు కుమారులతో సహా తన ఉత్తమ సేనాధిపతుల నేతృత్వంలో ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. సంయుక్త చందేల-గహదవాల సైన్యం పృథ్వీరాజు శిబిరం మీద దాడి చేసింది కానీ ఓడిపోయింది. తన విజయం తర్వాత పృథ్వీరాజు మహోబాను దోచుకున్నాడు. ఆ తర్వాత ఆయన పరమర్దిని పట్టుకోవడానికి తన సేనాధిపతి చావందు రాయి‌ను కళింజరు కోటకు పంపాడు. వివిధ కథనాల ప్రకారం ఈ దాడి జరిగిన కొద్దికాలానికే పరమర్ది మరణించాడు లేదా పదవీ విరమణ చేశాడు. పజ్జును రాయి‌ను మహోబా గవర్నరు‌గా నియమించిన తర్వాత పృథ్వీరాజు ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చాడు. తదనంతరం పరమర్ది కుమారుడు మహోబాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 

ఈ పౌరాణిక కథనం కచ్చితమైన చారిత్రకత చర్చనీయాంశం. మదను‌పూరు శాసనాలు పృథ్వీరాజు మహోబాను దోచుకున్నాడని నిర్ధారిస్తున్నాయి. కానీ చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం చందేల భూభాగం మీద ఆయన ఆక్రమణ బందిపోట్ల కల్పన కావచ్చు లేదా ఎక్కువ కాలం కొనసాగలేదు.  చౌహాన్ల విజయం తర్వాత పరమర్ది వెంటనే మరణించలేదని లేదా పదవీ విరమణ చేయలేదని తెలిసింది; వాస్తవానికి పృథ్వీరాజు మరణించిన దాదాపు ఒక దశాబ్దం తర్వాత కూడా ఆయన సార్వభౌమాధికారిగా పరిపాలన కొనసాగించాడు. సింథియా టాల్బోటు వాదిస్తూ పృథ్వీరాజు కేవలం జేజకభుక్తి మీద దాడి చేశాడని మహోబా నుండి ఆయన నిష్క్రమించిన వెంటనే పరమర్ది తన రాజ్యాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడని పేర్కొంది.   పృథ్వీరాజు చందేల భూభాగాన్ని తన రాజ్యంలో విలీనం చేయలేకపోయారని టాల్బోటు కొనసాగించింది. దీనికి విరుద్ధంగా ఆర్.బి. సింగ్ ప్రకారం చందేల భూభాగంలో కొంత భాగాన్ని చహమానులు స్వల్ప కాలం పాటు విలీనం చేసుకుని ఉండవచ్చని భావించవచ్చు. 

### గుజరాతు‌లో యుద్ధాలు

'ఖరతర-గచ్ఛ-పట్టావళి' పృథ్వీరాజు, గుజరాతు చాళుక్య (సోలంకి) రాజు 2వ భీమ మధ్య జరిగిన శాంతి ఒప్పందాన్ని ప్రస్తావించింది. దీనిని బట్టి ఆ ఇద్దరు రాజులు గతంలో యుద్ధంలో ఉన్నారని తెలుస్తుంది. ఈ యుద్ధం సా.శ. 1187 (1244 విక్రమ సంవత్సరం)కి ముందు ఏదో ఒక సమయంలో జరిగి ఉండవచ్చు. వేరావలు శాసనం భీముని ప్రధానమంత్రి జగద్దేవ ప్రతిహారను "పృథ్వీరాజు కమలం లాంటి రాణులకు చంద్రుని వంటివాడు" అని పేర్కొంది (పగటిపూట వికసించే కమలం చంద్రోదయం వల్ల తన రేకులను ముడుచుకుంటుందనే నమ్మకానికి ఇది ఒక సూచన). ఆ సమయంలో భీముడు మైనరు కావడంతో చాళుక్యుల తరపున జగద్దేవే ఈ సైనిక చర్యకు నాయకత్వం వహించినట్లు తెలుస్తోంది. చారిత్రాత్మకంగా విశ్వసనీయత లేని 'పృథ్వీరాజు రాసో' చాహమాన-చౌళుక్య సంఘర్షణ గురించి కొన్ని వివరాలను అందిస్తుంది. దాని ప్రకారం, పృథ్వీరాజు, భీమ ఇద్దరూ అబూకు చెందిన పరమార యువరాణి ఇచ్ఛినిని వివాహం చేసుకోవాలనుకున్నారు. పృథ్వీరాజు ఆమెను వివాహం చేసుకోవడం ఈ ఇద్దరు రాజుల మధ్య వైషమ్యానికి దారితీసింది. చరిత్రకారుడు జి. హెచ్. ఓఝా ఈ కథను కల్పితమని కొట్టిపారేశారు. ఎందుకంటే ఇది ఇచ్ఛిని సలఖ కుమార్తె అని పేర్కొంటుంది. అయితే ఆ సమయంలో అబూకు పరమార పాలకుడు ధారవర్షుడు. మరోవైపు, చరిత్రకారుడు ఆర్. బి. సింగు, సలఖ అబూలోని మరొక పరమార శాఖకు అధిపతి అని నమ్ముతారు. 'రాసో' ప్రకారం, పృథ్వీరాజు మామ కన్హదేవుడు భీమ మామ సారంగదేవుని ఏడుగురు కుమారులను చంపాడు. ఈ హత్యలకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, భీమ చాహమాన రాజ్యం మీద దండెత్తి పృథ్వీరాజు తండ్రి సోమేశ్వరుడిని చంపి, ఈ క్రమంలో నాగౌరు‌ను ఆక్రమించుకున్నాడు. పృథ్వీరాజు నాగౌరు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని భీముడిని ఓడించి చంపాడు. ఇది చారిత్రాత్మకంగా అవాస్తవమని తెలిసింది. ఎందుకంటే పృథ్వీరాజు మరణం తర్వాత కూడా 2వ భీమ పాలన దాదాపు అర శతాబ్దం పాటు కొనసాగింది. అదేవిధంగా చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం సోమేశ్వరుడి మరణం సమయంలో 2వ భీమ బాలుడు కాబట్టి ఆయన సోమేశ్వరుడిని చంపి ఉండలేడు.

ఈ వ్యత్యాసాలు ఉన్నప్పటికీ నాగౌరు‌లో చాహమానులు, చౌళుక్యుల మధ్య యుద్ధం జరిగినట్లు కొన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి. బికనీరు సమీపంలోని చార్లూ గ్రామంలో లభించిన రెండు శాసనాలు క్రీ.శ. 1184 (1241 విక్రమ సంవత్సరం)లో నాగౌరు యుద్ధంలో మోహిలు సైనికుల మరణాన్ని స్మరిస్తున్నాయి. మోహిలు‌లు చౌహాను‌ల (చహమానుల), ఒక శాఖ, ఈ శాసనాలు 'పృథ్వీరాజు రాసో'లో వర్ణించబడిన యుద్ధాన్ని సూచిస్తున్నాయని భావించడానికి అవకాశం ఉంది.

సా.శ. 1187కి కొంతకాలం ముందు జగద్దేవ ప్రతిహార పృథ్వీరాజు‌తో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. *ఖరతర-గచ్ఛ-పట్టావళి* ప్రకారం అభయద అనే ఒక సేనాని సపాదాలక్ష దేశం (చాహమాన భూభాగం) నుండి వచ్చిన ధనిక యాత్రికుల మీద దాడి చేసి దోచుకోవడానికి జగద్దేవ అనుమతి కోరాడు. దానికి ప్రతిస్పందనగా జగద్దేవ అభయదతో తాను చాలా కష్టపడి పృథ్వీరాజు‌తో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నానని చెప్పాడు. సపాదాలక్ష ప్రజలను వేధిస్తే అభయదను గాడిద కడుపులో కుట్టిస్తానని జగద్దేవ బెదిరించాడు. చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ సిద్ధాంతం ప్రకారం చాహమాన-చౌళుక్య సంఘర్షణ పృథ్వీరాజు‌కు కొంత ప్రయోజనంతో ముగిసింది. ఎందుకంటే జగద్దేవ ఆ ఒప్పందాన్ని కాపాడుకోవడానికి చాలా ఆత్రుతగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. చరిత్రకారులు ఆర్.సి. మజుందారు. సతీషు చంద్ర ప్రకారం గుజరాతు  మీద ఆయన సుదీర్ఘ పోరాటం విఫలమైంది. భీముడి చేతిలో ఆయనకు పరాజయం ఎదురైంది. అందువలన పృథ్వీరాజు సా.శ. 1187 నాటికి ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. పృథ్వీరాజు తన రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించినట్లుగా గానీ గత రెండు శతాబ్దాలలో చాలా మంది భారతీయ రాజులను విశిష్టంగా నిలిపినటువంటి చెప్పుకోదగిన సైనిక విజయాలను సాధించినట్లుగా గానీ కనిపించడం లేదు. ఆయన అత్యంత శక్తివంతమైన భారతీయ రాజు అని గానీ, లేదా తన కాలంలోని గొప్ప సేనాధిపతి అని గానీ భావించడానికి ఎటువంటి ఆధారం లేదు. దాదాపు సమకాలీన ముస్లిం చరిత్రకారులు కూడా అలాంటి అభిప్రాయాన్ని కలిగించలేదు. నిజానికి చాందు బర్దాయి రొమాంటికు కథే ఆయన చుట్టూ ఒక మాయాజాలాన్ని అల్లింది.

#### పరమారులు
మౌంట్ అబూ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని చౌళుక్య సామంతుడైన చంద్రావతి పరమార పాలకుడు ధారవర్షుడు పరిపాలించాడు. ఆయన తమ్ముడు ప్రహ్లాదన రాసిన 'పార్థ-పరాక్రమ-వ్యాయోగ' అనే గ్రంథం అబూ మీద పృథ్వీరాజు చేసిన రాత్రిపూట దాడిని వివరిస్తుంది. ఈ గ్రంథం ప్రకారం ఈ దాడి చాహమానులు వైఫల్యం చెందారు. ఇది బహుశా పృథ్వీరాజు  గుజరాతు దండయాత్ర సమయంలో జరిగి ఉండవచ్చు.

### గహదవాల సంఘర్షణ
కనౌజు కేంద్రంగా ఉన్న మరో శక్తివంతమైన రాజు జయచంద్రుడిచే పరిపాలించబడిన గహదవాల రాజ్యం, చాహమాన రాజ్యానికి తూర్పున ఉంది. 'పృథ్వీరాజు రాసో'లో ప్రస్తావించబడిన ఒక పురాణం ప్రకారం పృథ్వీరాజు జయచంద్రుడి కుమార్తె సంయోగితను అపహరించుకుపోయాడు. ఇది ఇద్దరు రాజుల మధ్య వైరానికి దారితీసింది.

ఆ పురాణం ఇలా ఉంది: కనౌజు రాజు జైచందు (జయచంద్రుడు) తన ఆధిపత్యాన్ని ప్రకటించుకోవడానికి రాజసూయ యాగాన్ని నిర్వహించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. పృథ్వీరాజు ఈ వేడుకలో పాల్గొని తద్వారా జైచందు‌ను సర్వోన్నత రాజుగా అంగీకరించడానికి నిరాకరించాడు. జైచందు కుమార్తె సంయోగిత, పృథ్వీరాజు వీరోచిత కార్యాల గురించి విని ఆయనతో ప్రేమలో పడింది. తాను ఆయననే వివాహం చేసుకుంటానని ప్రకటించింది. జైచందు తన కుమార్తె కోసం స్వయంవరం ఏర్పాటు చేశాడు. కానీ పృథ్వీరాజు‌ను ఆహ్వానించలేదు. అయినప్పటికీ పృథ్వీరాజు వంద మంది యోధులతో కనౌజు‌కు వెళ్లి సంయోగితను తీసుకుని పారిపోయాడు. గహదవాల సైన్యంతో జరిగిన పోరాటంలో ఆయన యోధులలో మూడింట రెండు వంతుల మంది తమ ప్రాణాలను అర్పించారు. దీనివలన ఆయన సంయోగితతో కలిసి ఢిల్లీకి తప్పించుకోగలిగాడు. ఢిల్లీలో పృథ్వీరాజు తన కొత్త భార్య మీద మోజు పడి తన సమయాన్ని ఎక్కువగా ఆమెతోనే గడపడం ప్రారంభించాడు. ఆయన రాజ్య వ్యవహారాలను నిర్లక్ష్యం చేయడం మొదలుపెట్టాడు, ఇది చివరికి ఘోరీ మహమ్మదు చేతిలో ఆయన ఓటమికి దారితీసింది.

ఈ పురాణగాథ అబులు-ఫజలు *ఐన్-ఇ-అక్బరీ,* చంద్రశేఖర *సుర్జన-చరిత*లో కూడా ప్రస్తావించబడింది (ఇందులో గహడవాల యువరాణి పేరు "కాంతిమతి" అని ఉంది). *పృథ్వీరాజ విజయ* ప్రకారం పృథ్వీరాజు ఒక అప్సరస అయిన తిలోత్తమ అవతారంతో ప్రేమలో పడ్డాడు. అయితే ఆయన ఆ స్త్రీని ఎప్పుడూ చూడలేదు. అప్పటికే ఇతర స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నాడు. చరిత్రకారుడు దశరథ శర్మ ప్రకారం ఇది బహుశా సంయోగిత గురించిన ప్రస్తావన కావచ్చు. అయితే ఈ పురాణగాథ *పృథ్వీరాజ-ప్రబంధ*, *ప్రబంధ-చింతామణి*, *ప్రబంధ-కోశ,* *హమ్మీర-మహాకావ్యం* వంటి ఇతర చారిత్రక ఆధారాలలో ప్రస్తావించబడలేదు. జయచంద్రుడు నిర్వహించినట్లు చెప్పబడే రాజసూయ యజ్ఞంతో సహా, ఈ సంఘటన గురించి గహడవాల రికార్డులు కూడా మౌనంగా ఉన్నాయి.

దశరథ శర్మ, ఆర్. బి. సింగుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ పురాణగాథలో కొంత చారిత్రక సత్యం ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే ఇది మూడు వేర్వేరు ఆధారాలలో ప్రస్తావించబడింది. ఈ మూడు ఆధారాలు కూడా ఈ సంఘటనను సా.శ. 1192లో మహమ్మదు ఘోరీతో పృథ్వీరాజు చివరి యుద్ధానికి కొంతకాలం ముందు జరిగినట్లు పేర్కొన్నాయి.

### ఇతర పాలకులు

పృథ్వీరాజు రాసో గ్రంథం ప్రకారం పృథ్వీరాజు మాండోవారాకు చెందిన నహరు రాయి‌ను, మొఘలు సేనాధిపతి ముద్గల రాయి‌ను ఓడించాడు. కానీ ఈ కథలు పూర్తిగా కల్పితాలుగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ వ్యక్తుల ఉనికిని సూచించే చారిత్రక ఆధారాలు ఏవీ లేవు. 
ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉన్న ఢిల్లీలోని కిలా రాయి పిథోరా కోట నిర్మాణం పృథ్వీరాజు‌కు ఆపాదించబడింది. పృథ్వీరాజు రాసో ప్రకారం ఢిల్లీ పాలకుడు అనంగు‌పాలు తోమరు నగరాన్ని తన అల్లుడు పృథ్వీరాజు‌కు ఇచ్చాడు. దానిని తిరిగి కోరినప్పుడు ఓడిపోయాడు. ఇది చారిత్రకంగా అవాస్తవం ఎందుకంటే ఢిల్లీని పృథ్వీరాజు మామ 4వ విగ్రహరాజ చాహమాన భూభాగంలో విలీనం చేశాడు. అంతేకాకుండా పృథ్వీరాజు పుట్టకముందే అనంగపాల్ తోమరు మరణించాడని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన కుమార్తె వివాహం పృథ్వీరాజు‌తో జరిగిందనే వాదన తర్వాతి కాలంలో కల్పించబడినట్లు కనిపిస్తుంది.

### ఘురీయులతో యుద్ధం

పన్నెండవ శతాబ్దానికి ఉత్తర-పశ్చిమ భారత ఉపఖండ ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకున్న ముస్లిం రాజవంశాల నుండి పృథ్వీరాజు పూర్వీకులు అనేక దాడులను ఎదుర్కొన్నారు.  పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి నాటికి గజ్నీ కేంద్రంగా ఉన్న ఘురీదు రాజవంశం చాహమాన రాజ్యానికి పశ్చిమాన ఉన్న భూభాగాన్ని నియంత్రించేది. పృథ్వీరాజు ఇంకా బాలుడిగా ఉన్నప్పుడు క్రీ.శ. 1175లో ఘురీదు పాలకుడు ముహమ్మదు ఆఫ్ ఘోరీ సింధు నదిని దాటి ముల్తాను‌ను ఆక్రమించాడు. క్రీ.శ. 1178లో ఆయన చాళుక్యుల (సోలంకీలు)చే పాలించబడుతున్న గుజరాతు ‌మీద దండెత్తాడు.  గుజరాతు‌కు సాగే మార్గంలో ఘురీదు సైన్యం చాహమాన రాజ్యం పశ్చిమ సరిహద్దు గుండా ప్రయాణించినట్లు తెలుస్తోంది. దీనికి అనేక దేవాలయాల విధ్వంసం, భాటీలచే పాలించబడిన లోధ్రువాను దోచుకోవడం సాక్ష్యంగా ఉన్నాయి.  'పృథ్వీరాజ విజయ' గ్రంథం ఘురీదు సైన్యం కార్యకలాపాలు చాహమాన రాజ్యానికి రాహువు వలె ఉన్నాయని పేర్కొంది (హిందూ పురాణాలలో, రాహువు సూర్యుడిని మింగి సూర్యగ్రహణానికి కారణమవుతాడు). అయితే ఇది రెండు రాజ్యాల మధ్య జరిగిన ఏదైనా సైనిక ఘర్షణ గురించి ప్రస్తావించలేదు. గుజరాతు‌కు వెళ్లే మార్గంలో ఘురీదు సైన్యం నడ్డుల (నడోలు) కోటను ముట్టడించింది. ఇది నడ్డుల చాహమానులు నియంత్రణలో ఉండేది. పృథ్వీరాజు ప్రధానమంత్రి కదంబవాస ఘురీయుల ప్రత్యర్థులకు ఎలాంటి సహాయం అందించవద్దని ఈ సంఘర్షణకు దూరంగా ఉండాలని ఆయనకు సలహా ఇచ్చాడు.  చాహమానులు వెంటనే ఘోరీల దండయాత్రను ఎదుర్కోలేదు. ఎందుకంటే క్రీ.శ. 1178లో గుజరాతు‌కు చెందిన చాళుక్యులు కసహ్రదా యుద్ధంలో ముహమ్మదు‌ను ఓడించి ఘోరీలను వెనక్కి తగ్గమని బలవంతం చేశారు. 

తరువాతి కొన్ని సంవత్సరాలలో ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు చాహమానులకు పశ్చిమాన ఉన్న భూభాగంలో తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. పేశ్వారు, సింధు, పంజాబు‌లను జయించాడు. ఆయన తన స్థావరాన్ని గజనీ నుండి పంజాబు‌కు మార్చాడు. తన సామ్రాజ్యాన్ని తూర్పు దిశగా విస్తరించడానికి ప్రయత్నాలు చేశాడు. ఇది ఆయనను పృథ్వీరాజు‌తో సంఘర్షణకు దారితీసింది. 

*పృథ్వీరాజ విజయ* గ్రంథం ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు పృథ్వీరాజు వద్దకు ఒక రాయబారిని పంపినట్లు పేర్కొంది. కానీ ఎటువంటి వివరాలను అందించలేదు.  హసను నిజామి *తాజ్-ఉల్-మాసిరు* (13వ శతాబ్దం) ప్రకారం ముహమ్మదు తన ప్రధాన న్యాయమూర్తి *ఖివాం-ఉల్ ముల్కు* రుక్నుద్దీను హమ్జాను పృథ్వీరాజు ఆస్థానానికి పంపాడు. ఆ దూత పృథ్వీరాజు‌ను "యుద్ధోన్మాదాన్ని విడిచిపెట్టి సన్మార్గంలో నడవమని" ఒప్పించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ విఫలమయ్యాడు. ఫలితంగా ముహమ్మదు పృథ్వీరాజు మీద యుద్ధం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. 

మధ్యయుగ ముస్లిం రచయితలు ఇద్దరు పాలకుల మధ్య జరిగిన ఒకటి లేదా రెండు యుద్ధాల గురించి మాత్రమే ప్రస్తావించారు. 'తబకతు-ఇ నసిరి', 'తారిఖ్-ఇ-ఫిరిష్తా' గ్రంథాలు తరైను యుద్ధాల గురించి ప్రస్తావించాయి. 'జామి-ఉల్-హికాయా', 'తాజు-ఉల్-మాసిర్' కేవలం రెండవ తరైను యుద్ధం గురించి మాత్రమే ప్రస్తావించాయి. అందులో పృథ్వీరాజు ఓడిపోయాడు. అయితే హిందూ, జైన రచయితలు పృథ్వీరాజు చంపబడక ముందు ముహమ్మదు‌ను చాలాసార్లు ఓడించాడని పేర్కొన్నారు: 
* 'హమ్మీర మహాకావ్యం' ప్రకారం ముహమ్మదు‌ను మొదటిసారి ఓడించిన తర్వాత పృథ్వీరాజు ఆయనను తాను దోచుకున్న రాజ్యాల యువరాజులకు క్షమాపణ చెప్పమని బలవంతం చేసి ఆ తర్వాత ఆయనను విడిచిపెట్టాడు. ముహమ్మదు చాహమాన రాజ్యం మీద మరో ఏడు సార్లు దండెత్తాడు. కానీ ప్రతిసారీ ఓడిపోయాడు. అయితే ఆయన తొమ్మిదవ దండయాత్ర విజయవంతమైంది. 
* 'పృథ్వీరాజ ప్రబంధం' ప్రకారం ఇద్దరు రాజులు 8 యుద్ధాలు చేశారు;  వీటిలో మొదటి ఏడు యుద్ధాలలో పృథ్వీరాజు ఘోరీ రాజును ఓడించి బంధించాడు. కానీ ప్రతిసారీ ఆయనను ఎటువంటి హాని లేకుండా విడిచిపెట్టాడు. 
* 'ప్రబంధ కోశం' ప్రకారం పృథ్వీరాజు ముహమ్మదు‌ను 20 సార్లు బంధించాడు. కానీ 21వ యుద్ధంలో తానే ఖైదీగా పట్టుబడ్డాడు. 'సుర్జన చరిత', 'పృథ్వీరాజు రాసో' కూడా 21 యుద్ధాలను పేర్కొన్నాయి. 
* 'ప్రబంధ చింతామణి' గ్రంథం ముహమ్మదు. పృథ్వీరాజు మధ్య జరిగిన యుద్ధాల సంఖ్యను 22గా పేర్కొంది. పృథ్వీరాజు సైన్యం మునుపటి యుద్ధంలో శత్రు రాజును ఓడించిందని ఆ యుద్ధంలో పృథ్వీరాజు ఒక సామంతుడుగా వీరోచితంగా ప్రాణత్యాగం చేశాడని కూడా అది పేర్కొంది.

ఈ కథనాలు సంఖ్యను అతిశయోక్తిగా చెప్పినట్లు అనిపించినప్పటికీ పృథ్వీరాజు పాలనలో ఘోరీలు, చాహమానుల మధ్య రెండు కంటే ఎక్కువ యుద్ధాలు జరిగి ఉండవచ్చు. హిందూ, జైన రచయితలు పేర్కొన్న తొలి విజయాలు బహుశా ఘోరీ సేనాధిపతుల దాడులను పృథ్వీరాజు విజయవంతంగా తిప్పికొట్టడాన్ని సూచిస్తాయి. 
#### మొదటి తరాయిను యుద్ధం
క్రీ.శ. 1190–1191 మధ్య కాలంలో ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు చహమాన భూభాగం మీద దండెత్తి, తబర్హిందా లేదా తబరు-ఎ-హిందు (దీనిని భటిండాగా గుర్తించారు)ను ఆక్రమించాడు. ఆయన దానిని 1200 మంది అశ్వికదళం మద్దతుతో తులకు జిల్లాకు చెందిన ఖాజీ అయిన జియా-ఉద్-దిన్ ఆధీనంలో ఉంచాడు. ఈ విషయం గురించి పృథ్వీరాజు‌కు తెలిసినప్పుడు ఆయన తన సామంతులతో కలిసి వారిలో ఢిల్లీకి చెందిన గోవిందరాజుతో పాటు తబర్హిందా వైపుకు కదిలాడు. 16వ శతాబ్దపు ముస్లిం చరిత్రకారుడు ఫిరిష్తా అభిప్రాయం ప్రకారం ఆయన సైన్యంలో 2,00,000 గుర్రాలు, 3,000 ఏనుగులు ఉన్నాయి. 

తబర్హిందాను జయించిన తర్వాత తన స్థావరానికి తిరిగి వెళ్లడమే ముహమ్మదు అసలు ప్రణాళిక కానీ పృథ్వీరాజు దండయాత్ర గురించి విన్నప్పుడు ఆయన పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఆయన ఒక సైన్యంతో బయలుదేరి తరాయిను వద్ద పృథ్వీరాజు బలగాలను ఎదుర్కొన్నాడు. తదనంతరం జరిగిన యుద్ధంలో పృథ్వీరాజు సైన్యం ఘోరీలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించింది. ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు గాయపడి వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. 

పృథ్వీరాజు వెనక్కి తగ్గుతున్న ఘోరీ సైన్యాన్ని వెంబడించలేదు. శత్రు భూభాగంలోకి చొరబడటం లేదా ఘోరీ ఆశయాలను తక్కువగా అంచనా వేయడం ఇష్టం లేక. ఆయన కేవలం తబర్హిందాలోని ఘోరీ సైనిక స్థావరాన్ని ముట్టడించాడు. అది 13 నెలల ముట్టడి తర్వాత లొంగిపోయింది.

#### రెండవ తరాయిను యుద్ధం

పృథ్వీరాజు మొదటి తరాయిను యుద్ధాన్ని కేవలం ఒక సరిహద్దు పోరాటంగానే భావించినట్లు అనిపిస్తుంది. ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు‌తో భవిష్యత్తులో జరగబోయే ఏదైనా ఘర్షణకు ఆయన పెద్దగా సన్నాహాలు చేయలేదనే వాస్తవం ఈ అభిప్రాయాన్ని బలపరుస్తుంది. 'పృథ్వీరాజు రాసో' ప్రకారం ఘురీలతో తన చివరి పోరాటానికి ముందు కాలంలో ఆయన రాజ్య వ్యవహారాలను నిర్లక్ష్యం చేసి వినోదాలలో గడిపాడు.

ఇంతలో ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు గజనీకి తిరిగి వచ్చి తన ఓటమికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి సన్నాహాలు చేశాడు. 'తబకతు-ఇ నసిరి' అభిప్రాయం ప్రకారం ఆయన తదుపరి కొన్ని నెలలలో 1,20,000 మంది ఎంపిక చేసిన ఆఫ్ఘను, తాజికు, టర్కికు అశ్వికదళ సైనికులతో కూడిన సుసజ్జితమైన సైన్యాన్ని సమీకరించాడు. ఆ తర్వాత జమ్మూకు చెందిన విజయరాజు సహాయంతో ఆయన ముల్తాను, లాహోరు మీదుగా చాహమాన రాజ్యం వైపు దండెత్తాడు.
పొరుగున ఉన్న హిందూ రాజులతో చేసిన యుద్ధాల ఫలితంగా పృథ్వీరాజు ఎటువంటి మిత్రులు లేకుండా మిగిలిపోయాడు. అయినప్పటికీ ఘోరీలను ఎదుర్కోవడానికి ఆయన ఒక పెద్ద సైన్యాన్ని సమీకరించగలిగాడు. పృథ్వీరాజు 100 మందికి పైగా రాజపుత్ర పాలకులతో కూడిన, ప్రధానంగా యుద్ధ ఏనుగులు, అశ్విక దళం, పదాతి దళ సైనికులతో కూడిన ఒక గణనీయమైన సైన్యాన్ని విజయవంతంగా సమీకరించాడు. పృథ్వీరాజు సుమారు వంద మంది రాజపుత్ర యువరాజుల మద్దతును కూడగట్టడంలో విజయం సాధించాడు. వారు తమ ఏనుగులు, అశ్విక దళం, పదాతి దళంతో ఆయన పతాకం క్రిందకు సమీకరించారు. 16వ శతాబ్దపు ముస్లిం చరిత్రకారుడు ఫిరిష్తా, పృథ్వీరాజు సైన్యం బలాన్ని 3,00,000 గుర్రాలు, 3,000 ఏనుగులు, అదనంగా పెద్ద పదాతి దళంతో కూడినదిగా అంచనా వేశాడు. ఇది ఘోరీల విజయం స్థాయిని నొక్కి చెప్పడానికి ఉద్దేశించిన ఒక తీవ్రమైన అతిశయోక్తి అయ్యే అవకాశం ఉంది. పృథ్వీరాజు ఘోరు‌కు చెందిన ముహమ్మదు‌కు ఒక లేఖ రాశాడు. ఆయన తన సొంత దేశానికి తిరిగి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకుంటే ఆయనకు ఎటువంటి హాని జరగదని వాగ్దానం చేశాడు. ఫిరోజు‌కోహు‌లోని తన రాజధాని నుండి పరిపాలిస్తున్న తన సోదరుడు ఘియాతు అల్-దిన్‌తో సంప్రదించడానికి తనకు సమయం కావాలని ముహమ్మదు పట్టుబట్టాడు. ఫిరిష్తా అభిప్రాయం ప్రకారం తన సోదరుడి నుండి సమాధానం వచ్చే వరకు ఆయన ఒక సంధికి అంగీకరించాడు. అయితే ఆయన చాహమానుల మీద దాడి చేయడానికి ప్రణాళిక వేశాడు.

'జవామి ఉల్-హికాయతు' ప్రకారం ముహమ్మదు తన శిబిరంలోని మంటలను రాత్రంతా వెలుగుతూ ఉంచడానికి కొద్దిమందిని నియమించి మిగిలిన తన సైన్యంతో మరో దిశగా ముందుకు సాగాడు. ఘోరీ సైన్యం ఇంకా శిబిరంలోనే ఉండి సంధిని పాటిస్తోందనే భావనను ఇది చాహమానులకు కలిగించింది. కొన్ని మైళ్ల దూరం చేరుకున్న తర్వాత ముహమ్మదు ఒక్కోదానిలో 10,000 మంది విలుకాళ్లతో నాలుగు విభాగాలుగా ఏర్పడ్డాడు. మిగిలిన తన సైన్యాన్ని రిజర్వు‌లో ఉంచాడు. చాహమాన శిబిరం మీద దాడి చేసి ఆతరువాత వెనుదిరిగినట్లు నటించమని ఆ నాలుగు విభాగాలకు ఆదేశించాడు.

తెల్లవారుజామున పృథ్వీరాజు ఇంకా నిద్రపోతున్నప్పుడు, ఘోరీ సైన్యం నాలుగు విభాగాలు చాహమాన శిబిరం మీద దాడి చేశాయి. కొద్దిసేపు పోరాడిన తర్వాత ముహమ్మదు వ్యూహం ప్రకారం ఘోరీ విభాగాలు వెనుదిరిగినట్లు నటించాయి. ఈ విధంగా పృథ్వీరాజు వారిని వెంబడించేలా ఆకర్షించబడ్డాడు. మధ్యాహ్నానికల్లా, ఈ వెంబడింపు కారణంగా చాహమాన సైన్యం అలసిపోయింది. ఈ సమయంలో ముహమ్మదు తన 10,000 మంది అశ్విక విలుకాళ్ల రిజర్వు దళంతో చాహమానుల మీద దాడి చేసి వారిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు. చరిత్రకారుడు మిన్హాజు-ఇ సిరాజు జుజ్జానీ, ఘోరీ సైన్యం విజయాన్ని "అవిశ్వాసుల సైన్యాన్ని" అంతిమంగా ఓడించిన 10,000 మంది అశ్విక విలుకాళ్లకే ఆపాదించాడు. అయితే దశరథ శర్మ, ఆర్.బి. సింగ్ వంటి మేధావులు ఘోరీ విజయం ఆయన సైన్యాల అంతర్గత బలం కంటే మోసపూరిత, నమ్మకద్రోహ వ్యూహాల ఫలితమే అని వాదించారు. 'తాజ్-ఉల్-మాసిరు' ప్రకారం ఈ పరాజయంలో పృథ్వీరాజు శిబిరం 100,000 మంది సైనికులను (ఢిల్లీకి చెందిన గోవిందరాజుతో సహా) కోల్పోయింది. పృథ్వీరాజు స్వయంగా గుర్రం మీద పారిపోవడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ సరస్వతి కోట సమీపంలో (బహుశా ఆధునిక సిర్సా) వెంబడించబడి పట్టుబడ్డాడు. తదనంతరం ముహమ్మదు ఆఫ్ ఘోరీ వేలాది మంది రక్షకులను చంపి మరెందరినో బానిసలుగా చేసి నగరం దేవాలయాలను ధ్వంసం చేసిన తర్వాత అజ్మీరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

#### పృథ్వీరాజు పతనం గురించిన జైన కథనాలు

14వ శతాబ్దపు జైన పండితుడు మేరుతుంగ రచించిన 'ప్రబంధ చింతామణి' ప్రకారం పృథ్వీరాజు తన మంత్రులలో ఒకరి చెవులను కోసివేశాడు. దానికి ప్రతీకారంగా ఆ మంత్రి ఘోరీ దండయాత్రదారులను ఆయన శిబిరానికి దారి చూపాడు. పృథ్వీరాజు ఒక రోజు మతపరమైన ఉపవాసం తర్వాత గాఢ నిద్రలో ఉన్నందున ఆయన సులభంగా పట్టుకున్నారు.

15వ శతాబ్దపు జైన పండితుడు నయచంద్ర సూరి రచించిన 'హమ్మీర మహాకావ్యం' ప్రకారం తన మొదటి ఓటమి తర్వాత ఘోరీ రాజు ఒక పొరుగు రాజు మద్దతుతో కొత్త సైన్యాన్ని సమీకరించి ఢిల్లీ వైపుకు దండెత్తాడు. యుద్ధానికి ముందు ఆయన పృథ్వీరాజు అశ్వశాల అధికారికి, సంగీతకారులకు బంగారు నాణేలతో లంచం ఇచ్చాడు. ఆ అశ్వశాల అధికారి పృథ్వీరాజు గుర్రాన్ని డప్పుల శబ్దానికి నాట్యం చేసేలా శిక్షణ ఇచ్చాడు. తెల్లవారుజాముకు కొద్దిసేపటి ముందు పృథ్వీరాజు నిద్రపోతున్నప్పుడు ఘోరీలు చాహమాన శిబిరం మీద దాడి చేశారు. పృథ్వీరాజు తన గుర్రం మీద పారిపోవడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ ఆయన సంగీతకారులు డప్పులు మోగించారు. గుర్రం నాట్యం చేయడం ప్రారంభించింది. దండయాత్రదారులు పృథ్వీరాజు‌ను సులభంగా పట్టుకున్నారు.

మరొక జైన గ్రంథం, 'పృథ్వీరాజ ప్రబంధం' ప్రకారం పృథ్వీరాజు మంత్రి కైంబాస, ఆయన ఈటె మోసేవాడు ప్రతాపసింహ మధ్య సత్సంబంధాలు లేవు. ఒకసారి కైంబాస రాజుకు ప్రతాపసింహ మీద ఫిర్యాదు చేశాడు. కానీ ప్రతాపసింహ కైంబాస ఘోరీలకు సహాయం చేస్తున్నాడని రాజును నమ్మించాడు. కోపంతో ఉన్న పృథ్వీరాజు ఒక రాత్రి బాణంతో కైంబాసను చంపడానికి ప్రయత్నించి పొరపాటున మరొక వ్యక్తిని చంపాడు. ఆయన ఆస్థాన కవి చంద బలిద్దిక ఆయనను మందలించినప్పుడు రాజు ఆ కవిని, మంత్రిని ఇద్దరినీ తొలగించాడు. ఢిల్లీ మీద ఘోరీ దండయాత్ర జరిగిన సమయంలో పృథ్వీరాజు పది రోజులుగా నిద్రపోతున్నాడు. ఘురీలు సమీపించినప్పుడు ఆయన సోదరి ఆయనను నిద్రలేపింది: పృథ్వీరాజు గుర్రం మీద పారిపోవడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ కైంబాస ఆయన గుర్రం బెదరడానికి కారణమయ్యే ఒక నిర్దిష్ట శబ్దం గురించి ఘురీలకు చెప్పి ఆయనను ఆయనను పట్టుకోవడానికి వారికి సహాయం చేశాడు.

## మరణం - వారసత్వం
చాలా మధ్యయుగ ఆధారాల ప్రకారం పృథ్వీరాజు‌ను చాహమాన రాజధాని అజ్మీర్‌కు తీసుకువెళ్లారు. అక్కడ ముహమ్మదు ఆయనను ఘురీల సామంత రాజుగా తిరిగి నియమించాలని పన్నాగం పన్నాడు. కొంతకాలం తర్వాత పృథ్వీరాజు ముహమ్మదు‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు. దేశద్రోహం చేసినందుకు చంపబడ్డాడు.  నాణేల ఆధారాలు దీనిని ధృవీకరిస్తున్నాయి: పృథ్వీరాజు, "ముహమ్మదు బిన్ సాం" ఇద్దరి పేర్లను కలిగి ఉన్న కొన్ని 'గుర్రం--ఎద్దు మనిషి' శైలి నాణేలు ఢిల్లీ టంకసాల నుండి జారీ చేయబడ్డాయి.  అయినప్పటికీ ఘురీలు తమ సొంత నాణేలకు పూర్వ చాహమాన భూభాగంలో ఎక్కువ ఆమోదం లభించేలా చేయడానికి ప్రారంభంలో చాహమాన-శైలి నాణేలను ఉపయోగించి ఉండవచ్చనే మరో అవకాశం కూడా ఉంది.  పృథ్వీరాజు మరణం తరువాత ముహమ్మదు చాహమాన యువరాజు గోవిందరాజును అజ్మీరు సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాడు. ఇది ఈ సిద్ధాంతానికి మరింత మద్దతు ఇస్తుంది. 

వివిధ ఆధారాలు కచ్చితమైన పరిస్థితుల మీద విభిన్నంగా ఉన్నాయి: 

* సమకాలీన ముస్లిం చరిత్రకారుడు హసను నిజామీ, పృథ్వీరాజు ముహమ్మదు‌కు వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నుతున్నాడని దీనితో ఘురిదు రాజు ఆయనకు శిరచ్ఛేదం చేయమని ఆదేశించాడని పేర్కొన్నాడు. ఈ కుట్ర స్వభావాన్ని నిజామీ వివరించలేదు. 
* *ప్రబంధ చింతామణి* (సుమారు 1304) ప్రకారం ముహమ్మదు ఆయనను సామంతుడిగా పరిపాలించడానికి అనుమతించాలనే ఉద్దేశ్యంతో అజ్మీరు‌కు తీసుకువెళ్ళాడు. అయితే అజ్మీరు‌లో ఆయన చాహమాన గ్యాలరీలో పందులచే ముస్లింలు చంపబడుతున్న చిత్రాలను చూశాడు. ఆగ్రహంతో ఆయన గొడ్డలితో పృథ్వీరాజు‌కు శిరచ్ఛేదం చేశాడు. 
* *హమ్మీర మహాకావ్యం* ప్రకారం, పట్టుబడిన తర్వాత పృథ్వీరాజు ఆహారం తినడానికి నిరాకరించాడు. ఘురిదు రాజు ప్రభువులు పృథ్వీరాజు‌ను విడుదల చేయమని సూచించారు. కానీ ముహమ్మదు వారి సలహాను విస్మరించాడు. పృథ్వీరాజు బందీగా ఉన్నప్పుడే మరణించాడు. 
* *పృథ్వీరాజ-ప్రబంధం* (15వ శతాబ్దం లేదా అంతకు ముందు నాటిది) ప్రకారం ఘురీలు పృథ్వీరాజు‌ను బంగారు సంకెళ్లతో బంధించి ఢిల్లీకి తీసుకువచ్చారు. పట్టుబడిన శత్రువును విడుదల చేసే తన పద్ధతిని పాటించనందుకు పృథ్వీరాజు ఘురిదు రాజును నిందించాడు. కొన్ని రోజుల తరువాత అజ్మీరు‌లో ఖైదులో ఉన్నప్పుడు. పృథ్వీరాజు తన మాజీ మంత్రి కైంబాసను తన విల్లు-బాణాలు తీసుకురమ్మని కోరాడు. తద్వారా తాను బందీగా ఉన్న ఇంటి ముందు జరుగుతున్న దర్బారులో ముహమ్మదు‌ను చంపవచ్చని. ఆ నమ్మకద్రోహి అయిన మంత్రి ఆయనకు విల్లు-బాణాలు ఇచ్చాడు. కానీ రహస్యంగా ముహమ్మదు‌కు ఆయన ప్రణాళిక గురించి తెలియజేశాడు. ఫలితంగా ముహమ్మదు తన సాధారణ స్థానంలో కూర్చోలేదు. దానికి బదులుగా అక్కడ ఒక లోహ విగ్రహాన్ని ఉంచాడు. పృథ్వీరాజు ఆ విగ్రహం మీద బాణం వేయగా అది రెండు ముక్కలైంది. శిక్షగా, ముహమ్మదు ఆయనకు ఒక గుంటలో పడవేసి రాళ్లతో కొట్టి చంపించాడు. 

13వ శతాబ్దపు పర్షియను చరిత్రకారుడు మిన్హాజు-ఇ-సిరాజు, పృథ్వీరాజు పట్టుబడిన తర్వాత "నరకానికి పంపబడ్డాడు" అని పేర్కొన్నాడు. 16వ శతాబ్దపు చరిత్రకారుడు ఫెరిష్తా కూడా ఈ వృత్తాంతాన్ని సమర్థిస్తాడు.  చరిత్రకారుడు సతీషు చంద్ర ప్రకారం అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ వృత్తాంతం పృథ్వీరాజు తన ఓటమి తర్వాత వెంటనే ఉరితీయబడ్డాడని సూచిస్తుంది.  కానీ మిన్హాజు రచనల నుండి అటువంటి నిర్ధారణకు రాలేమని ఆర్. బి. సింగు నమ్ముతాడు.  హిందూ రచయిత లక్ష్మీధర రచించిన *విరుద్ధ-విధి విధ్వంస* మాత్రమే పృథ్వీరాజు యుద్ధభూమిలో చంపబడ్డాడని పేర్కొన్న ఏకైక ఆధారం. 

*పృథ్వీరాజు రాసో* ప్రకారం, పృథ్వీరాజు‌ను ఖైదీగా గజనీకి తీసుకువెళ్లి, ఆయన కళ్ళు తీసేశారు.  ఇది విని, కవి చందు బర్దాయి గజనీకి ప్రయాణించి, కళ్ళు లేని పృథ్వీరాజు  విలువిద్య ప్రదర్శనను చూడటానికి ముహమ్మదు ఆఫ్ ఘోరు‌ను మోసగించాడు.  ఈ ప్రదర్శన సమయంలో పృథ్వీరాజు ముహమ్మదు గొంతు వినిపించిన దిశగా బాణం వేసి ఆయనను చంపాడు. ఆ తర్వాత కొద్దిసేపటికే పృథ్వీరాజు, చాంద్ బర్దాయి ఒకరినొకరు చంపుకున్నారు. ఇది చారిత్రక ఆధారాలచే సమర్థించబడని ఒక కల్పిత కథనం: పృథ్వీరాజు మరణానంతరం పది సంవత్సరాలకు పైగా ఘోరీ ముహమ్మదు పరిపాలన కొనసాగించాడు. 

పృథ్వీరాజు మరణానంతరం, ఘోరీలు ఆయన కుమారుడైన గోవిందరాజును తమ సామంతుడిగా అజ్మీరు సింహాసనం మీద నియమించారు. క్రీ.శ. 1192లో పృథ్వీరాజు తమ్ముడు హరిరాజ గోవిందరాజును సింహాసనం నుండి తొలగించి తన పూర్వీకుల రాజ్యంలోని కొంత భాగాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. గోవిందరాజ రణస్తంభపురానికి (ఆధునిక రణతంబోరు) వెళ్లి, అక్కడ సామంతులైన పాలకుల కొత్త చాహమాన శాఖను స్థాపించాడు. హరిరాజ తరువాత ఘోరీ సేనాధిపతి కుతుబ్ అల్-దిన్ ఐబకు చేతిలో ఓడిపోయాడు. 

## సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు
పృథ్వీరాజు‌కు పండితులు, కవుల కోసం ఒక ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖ ఉండేది, దాని బాధ్యతను పద్మనాభుడు చూసుకునేవాడు. ఆయన ఆస్థానంలో అనేక మంది కవులు, పండితులు ఉండేవారు. వారిలో కొందరు: 
* జయనక, 'పృథ్వీరాజ విజయ' రచించిన కవి-చరిత్రకారుడు
* విద్యాపతి గౌడ
* వాగీశ్వర జనార్దన
* విశ్వరూప, ఒక కవి
* పృథ్వీభట, ఒక రాజ ఆస్థాన కవి (కొంతమంది పండితులు ఇతడిని చంద్ బర్దాయి‌గా గుర్తించారు)

'ఖరతర-గచ్ఛ-పట్టావళి' నారాయణ (అజ్మీర్ సమీపంలోని ఆధునిక నరేనా) వద్ద జైన సన్యాసులు జినపతి సూరి, పద్మప్రభ మధ్య జరిగిన ఒక చర్చ గురించి ప్రస్తావించింది. ఆ సమయంలో పృథ్వీరాజు అక్కడ విడిది చేసి ఉన్నాడు. తరువాత ఒక ధనిక జైన వ్యాపారి జినపతిని అజ్మీరు‌కు ఆహ్వానించాడు. అక్కడ, పృథ్వీరాజు ఆయనకు 'జయపత్రం' (విజయ ధృవీకరణ పత్రం) జారీ చేశాడు. 

## వారసత్వం
### శిలాశాసనాలు
చరిత్రకారుడు ఆర్. బి. సింగు అభిప్రాయం ప్రకారం తన సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు పృథ్వీరాజు సామ్రాజ్యం పశ్చిమాన సట్లెజు నది నుండి తూర్పున బెట్వా నది వరకు ఉత్తరాన హిమాలయ పర్వత పాదాల నుండి దక్షిణాన మౌంటు అబూ పాదాల వరకు విస్తరించి ఉంది. అందువలన ఇందులో ప్రస్తుత రాజస్థాను, ఉత్తరాఖండు, దక్షిణ పంజాబు, ఉత్తర మధ్యప్రదేశు, హిమాచలు ప్రదేశు, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశు ప్రాంతాలు భాగంగా ఉన్నాయి. 

అయితే పురావస్తు శాస్త్రవేత్త రీమా హూజా, చరిత్రకారుడు ఆర్.సి. మజుందారు అభిప్రాయం ప్రకారం పృథ్వీరాజు వారసత్వంగా పొందిన రాజ్యం వాయువ్య దిశలో ఆధునిక హిస్సారు  సిర్హిందు (భటిండా) వరకు, ఉత్తరాన ఢిల్లీ వరకు మాత్రమే విస్తరించి ఉంది. ఆయన భూభాగాలు దక్షిణ సరిహద్దులో మేవారు‌లోని గుహిలాలతో పాటు నాడోలు‌కు చెందిన చాహమానులచే తూర్పు సరిహద్దులో బయాను, గ్వాలియరు‌కు చెందిన కచ్ఛపఘాతులు, వారణాసికి చెందిన గహదవాలుల రాజ్యాలచే వాయువ్య సరిహద్దులో గజనీ సామ్రాజ్యం చేత పరిమితమై ఉన్నాయి. పృథ్వీరాజు తన పొరుగు రాజ్యాల మీద చేసిన సైనిక దండయాత్రల వల్ల ఎటువంటి భూభాగం స్వాధీనం చేసుకోబడలేదని మజుందారు మరింతగా నొక్కి చెప్పారు. దక్షిణాన మేవారు‌లోని గుహిలాల రాజ్యం, చౌళుక్య 2వ భీమ సామంతులైన నడోలు‌కు చెందిన చాహమానుల భూభాగాలచే, తూర్పున బయాణా-శ్రీపథానికి చెందిన యాదవంశీయుల రాజ్యాలు, గ్వాలియరు‌కు చెందిన కచ్ఛపఘాతులు, కనౌజు‌కు చెందిన గహదవాలుల రాజ్యాలచే, వాయువ్య దిశలో లాహోరు‌కు చెందిన యామినీయుల రాజ్యాలచే ఇది సరిహద్దులుగా ఉంది. 

పృథ్వీరాజు పాలన కాలానికి చెందిన కేవలం ఏడు శాసనాలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి; వీటిలో ఏవీ కూడా రాజు స్వయంగా జారీ చేసినవి కావు: 
* బర్లా లేదా బడ్లా శాసనం, క్రీ.శ. 1177 (1234 వి.సం)
* ఫలోడి శాసనం, క్రీ.శ. 1179 (1236 వి.సం): పృథ్వీరాజు సామంతుడైన రాణక కటియా చేసిన దానాలను ఇది నమోదు చేస్తుంది. 
* క్రీ.శ. 1182 నాటి మదను‌పూరు శాసనాలు (1239 వి.సం)
** శాసనం 1: పృథ్వీరాజు చందేల పాలకుడు పరమర్ది భూభాగం మీద దండెత్తినట్లు పేర్కొంటుంది. 
** శాసనం 2: పృథ్వీరాజు తండ్రి (సోమేశ్వరుడు) తాత (అర్నోరాజ) పేర్లను పేర్కొని ఆయన జేజకభుక్తి (చందేల భూభాగం)ని దోచుకున్నాడని పేర్కొంటుంది. 
** శాసనం 3: శివుని పేర్లను (త్ర్యంబక, చంద్రశేఖర, త్రిపురాంత) కలిగి ఉంది. 
* ఉదయపూరు విక్టోరియా హాల్ మ్యూజియం శాసనం, క్రీ.శ. 1187 (1244 విక్రమ సంవత్సరం)
* విశాల్పూరు (టోంకు సమీపంలోని బిసల్పూరు) శాసనం, క్రీ.శ. 1187 (1244 విక్రమ సంవత్సరం)

### పాత్ర చిత్రణ

పృథ్వీరాజు గురించి మధ్యయుగపు చివరి కాలంలో (14వ, 15వ శతాబ్దాలు) రచించబడిన సంస్కృతం కథలు ఆయన ఒక విదేశీ రాజు చేతిలో ఓటమి కారణంగా మాత్రమే గుర్తుండిపోయిన ఒక విఫల రాజుగా చిత్రీకరించాయి. జైన రచయితలు రాసిన *ప్రబంధ-చింతామణి'’, *పృథ్వీరాజ-ప్రబంధ* గ్రంథాలు ఆయన అసమర్థుడైన, పనికిమాలిన రాజుగా, తన పతనానికి తానే బాధ్యుడిగా, తన భక్తులైన అధీన ఉద్యోగులను దుర్మార్గంగా చూడటం వల్ల వారు ద్రోహులుగా మారారని చిత్రీకరించాయి. దీనికి విరుద్ధంగా జైన రచయితచే రచించబడిన *హమ్మీర మహాకావ్యం* ఆయన ఒక ధైర్యవంతుడిగా ఆయనను అధీన ఉద్యోగులు కేవలం అత్యాశతో ఆయన మీద తిరుగుబాటు చేశారని చిత్రీకరించింది. బహుశా ఒక చౌహాను ప్రభువును ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఉద్దేశించిన 'హమ్మిర మహాకావ్యం', రెండు 'ప్రబంధ' గ్రంథాలలో కనిపించే జైన సంప్రదాయ అంశాలను నిలుపుకుంటుంది. కానీ అదే సమయంలో ఆ గ్రంథ కథానాయకుడైన హమ్మిర పూర్వీకుడైన పృథ్వీరాజును కూడా కీర్తించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. రాజపుత్ర ఆస్థానాలచే ఎక్కువగా పోషించబడిన ఒక పౌరాణిక గ్రంథమైన 'పృథ్వీరాజు రాసో', పృథ్వీరాజును ఒక గొప్ప వీరుడిగా చిత్రిస్తుంది. కాలక్రమేణా, పృథ్వీరాజు ముస్లిం శత్రువులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన దేశభక్త హిందూ యోధుడిగా చిత్రీకరించబడ్డాడు. భారత చరిత్రలోని రెండు ప్రధాన యుగాలను వేరు చేసిన రాజుగా ఆయన స్మరించబడతాడు. భారతదేశం మీద ఇస్లామికు దండయాత్రలో భాగంగా ఓడిపోయిన హిందూ రాజుగా పృథ్వీరాజును చిత్రీకరించే సంప్రదాయం హసను నిజామీ 'తాజులు-మాసిరు' (13వ శతాబ్దం ప్రారంభం)తో ప్రారంభమైనట్లు కనిపిస్తుంది. నిజామీ తన కథనాన్ని "విశ్వాస శత్రువులతో యుద్ధం", "హిందువుల భూమిలో ఇస్లామికు జీవన విధానం ఎలా స్థాపించబడింది" అనే దాని వర్ణనగా అందిస్తాడు. 'తాజుల్-మాసిరు', తర్వాతి గ్రంథమైన 'తబకత్-ఇ నసిరి' (సుమారు 1260) రెండూ పృథ్వీరాజు మీద ఘోరీల విజయాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానేటు స్థాపనకు దారితీసిన ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా పేర్కొన్నాయి.*

16వ శతాబ్దపు కథలు ఆయనను భారతదేశ రాజకీయ కేంద్రమైన ఢిల్లీ పాలకుడిగా వర్ణించాయి (ఆయన అసలు రాజధాని అయిన అజ్మీరు‌గా కాకుండా). ఉదాహరణకు అబులు ఫజలు *ఐన్-ఇ-అక్బరీ* చాహమాన రాజవంశాన్ని అజ్మీరు‌తో అస్సలు ముడిపెట్టలేదు. ఈ కథలలో పృథ్వీరాజు‌కు ఢిల్లీతో ఉన్న సంబంధం, ఇస్లాం పూర్వ భారతీయ శక్తికి ప్రతీకగా ఆయ్న హోదాను మరింత బలపరిచింది.

పృథ్వీరాజు‌ను ప్రశంసా గీతాలలో "చివరి హిందూ చక్రవర్తి"గా వర్ణించారు. ఈ హోదా కచ్చితమైనది కాదు. ఎందుకంటే ఆయన తర్వాత దక్షిణ భారతదేశంలో అనేక మంది శక్తివంతమైన హిందూ పాలకులు వెలిశారు. ఉత్తర భారతదేశంలోని సమకాలీన హిందూ పాలకులలో కొందరు కూడా కనీసం ఆయనతో సమానంగా శక్తివంతులుగా ఉన్నారు. అయినప్పటికీ 19వ శతాబ్దపు బ్రిటిషు అధికారి జేమ్సు టాడ్ తన *అనల్సు అండ్ యాంటిక్విటీసు ఆఫ్ రాజస్థానులో* పృథ్వీరాజు‌ను వర్ణించడానికి ఈ పదాన్ని పదేపదే ఉపయోగించారు. టాడ్ మధ్యయుగ పర్షియను భాషా ముస్లిం వృత్తాంతాలచే ప్రభావితుడయ్యాడు. అవి పృథ్వీరాజు‌ను ఒక గొప్ప పాలకుడిగా చిత్రీకరించి ఆయన ఓటమిని భారతదేశ ఇస్లామికు విజయానికి ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా వర్ణించాయి. టాడ్ తర్వాత అనేక కథనాలు పృథ్వీరాజు‌ను "చివరి హిందూ చక్రవర్తి"గా వర్ణించడం కొనసాగించాయి. ఉదాహరణకు పృథ్వీరాజు కోసం అజ్మీరు‌లో ఉన్న స్మారక చిహ్నం మీద ఉన్న శాసనాలు కూడా ఆయనను "చివరి హిందూ చక్రవర్తి"గా గౌరవిస్తాయి.

## జనరంజక సంస్కృతిలో

పృథ్వీరాజు‌కు అంకితం చేయబడిన స్మారక చిహ్నాలను అజ్మీరు, ఢిల్లీలో నిర్మించారు. ఆయన జీవితం మీద అనేక భారతీయ చలనచిత్రాలు, టెలివిజను ధారావాహికలు నిర్మించబడ్డాయి. వీటిలో ఇవి ఉన్నాయి: *పృథ్వీరాజు చౌహాను* (1924), *పృథ్వీరాజు సంయోగిత* (1929) నారాయణరావు డి. సర్పోత్దారు, *పృథ్వీరాజు* (1931) ఆర్. ఎన్. వైద్య, *పృథ్వీరాజు సంయోగిత* (1933), *పృథ్వీరాజు సంయోగిత* (1933), ఎస్.4.2) *పృథ్వీరాజు సంయోగిత* (1946) నజం నఖ్వీ, *సామ్రాటు పృథ్వీరాజు చౌహాను* (1959) హర్సుఖు జగ్నేశ్వరు భట్, *రాణి సంయుక్త* (1962) ద్వారా డి. యోగానంద్, *[[సామ్రాట్ పృథ్వీరాజ్]]* (2022) రచించిన చంద్రప్రకాషు ద్వివేది;  హిందీ టెలివిజను ధారావాహికలు  199-19 *ధర్తి కా వీర్ యోధా పృథ్వీరాజు చౌహాను* (2006–2009), *చక్రవర్తి సామ్రాటు పృథ్వీరాజు చౌహాను* (2025).

భారతీయ యానిమేషను చిత్రం *వీర్ యోధా పృథ్వీరాజు చౌహాను* (2008) రాకేషు ప్రసాదు ద్వారా విడుదలైంది. *అమర చిత్ర కథ* (నం. 25)లో అందించబడిన మొదటి చారిత్రక వ్యక్తులలో పృథ్వీరాజు కూడా ఒకరు. 

*ఏజ్ ఆఫ్ ఎంపైర్సు II HD: ది ఫర్గాటెను* అనే వీడియో గేం  "పృథ్వీరాజు" పేరుతో ఐదు-అధ్యాయాల ప్రచారాన్ని కలిగి ఉంది.

## మూలాలు

వర్గం:రాజపుత్ర రాజులు
వర్గం:1168 జననాలు
వర్గం:1192 మరణాలు