సామ్యూయేల్ షాఫీషునా డేనియల్ నుజోమా

**సామ్యూయేల్ షాఫీషునా డేనియల్ నుజోమా** (12 మే 1929 – 8 ఫిబ్రవరి 2025) నమీబియా దేశానికి చెందిన ఒక విప్లవకారుడు, వర్ణవివక్ష వ్యతిరేక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1990 నుండి 2005 వరకు నమీబియాకు మొదటి అధ్యక్షుడుగా మూడు పర్యాయాలు సేవలందించారు. 1960లో స్థాపించబడిన స్వాపో (దక్షిణ పశ్చిమ ఆఫ్రికా పీపుల్స్ ఆర్గనైజేషన్)కు ఆయన స్థాపక సభ్యుడు మరియు తొలి అధ్యక్షుడు.

1950లలో నుజోమా ఉపనివేశ వ్యతిరేక రాజకీయాల్లో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. 1959లో ఆయన ఓవాంబోలాండ్ పీపుల్స్ ఆర్గనైజేషన్ (ఓపిఒ)ను సహ-స్థాపించి, స్వతంత్ర నమీబియా కోసం పోరాడారు. 1958 డిసెంబర్‌లో ఓల్డ్ లొకేషన్ నిరసన కార్యక్రమంలో పాల్గొనగా, ఆయనను అరెస్టు చేసి ఓవాంబోలాండ్కు పంపించారు. 1960లో ఆయన పారిపోయి టాంజానియాకు వెళ్లి, అక్కడ జూలియస్ నియెరెరే ఆయనను ఆహ్వానించారు.

నుజోమా, దక్షిణ ఆఫ్రికా యొక్క వర్ణవివక్ష పాలన నుండి నమీబియాకు రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సాధించేందుకు జాతీయ విమోచన ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. 1960లో ఓపిఒను స్వాపోగా మార్చారు. 1962లో ఆయన నమీబియా ప్రజల విమోచన సైన్యం (PLAN)ను స్థాపించి, 1966 ఆగస్టులో ఒముగులుగ్వోంబాషే వద్ద గెరిల్లా యుద్ధాన్ని ప్రారంభించారు. ఇది నమీబియా స్వాతంత్ర్య యుద్ధం (1966–1989)కు దారితీసింది.

1990లో నమీబియా స్వాతంత్ర్యం పొందింది. అదే సంవత్సరం జరిగిన మొదటి ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికల్లో స్వాపో విజయం సాధించగా, నుజోమా 21 మార్చి 1990న దేశపు తొలి అధ్యక్షుడిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. ఆయన 1994 మరియు 1999 అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో మళ్లీ విజయం సాధించారు. 30 నవంబర్ 2007న స్వాపో పార్టీ అధ్యక్ష పదవి నుండి విరమణ చేశారు.

2001లో ఆయన తన ఆత్మకథ *వేర్ అదర్స్ వేవర్డ్*ను ప్రచురించారు. ఆయన నాయకత్వానికి గుర్తింపుగా అనేక గౌరవాలు, అవార్డులు అందుకున్నారు. వాటిలో లెనిన్ శాంతి బహుమతి మరియు ఇందిరా గాంధీ శాంతి బహుమతి ఉన్నాయి. నమీబియా పార్లమెంట్ ఆయనకు "నమీబియా గణతంత్ర స్థాపక అధ్యక్షుడు" మరియు "దేశపిత" బిరుదులు ప్రదానం చేసింది. 2007లో స్వాపో ఆయనను "నమీబియా విప్లవ నాయకుడు"గా ప్రకటించింది.
## ప్రారంభ జీవితం
సామ్యూయేల్ షాఫీషునా డేనియల్ నుజోమా 12 మే 1929న ఒంగాంజెరాలోని ఎటుండా గ్రామంలో, ఒకాహావో సమీపంలో, ఓవాంబోలాండ్, దక్షిణ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు హెల్వి మ్పింగానా కొండోంబోలో (1898–2008) మరియు డేనియల్ ఊటోని నుజోమా (1893–1968). ఆయన తల్లి హెల్వి, ఉక్వాంబి రాజకుటుంబానికి చెందిన రాజకుమార్తె వంశానికి చెందినవారు. ఈ విషయం ఆయన రాజకీయ జీవితంలో ఆయనకు ప్రత్యేక ఆకర్షణీయ నాయకత్వ ప్రభావాన్ని కలిగించింది. ఆయన తన తల్లిదండ్రుల 11 మంది పిల్లల్లో పెద్దవారు.

నుజోమా తన బాల్యంలో ఎక్కువ సమయం తన సోదర సోదరీమణులను చూసుకోవడం మరియు కుటుంబ పశువులను మేపడం, సాంప్రదాయ వ్యవసాయ పనులు చేయడం వంటి పనుల్లో గడిపారు. ఆయన విద్యా అవకాశాలు పరిమితంగా ఉండేవి. పది సంవత్సరాల వయస్సులో ఆయన ఫిన్నిష్ మిషనరీ సొసైటీ నిర్వహించిన పాఠశాలలో ఒకాహావోలో చేరి, స్టాండర్డ్ సిక్స్ వరకు చదివారు. ఆ కాలంలో నల్లజాతి విద్యార్థులకు అందుబాటులో ఉన్న గరిష్ట విద్య అదే.

1946లో, 17 సంవత్సరాల వయస్సులో, ఆయన తన అత్తతో కలిసి నివసించడానికి వాల్విస్ బేకి వెళ్లారు. అక్కడ నెలకు 10 షిల్లింగ్స్ జీతంతో ఒక సాధారణ దుకాణంలో ఉద్యోగం ప్రారంభించారు. తరువాత ఒక తిమింగల వేట కేంద్రంలో (whaling station) పనిచేశారు. అక్కడ ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో వచ్చిన అర్జెంటీనా, నార్వే మరియు ఇతర యూరప్ దేశాల సైనికులను కలుసుకోవడం ద్వారా ప్రపంచ రాజకీయాలపై అవగాహన పెంపొందించుకున్నారు.

1949లో నుజోమా విండ్‌హోక్కి వెళ్లి, అక్కడ దక్షిణ ఆఫ్రికా రైల్వేస్ (SAR)లో శుభ్రపరిచే కార్మికుడిగా పని చేయడం ప్రారంభించారు. అదే సమయంలో విండ్‌హోక్ ఓల్డ్ లొకేషన్లోని సెంట్ బర్నబాస్ ఆంగ్లికన్ చర్చ్ పాఠశాలలో పెద్దల రాత్రి పాఠశాలలో చదివి, ముఖ్యంగా తన ఆంగ్లభాషా నైపుణ్యాన్ని మెరుగుపర్చుకున్నారు. తరువాత ఆయన దక్షిణ ఆఫ్రికాలోని ట్రాన్స్-ఆఫ్రికా కరస్పాండెన్స్ కాలేజ్ ద్వారా పత్రవ్యవహార విధానంలో జూనియర్ సర్టిఫికెట్ చదువును పూర్తి చేశారు. 
## రాజకీయ జీవితం
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, దక్షిణ ఆఫ్రికా దక్షిణ పశ్చిమ ఆఫ్రికా ప్రచారంలో జర్మన్ వలస దళాలను ఓడించింది మరియు 1915 జూలైలో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న తరువాత కాలనీలో సైనిక పాలనను స్థాపించింది. యుద్ధానంతరం, లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ పూర్వపు జర్మన్ కాలనీని దక్షిణ ఆఫ్రికా పరిపాలన కింద యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు మాండేట్గా అధికారికంగా అప్పగించింది.

1948లో దక్షిణ ఆఫ్రికాలో నేషనల్ పార్టీ ఎన్నికల్లో గెలిచిన తరువాత, వర్ణ వివక్ష విధానాలను అమలు చేసే అపార్థెయిడ్ చట్టాలను ప్రవేశపెట్టింది. ఈ చట్టాలను దక్షిణ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో కూడా అమలు చేసి, దానిని దక్షిణ ఆఫ్రికా యొక్క ఐదవ ప్రావిన్స్గా *డే ఫాక్టో*గా పాలించింది.

1950ల ప్రారంభంలో నుజోమా కార్మిక సంఘాల ద్వారా రాజకీయాల్లో ప్రవేశించారు. ఆయన పనిజీవిత అనుభవాలు, కాంట్రాక్ట్ కార్మిక వ్యవస్థపై అవగాహన, మరియు ఆఫ్రికా అంతటా సాగుతున్న స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలపై పెరుగుతున్న జ్ఞానం ఆయన రాజకీయ దృక్పథాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. ఈ కార్యకలాపాల కారణంగా 1957లో ఆయన దక్షిణ ఆఫ్రికా రైల్వేస్ నుండి తొలగించబడ్డారు.

1957లో కేప్ టౌన్లో పనిచేస్తున్న నమీబియన్ల ఒక సమూహం, అండింబా టోయివో యా టోయివో నాయకత్వంలో, ఓవాంబోలాండ్ పీపుల్స్ కాంగ్రెస్ (OPC)ను స్థాపించింది. OPC, దక్షిణ పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అమలవుతున్న కఠినమైన కాంట్రాక్ట్ కార్మిక వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా పోరాడింది. నుజోమా టోయివోతో స్నేహం ఏర్పరుచుకుని, 1959లో OPC సహ వ్యవస్థాపకుడు జేకబ్ కుహాంగువాతో కలిసి విండ్‌హోక్ శాఖను ప్రారంభించారు. ఆ సమయానికి OPC పేరు ఓవాంబోలాండ్ పీపుల్స్ ఆర్గనైజేషన్ (OPO)గా మారింది.

1959 డిసెంబరులో జరిగిన ఓల్డ్ లొకేషన్ హత్యాకాండ తరువాత, నుజోమా అరెస్టు చేయబడి దేశ ఉత్తర భాగానికి బహిష్కరణ బెదిరింపులు ఎదుర్కొన్నారు. ఒక వారం తరువాత విడుదలయ్యారు. అనంతరం OPO నాయకత్వం మరియు హెరెరో చీఫ్స్ కౌన్సిల్ నాయకుడు హోసియా కూటాకో సహకారంతో, నుజోమాను ఐక్యరాజ్యసమితిలో నమీబియా స్వాతంత్ర్య విషయంపై ప్రతినిధిగా ప్రవాసానికి పంపాలని నిర్ణయించారు.

1960 ఫిబ్రవరిలో నుజోమా ప్రవాసానికి వెళ్లి, నమీబియా నుండి బెచువానాలాండ్ మార్గంగా బయలుదేరి, అక్కడి నుండి బులవాయో (దక్షిణ రోడియేశియా) చేరుకున్నారు. అక్కడి నుండి సాలిస్బరీ (ప్రస్తుతం హరారే) మీదుగా న్డోలా (ఉత్తర రోడియేశియా) చేరుకున్నారు. అక్కడి నుండి బెల్జియన్ కాంగోలోని కటంగా ప్రావిన్స్‌కు వెళ్లి, తరువాత టాంగానికా ద్వారా డార్ ఎస్ సలాం చేరుకున్నారు.

1960 ఏప్రిల్‌లో, ఆయన ఆల్-ఆఫ్రికన్ పీపుల్స్ కాన్ఫరెన్స్లో క్వామే న్క్రుమా ఆహ్వానంతో పాల్గొన్నారు. అక్కడ ఆయన పాట్రిస్ లుముంబా, గమాల్ అబ్దెల్ నాసర్, జోసెఫ్ కసా-వుబు, ఫ్రాంజ్ ఫనాన్ వంటి నేతలను కలుసుకున్నారు. ఈ పరిచయాలు ఆయన పాన్-ఆఫ్రికానిజం దృక్పథాన్ని బలపరిచాయి.

1960 ఏప్రిల్ 19న, OPOను దక్షిణ పశ్చిమ ఆఫ్రికా పీపుల్స్ ఆర్గనైజేషన్ (SWAPO)గా పునఃస్థాపించారు. నుజోమా అధ్యక్షుడిగా ఎన్నుకోబడ్డారు. 1962లో SWAPO తన సాయుధ విభాగం అయిన పీపుల్స్ లిబరేషన్ ఆర్మీ ఆఫ్ నమీబియా (PLAN)ను స్థాపించింది. 1966 ఆగస్టు 26న ఒముగులుగ్వోంబాషే యుద్ధంతో నమీబియా స్వాతంత్ర్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది.

1965లో ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ ఆఫ్రికన్ యూనిటీ (OAU) SWAPOను నమీబియా ప్రజల ఏకైక చట్టబద్ధ ప్రతినిధిగా గుర్తించింది.

1989 సెప్టెంబరులో 29 సంవత్సరాల ప్రవాస జీవితం తరువాత నుజోమా నమీబియాకి తిరిగి వచ్చారు. ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యవేక్షణలో జరిగిన ఎన్నికల్లో SWAPO విజయం సాధించింది. నవంబర్ 1989లో ఏర్పడిన నమీబియా రాజ్యాంగ సభ ఆయనను దేశపు మొదటి నమీబియా అధ్యక్షుడుగా ఎన్నుకుంది. 21 మార్చి 1990న ఆయన ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. ఈ కార్యక్రమానికి ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రధాన కార్యదర్శి జావియర్ పెరెజ్ డే కుయెల్లార్, దక్షిణ ఆఫ్రికా అధ్యక్షుడు ఫ్రెడరిక్ డి క్లెర్క్, మరియు తాజాగా జైలు నుండి విడుదలైన నెల్సన్ మండేలా హాజరయ్యారు. 
## స్వాపో అధ్యక్షుడు

1959లో నుజోమా ఓవాంబోలాండ్ పీపుల్స్ ఆర్గనైజేషన్ (OPO) ను సహ స్థాపించి, దాని తొలి అధ్యక్షుడయ్యాడు. తదుపరి సంవత్సరం 1960లో ఆయన సౌత్ వెస్ట్ ఆఫ్రికా పీపుల్స్ ఆర్గనైజేషన్ (SWAPO) యొక్క తొలి అధ్యక్షుడయ్యాడు. ఆ సమయంలో దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వం అపార్థైడ్ కాలంలోని దక్షిణాఫ్రికా విధానంలో ఈ భూభాగాన్ని పరిపాలించింది. ఈ విధానంలో ఉత్తమ వనరులు శ్వేతజాతి ప్రజలకు మాత్రమే కేటాయించబడ్డాయి; ఇతర నమీబియన్లు తక్కువ స్థాయి వారిగా పరిగణించబడ్డారు. 

దక్షిణాఫ్రికా ఆక్రమణను ముగించాలని ఐక్యరాజ్యసమితిను సంవత్సరాల పాటు కోరిన తరువాత, 1966లో నుజోమా సాయుధ పోరాటానికి అనుమతి ఇచ్చాడు. దీనితో నమీబియా స్వాతంత్ర్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది; ఇది 24 సంవత్సరాలు కొనసాగింది. విమోచన పోరాట సమయంలో నుజోమా “షఫీషునా” (అర్థం: మెరుపు) అనే యుద్ధ నామాన్ని ఉపయోగించాడు; ఈ పేరు అతని తండ్రి వంశపారంపర్య కుటుంబంలోనిది. విమోచన పోరాట కాలంలో ఆయన పీపుల్స్ లిబరేషన్ ఆర్మీ ఆఫ్ నమీబియా (PLAN) కు సర్వసైన్యాధ్యక్షుడిగా, అలాగే స్వాపో మిలిటరీ కౌన్సిల్ అధ్యక్షుడిగా పనిచేశాడు. ఇది PLANలో అత్యున్నత నిర్ణయాత్మక సంస్థగా ఉండేది.

అంగోలాలోని లుబాంగో డంజియన్స్లో యోధులపై జరిగిన హింస, నిర్బంధ ఆరోపణల నేపథ్యంలో PLANలో నుజోమా పాత్రపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తబడ్డాయి. సుమారు 1,000 మంది SWAPO సభ్యులు తొమ్మిదేళ్లకు పైగా అక్కడ నిర్బంధించబడ్డారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. ఈ ఘటనల వివరాలు ఎడమపక్ష పత్రిక *Searchlight South Africa*లో ప్రచురించబడ్డాయి; చెడు పరిస్థితుల్లో గుంతలలో నిర్బంధించబడిన ఇద్దరితో ఇంటర్వ్యూలు అందులో ఉన్నాయి. ఈ ఘటనలను నమీబియా ప్రభుత్వం మరియు అక్కడి చర్చిలు దాచిపెట్టాయని కూడా ఆరోపించబడింది.

SWAPO నాయకుడిగా 47 సంవత్సరాలు పనిచేసిన తరువాత, 2007లో ఆయనకు హిఫికెపున్యే పొహాంబా వారసుడయ్యాడు. 2007లో మళ్లీ SWAPO నాయకుడిగా ఎన్నికవుతాడని, 2009లో మళ్లీ అధ్యక్ష పదవికి పోటీ చేస్తాడని ఊహాగానాలు వినిపించాయి. అయితే 2007 అక్టోబర్ ప్రారంభంలో ఆయన మళ్లీ పోటీ చేయబోనని ప్రకటించి, పొహాంబాకు మద్దతుగా తప్పుకొన్నారు.

దీంతో 29 నవంబర్ 2007న జరిగిన పార్టీ మహాసభలో పొహాంబా ఏకగ్రీవంగా SWAPO అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. నుజోమా “నాయకత్వ దీపాన్ని మరియు బాధ్యతను పొహాంబాకు అందజేస్తున్నాను” అని ప్రకటించాడు. అదే మహాసభలో నుజోమాకు “నమీబియా విప్లవ నాయకుడు” అనే బిరుదును, ఇప్పటికే ఉన్న “నమీబియా జాతి పితామహుడు” అనే బిరుదుతో పాటు ప్రదానం చేశారు.

సక్రియ రాజకీయాల నుంచి తప్పుకున్న నుజోమా, SWAPO కేంద్ర కమిటీ లేదా పొలిట్‌బ్యూరోకు మళ్లీ ఎన్నిక కాలేదు. అయితే ఆయనకు అవసరమైతే కేంద్ర కమిటీ, పొలిట్‌బ్యూరో సమావేశాలకు హాజరయ్యే అనుమతి ఇచ్చారు. అలాగే SWAPO జాతీయ అధ్యక్షుడిగా బిరుదు ఇవ్వాలనే అంశాన్ని కూడా తెరవిగా ఉంచారు. 
## నమీబియా అధ్యక్షుడు

స్వాపో నాయకుడిగా, 1989లో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యవేక్షణలో జరిగిన ఎన్నికల్లో స్వాపో విజయం సాధించిన తరువాత నుజోమా ఏకగ్రీవంగా అధ్యక్షుడిగా ప్రకటించబడ్డాడు. 1990 మార్చి 21న ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రధాన కార్యదర్శి జావియర్ పెరెజ్ డి క్వెల్లార్ ఆయనను పదవీ ప్రమాణం చేయించారు.

స్వాతంత్ర్యం పొందిన సమయంలో, శతాబ్ద కాలపు వలస పాలన, భూముల స్వాధీనం, జాతి వివక్ష, సాయుధ పోరాటం మరియు ప్రచారాల వల్ల నమీబియా తీవ్రంగా విభజించబడి ఉంది. వలస మీడియా మరియు అధికార ప్రకటనల కారణంగా స్వాపోపై అనేక శ్వేతజాతి ప్రజలు మరియు ఇతర వర్గాలు అనుమానం, భయం, ద్వేషంతో చూశారు. ఈ పరిస్థితిలో నుజోమా “జాతీయ సమరసత” విధానాన్ని ప్రకటించాడు, దీని లక్ష్యం వివిధ జాతి, వర్గాల మధ్య సంబంధాలను మెరుగుపరచడం. 

అధ్యక్షుడిగా ఉన్న కాలంలో నమీబియా మితమైన ఆర్థిక పురోగతిని సాధించింది, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను కొనసాగించింది, మానవ హక్కులను గౌరవించింది (కానీ ఎల్జీబీటీ హక్కులు విషయంలో మినహాయింపులు ఉన్నాయి), చట్ట పరిపాలనను పాటించింది మరియు అపార్థైడ్ వారసత్వాన్ని తొలగించే దిశగా కృషి చేసింది.

1992లో నార్వే ప్రభుత్వం, నమీబియా కొత్త అధ్యక్ష జెట్ మరియు రెండు కొత్త విశిష్ట వ్యక్తి (వీఐపీ) హెలికాప్టర్లు కొనుగోలు చేసినందుకు నిరసనగా కరువు సహాయాన్ని నిలిపివేసింది. ఈ విమానాలు నుజోమా అంతర్జాతీయ సహాయాన్ని కోరిన కొన్ని వారాలకే కొనుగోలు చేయబడ్డాయి.

1990లో నుజోమా భూసంస్కరణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. ఇందులో భూమిని శ్వేతజాతి రైతుల నుండి నల్లజాతి పౌరులకు పునర్విభజించారు. 2007 నాటికి సుమారు 12% వాణిజ్య వ్యవసాయ భూమి పునర్విభజించబడింది. అయినప్పటికీ 2010 నాటికి గ్రామీణ జనాభాలో 38% మంది పేదరిక రేఖ కింద జీవిస్తున్నారు.

నుజోమా 1994 డిసెంబరులో జరిగిన 1994 నమీబియా సాధారణ ఎన్నికలులో 76.3% ఓట్లతో మళ్లీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. తరువాత నమీబియా రాజ్యాంగంలో సవరణ చేసి 1999లో మూడవసారి పోటీ చేసే అవకాశం కల్పించారు. ఆయన 1999 నమీబియా సాధారణ ఎన్నికలులో 76.8% ఓట్లతో విజయం సాధించాడు. 2004లో నాల్గవసారి పోటీ చేయడానికి రాజ్యాంగం అనుమతించలేదు. 2004 మే 30న జరిగిన స్వాపో మహాసభలో హిఫికెపున్యే పొహాంబా అధ్యక్ష అభ్యర్థిగా ఎన్నుకోబడ్డాడు. ఆయన 2004 నవంబర్ ఎన్నికల్లో గెలిచి 2005 మార్చి 21న నమీబియా రెండవ అధ్యక్షుడిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశాడు.

1998లో రెండో కాంగో యుద్ధం సమయంలో డెమోక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కాంగో అధ్యక్షుడు లారెంట్ కబీలాకు మద్దతుగా నుజోమా సైన్యాన్ని పంపాడు. నమీబియా దక్షిణ ఆఫ్రికా అభివృద్ధి సమాఖ్య (SADC) కట్టుబాట్ల ప్రకారం యుద్ధంలో పాల్గొంది.

నుజోమా చీతా సంరక్షణ నిధికు అంతర్జాతీయ పరిరక్షకుడిగా ఉన్నాడు. 

2000లో ఫిన్లాండ్ అధ్యక్షుడు టార్యా హాలోనెన్తో కలిసి ఆయన మిలీనియం సమ్మిట్కు సహాధ్యక్షత వహించాడు; దీనివల్ల మిలీనియం అభివృద్ధి లక్ష్యాలు ఆమోదించబడ్డాయి.

2001లో నుజోమా సమలైంగికులపై చర్యలు తీసుకోవాలని ప్రకటించి, సమలైంగికతను “విదేశీ మరియు చెడు సిద్ధాంతం”గా అభివర్ణించాడు.

అయితే అదే సమయంలో ఆయన దేశంలోని హెచ్‌ఐవీ/ఎయిడ్స్ సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొనేందుకు జాతీయ వ్యూహాత్మక ప్రణాళికను ప్రవేశపెట్టాడు మరియు ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO), యునెయిడ్స్ వంటి సంస్థలతో కలిసి పనిచేశాడు. 
## అధ్యక్ష పదవీ విరమణ అనంతరం

అధికారిక పదవి నుండి తప్పుకున్నప్పటికీ, నుజోమా రాజకీయ రంగంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. దేశవ్యాప్తంగా జరిగిన వివిధ సభలు, కార్యక్రమాల్లో స్వాపో తరఫున ప్రచారం నిర్వహించాడు. 2009లో ఆయన నమీబియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి భూగర్భ శాస్త్రంలో మాస్టర్స్ డిగ్రీ పొందాడు.

2007లో నమీబియాలోని జాతీయ మానవ హక్కుల సంఘం (NSHR) డైరెక్టర్, నుజోమాకు సీఐఏతో సంబంధాలు ఉన్నాయని ఆరోపించాడు. ఈ సంస్థ, స్వాతంత్ర్య పోరాటం మరియు ఆయన అధ్యక్ష కాలంలో జరిగిన అదృశ్యాల విషయంలో నుజోమా పాత్రను పరిశీలించాలంటూ అంతర్జాతీయ క్రిమినల్ కోర్టును అభ్యర్థించింది. అయితే ఇప్పటివరకు ఈ ఆరోపణలకు స్పష్టమైన ఆధారాలు లభించలేదు.

అధ్యక్షుడిగా ఉన్న సమయంలో జాతి సమరసతను ప్రోత్సహించినప్పటికీ, పదవీ విరమణ అనంతరం నుజోమా కొన్ని వివాదాస్పద వ్యాఖ్యలు చేశాడు. 2009 జూన్‌లో స్వాపో యువత ఆయుధాలు ఎత్తుకోవాలని, “వలసవాదులను దేశం నుండి వెళ్లగొట్టాలి” అని పిలుపునిచ్చాడు. అదే సంవత్సరం, జర్మన్ భాష మాట్లాడే నమీబియాలో ఎవాంజెలికల్ లూథరన్ చర్చి (DELK)పై విమర్శలు చేస్తూ, అది స్వాతంత్ర్యానికి ముందు శత్రువుతో సహకరించిందని ఆరోపించాడు. “వాళ్లు సరిగా ప్రవర్తించకపోతే దాడి చేస్తాం” అని కూడా వ్యాఖ్యానించాడు.

2009 సెప్టెంబరులో ఉత్తర నమీబియాలో జరిగిన ప్రసంగంలో, జింబాబ్వే అధ్యక్షుడు రోబర్ట్ ముగాబేకు మద్దతు తెలుపుతూ, అమెరికన్లు, బ్రిటిష్ మరియు జర్మన్లపై కఠిన వ్యాఖ్యలు చేశాడు.

అధ్యక్ష పదవిని వీడిన తరువాత, నుజోమా ఒటావి సమీపంలోని తన వ్యక్తిగత వ్యవసాయ క్షేత్రంలో మరియు విండ్‌హూక్ వెలుపల ఉన్న స్వాపోకు చెందిన ఆస్తిలో నివసించాడు. 2015లో ఆయనకు ప్రభుత్వం అధికారిక నివాసాన్ని కేటాయించింది.  
## వ్యక్తిగత జీవితం

నుజోమా 1956 మే 6న కోవాంబో థియోపోల్డైన్ కాట్జిమునేను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు కుమారులు మరియు ఒక కుమార్తె జన్మించారు: ఉటోని డేనియల్ (జననం 1952), జాన్ న్దెషిపాండా (1955–1993), సకారియా "జాకీ" నుజోమా (జననం 1957), మరియు నెలాగో నుజోమా (జననం 1959) ఉన్నారు. నెలాగో నుజోమా నుజోమా ప్రవాసంలో ఉన్న సమయంలో కేవలం 18 నెలల వయసులో మరణించింది.

భార్య విదేశాలకు అతనితో చేరడానికి దాదాపు రెండు దశాబ్దాలు పట్టింది. నుజోమా పెద్ద కుమారుడు ఉటోని, స్వాపోకు చెందిన ప్రముఖ రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన నమీబియా మంత్రివర్గంలో మరియు నమీబియా జాతీయ అసెంబ్లీలో సభ్యుడిగా పనిచేశాడు.

చిన్న కుమారుడు సకారియా పేరు 2016లో వెలుగులోకి వచ్చిన పనామా పేపర్స్లో ప్రస్తావించబడింది. ఆ పత్రాలలో ఆయనకు అనుమానిత సిసిలియన్ మాఫియా సభ్యుడు వితో పలాజ్జోలోతో వ్యాపార సంబంధాలు ఉన్నట్లు వెల్లడైంది.

నుజోమా తండ్రి డేనియల్ ఉటోని నుజోమాను 1966లో ఒకాహావోలో అరెస్టు చేసి ప్రిటోరియా జైలుకు తరలించారు. నుజోమా తండ్రి చేసిన ఏకైక “నేరం” ఆయన నుజోమా తండ్రి కావడమేనని చెబుతారు. జైలులో ఆయనకు క్షయవ్యాధి సోకి, 1968లో మరణించాడు.

నుజోమా తల్లి కుకు హెల్వి మ్పింగానా కొండోంబోలో నవంబర్ 2008లో మరణించింది. ఆమె వయస్సు 100 సంవత్సరాలకు పైగా ఉన్నట్లు నివేదించబడింది.

నుజోమా ఆత్మకథ *Where Others Wavered* 2001లో ప్రచురించబడింది. 
## అనారోగ్యం, మరణం  అంత్యక్రియలు

నుజోమా తన చివరి ప్రజా ప్రదర్శనను 2024 ఫిబ్రవరిలో అధ్యక్షుడు హాగే గైంగోబ్ అంత్యక్రియల సందర్భంగా చేశారు. 2024 జూలైలో అనారోగ్యంతో బాధపడుతూ ఆయనను విండ్‌హుక్‌లో ఆసుపత్రిలో చేర్చారు. దానికి ముందు నెలలో కూడా అనారోగ్యం కారణంగా ఆసుపత్రిలో చేరి, ఒక ప్రజా కార్యక్రమానికి హాజరు కాలేకపోయారు.

2025 ఫిబ్రవరి 8న, గత మూడు వారాలుగా అనారోగ్యంతో చికిత్స పొందుతున్న సమయంలో విండ్‌హుక్లోని ఆసుపత్రిలో నుజోమా మరణించారు. ఆయన వయస్సు 95 సంవత్సరాలు.

ఆయన మరణంపై 2025 ఫిబ్రవరి 9 నుండి జాతీయ దుఃఖదినాలను పాటిస్తున్నట్లు నమీబియా ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. నుజోమా భౌతికదేహాన్ని ఒముసాటి, ఒషానా, ఎరోంగో, కవాంగో ఈస్ట్, జాంబెజి, ఒట్జోజోన్డ్జుపా, ఖోమాస్ మరియు ǁకరాస్ ప్రాంతంలకు తరలించాలని ఆదేశించారు.

2025 ఫిబ్రవరి 28న ఇండిపెండెన్స్ స్టేడియంలో స్మారక సభ నిర్వహించబడింది. అనంతరం 2025 మార్చి 1న ఆయనను హీరోస్ ఏకర్లో సమాధి చేశారు.

దక్షిణాఫ్రికాలోని ఆఫ్రికన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ తమ పార్టీ జెండాలను అర్ధనమితంగా ఎగురవేసి సంతాపం వ్యక్తం చేసింది. అలాగే క్యూబా ప్రభుత్వం ఆయన గౌరవార్థం మూడు రోజుల జాతీయ దుఃఖాన్ని ప్రకటించింది. 
## వారసత్వం

2005 డిసెంబర్‌లో పార్లమెంట్ ఆమోదించిన చట్టం ద్వారా మాజీ అధ్యక్షుడు నుజోమాకు "నమీబియా జాతి స్థాపక పిత" అనే బిరుదు ప్రదానం చేయబడింది. 2012 నుండి ఆయన చిత్రం దేశ కరెన్సీ అయిన నమీబియన్ డాలర్ నోట్లపై ముద్రించబడుతోంది.

నుజోమాను "ఆకర్షణీయ నాయకుడు" మరియు "ఉత్సాహభరిత యోధుడు"గా వర్ణించారు. దేశాన్ని స్వాతంత్ర్యం వైపు నడిపించి, ప్రజాస్వామ్యం మరియు స్థిరత్వం దిశగా పయనింపజేసిన నాయకుడిగా ఆయనను నమీబియాలో గౌరవిస్తారు. ఆయన మరణానంతరం విడుదల చేసిన ప్రకటనలో నమీబియా జాతీయ అసెంబ్లీ ఆయన చేసిన శాసనపరమైన కృషి స్వేచ్ఛ, ఐక్యత మరియు శ్రేయస్సుపై ఆధారపడిన రాజ్యాంగ ప్రజాస్వామ్య నిర్మాణానికి పునాది వేసిందని పేర్కొంది.

*ది నమీబియన్* పత్రిక – కొన్ని సందర్భాల్లో నుజోమాతో విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ – ఆయనను "ఆఫ్రికా విమోచన పోరాట నేతల తరం లో చివరి విప్లవకారుడు"గా అభివర్ణించింది. ఆయనను నెల్సన్ మండేలా, సమోరా మాచెల్, అగోస్టిన్యో నేతో, రాబర్ట్ ముగాబే, కెనెత్ కౌండా, జూలియస్ న్యెరెరే, హేస్టింగ్స్ బండా మరియు సెరెట్సే ఖామా వంటి నేతల సరసన నిలిపింది.

అదే పత్రికలో వచ్చిన మరో వ్యాసం "సామ్ నుజోమాకు కృతజ్ఞతలు చెప్పాల్సిన పది కారణాలు" అనే శీర్షికతో ప్రచురితమైంది. అందులో 1960 నుండి స్వాతంత్ర్యానికి చేసిన నిరంతర పోరాటం; ప్రభుత్వంలో ఆయన అవలంబించిన వాస్తవవాద దృక్పథం, దీని వల్ల దేశం సిద్ధాంతపరమైన అడ్డంకులను నివారించింది; "ఒక నమీబియా, ఒక జాతి" అనే నినాదంతో గోత్రవాదాన్ని తిరస్కరించడం; మూడు పదవీకాలాల తరువాత స్వచ్ఛందంగా పదవి వీడటం; స్వాపోలో వారసత్వంపై ప్రత్యక్ష జోక్యం చేయకపోవడం; విలాసవంతమైన జీవనశైలిని నిరాకరించడం; చేతిపనులు చేయడంలో వెనుకాడకపోవడం మరియు తాను సహచరుల కంటే పై స్థాయిలో ఉన్నానని భావించకపోవడం వంటి అంశాలను ప్రస్తావించారు. 
## గౌరవాలు మరియు గుర్తింపులు

## మూలాలు