మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం

ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం (ఫ్రెంచి: ఎంపైరు ఫ్రాంసియర్సు; లాటిను: ఇంపీరియం ఫ్రాన్సియం), 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఖండాంతర ఐరోపాలో ఎక్కువ భాగం మీద ఫ్రెంచి ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిన నెపోలియను బోనపార్టే పాలించిన సామ్రాజ్యం. ఇది 1804 మే 18 నుండి 1814 ఏప్రిల్ 6 వరకు మళ్ళీ క్లుప్తంగా 1815 మార్చి 20 నుండి 7 జూలై 1815 వరకు కొనసాగింది. తరువాత నెపోలియను సెయింటు హెలెనాకు బహిష్కరించబడ్డాడు. 

చరిత్రకారులు నెపోలియను పాలనను "మొదటి సామ్రాజ్యం"గా సూచిస్తారు. దీనిని ఆయన మేనల్లుడు 3వ నెపోలియను పాలించిన పునరుద్ధరణవాద రెండవ సామ్రాజ్యం (1852–1870) నుండి వేరు చేస్తారు. రాజకీయ వ్యవస్థతో సంబంధం లేకుండా (కొన్ని నిర్వచనాల ప్రకారం, ఫ్రాన్సు ప్రస్తుత విదేశీ భూభాగాలలో కొన్ని లేదా అన్నీ సహా) ఫ్రాన్సు వివిధ కాలనీలు, రక్షిత ప్రాంతాలు, దాని చరిత్ర అంతటా ఉన్న ఆదేశ భూభాగాలను సూచించే ఫ్రెంచి వలస సామ్రాజ్యంతో కూడా దీనిని గందరగోళపరచకూడదు.

1804 మే 18న (ఫ్రెంచి రిపబ్లికను క్యాలెండరు‌లో 28 ఫ్లోరియలు 12వ సంవత్సరం), నెపోలియను‌కు ఫ్రెంచి సెనాటు కన్జర్వేటరు ద్వారా ఫ్రెంచి చక్రవర్తి (ఎంపెరూరు డెస్ ఫ్రాంకైసు, [ɑ̃pʁœʁ de fʁɑ̃sɛ] అని ఉచ్ఛరిస్తారు) అనే బిరుదు లభించింది. 1804 డిసెంబరు 2న (11 ఫ్రిమైరు 13వ సంవత్సరం) పట్టాభిషేకం చేయబడింది.  ఇది ఫ్రెంచు కాన్సులేటు, ఫ్రెంచు మొదటి రిపబ్లిక్కు ముగింపును సూచిస్తుంది. ఆయన పట్టాభిషేకం ఉన్నప్పటికీ రాజ్యాన్ని అధికారికంగా 1808 అక్టోబరు  వరకు "ఫ్రెంచి రిపబ్లిక్కు" అని పిలుస్తారు.  మూడవ సంకీర్ణ యుద్ధం ద్వారా సామ్రాజ్యం ఐరోపా ప్రధాన భూభాగంలో సైనిక ఆధిపత్యాన్ని సాధించింది. ఇక్కడ ఫ్రెంచు సైన్యాలు ఆస్ట్రియను, రష్యను దళాల మీద నిర్ణయాత్మక విజయాల శ్రేణిని సాధించాయి. ముఖ్యంగా 1805లో ఆస్టర్లిట్జు యుద్ధంలో.  1815లో వాటర్లూ యుద్ధంలో నెపోలియను చివరి ఓటమికి ముందు 1806లో జెనా-ఔర్స్టెడు యుద్ధం, 1807లో ఫ్రైడు‌ల్యాండు యుద్ధంలో నాల్గవ సంకీర్ణ యుద్ధంలో ఫ్రెంచి ఆధిపత్యం తిరిగి ధృవీకరించబడింది.

నెపోలియను యుద్ధాలు అని పిలువబడే వరుస యుద్ధాలు, ఫ్రెంచి ప్రభావాన్ని పశ్చిమ ఐరోపాలోని చాలా ప్రాంతాలకుమ్ పోలాండు‌లోకి విస్తరించాయి. 1812లో దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం 130 విభాగాలను కలిగి ఉంది. 44 మిలియన్లకు పైగా జనాభా, యూరపు అంతటా 90 మిలియన్లకు పైగా సబ్జెక్టులను పాలించింది. జర్మనీ, ఇటలీ, స్పెయిను, పోలాండు‌లలో విస్తృతమైన సైనిక ఉనికిని కొనసాగించింది. ఆస్ట్రియా, ప్రష్యాలను నామమాత్రపు మిత్రదేశాలుగా పరిగణించింది.  ప్రారంభ ఫ్రెంచి విజయాలు యూరపు అంతటా విప్లవం అనేక సైద్ధాంతిక లక్షణాలను ఎగుమతి చేశాయి: ఖండం అంతటా నెపోలియను కోడ్ ప్రవేశపెట్టడం చట్టపరమైన సమానత్వాన్ని పెంచి జ్యూరీ వ్యవస్థలను స్థాపించింది. విడాకులను చట్టబద్ధం చేసింది. సీగ్నియూరియలు బకాయిలు, సీగ్నియూరియలు న్యాయం రద్దు చేయబడ్డాయి. అలాగే పోలాండు మినహా అన్ని ప్రదేశాలలో కులీన అధికారాలు కూడా ఉన్నాయి.  1814 లో ఫ్రాన్సు ఓటమి (తరువాత మళ్ళీ 1815 లో) మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం ముగింపుగా మారింది. బోర్బను పునరుద్ధరణ ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది.

## చరిత్ర

### మూలం
1799లో నెపోలియను బోనపార్టేను ఇమ్మాన్యుయేలు జోసెఫు సీయెసు ఎదుర్కొన్నాడు—ఫ్రెంచి ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక శాఖను ఏర్పాటు చేసిన ఐదుగురు డైరెక్టర్లలో ఒకరు—సంవత్సరం 3వ రాజ్యాంగంను పడగొట్టడానికి *తిరుగుబాటుకు డి'ఎటాట్*కు తన మద్దతు కోరాడు. ఈ కుట్రలో బోనపార్టే సోదరుడు లూసియను, అప్పుడు ఐదు వందల కౌన్సిలు స్పీకరు‌గా పనిచేసిన రోజరు డ్యూకోసు, చార్లెసు మారిసు డి టాలీరాండు ఉన్నారు. 1799 నవంబరు 9న (ఫ్రెంచి రిపబ్లికను క్యాలెండరు ప్రకారం 18 బ్రూమైరు 8వ తిరుగుబాటు), మరుసటి రోజు, నెపోలియను బోనపార్టే నేతృత్వంలోని దళాలు నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. వారు శాసన మండలులను చెదరగొట్టారు, బోనపార్టే, సీయెసు, డ్యూకోసు‌లను తాత్కాలిక కాన్సుల్సు‌గా నియమించడానికి ఒక రంప్ శాసనసభను విడిచిపెట్టారు. కొత్త పాలన, కాన్సులేటు మీద సీయెసు ఆధిపత్యం చెలాయిస్తారని భావించినప్పటికీ బోనపార్టే ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన ఆసంవత్సరం 8వ రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించి మొదటి కాన్సులు‌గా తన సొంత ఎన్నికను సాధించాడు. ఆ విధంగా ఆయన ఫ్రాన్సు‌లో అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తి అయ్యాడు. సంవత్సరం 10వ రాజ్యాంగం ద్వారా ఈ అధికారం పెరిగింది. ఇది ఆయనను జీవితాంతం మొదటి కాన్సులు‌గా చేసింది.

మారెంగో యుద్ధం (1800 జూన్ 14) నెపోలియను రష్యను పోరాటం వరకు దాని అభివృద్ధిని కొనసాగించాలనే రాజకీయ ఆలోచనను ప్రారంభించింది. ఈజిప్టు నియంత్రణ కోల్పోయేలా చేసిన అమియన్సు శాంతి తాత్కాలిక సంధిని కుదిరించింది. ఆయన పీడ్మాంటును స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా జెనోవా, పర్మా, టస్కానీ, నేపుల్సును స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా ఇటలీలో తన అధికారాన్ని క్రమంగా విస్తరించాడు. ఈ ఇటాలియను భూభాగాన్ని సిసాల్పైను రిపబ్లిక్కులో చేర్చాడు. తరువాత ఆయన రోమను రాజ్యాన్ని ముట్టడించాడు. పోప్  భౌతిక వాదనలను నియంత్రించడానికి 1801 నాటి కాంకార్డాటును ప్రారంభించాడు. పోప్ అధికారాన్ని ఒక ప్రముఖుడి నుండి పెంచడంలో తన తప్పును గుర్తించినప్పుడు నెపోలియను చార్లెమాగ్నే లాగా పాపసీకి చట్టపరమైన రక్షకుడిగా మారాలనే లక్ష్యంతో *ఆర్గానిక్సు* (1802)ను రూపొందించాడు. తన ప్రణాళికలను వాస్తవ అమలుకు ముందు దాచడానికి ఆయన ఫ్రెంచి వలసరాజ్యాల ఆకాంక్షలను 1763 ట్రీటీ ఆఫ్ పారిసు జ్ఞాపకాలను రేకెత్తించాడు. దీని సరిహద్దులు ఇప్పుడు రైను, హనోవరు, హాంబర్గు, కుక్సుహ్వెను వరకు విస్తరించి ఉన్న ఫ్రాన్సు‌తో బ్రిటిషు సంబంధాలు మరింత దిగజారాయి. నెపోలియను కొత్త బూర్జువా, పాత కులీనుల కలయిక నుండి పాలక ఉన్నత వర్గాలను కలిగి ఉంటాడు.

1802 మే 12న ఫ్రెంచి ట్రిబ్యునటు లాజారే కార్నోటు మినహా, ఫ్రాన్సూ నాయకుడికి లైఫు కన్సలు‌షిపు‌కు అనుకూలంగా ఏకగ్రీవంగా ఓటు వేశారు. ఈ చర్యను *కార్పును లెజిస్లాటిఫు* ధృవీకరించింది. ఆ తరువాత ఒక సాధారణ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ జరిగింది. దీని ఫలితంగా 3,653,600 ఓట్లు అవును, 8,272 ఓట్లు లేవు వచ్చాయి. 1802 ఆగస్టు 2న (14 థెర్మిడోరు, 10వ యాన్ ), నెపోలియను బోనపార్టే జీవితాంతం కాన్సులు‌గా ప్రకటించబడ్డాడు. "1803 నాటి మాంద్యం" సహాయంతో జర్మనీ అంతటా విప్లవ అనుకూల భావన వ్యాపించింది. ఇది బవేరియా, వుర్టెంబర్గు బాడెను లను ఫ్రాన్సు వైపుకు తీసుకువచ్చింది. బ్రిటను‌లో తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చిన ప్రధాన మంత్రి విలియం పిట్ ది యంగరు, ఫ్రెంచి విస్తరణను ఎదుర్కోవడానికి ఫ్రాన్సు‌కు వ్యతిరేకంగా ఆంగ్లో-ఆస్ట్రో-రష్యను సంకీర్ణం కోసం మరోసారి విజ్ఞప్తి చేశారు.

1804 మే 18న నెపోలియను‌కు "ఫ్రెంచి చక్రవర్తి" అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది సెనేటు; చివరకు 1804 డిసెంబరు 2న ఆయన లోంబార్డు రాజుల ఇనుప కిరీటాన్ని స్వీకరించిన తర్వాత నెపోలియను, జోసెఫినుగా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు. నోట్రే-డామ్ డి పారిసులో 7వ పోప్ పియసు చేత పవిత్రం చేయబడ్డాడు. నాలుగు పోరాటాలలో చక్రవర్తి తన "కరోలింగియను" ఫ్యూడలు రిపబ్లికను, ఫెడరలు సామ్రాజ్యాన్ని రోమన్ సామ్రాజ్యం నమూనాగా మార్చాడు. సామ్రాజ్యవాద రోం జ్ఞాపకాలు మూడవసారి జూలియస్ సీజర్, చార్లెమాగ్నే తర్వాత, ఫ్రాన్సు, చారిత్రక పరిణామాన్ని సవరించడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. నెపోలియను యునైటెడు కింగ్‌డం‌ మీద దండయాత్రకు వేసిన ప్రణాళిక అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ  గ్రేటు బ్రిటను ‌మీద దండయాత్రకు ప్రణాళిక ఉల్ము పోరాటం, ఆస్టర్లిట్జు యుద్ధం ట్రఫాల్గరు యుద్ధంలో ఓటమిని కప్పివేసాయి. బౌలోను శిబిరం నెపోలియను ఆజ్ఞాపించిన ఉత్తమ సైనిక వనరులను *లా గ్రాండే ఆర్మీ* రూపంలో అందించింది.

### ప్రారంభ విజయాలు

మూడవ సంకీర్ణ యుద్ధంలో నెపోలియను పాత పవిత్ర రోమన్ సామ్రాజ్యం అవశేషాలను తుడిచిపెట్టి దక్షిణ జర్మనీలో బవేరియా, బాడెను, వుర్టెంబర్గు, హెస్సే-డార్ము‌స్టాడ్టు, సాక్సోనీలను సృష్టించాడు, వీటిని కాన్ఫెడరేషను ఆఫ్ ది రైనుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. 1805 డిసెంబరు 26న సంతకం చేయబడిన ప్రెసు‌బర్గు ఒప్పందం ఆస్ట్రియా నుండి విస్తృతమైన ప్రాదేశిక రాయితీలను పొందింది.  దీనికి తోడు పెద్ద ఆర్థిక నష్టపరిహారం కూడా లభించింది. నెపోలియను ఇటలీ రాజ్యంను సృష్టించడం, అంకోనాను ఆక్రమించడం, వెనెటియా, దాని పూర్వ అడ్రియాటికు భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకొని ఫ్రెంచి సామ్రాజ్య పురోగతిలో ఒక కొత్త దశను గుర్తించింది.

సామంత రాజ్యాలను సృష్టించడానికి నెపోలియను తన బంధువులను అనేక యూరోపియను రాష్ట్రాలకు పాలకులుగా నియమించాడు. బోనపార్టెసు పాత యూరోపియను రాజ కుటుంబాలలో వివాహం చేసుకోవడం ప్రారంభించారు. ఫలితంగా అనేక రాజ్యాల మీద సార్వభౌమాధికారాన్ని పొందింది. నేపుల్సులో తొలగించబడిన హౌసు ఆఫ్ బోర్బన్సు స్థానంలో అన్నయ్య జోసెఫు బోనపార్టే వచ్చాడు; తమ్ముడు లూయిసు బోనపార్టే బటావియను రిపబ్లిక్కు నుండి ఏర్పడిన హాలండ్ రాజ్యం సింహాసనం మీద ప్రతిష్టించబడ్డాడు; బావమరిది మార్షలు జోచిం మురాతు గ్రాండు-డ్యూకు ఆఫ్ బెర్గు అయ్యాడు; చిన్న సోదరుడు జెరోం  బోనపార్టే వుర్టెంబర్గు రాజుకు అల్లుడిగా, వెస్టు‌ఫాలియా రాజుకు అల్లుడిగా నియమితుడయ్యాడు; దత్తపుత్రుడు యూజీను డి బ్యూహార్నైసు ఇటలీ వైస్రాయి‌గా నియమితుడయ్యాడు; దత్తపుత్రిక, రెండవ బంధువు స్టెఫానీ డి బ్యూహార్నైసు గ్రాండు డ్యూక్ ఆఫ్ బాడెను కుమారుడు కార్ల్ (చార్లెసు)ను వివాహం చేసుకున్నది. సామంత బిరుదులతో పాటు, నెపోలియను దగ్గరి బంధువులకు ఫ్రెంచి ప్రిన్సు అనే బిరుదు కూడా లభించింది. ఇంపీరియలు హౌసు ఆఫ్ ఫ్రాన్సును ఏర్పాటు చేశారు.

వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్న నెపోలియను ఎటువంటి తటస్థ శక్తిని సహించలేదు.1806 ఆగస్టు 6న హాబ్సు‌బర్గ్సు నెపోలియను తదుపరి చక్రవర్తిగా మారకుండా నిరోధించడానికి హోలీ రోమను చక్రవర్తి అనే బిరుదును వదులుకున్నాడు. ఇది వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా కొనసాగిన రాజకీయ శక్తిని అంతం చేసింది. మూడవ సంకీర్ణం నుండి దూరంగా ఉండటానికి ప్రష్యాకు హనోవరు భూభాగాన్ని అందించారు. దౌత్య పరిస్థితి మారడంతో, నెపోలియను శాంతి ప్రతిపాదనలో భాగంగా గ్రేటు బ్రిటను ప్రావిన్సు‌ను ఇచ్చింది. దీనికి ఫ్రెంచి ఆధిపత్యం మీద జర్మనీలో పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తతలతో కలిపి, ప్రుస్సియా రష్యాతో ఒక కూటమిని ఏర్పరచుకుని 1806 అక్టోబరు 1న బవేరియాలోకి దళాలను పంపడం ద్వారా ప్రతిస్పందించింది. నాల్గవ సంకీర్ణ యుద్ధం సమయంలో నెపోలియను జెనా, ఔరుస్టెడు యుద్ధంలో ప్రుస్సియా సైన్యాలను నాశనం చేశాడు. ఐలావు యుద్ధం, ఫ్రైడు‌ల్యాండు యుద్ధంలో రష్యన్ల మీద సాధించిన వరుస విజయాలు చివరకు ఫ్రెడెరికు ది గ్రేటు పూర్వపు శక్తివంతమైన రాజ్యాన్ని నాశనం చేశాయి. రష్యా, ప్రుస్సియా టిల్సిటు వద్ద ఫ్రాన్సు‌తో శాంతిని కుదుర్చుకోవలసి వచ్చింది.

### సామ్రాజ్యం ఎత్తు

టిల్సిటు ఒప్పందాలు రష్యా, ఫ్రాన్సు మధ్య యుద్ధాన్ని ముగించాయి. మిగిలిన యూరపు వలె అధికారాన్ని కలిగి ఉన్న రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య పొత్తును ప్రారంభించాయి. రెండు సామ్రాజ్యాలు రహస్యంగా వివాదాలలో ఒకదానికొకటి సహాయం చేసుకోవడానికి అంగీకరించాయి. ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంకు వ్యతిరేకంగా ఫ్రాన్సు రష్యాకు సహాయం చేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేయగా, బ్రిటను‌కు వ్యతిరేకంగా రష్యా కాంటినెంటలు సిస్టంలో చేరడానికి అంగీకరించింది. ఒప్పందం ద్వారా అంగీకరించబడినట్లుగా, కాన్ఫెడరేషను ఆఫ్ ది రైనును గుర్తించడానికి కూడా రష్యా అంగీకరించింది. నెపోలియను అలెగ్జాండరు‌ను ఆంగ్లో-రష్యను యుద్ధం లోకి ప్రవేశించమని బలవంతం చేశాడు. స్వీడను‌ను ఖండాంతర వ్యవస్థలో చేరమని బలవంతం చేయడానికి స్వీడను ‌మీద ఫిన్నిషు యుద్ధంను ప్రేరేపించాడు.

మరింత ప్రత్యేకంగా చెప్పాలంటే రస్సో-టర్కిషు యుద్ధంలో భాగంగా రష్యను దళాలు ఆక్రమించిన వల్లచియా మోల్డావియాలను ఖాళీ చేయడానికి అలెగ్జాండరు అంగీకరించాడు. రష్యను అడ్మిరల్సు ఫ్యోడరు ఉషాకోవు, డిమిత్రి సెన్యావిను స్వాధీనం చేసుకున్న అయోనియను దీవులు కటారోలను ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించాలి. ప్రతిఫలంగా నెపోలియను డచీ ఆఫ్ ఓల్డెన్బర్గు, రష్యను చక్రవర్తి జర్మనీ బంధువులు పాలించే అనేక ఇతర చిన్న రాష్ట్రాల సార్వభౌమత్వాన్ని హామీ ఇచ్చాడు.

ఈ ఒప్పందం ప్రష్యా భూభాగంలో దాదాపు సగం భాగాన్ని తొలగించింది: కాట్బసు సాక్సోనీకి ఇవ్వబడింది. ఎల్బే ఎడమ ఒడ్డు కొత్తగా సృష్టించబడిన వెస్టు‌ఫాలియా రాజ్యానికి ఇవ్వబడింది. బియాలిస్టాకు రష్యాకు ఇవ్వబడింది. ప్రష్యా స్వాధీనంలో ఉన్న మిగిలిన పోలిషు భూములను డచీ ఆఫ్ వార్సాగా ఏర్పాటు చేశారు. ప్రష్యా తన సైన్యాన్ని 40,000 మందికి తగ్గించాలని, 10,00,00,000 ఫ్రాంకు‌ల నష్టపరిహారం చెల్లించాలని ఆదేశించబడింది. ప్రష్యాలోని పరిశీలకులు ఈ ఒప్పందాన్ని అన్యాయంగా, జాతీయ అవమానంగా భావించారు.

టాలీరాండు నెపోలియను‌కు తేలికపాటి నిబంధనలను అనుసరించమని సలహా ఇచ్చాడు; ఈ ఒప్పందాలు చక్రవర్తి నుండి ఆయన విడిపోవడంలో ఒక ముఖ్యమైన దశను గుర్తించాయి. టిల్సిటు తరువాత, టాలీరాండు సలహా ఇచ్చినట్లుగా యూరపు‌ను సయోధ్యకు ప్రయత్నించే బదులు, నెపోలియను బ్రిటను‌ను ఓడించి తన ఇటాలియను ఆధిపత్యాన్ని పూర్తి చేయాలని కోరుకున్నాడు. ఉత్తర శక్తుల సంకీర్ణానికి ఆయన బాల్టికు మధ్యధరా ఓడరేవుల లీగును జోడించాడు. రాయలు నేవీ కోపెను‌హాగను మీద బాంబు దాడికి ప్రతిస్పందించాడు. 1807 డిసెంబరు 17న మిలను నుండి తేదీతో రెండవ దిగ్బంధన ఉత్తర్వు జారీ చేశాడు.

కాన్కార్డాటు అమలు, నేపుల్సు స్వాధీనం పోపు 7వ గ్రెగొరీ దైవపరిపాలనా ధృవీకరణలను పునరుద్ధరించడం చుట్టూ కేంద్రీకృతమై 7వ పియసు పోప్‌తో నెపోలియను మొదటి పోరాటాలకు దారితీసింది. నేపుల్స్ రాజ్యం మార్చెసు ఆక్రమణ, జనరలు సెక్టియసు అలెగ్జాండరు ఫ్రాంకోయిసు డి మియోలిసు రోం ‌లోకి ప్రవేశించడం ద్వారా చక్రవర్తి రోమను ఆశయం మరింత స్పష్టంగా కనిపించింది; జనరలు జీన్-ఆండోచే జునోటు పోర్చుగల్ మీద దండెత్తినప్పుడు, మార్షలు మురాతు పెనిన్సులరు వార్ గతంలో రోమను స్పెయిను‌ను రీజెంటు‌గా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత వెంటనే నెపోలియను తన సోదరుడు జోసెఫు‌ను స్పెయిను రాజుగా పట్టాభిషేకం చేసి నియంత్రణ తీసుకోవడానికి అక్కడికి పంపాడు.

నెపోలియను ఇటలీలో, నెదర్లాండ్సు‌లో హెస్సేలో చేసినట్లుగా ఐబీరియను ద్వీపకల్పంలో విజయం సాధించడానికి ప్రయత్నించాడు. అయితే స్పానిషు రాజకుటుంబాన్ని బయోన్నేకి బహిష్కరించడం, జోసెఫు బోనపార్టే సింహాసనం అధిష్టించడంతో, స్పానిషు ప్రజలు నెపోలియను‌కు వ్యతిరేకంగా మారారు. *డోస్ డి మాయో* అల్లర్లు, తదనంతర ప్రతీకార చర్యల తర్వాత స్పానిషు ప్రభుత్వం స్థానిక *జుంటాసు* పర్యవేక్షణలో ప్రభావవంతమైన గెరిల్లా పోరాటాన్ని ప్రారంభించింది. ఐబీరియను ద్వీపకల్పం పైరినీసు నుండి జిబ్రాల్టరు జలసంధి వరకు యుద్ధ మండలంగా మారింది. *గ్రాండే ఆర్మీ* స్పానిషు సైన్యం అవశేషాలను అలాగే బ్రిటిషు, పోర్చుగీసు దళాలను ఎదుర్కొంటోంది. జనరలు పియరీ డుపాంటు బైలెను జనరలు ఫ్రాన్సిస్కో కాస్టానోసుకు జూనోటు సింట్రా సమావేశంలో పోర్చుగలు‌కు లొంగిపోయాడు.

నెపోలియను ఇతర యుద్ధ రంగాలకు అవసరమైన సైనికులను స్పెయిను ఉపయోగించుకుంది. వారిని బలవంతంగా సైనికులతో భర్తీ చేయాల్సి వచ్చింది. స్పానిషు ప్రతిఘటన ఆస్ట్రియాను ప్రభావితం చేసింది. జాతీయ ప్రతిఘటన సామర్థ్యాన్ని సూచించింది. టాలీరాండు, బ్రిటను రెచ్చగొట్టడం ఆస్ట్రియన్లు స్పానిషు‌ను అనుకరించగలరనే ఆలోచనను బలపరిచింది. 1809 ఏప్రిల్ 10న ఆస్ట్రియా ఫ్రాన్సు మిత్రదేశమైన బవేరియా మీద దాడి చేసింది. అయితే 1809 నాటి పోరాటం స్పెయిను, పోర్చుగలు‌లో జరిగినంత కాలం ఫ్రాన్సు‌కు ఇబ్బందికరంగా ఉండదు. బవేరియాలో ఒక చిన్న, నిర్ణయాత్మక చర్య తర్వాత, నెపోలియను రెండవసారి ఆస్ట్రియను రాజధాని వియన్నాకు మార్గాన్ని తెరిచాడు. ఆస్పెర్ను యుద్ధంలో నెపోలియను తన మొదటి తీవ్రమైన వ్యూహాత్మక ఓటమిని చవిచూశాడు. దానితో పాటు చక్రవర్తికి సమర్థవంతమైన కమాండరు, ప్రియమైన స్నేహితుడు మార్షలు జీన్ లాన్సు మరణించాడు. అయితే వాగ్రాంలో విజయం ఆస్ట్రియాలో శాంతి కోసం దావా వేయవలసి వచ్చింది. 1809 డిసెంబరు 14న సంతకం చేయబడిన స్కోను‌బ్రను ఒప్పందం, ఇల్లీరియను ప్రావిన్సులను స్వాధీనం చేసుకుని గత ఫ్రెంచి విజయాలను గుర్తించింది.

పోప్ కానరు‌ను బలవంతంగా సావోనాకు బహిష్కరించారు. ఆయన రాజ్యాలు ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యంలో చేర్చబడ్డాయి. 1810 ఫిబ్రవరి 17న సెనేటు నిర్ణయం "రోం రాజు" అనే బిరుదును సృష్టించింది. రోం‌ను ఇటలీ రాజధానిగా చేసింది. 1810 - 1812 మధ్య నెపోలియను జోసెఫిను నుండి విడాకులు తీసుకోవడం, ఆస్ట్రియాకు చెందిన ఆర్చుడచెసు మేరీ లూయిసుతో ఆయన వివాహం ఆ తర్వాత ఆయన కుమారుడు జననం ఆయన భవిష్యత్తు విధానం మీద వెలుగునిచ్చింది. ఆయన క్రమంగా తన తోబుట్టువుల నుండి అధికారాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాడు. తన కొడుకు మీద తన ప్రేమ, ఆశయాన్ని కేంద్రీకరించాడు. ఇది ఆయన రాజవంశం కొనసాగింపుకు హామీ, ఇది సామ్రాజ్యం అత్యున్నత స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

### కుతంత్రాలు - అశాంతి

అయితే బలహీనపరిచే దళాలు నెపోలియను విజయాలలో అంతర్లీనంగా ఉన్న లోపాలను ఇప్పటికే ఎదుర్కోవడం ప్రారంభించాయి. ఇంగ్లీషు ఛానలు, దాని నావికాదళం ద్వారా రక్షించబడిన బ్రిటను నిరంతరం చురుకుగా ఉంది. పాలక, పాలించబడిన వారి తిరుగుబాటు ప్రతిచోటా చెలరేగింది. నెపోలియను దానిని తక్కువగా అంచనా వేసినప్పటికీ త్వరలోనే ద్వీపకల్ప యుద్ధాన్ని ఎదుర్కోవడంలో తన వైఫల్యాన్ని అనుభవించాడు. బారను వాన్ స్టెయిను, ఆగస్టు వాన్ హార్డెను‌బర్గు, గెర్హార్డు వాన్ షార్ను‌హోర్స్టు వంటి వ్యక్తులు రహస్యంగా ప్రష్యా ప్రతీకార చర్యకు సిద్ధం కావడం ప్రారంభించారు.

టిల్సిటు‌లో ఏర్పాటు చేయబడిన కూటమి ఆస్ట్రియను వివాహం, రష్యాకు పోలిషు పునరుద్ధరణ ముప్పు, ఖండాంతర వ్యవస్థతో తీవ్రంగా కదిలింది. ఆయన అధికారంలో ఉంచిన వ్యక్తులే ఆయన ప్రణాళికలను ప్రతిఘటిస్తున్నారు. ఆయన అనేక మంది తోబుట్టువులు, సంబంధాలు విజయవంతం కాకపోవడంతో లేదా ఆయన ద్రోహం చేయడంతో నెపోలియను వారి అధికారాన్ని ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది. కరోలిను బోనపార్టే తన సోదరుడికి, ఆమె భర్త మురాతు‌కు వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నాడు; హైపోకాండ్రియాకు లూయిసు, ఇప్పుడు డచ్చు సానుభూతితో, దిగ్బంధనం పర్యవేక్షణను ఆయన నుండి తొలగించారు. షెల్డ్టు రక్షణను కూడా నిర్ధారించలేదు. దానిని ఆయన నిర్ధారించలేదు. జెరోం బోనపార్టే ఉత్తర సముద్రం తీరాల మీద దిగ్బంధనం మీద నియంత్రణ కోల్పోయాడు. పాత రాజవంశాలకు వ్యతిరేకంగా ఉన్నట్లే, కొత్త రాజవంశాలకు కూడా వ్యతిరేకంగా మారాడు.

జాతీయ తిరుగుబాట్లు, కుటుంబ నిందల తర్వాత నెపోలియను మంత్రుల నుండి ద్రోహం వచ్చింది. టాలీరాండు తన కుట్రలను క్లెమెన్సు వాన్ మెటర్నిచుకు అప్పగించి తొలగింపుకు గురయ్యాడు. జోసెఫు ఫౌచే 1809  - 1810లో ఆస్ట్రియాతో ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు జరిపి లూయిసు‌తో బ్రిటను‌తో కూడా ఒక అవగాహన కుదుర్చుకున్నాడు. అయితే లూయిసు ఆంటోయిను డి బోర్రియను ఊహాగానాలకు పాల్పడ్డాడు. నెపోలియను జయించాలనే స్ఫూర్తిని రేకెత్తించిన ఫలితంగా, విజయాన్ని రుచి చూసిన ఆయన మార్షల్సు, అధికారులు చాలా మంది సార్వభౌమాధికారం గురించి కలలు కన్నారు: కాన్సులేటు‌కు ఆయన సహాయం చేసిన మార్షలు జీన్-బాప్టిస్టు బెర్నాడోటు స్వీడను కిరీటాన్ని గెలుచుకోవడానికి నెపోలియను చేత ‌అబద్ధం ఆడించారు. మురాతు లాగానే మార్షలు జీన్-డి-డియు సోల్టు కూడా పోర్చుగలు తర్వాత స్పానిషు సింహాసనాన్ని కోరుకున్నారు. తద్వారా 1812 నాటి రాజద్రోహాన్ని ఊహించారు.

దేశం కూడా విజయాలతో మెచ్చుకున్నప్పటికీ స్వీయ త్యాగాలతో విసిగిపోయింది. నిర్బంధ సైనిక సేవ ప్రజాదరణ లేకపోవడం క్రమంగా నెపోలియను పౌరులలో చాలా మందిని ఆయనకు వ్యతిరేకంగా మార్చింది. పత్రికలు, సమావేశాల నుండి తీవ్ర నిశ్శబ్దం మధ్య, సాహిత్య ప్రపంచం సామ్రాజ్య శక్తికి వ్యతిరేకంగా కాథలిక్కులు బహిష్కరించిన సార్వభౌమాధికారికి వ్యతిరేకంగా 1811 సంక్షోభం ద్వారా నాశనమైన అసంతృప్తి చెందిన బూర్జువా వర్గం ఖండాంతర దిగ్బంధన రచయితకు వ్యతిరేకంగా నిరసన వ్యక్తం చేసింది. ఆయన తన సైనిక సూత్రాలను కోల్పోయినప్పటికీ నెపోలియను తన ప్రతిభను కొనసాగించాడు. ఆరవ కూటమి యుద్ధం చివరిలో జరిగిన ఆయన ఆరు రోజుల పోరాటం తరచుగా ఆయన నాయకత్వం, సైనిక పరాక్రమం గొప్ప ప్రదర్శనగా పరిగణించబడుతుంది. కానీ అప్పటికి అది ముగింపు (లేదా "ముగింపు"), అది వివిధ యూరోపియను రాజ్యాలు ఫ్రాన్సు‌కు వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నిన సంవత్సరాలకు ముందు జరిగింది. నెపోలియను, ఆయన ఆస్తులు పనిలేకుండా, దిగజారుతున్నప్పుడు మిగిలిన యూరపు 1792 విప్లవాత్మక సంఘటనలకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి అంగీకరించింది.

### చివరి రోజులు

రష్యను చక్రవర్తి స్వయంగా నెపోలియను ‌మీద యూరోపియను తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించినప్పుడు జర్మనీలో తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో నెపోలియను పెద్దగా విజయం సాధించలేదు. దీనికి ముగింపు పలకడానికి మధ్యధరా సముద్రంలోకి తన స్వంత ప్రవేశాన్ని నిర్ధారించుకుని తన ప్రధాన ప్రత్యర్థి అయిన నెపోలియను‌ను 1812లో రష్యా మీద దండెత్తాడు. స్మోలెన్స్కు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడం మోస్క్వాలో విజయం, మాస్కోలోకి ప్రవేశించడం వంటి విజయాలతో ఆయన విజయం సాధించినప్పటికీ ఆయన దేశం, వాతావరణం, అలెగ్జాండరు ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడానికి నిరాకరించడంతో ఓడిపోయాడు. దీని తరువాత కఠినమైన రష్యను శీతాకాలంలో భయంకరమైన తిరోగమనం వచ్చింది. అయితే యూరపు అంతా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుతోంది. బెరెజినా యుద్ధం దాటిన తర్వాత స్పెయిను‌లో ఉన్నట్లుగా బురుజు నుండి బురుజుకు వెనక్కి నెట్టబడిన నెపోలియను 1809 సరిహద్దుల్లోకి తిరిగి రావాల్సి వచ్చింది. ఆపై—ప్రేగ్ కాంగ్రెసు (4 జూన్ – 10 ఆగస్టు 1813)లో ఆస్ట్రియా ఆయనకు అందించిన శాంతిని తిరస్కరించడంతో ఇటలీని కోల్పోతామన్న భయంతో ఆయన ప్రతి విజయాలు తన కల నెరవేర్పులో ఒక దశను గుర్తించాయి—1805లో లుట్జెను, బాట్జెనులలో విజయాలు ఉన్నప్పటికీ. 1802లో లీప్జిగు యుద్ధంలో ఆయన ఘోరమైన ఓటమి తర్వాత బెర్నాడోట్టే—ఇప్పుడు స్వీడను క్రౌన్ ప్రిన్సు—ఆయన మీద తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు, జనరలు జీన్ మోరే కూడా మిత్రరాజ్యాలలో, దీర్ఘకాల మిత్రరాజ్యాలలో చేరాడు. ఉదాహరణకు సాక్సోనీ, బవేరియా కూడా ఆయనను విడిచిపెట్టాయి.

రష్యా నుండి తిరోగమనం తర్వాత నెపోలియను తిరోగమనం కొనసాగించాడు. ఈసారి జర్మనీ నుండి. డ్యూక్ ఆఫ్ వెల్లింగ్టను నేతృత్వంలోని మిత్రరాజ్యాల సైన్యం తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న స్పెయిను ఓటమి తరువాత దండయాత్రకు ముందు నెదర్లాండ్సు‌లో తిరుగుబాటు ప్రకటించబడింది. ఫ్రాంక్ఫర్టు మ్యానిఫెస్టో (1813 డిసెంబరు 1) దానిని ప్రకటించిన తరువాత ఆయన 1795 సరిహద్దులకు తిరిగి వచ్చింది; తరువాత 1792 నాటి వారి మీద మరింత వెనక్కి నెట్టబడ్డాడు—ఆక్రమణదారులకు వ్యతిరేకంగా 1814లో జరిగిన బలమైన పోరాటం ఉన్నప్పటికీ పారిసు 1814 మార్చి 30న లొంగిపోయింది. బ్రిటను‌కు వ్యతిరేకంగా ప్రకటించిన *డెలెండా కార్తాగో* నెపోలియను గురించి చెప్పబడింది. 1814 ఏప్రిల్ 11న ఫోంటైను‌బ్లూ వద్ద నెపోలియను పదవీ విరమణ చేయడంతో సామ్రాజ్యం క్లుప్తంగా పతనమైంది.

ఎల్బా ద్వీపంలో ఒక సంవత్సరం కంటే తక్కువ కాలం బహిష్కరణకు గురైన తర్వాత నెపోలియను వెయ్యి మంది సైన్యం, నాలుగు ఫిరంగులతో ఫ్రాన్సు‌కు పారిపోయాడు. రాజు 18వ లూయిసు మార్షలు మిచెలు అరెస్టు చేయడానికి పంపాడు. నే సైన్యాన్ని కలిసిన తర్వాత నెపోలియను గుర్రాన్ని దిగి కాల్పుల శ్రేణిలోకి నడిచాడు. "మీలో ఎవరైనా తన చక్రవర్తిని చంపాలనుకుంటే నేను ఇక్కడ ఉన్నాను!" అని చెప్పాడు. కానీ సైనికులు కాల్పులు జరపడానికి బదులుగా నెపోలియను వైపు చేరడానికి వెళ్లి "*చక్రవర్తిని జీవించు* అని అరుస్తూ వెళ్ళారు." నెపోలియను 1815లో తాత్కాలికంగా సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందాడు, "1814వంద రోజులు"లో సామ్రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించాడు. అయితే ఆయన వాటర్లూ యుద్ధంలో ఏడవ సంకీర్ణం చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఆయన బ్రిటిషు వారికి లొంగిపోయాడు. దక్షిణ అట్లాంటికు‌లోని మారుమూల ద్వీపమైన సెయింటు హెలెనాకు బహిష్కరించబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన 1821లో మరణించే వరకు ఉన్నాడు. వంద రోజుల తర్వాత బోర్బను రాచరికం పునరుద్ధరించబడింది. 18వ లూయిసు ఫ్రెంచి సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందాడు. అయితే నెపోలియను మిగిలిన విజయాలను వియన్నా కాంగ్రెసులో పారవేసారు.

## నెపోలియన్ పాలన స్వభావం

ఫ్రెంచి ప్రజల కొన్ని సాధారణ ఆందోళనలను ఆకర్షించడం ద్వారా నెపోలియను మద్దతు పొందాడు. వీటిలో హింస నుండి తప్పించుకున్న వలసదారు ప్రభువు పట్ల అయిష్టత, *ఆన్సియను రెజిం * పునరుద్ధరణ గురించి భయం, విప్లవాన్ని తిప్పికొట్టడానికి ప్రయత్నించిన విదేశీ దేశాల పట్ల అయిష్టత, అనుమానం -, ఫ్రాన్సు విప్లవాత్మక ఆదర్శాలను విస్తరించాలనే జాకోబిన్సు కోరిక ఉన్నాయి.

నెపోలియను అధికారం, సామ్రాజ్య హోదాను ఆకర్షించాడు. ఫ్రెంచి సంస్థలలో తన మార్పులకు మద్దతును సేకరించాడు. ఉదాహరణకు 1801 కాంకార్డాటు ఇది కాథలిక్కు చర్చిని ఫ్రాన్సు, మెజారిటీ చర్చిగా నిర్ధారించింది. దాని పౌర హోదాలో కొంత భాగాన్ని పునరుద్ధరించింది. అయితే ఈ సమయానికి నెపోలియను తనను తాను జ్ఞానోదయం పొందిన నిరంకుశుడిగా భావించాడు. రాజకీయ స్వేచ్ఛను అణచివేస్తూనే విప్లవం, అనేక సామాజిక లాభాలను ఆయన కాపాడుకున్నాడు. ఆయన సామర్థ్యం, బలాన్ని ఆరాధించాడు. భూస్వామ్య విధానం, మతపరమైన అసహనం, పౌర అసమానతలను ద్వేషించాడు.

విప్లవం ప్రారంభ రోజులలో ఆచరణాత్మకత కారణంగా రాడికలు జాకోబిన్సు మద్దతుదారు అయినప్పటికీ నెపోలియను తన రాజకీయ జీవితం పురోగమిస్తున్న కొద్దీ మరింత నిరంకుశంగా మారాడు. అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత ఉదారవాదం, నిరంకుశత్వం రెండింటిలోని కొన్ని అంశాలను స్వీకరించాడు - ఉదాహరణకు ప్రజా విద్య, ఫ్రెంచి న్యాయ వ్యవస్థ సాధారణంగా ఉదారవాద పునర్నిర్మాణం, యూదుల విముక్తి - ఎన్నికల ప్రజాస్వామ్యం, పత్రికా స్వేచ్ఛను తిరస్కరించాడు.

ఫ్రాన్సు తన సామ్రాజ్య వ్యాప్తిని తన ఉన్నత సంస్కృతిని వ్యాప్తి చేయడంలో ఒకటిగా సమర్థించుకుంది. వారు వెనుకబడిన ప్రజలుగా భావించే వారికి జ్ఞానోదయ ఆలోచన, ఆధునిక నాగరికతను తీసుకువచ్చింది. అయితే దీని ఫలితంగా ఫ్రాన్సు జయించిన అనేక దేశాల పట్ల ధిక్కార వైఖరికి, తిరుగుబాటుదారుల మీద అణచివేతకు దారితీసింది.

## మ్యాపులు

France Departement 1801.svg| 1801లో కాన్సులేటు సమయంలో ఫ్రెంచి *'డిపార్టుమెంటు*
France L-2 (1812)-fr.svg| 1812లో ఫ్రెంచి *డిపార్టుమెంటు*
File:Carte de l'Empire Français 1812.jpg| 1812లో మొదటి ఫ్రెంచ్ సామ్రాజ్యం మ్యాప్, 130 *డిపార్టుమెంట్లు*గా విభజించబడింది, స్పెయిన్, పోర్చుగల్, ఇటలీ, నేపుల్సు, కాన్ఫెడరేషను ఆఫ్ ది రైను మరియు ఇల్లిరియా, డాల్మాటియా
File:Europe 1812 map en.png| 1812లో యూరప్, రష్యను పోరాటం ముందు ఫ్రెంచ్ సామ్రాజ్యం దాని శిఖరాగ్రంలో ఉంది.


## మూలాలు