బ్రిటిషు భారతదేశంలో సంస్థానాల జాబితా (ప్రాంతం వారీగా)

thumb|350x350px1947లో దేశ విభజనకు ముందు, భారతదేశంలో "స్థానిక సంస్థానాలు" అని పిలిచే సుమారు 584 సంస్థానాలు ఉన్నాయి. ఇవి బ్రిటిషు భారతదేశంలో భాగం కాదు, భారత ఉపఖండంలోని భాగాలు. ప్రత్యక్షంగా బ్రిటిషు వారి పరిపాలనలో లేనప్పటికీ, పరోక్షంగా సైన్య సహకార ఒప్పందాలకు లోబడి ఉండేవి.

1947లో దేశ విభజన తర్వాత పరిస్థితులు వేగంగా మారాయి. 1949 చివరి నాటికి, సంస్థానాలన్నీ కొత్తగా స్వతంత్రం పొందిన భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌లలో ఏదో ఒకదానిలో చేరాలని నిర్ణయించుకున్నాయి. అలా నిర్ణయించుకోని వాటిని రెండు దేశాలు బలవంతాన విలీనం చేసుకున్నాయి.

## అవలోకనం
thumb| 1941లో ఛాంబరు ఆఫ్ ప్రిన్సెస్ సమావేశం
సూత్రప్రాయంగా, సంస్థానాలకు అంతర్గత స్వయంప్రతిపత్తి ఉంది. అయితే ఒప్పందం ద్వారా బ్రిటిష్ రాజ్యానికి వాటిపై ఆధిపత్యం ఉంది. సంస్థానాల విదేశీ వ్యవహారాలు బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం అధీనంలో ఉంటాయి. మహారాజా, రాజా, నిజాం, రాజే, రాయ్, దేశ్‌ముఖ్, నవాబ్, మీర్జా, బేగ్, ఛత్రపతి, ఖాన్, ఠాకూర్ సాహబ్, దర్బార్ సాహెబ్ లేదా ప్రత్యేకంగా జామ్ (జడేజా/సమ్మ) వంటి వివిధ బిరుదులతో సంస్థానాధీశులు వీటిని పాలిస్తున్నప్పటికీ, వాటిపై బ్రిటిష్ వారికి గణనీయమైన ప్రభావం ఉండేది.

1947లో బ్రిటిషు వారు నిష్క్రమించే సమయానికి, అతిపెద్ద సంస్థానాలలో నాలుగింటిలో మాత్రమే ప్రత్యేకించిన బ్రిటిష్ రెసిడెంటు ఉండేవాడు. రెసిడెంటు అనేది సంస్థానాల రాజధానులలో ఉన్న బ్రిటిషు సలహాదారుకు ఉన్న దౌత్యపరమైన బిరుదు. మిగిలిన సంస్థానాలలో చాలా వరకు, సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ, డెక్కన్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ, రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ వంటి ఏజెన్సీలలో భాగంగా ఉండేవి.

1920 నుండి, సంస్థానాలకు ఛాంబరు ఆఫ్ ప్రిన్సెస్‌లో ప్రాతినిధ్యం ఉండేది. ఇది న్యూఢిల్లీలో సమావేశాలను నిర్వహించేది.

అత్యంత ముఖ్యమైన సంస్థానాలను సెల్యూట్ స్టేట్‌లు అనేవారు. ఆయా సంస్థానాల స్థాయిని బట్టి అక్కడి పాలకులకు ఒక నిర్ణీత సంఖ్యలో గన్‌ల సెల్యూట్‌కు అర్హత ఉండేది.

భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 ద్వారా, బ్రిటిషు వారు సంస్థానాలపై తమ ఆధిపత్యాన్ని వదులుకున్నారు. భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌లలో ఏదో ఒకదానిలో చేరాలా లేదా వాటి వెలుపల ఉండాలా అనేదానిని ఎంచుకునే స్వేచ్ఛను సంస్థానాధీశులకే విడిచిపెట్టారు. కొద్దికాలం పాటు, ఈ రెండింటి నుండి విడిగా ఉంటూ సంస్థానాల సమాఖ్యను ఏర్పరచే అవకాశాలను కొంతమంది పాలకులు అన్వేషించారు, కానీ అది ఫలించలేదు. 1947-1948 లో జూనాగఢ్, 1948 అక్టోబరు 12 న బిలాస్‌పూర్, 1949 మే 1 న భోపాల్ వంటి చాలా సంస్థానాలు భారతదేశం లోనో, పాకిస్తాన్‌ లోనో చేరాలని నిర్ణయించుకున్నాయి. ట్రావెన్‌కోర్ స్వతంత్ర దేశంగా ఉండాలని ఎంచుకుంది.

స్వతంత్రంగా ఉండాలని ఎంచుకున్న వాటిలో హైదరాబాద్ రాజ్యం అతిపెద్దది. 1948 సెప్టెంబరులో ఆపరేషన్ పోలోలో, భారతదేశం దాన్ని విలీనం చేసుకుంది.

హిందూ పాలకుడి పాలనలో ముస్లిం మెజారిటీ ఉన్న జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో, అక్కడి మహారాజా స్వతంత్రంగా ఉండాలని ఆశించాడు. అయితే పాకిస్తాన్ జమ్మూ, కాశ్మీర్‌పై దాడి చేయడంతో, 1947 అక్టోబరు 27 న అతను జమ్మూ కాశ్మీరును భారతదేశంలో విలీనం చేసాడు. అది 1947 నాటి భారత-పాకిస్తాన్ యుద్ధానికి దారితీసింది.

కాలత్ సంస్థానం, 1948 మార్చి 31 న పాకిస్తాన్‌లో విలీనమైంది. అక్కడి *ఖాన్* సోదరుడు ఈ నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినప్పటికీ అది ఫలించలేదు.

## 1947 ఆగస్టు 15  న విభజన సమయంలో సంస్థానాలు
  

### బలూచిస్తాన్ ఏజెన్సీ
బలూచిస్తాన్ ఏజెన్సీ లోని సంస్థానాలు.
 

### డెక్కన్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ, కొల్హాపూర్ రెసిడెన్సీ (మరాఠా)
డెక్కన్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ, కొల్హాపూర్ రెసిడెన్సీ ( మరాఠా ) యొక్క సంస్థానంస్.
 

### గ్వాలియర్ రెసిడెన్సీ (మరాఠా)
గ్వాలియర్ రెసిడెన్సీ లోని సంస్థానాలు
 

### మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ
మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ లోని సంస్థానాలు.

### నార్త్-వెస్ట్ ఫ్రాంటియర్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ
నార్త్-వెస్ట్ ఫ్రాంటియర్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ లోని సంస్థానాలు (అన్నీ ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లో ఉన్నాయి). ఏజెన్సీలలో దిర్ స్వాత్, చిత్రల్ ఏజెన్సీ, హజారా డిప్యూటీ కమీషనర్ అంబ్, ఫుల్రాకు రాజకీయ ఏజెంట్‌గా వ్యవహరించేవాడు.

### గిల్గిట్ ఏజెన్సీ
హుంజా, నగర్ సంస్థానాలు, గిల్గిట్ ఏజెన్సీలోని అనేక భూస్వామ్య జాగీర్లు ( పునియాల్, షిగర్, మొదలైనవి) జమ్మూ & కాశ్మీర్ మహారాజుకు ఉపనదులు.

### సింధ్ ప్రావిన్స్

### పంజాబ్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ
పంజాబ్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ సంస్థానాలు ( పంజాబ్)

### రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ
రాజపుతానా ఏజెన్సీ సంస్థానాలు.

### గుజరాత్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ, బరోడా రెసిడెన్సీ
కుడి|thumb| బరోడా సంస్థానం లోని లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్. మరాఠా మహారాజా సాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ III నిర్మించాడు

### కతియావార్ ఏజెన్సీ

[ఎడమ|thumb|450x450px| కతియావార్ 1855 దాని నాలుగు ''ప్రాంట్'' జిల్లాలు: హలార్, [ఝలావర్|జలవాద్, సోరత్, గోహెల్వాడ్ .]]
కుడి|thumb|299x299px| యునైటెడ్ సౌరాష్ట్ర (కతియావార్) సంస్థానం 1947-56

### సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ సంస్థానాలు
right|thumb| ఇండోర్ రాజవాడా సౌధం, మరాఠా రాజ్యానికి చెందిన హోల్కర్లు నిర్మించారు
right|thumb| సుభాష్ మార్గ్
thumb| ఝాబువా భిల్ తెగ అమ్మాయిలు
thumb| ఓర్చా ప్యాలెస్, మధ్య ప్రదేశ్
 
* అజైగర్ సంస్థానం
* అలిపురా సంస్థానం
* అలిరాజ్‌పూర్ సంస్థానం
* బరౌంధ సంస్థానం
* బర్వానీ సంస్థానం
* బసోడా సంస్థానం
* భైసుండా
* భోపాల్ సంస్థానం
* బిజావర్ సంస్థానం
* చర్ఖారి సంస్థానం
* ఛతర్పూర్ సంస్థానం
* చిర్గావ్
* దాటియా స్టేట్
* దేవాస్ జూనియర్
* దేవాస్ సీనియర్
* ధార్ సంస్థానం
* ధుర్వాయి
* గౌరిహార్ సంస్థానం
* గ్వాలియర్ సంస్థానం
* ఇండోర్ సంస్థానం
* జామ్నియా సంస్థానం
* జయోరా సంస్థానం
* జాసో స్టేట్
* జాబాట్ సంస్థానం
* కమత-రాజుల
* ఖనియాధన సంస్థానం
* ఖిల్చిపూర్ సంస్థానం
* కోఠి సంస్థానం
* కుర్వాయి సంస్థానం
* మైహార్ సంస్థానం
* మక్రై సంస్థానం
* ముహమ్మద్‌గర్ సంస్థానం|మహమ్మద్‌గర్
* నాగోడ్ సంస్థానం
* నర్సింగ్‌ఘర్ సంస్థానం
* ఓర్చా సంస్థానం
* పహ్రా
* పాల్డియో
* పన్నా సంస్థానం
* పఠారి సంస్థానం
* పిప్లోడా స్టేట్
* రాజ్‌గఢ్ సంస్థానం
* రత్లాం సంస్థానం
* రేవా సంస్థానం
* సైలానా సంస్థానం
* సీతామౌ సంస్థానం
* సోహవాల్ సంస్థానం
* తారాన్
* టోరీ ఫతేపూర్

### తూర్పు సంస్థానాల ఏజెన్సీ
thumb| ఫైజ్ మహల్, ఖైర్పూర్
కుడి|thumb| కూచ్ బెహార్‌లోని ప్యాలెస్
కుడి|thumb| బహవల్పూర్ నూర్ మహల్

 
* అత్ఘర్ సంస్థానం
* అత్మల్లిక్ సంస్థానం
* బమ్రా సంస్థానం
* బరంబా సంస్థానం
* బౌద్ సంస్థానం
* బోనై సంస్థానం
* దస్పల్లా సంస్థానం
* ధెంకనల్ సంస్థానం
* గంగ్పూర్ సంస్థానం
* హిందోల్ సంస్థానం
* కలహండి సంస్థానం (కరోండ్)
* కియోంఝర్ సంస్థానం
* ఖండ్‌పారా సంస్థానం
* ఖర్సవాన్ సంస్థానం
* మయూర్‌భంజ్ సంస్థానం
* నర్సింగ్‌పూర్ సంస్థానం
* నయాగర్ సంస్థానం
* నీలగిరి సంస్థానం
* పాల్ లహారా సంస్థానం
* పాట్నా సంస్థానం (బలంగీర్)
* రైరాఖోల్ సంస్థానం
* రాన్‌పూర్ సంస్థానం
* సరైకేలా సంస్థానం
* సోనేపూర్ సంస్థానం
* తాల్చర్ సంస్థానం
* టిగిరియా సంస్థానం

#### ఛత్తీస్‌గఢ్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ
 
* బస్తర్ సంస్థానం
* చంగ్‌భాకర్ సంస్థానం
* ఛూయిఖాడాన్ సంస్థానం
* జాష్పూర్ సంస్థానం
* కంకర్ సంస్థానం
* కవర్ధ సంస్థానం
* ఖైరాఘర్ సంస్థానం
* కోరియా సంస్థానం
* నందగావ్ సంస్థానం
* రాయ్‌ఘర్ సంస్థానం
* శక్తి సంస్థానం
* సారన్‌ఘర్ సంస్థానం
* సుర్గూజా సంస్థానం
* ఉదయ్‌పూర్ సంస్థానం (ఛత్తీస్‌గఢ్) (ధరమ్‌జైగర్)

#### బెంగాల్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ

* కూచ్ బెహర్
* త్రిపుర

### మహి కాంత ఏజెన్సీ
 
* ఇదార్ సంస్థానం
* డాంటా స్టేట్
* విజయనగర్ సంస్థానం (పోల్)
* మల్పూర్ సంస్థానం
* మాన్సా సంస్థానం
* మోహన్‌పూర్ సంస్థానం‌
* ఇలోల్ సంస్థానం
* కటోసన్ సంస్థానం
* అంబలియారా సంస్థానం
* పెతాపూర్ సంస్థానం
* పునాద్ర సంస్థానం
* రానాసన్ సంస్థానం
* దభా సంస్థానం
* దధాలియా సంస్థానం
* రూపాల్ సంస్థానం
* వర్సోడా సంస్థానం
* వస్నా సంస్థానం
* దేధ్రోట

## బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పాలనా కాలంలో విలీనమైన పూర్వపు సంస్థానాలు
 
* బల్లభగఢ్ (1858)
* బాన్పూర్, 1857లో స్వాధీనం చేసుకున్నారు
* భద్దయ్యన్ రాజ్ (1858)
* విజయరాఘవ్‌గఢ్
* చిర్గావ్ (స్వాధీనం చేయబడిన హష్త్ భయ్యా జాగీర్లలో ఒకటి)
* ఖడ్డీ
* కుల్పహార్ (1858)
* మక్రై రాష్ట్రం|మక్రై (1890–1893)
* పూర్వా (స్వాధీనం చేసుకున్న చౌబే జాగీర్‌లలో ఒకటి)
* షాగఢ్, 1857లో స్వాధీనం చేసుకున్నారు
* తిరోహా
* తులసిపూర్ సంస్థానం (1859)
* ఉదయ్‌పూర్ సంస్థానం (ఛత్తీస్‌గఢ్) (1854–1860)
* వల్లభిపుర సంస్థానం (1860)
* మణిపూర్ సంస్థానం (1891), కొద్ది కాలానికి విలీనమైన చివరి సంస్థానం.

## బ్రిటిష్ ఈస్టిండియా కంపెనీ కాలంలో విలీనమైన పూర్వ రాజ్యాలు
 
*  కర్నాటిక్ (1801)
* శివగంగై (1803)
* గులర్ (1813)
* జైత్‌పూర్ (1849)
*  జలౌన్ (1840)
* జస్వాన్ (1849)
*  ఝాన్సీ (1854)
*  కంగ్రా (1846)
*  కుమాన్ (1816)
*  లఖాహి (1818)
*  కుట్లేహర్ (1825)
*  పంజాబ్, ముల్తాన్ (1849)
*  నాగ్‌పూర్ (1854)
* నూర్పూర్ (1849)
*  Oudh (1856)
*  రామ్‌ఘర్ (1858)
* సతారా రాష్ట్రం (1849)
* సంబల్పూర్ (1849)
* సిబా (1849)
* తంజావూరు (1855)

## ఇవి కూడా చూడండి

* బ్రిటిషు భారతదేశంలో సంస్థానాల జాబితా (అక్షర క్రమంలో)

## మూలాలు
వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు
వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశం లోని సంస్థానాలు