చావడ రాజవంశం

**చావడ** అనేది సా.శ 690 నుండి 942 వరకు భారతదేశంలోని ఆధునిక గుజరాత్ ప్రాంతాన్ని పాలించిన రాజవంశం. ఈ రాజవంశం పేరుకు **చాపకటకాలు**, **చాహుడ**, **చావోటకాలు** అనే ఇతర రూపాలు కూడా ఉన్నాయి. 

అణహిలవాడ నగరాన్ని (746 లేదా 765) స్థాపించిన వనరాజు ఈ రాజవంశంలో అత్యంత ప్రముఖ పాలకుడు. *ప్రబంధచింతామణి* ప్రకారం అతను 60 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు. అతని తర్వాత యోగరాజు (35 సంవత్సరాలు పాలించాడు), క్షేమరాజు (25 సంవత్సరాలు), భూయదుడు (29 సంవత్సరాలు), వీరసింహుడు (25 సంవత్సరాలు), రత్నాదిత్యుడు (15 సంవత్సరాలు) పాలించారు. రత్నాదిత్యుని తర్వాత ఏడు సంవత్సరాలు పాలించిన సామంత్‌సింహ (చూయదదేవ అని కూడా పిలుస్తారు) అధికారంలోకి వచ్చాడు. సామంత్‌సింహకు సంతానం లేనందున అతను తన మేనల్లుడు మూలరాజును దత్తత తీసుకున్నాడు, అతను 942లో అతనిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి చౌళుక్య రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.

## చారిత్రక ఆధారాలు, మూలాలు

### చావడ పాలనపై ఆధారాలు
చావడ పాలనకు సంబంధించిన సమాచారం ప్రధాన ఆధారాలు *ప్రబంధ-చింతామణి*, *విచారశ్రేణి*, *సుకృతసంకీర్తన*, *రత్నమాల* ప్రారంభ అధ్యాయాలు. ఈ రచనలన్నీ చావడల వారసులైన చౌళుక్య రాజవంశం పాలనలో వ్రాయబడ్డాయి. *ప్రబంధచింతామణి*, *విచారశ్రేణి*లను మేరుతుంగ రచించారు. *ప్రబంధచింతామణి* ఒక చిన్న చారిత్రక సంకలనం; రాజుల జాబితా మాత్రమే అయినప్పటికీ *విచారశ్రేణి* మరింత నమ్మదగినది. కృష్ణభట్టు రచించిన *రత్నమాల* అనేది మంచి వర్ణనలు, *ప్రబంధచింతామణి* నుండి తీసుకున్న అనేక నీతికథలతో కూడిన కావ్య చరిత్ర. అరిసింహుని *సుకృతసంకీర్తన* అనేది *విచారశ్రేణి* నుండి ఎక్కువగా గ్రహించబడిన ఒక చిన్న రచన.

### శాసన ఆధారాలు
738-39 నాటి లాట ప్రాంతం (ఆధునిక దక్షిణ గుజరాత్) చాళుక్య పాలకుడు అవనిజనాశ్రయ పులకేశిన్ నవసారి రాగి శాసనంలో వీరి ప్రస్తావన కనుగొనబడింది. ఇందులో అరేబియన్లు (*తాజికులు*) ఓడించిన, చివరకు అతనిచే తిప్పికొట్టబడిన రాజవంశాలు జాబితా చేయబడ్డాయి. ఇందులో కచ్చేల, సైంధవుల తర్వాత చావోటక ప్రస్తావన ఉంది.

### ధరణివరాహుని హద్దాల శాసనం
శక 836 (914 CE) నాటి ధరణివరాహుని హద్దాల శాసనం వర్ధమాన (ప్రస్తుత వాధ్వాన్) చాపాలుగా తనను తాను పేర్కొంటుంది. ధరణివరాహుడు కనౌజ్‌కు చెందిన గూర్జర-ప్రతీహార రాజు మహీపాలునికి సామంతుడు. వింకల గ్రామ (శైవ శాఖ) ఆమర్దక సంతాన ఆచార్యునికి ఈ శాసనం జారీ చేయబడింది. ఇది అతని పూర్వీకులను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది; విక్రమార్క, అద్దక, పులకేశిన్, ధృవభట, వారి తర్వాత అతను పాలించాడు.

## మూలాలు
చావడలకు భిన్మల్, వాధ్వాన్ చాపాలతో సంబంధం ఉంది. వర్ధమాన పాలకుడు ధరణివరాహుని శాసనం శివుని చాపం లేదా విల్లు నుండి మూలాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. ఆ సమయంలో ఒకరి మూలాన్ని పౌరాణిక లేదా పౌరాణిక సంప్రదాయాలతో అనుసంధానించడం ఒక సాధారణ పద్ధతి. చారిత్రాత్మకంగా వారు ప్రాముఖ్యత లేని పాలకులు, అటవీ ప్రాంత దొంగలుగా ఉద్భవించారు.

## చరిత్ర

### ప్రారంభ చరిత్ర
7వ శతాబ్దంలో పంచాసర్ (ప్రస్తుతం గుజరాత్‌లో ఒక గ్రామం) కేంద్రంగా ఒక చిన్న చావడ నాయకత్వం ఉండేది. డొమైన్ ప్రారంభ ఉనికిని నవసారి రాగి శాసనం నిరూపిస్తుంది. జాక్సన్ ప్రకారం వారు బహుశా ఎల్లప్పుడూ భిన్మల్ పాలకుల సామంతులుగా ఉండేవారు.

### జయశేఖరుడు

*రత్నమాల* (సుమారు 1230 సా.శ) రచయిత ప్రకారం 696 సా.శ (సంవత్ 752)లో కన్యాకుబ్జలోని (బహుశా కనౌజ్) కల్యాణకటక చౌళుక్య రాజు భువదుడు పంచాసర్ చావడ రాజు జయశేఖరునిపై దాడి చేసి యుద్ధంలో వధించాడు. మరణానికి ముందు జయశేఖరుడు తన గర్భవతి అయిన భార్య రూపసుందరిని తన ప్రధాన యోధులలో ఒకరైన ఆమె సోదరుడు సూరపాలుని సంరక్షణలో అడవికి పంపాడు. జయశేఖరుని మరణం తర్వాత రూపసుందరి వనరాజు అనే కుమారుడికి జన్మనిచ్చింది.

ఈ సంప్రదాయం సత్యం సందేహాస్పదంగా ఉంది. ఏడవ శతాబ్దంలో చౌళుక్యులు కాకుండా గూర్జర-ప్రతీహారులు, పాల రాజులు కనౌజ్‌లో వర్ధిల్లారు. కనౌజ్ భూభాగంలో కల్యాణకటక అనే ప్రాముఖ్యత కలిగిన ప్రదేశం నమోదు కాలేదు. కల్యాణ్ రాజధానిగా ఉన్న పశ్చిమ చాళుక్య రాజ్యం పదకొండవ శతాబ్దం మధ్యలో మాత్రమే స్థాపించబడింది. ఉత్తరాన యుద్ధం చేసి, అక్కడ బంధించబడి, తప్పించుకున్న గొప్ప చాళుక్య రాజు విజయాదిత్యుడిని భువనాశ్రయ అని కూడా పిలుస్తారు, అతను కాకపోతే వేములవాడ చాళుక్యుల జాబితాలలో భువదుడు అనే రాజు పేరు లేదు. *ప్రబంధచింతామణి*, ఇతర పాత రికార్డులు కనౌజ్ నుండి జరిగిన దండయాత్రను ప్రస్తావించలేదు. నవసారి రాగి శాసనంలో పేర్కొన్న గూర్జర-ప్రతీహారులు లేదా అరేబియన్ల ద్వారా ఈ దాడి జరిగి ఉండవచ్చు.

### వనరాజు

*ప్రబంధచింతామణి* రచయిత మేరుతుంగ ఒక కథను చెబుతున్నాడు, రూపసుందరి అడవిలో ఉంటూ ఒక ఊయలలో తన కొడుకును ఊపుతుండగా, శీలగుణసూరి అనే జైన సన్యాసి అటుగా వెళుతూ బాలునిపై రాజ చిహ్నాలను గమనించి అతని తల్లి నుండి కొనుగోలు చేశాడు. వీరమతి అనే సన్యాసిని బాలుడిని పెంచిందని, సన్యాసులు అతనికి అక్షరాలా "అటవీ రాజు" అని అర్థం వచ్చే వనరాజు అని పేరు పెట్టారని ఆ కథ వివరిస్తుంది. ఎనిమిదేళ్ల వయసులో ఎలుకల నుండి తన ప్రార్థనా స్థలాన్ని రక్షించమని సన్యాసి వనరాజుకు చెప్పాడు. ఎలుకలను కాల్చడంలో బాలుని నైపుణ్యం అతను సన్యాసి కావడానికి తగినవాడు కాదని, రాజ్యాధికారానికి అర్హుడని సన్యాసిని ఒప్పించింది. అందువలన అతను బాలుడిని అతని తల్లికి తిరిగి ఇచ్చాడు. ఈ వివరాలు జైన రచయితలే స్వయంగా కల్పించినట్లు అనిపిస్తుంది. *రత్నమాల*లో అలాంటి కథ ప్రస్తావన లేదు.

వనరాజు తన యవ్వనాన్ని గడిపిన అడవులలో అతని మేనమామ, జయశేఖరుని సేనానులలో ఒకరైన సూరపాలుడు నివసించేవాడు, అతను తన సార్వభౌముని ఓటమి, మరణం తర్వాత చట్టవిరుద్ధుడిగా మారాడు. వనరాజు సూరపాలుని సంరక్షణలో పెరిగాడు. వనరాజు సంపద మూలం గురించి *ప్రబంధచింతామణి* ఈ కింది కథను నమోదు చేసింది. ఒక కన్యాకుబ్జ రాజు గుజరాత్ రాజు కుమార్తె మహానకను వివాహం చేసుకున్నాడు. గుజరాత్ రాజు తన ప్రజల నుండి వసూలు చేసిన వివాహ పన్ను ఆదాయాన్ని స్వీకరించడానికి ఒక ప్రతినిధి బృందం లేదా *పంచకుల* కన్యాకుబ్జ నుండి గుజరాత్‌కు వచ్చింది. పన్ను ఆదాయాన్ని వసూలు చేయడానికి ప్రతినిధి బృందం వనరాజును తమ నాయకుడిగా లేదా *సెల్లాభ్రిత్*గా చేసుకుంది. ఆరు నెలల్లో వనరాజు 24 *లక్షల పారుత్థ ద్రమ్మాలు*, 4000 గుర్రాలను సేకరించాడు, వాటిని ప్రతినిధి బృందం తీసుకుని కన్యాకుబ్జకు బయలుదేరింది. వనరాజు వారిని అడ్డగించి చంపి, డబ్బు, గుర్రాలను భద్రపరిచి ఒక సంవత్సరం పాటు అజ్ఞాతంలో ఉన్నాడు. ఆ విధంగా సంపాదించిన సంపదతో వనరాజు సైన్యాన్ని నమోదు చేసి రాజు బిరుదును స్వీకరించి తన అధికారాన్ని స్థాపించాడు.

746-765 సా.శ, అణహిలవాడ (ప్రస్తుతం పటాన్) స్థాపన, అతను రాజధాని సైట్‌ను నిర్ణయించాడు, అది తర్వాత గొప్ప నగరమైన అణహిలపురంగా ఎదిగింది. అత్యుత్తమ స్థలాన్ని చూపించమని వనరాజు శాఖద కుమారుడు అణహిల అనే భర్వాడ్ లేదా గొర్రెల కాపరిని అడిగాడని చెబుతారు. నగరానికి తన పేరు పెట్టాలనే షరతుపై అణహిల అంగీకరించాడు. దానికి అనుగుణంగా అణహిల వనరాజుకు ఆ ప్రదేశాన్ని చూపించాడు. ఈ నగరాన్ని అణహిలవాడ (సంస్కృతం: అణహిలవాట) అంటే "అణహిల ప్రదేశం" అని ప్రసిద్ధి చెందినందున ఏదైనా స్థానిక నాయకుడి పేరు మీద దీనికి ఆ పేరు పెట్టి ఉండవచ్చు. *ప్రబంధచింతామణి*లో మేరుతుంగ వనరాజు పట్టాభిషేక తేదీగా 746 సా.శ (సంవత్ 802) ఇవ్వగా, అతని *విచారశ్రేణి*లో అదే రచయిత నగరం స్థాపన తేదీగా 765 సా.శ (సంవత్ 821 వైశాఖ శుక్ల 2) ఇస్తాడు. 746 సా.శ (సంవత్ 802) తేదీని వనరాజు తన రాజధాని స్థలాన్ని నిర్ణయించడానికి తగినంత డబ్బు పొందడానికి సూచనగా, 765 సా.శ (సంవత్ 821) పూర్తి అయిన అణహిలవాడలో అతని పట్టాభిషేక తేదీగా తీసుకోవడం ద్వారా ఈ వ్యత్యాసాన్ని వివరించవచ్చు. వనరాజు తన ముఖ్యమంత్రి జంబ వంటి ధనిక వ్యాపారులకు పరిపాలనా స్థానాలను ఇవ్వడం ద్వారా వారి మద్దతును పొందాడు.

వనరాజు యాభై ఏళ్ల వయసులో అణహిలపురంలో పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడని *ప్రబంధచింతామణి* చెబుతున్నందున *విచారశ్రేణి* ఇచ్చే 765 (సంవత్ 821) పట్టాభిషేకానికి మరింత సంభావ్యమైన తేదీగా కనిపిస్తుంది. ఇది ఇతర ప్రాతిపదికన నిర్ణయించబడిన తేదీతో ఏకీభవిస్తుంది. సుమారు 720 సా.శలో వనరాజు జననాన్ని ఉంచితే 765 సా.శ (సంవత్ 821) నాటికి అతనికి 44 సంవత్సరాలు వస్తాయి, ఇది *విచారశ్రేణి*లో పేర్కొన్న తేదీకి అనుగుణంగా ఉంటుంది. మేరుతుంగ తన రెండు రచనలలో వనరాజు జీవితకాలాన్ని 109 సంవత్సరాలుగా, అతని పాలనను అరవై సంవత్సరాలుగా ఇచ్చాడు. 60 అనే సంఖ్య అతని జీవితకాలాన్ని సూచిస్తున్నట్లుంది, అతని పాలనను కాదు. జీవితపు చివరి దశలో అధికారంలోకి వచ్చిన సార్వభౌమాధికారికి అరవై సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలన దాదాపు అసాధ్యం, 109 సంవత్సరాల వయస్సు బహుశా సరికాకపోవచ్చు. 765 సా.శ (సంవత్ 821)లో పట్టాభిషిక్తుడైనప్పుడు వనరాజు వయస్సు 45గా తీసుకుని, అరవై సంవత్సరాలు పూర్తి కావడానికి మరో పదిహేను సంవత్సరాలు అనుమతిస్తే, అతను తన పాలన ముగింపు సంవత్సరమైన సుమారు 780 (సంవత్ 836)లో మరణించి ఉండవచ్చు.

నవసారి రాగి శాసనం (739 సా.శ)లో పేర్కొన్నట్లుగా అతనికి అరేబియన్లతో యుద్ధం జరిగిందా లేదా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది.

### వారసులు
వనరాజు వారసుల జాబితాలు పేర్లు, వారసత్వ క్రమం, పాలనల పొడవులలో చాలా మారుతూ ఉంటాయి, వాటిపై పెద్దగా నమ్మకం ఉంచలేము. మొదటి మూడు గ్రంథాలు వనరాజు ప్రవేశం తర్వాత చావడ రాజవంశానికి 196 సంవత్సరాల వ్యవధిని అంగీకరిస్తున్నాయి. చౌళుక్య రాజవంశ స్థాపకుడు మూలరాజు ప్రవేశం *విచారశ్రేణి*లో సంవత్ 1017గా, *ప్రబంధచింతామణి*లో సంవత్ 998గా ఇవ్వబడింది, ఇది నగరం స్థాపనలో అసలు పందొమ్మిది సంవత్సరాల వ్యత్యాసానికి (సంవత్ 802, 821) అనుగుణంగా ఉంటుంది. రాజవంశం మొత్తం వ్యవధి సాంప్రదాయకంగా 196 సంవత్సరాలుగా తెలిసినప్పటికీ వారసత్వ క్రమం తెలియదని, వివిధ పాలనల వ్యవధి గురించి అంచనాలు వేయబడ్డాయని ఇది చూపిస్తుంది. శాసనాలు లేదా ఇతరత్రా కొంతమంది సంకలనకర్తలకు తెలిసి ఇతరులకు తెలియని నిర్దిష్ట తేదీలు వివిధ ఖాతాలలో అనేక వ్యత్యాసాలకు కారణమయ్యాయి.

### వారసుల పట్టిక

### యోగరాజు
పైన ఇవ్వబడిన లెక్కల ప్రకారం వనరాజు పాలన సుమారు 780 సా.శ వరకు కొనసాగింది. వనరాజు తర్వాత అతని కుమారుడు యోగరాజు వచ్చాడని అధికారులు అంగీకరిస్తున్నారు. యోగరాజు పాలన వ్యవధి *ప్రబంధచింతామణి*, *రత్నమాల* ద్వారా ముప్పై ఐదు సంవత్సరాలుగా, *విచారశ్రేణి* ద్వారా ఇరవై తొమ్మిదిగా ఇవ్వబడింది. అంటే *ప్రబంధచింతామణి*, *రత్నమాల* ప్రకారం అతని పాలన 841 సా.శ (సంవత్ 897)లో ముగుస్తుంది, *విచారశ్రేణి* ప్రకారం 836 సా.శ (సంవత్ 891)లో ముగుస్తుంది. మొత్తంగా *ప్రబంధచింతామణి* తేదీ 841 సా.శ (సంవత్ 897) మరింత సంభావ్యమైనదిగా కనిపిస్తుంది. ఆ తేదీ నాటి వ్రాతప్రతులలోని రెండు బొమ్మలు ఒకేలా ఉన్నందున *విచారశ్రేణి* రచయిత వ్రాతప్రతులలోని 7ని 1గా పొరబడి ఉండవచ్చు. 780 సా.శ వనరాజు పాలన ముగింపుగా, 806 సా.శ యోగరాజు పాలన ప్రారంభంగా తీసుకుంటే ఇరవై ఆరు సంవత్సరాల విరామం మిగిలి ఉంటుంది. వనరాజుకు ఆపాదించబడిన అసంభావ్యమైన సుదీర్ఘ పాలన, జీవితానికి కారణమయ్యే ఈ ఖాళీ యోగరాజు పిల్లలు లేని అన్నయ్య మరచిపోయిన పాలనతో భర్తీ చేయబడి ఉండవచ్చు.

యోగరాజు గురించి *ప్రబంధచింతామణి* కింది కథను చెబుతుంది. యోగరాజు ముగ్గురు కుమారులలో ఒకరైన క్షేమరాజు అనేక నౌకలు ప్రభాస్ లేదా సోమనాథ్ వద్ద తుఫానులో చిక్కుకున్నట్లు నివేదించాడు. ఓడల్లో 10,000 గుర్రాలు, అనేక ఏనుగులు, మిలియన్ల కొద్దీ డబ్బు, నిధి ఉన్నాయి. ఆ నిధిని తాను స్వాధీనం చేసుకునేలా ఆశీర్వదించమని క్షేమరాజు ప్రార్థించాడు. యోగరాజు అతనిని వారించాడు. తండ్రి ఆజ్ఞలను ధిక్కరించి కుమారులు నిధిని స్వాధీనం చేసుకుని రాజు వద్దకు తీసుకువచ్చారు. యోగరాజు ఏమీ మాట్లాడలేదు. అతను ఎందుకు మౌనంగా ఉన్నాడని ప్రజలు అడిగినప్పుడు అతను ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: "నేను ఆమోదించానని చెప్పడం పాపం; ఆమోదించలేదని చెప్పడం మిమ్మల్ని బాధపెడుతుంది. ఇంతకు ముందు పూర్వీకుడి తప్పుల కారణంగా మనం దొంగల దేశంగా నవ్వులపాలయ్యాము. మన పేరు మెరుగుపడుతోంది, మనం నిజమైన రాజుల స్థాయికి ఎదుగుతున్నాము. నా కొడుకుల ఈ చర్య పాత మచ్చను పునరుద్ధరించింది. యోగరాజు ఓదార్చబడలేదు, చితిపైకి ఎక్కాడు".

### క్షేమరాజు
*ప్రబంధచింతామణి* ప్రకారం 841 సా.శ (సంవత్ 898)లో యోగరాజు తర్వాత అతని కుమారుడు క్షేమరాజు అధికారంలోకి వచ్చాడు. యోగరాజు తర్వాత మూడు సంవత్సరాలు పాలించిన రత్నాదిత్యుడు, ఆ తర్వాత పదకొండు సంవత్సరాలు పాలించిన వైరిసింహుడు ఉన్నారని *విచారశ్రేణి* చెబుతుంది. అప్పుడు యోగరాజు కుమారుడిగా పేర్కొనబడి 849 సా.శ (సంవత్ 905)లో సింహాసనానికి వచ్చిన క్షేమరాజు వచ్చాడు. యోగరాజుకి రత్నాదిత్య, వైరిసింహలతో గల సంబంధం ఇవ్వబడలేదు. యోగరాజుకు ముగ్గురు కుమారులు ఉన్నట్లు *ప్రబంధచింతామణి* పేర్కొన్నందున బహుశా ఇద్దరూ యోగరాజు కుమారులే కావచ్చు. క్షేమరాజు పాలన వ్యవధి ముప్పై తొమ్మిది సంవత్సరాలుగా ఇవ్వబడింది. ముగ్గురు సోదరుల పాలన మొత్తం ముప్పై తొమ్మిది సంవత్సరాలు కొనసాగే అవకాశం ఉంది, పాత సోదరులిద్దరికీ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు, *ప్రబంధచింతామణి* పేర్కొన్న కాలమైన క్షేమరాజుకు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు. ఈ కాలానుక్రమాన్ని అంగీకరిస్తే 880 సా.శ (సంవత్ 936) క్షేమరాజు పాలన ముగింపు తేదీ అవుతుంది.

### చాముండుడు
విచారశ్రేణి, సుకృతసంకీర్తన ప్రకారం క్షేమరాజు తర్వాత అతని కుమారుడు చాముండుడు వచ్చాడు. చాముండుడికి బదులుగా *ప్రబంధచింతామణి*లో భూయదుడు అనే పేరు ప్రస్తావించబడింది, ఇది బహుశా చాముండుడికి మరొక పేరు కావచ్చు, ఎందుకంటే *ప్రబంధచింతామణి*లో చాముండుడు అనే పేరు లేదు. భూయదుడు ఇరవై తొమ్మిది సంవత్సరాలు పాలించాడని, అణహిలవాడ పటాన్‌లో భూయదేశ్వర్ ఆలయాన్ని నిర్మించాడని *ప్రబంధచింతామణి* పేర్కొంది. *విచారశ్రేణి* చాముండుడి పాలన కాలంగా ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు ఇస్తుంది, ఇది రెండు సంవత్సరాల స్వల్ప వ్యత్యాసం. ఇది *విచారశ్రేణి* ప్రకారం చాముండుడి పాలన ముగింపుగా 908 సా.శ (సంవత్ 964) ఇస్తుంది.

### ఘఘడుడు
భూయదుడి తర్వాత *ప్రబంధచింతామణి* వైరిసింహ, రత్నాదిత్యులను ఉంచుతుంది, ప్రతి ఒక్కరికి ఇరవై ఐదు, పదిహేను సంవత్సరాల పాలన కేటాయించింది. చాముండుడి వారసుడిగా అతని కుమారుడు ఘఘడుడిని *విచారశ్రేణి* పేర్కొంది, అతన్ని *సుకృతసంకీర్తన*లో రాహడుడు అని పిలుస్తారు. ఘఘడుడికి బదులుగా *ప్రబంధచింతామణి* సామంత్‌సింహను ఇస్తుంది, బహుశా ఇది ఘఘడుడి బిరుదు కావచ్చు. *విచారశ్రేణి* ఘఘడుడికి ఇరవై ఏడు సంవత్సరాల పాలన ఇస్తుంది, అతని వారసుడిగా పంతొమ్మిది సంవత్సరాలు పాలించిన పేరులేని కుమారుడిని పేర్కొంటుంది. ఈ కుమారుడి పేరు భూభటుడు అని *సుకృతసంకీర్తన* ఇస్తుంది. ఈ లెక్కల ప్రకారం ఘఘడుడి పాలన ముగింపు 936 సా.శ (సంవత్ 965 + 27 = 992) అవుతుంది. భూభటుడి పాలనకు పంతొమ్మిది సంవత్సరాలు కలిపితే రాజవంశం ముగింపు తేదీ 956 సా.శ (సంవత్ 993 + 19 = 1012)కి వస్తుంది, అనగా *విచారశ్రేణి* ఇచ్చిన తేదీ సంవత్ 1017 కంటే ఐదేళ్లు ముందు. దీనికి విరుద్ధంగా కొంత ఆధారాలు చూపించే వరకు మేరుతుంగ తేదీ 961 సా.శ (సంవత్ 821 + 196 = 1017) సరైనదిగా పరిగణించవచ్చు.

రత్నాదిత్యుని తర్వాత ఏడు సంవత్సరాలు పాలించిన సామంత్‌సింహ (చూయదదేవ అని కూడా పిలుస్తారు) అధికారంలోకి వచ్చాడు. సామంత్‌సింహకు సంతానం లేనందున అతను తన మేనల్లుడు మూలరాజును దత్తత తీసుకున్నాడు, అతను సుమారు 942లో అతనిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి చౌళుక్య రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.

## సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు

### దేవాలయాలు

మేరుతుంగ రచించిన *ప్రబంధచింతామణి* అణహిలపాతక (ప్రస్తుతం పటాన్) వద్ద ఉన్న వనరాజవిహార ఆలయం, వనరాజు నిర్మించిన కాంతేశ్వరి ప్రసాదం గురించి వివరిస్తుంది. కాంతేశ్వరి తరువాతి చౌళుక్య రాజుల పోషక దేవత కూడా. కుమారపాలుడు తరువాత ఈ ఆలయంలో జంతు బలిని నిషేధించాడు. 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పటాన్‌లో యోగరాజు నిర్మించిన భట్టారక శ్రీ యోగీశ్వరి ఆలయ నిర్మాణం గురించి *ప్రబంధచింతామణి* పేర్కొంది. 9వ శతాబ్దం చివరి త్రైమాసికంలో పటాన్‌లో భూయదుడు నిర్మించిన భూయదేశ్వర ఆలయ నిర్మాణం గురించి కూడా ఇది ప్రస్తావించింది. హరిభద్ర సూరి (12వ శతాబ్దం మధ్యలో) ప్రకారం మంత్రి నిహ్యయ కుమారుడు లహర సండేర్‌లోని లాహరాధనుహవి వద్ద వింధ్యవాసిని ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అతను నారంగపుర పట్టణాన్ని కూడా స్థాపించాడు, తన తల్లి పుణ్యం కోసం పంచాసర పార్శ్వనాథ్ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. 9వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో యశోభద్ర రాజు దిండువానపురంలో జైన దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు, ఇది *పూర్ణగచ్ఛ-పట్టావళి*లో పేర్కొనబడింది. ఒక కాంస్య శాసనం ప్రకారం రఘుసేన రాజు 928 సా.శలో రామసయ్యనపురంలో రఘుసేన-విహారాన్ని నిర్మించాడు.

ఈ కాలం నాటి (ప్రారంభ నాగర దశ) ఉన్న దేవాలయాలలో రోడా దేవాలయాల సమూహం, విజాపూర్ తాలూకాలోని లకోద్రా, థాన్‌గఢ్లోని పాత దేవాలయం, వాధ్వాన్లోని రాణకదేవి ఆలయం, కాంత్‌కోట్లోని సూర్య దేవాలయం, కచ్లోని మంజల్ వద్ద పురాణోగఢ్ శివాలయం ఉన్నాయి. శామ్లాజీలోని హరిశ్చంద్ర-ని-చోరీ, పాత భద్రేశ్వర్ జైన దేవాలయం (ఇప్పుడు పునర్నిర్మించబడింది), రోడా దేవాలయాల సమూహంలోని మూడవ ఆలయం 9వ శతాబ్దపు మరికొన్ని ఆలయాలు.

## సంబంధిత రాజవంశాలు, వారసులు
ధరణివరాహుని శాసనం ఆధారంగా 914 సా.శలో ఒక చాప లేదా చావడ రాజు గూర్జర-ప్రతీహార పాలకుడు మహీపాలుని సామంతుడిగా వర్ధమానను (ప్రస్తుతం వాధ్వాన్) పాలిస్తున్నాడని తెలుస్తోంది. ఇది అతని పూర్వీకులను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది; విక్రమార్క, అద్దక, పులకేశిన్, ధృవభట, వారి తర్వాత ధరణివరాహుడు. ఖగోళ శాస్త్రవేత్త బ్రహ్మగుప్తుని పోషకుడు, క్రీ.శ 628లో పాలిస్తున్న చాప రాజవంశానికి చెందిన వ్యాఘ్రముఖ రాజు రాజధాని భిల్లమాల (భిన్మల్).

సుమారు 942లో సామంత్‌సింహ రాణులలో ఒకరు తన ఏడాది బిడ్డతో జైసల్మేర్లోని తన తండ్రి ఇంటికి పారిపోయింది. ఈ కుమారుడు అహిపత ఒక బలీయమైన చట్టవిరుద్ధుడిగా మారాడు, అతను అణహిలవాడ ఆధిపత్యాన్ని నాశనం చేయడానికి ఉపయోగించబడ్డాడు. అతను కచ్లో 900 కి పైగా గ్రామాలను జయించి మోర్గాఢ్‌ను రాజధానిగా స్థాపించాడు. అతను చాలా సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు, అతని తర్వాత అతని కుమారుడు విక్రంసి అధికారంలోకి వచ్చాడు. వారసత్వ క్రమం విభురాజ, టకుల్జీ, శేష్కరంజీ, వాఘ్‌జీ, అఖేరాజ, తేజసి, కరమ్‌సింహ, తఖన్‌సింహ, మోకాసింహ, పుంజాజీ. పుంజాజీ 13వ శతాబ్దం చివరలో అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ పాలనలో జీవించాడు.

బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో మహీ కాంత ఏజెన్సీ (ఇప్పుడు గుజరాత్‌లో ఉంది) ఆధ్వర్యంలోని చిన్న వర్సోడా, మాన్సా సంస్థానాలు 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు చావడ రాజవంశం వారసులుగా చెప్పుకునే వారిచే పాలించబడ్డాయి.

## గమనికలు, మూలాలు
### గమనికలు

### మూలాలు

వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు
వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు