నాగ్‌పూర్ రాజ్యం

**నాగ్‌పూర్ రాజ్యం** 18, 19వ శతాబ్దాలలో మరాఠా సమాఖ్యలోని ఒక రాజ్యం. ఇది 18వ శతాబ్దం మధ్యలో మరాఠా భోంస్లే రాజవంశంచే పాలించబడింది. నాగ్‌పూర్ నగరం రాష్ట్ర రాజధానిగా ఉండేది.

మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తర్వాత, ఇది 1818లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో ఒక సంస్థానంగా మారింది, 1853లో బ్రిటిష్ ఇండియాలో కలపబడి నాగ్‌పూర్ ప్రావిన్స్గా మారింది.

## చరిత్ర
### గోండు రాజ్యం

నాగ్‌పూర్ రాజ్యం గురించిన చారిత్రక రికార్డు 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మొదలవుతుంది, ఆ సమయంలో ఇది దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. దేవ్‌గఢ్ పాలకుడైన బఖ్త్ బులంద్ షా ఢిల్లీని సందర్శించి, ఆ తర్వాత తన సొంత రాజ్యాన్ని అభివృద్ధి చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. ఇందుకోసం అతను హిందూ, ముస్లిం చేతివృత్తుల వారిని, సాగుచేసే రైతులను మైదాన ప్రాంతంలో స్థిరపడటానికి ఆహ్వానించాడు, నాగ్‌పూర్ నగరాన్ని స్థాపించాడు. అతని వారసుడు, చాంద్ సుల్తాన్, దేశ అభివృద్ధిని కొనసాగించి, తన రాజధానిని నాగ్‌పూర్‌కు మార్చాడు. చాంద్ సుల్తాన్ మరణం తరువాత, భోంస్లేలు రాజ్యం నియంత్రణను చేపట్టారు.

1739లో చాంద్ సుల్తాన్ మరణించిన తరువాత, వారసత్వం కోసం గొడవలు జరిగాయి, దీని ఫలితంగా సింహాసనాన్ని బఖ్త్ బులంద్ షా చట్టవిరుద్ధ కుమారుడైన వలీ షా ఆక్రమించాడు. చాంద్ సుల్తాన్ భార్య తన కుమారులు అక్బర్ షా, బుర్హాన్ షాల ప్రయోజనం కోసం బేరార్‌కు చెందిన మరాఠా నాయకుడు రఘూజీ భోంస్లే సహాయాన్ని కోరింది. వలీ షాను హతమార్చి, చట్టబద్ధమైన వారసులను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. ఈ సహాయానికి గాను మొదటి రఘూజీకి అపారమైన బహుమతులు ఇచ్చి తిరిగి బేరార్‌కు పంపించారు. తనకు లభించిన బహుమతుల గొప్పతనాన్ని బట్టి నాగ్‌పూర్ సుసంపన్నమైన, ధనిక దేశం అయి ఉండాలని మరాఠా సేనాధిపతి అంచనా వేశాడు.

అయితే, అన్నదమ్ముల మధ్య విభేదాలు కొనసాగాయి, మరోసారి, పెద్దవాడైన బుర్హాన్ షా రఘూజీ భోంస్లే సహాయం కోరాడు. అక్బర్ షా దేశ బహిష్కరణకు గురై చివరకు హైదరాబాద్లో విష ప్రయోగానికి గురయ్యాడు. అయితే ఈసారి రఘూజీ భోంస్లే అటువంటి సుసంపన్నమైన, ధనిక దేశాన్ని తన ఆధీనంలో ఉన్నప్పటికీ విడిచిపెట్టడానికి మనసు ఒప్పుకోలేదు. అతను గోండు రాజుకు తాను 'రక్షకుడిని' అని ప్రకటించుకున్నాడు. ఆ విధంగా 1743లో బుర్హాన్ షా ఆచరణాత్మకంగా రాష్ట్ర పెన్షనర్‌గా మారాడు, నిజమైన అధికారం మరాఠా పాలకుని చేతుల్లోకి వెళ్ళింది. ఈ సంఘటన తర్వాత దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజ్యం చరిత్ర నమోదు కాలేదు. గోండులు నాగ్‌పూర్ సింహాసనం నుండి పడిపోయిన తరువాత, రఘూజీ భోంస్లేతో ప్రారంభించి వరుసగా మరాఠా పాలకులు అధికారంలోకి వచ్చారు.

### మరాఠా భోంస్లే రాజ్యం
#### మొదటి రఘూజీ భోంస్లే (1739–1755)

ధైర్యం, దృఢ నిశ్చయం కలిగిన రఘూజీ, మరాఠా నాయకుడికి ఒక సరైన ఉదాహరణ; ఇతర రాష్ట్రాల ఇబ్బందులను తన సొంత ఆశయాలకు అవకాశంగా చూసేవాడు, దోపిడీ చేయడానికి, దండయాత్ర చేయడానికి అతనికి ఎలాంటి సాకు అవసరం లేదు. రెండుసార్లు అతని సైన్యాలు బెంగాల్‌పై దండెత్తి, అతను కటక్ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1745, అతను మరణించిన సంవత్సరమైన 1755 మధ్య చందా, ఛత్తీస్‌గఢ్, సంబల్‌పూర్ అతని రాజ్యాలలో కలిసాయి.

#### జాన్కోజీ, మొదటి ముధోజీ, రెండవ రఘూజీ భోంస్లే (1755–1816)

అతని వారసుడు జాన్కోజీ భోంస్లే పేష్వా, హైదరాబాద్ నిజాం మధ్య జరిగిన యుద్ధాలలో పాల్గొన్నాడు. వంతులవారీగా ఇద్దరికీ ద్రోహం చేసిన తరువాత, వారు అతనికి వ్యతిరేకంగా ఏకమై 1765లో నాగ్‌పూర్‌ను దోచుకుని తగులబెట్టారు.

21 మే 1772న జాన్కోజీ మరణం తర్వాత, అతని సోదరులు వారసత్వం కోసం పోరాడారు, చివరకు ముధోజీ భోంస్లే నాగ్‌పూర్‌కు ఆరు మైళ్ల (10 కి.మీ) దక్షిణంగా జరిగిన పంచగావ్ యుద్ధంలో మరొకరిని కాల్చి చంపాడు, జాన్కోజీ దత్తత తీసుకున్న వారసుడు, అతని పసి కుమారుడైన రెండవ రఘూజీ తరపున రాజప్రతినిధిగా అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1785లో పేష్వాతో జరిగిన ఒప్పందం ద్వారా మండ్లా, ఎగువ నర్మదా లోయ నాగ్‌పూర్ రాజ్యాలలో కలిసాయి. ముధోజీ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆదరణను కోరుకున్నాడు, ఈ విధానాన్ని రెండవ రఘూజీ కొంతకాలం కొనసాగించాడు, అతను హోషంగాబాద్, దిగువ నర్మదా లోయను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ 1803లో అతను బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా గ్వాలియర్కు చెందిన దౌలత్ రావ్ సింధియాతో ఏకమయ్యాడు. ఇద్దరు నాయకులు అస్సాయే, అర్గావ్ యుద్ధాలలో ఘోరంగా ఓడిపోయారు, ఆ సంవత్సరం దేవ్గావ్ ఒప్పందం ద్వారా రఘూజీ కటక్, దక్షిణ బేరార్, సంబల్‌పూర్ను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు, అయినప్పటికీ సంబల్‌పూర్ 1806 వరకు వదులుకోబడలేదు.

18వ శతాబ్దం ముగిసే వరకు మరాఠా పరిపాలన మొత్తంగా బాగుండేది, దేశం అభివృద్ధి చెందింది. మొదటి నలుగురు భోంస్లేలు తమ ప్రధాన అధికారులందరితో రక్తసంబంధం, నిరంతర స్నేహపూర్వక సంభాషణలు కలిగి, గరుకు సైనికుల అలవాట్లు ఉన్న సైనిక నాయకులు. 1792 వరకు వారి భూభాగాలు అరుదుగా శత్రుత్వాలకు కేంద్రంగా ఉండేవి, ఒక సరసమైన, అత్యంత సరళమైన ప్రభుత్వ వ్యవస్థ క్రింద సాగు, ఆదాయం పెరుగుతూనే ఉండేవి. అయితే దేవ్గావ్ ఒప్పందం తర్వాత ఇదంతా మారిపోయింది. రెండవ రఘూజీ తన భూభాగాలలో మూడింట ఒక వంతు కోల్పోయాడు, మిగిలిన వాటి నుండి కోల్పోయిన ఆదాయాన్ని భర్తీ చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. గ్రామాలలో కనికరం లేకుండా ఎక్కువ పన్నులు వసూలు చేయబడ్డాయి, అనేక కొత్త పన్నులు విధించబడ్డాయి. సైనికుల వేతనాలు బకాయి పడ్డాయి, వారు రైతులను దోచుకోవడం ద్వారా జీవించారు. అదే సమయంలో పిండారీల దాడులు ప్రారంభమయ్యాయి, వారు ఎంత ధైర్యం తెచ్చుకున్నారంటే 1811లో వారు నాగ్‌పూర్ వరకు ముందుకు వచ్చి శివారు ప్రాంతాలను తగులబెట్టారు. ఈ సమయంలోనే అనేక గ్రామ కోటలు నిర్మించబడ్డాయి; ఈ దోపిడీదారులు రాగానే రైతులు కోటలలోకి వెళ్లి ప్రాణాలతో పోరాడేవారు, గోడల వెలుపల వారికున్నదంతా అప్పటికే వారు కోల్పోయేవారు.

#### రెండవ ముధోజీ భోంస్లే (1817–1818)
1816లో రెండవ రఘూజీ మరణం తర్వాత, అతని కుమారుడు పర్సోజీని స్థానభ్రంశం చేసి, రెండవ రఘూజీ సోదరుడు వ్యాంకోజీ కుమారుడైన అప్పా సాహిబ్ అని కూడా పిలువబడే రెండవ ముధోజీ భోంస్లే 1817లో అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఈ సంవత్సరంలో బ్రిటిష్ వారి ద్వారా అనుబంధ దళ నిర్వహణకు సంబంధించిన కూటమి ఒప్పందం సంతకం చేయబడింది, 1799 నుండి ఒక బ్రిటిష్ ప్రతినిధి నాగ్‌పూర్ ఆస్థానానికి నియమించబడ్డాడు. 1817లో, బ్రిటిష్ వారు, పేష్వా మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు, అప్పా సాహిబ్ స్నేహపూర్వక ముసుగును విసిరేసి, పేష్వా నుండి రాయబార బృందాన్ని, బిరుదును స్వీకరించాడు. అతని సైనికులు బ్రిటిష్ వారిపై దాడి చేశారు, సీతాబుల్డీ వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో, నాగ్‌పూర్ నగరానికి సమీపంలో రెండవసారి ఓడిపోయారు. ఈ యుద్ధాల ఫలితంగా బేరార్ మిగిలిన భాగం, నర్మదా లోయలోని భూభాగాలు బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించబడ్డాయి. అప్పా సాహిబ్ సింహాసనంపై పునఃస్థాపించబడ్డాడు, కానీ కొద్దికాలానికే అతను మళ్లీ కుట్ర పన్నుతున్నట్లు కనుగొనబడింది, పదవీచ్యుతుడై రిమాండ్‌లో ఉంచి అలహాబాద్కు పంపబడ్డాడు. అయితే, మార్గమధ్యంలో అతను తన గార్డులకు లంచం ఇచ్చి తప్పించుకున్నాడు, ముందుగా మహాదేవ్ కొండలకు, ఆపై పంజాబ్కు వెళ్లి చివరకు జోధ్‌పూర్‌కు చెందిన మాన్ సింగ్ ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందాడు. బ్రిటిష్ వారి అభీష్టానికి వ్యతిరేకంగా మాన్ సింగ్ అతనికి ఆశ్రయం ఇచ్చాడు.

#### మూడవ రఘూజీ భోంస్లే (1818–1853)
రెండవ రఘూజీ మనవడు సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టబడ్డాడు, 1818 నుండి 1830 వరకు బ్రిటిష్ ప్రతినిధి ద్వారా భూభాగాలు నిర్వహించబడ్డాయి, ఆ సంవత్సరంలో మూడవ రఘూజీగా పిలువబడే యువ పాలకుడు వాస్తవ ప్రభుత్వాన్ని చేపట్టడానికి అనుమతించబడ్డాడు. అతను 1853లో మగ వారసుడు లేకుండా మరణించాడు, వారసత్వ హక్కుల రద్దు చట్టం కింద రాజ్యం బ్రిటిష్ వారితో విలీనం చేయబడింది. రఘూజీ అనారోగ్యం, మరణం తర్వాత రాజ్య పగ్గాలు అతని దాయాది తుకారాంజీ మెహెరేకు అప్పగించబడ్డాయి, అతను భూ పాలకుడు మరియు 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు నాగ్‌పూర్ నుండి అకోలా వరకు పెద్ద భూభాగాలను నిర్వహించిన భూస్వామి.

#### పర్యవసానాలు
1861లో సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ ఏర్పడే వరకు ఈ పూర్వపు రాజ్యం గవర్నర్-జనరల్ ఆఫ్ ఇండియాచే నియమించబడిన కమిషనర్ ఆధ్వర్యంలో నాగ్‌పూర్ ప్రావిన్స్గా నిర్వహించబడింది. 1857 తిరుగుబాటు సమయంలో నగరంలోని అసంతృప్త ముస్లింలతో కలిసి సక్రమంగా లేని అశ్విక దళం ఒక తిరుగుబాటు కోసం ఒక పథకాన్ని రూపొందించింది, కానీ కాంప్టీకి చెందిన మద్రాసు దళాల మద్దతుతో పౌర అధికారులు తీసుకున్న సత్వర చర్య ద్వారా అది విఫలమైంది. స్థానిక అధికారులలో కొందరిని, నగరంలోని ఇద్దరు ప్రముఖ ముస్లింలను కోట ప్రాకారాలపై నుండి ఉరితీశారు, అల్లర్లు ముగిశాయి. రెండవ రఘూజీ భార్య, వృద్ధ యువరాణి బకా బాయి బ్రిటిష్ వారికి మద్దతుగా తన ప్రభావాన్ని ఉపయోగించింది, తన ఉదాహరణ ద్వారా మరాఠా జిల్లాలను విశ్వసనీయంగా ఉంచింది.

## నాగ్‌పూర్ రాజులు

* మొదటి రఘూజీ (173914 ఫిబ్రవరి 1755)
* జాన్కోజీ (175521 మే 1772)
* ముధోజీ  (177219 మే 1788)
* రెండవ రఘూజీ (178822 మార్చి 1816)
* పర్సోజీ (1816 2 ఫిబ్రవరి 1817) (జ. 1778మ. 1817)
* రెండవ ముధోజీ  "అప్పా సాహిబ్" (181715 మార్చి 1818) (జ. 1796మ. 1840)
* మూడవ రఘూజీ (181811 డిసెంబర్ 1853) (జ. 1808మ. 1853)

## వంశ వృక్షం

## సైన్యం
మొత్తం సైన్యంలో మరాఠాలు 30% ఉన్నప్పటికీ,
గోండ్వానా, ఉత్తర ప్రాంతాలలో మరాఠా సామ్రాజ్య విస్తరణలో ప్రధాన శక్తిగా ఉన్న కుటుంబాలను ఆ ప్రాంతమంతటా మోహరించారు.
అందులో భాగంగా, భోంస్లేలు ఆధునిక సైనిక శిక్షణతో కూడిన రెండు పదాతి దళ బ్రిగేడ్‌లను పెంచారు, అయితే యూరోపియన్ అధికారుల మార్గదర్శకత్వం లేదు. వారు పిండారీలను విరివిగా ఉపయోగించారు, ఇండోర్ హోల్కర్లు, గ్వాలియర్ సింధియాల వలె వారికి నిశ్శబ్దంగా మద్దతు ఇచ్చారు. బెంగాల్‌పై జరిగిన క్రూరమైన మరాఠా దండయాత్రల సమయంలో భోంస్లేలు బార్గి అని పిలువబడే తేలికపాటి అశ్విక దళ కిరాయి సైనికులను ఉపయోగించారు. సేనాధిపతి భాస్కర్ రామ్ కోల్హట్కర్ నేతృత్వంలోని బార్గి కిరాయి సైనికులు బెంగాల్‌లో ఎంతటి విధ్వంసం సృష్టించారంటే, తల్లులు తమ పిల్లలను నిద్రపుచ్చడానికి మరాఠా దాడి భయాన్ని ఉపయోగించి లాలిపాటలు కూర్చేవారు. ఈ పద్యాలు నేటికీ బెంగాలీలలో ప్రసిద్ధి చెందాయి, అనువదించబడిన ఒక సాంప్రదాయ పాట ఇలా ఉంది, *పిల్లలు నిద్రపోగానే నిశ్శబ్దం అలుముకుంటుంది, బార్గీలు మన భూములకు వస్తారు. బుల్‌బుల్ పక్షులు ధాన్యాన్ని తినేశాయి, నేను నవాబు పన్నులను ఎలా చెల్లించాలి.*

### ఫిరంగిదళం
సింధియా రాజ వంశానికి చెందిన ప్రముఖ మరాఠా జనరల్ అయిన మహాదాజీ షిండే, యూరోపియన్ ఫిరంగిదళంపై దృష్టి సారించి, అత్యుత్తమ యూరోపియన్ సైనిక పాఠశాలల నుండి శిక్షణ పొందిన ప్రముఖ ఫ్రెంచ్ దేశస్థుడైన బేనోయిట్ డి బోయిన్ సేవలను పొందాడు. దీనిని అనుసరిస్తూ, భోంస్లేలు, ఇతర మరాఠా నాయకులు కూడా ఫ్రెంచ్ శిక్షణ పొందిన ఫిరంగి దళాలను పెంచారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* భోంస్లే
* మరాఠా
* మరాఠా సమాఖ్య 
* మరాఠా రాజవంశాలు, రాజ్యాల జాబితా
* బ్రిటిష్ ఇండియాలోని సంస్థానాల జాబితా (ప్రాంతాల వారీగా)
* నాగ్‌పూర్
* నాగ్‌పూర్ జిల్లా
* నాగ్‌పూర్ డివిజన్

## మూలాలు

* Hunter, William Wilson, Sir, et al. (1908). *Imperial Gazetteer of India*, Volume 17. 1908–1931; Clarendon Press, Oxford.

వర్గం:మరాఠా సామ్రాజ్యం
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు