ఆంధ్రప్రదేశ్ (1956–2014)

**ఆంధ్రప్రదేశ్**, పునరాలోచనలో **యునైటెడ్ ఆంధ్రప్రదేశ్**, **అవిభాజ్య ఆంధ్రప్రదేశ్** లేదా **ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్** గా సూచించబడింది. ఇది భారతదేశంలోని రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 ద్వారా హైదరాబాదు రాజధానిగా ఏర్పడి, ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం -2014 ద్వారా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది. తెలంగాణ, రాయలసీమ, కోస్తా ఆంధ్ర మూడు విభిన్న సాంస్కృతిక ప్రాంతాలతో రాష్ట్రం ఏర్పడింది.1956 పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు, తెలంగాణ హైదరాబాదు నిజాం పాలించిన హైదరాబాద్ స్టేట్‌లో భాగంగా ఉంది. అయితే రాయలసీమ, కోస్తా ఆంధ్ర ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉన్నాయి. గతంలో బ్రిటిష్ ఇండియా పాలించిన మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా ఉన్నాయి.

## ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆవిర్భావం
భాషా గుర్తింపు ఆధారంగా స్వతంత్ర రాష్ట్రాన్ని సాధించేందుకు, మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు ప్రజల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడానికి, పొట్టి శ్రీరాములు 1952లో ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేశారు.మద్రాసు వివాదాస్పదంగా మారడంతో, 1949లో జెవిపి కమిటీ నివేదిక ఆనాడు ఇలా పేర్కొంది: "ఆంధ్రులు మద్రాసు (ఇప్పుడు చెన్నై) నగరంపై తమ వాదనను వదులుకుంటే ఆంధ్రా ప్రావిన్స్‌ను ఏర్పాటు చేయవచ్చు. "పొట్టి శ్రీరాములు మరణానంతరం, ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం 1953 నవంబరు 30న కర్నూలు రాజధాని నగరంగా మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి వేరు చేయబడింది. 1956 నవంబరు 1న కుదిరిన పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఆధారంగా, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని అప్పటి హైదరాబాదు రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలతో విలీనం చేయడం ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. కొత్తరాష్ట్రానికి హైదరాబాద్‌ను రాజధానిగా చేశారు. హైదరాబాదు స్టేట్‌లోని మరాఠీ-మాట్లాడే ప్రాంతాలు బొంబాయి రాష్ట్రంతో కలిసాయి. ఇది తరువాత గుజరాత్, మహారాష్ట్రలో విభజించబడింది. కన్నడ-మాట్లాడే ప్రాంతాలు మైసూర్ రాష్ట్రంలో విలీనం అయిఐయాయ్చేiయబడ్డాయి, తరువాత దీనిని కర్ణాటకగా మార్చారు.

2014 ఫిబ్రవరిలో,పది జిల్లాలతో కూడిన తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014 బిల్లును భారత పార్లమెంటు ఆమోదించింది.పదేళ్లకు మించకుండా హైదరాబాదును ఉమ్మడి రాజధానిగా ఉంటుందని పేర్కొనబడింది. భారత రాష్ట్రపతి ఆమోదం తర్వాత 2014 జూన్ 2న కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రం ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2014 చెల్లుబాటును ప్రశ్నిస్తూ దాఖలైన పిటిషన్ల సంఖ్య 2014 ఏప్రిల్ నుంచి సుప్రీం కోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ముందు తీర్పుకోసం చాలాకాలంగా పెండింగ్‌లో ఉన్నాయి.

మద్రాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రజల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడానికి, భాషా గుర్తింపు ఆధారంగా స్వతంత్ర రాష్ట్రాన్ని సాధించే ప్రయత్నంలో పొట్టి శ్రీరాములు 1952లో ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేశారు. మద్రాసు నగరం వివాదాస్పదంగా మారడంతో 1949లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్యలతో కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. మద్రాసు (ప్రస్తుతం చెన్నై) నగరంపై ఆంధ్రులు తమ వాదనను వదులుకున్నట్లయితే ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయవచ్చని కమిటీ సిఫార్సు చేసింది. పొట్టి శ్రీరాములు మరణం తరువాత, ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం 1953 అక్టోబరు 1న మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి వేరు చేయబడింది, కర్నూలు రాజధాని నగరం. టంగుటూరి ప్రకాశం మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.1956 నాటి పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ఆధారంగా, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 నవంబరు 1న హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే పొరుగు ప్రాంతాలను హైదరాబాదు రాజధానిగా విలీనం చేయడం ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను రూపొందించింది 

### చరిత్ర


దస్త్రం:Potti Sreeramulu.png|alt=Potti Sreeramulu, whose fast unto death in 1952 led to the formation of Andhra State|పొట్టి శ్రీరాములు 1952లో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు ఆమరణ నిరాహార దీక్ష చేశారు.
దస్త్రం:NagarjunaSagarDam.JPG|alt=Nagarjuna Sagar Dam (completed in 1967)|నాగార్జున సాగర్ డ్యామ్(1967లో పూర్తి చేయబడింది)


విశాలాంధ్ర, విశాలాంధ్ర లేదా విశాల ఆంధ్ర అనేది గ్రేటర్ ఆంధ్ర (విశాలాంధ్ర) తెలుగు మాట్లాడే వారందరికీ ఐక్య రాష్ట్రం కోసం స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలో జరిగిన ఉద్యమం. తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నింటినీ ఒకే రాష్ట్రంగా విలీనం చేయాలనే డిమాండ్‌తో ఆంధ్ర మహాసభ బ్యానర్‌తో కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా ఈ ఉద్యమం చేపట్టింది. (భారతదేశం అంతటా ఒకే విధమైన భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు కోసం భారత కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ డిమాండ్ చేసింది.) ఉద్యమం విజయవంతమైంది. హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (తెలంగాణ)లోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలను ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలపడం ద్వారా ప్రత్యేక ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంలో భాగంగా 1956 నవంబరు 1న (ఆంధ్ర రాష్ట్రం గతంలో 1953 అక్టోబరు 1న మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి వేరు చేయబడింది.) అయితే, 2014 జూన్ 2న, తెలంగాణ రాష్ట్రం మళ్లీ ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి విడిపోయింది. విశాలాంధ్ర ఉద్యమం ముగిసింది. అవశేష ఆంధ్రప్రదేశ్ ఇప్పుడు దాదాపు అదే సరిహద్దులను కలిగి ఉంది.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ 1956 నుండి 1982 వరకు రాష్ట్రాన్ని పాలించింది. నీలం సంజీవ రెడ్డి తొలి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఇతర ముఖ్యమంత్రులలో, పివి నరసింహారావు భూ సంస్కరణలు, భూ సీలింగ్ చట్టాలను అమలు చేయడం, రాజకీయాల్లో అట్టడుగు కులాలకు రిజర్వేషన్లు కల్పించడంలో ప్రసిద్ధి చెందారు. 1967లో పూర్తయిన నాగార్జున సాగర్ డ్యాం, 1981లో పూర్తయిన శ్రీశైలం డ్యాం, రాష్ట్రంలో వరిపంట ఉత్పత్తిని పెంచడానికి ముఖ్య నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులుగా దోహదపడ్డాయి.

1983 లో, తెలుగుదేశం పార్టీ రాష్ట్ర ఎన్నికలలో విజయం సాధించింది. కేవలం తొమ్మిది నెలల ముందు ఎన్.టి. రామారావు పార్టీని ప్రారంభించిన తర్వాత తెలుగు దేశంపార్టీ తరుపున మొదటి సారి రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఇది కాంగ్రెస్ అనుభవిస్తున్న దీర్ఘకాల ఏకపార్టీ గుత్తాధిపత్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసింది. అతను మునుపటి తాలూకాల స్థానంలో మండలాలను ఏర్పాటు చేయడం, వంశపారంపర్య గ్రామాధికారు వ్యవస్థను తొలగించడం, గ్రామ రెవెన్యూ సహాయకులను నియమించడం ద్వారా ఉప-జిల్లా పరిపాలనను మార్చాడు.1989 ఎన్నికలు రామారావు పాలనకు ముగింపు పలికింది, మర్రి చెన్నారెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా కాంగ్రెస్ పార్టీ తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చింది.1994 ఎన్నికలలో ఆంధ్రప్రదేశ్ తెలుగుదేశం పార్టీకి ఓటర్లు పట్టంకట్టారు. దానితో తిరిగి రామారావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. రామారావు అల్లుడు నారా చంద్రబాబునాయుడు 1995లో మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేల మద్దతుతో ముఖ్యమంత్రిగా అధికారంలోకి వచ్చారు. 1999లో జరిగిన అసెంబ్లీ, లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో చంద్రబాబు నాయకత్వంలో తెలుగుదేశం పార్టీ విజయం సాధించింది. తద్వారా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అత్యధిక కాలం (1995–2004) ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసిన వ్యక్తిగా చంద్రబాబునాయుడు రికార్డు సృష్టించారు. 2001లో కాగిత రహితంగా ప్రభుత్వ సేవలను త్వరితగతిన అందించేందుకు *[[మీ-సేవ|ఈ-సేవా]]* కేంద్రాలను ప్రారంభించి ఈ-గవర్నెన్స్‌ను ప్రవేశపెట్టారు. టెక్ కంపెనీలకు సెంటర్ల ఏర్పాటుకు ప్రోత్సాహకాలు అందించి హైదరాబాద్‌ను ఐటీ హబ్‌గా మార్చిన ఘనత అతనికే దక్కింది.

2004 ఎన్నికలలో, వైఎస్ఆర్ అని పిలవబడే కొత్త ముఖ్యమంత్రి వైఎస్ రాజశేఖర రెడ్డితో కాంగ్రెస్ తిరిగి మరలా అధికారంలోకి వచ్చింది.రాజశాఖరరెడ్డి హయాంలో రైతులకు ఉచిత విద్యుత్, ఆరోగ్యబీమా, పేదలకు ట్యూషన్ ఫీజు రీయింబర్స్‌మెంట్, జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం వంటి సామాజిక సంక్షేమ పథకాలపై ప్రధానంగా దృష్టిపెట్టారు. అతను కార్పొరేషను ప్రారంభించిన ఉచిత అత్యవసర అంబులెన్స్ సేవను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. దానిని ప్రభుత్వ ప్రాజెక్ట్‌గా నడిపించాడు. ఏప్రిల్‌లో జరిగిన 2009 ఎన్నికల్లో వైఎస్ఆర్ నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్ విజయం సాధించింది. అతను మళ్లీ ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికయ్యాడు, కానీ 2009 సెప్టెంబరులో హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో మరణించాడు.అతని తర్వాత కాంగ్రెస్ సభ్యులు కొణిజేటి రోశయ్య, నల్లారి కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి ముఖ్యమంత్రులు అయ్యారు. తెలంగాణా ఏర్పాటు కోసం జరగబోయే రాష్ట్ర విభజనపై కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి రాజీనామా చేశారు.

58 సంవత్సరాల సమైక్య రాష్ట్రంగా,రాష్ట్రం తెలంగాణ (1969),ఆంధ్ర (1972) నుండి వేర్పాటువాద ఉద్యమాలను విజయవంతంగా ఎదుర్కొంది. 2001 ఏప్రిల్ లో కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు స్థాపించిన తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి అనే కొత్త పార్టీ తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని పుంజుకుంది.రాజకీయ పార్టీలు,ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, సామాన్య ప్రజలతో ఏర్పాటైన జాయింట్ యాక్షన్ కమిటీ ఆందోళనకు నాయకత్వం వహించింది. ఆమరణ నిరాహార దీక్షతో కేసీఆర్ ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో 2009 డిసెంబరులో స్వతంత్ర తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియను ప్రారంభించాలని కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. దీంతో రాష్ట్రాన్ని సమైక్యంగా ఉంచాలని సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమం ఉధృతమైంది.పరిస్థితిని ఎలాఎదుర్కోవాలో సిఫారసులు చేసేందుకు శ్రీకృష్ణ కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. కమిటీ 2010 డిసెంబరులో తన నివేదికను ఇచ్చింది  ఆహార సంస్కృతి, భాష, అసమాన ఆర్థికాభివృద్ధిపై తెలంగాణ పక్షం వాదిస్తూ,తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాల ఉమ్మడి సంస్కృతి, భాష, ఆచార వ్యవహారాలు, చారిత్రక ఐక్యతపై దృష్టి సారించిన సమైక్యాంధ్ర ఉద్యమంతో దాదాపు 5 ఏళ్ల పాటు ఆందోళనలు కొనసాగాయి. రాష్ట్ర శాసనసభలో వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ, పది జిల్లాలతో కూడిన తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం బిల్లును భారత పార్లమెంటు ఆమోదించింది. పదేళ్లవరకు హైదరాబాద్‌ను రాజధానిగా ఉంచాలని,అదే కాలానికి విద్యాసంస్థలలో ప్రవేశం కల్పించాలనే నిబంధనను బిల్లులో పొందుపరిచారు. బిల్లు రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందింది. 2014 మార్చి1న గెజిట్‌లో ప్రచురించబడింది.భారత రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందిన తర్వాత 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ కొత్త రాష్ట్రం ఉనికిలోకి వచ్చింది.అవశేష రాష్ట్రం ఆంధ్రప్రదేశ్‌గా కొనసాగుతోంది. తెలంగాణలో కొనసాగుతున్న భద్రాచలం పట్టణం మినహా,ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రస్తుత రూపం ఆంధ్ర రాష్ట్రం మాదిరిగానే ఉంటుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం చెల్లుబాటును ప్రశ్నించే అనేక పిటిషన్లు 2014 ఏప్రిల్ నుండి సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ముందు పెండింగ్‌లో ఉన్నాయి.

2014 లో సమైక్య రాష్ట్రంలో జరిగిన ఆఖరి ఎన్నికల్లో, మాజీ ముఖ్యమంత్రి వైఎస్‌ తనయుడు వైఎస్‌ జగన్‌మోహన్‌రెడ్డి స్థాపించిన యువజన శ్రామిక రైతు కాంగ్రెస్ పార్టీని ఓడించి, తెలుగుదేశం పార్టీ ఆధికారంలోకి వచ్చింది. టిడిపి అధినేత ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు 2014 జూన్ 8న తిరిగి మూడోసారి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 2017లో, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం తన కొత్త గ్రీన్‌ఫీల్డ్ రాజధాని అమరావతి నుండి కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. దీని కోసం వినూత్న ల్యాండ్ పూలింగ్ పథకం ద్వారా రైతుల నుండి 33,000 ఎకరాలు సేకరించబడింది. సమైక్య రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు,సంస్థల ఆస్తుల విభజన, నదీ జలాల విభజనకు సంబంధించి తెలంగాణతో అంతర్రాష్ట్ర సమస్యలు ఇంకా పూర్తిగా పరిష్కారం కాలేదు.

## గవర్నర్ల జాబితా
*ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర పోర్టల్ నుండి డేటా* .

* ప్రధాన వ్యాసం ఆంధ్రప్రదేశ్ గవర్నర్ల జాబితా

## ముఖ్యమంత్రుల జాబితా
 1956 నవంబరు 1 న, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం ఉనికిలో లేదు; దాని గుల్బర్గా, ఔరంగాబాద్ డివిజన్లు వరుసగా మైసూర్ రాష్ట్రం, బొంబాయి రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడ్డాయి. దాని మిగిలిన తెలుగు -మాట్లాడే భాగం, తెలంగాణ, ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో విలీనం చేయబడింది. యునైటెడ్ ఆంధ్రప్రదేశ్ కొత్త రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది.

తెలుగుదేశం పార్టీకి చెందిన ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన ముఖ్యమంత్రి. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌కు చెందిన కిరణ్ కుమార్ రెడ్డి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ చివరి ముఖ్యమంత్రి.

## ఉప ముఖ్యమంత్రుల జాబితా
ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉప ముఖ్యమంత్రుల వివరాలు ఈ జాబితాలో ఉన్నాయి.

## ప్రతిపక్ష నాయకుల జాబితా
నిజానికి ఎన్.చంద్రబాబు నాయుడు అత్యధిక కాలం ప్రతిపక్ష నేతగా ఉన్నారు. అతను 2004 - 2014 వరకు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా పనిచేశాడు, ఇందులో ప్రస్తుత ఆంధ్ర ప్రదేశ్, తెలంగాణ రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి. ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు విభజనకు ముందు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కి చివరి ప్రతిపక్ష నాయకుడు.

## తెలంగాణ ఆవిర్భావం
అనేక సంవత్సరాల నిరసన, ఆందోళనల తరువాత, యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయన్స్ ఆధ్వర్యంలోని కేంద్ర ప్రభుత్వం, ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని విభజించాలని నిర్ణయించింది. 2014 జూన్ 2 న, కేంద్ర మంత్రివర్గం ఏకపక్షంగా తెలంగాణ ఏర్పాటు బిల్లును ఆమోదించింది. దాదాపు 5 దశాబ్దాల పాటు కొనసాగిన ఇది దక్షిణ భారతదేశంలోని సుదీర్ఘ ఉద్యమాలలో ఒకటి. 2014 ఫిబ్రవరి 18న లోక్‌సభ మూజువాణి ఓటుతో బిల్లును ఆమోదించింది. తదనంతరం, బిల్లును రాజ్యసభ రెండు రోజుల తర్వాత ఫిబ్రవరి 20న ఆమోదించింది.బిల్లు ప్రకారం, హైదరాబాదు తెలంగాణకు రాజధానిగా ఉంటుంది, అయితే నగరం కూడా పదేళ్లకు మించకుండా అవశేష ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి రాజధానిగా ఉంది. 2014 జూన్ 2న తెలంగాణ ఆవిర్భవించింది.

తెలంగాణ ఉద్యమం భారతదేశంలో ముందుగా ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం నుండి తెలంగాణ అనే రాష్ట్ర ఏర్పాటు కోసం జరిగిన ఉద్యమాన్ని సూచిస్తుంది. కొత్త రాష్ట్రం హైదరాబాదు పూర్వపు రాచరిక రాష్ట్రమైన తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది.

## గమనికలు

## మూలాలు

వర్గం:తెలంగాణ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:రాయలసీమ
వర్గం:హైదరాబాదు చరిత్ర