సఫావిద్ సామ్రాజ్యం

సాధారణంగా **సఫావిద్ ఇరాన్**,, **సఫావిద్ పర్షియా**  లేదా **సఫావిద్ సామ్రాజ్యం** అని పిలువబడే **ఇరాన్ రక్షిత రాజ్యాలు** (ఫార్సీ: ممالک محروسه ایران, మమలెకు-ఎ మహ్రూసే-యే ఇరాన్) అతిపెద్ద, ఎక్కువ కాలం పాటు కొనసాగిన ఇరానియను సామ్రాజ్యాలలో ఒకటి. దీనిని 1501 నుండి 1736 వరకు సఫావిద్ రాజవంశం పాలించింది. అయితే ఇస్ఫహాన్ ఆఫ్ఘను‌ల వశమైన  1722వ సంవత్సరంలోనే దీని పాలన ముగిసిందని మరికొందరు పేర్కొంటారు. ఇది తరచుగా ఆధునిక ఇరాన్ చరిత్రకు నాందిగా పరిగణించబడుతుంది.  అలాగే గన్‌పౌడరు సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా కూడా పరిగణించబడుతుంది. 

సఫావిద్ చక్రవర్తి 1వ ఇస్మాయిల్‌, ట్వెల్వరు షియా మతాన్ని సామ్రాజ్యం అధికారిక మతంగా స్థాపించాడు. ఇది ఇస్లాం చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన మలుపులలో ఒకటిగా నిలిచింది.

సూఫీమతంకు చెందిన ఒక దర్వేషు పీఠమైన సఫావిద్ పీఠంలో పాతుకుపోయిన ఒక రాజవంశం.  స్థానిక ఇరానియను (బహుశా కుర్దిషు) మూలానికి చెందిన షేకులు దీన్ని స్థాపించారు.   అర్దబిలులోని తమ స్థావరం నుండి, సఫావిద్‌లు గ్రేటరు ఇరానులోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద నియంత్రణను స్థాపించారు.  ఆ ప్రాంతం ఇరానియను గుర్తింపును పునరుద్ఘాటించారు.  తద్వారా బుయిదు‌ల తర్వాత అధికారికంగా ఇరాన్ అని పిలువబడే జాతీయ రాజ్యాన్ని స్థాపించిన   మొదటి స్థానిక రాజవంశంగా అవతరించారు.

సఫావిద్‌లను అధికారంలోకి తీసుకురావడానికి దోహదపడిన ప్రధాన సమూహం కిజిల్బాషు వారు.  ఇది 'ఎర్ర తల' అని అర్థం వచ్చే ఒక టర్కికు పదం, వీరు తుర్కోమను తెగలకు చెందినవారు. మరోవైపు, జాతిపరంగా ఇరానియన్లు పరిపాలనా యంత్రాంగంలోను, సాంస్కృతిక వ్యవహారాలలోనూ పదవులను నిర్వహించారు.

సఫావిద్‌లు 1501 నుండి 1722 వరకు పాలించారు (1729 నుండి 1736 వరకు  1750 నుండి 1773 వరకు స్వల్పకాలిక పునఃస్థాపనను అనుభవించారు), వారి ఉచ్ఛస్థితిలో, వారు ప్రస్తుతం ఉన్న ఇరాన్, అజర్‌బైజాన్, అర్మేనియా, తూర్పు జార్జియా, రష్యాతో సహా ఉత్తర కాకససులోని కొన్ని ప్రాంతాలు, ఇరాక్తో పాటు టర్కీ, సిరియా, పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, తుర్కమేనిస్తాన్, ఉజ్బెకిస్తాన్లోని కొన్ని భాగాలను నియంత్రించారు.

1736లో వారి పతనం జరిగినప్పటికీ వారు వదిలివెళ్ళిన వారసత్వం ఏమిటంటే, తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల మధ్య ఇరాన్‌ను ఒక ఆర్థిక శక్తి కేంద్రంగా పునరుద్ధరించడం, "అధికారాల నియంత్రణ, సమతుల్యత" ఆధారంగా ఒక సమర్థవంతమైన రాజ్యాన్ని, అధికార యంత్రాంగాన్ని స్థాపించడం, వారి నిర్మాణ ఆవిష్కరణలు, లలిత కళలకు పోషణ అందించడం. సఫావిద్‌లు ఇరాను‌లో ట్వెల్వరు షియా ఇస్లాంను రాజమతంగా స్థాపించడం ద్వారా, అలాగే మధ్యప్రాచ్యం, మధ్య ఆసియా, కాకససు, అనటోలియా, పర్షియను గల్ఫు మెసొపొటేమియాలోని ప్రధాన ప్రాంతాలలో షియా ఇస్లాంను వ్యాపింపజేయడం ద్వారా కూడా నేటి యుగం వరకు తమదైన ముద్ర వేశారు. 

ముస్లింల పర్షియా విజయానంతరం ఇరాన్ చరిత్రలో సఫావిద్ రాజవంశం ఒక మలుపుగా పరిగణించబడుతుంది. ఎందుకంటే శతాబ్దాల పాటు ఇరానియేతర రాజుల పాలన తర్వాత, ఈ దేశం ఇస్లామికు ప్రపంచంలో ఒక స్వతంత్ర శక్తిగా అవతరించింది. ఆంగ్ల సంస్కరణను ఉదహరించడం మంచిది. 

## పేర్లు
'గార్డెడ్ డొమైన్స్ ఆఫ్ ఇరాన్' అనేది సఫావిద్ రాజ్యానికి సాధారణ, అధికారిక పేరు. ఇది 1924 వరకు తర్వాతి పాలకుల క్రింద కూడా దేశం అధికారిక బిరుదుగా కొనసాగింది. గార్డెడ్ డొమైన్స్ అనే భావన, పర్షియను భాష, సంస్కృతి, రాచరికం, షియా ఇస్లాం అభివృద్ధి చెందుతున్న జాతీయ గుర్తింపులో అంతర్భాగంగా మారిన సమాజంలో ప్రాదేశిక, రాజకీయ ఏకరూపత భావనను తెలియజేసింది. ఈ భావన బహుశా 13వ శతాబ్దం చివరలో ఇల్ఖానెటు కాలంలో ఏర్పడటం ప్రారంభమై, తొలి ఆధునిక పర్షియను సమాజ స్థాపనకు దోహదపడింది. దీని సంక్షిప్త రూపం మమాలికు-ఇ ఇరాను ("ఇరాన్ రాజ్యం"), దీనికి మమాలికు-ఇ మహ్రూసా-యి ఖుస్రవాని ("రాజ సంరక్షిత రాజ్యాలు"), మమాలికు-ఇ మహ్రూసా-యి హుమాయును ("సామ్రాజ్య సంరక్షిత రాజ్యాలు") వంటి ఇతర రూపాంతరాలు కూడా ఉన్నాయి.; దీనిని తరచుగా ఇరాన్ అని కూడా సంక్షిప్తీకరించేవారు.

"ఇరాన్ విస్తారమైన రాజ్యం" అనే అర్థం వచ్చే ముల్కు-ఇ వాసి' అల్-ఫజా-యి ఇరాన్ అనే పదబంధం 17వ శతాబ్దపు చారిత్రక గ్రంథం ఖోల్ద్-ఎ బారిను అయోధ్య రాజ్యానికి సఫావిద్ రాయబారి రాసిన 1680ల నాటి ప్రయాణ గ్రంథం సఫినె-యే సోలేమాని రెండింటిలోనూ ఉపయోగించబడింది. పదేపదే వచ్చే ఈ వ్యక్తీకరణ రచయితలకు తమ మాతృభూమి మీద ఉన్న గర్వాన్ని, గుర్తింపునూ హైలైటు చేస్తుంది. ఆ కాలపు రచనలలో ఒక "సామ్రాజ్యాన్ని" వర్ణించడానికి ఈ పదబంధం బహుశా సరైన పర్షియను పద్ధతి అయి ఉంటుంది.

## నేపథ్యం

సఫవీల చరిత్ర దాని వ్యవస్థాపకుడైన జాహెదు గిలానీచే గిలానులో జాహెదియే సూఫీ పరంపర స్థాపనతో ప్రారంభమవుతుంది. జాహెదు‌కు మగ వారసులు లేకపోవడంతో ఆయన తన కుమార్తెను తన ప్రియ శిష్యుడైన సఫీ అల్-దిన్ అర్దబిలికి ఇచ్చి వివాహం చేసి, జాహెదియే పరంపరకు ఆధ్యాత్మిక వారసుడిగా నియమించాడు. 1301లో జాహెదు మరణానంతరం సఫీ అల్-దిన్ ఆయన వారసత్వాన్ని స్వీకరించాడు. ఆయన గొప్ప ఆధ్యాత్మిక ఆకర్షణతో జాహెదియే పరంపర అర్దబిలు నగరంలో అపారమైన ప్రభావాన్ని పొందింది—హమ్దుల్లా ముస్తౌఫీ అర్దబిలు ప్రజలలో ఎక్కువ మంది సఫీ అల్-దిన్ అనుచరులే అని పేర్కొన్నాడు. పర్యవసానంగా మరింత విస్తృతంగా తెలిసిన సఫీ అల్-దిన్ పేరు మీద జాహెదియే క్రమంగా సఫవియ్యాగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

సఫీ అల్-దిన్ రచించిన మతపరమైన కవిత్వం, పాత అజారీ భాషలో వ్రాయబడింది—ఇది ఇప్పుడు అంతరించిపోయిన వాయవ్య ఇరానియను భాష— దానిని అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడే పర్షియను భాషలోని వ్యాఖ్యానంతో పాటు ఈనాటికీ నిలిచి ఉంది. భాషాపరమైన ప్రాముఖ్యత ఉంది.

సఫీ అల్-దిన్ తర్వాత, సఫవియ్యా నాయకత్వం సదరు అల్-దిన్ మూసా († 794/1391–92)కు సంక్రమించింది. ఈ సమయంలో ఈ పరంపర ఒక మత ఉద్యమంగా రూపాంతరం చెందింది. ఇది ఇరాన్, సిరియా, ఆసియా మైనరు అంతటా మత ప్రచారాన్ని నిర్వహించింది. ఆ సమయంలో ఇది బహుశా తన సున్నీ షాఫియీ మూలాలను కొనసాగించి ఉండవచ్చు. ఈ పీఠం నాయకత్వం సదరు ఉద్-దిన్ మూసా నుండి ఆయన కుమారుడు ఖ్వాజే అలీ సఫవి († 1429)కి, ఆ తర్వాత ఆయన కుమారుడు ఇబ్రహీం († 1429–1447)కి సంక్రమించింది.

1447లో ఇబ్రహీం కుమారుడైన షేక్ జునైద్ సఫవియ్యా నాయకత్వాన్ని స్వీకరించినప్పుడు. సఫావిద్ ఉద్యమ చరిత్ర సమూలంగా మారిపోయింది. చరిత్రకారుడు రోజరు సావోరీ అభిప్రాయం ప్రకారం "షేక్ జునైద్ ఆధ్యాత్మిక అధికారంతో సంతృప్తి చెందలేదు. ఆయన భౌతిక అధికారం కోసం ప్రయత్నించాడు." ఆ సమయంలో ఇరాన్‌లో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజవంశం 'నల్ల గొర్రెలు' అయిన కారా కోయున్లూ వారిది. వారి పాలకుడు జహాను షా, జునైదు‌ను అర్దబిలు‌ను విడిచి వెళ్ళమని ఆదేశించాడు. లేకపోతే ఆ నగరం మీద విధ్వంసం సృష్టిస్తానని హెచ్చరించాడు. జునైద్ కారా కోయున్లూ జహాను షా ప్రత్యర్థి అయిన అక్ కోయున్లూ (తెల్ల గొర్రెల తుర్కోమన్లు) ఖాన్ ఉజును హసన్ వద్ద ఆశ్రయం పొందాడు. ఉజును హసన్ సోదరి ఖదీజా బేగంను వివాహం చేసుకుని తన సంబంధాన్ని బలపరుచుకున్నాడు. షిర్వాను ‌షా భూభాగాల మీద దాడి చేస్తున్నప్పుడు జునైద్ చంపబడ్డాడు. ఆయన తర్వాత ఆయన కుమారుడు హైదర్ సఫవి నాయకత్వం చేపట్టాడు.

హైదర్ ఉజును హసన్ కుమార్తె అయిన ఆలంషా హలీం  బేగంను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె పేరు బహుశా "మార్తా" కావచ్చు, ఈమె సఫావిద్ రాజవంశ స్థాపకుడైన 1వ ఇస్మాయిల్‌కు జన్మనిచ్చింది. మార్తా తల్లి థియోడోరా—డెస్పినా ఖాటూనుగా సుప్రసిద్ధురాలు—ఒక పొంటికు గ్రీకు యువరాణి, గ్రాండు కోమ్నెనోసు ట్రెబిజాండు‌కు చెందిన 4వ జాన్ కుమార్తె. ఒట్టోమన్ల నుండి గ్రాండు కోమ్నెనోసు‌కు రక్షణ కల్పించినందుకు బదులుగా ఆమెకు ఉజును హసను‌తో వివాహం జరిగింది.

ఉజును హసన్ మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు యా'కూబు పెరుగుతున్న సఫావిద్ మత ప్రభావం పట్ల ముప్పుగా భావించాడు. యా'కూబు షిర్వాను‌షాతో పొత్తు పెట్టుకుని 1488లో హైదర్ను చంపేశాడు. ఈ సమయానికి సఫావియ్యాలలో అధికభాగం ఆసియా మైనరు, అజరు‌బైజాన్‌‌కు చెందిన సంచార ఓఘుజు టర్కికు మాట్లాడే తెగలవారుగా ఉన్నారు. వారి విలక్షణమైన ఎర్రటి తలపాగాల కారణంగా 'కిజిల్బాషు' అంటే "ఎర్ర తలలవారు" అని పిలువబడ్డారు. కిజిల్బాషు‌లు యోధులు, హైదర్ ఆధ్యాత్మిక అనుచరులు, సఫావిద్ సైనిక, రాజకీయ శక్తికి మూలం.

హైదర్ మరణానంతరం, సఫావియ్యాలు ఆయన కుమారుడు అలీ మీర్జా సఫావి చుట్టూ చేరారు. అయితే ఆయనను కూడా యా'కూబు వెంబడించి చంపేశాడు. అధికారిక సఫావిద్ చరిత్ర ప్రకారం అలీ మరణించే ముందు తన తమ్ముడైన ఇస్మాయిల్‌‌ను సఫావియ్యా ఆధ్యాత్మిక నాయకుడిగా నియమించాడు.

## చరిత్ర
### 1వ షా ఇస్మాయిల్‌చే రాజవంశ స్థాపన (క్రీ.శ. 1501–1524)
#### ఇస్మాయిల్ పాలనకు ముందు ఇరాన్

తైమూరిడ్ సామ్రాజ్యం (1370–1506) పతనం తరువాత ఇరాన్ రాజకీయంగా విచ్ఛిన్నమైంది. ఇది అనేక మత ఉద్యమాలకు దారితీసింది. తైమూర్ రాజకీయ అధికారం అంతరించిపోవడం అనేక మత వర్గాలకు. ముఖ్యంగా షియా వర్గాలకు ముందుకు వచ్చి ప్రాముఖ్యతను సంపాదించడానికి ఒక అవకాశాన్ని కల్పించింది. వీటిలో అనేక సూఫీ సోదర సంఘాలు, హురూఫీలు, నుక్తావీలు, ముషాషాలు ఉన్నాయి. ఈ ఉద్యమాలలో కిజిల్బాషు అత్యంత రాజకీయ స్థిరత్వం కలిగినది. దాని విజయం కారణంగా 1వ ఇస్మాయిల్ 1501లో రాజకీయ ప్రాముఖ్యతను పొందాడు. ఇస్మాయిల్ స్థాపించిన రాజ్యానికి ముందు అనేక స్థానిక రాజ్యాలు ఉండేవి.  సుమారు 1500 నాటికి అత్యంత ముఖ్యమైన స్థానిక పాలకులు వీరు:

* హుషైను బైకరా, హెరాతు తైమూరిడు సుల్తాను
* అల్వాండు మిర్జా, ఖాను తబ్రిజు అక్ కోయున్లు
* మురాదు బేగు, అక్ కోయున్లు పర్షియను ఇరాక్ పాలకుడు
* ఫరోఖు యాసారు, ది శిర్వాన్షా
* బడి అల్జమాను మీర్జా, బాల్ఖు స్థానిక పాలకుడు
* హుషైను కియా చలవి, కర్-కియా సెమ్నాను పాలకుడు
* మురాదు బేగు బయందరు, యాజ్దు స్థానిక పాలకుడు
* మహ్ముదు ఇబ్న్ నిజాం అల్-దీన్ యాహ్యా, మిహ్రాబానిదు సుల్తాను సిస్తాను
* 2వ బిసోతును, అష్రఫు ఇబ్న్ తాజు అల్-దవ్లా, మీర్జా అలీ, కియా 2వ హుసేను వంటి మజాందరను, గిలాను అనేక మంది స్థానిక పాలకులు.

ఇస్మాయిల్ ఈ భూములన్నింటినీ తన సామ్రాజ్యం కింద ఏకం చేయగలిగాడు.

#### షా 1వ ఇస్మాయిల్ ఉదయం

సఫావిద్ రాజవంశాన్ని సుమారు 1501లో షా 1వ ఇస్మాయిల్ స్థాపించాడు.సఫావిద్ క్రమానికి చెందిన 'షేక్'. దాని వ్యవస్థాపకుడైన షేక్ సఫీ అద్-దిన్ అర్దబిలి ప్రత్యక్ష వారసుడు. ఆయన నేపథ్యం వివాదాస్పదంగా ఉంది: సఫీ అద్-దిన్ జాతి మూలం గురించి వివిధ చరిత్రకారులు విభిన్న వాదనలు చేశారు. హింజు ఆయన అరబు అని పేర్కొన్నాడు. అయలోను ఆయన టర్కికు అని వాదించాడు. కస్రవి ఆయన ఇరానియను అని నొక్కి చెప్పాడు. తోగాను ఆయన కుర్దీషు అని, కానీ ఇస్మాయిల్ కాలం నాటికి పూర్తిగా టర్కీకరణ చెందాడని వాదించాడు.  జేమ్సు ఎల్. గెల్విను, ఇరా ఎం. లాపిడసు కూడా ఆయన కుర్దిష్ మూలానికి చెందినవాడని వాదించారు.  రోజరు సావోరీ, గుండుజు, షేక్ సఫీ అల్-దిన్ జాతి మూలానికి సంబంధించిన మూల గ్రంథంలో వాస్తవ దోషాలు ఉన్నాయని ఎత్తి చూపారు.  రోమరు అభిప్రాయం ప్రకారం సఫావిద్ షా టర్కుమెనుం ఇరానియను వంశపారంపర్యాన్ని కలిపిన ఒక వంశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.  అందువలన రాజవంశ స్థాపకుడైన షేక్ సఫీ   ఇరానియను లేదా 'సయ్యదు' వంశానికి చెందినవాడా అనే ప్రశ్న అప్రస్తుతం.  సఫావిద్ కుటుంబం తమ ప్రముఖులతో వివాహ సంబంధాల కారణంగా ఇస్మాయిల్‌‌కు టర్కుమెను, జార్జియను, పాంటికు గ్రీకు వంశపారంపర్యాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇస్మాయిల్ ఉపయోగించిన భాష ఆయన "జాతి" లేదా "జాతీయత" భాషతో సరిగ్గా ఒకేలా లేదు. ఆయన పుట్టుకతోనే ద్విభాషావేత్త. 

అందువలన ఆయన సఫవీయ క్రమం వంశపారంపర్య గ్రాండ్ మాస్టర్ల పరంపరలో చివరివాడు. ఆ క్రమం ఒక పరిపాలక రాజవంశంగా ఎదగడానికి ముందు. ఇస్మాయిల్ ఒక ధైర్యవంతుడైన ఆకర్షణీయమైన యువకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. షియా ఇస్లాం మీద తన విశ్వాసం పట్ల తీవ్రమైన పట్టుదలతో ఉండేవాడు. తాను దైవిక వంశానికి చెందినవాడినని నమ్మేవాడు—ఆయన ఖిజిల్బాషు అనుచరులు ఆయన ఆచరణాత్మకంగా పూజించేవారు.

1500లో 1వ ఇస్మాయిల్ తన తండ్రి షేక్ హైదర్ మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి పొరుగున ఉన్న షిర్వాను ‌మీద దండెత్తాడు. షేక్ హైదర్ 1488లో షిర్వాను షా అయిన ఫర్రుఖు యాసరు చేత హత్య చేయబడ్డాడు. ఆ తర్వాత ఇస్మాయిల్ ఒక దండయాత్రకు బయలుదేరి జూలై 1501లో తబ్రిజును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అక్కడ ఆయన తనను తాను అజరు‌బైజాన్ షాగా పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు. ఇరాను రాజులకు రాజు (*షాహను‌షా*)గా ప్రకటించుకున్నాడు. అల్-దిన్ (మరణం 1334), తబ్రిజు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని షాహన్‌షా-ఎ-ఇరాన్ అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. తన పేరు మీద నాణేలను ముద్రించి, ట్వెల్వరు షియిజాన్ని తన రాజ్యానికి అధికారిక మతంగా ప్రకటించాడు. సఫావిద్ ఇరాన్‌లో ట్వెల్వరు షియిజాన్ని రాజ్య మతంగా స్థాపించడం వలన  వివిధ సూఫీ తరీఖాలు తమ షియా స్థానాన్ని బహిరంగంగా ప్రకటించుకున్నాయి. మరికొన్ని వెంటనే షియా ఇస్లాంను స్వీకరించాయి.  వీరిలో అత్యంత విజయవంతమైన సూఫీ పరంపరలలో ఒకదాని స్థాపకుడైన షా నిమతుల్లా వలీ (మరణం 1431), ఒక పద్యంలో ప్రచురితం కాని మరో సాహిత్య రచనలో నిరూపించబడినట్లుగా తన వంశాన్ని మొదటి ఇస్మాయిలీ ఇమాం అయిన ముహమ్మదు ఇబ్ను  ఇస్మాయిల్‌కు చెందినదని గుర్తించాడు. షా నిమతుల్లా సున్నీ ముస్లిం అయినప్పటికీ సఫావిద్ రాజవంశం ఉద్భవించిన తర్వాత నిమతుల్లాహీ పరంపర భవిష్యత్తు షేకు‌లు షియా ఇస్లాంకు తమ విధేయతను ప్రకటించారు. 

1వ ఇస్మాయిల్ ప్రారంభంలో కేవలం అజరు‌బైజాన్ ‌మీద మాత్రమే ఆధిపత్యం సాధించినప్పటికీ, వివిధ రాజవంశాలు, రాజకీయ శక్తుల మధ్య దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు అధికారం కోసం జరిగిన పోరాటంలో సఫావిద్‌లు అంతిమంగా మొత్తం ఇరాను ‌మీద విజయం సాధించారు. తబ్రిజు‌లో విజయం సాధించిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత  1వ ఇస్మాయిల్ ఇరాన్‌లోని చాలా భాగాన్ని తన భూభాగంలో భాగంగా ప్రకటించుకున్నాడు. 10 సంవత్సరాలలోపు దాని మొత్తం మీద పూర్తి నియంత్రణను స్థాపించాడు. ఇస్మాయిల్ "పాదిషా-ఇ-ఇరాన్" అనే బిరుదును స్వీకరించడానికి ముందు ఉజును హసను, అనేక ఇతర ఇరానియను రాజులు ధరించిన ఇరానియను, తుర్కు‌మెన్ పాలకుల పద్ధతిని అనుసరించాడు. ఒట్టోమన్ సుల్తానులు ఆయన 'ఇరానియను భూముల రాజు, జంషిదు కై ఖోస్రో వారసుడు' అని సంబోధించారు. ... షా అబ్బాసు పాలనలో ఈ పరివర్తన పూర్తయింది. షియా ఇరాన్ పశ్చిమాన ఉన్న ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, తూర్పున ఉన్న ఉజ్బెకు రాజ్యంతో సహా రెండు పొరుగున ఉన్న సున్నీ శక్తులను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది."

1501లో కేవలం అజరు‌బైజాన్‌, షిర్వాను, దక్షిణ సఫావిడు డాగేస్తాను (దాని ముఖ్యమైన నగరం డెర్బెంటు‌తో సహా), అర్మేనియాను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ప్రారంభించి. 1502లో ఎర్జిను‌కాను, ఎర్జురం ఆయన వశమయ్యాయి. 1503లో హమదాను 1504లో షిరాజు, కెర్మాను, 1507లో దియారు‌బాకిరు నజఫు, కర్బలా, 1508లో వాన్ 1509లో బాగ్దాదు, 1510లో హెరాతు, అలాగే గ్రేటరు ఖొరాసాను‌లోని ఇతర ప్రాంతాలు ఆయన ఆధీనంలోకి వచ్చాయి. 1503లో కార్టులీ, కఖేటి రాజ్యాలు కూడా ఆయనకు సామంతులుగా మార్చబడ్డాయి.   నాటికి ఈశాన్యంలో వారి ఖాన్ ముహమ్మదు షైబానీ నాయకత్వంలోని ఉజ్బెక్లు ఉత్తరాన, ఆక్ససు నదికి ఆవలికి తరిమివేయబడ్డారు. అక్కడ వారు సఫావిద్‌ల మీద దాడులు కొనసాగించారు. ఖొరాసాను‌లోని చాలా భాగాన్ని ఆక్రమించుకున్న ఉజ్బెక్ల మీద ఇస్మాయిల్ సాధించిన నిర్ణయాత్మక విజయం ఇరాను తూర్పు సరిహద్దులకు భద్రత కల్పించింది. అప్పటి నుండి ఉజ్బెక్లు హిందూ కుషు పర్వతాలకు ఆవల విస్తరించలేదు. ఉజ్బెక్లు అప్పుడప్పుడు ఖొరాసాను మీద ‌దాడులు కొనసాగించినప్పటికీ సఫావిద్ సామ్రాజ్యం తన పాలన కాలమంతా వారిని దూరంగా ఉంచగలిగింది.

#### ఒట్టోమన్లతో ఘర్షణల ప్రారంభం

సఫావిద్‌లకు మరింత సమస్యాత్మకమైనది, పొరుగున ఉన్న శక్తివంతమైన ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం. సున్నీ ఇస్లాం రాజవంశమైన ఒట్టోమన్లు, సఫావిద్‌ల కోసం అనటోలియా లోని తుర్కు‌మెన్ తెగలను చురుకుగా నియమించుకోవడాన్ని ఒక పెద్ద ముప్పుగా భావించారు. పెరుగుతున్న సఫావిద్ శక్తిని ఎదుర్కోవడానికి 1502లో సుల్తాను 2వ బయేజిదు బలవంతంగా చాలా మంది షియా ముస్లింలను అనటోలియా నుండి ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు బహిష్కరించాడు. 1511లో షాకులు తిరుగుబాటు అనేది సామ్రాజ్యం లోపల నుండే ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఒక విస్తృతమైన షియా, సఫావిద్ అనుకూల తిరుగుబాటు. అంతేకాకుండా 1510ల ప్రారంభంలో ఇస్మాయిల్ విస్తరణవాద విధానాలు ఆసియా మైనరులో సఫావిద్ సరిహద్దులను మరింత పశ్చిమానికి నెట్టాయి. నూర్-అలీ ఖలీఫా ఆధ్వర్యంలోని సఫావిద్ గాజీలు తూర్పు అనటోలియా మీద పెద్ద ఎత్తున దాడి చేయడంతో ఒట్టోమన్లు ​​త్వరలోనే స్పందించారు. ఈ చర్య 1512లో 2వ బాయెజిదు కుమారుడైన సుల్తాను 1వ సెలిం ఒట్టోమన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన సమయానికి సరిగ్గా జరిగింది. ఇది రెండు సంవత్సరాల తరువాత పొరుగున ఉన్న సఫావిద్ ఇరాన్ ‌మీద దండెత్తాలనే సెలిం  నిర్ణయానికి దారితీసిన యుద్ధానికి కారణం (కాససు బెల్లి) అయింది. 

1514లో సుల్తాను 1వ సెలిం  అనటోలియా గుండా సైన్యాన్ని నడిపించి ఖోయి నగరానికి సమీపంలో ఉన్న చల్దిరాను మైదానానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఒక నిర్ణయాత్మక యుద్ధం జరిగింది. చాలా మూలాల ప్రకారం ఒట్టోమన్ సైన్యం ఇస్మాయిల్ సైన్యం కంటే కనీసం రెట్టింపు పరిమాణంలో ఉండేది; అంతేకాకుండా ఒట్టోమన్లకు ఫిరంగిదళం ప్రయోజనం ఉంది. అది సఫావిద్ సైన్యానికి లేదు. చరిత్రకారుడు రోజర్ సావోరీ అభిప్రాయం ప్రకారం "సలీం ప్రణాళిక తబ్రిజు‌లో శీతాకాలం గడిపి మరుసటి వసంతకాలంలో పర్షియాను పూర్తిగా జయించడం. అయితే తబ్రిజు‌లో శీతాకాలం గడపడానికి నిరాకరించిన ఆయన అధికారులలో తిరుగుబాటు కారణంగా ఎనిమిది రోజుల తరువాత సఫావిద్ దళాలు నాశనం చేసిన భూభాగం గుండా ఆయన వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది". ఇస్మాయిల్ ఓడిపోయి ఆయన రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ సఫావిద్ సామ్రాజ్యం మనుగడ సాగించింది. ఈ రెండు శక్తుల మధ్య యుద్ధం ఇస్మాయిల్ కుమారుడైన చక్రవర్తి 1వ తహ్మాస్ప్ ఒట్టోమన్ సుల్తాను సులేమాన్ ది మాగ్నిఫిసెంటు హయాంలో కొనసాగింది. చివరకు 1602 నాటికి షా అబ్బాసు ఒట్టోమన్ల చేతిలో కోల్పోయిన ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

చల్దిరాను యుద్ధం పర్యవసానాలు ఇస్మాయిల్‌‌ మీద మానసికంగా కూడా ప్రభావం చూపాయి: ఈ ఓటమి తాను దైవాంశ సంభూతుడనే తన వాదన మీద ఆధారపడిన తన అజేయత్వం మీద ఇస్మాయిల్‌‌కు ఉన్న నమ్మకాన్ని నాశనం చేసింది. ఆయన కిజిల్బాషు అనుచరులతో ఆయన సంబంధాలు కూడా ప్రాథమికంగా మారిపోయాయి. చల్దిరాను యుద్ధంలో ఓటమికి ముందు తాత్కాలికంగా ఆగిపోయిన కిజిల్బాషు తెగల మధ్య వైరుధ్యాలు, ఇస్మాయిల్ మరణించిన వెంటనే తీవ్ర రూపంలో తిరిగి తలెత్తి, షా తహ్మాస్ప్ రాజ్య వ్యవహారాల మీద నియంత్రణ సాధించే వరకు పదేళ్ల పాటు అంతర్యుద్ధానికి (930–040/1524–1533) దారితీశాయి. ఇస్మాయిల్ పాలన చివరి దశాబ్దంలో చాలా వరకు సామ్రాజ్యం దేశీయ వ్యవహారాలను 1523లో హత్యకు గురయ్యే వరకు తాజికు వజీరు మీర్జా షా హొస్సేను పర్యవేక్షించారు. చల్దిరాను యుద్ధానికి చారిత్రక ప్రాముఖ్యత కూడా ఉంది. ఎందుకంటే ఇది ఒట్టోమన్లు, ఇరానియను సఫావిడ్ల (అలాగే తర్వాతి ఇరానియను రాజ్యాల) మధ్య భౌగోళిక రాజకీయాలు, సైద్ధాంతిక విభేదాల కారణంగా ప్రధానంగా తూర్పు అనటోలియా, కాకససు, మెసొపొటేమియాలోని భూభాగాలకు సంబంధించి 300 సంవత్సరాలకు పైగా జరిగిన తరచు, తీవ్రమైన యుద్ధాలకు నాంది పలికింది.

ఇరాన్‌లో తొలి సఫావిద్ అధికారం కిజిల్బాషు‌ల సైనిక శక్తి మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఇస్మాయిల్ ఇరాన్‌లో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి ఈ మొదటి అంశాన్ని ఉపయోగించుకున్నాడు. కానీ చల్దిరాను యుద్ధంలో ఓటమి తర్వాత రాజకీయాలను విడిచిపెట్టి, ప్రభుత్వ వ్యవహారాలను 'వకీలు' (ప్రధాన నిర్వాహకుడు) కార్యాలయానికి అప్పగించాడు. ఇస్మాయిల్ వారసులు, ముఖ్యంగా షా 1వ అబ్బాసు రాజ్య వ్యవహారాల మీద కిజిల్బాషు‌ల ప్రభావాన్ని విజయవంతంగా తగ్గించారు.

### షా తహ్మాస్ప్ (పాలన 1524–1576)
#### తహ్మాస్ప్ ప్రారంభ పాలనలో అంతర్యుద్ధం

మహా ఖొరాసాను‌కు నామమాత్రపు యువ గవర్నరైన షా తహ్మాస్పు,  పది సంవత్సరాల మూడు నెలల వయస్సులో 1524లో తన తండ్రి ఇస్మాయిల్ తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.   ఈ వారసత్వానికి స్పష్టంగా ఎలాంటి వివాదం లేదు.  తహ్మాస్ప్ శక్తివంతమైన కిజిల్బాషు అమీరు అలీ బేగు రూమ్లూ (‘‘దివ్ సుల్తాను రూమ్లూ’’ అనే బిరుదు పొందినవాడు) సంరక్షణలో ఉన్నాడు. ఆయన తనను తాను రాజ్యానికి వాస్తవ పాలకుడిగా భావించాడు. రూమ్లూ, కోపెకు సుల్తాను ఉస్తాజ్లు (ఇస్మాయిల్ చివరి వకీలు) యువ షాకు సహ-పాలకులగా స్థిరపడ్డారు.  చల్దిరాను యుద్ధం పర్యవసానాలతో ఇంకా బాధపడుతున్న కిజిల్బాషు‌లు అంతర్గత వైరుధ్యాలలో చిక్కుకున్నారు. తహ్మాస్ప్ పాలనలోని మొదటి రెండు సంవత్సరాలు దివ్ సుల్తాను ఉస్తాజ్లును అధికారం నుండి తొలగించే ప్రయత్నాలతోనే గడిచాయి.  ఈ ఆస్థాన కుట్ర నేరుగా గిరిజన సంఘర్షణకు దారితీసింది. 1526లో వాయవ్య ఇరాన్‌లో మొదలై త్వరలోనే మొత్తం ఖొరాసను‌ను చుట్టుముట్టిన ఆవర్తన యుద్ధాలు చెలరేగాయి. యువ ఇస్మాయిల్ లాంటి ఆకర్షణీయమైన, రక్షకుడి వంటి నాయకుడు లేకపోవడంతో గిరిజన నాయకులు తమ సాంప్రదాయ హక్కులను తిరిగి పొందారు. స్థానిక యుద్ధ ప్రభువుల కాలానికి తిరిగి వెళ్తామని బెదిరించారు. దాదాపు 10 సంవత్సరాల పాటు ప్రత్యర్థి కిజిల్బాషు వర్గాలు ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుకున్నాయి. మొదట కోపెకు సుల్తాను ఉస్తాజ్లు తెగ తీవ్రంగా నష్టపోయింది. ఆయన స్వయంగా ఒక యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.

ఈ విధంగా దివ్ సుల్తాను మొదటి రాజభవన పోరాటంలో విజయం సాధించాడు. కానీ ఆయన తక్కలు తెగకు చెందిన చుహా సుల్తాను చేతిలో బలైపోయాడు. ఆయన తహ్మాస్పు‌ను తన మొదటి గురువుకు వ్యతిరేకంగా మార్చాడు. 1527లో తహ్మాస్ప్ సభలో సమావేశమైన వారి ముందు దివ్ సుల్తాను ‌మీద బాణం వేసి తన కోరికను ప్రదర్శించాడు. తక్కలు తెగ రూమ్లు తెగ స్థానంలో ఆధిపత్య తెగగా అవతరించింది. వారి స్థానంలో షామ్లు తెగ వచ్చింది. ఆ తెగకు చెందిన అమీరు హుస్సేను ఖాన్ ప్రధాన సలహాదారు అయ్యాడు. ఈ కొత్త నాయకుడు 1534 వరకు మాత్రమే అధికారంలో ఉన్నాడు. ఆ తర్వాత ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేసి ఉరితీశారు. 

హుస్సేను ఖాన్ పతనంతో తహ్మాస్ప్ తన పాలనను సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. మరొక తుర్కు‌మెన్ తెగ మీద ఆధారపడకుండా ఆయన ఒక పర్షియను 'వకీలు ‘ను నియమించాడు. 1553 నుండి నలభై సంవత్సరాల పాటు షా గిరిజన కుట్రలలో చిక్కుకోకుండా ఉండగలిగాడు. కానీ దశాబ్ద కాలపు అంతర్యుద్ధం సామ్రాజ్యాన్ని విదేశీ ప్రమాదాలకు గురిచేసింది. తహ్మాస్ప్ ఉజ్బెక్ల పదేపదే దాడుల మీద తన దృష్టిని సారించవలసి వచ్చింది. 

#### సామ్రాజ్యానికి విదేశీ ముప్పులు

తహ్మాస్ప్ పాలనలో ఉజ్బెకు‌లు రాజ్యం తూర్పు ప్రావిన్సుల మీద ఐదుసార్లు దాడి చేశారు. 1వ సోలేమాను ఆధ్వర్యంలోని ఒట్టోమన్లు ​​ఇరాను మీద నాలుగుసార్లు దండెత్తారు. ఉజ్బెకు దళాల మీద కేంద్రీకృతం కాని నియంత్రణ, ఉజ్బెకు‌ల అసమర్థత ఖొరాసను‌లోకి ప్రాదేశికంగా చొచ్చుకుపోవడానికి ప్రధాన కారణం అయింది. అంతర్గత కలహాలను పక్కనపెట్టి సఫావిద్ ప్రభువులు 1528లో హెరాతు‌కు ఏర్పడిన ముప్పుకు ప్రతిస్పందిస్తూ తహ్మాస్పు‌తో (అప్పుడు 17 ఏళ్లు) కలిసి తూర్పుగా ప్రయాణించి జాం వద్ద సంఖ్యాపరంగా ఉన్నతమైన ఉజ్బెకు దళాలను పూర్తిగా ఓడించారు. ఈ విజయం కనీసం కొంతవరకు సఫావిద్‌లు చల్దిరాను యుద్ధం నుండి సేకరిస్తూ శిక్షణ పొందుతున్న తుపాకుల వాడకం వల్లనే సాధ్యమైంది. 

జాం యుద్ధంలో తుపాకులతో విజయం సాధించినప్పటికీ తహ్మాస్ప్ తమ ప్రధాన శత్రువులైన ఒట్టోమన్లతో తలపడటానికి ఇంకా ఆత్మవిశ్వాసం లేక దానికి బదులుగా భూభాగాలను వదులుకోవడానికి ఇష్టపడ్డాడు.  ఈ ప్రక్రియలో తరచుగా దగ్ధ భూమి వ్యూహాలను ఉపయోగించాడు. 1532–1555 ఒట్టోమన్-సఫావిద్ యుద్ధం సమయంలో 1534, 1548–1549 దండయాత్రలలో ఒట్టోమన్లను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఇరాను‌ను ఒక సామంతుల రాజ్యంగా మార్చడానికి తహ్మాస్ప్ సోదరులైన (క్రమంగా సాం మీర్జా అల్కాసు మీర్జా) షాహు‌లుగా నియమించాడు. ఆ దండయాత్రలలో ( 1554లో) ఒట్టోమన్లు ​​తబ్రిజును స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ దానిని ఎక్కువ కాలం ఆక్రమించుకోవడానికి సరిపడా కమ్యూనికేషను మార్గం వారికి లేదు.  అయినప్పటికీ ఇరాక్, దాని వాయవ్య భూభాగంలో నెలకొన్న అభద్రత దృష్ట్యా, తహ్మాస్ప్ తన రాజసభను తబ్రిజు నుండి ఖజ్వినుకు మార్చాడు.

తహ్మాస్ప్ పాలనలో అత్యంత తీవ్రమైన సంక్షోభంలో 1553–54లో ఒట్టోమన్ దళాలు యెరెవాను, కరాబాఖు, నఖ్జవానులను స్వాధీనం చేసుకుని రాజభవనాలు, విల్లాలు, తోటలను ధ్వంసం చేశాయి. అర్దబిలును బెదిరించాయి.  ఈ కార్యకలాపాల సమయంలో సామ్లు తెగకు చెందిన ఒక ఏజెంటు (ఇప్పుడు సాం మీర్జా, ఆశయాలకు మద్దతు ఇస్తున్నవాడు) షాహు‌కు విషం పెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. తాహ్మాస్పు శత్రుత్వాలను ముగించాలని నిశ్చయించుకుని శాంతి కోసం అభ్యర్థించడానికి 1554 సెప్టెంబరులో తన రాయబారిని ఎర్జురము‌లోని సులేమాన్ శీతాకాల నివాసానికి పంపాడు.  తాత్కాలిక ఒప్పందాల తర్వాత 1555 జూన్‌లో అమాస్యా శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది. ఇది తదుపరి రెండు దశాబ్దాల పాటు ఒట్టోమన్లతో యుద్ధాన్ని ఆపింది. ఈ ఒప్పందం ఒట్టోమన్లచే సఫావిద్ సామ్రాజ్యానికి లభించిన మొదటి అధికారిక దౌత్య గుర్తింపు. ఈ శాంతి ఒప్పందం ప్రకారం ఒట్టోమన్లు ​​యెరెవాను, కరాబాఖు, నఖ్జవాను‌లను సఫావిద్‌లకు తిరిగి అప్పగించడానికి అంగీకరించారు. దానికి బదులుగా మెసొపొటేమియా (ఇరాక్), తూర్పు అనటోలియాను తమ వద్ద ఉంచుకున్నారు.  షా మొదటి ముగ్గురు రషీదును ఖలీఫాలను శపించే 'తబుర్రు' ఆచారాన్ని రద్దు చేస్తే, సఫావిద్ షియా యాత్రికులను మక్కా, మదీనాతో పాటు ఇరాక్, అరేబియాలోని ఇమాం‌ల సమాధులను సందర్శించడానికి అనుమతించడానికి సులేమాన్ అంగీకరించాడు. కోల్పోయిన భూభాగం, ప్రతిష్ట పరంగా ఇది ఒక పెద్ద మూల్యం. కానీ ఇది సామ్రాజ్యం నిలదొక్కుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. ఇది తాహ్మాస్పు పాలన మొదటి సంవత్సరాలలో అసంభవంగా అనిపించింది.

#### రాజ శరణార్థులు: బాయెజిదు హుమాయును

దాదాపుగా సఫావిద్ సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించిన సమయం లోనే తైమూరిదు వారసుడైన బాబర్ స్థాపించిన మొఘల్ సామ్రాజ్యం దక్షిణ ఆసియాలో అభివృద్ధి చెందుతోంది. మొఘలులు, అధిక సంఖ్యలో ఉన్న హిందూ జనాభాను పాలిస్తూ సున్నీ ఇస్లాంను అనుసరించారు. బాబరు మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు హుమాయును తన భూభాగాల నుండి బహిష్కరించబడ్డాడు. బాబరు భూభాగాల ఉత్తర భాగాన్ని వారసత్వంగా పొందిన ఆయన సవతి సోదరుడు, ప్రత్యర్థి నుండి హుమాయూను ముప్పును ఎదుర్కొన్నాడు.  నగరం నుండి నగరానికి పారిపోవలసి వచ్చిన హుమాయును చివరికి 1543లో ఖాజ్విను‌లోని తహ్మాస్ప్ ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందాడు. హుమాయును పదిహేను సంవత్సరాలకు పైగా ప్రవాసంలో ఉన్నప్పటికీ తహ్మాస్ప్ ఆయనను మొఘలు వంశానికి నిజమైన చక్రవర్తిగా స్వీకరించాడు. హుమాయును షియా ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తర్వాత (తీవ్రమైన ఒత్తిడికి లోనై), తహ్మాస్ప్ ఆయనకు తన భూభాగాలను తిరిగి పొందడానికి సైనిక సహాయం అందించాడు. దానికి ప్రతిఫలంగా మధ్య ఇరాన్, గంగా నది మధ్య భూమార్గ వాణిజ్య మార్గాన్ని నియంత్రించే కాందహారు‌ను కోరాడు. 1545లో సంయుక్త ఇరానియను-మొఘలు సైన్యం కాందహారు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని కాబూలు‌ను ఆక్రమించగలిగింది. 

హుమాయును కాందహారు‌ను అప్పగించాడు. కానీ సఫావిద్ గవర్నరు మరణానంతరం హుమాయును దానిని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత 1558లో తహ్మాస్ప్ దానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవలసి వచ్చింది. తహమాస్పు ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందిన ఏకైక రాజకుటుంబ వ్యక్తి హుమాయును మాత్రమే కాదు. వృద్ధుడైన సులేమాన్ ది మాగ్నిఫిసెంటు తర్వాత సింహాసనాన్ని ఎవరు అధిష్టించాలనే దాని మీద ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో ఒక వివాదం తలెత్తింది. సులేమాన్ ఇష్టమైన భార్య, హుర్రెం సుల్తాను, తన కుమారుడు సెలిం తదుపరి సుల్తాను కావాలని తీవ్రంగా కోరుకుంది. కానీ సెలిం ఒక మద్యపాన వ్యసనపరుడు. హుర్రెం  మరొక కుమారుడు బాయెజిదు చాలా గొప్ప సైనిక సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించాడు. ఆ ఇద్దరు యువరాజులు గొడవపడ్డారు. చివరికి బాయెజిదు తన తండ్రి మీద తిరుగుబాటు చేశాడు. ఆయన పశ్చాత్తాప లేఖ సులేమాను‌కు చేరలేదు. మరణశిక్ష నుండి తప్పించుకోవడానికి ఆయన విదేశాలకు పారిపోవలసి వచ్చింది. 1559లో బాయెజిదు ఇరాన్‌కు చేరుకున్నాడు, అక్కడ తహమాస్పు ఆయనకు ఘన స్వాగతం పలికాడు. సులేమాన్ తన కుమారుడిని తిరిగి రప్పించుకోవడానికి చర్చలు జరపడానికి ఆసక్తి చూపాడు. కానీ తహమాస్పు ఆయన వాగ్దానాలను  బెదిరింపులను తిరస్కరించాడు. చివరికి 1561లో సులేమాన్ ఆయనతో రాజీపడ్డాడు. అదే సంవత్సరం సెప్టెంబరు‌లో, తబ్రిజు‌లో తహమాస్పు, బాయెజిదు ఒక విందులో పాల్గొంటున్నప్పుడు. ఒట్టోమన్ యువరాజు తన ప్రాణానికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర పన్నాడని వార్తలు అందినట్లు తహమాస్పు అకస్మాత్తుగా నటించాడు. కోపోద్రిక్తులైన ప్రజల గుంపు గుమిగూడింది. తహమాస్పు బాయెజిదు‌ను ఆయన స్వంత భద్రత కోసమేనని ఆరోపిస్తూ అదుపులోకి తీసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత తహమాస్పు ఆ యువరాజును ఒట్టోమన్ రాయబారికి అప్పగించాడు. కొద్దికాలానికే బాయెజిదు తన సొంత తండ్రి పంపిన ఏజెంట్లచే చంపబడ్డాడు. 

#### షా తహ్మాస్ప్ వారసత్వం
యువకుడైన షా తహ్మాస్ప్ సింహాసనం అధిష్టించినప్పుడు ఇరాన్ దయనీయమైన స్థితిలో ఉంది. అయినప్పటికీ బలహీనమైన ఆర్థిక వ్యవస్థ, అంతర్యుద్ధం, రెండు వైపులా విదేశీ యుద్ధాలు ఉన్నప్పటికీ తహ్మాస్ప్ తన సింహాసనాన్ని నిలబెట్టుకోవడంలో, సామ్రాజ్యం ప్రాదేశిక సమగ్రతను కాపాడటంలో విజయం సాధించాడు (ఇస్మాయిల్ కాలంతో పోలిస్తే చాలా వరకు తగ్గినా). తన సుదీర్ఘ పాలనలో మొదటి 30 సంవత్సరాలలో బలపడిన కేంద్ర సైనిక శక్తి మీద నియంత్రణ సాధించడం ద్వారా ఆయన అంతర్గత విభేదాలను అణచివేయగలిగాడు. ఉజ్బెక్సు‌తో జరిగిన యుద్ధంలో సఫావిద్‌లు ఒక గన్‌పౌడరు సామ్రాజ్యంగా మారారని ఆయన నిరూపించాడు. ఒట్టోమన్ ముప్పును ఎదుర్కోవడంలో ఆయన వ్యూహాలు చివరికి ఇరవై సంవత్సరాల పాటు శాంతిని కాపాడిన ఒక ఒప్పందానికి దారితీశాయి.

సాంస్కృతిక విషయాలలో తహ్మాస్ప్ లలిత కళల పునరుజ్జీవనానికి అధ్యక్షత వహించాడు. అవి ఆయన పోషణలో వికసించాయి. సఫావిద్ సంస్కృతి తరచుగా పెద్ద ఎత్తున నగర ప్రణాళిక, వాస్తుశిల్పం కోసం ప్రశంసించబడుతుంది. ఈ విజయాలు తరువాతి షాల పాలనలో సాధించబడ్డాయి. కానీ పర్షియను సూక్ష్మ చిత్రకళ, పుస్తక బైండింగు, కాలిగ్రఫీ వంటి కళలు వాస్తవానికి ఆయన కాలంలో పొందినంత శ్రద్ధను మరెప్పుడూ పొందలేదు.

తహ్మాస్ప్ అనుకోకుండా చాలా కాలం తర్వాత మార్పుకు దారితీసే విత్తనాలను కూడా నాటాడు. తన పాలనలో తన సొంత సామ్రాజ్యాన్ని, పొరుగున ఉన్న ఒట్టోమన్ల సామ్రాజ్యాన్ని పరిశీలిస్తున్నప్పుడు రాజ్య అధిపతులకు ముప్పుగా ఉన్న ప్రమాదకరమైన ప్రత్యర్థి వర్గాలు, అంతర్గత కుటుంబ కలహాలు ఉన్నాయని ఆయన గ్రహించాడు. వాటిని సరిగ్గా పట్టించుకోకపోతే అవి పాలకుడికి తీవ్రమైన ముప్పుగా మారవచ్చు లేదా అంతకంటే దారుణంగా ఆయన పతనానికి దారితీయవచ్చు లేదా అనవసరమైన ఆస్థాన కుట్రలకు దారితీయవచ్చు. కోలిను మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం తహ్మాస్పు‌కు ఉన్న సమస్య సామ్రాజ్యంలోని సైనిక గిరిజన ఉన్నత వర్గమైన ఖిజిల్బాషు‌ల చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది.  వీరు సఫావిద్ రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక సభ్యుడికి భౌతికంగా దగ్గరగా ఉండటం, వారి మీద నియంత్రణ ఉండటం ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాలను, రాజకీయ అదృష్టాన్ని, భౌతిక పురోగతిని హామీ ఇస్తుందని నమ్మేవారు. తహ్మాస్ప్ తన సోదరులు, కుమారుల వంటి తన దగ్గరి బంధువులను సామ్రాజ్యంలోని వివిధ గవర్నర్షిపు‌లకు క్రమం తప్పకుండా బదిలీ చేయడం ద్వారా తన కుటుంబానికి సంబంధించిన సంభావ్య సమస్యల గురించి తన ఆందోళనలలో కొన్నింటిని రద్దు చేయగలిగినప్పటికీ, విస్మరించగలిగినప్పటికీ ప్రధానంగా ఖిజిల్బాషు‌ల రాజకీయ, సైనిక ఉనికిని మొత్తంగా తగ్గించడంలోనే ఏదైనా దీర్ఘకాలిక పరిష్కారాలు ఉంటాయని ఆయన అర్థం చేసుకున్నాడు. . 'ఎన్సైక్లోపీడియా ఇరానికా' ప్రకారం ఆయన తండ్రి, సామ్రాజ్య స్థాపకుడైన 1వ ఇస్మాయిల్ అనేక మంది ప్రముఖ పర్షియన్లను శక్తివంతమైన అధికారిక పదవులలో నియమించడం ద్వారా ఈ ప్రక్రియను అధికారిక స్థాయిలో ప్రారంభించాడు. 1535 తర్వాత తహ్మాస్పు‌కు ప్రధాన వజీరు అయిన ఖాజీ జహాను ఆఫ్ ఖాజ్విను‌తో ఉన్న సుదీర్ఘ, సన్నిహిత సంబంధంలో ఇది కొనసాగడం చూడవచ్చు. తహ్మాస్ప్ పాలనలో పర్షియన్లు నిర్వాహకులుగా, మత గురువుల ఉన్నత వర్గాలుగా తమ చారిత్రక పాత్రను కొనసాగించినప్పటికీ ఖిజిల్బాషు‌ల సైనిక పాత్రను తగ్గించడానికి అప్పటి వరకు పెద్దగా ఏమీ చేయలేదు. 

అందువలన 1540లో షా తహ్మాస్ప్ కాకసస్ ప్రాంతం మీద వరుస దండయాత్రలలో మొదటిదాన్ని ప్రారంభించాడు. ఇది ఆయన సైనికులకు శిక్షణ, సాధన కోసం ఉద్దేశించబడింది. అలాగే ప్రధానంగా భారీ సంఖ్యలో క్రైస్తవ సర్కాసియని, జార్జియను బానిసలను తిరిగి తీసుకురావడం కోసం కూడా వీరు సైనిక బానిస వ్యవస్థకు ఆధారం అవుతారు. పొరుగున ఉన్న ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం జానిసరీలు వలె అదే సమయంలో ఇరానియను సమాజంలో కాకససు జాతికి చెందిన ప్రజలతో కూడిన ఒక కొత్త వర్గాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. 

1553లో జరిగిన నాల్గవ దండయాత్రలో తహమాస్పు అనుసరించిన విధానం స్పష్టమైంది. ఆయన టిబిలిసి (టిఫ్లిసు), కార్టులీ ప్రాంతం మీద నియంత్రణ సాధించి 30,000 కంటే ఎక్కువ మంది ప్రజలను బలవంతంగా ఇరాన్ మధ్య ప్రాంతాలకు తరలించాడు. 'ఎన్సైక్లోపీడియా ఇరానికా' ప్రకారం ఇది 'ఘోలమాను-ఎ ఖాస్సా-యే-షరీఫా' లేదా 'రాజ బానిసల' దళానికి ప్రారంభ బిందువుగా మారింది. ఈ దళం సామ్రాజ్య కాలంలో చాలా వరకు సఫావిద్ సైన్యం మీద ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఇస్లాం మతంలోకి మారిన టర్కోమన్లు ​​కాని వారిగా ఈ సర్కాసియను, జార్జియను ఘోలాం‌లు వంశ విధేయతలు, బంధుత్వ బాధ్యతల నుండి పూర్తిగా విముక్తి పొందారు. ఖిజిల్బాషు గిరిజన రాజకీయాలచే తన బాల్యం, పెంపకం తీవ్రంగా ప్రభావితమైన తహమాస్పు వంటి పాలకుడికి ఇది ఒక ఆకర్షణీయమైన లక్షణం.  దీనికి ప్రతిగా బలవంతంగా తరలించబడిన ఈ మహిళలలో చాలామంది తహమాస్పు భార్యలు, ఉపపత్నులు అయ్యారు. తద్వారా సఫావిద్ అంతఃపురం జాతి రాజకీయాలకు ఒక పోటీ, కొన్నిసార్లు ప్రాణాంతకమైన వేదికగా మారింది. ఇక్కడ టర్కుమెను, సర్కాసియను, జార్జియను మహిళలు, ఆస్థానికుల వర్గాలు షా దృష్టిని ఆకర్షించడానికి ఒకరితో ఒకరు పోటీపడ్డారు. 

మొదటి బానిస సైనికులను 1వ అబ్బాసు పాలన వరకు వ్యవస్థీకరించనప్పటికీ తహమాస్పు కాలంలోనే కాకససు ప్రాంతానికి చెందినవారు రాజ కుటుంబంలో, అంతఃపురంలో, పౌర, సైనిక పరిపాలనలో ముఖ్యమైన సభ్యులుగా మారారు.  తద్వారా వారు సమాజంలో అంతర్భాగంగా మారడానికి మార్గం సుగమమైంది. తహమాస్పు సోదరీమణులలో ఒకరు ఒక సర్కాసియను‌ను వివాహం చేసుకుంది. 

ఆయన తన ఆస్థాన పదవిని ఉపయోగించుకుని, తహమాస్పు కుమార్తె పారి ఖాన్ ఖానుం‌తో కలిసి తహమాస్పు మరణానంతరం వారసత్వ విషయాలలో తమ ప్రభావాన్ని చాటుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. అమాస్యా శాంతి ఒప్పందం తర్వాత తహ్మాస్ప్ తాను "నిజమైన పశ్చాత్తాపం" అని పిలిచిన దానికి లోనయ్యాడు. అదే సమయంలో తహ్మాస్ప్ తన కుమారుడు ఇస్మాయిల్‌‌ను తన కిజిల్బాషు అనుచరుల నుండి వేరు చేసి కహకహాలో ఖైదు చేశాడు. అంతేకాకుండా కొత్త రాజధాని ఖజ్విను‌లో అలీ, పన్నెండు మంది ఇమాం‌లను గౌరవించని కవిత్వం, సంగీతాన్ని నిషేధించడం వంటి చర్యల ద్వారా ఆయన షియా ఆచారాలను బలోపేతం చేయడం ప్రారంభించాడు. ఆయన సాంప్రదాయకంగా షియా ఉన్న జిల్లాల పన్నులను కూడా తగ్గించాడు. మసీదులలో సేవలను నియంత్రించాడు. షియా ప్రచారకులను, గూఢచారులను నియమించాడు. సున్నీల మీద బలవంతపు వసూళ్లు, బెదిరింపులు, వేధింపులు జరిగాయి.

984/1576లో తహ్మాస్ప్ మరణించినప్పుడు ఇరాన్ దేశీయంగా ప్రశాంతంగా ఉంది. సరిహద్దులు సురక్షితంగా ఉన్నాయి. ఉజ్బెక్లు లేదా ఒట్టోమన్ల నుండి తక్షణ ముప్పు ఏదీ లేదు. అయితే బలహీనమైన కేంద్ర అధికారం పట్ల స్థానిక అసంతృప్తి అనే నిరంతర ముప్పు మాత్రం మారకుండా ఉంది. తహ్మాస్ప్ మనవడు 1వ అబ్బాసు సింహాసనాన్ని అధిష్టించే వరకు ఆ పరిస్థితి మారలేదు ( వాస్తవానికి అది మరింత దిగజారింది).

### తహ్మాస్ప్ కుమారుల పాలనలో గందరగోళం

తహ్మాస్ప్ మరణానంతరం, ఆయన తొమ్మిది మంది కుమారులలో ఇద్దరి చుట్టూ వారసత్వ మద్దతు కేంద్రీకృతమైంది; ఈ మద్దతు జాతి ప్రాతిపదికన విభజించబడింది—ఇస్మాయిల్‌‌కు చాలా వరకు తుర్కు‌మెన్ తెగలు, అలాగే ఆయన సోదరి పరి ఖాన్ ఖానుం, ఆమె సర్కాసియను మామ షమ్ఖలు సుల్తాను, మిగిలిన సర్కాసియన్లు మద్దతు ఇవ్వగా, హయదరు‌కు ఎక్కువగా ఆస్థానంలోని జార్జియన్లు మద్దతు ఇచ్చారు. అయినప్పటికీ ఆయనకు తుర్కు‌మెన్ ఉస్తాజ్లుల నుండి కూడా మద్దతు లభించింది. ఇస్మాయిల్ తన తండ్రి మీద తిరుగుబాటుకు కుట్ర పన్నాడనే ఆరోపణలతో 1556 నుండి ఖఖహాలో జైలులో ఉన్నాడు. కానీ 30,000 మంది ఖిజిల్బాషు మద్దతుదారులు జైలు వెలుపల ప్రదర్శన చేయడంతో ఆయన ఎంపిక ఖరారైంది. 1576 ఆగస్టు 22న 2వ ఇస్మాయిల్ పట్టాభిషేకం జరిగిన కొద్దికాలానికే హయదరు శిరచ్ఛేదం చేయబడ్డాడు.

#### 2వ ఇస్మాయిల్ (''ప.క.'' 1576–1577)
ఇస్మాయిల్ 14 నెలల పాలన రెండు విషయాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది: తన బంధువులను ఇతరులను (తన సొంత మద్దతుదారులతో సహా) నిరంతరం హతమార్చడం, మత విషయంలో ఆయన వైఖరిని మార్చుకోవడం. ఆయన తన అన్నయ్య మొహమ్మద్ ఖుదాబందా తప్ప తన బంధువులందరినీ చంపించేశాడు. దాదాపు అంధుడైనందున మొహమ్మద్ సింహాసనానికి నిజమైన వారసుడు కాదు.  మొహమ్మద్ ముగ్గురు కుమారులు, హమ్జా మీర్జా, అబ్బాసు మీర్జా  అబు తాలిబు మీర్జా కూడా ఈ హత్యల నుండి తప్పించుకున్నారు. ఇస్మాయిల్ ఈ హత్యా చర్యలను రాజకీయ వివేకంతో వివరించవచ్చు (వారసత్వ ప్రత్యర్థులను నిరోధించడానికి ఒట్టోమన్ సుల్తానులు అప్పుడప్పుడు రాజవంశీకులను నిర్మూలించేవారు). షియాల మీద ఆయన చర్యలు, తనను తాను భక్తిపరుడిగా భావించిన తన తండ్రి మీద ప్రతీకారాన్ని సూచిస్తున్నాయి.  ఇస్మాయిల్ సున్నీ సంప్రదాయాన్ని తిరిగి ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ ఇక్కడ కూడా ఆచరణాత్మక రాజకీయ కారణాలు ఉండవచ్చు; అవి, "షియా ప్రముఖుల అధిక శక్తివంతమైన స్థానం గురించిన ఆందోళన, సున్నిలను తిరిగి ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా అది బలహీనపడి ఉండేది." ఆయన ప్రవర్తనకు ఆయన మాదకద్రవ్యాల వాడకం కూడా ఒక కారణం కావచ్చు. ఏది ఏమైనప్పటికీ చివరికి ఆయన (కొన్ని కథనాల ప్రకారం) తన సర్కాసియను సవతి సోదరి, పారీ ఖాన్ ఖానుం చేత చంపబడ్డాడు. ఆమె హైదర్ కంటే ఆయననే సమర్థించింది. ఆమె ఆయన నల్లమందులో విషం కలిపిందని చెబుతారు. 

#### మొహమ్మద్ ఖోదాబందా (ప. 1578–1587)
2వ ఇస్మాయిల్ మరణానంతరం సింహాసన వారసత్వం కోసం ముగ్గురు అభ్యర్థులు ఉన్నారు: ఇస్మాయిల్ పసికందు కుమారుడు షా షుజా (కొన్ని వారాల వయస్సు), ఇస్మాయిల్ సోదరుడు మొహమ్మద్ ఖోదాబందా;  మొహమ్మద్ కుమారుడు ఆ సమయంలో 11 సంవత్సరాల వయస్సు ఉన్న సుల్తాను హమ్జా మీర్జా. ఇస్మాయిల్‌, మొహమ్మద్ సోదరి అయిన పరి ఖాన్ ఖానుం, ఈ ముగ్గురిలో ఎవరికైనా (దాదాపు అంధుడైన తన అన్నతో సహా) ప్రతినిధిగా వ్యవహరించాలని ఆశించింది. మొహమ్మద్ ఎంపికయ్యాడు. 1579 ఫిబ్రవరి 11న సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. మొహమ్మద్ 10 సంవత్సరాలు పాలించాడు. మొదట ఆయన సోదరి ఆస్థానంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది. కానీ ఆమె అనేక కుట్రలలో మొదటిదానిలో చిక్కుకుంది. ఉజ్బెక్లు, ఒట్టోమన్లు ​​మళ్ళీ ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని సఫావిద్ భూభాగాలను బెదిరించినప్పటికీ ఈ కుట్రలు కొనసాగాయి.

మొహమ్మద్, ఇతరులను రాజ్య వ్యవహారాలను నడపడానికి అనుమతించాడు. కానీ వారిలో ఎవరికీ జాతి లేదా రాజభవన వర్గాలను అదుపులో ఉంచడానికి తహ్మాస్ప్ లేదా 2వ ఇస్మాయిల్ లకున్నంత ప్రతిష్ట, నైపుణ్యం లేదా క్రూరత్వం లేవు.   ఆయన పాలకులలో ప్రతి ఒక్కరూ దారుణమైన ముగింపును ఎదుర్కొన్నారు. 2వ ఇస్మాయిల్‌ను సింహాసనం మీదకు తీసుకురావడంలో, పదవీచ్యుతుడిని చేయడంలో పాలుపంచుకుని తద్వారా కిజిల్బాష్లలో గణనీయమైన పలుకుబడి ఉన్న మొహమ్మద్ చెల్లెలు మొదటి బాధితురాలిని చేసాడు. మొహమ్మద్ ఖాజ్వీను‌లో అధికారంలోకి వచ్చిన కొద్ది కాలానికే ఆమె హత్యకు గురైంది.   ఆమెను వజీరు మీర్జా సల్మాను జబేరి (2వ ఇస్మాయిల్ పాలన నుండి కొనసాగుతున్నవాడు), మొహమ్మద్ ప్రధాన భార్య, మహదు-ఇ 'ఉల్యా అని పిలువబడే ఖైరు అల్-నిసా బేగం పన్నిన కుట్రల వల్ల చంపబడింది. మీర్జా సల్మానే ప్రధాన కుట్రదారుడని కొన్ని సూచనలు ఉన్నాయి. పరి ఖాన్ ఖానుం కిజిల్బాషు‌ల మధ్య బలమైన మద్దతును కూడగట్టుకోగలిగింది.  ఆమె మామ, షమ్ఖలు సుల్తాను, ఒక ప్రముఖ సర్కాసియను అధికారిగా ఉన్నత పదవిలో ఉన్నాడు. పరి ఖాన్ ఖానుం రాజధాని ద్వారాలను మూసివేయక ముందే మీర్జా సల్మాను రాజధానిని విడిచిపెట్టి, షిరాజు‌లో మొహమ్మద్ ఖోదాబందా ఆయన భార్యను కలవగలిగాడు. వారికి ఆయన తన సేవలను అందించాడు.   వారి శత్రువు తొలగిపోయిన తర్వాత తానే పరిపాలిస్తానని ఆయన నమ్మి ఉండవచ్చు. కానీ మహదు-ఇ 'ఉల్యా వారిద్దరిలో బలమైనదిగా నిరూపించుకుంది.

రాజ్య వ్యవహారాల మీద ప్రత్యక్షంగా కాకుండా పరోక్షంగా ప్రభావం చూపడంతో ఆమె ఏమాత్రం సంతృప్తి చెందలేదు: దానికి బదులుగా, ఆమె రాజ్యంలోని ప్రధాన అధికారుల నియామకంతో సహా అన్ని ముఖ్యమైన విధులను స్వయంగా బహిరంగంగా నిర్వహించింది. సాధారణ రాజ దర్శనానికి బదులుగా ఈ ఉన్నత అధికారులు ప్రతి ఉదయం బేగం ఆదేశాలను స్వీకరించడానికి అంతఃపుర ద్వారం వద్ద సమావేశమవ్వాల్సి వచ్చేది.   

ఈ సందర్భాలలో రాజ శాసనాలు రూపొందించి, ముద్ర వేయబడ్డాయి. అమీర్లు ఆమెను తొలగించాలని డిమాండు చేశారు. 1578–1590 ఒట్టోమన్ యుద్ధంలో బంధించబడి రాజధాని కజ్విను‌లో ఖైదీగా   ఉన్న క్రిమియను ఖాన్ సోదరుడైన ఆదిలు గిరేతో అక్రమ సంబంధం ఉందనే ఆరోపణ మీద 1579 జూలైలో మహదు-ఇ ఉల్యాను అంతఃపురంలో గొంతు నులిమి చంపారు. నేరస్థులలో ఎవరినీ న్యాయస్థానం ముందు హాజరుపరచలేదు.  అయినప్పటికీ షా తన సూఫీ శిష్యులకు గురువుగా ఉన్నప్పుడు వారు పాత పద్ధతుల నుండి ఎలా వైదొలిగారో సమావేశమైన అమీర్లకు ఉపదేశించాడు. ఆ సందర్భాన్ని ఉపయోగించుకుని షా 11 ఏళ్ల సుల్తాను హమ్జా మీర్జాను (మహదు-ఇ ఉల్యాకు ఇష్టమైనవాడు) యువరాజుగా ప్రకటించాడు.  

రాజభవన కుట్రలు జాతిపరమైన అశాంతిని ప్రతిబింబించాయి. అది త్వరలోనే బహిరంగ యుద్ధంగా చెలరేగింది. ఇరాన్ పొరుగు దేశాలు ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని దాడి చేశాయి.  ఉజ్బెకు‌లు 1578 వసంతకాలంలో దాడి చేశారు. కానీ మష్హదు గవర్నరు ముర్తాజా కులీ సుల్తాను వారిని తిప్పికొట్టారు. మరింత తీవ్రంగా ఒట్టోమన్లు ​​అమాస్యా శాంతి ఒప్పందాన్ని ముగించి, జార్జియా, షిర్వాను అనే ఇరాను భూభాగాల మీద దండెత్తి 1590 వరకు కొనసాగే ఇరాను‌తో యుద్ధాన్ని ప్రారంభించారు. ప్రారంభ దాడులను తిప్పికొట్టినప్పటికీ, ఒట్టోమన్లు ​​తమ దాడులను కొనసాగించి ట్రాన్సు‌కాకేసియా, డాగేస్తాను, కుర్దిస్తాను, లోరెస్తాను‌లలో గణనీయమైన భూభాగాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు. 993/1585లో వారు టబ్రిజు‌ను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 

ఈ విదేశీ ప్రమాదాల మధ్య, మొహమ్మద్ కుమారుడైన అబ్బాసు ప్రేరేపణతో (లేదా ఆయన తరపున) ఖొరాసను‌లో తిరుగుబాటు చెలరేగింది. అబ్బాసు 2వ ఇస్మాయిల్ 'లాలా' అయిన అలీ కులీ ఖాన్ షమ్లు 1581 ఏప్రిల్‌లో హెరాతు‌లో అబ్బాసు‌ను షాగా ప్రకటించాడు.   మరుసటి సంవత్సరం, విశ్వసనీయ ఖిజిల్బాషు దళాలు (ఖజ్వీను‌ను నియంత్రించే తుర్కు‌మెన్  తక్కలు), వజీరు మీర్జా సల్మాను, యువరాజు సుల్తాను హమ్జా మీర్జా నాయకత్వంలో, యువ అబ్బాసు నామమాత్రపు పాలనలో ఖొరాసాను‌ను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్న తిరుగుబాటుదారులైన ఉస్తాజ్లు-షమ్లు కూటమిని ఎదుర్కొన్నాయి. ఉస్తాజ్లు నాయకుడు ముర్షిదు కులీ ఖాన్ వెంటనే లొంగిపోయి రాజ క్షమాపణ పొందాడు.   అయితే, షమ్లు నాయకుడు అలీ కులీ ఖాన్, అబ్బాసు‌తో కలిసి హెరాతు‌లో ఆశ్రయం పొందాడు. రాజ దళాలు ముట్టడిని సరిగ్గా నిర్వహించడంలో విఫలమయ్యాయని వజీరు భావించి, ఆ దళాల మీద రాజద్రోహం ఆరోపణలు చేశాడు. మీర్జా సల్మాను తమ పట్ల వ్యవహరించిన తీరుకు విశ్వసనీయ ఖిజిల్బాషు దళాలు ఆగ్రహించాయి. వారు అనేక కారణాల వల్ల ఆయన మీద ద్వేషం పెంచుకున్నారు (వారిలో ఒక తాజిక్‌కు సైనిక నాయకత్వం అప్పగించడం కూడా ఒక కారణం). ఆయనను తమకు అప్పగించాలని డిమాండు చేశారు. యువరాజు (వజీరు అల్లుడు) వినయంగా ఆయనను అప్పగించాడు.  ఖిజిల్బాషు‌లు ఆయనను ఉరితీసి ఆయనను ఆస్తిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ విధంగా 1583లో అలీ కులీ ఖాన్ లొంగిపోకుండానే హెరాతు ముట్టడి ముగిసింది. ఖొరాసాను బహిరంగ తిరుగుబాటు స్థితిలో ఉంది.

1585లో రెండు సంఘటనలు జరిగాయి. అవి కిజిల్బాషు‌ల మధ్య ఉన్న ప్రతిష్టంభనను తొలగించడానికి దోహదపడ్డాయి. మొదట పశ్చిమాన యోధుల మధ్య ఉన్న గందరగోళాన్ని చూసి ఒట్టోమన్లు ​​సఫావిద్ భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకెళ్లి పాత రాజధాని అయిన తబ్రిజు‌ను ఆక్రమించుకున్నారు. అప్పటికి 21 ఏళ్ల వయస్సున్న, సఫావిద్ వ్యవహారాల నిర్వాహకుడైన యువరాజు హమ్జా మీర్జా, ఒట్టోమన్లను ఎదుర్కోవడానికి ఒక సైన్యాన్ని నడిపించాడు. కానీ 1586లో రహస్య పరిస్థితులలో హత్యకు గురయ్యాడు. తూర్పున, ఉస్తాజ్లు తెగకు చెందిన ముర్షిదు కులీ ఖాన్, అబ్బాసు‌ను షామ్లూల నుండి చాకచక్యంగా తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. రెండు సంవత్సరాల తరువాత 1587లో ఉజ్బెక్లు ఖొరాసాను మీద చేసిన భారీ దండయాత్ర ముర్షిదు కులీ ఖాన్ ఖాజ్విను‌లో ఆధిపత్యం కోసం ప్రయత్నించడానికి ఒక అవకాశంగా మారింది. ఆయన అబ్బాసు‌తో కలిసి రాజధానికి చేరుకున్నప్పుడు. ఆ బాలుడికి అనుకూలంగా జరిగిన ఒక ప్రజా ప్రదర్శన ఈ విషయాన్ని తేల్చి చెప్పింది. షా మహమ్మదు స్వచ్ఛందంగా రాజరిక చిహ్నాలను తన కుమారుడికి అప్పగించాడు. ఆయనకు 1588 అక్టోబరు 1న 1వ అబ్బాసుగా పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆ సమయంలో సామ్రాజ్యానికి పరిస్థితి చాలా క్లిష్టంగా ఉంది. పశ్చిమాన, ఉత్తరాన ఒట్టోమన్లు ​​ఇరాన్ భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకువచ్చారు. తూర్పున ఉజ్బెక్లు ఖొరాసాను‌లో సగం భాగాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు.

### షా అబ్బాసు (''ప.కాం.'' 1588–1629)

1588లో 16 ఏళ్ల 1వ అబ్బాసులో నామమాత్రపు షాగా నియమించబడ్డాడు. కానీ నిజమైన అధికారం ఆయన "గురువు" ముర్షిదు కులీ ఖాన్ చేతిలోనే ఉండాలని ఉద్దేశించబడింది. ఆయన దర్బారు కార్యాలయాలను, ప్రధాన గవర్నరు‌షిపు‌లను కిజిల్బాషు‌ల మధ్య పునర్వ్యవస్థీకరించాడు.  తన కోసం 'వకీల్' అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. అబ్బాసు సొంత స్థానం మహమ్మదు ఖోదాబందా కంటే కూడా కిజిల్బాషు‌ల ఆమోదం మీద మరింత ఆధారపడి ఉన్నట్లు అనిపించింది. ఒట్టోమన్, ఉజ్బెక్ల ప్రాదేశిక దోపిడీ అనే ఉచ్చులో చిక్కుకున్న సామ్రాజ్యం అస్థిర పరిస్థితి కారణంగా కిజిల్బాషు‌ల మీద (ఏకైక సైనిక శక్తిని అందించినవారు వారే) అబ్బాసు ఆధారపడటం మరింత బలపడింది. అయినప్పటికీ పదేళ్ల కాలంలో అబ్బాసు జాగ్రత్తగా సమయం చూసి, నిర్ణయాత్మకమైన చర్యలను ఉపయోగించి సఫావిద్ పరిపాలన, సైన్యంలో లోతైన పరివర్తనను తీసుకురాగలిగాడు. విదేశీ ఆక్రమణదారులను తిప్పికొట్టాడు. పర్షియను కళల వికాసానికి నాయకత్వం వహించాడు.

#### కేంద్ర అధికారం పునరుద్ధరణ
ప్రారంభంలోనే అబ్బాసు తన వ్యూహాన్ని పూర్తిగా రూపొందించుకున్నాడో లేదో తెలియదు. కానీ కనీసం వెనక్కి తిరిగి చూస్తే, షా అధికారాన్ని పునరుద్ధరించడంలో ఆయన పద్ధతిలో మూడు దశలు ఉన్నాయి: (1) అంతర్గత భద్రత, శాంతిభద్రతల పునరుద్ధరణ; (2) ఉజ్బెక్ల నుండి తూర్పు భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం; (3) ఒట్టోమన్ల నుండి పశ్చిమ భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం.  మొదటి దశను ప్రారంభించడానికి ముందు ఆయనకు సామ్రాజ్యానికి ఉన్న అత్యంత తీవ్రమైన ముప్పు నుండి ఉపశమనం అవసరమైంది: అదే ఒట్టోమన్ల నుండి సైనిక ఒత్తిడి. ఇరాక్‌లోని భూభాగాలను, అజరు‌బైజాన్‌, కరాబాఖు, గంజా, తూర్పు జార్జియా (కార్టులీ కఖేటి రాజ్యాలతో కూడినది), డాగేస్తాను, కుర్దిస్తాను‌తో సహా ఉత్తర భూభాగాలలో వారి ప్రాదేశిక విజయాలను ప్రస్తుతానికి శాశ్వతం చేస్తూ ఒట్టోమన్లతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడం వంటి అవమానకరమైన చర్య తీసుకోవడం ద్వారా ఆయన ఈ పనిని సాధించాడు.  అదే సమయంలో బలహీనతగా కనిపించే ఈ చర్యను దర్బారులో మరింత గిరిజన వైరుధ్యాలకు సంకేతంగా కిజిల్బాషు‌లు భావించకుండా ఉండేలా ఆయన చర్యలు తీసుకున్నాడు. తన "గురువు" ముర్షిదు కులీ ఖాన్ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడం మీద మరెవరూ అంతగా ఆగ్రహించకపోయినప్పటికీ ఆయన వకీలు‌ను హత్య చేయడానికి కుట్ర పన్నిన నాయకులను పట్టుకుని వారికి మరణశిక్ష విధించాడు.  ఆ తర్వాత తన ప్రయోజనాలకు అనుకూలంగా ఉన్నట్లు కనిపించే వైరుధ్యాలను కూడా తాను ప్రోత్సహించనని స్పష్టం చేసిన తర్వాత 1589 జూలైలో తన సొంత ఆదేశాల మేరకు ముర్షిదు కులీ ఖాన్‌ను హత్య చేయించడం ఆయనకు తగినంత సురక్షితం అని భావించాడు. అబ్బాసు నాయకత్వ శైలి మహమ్మదు ఖోదాబందా నాయకత్వం కంటే పూర్తిగా భిన్నంగా ఉంటుందని స్పష్టమైంది.

అబ్బాసు సామ్రాజ్యాన్ని ఒక గిరిజన సమాఖ్య నుండి ఆధునిక సామ్రాజ్య ప్రభుత్వంగా క్రమంగా మార్చడం ప్రారంభించాడు. దీని కోసం ఆయన ఖిజిల్బాషు పరిపాలనలో ఖిజిల్బాషు అధిపతిచే పాలించబడే  ఎక్కువగా ఆదాయం, స్థానిక  దళాలకు మద్దతుగా ఉండే 'మమాలికు' (ప్రాంతీయ) పాలనలో ఉన్న ప్రావిన్సులను ఆస్థానంచే నియమించబడిన అధికారిచే పాలించబడుతూ దాని ఆదాయం తిరిగి ఆస్థానానికే చేరే 'ఖాస్' (కేంద్ర) పాలనలోకి బదిలీ చేశాడు. ఈ విషయంలో గిలాను, మజాందరను ప్రావిన్సులు ముఖ్యమైనవి. ఇవి ఇరాను అత్యంత ముఖ్యమైన ఎగుమతి అయిన పట్టును ఉత్పత్తి చేశాయి. ఈ గణనీయమైన కొత్త ఆదాయంతో అబ్బాసు తనకు మాత్రమే విధేయత చూపే ఒక కేంద్రీయ, శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్మించగలిగాడు. ఇది స్థానిక గిరిజన నాయకులకు విధేయులైన ఖిజిల్బాషు యోధుల మీద ఆయన ఆధారపడటాన్ని తగ్గించింది. 

అయితే ఖిజిల్బాషు ‌మీద అబ్బాసు ఆధారపడటాన్ని సమర్థవంతంగా  ముగించబడింది. ఆయన ఈ కొత్త సైన్యాన్ని నిర్మించిన విధానం ఒక టర్కికు తెగకు మరొకదాని మీద ప్రాధాన్యత ఇవ్వకుండా ఉండటానికి టర్కు -పర్షియను శత్రుత్వాన్ని రెచ్చగొట్టకుండా ఉండటానికి  ఆయన తన సైన్యాన్ని "మూడవ శక్తి" నుండి నియమించుకున్నాడు. ఈ విధానం 1వ తహ్మాస్ప్ పాలన నుండి దాని ప్రారంభ దశలలో అమలు చేయబడింది.—అదే సర్కాసియను, జార్జియను, కొంతవరకు అర్మేనియను 'ఘులాం‌లు' (బానిసలు) (ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తర్వాత) సైన్యం కోసం లేదా పౌర లేదా సైనిక పరిపాలనలోని ఏదో ఒక శాఖ కోసం శిక్షణ పొందారు. అబ్బాసు సృష్టించిన శాశ్వత సైన్యంలో ఈ క్రిందివి ఉన్నాయి: (1) 10,000–15,000 అశ్విక దళ 'ఘులాం' రెజిమెంట్లు ఇవి పూర్తిగా కాకససు జాతికి చెందిన వారితో కూడి ఉన్నాయి. సాధారణ ఆయుధాలతో పాటు మస్కెట్లతో సాయుధులై ఉన్నారు (అప్పట్లో ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద అశ్విక దళం); (2) మస్కెటీర్ల దళం, 'తుఫాంగు ‌చియాను', వీరు ప్రధానంగా ఇరానియన్లు, మొదట కాలినడకన సైనికులుగా ఉన్నప్పటికీ చివరికి గుర్రాలపైకి మారారు.  (3) ఫిరంగి దళం, 'తూప్‌చియాను'. మస్కెటీర్లు, ఫిరంగి దళాలు రెండింటిలో కలిపి మొత్తం 12,000 మంది సైనికులు ఉన్నారు. దీనికి అదనంగా షా వ్యక్తిగత అంగరక్షక దళం, ఇది ప్రత్యేకంగా కాకససు 'ఘులాం‌లతో' కూడి ఉంది. దాని సంఖ్యను నాటకీయంగా 3,000కి పెంచారు. అబ్బాసు ఆధ్వర్యంలోని ఈ సుశిక్షితులైన కాకససు ఘులాం‌ల సైన్యం మొత్తం దాదాపు 40,000 మంది సైనికులకు చేరింది. వీరికి షా జీతాలు చెల్లించేవాడు. వారు షాకు విధేయులుగా ఉండేవారు.

అబ్బాసు తన ఆధీనంలో ఉన్న ఫిరంగుల సంఖ్యను కూడా గణనీయంగా పెంచాడు. దీనివల్ల ఒకే యుద్ధంలో 500 ఫిరంగులను ఉపయోగించడానికి ఆయనకు వీలు కలిగింది. కఠినమైన క్రమశిక్షణ అమలు చేయబడింది. దోపిడీకి పాల్పడిన వారికి తీవ్రంగా శిక్ష విధించబడింది. అబ్బాసు అనేక యూరోపియను రాయబారుల నుండి, ముఖ్యంగా ఆంగ్ల సాహసికులైన సర్ ఆంథోనీ షిర్లీ, ఆయన సోదరుడు రాబర్టు షిర్లీ నుండి సైనిక సలహాలను పొందగలిగాడు.   వీరు 1598లో ఎసెక్సు ఎర్ల్ నుండి రాయబారులుగా ఇరాన్‌ను ఒట్టోమన్ వ్యతిరేక కూటమిలోకి చేర్చడానికి ఒక అనధికారిక మిషను ‌మీద వచ్చారు. ఎన్సైక్లోపీడియా ఇరానికా పేర్కొన్నట్లుగా చివరగా 1600 నుండి సఫావిద్ రాజనీతిజ్ఞుడు అల్లావార్ది ఖాన్, రాబర్టు షిర్లీతో కలిసి సైన్యాన్ని మరింత పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. దీని అర్థం ఇతర విషయాలతో పాటు, గులాం‌ల సంఖ్యను 25,000కు నాటకీయంగా పెంచడం. 

అబ్బాసు రాజధానిని ఇరాన్ మధ్యభాగంలో మరింత లోపల ఉన్న ఇస్ఫాహాను‌కు మార్చాడు. 1వ అబ్బాసు పురాతన పర్షియను నగరం పక్కన ఒక కొత్త నగరాన్ని నిర్మించాడు. ఈ సమయం నుండి రాజ్యం మరింత పర్షియను స్వరూపాన్ని సంతరించుకోవడం ప్రారంభించింది. సఫావిద్‌లు అంతిమంగా ఒక కొత్త పర్షియను జాతీయ రాచరికాన్ని స్థాపించడంలో విజయం సాధించారు.
ఉజ్బెకు, ఒట్టోమన్ల నుండి భూభాగాల పునరుద్ధరణ.
#### ఉజ్బెక్లు - ఒట్టోమన్ల నుండి భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం

1వ అబ్బాసు మొదట ఉజ్బెక్లతో పోరాడి 1598లో హెరాతు, మషాదు‌లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత ఆయన ఇరాన్ ప్రధాన శత్రువైన ఒట్టోమన్ల వైపు దృష్టి సారించి 1603–1618 కాలంలో బాగ్దాద్, తూర్పు ఇరాక్, కాకేసియన్ ప్రావిన్సులను 1616 నాటికి తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఇది ఒట్టోమన్ల మీద సఫావిద్‌ల మొదటి గొప్ప నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ఆయన తన కొత్త సైన్యాన్ని ఉపయోగించి పోర్చుగీసు వారిని బహ్రెయిన్ (1602) నుండి, ఆంగ్లేయుల సహాయంతో హోర్ముజు (1622) నుండి, పర్షియను గల్ఫులో (భారతదేశంతో పోర్చుగీసు వాణిజ్యానికి ఇది ఒక కీలకమైన మార్గం) తరిమివేశాడు. ఆయన ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలతో వాణిజ్య సంబంధాలను విస్తరించాడు. దీనివల్ల అబ్బాసు సైనిక శక్తి కోసం ఖిజిల్బాషు‌ల మీద ఆధారపడటాన్ని నిరవధికంగా విచ్ఛిన్నం చేయగలిగాడు. అందువలన సఫావిద్ రాజ్యం స్థాపించబడినప్పటి నుండి మొదటిసారిగా అధికారాన్ని పూర్తిగా కేంద్రీకరించగలిగాడు.

ఒట్టోమన్ టర్కులు, సఫావిద్‌లు 150 సంవత్సరాలకు పైగా ఇరాక్‌లోని సారవంతమైన మైదానాల కోసం పోరాడారు. 1509లో 1వ ఇస్మాయిల్ బాగ్దాదు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ 1534లో ఒట్టోమన్ సుల్తాను 1వ సులేమాన్ చేతిలో దానిని కోల్పోయాడు. తదుపరి పోరాటాల తర్వాత సఫావిద్‌లు ఒట్టోమన్-సఫావిద్ యుద్ధం (1623–39) సమయంలో 1624లో బాగ్దాదు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కానీ అబ్బాసు మరణించిన తర్వాత 1638లో 4వ మురాదు చేతిలో దానిని మళ్ళీ కోల్పోయారు. అప్పటి నుండి, ఖస్రే షిరిను‌లో జుహాబు ఒప్పందం అని పిలువబడే ఒక ఒప్పందం మీద సంతకం చేయబడింది. ఇది 1639లో ఇరాన్, టర్కీ మధ్య సరిహద్దును నిర్ణయించింది. ఈ సరిహద్దు ఇప్పటికీ వాయవ్య ఇరాన్/ఆగ్నేయ టర్కీలో ఉంది. ఈ 150 సంవత్సరాల పోరాటం ఇరాక్‌లో సున్నీ, షియా విభేదాలను తీవ్రతరం చేసింది.

#### జార్జియన్ తిరుగుబాటును అణచివేయడం
1614–1616లో ఒట్టోమన్-సఫావిద్ యుద్ధం (1603–1618) సమయంలో అబ్బాసు తన పూర్వం అత్యంత నమ్మకమైన జార్జియను సామంతులైన 2వ లువార్సాబు, 1వ తైమురాజు (తహ్మురాసు ఖాన్ అని కూడా పిలుస్తారు) నేతృత్వంలోని కఖేటి రాజ్యంలో జరిగిన తిరుగుబాటును అణచివేశాడు. 1613లో అబ్బాసు తన నమ్మకమైన ఈ జార్జియను 'ఘోలం‌లను' జార్జియాలోని ఇరానియను సఫావిద్ పాలిత ప్రాంతాలైన కార్టులు కఖేటిల తోలుబొమ్మ సింహాసనాల మీద నియమించాడు. ఆ సంవత్సరం తరువాత షా వారిని మజాందరను ప్రావిన్సు‌లో తనతో పాటు వేట యాత్రకు రమ్మని పిలిచినప్పుడు తాము జైలులో పెట్టబడతామని లేదా చంపబడతామని భయపడి వారు హాజరు కాలేదు. చివరికి ఒక కూటమిగా ఏర్పడి ఆ ఇద్దరూ ఒట్టోమన్ పాలనలో ఉన్న ఇమెరెటి రాజ్యంలో ఒట్టోమన్ దళాల వద్ద ఆశ్రయం పొందారు. షా, అత్యంత విశ్వసనీయ అనుచరులు, ఘోలాం‌లలో ఇద్దరు ఈ విధంగా పక్షం మారడం షాను తీవ్రంగా ఆగ్రహానికి గురిచేసిందని సఫావిద్ ఆస్థాన చరిత్రకారుడు ఇస్కందరు బేగు మున్షి నివేదించాడు. 

1614లో తర్వాతి వసంతకాలంలో 1వ అబ్బాసు ఇమెరెటి పాలకుడు 2వ అలెగ్జాండరు మనవడైన "ఇసా ఖాన్" అని కూడా పిలువబడే జెస్సీ ఆఫ్ కఖేటిని కార్టులీ సింహాసనం మీద నియమించాడు.  ఇస్ఫాహాను‌లోని ఆస్థానంలో పెరిగిన, ముస్లిం అయిన ఆయన షా పట్ల పూర్తి విధేయతతో ఉన్నాడు. తదనంతరం షా ఇమెరెటి రాజధాని అయిన గ్రెం (కుటైసి) మీద దండెత్తి తన నుండి పారిపోయిన వారిని ఆశ్రయం ఇచ్చినందుకు అక్కడి ప్రజలను శిక్షించాడు. ఆయన కార్టులీ తిరిగి వచ్చి రెండు ప్రతీకార దండయాత్రలలో టిబిలిసిని ధ్వంసం చేశాడు. 60-70,000 మంది కఖేటి జార్జియను రైతు కూలీలను చంపి 1,30,000 నుండి 2,00,000 మంది జార్జియను బందీలను ప్రధాన భూభాగమైన ఇరాన్‌కు బహిష్కరించాడు.  ఆ ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్న తర్వాత ఆయన తిరుగుబాటు చేసిన కార్టులీ పాలకుడు 2వ అర్సాబును ఉరితీశాడు. తరువాత, షా వద్దకు రాయబారిగా పంపబడిన జార్జియను రాణి కెటెవాను, క్రైస్తవ మతాన్ని విడిచిపెట్టడానికి నిరాకరించినప్పుడు, తైమురాజు మొండితనం మీద ప్రతీకార చర్యగా ఆమెను చిత్రహింసలకు గురిచేసి చంపించాడు.  అబ్బాసు ఈ ప్రతీకార దండయాత్రల వలన ఈ సంవత్సరాలలో కఖేటి తన జనాభాలో మూడింట రెండు వంతులను కోల్పోయింది. వారిలో ఎక్కువ మందిని ఇరాన్‌కు బహిష్కరించారు. మరికొందరిని వధించారు. 

1615లో తైమురాజు తూర్పు జార్జియాకు తిరిగి వచ్చి సఫావిద్ సైన్యాన్ని ఓడించాడు. అయితే ఇది కేవలం ఒక స్వల్ప ఎదురుదెబ్బ మాత్రమే. ఎందుకంటే అబ్బాసు తదుపరి దండయాత్రలను నిరోధించడానికి అప్పటికే దీర్ఘకాలిక ప్రణాళికలు వేస్తున్నాడు. చివరికి ఆయన తూర్పు జార్జియా భూభాగాలను సఫావిద్ ప్రావిన్సులలో అంతర్భాగంగా చేయడంలో విజయం సాధించాడు. 1619లో ఆయన విధేయుడైన 2వ సైమను (లేదా 'సెమయును ఖాన్')ను కఖేటి నామమాత్రపు సింహాసనం మీద నియమించాడు. అదే సమయంలో తిరుగుబాటు స్వభావం ఉన్న నివాసులు ఎక్కువగా ఉన్న జిల్లాలను పాలించడానికి తన సొంత గవర్నర్లను నియమించాడు. అంతేకాకుండా ఆయన కార్టులీకి చెందిన ప్రభువులందరినీ బహిష్కరించాలని ప్రణాళిక వేశాడు. తూర్పు జార్జియా మీద ఇరాన్ పాలన పూర్తిగా పునఃస్థాపించబడింది. కానీ 1624 నుండి అబ్బాసు మరణం వరకు జార్జియా భూభాగాలు సఫావిద్ ఆక్రమణలకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిఘటనను కొనసాగించాయి.

#### కుర్దిష్ తిరుగుబాటును అణచివేయడం
1609–10లో కుర్దిష్ తెగలకు సఫావిద్ సామ్రాజ్యానికి మధ్య యుద్ధం చెలరేగింది. సఫావిద్ ప్రధాన వజీరు హతేం బేగు నేతృత్వంలో 1609 నవంబరు నుండి 1610 వేసవి వరకు జరిగిన సుదీర్ఘమైన రక్తపాత ముట్టడి తర్వాత, దిం‌దిం అనే కుర్దిష్ బలమైన కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. షా అబ్బాసు బెరాడోస్టు, ముక్రియాను (మహాబాదు)లలో సామూహిక ఊచకోతకు ఆదేశించాడు (సఫావిద్ చరిత్రకారుడు ఎస్కందరు బేగు మోన్షి (1557–1642) తన "ఆలం ఆరా అబ్బాసి"లో ఈ విషయాన్ని నివేదించాడు).  అనేక కుర్దిష్ తెగలను గ్రేటరు ఖొరాసాను‌కు బహిష్కరించి ఆ ప్రాంతంలో టర్కికు అఫ్షరు తెగను పునరావాసం కల్పించాడు. ప్రస్తుతం సఫావిద్‌లచే కుర్దిస్తాను నుండి ఖొరాసాను (ఈశాన్య ఇరాన్)కు బహిష్కరించబడిన తెగల వారసులైన దాదాపు 1.7 మిలియన్ల ప్రజల సమూహం ఉంది. 
#### అబ్బాసు పాలనలో ఐరోపాతో సంబంధాలు

క్రైస్తవుల పట్ల అబ్బాసు చూపిన సహనం వారి ఉమ్మడి శత్రువైన ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటంలో వారి సహాయాన్ని పొందడానికి యూరోపియను శక్తులతో దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకునే ఆయన విధానంలో ఒక భాగం. ఇటువంటి ఒట్టోమన్ వ్యతిరేక కూటమి ఆలోచన కొత్తదేమీ కాదుఒక శతాబ్దం కంటే ముందే అప్పటి ఇరాన్‌లోని కొంత భాగాన్ని పాలిస్తున్న ఉజును హసను, వెనీషియన్లను సైనిక సహాయం కోసం కోరాడుకానీ సఫావిద్ పాలకులలో ఎవరూ ఐరోపాకు దౌత్యపరమైన ప్రయత్నాలు చేయలేదు. షా 1వ ఇస్మాయిల్ హాబ్సు‌బర్గు-పర్షియను కూటమి ప్రారంభ దశల ద్వారా ఉమ్మడి ఒట్టోమన్ శత్రువుకు వ్యతిరేకంగా మరోసారి కూటమిని ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రయత్నించిన మొదటి సఫావిద్ పాలకుడు కానీ ఇది కూడా ఆయన పాలనలో చాలా వరకు ఫలించలేదు. అయితే అబ్బాసు వైఖరి ఆయన తాత 1వ తహ్మాస్ప్ వైఖరికి పూర్తి భిన్నంగా ఉంది. 1వ తహ్మాస్ప్ ఆంగ్ల యాత్రికుడు ఆంథోనీ జెంకిన్సను ఒక క్రైస్తవుడని విని తన ఆస్థానం నుండి బహిష్కరించాడు. తన వంతుగా అబ్బాసు "అత్యున్నత ఒట్టోమన్ వ్యక్తి కంటే అత్యంత సామాన్య క్రైస్తవుడి చెప్పుల అడుగుల నుండి వచ్చే ధూళినే తాను ఇష్టపడతానని" ప్రకటించాడు. అబ్బాసు పొత్తులను పటిష్టం చేయడానికి అవసరమైన చురుకైన అన్ని చర్యలను తీసుకున్నాడు.

1599లో అబ్బాసు తన మొదటి దౌత్య బృందాన్ని ఐరోపాకు పంపాడు. ఈ బృందం కాస్పియను సముద్రంను దాటింది. మాస్కోలో శీతాకాలాన్ని గడిపిన తర్వాత నార్వే, జర్మనీ మీదుగా (అక్కడ వారికి చక్రవర్తి 2వ రుడాల్ఫు స్వాగతం పలికారు) రోం‌కు చేరుకుంది. అక్కడ పోప్ 8వ క్లెమెంటు ప్రయాణికులకు సుదీర్ఘ దర్శనం ఇచ్చారు. వారు చివరకు 1602లో స్పెయిను‌కు చెందిన 3వ ఫిలిపు ఆస్థానానికి చేరుకున్నారు. ఈ యాత్ర ఆఫ్రికా చుట్టూ ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు ఓడ ప్రమాదానికి గురై తిరిగి ఇరాన్‌కు చేరుకోలేకపోయినప్పటికీ ఇది ఇరాన్, ఐరోపా మధ్య సంబంధాలలో ఒక ముఖ్యమైన కొత్త అడుగును సూచించింది. యూరోపియన్లు ఇరానియన్ల పట్ల, వారి సంస్కృతి పట్ల ఆకర్షితులవ్వడం ప్రారంభించారు. ఉదాహరణకు షేక్స్‌పియరు రాసిన *ట్వెల్ఫ్తు నైటు* (1601–02) నాటకంలో అప్పటి ఇరాన్ షాహు‌లను ఆంగ్లంలో పిలిచే 'ది సోఫీ ' గురించి రెండు చోట్ల (II.5, III.4 వద్ద) ప్రస్తావన ఉంది. 
అప్పటి నుండి ఇరువైపులా దౌత్య కార్యకలాపాల సంఖ్య గణనీయంగా పెరిగింది.

 

షా యూరపు‌లో ఒట్టోమన్లకు ప్రధాన ప్రత్యర్థి అయిన స్పెయిను‌తో పొత్తుకు అధిక ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. ఒట్టోమన్లకు వ్యతిరేకంగా సహాయం చేయడానికి బదులుగా అబ్బాసు వాణిజ్య హక్కులను, ఇరాన్‌లో క్రైస్తవ మతాన్ని ప్రచారం చేసే అవకాశాన్ని అందించాడు. కానీ హోర్ముజు అనే అడ్డంకి అలాగే ఉండిపోయింది; ఇది 1580లో స్పెయిను రాజు పోర్చుగలు సింహాసనాన్ని వారసత్వంగా పొందినప్పుడు స్పానిషు హాబ్సుబర్గు‌ల చేతిలోకి వెళ్ళిపోయిన ఒక సామంతుల రాజ్యం. ఆ పట్టణాన్ని వదులుకోవడాన్ని పరిశీలించే ముందు అబ్బాసు ఇంగ్లీషువారితో సంబంధాలను తెంచుకోవాలని స్పానిషు వారు డిమాండు చేశారు. అబ్బాసు దానికి అంగీకరించలేకపోయాడు. చివరికి అబ్బాసు స్పెయిను ‌మీద విసుగు చెందాడు. సరిగ్గా పవిత్ర రోమను సామ్రాజ్యం విషయంలో జరిగినట్లే. ఆ సామ్రాజ్యం తన 4,00,000 మందికి పైగా అర్మేనియను ప్రజలతో పోప్‌కు విధేయత ప్రమాణం చేయించాలని కోరింది. కానీ చక్రవర్తి రుడాల్ఫు ఒట్టోమన్లతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నప్పుడు షాకు తెలియజేయడానికి కూడా శ్రమపడలేదు. పోప్, పోలాండు, మాస్కోతో సంబంధాలు కూడా అంత ఫలవంతంగా లేవు. 

అబ్బాసు ఇంగ్లీషువారితో చేసిన సంప్రదింపుల వలన ఎక్కువ ప్రయోజనం కలిగింది. అయినప్పటికీ ఇంగ్లాండు‌కు ఒట్టోమన్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటంలో పెద్దగా ఆసక్తి లేదు. షిర్లీ సోదరులు 1598లో వచ్చి ఇరాన్ సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించడంలో సహాయపడ్డారు. ఇది ఒట్టోమన్-సఫావిద్ యుద్ధం (1603-1618)లో కీలకమైనదిగా నిరూపించబడింది. ఈ యుద్ధంలో అన్ని దశలలో ఒట్టోమన్లు ​​ఓటమి పాలయ్యారు. వారి బద్ధశత్రువుల మీద సఫావిద్‌ల మొదటి స్పష్టమైన నిర్ణయాత్మక విజయం లభించింది. షిర్లీ సోదరులలో ఒకరైన రాబర్టు షిర్లీ, 1609 నుండి 1615 వరకు అబ్బాసు రెండవ యూరోపియను దౌత్య మిషను‌కు నాయకత్వం వహించారు. ఇంగ్లీషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ కూడా ఇరాన్‌ మీద ఆసక్తి చూపడం ప్రారంభించింది. 1622లో దాని నాలుగు ఓడలు పోర్చుగీసు వారి నుండి హోర్ముజు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో అబ్బాసు‌కు సహాయపడ్డాయి. ఇది ఇరాన్‌ మీద ఇంగ్లీషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీకి ఉన్న దీర్ఘకాలిక ఆసక్తికి నాంది పలికింది.

#### 1వ అబ్బాసు వారసత్వం, వారసత్వ సంపద
హత్యకు గురవుతాననే తీవ్ర భయం కారణంగా షా అబ్బాసు తన కుటుంబంలో తన మీద అనుమానం కలిగించిన ఏ సభ్యుడినైనా చంపించేవారు లేదా గుడ్డివారిని చేసేవారు. ఆయన పెద్ద కుమారుడు, యువరాజు మొహమ్మద్ బాకరు మీర్జా, అనేక మంది సిర్కాసియన్లతో కలిసి పాలుపంచుకున్న ఒక ఆస్థాన కుట్ర తరువాత ఉరితీయబడ్డాడు. కాగా మరో ఇద్దరిని గుడ్డివారిని చేశారు. ఆయన ఇతర ఇద్దరు కుమారులు ఆయన కంటే ముందే మరణించినందున ఇది షా అబ్బాసు‌కు వ్యక్తిగత విషాదంగా మారింది. ఆయన 19 జనవరి 1629న మరణించినప్పుడు. ఆయన తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి సమర్థుడైన కుమారుడు ఎవరూ లేరు.

17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కిజిల్బాషు‌ల శక్తి విపరీతంగా క్షీణించింది; 1వ ఇస్మాయిల్ తబ్రిజు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సహాయపడిన అసలైన సైన్యం ఇది శతాబ్దాలుగా అనేక పరిపాలనా అధికారాలను పొందింది. అధికారం కొత్త కాకేసియను బహిష్కృతులు, దిగుమతి చేసుకున్న వారి వర్గానికి మారుతోంది. వీరిలో లక్షలాది మంది జార్జియన్లు, సిర్కాసియన్లు, అర్మేనియన్లు ఉన్నారు. అబ్బాసు మరణించిన సుమారు 300 సంవత్సరాల తర్వాత ఖాజరు రాజవంశం పతనమయ్యే వరకు సమాజంలోని ఈ కొత్త వర్గం ఇరాన్ చరిత్రలో కీలక పాత్ర పోషిస్తూనే ఉంది.

మొదటి షా అబ్బాసు సుదీర్ఘ పాలనలో దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, ఈ సామ్రాజ్యం పరిధిలో ఇరాన్, ఇరాక్, అర్మేనియా, అజరు‌బైజాన్‌, జార్జియా, డాగేస్తాను, కబార్డినో-బల్కారియా, బహ్రెయిను, తుర్క్‌మెనిస్తాను, ఉజ్బెకిస్తాను, ఆఫ్ఘనిస్తాను, పాకిస్తాను, టర్కీ దేశాలలోని కొన్ని భాగాలు ఉండేవి.

### పతనం

17వ శతాబ్దం గడిచేకొద్దీ, తమ చిరకాల శత్రువులైన ఒట్టోమన్లు, ఉజ్బెక్లతో పోరాడటంతో పాటు ఇరాన్ కొత్త పొరుగు రాజ్యాల ఆవిర్భావాన్ని కూడా ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. గత శతాబ్దంలో రష్యను మస్కోవీ గోల్డెను హోర్డు రెండు పశ్చిమ ఆసియా ఖానేటు‌లను పడగొట్టి, యూరపు, కాకససు పర్వతాలు, మధ్య ఆసియాలోకి తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది. అస్ట్రాఖను రష్యన్ పాలనలోకి వచ్చింది. ఇది డాగేస్తాను లోని సఫావిద్ ఆస్తులకు సమీపంలో ఉంది. సుదూర తూర్పు భూభాగాలలో, భారతదేశపు మొఘలులు ఇరాన్ నియంత్రణను బలహీనపరిచి ఖొరాసను (ప్రస్తుతం ఆఫ్ఘనిస్తాన్) లోకి విస్తరించి కొద్దికాలం పాటు కందహారును స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 

1659లో షా అబ్బాసు మునుపటి సామూహిక బహిష్కరణల కారణంగా 1,30,000 నుండి  2,00,000 మంది   జార్జియను ప్రజలను ఇరాన్ ప్రధాన భూభాగానికి తరలించడం, 1616లో మరో వెయ్యి మందిని ఊచకోత కోయడం వల్ల ఆ ప్రావిన్సు‌లో గణనీయమైన జనాభా లేకుండా పోయింది. ఈ నేపథ్యంలో ప్రావిన్సు‌కు తిరిగి జనాభాను నింపడానికి ఆ ప్రాంతంలో కిజిల్బాషు టర్కికు తెగలను పెద్ద ఎత్తున స్థిరపరచడంతో సహా విధానంలో మార్పు రావడంతో కఖేతి రాజ్యం సఫావిద్ ఇరాన్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసింది. ఈ బఖ్త్రియోని తిరుగుబాటును 2వ షా అబ్బాసు స్వయంగా పర్యవేక్షించి విజయవంతంగా అణచివేశారు.  అయితే వ్యూహాత్మకంగా ఇది అసంపూర్ణంగానే మిగిలిపోయింది. కఖేతిలో ఇరాన్ అధికారం పునఃస్థాపించబడింది. కానీ కిజిల్బాషు టర్కికు‌లు కఖేతిలో స్థిరపడకుండా నిరోధించబడ్డారు. ఇది ఆయా ప్రావిన్సు‌లో ప్రణాళికాబద్ధమైన ఇరాన్ విధానాలను బలహీనపరిచింది.

మరింత ముఖ్యంగా యూరోపియను వాణిజ్య సంస్థలు తమ ఉన్నతమైన సముద్ర శక్తిని ఉపయోగించి పశ్చిమ హిందూ మహాసముద్రంలోని వాణిజ్య మార్గాలను నియంత్రించాయి.  ఫలితంగా సఫావిద్ ఇరాన్‌కు తూర్పు ఆఫ్రికా, అరేబియా ద్వీపకల్పం, దక్షిణ ఆసియాతో ఉన్న సముద్ర మార్గాల సంబంధాలు బాగా తగ్గిపోయాయి.  అయితే భూమార్గ వాణిజ్యం గణనీయంగా పెరిగింది. ఎందుకంటే పదిహేడవ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఇరాన్ ఉత్తర, మధ్య ఐరోపాతో తన భూమార్గ వాణిజ్యాన్ని మరింతగా అభివృద్ధి చేసుకోగలిగింది. పదిహేడవ శతాబ్దం చివరలో ఇరాన్ వ్యాపారులు ప్రస్తుతం ఎస్టోనియాలో ఉన్న బాల్టికు సముద్ర తీరంలోని నార్వా వరకు ఉత్తరాన తమ శాశ్వత ఉనికిని స్థాపించుకున్నారు. 

యూరోపియను వ్యాపారులతో ఇరాన్ జరిపిన వాణిజ్యం వలన ఇరాన్‌లోని చాలా లోహ నిల్వలు క్షీణించాయి. 2వ షా అబ్బాసు  మినహా 1వ  అబ్బాసు తర్వాత వచ్చిన సఫావిద్ పాలకులందరూ అసమర్థులుగా మారారు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దాని తూర్పు సరిహద్దులో తీవ్రమైన సైనిక ముప్పు తలెత్తినప్పుడు ఇరాన్ ప్రభుత్వం బలహీనపడి చివరికి పతనమైంది. ఈ విధంగా 1666లో 2వ అబ్బాసు పాలన ముగియడంతో సఫావిద్ రాజవంశం పతనానికి నాంది పలికింది. ఆదాయం తగ్గుతున్నప్పటికీ, సైనిక బెదిరింపులు ఉన్నప్పటికీ తర్వాతి షాలు విలాసవంతమైన జీవనశైలిని గడిపారు. ముఖ్యంగా సుల్తాను హుస్సేను (1694–1722) తన మద్యపానం మీద ప్రేమకు, పరిపాలన మీద అనాసక్తికి ప్రసిద్ధి చెందాడు.

ఈ దేశం మీద దాని సరిహద్దులలో పదేపదే దాడులు జరిగాయి—1698లో కెర్మాను మీద బలూచు తెగలచే 1717లో ఖొరాసాను మీద ‌హోటాకీలచే 1719లో హెరాటు యుద్ధంలో అబ్దాలీలచే హెరాటు నగరం ఆక్రమించబడింది. 1721లో లెజ్గిను‌లచే డాగేస్తాను, ఉత్తర షిర్వాను మీద దాడి జరిగింది. మెసొపొటేమియాలో సున్నీ ద్వీపకల్ప అరబ్బులచే నిరంతరం దాడులు జరిగాయి. సుల్తాన్ హోసేను కాందహారు‌లోని తన ఆఫ్ఘను ప్రజలను సున్నీ మతం నుండి ట్వెల్వరిజంకు బలవంతంగా మార్చడానికి ప్రయత్నించాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, మీర్వైసు హోటకు అనే ఘిల్జాయు ఆఫ్ఘను నాయకుడు తిరుగుబాటు చేసి ఆ ప్రాంతపు సఫావిద్ గవర్నరు అయిన గుర్గిను ఖాన్‌ను ఆయన సైన్యంతో సహా చంపేశాడు. 1722లో మీర్ వైసు కుమారుడు మహమూదు నాయకత్వంలోని ఆఫ్ఘను సైన్యం సామ్రాజ్యం నడిబొడ్డుపైకి ముందుకు సాగి గుల్నాబాదు యుద్ధంలో ప్రభుత్వ బలగాలను ఓడించింది. ఆ తర్వాత ఆయన ఇస్ఫహాన్ రాజధానిని ముట్టడించాడు. చివరికి షా సోల్తాను హోసేను పదవీ విరమణ చేసి ఆయనను ఇరాన్‌కు కొత్త రాజుగా గుర్తించే వరకు ఈ ముట్టడి కొనసాగింది.   అదే సమయంలో పీటరు ది గ్రేటు నేతృత్వంలోని రష్యన్లు రష్యను-ఇరానియను యుద్ధం (1722–1723) ద్వారా సఫావిద్ ఇరాన్‌లోని ఉత్తర కాకససు, ట్రాన్సు‌కాకససు, ఉత్తర ప్రధాన భూభాగంలోని విస్తారమైన భూభాగాలను ఆక్రమించుకున్నారు. సఫావిద్‌ల ప్రధాన శత్రువులైన పొరుగున ఉన్న ఒట్టోమన్లు, పశ్చిమ, వాయవ్య సఫావిద్ ఇరాన్‌ మీద దండెత్తి బాగ్దాదు నగరంతో సహా అక్కడి విస్తారమైన భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. రష్యన్లతో కలిసి, వారు జయించిన ఇరాన్ భూభాగాలను పంచుకుని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకోవడానికి అంగీకరించారు. ఈ విషయం కాన్స్టాంటినోపులు ఒప్పందం (1724)లో ధృవీకరించబడింది. 

గిరిజన ఆఫ్ఘను‌లు తాము జయించిన భూభాగం మీద ఏడు సంవత్సరాల పాటు ఆధిపత్యం చెలాయించారు. కానీ సఫావిద్‌ల సామంతు రాజ్యమైన ఖొరాసను ‌లోని అఫ్షరు తెగలో సైనిక నాయకత్వ స్థాయికి ఎదిగిన మాజీ బానిస అయిన నాదర్ షా వారిని మరింత ముందుకు సాగకుండా అడ్డుకున్నాడు. సామ్రాజ్యం మిత్రులు, శత్రువుల (ఇరాన్ బద్ధ శత్రువులైన ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం, రష్యాతో సహా; ఈ రెండు సామ్రాజ్యాలతో నాదర్ త్వరలోనే వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది) మధ్య భయపడటంతో పాటు గౌరవించబడిన సైనిక మేధావిగా త్వరగా పేరు సంపాదించుకున్న నాదర్ షా 1729 నాటి దమ్‌ఘాను యుద్ధంలో ఆఫ్ఘను హోటాకీ దళాలను సులభంగా ఓడించాడు.  1729 నాటికి ఆయన వారిని అధికారం నుండి తొలగించి ఇరాన్ నుండి బహిష్కరించాడు. 1732లో రష్టు ఒప్పందం ద్వారా, 1735లో గంజా ఒప్పందం ద్వారా ఆయన రష్యా మహారాణి అన్నా ఇవనోవ్నా ప్రభుత్వంతో ఒక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నాడు. దీని ఫలితంగా ఇటీవల స్వాధీనం చేసుకున్న ఇరానియన్ భూభాగాలు తిరిగి వచ్చాయి. కాకససు ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగం తిరిగి ఇరాన్ చేతుల్లోకి వచ్చింది. అదే సమయంలో ఉమ్మడి పొరుగు శత్రువైన ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా ఇరాన్-రష్యా కూటమిని స్థాపించాడు. ఒట్టోమన్-ఇరానియను యుద్ధం (1730–35)లో, ఆయన 1720ల నాటి ఒట్టోమన్ దండయాత్రలో కోల్పోయిన అన్ని భూభాగాలను అలాగే అంతకు మించిన ప్రాంతాలను కూడా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.  సఫావిద్ రాజ్యం, దాని భూభాగాలు సురక్షితం అయిన తర్వాత 1738లో నాదరు కాందహారు ‌లోని హోటాకీల చివరి కోటను జయించాడు; అదే సంవత్సరంలో తన ఒట్టోమన్, రష్యను సామ్రాజ్య ప్రత్యర్థులకు వ్యతిరేకంగా తన సైనిక వృత్తికి సహాయపడటానికి సంపద అవసరం కావడంతో ఆయన తన జార్జియను సామంతుడైన 2వ ఎరెకిలుతో కలిసి సంపన్నమైన కానీ బలహీనమైన మొఘల్ సామ్రాజ్యం మీద దండయాత్ర ప్రారంభించాడు.  ఈ దండయాత్రలో ఆయన గజనీ, కాబూలు, లాహోరు భారతదేశంలోని ఢిల్లీ వరకు ఆక్రమించి సైనికంగా బలహీనంగా ఉన్న మొఘలులను పూర్తిగా అవమానించి దోచుకున్నాడు. ఈ నగరాలను తరువాత ఆయన అబ్దాలీ ఆఫ్ఘను సైనిక కమాండరు, అహ్మదు షా దుర్రానీ వారసత్వంగా పొందాడు. ఆయన 1747లో దుర్రానీ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. నాదిర్ షా 2వ తహమాస్పు ఆధ్వర్యంలో సమర్థవంతమైన నియంత్రణ ఉండేది. ఆ తర్వాత 1736లో తనకు తానుగా షాగా పట్టాభిషేకం చేసుకునే వరకు శిశువైన 3వ అబ్బాసుకి ప్రతినిధిగా పరిపాలించాడు.

నాదిర్ షా 1747లో హత్యకు గురైన వెంటనే ఆయన స్వల్పకాలిక సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైన తర్వాత కొత్తగా ఏర్పడిన జందు రాజవంశానికి చట్టబద్ధత కల్పించడానికి సఫావీలను తిరిగి ఇరాన్ షాలుగా నియమించారు. అయితే 3వ ఇస్మాయిల్ సంక్షిప్త కీలుబొమ్మ పాలన 1760లో ముగిసింది. అప్పుడు కరీం ఖాన్ దేశం మీద నామమాత్రపు అధికారాన్ని చేపట్టడానికి, సఫావీ రాజవంశాన్ని అధికారికంగా అంతం చేయడానికి తగినంత బలంగా ఉన్నానని భావించాడు.

## సమాజం
భూభాగం పరంగా పెద్దదైనప్పటికీ దాని భూభాగంలో ఎక్కువ భాగం ఎడారులు, పర్వతాలు ఉండటం వల్ల జనసాంద్రత చాలా తక్కువగా ఉండేది; 1600లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం జనాభా సుమారు 20 మిలియన్లతో పోలిస్తే 1650లో ఈ సామ్రాజ్యం జనాభా బహుశా ఎనిమిది నుండి పది మిలియన్ల మధ్య ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది.

సఫావిద్ సమాజం ఒక యోగ్యతా ప్రాతిపదిక వ్యవస్థ, ఇక్కడ అధికారులు పుట్టుక ఆధారంగా కాకుండా, యోగ్యత, ప్రతిభ ఆధారంగా నియమించబడ్డారు. ఇది ఖచ్చితంగా ఒక కులీన వర్గ పాలన కాదు. అలాగే ఇది ఒక ఉన్నత వర్గ పాలన కూడా కాదు. గౌరవ సూచకంగా ఉన్నత వర్గాల కుమారులను వారి తండ్రుల వారసత్వం కోసం పరిగణించేవారు. కానీ వారు ఆ పదవికి తాము యోగ్యులమని నిరూపించుకోవలసి వచ్చేది. ఈ వ్యవస్థ పాతుకుపోయిన ఉన్నత వర్గాన్ని లేదా కుల సమాజాన్ని నివారించింది. తమ ప్రతిభ కారణంగా ఉన్నత అధికార పదవులకు ఎదిగిన సామాన్యుల గురించి అనేక రికార్డు చేయబడిన వృత్తాంతాలు ఉన్నాయి. 

అయినప్పటికీ సఫావిద్‌ల కాలంలో ఇరానియను సమాజం ఒక శ్రేణి వ్యవస్థగా ఉండేది. ఈ శ్రేణి పిరమిడు శిఖరాగ్రాన షా, అట్టడుగున సామాన్య ప్రజలు, వ్యాపారులు, రైతులు, మధ్యలో ఉన్నత వర్గాల వారు ఉండేవారు. ఆధునిక పర్షియను‌లో "ప్రభుత్వం" అని అర్థం వచ్చే *దౌలతు* అనే పదం, అప్పుడు "ఆనందం" లేదా "సౌభాగ్యం" అని అర్థం ఇచ్చే ఒక భావనాత్మక పదంగా ఉండేది. అది సఫావిద్ రాజ్యానికి ఒక నిర్దిష్ట అర్థంలో ఉపయోగించడం ప్రారంభమైంది. ఇది ప్రజలు తమ పాలకుడిని మానవత్వానికి అతీతంగా ఉన్న వ్యక్తిగా చూసే దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

అలాగే ఈ శ్రేణి పిరమిడు మధ్యలో ఉన్న ఉన్నత వర్గాలలో మత అధికారులు కూడా ఉండేవారు. వీరు పాలకుడికి, ఆయన ప్రజలకు మధ్య వారధిగా మత వర్గాల చారిత్రక పాత్రను గుర్తుంచుకుని, సాధారణ ప్రజలను అణచివేత ప్రభుత్వాల నుండి రక్షించడానికి తమ వంతు కృషి చేసేవారు.

### టర్కులు - తాజికు‌లు
సఫావిద్ రాజ్య అధికార నిర్మాణం ప్రధానంగా రెండు సమూహాలుగా విభజించబడింది: టర్కికు మాట్లాడే సైన్యంవీరి పని తమ నాయకత్వం ద్వారా ఇరానియను సామ్రాజ్యం ప్రాదేశిక సమగ్రతను, కొనసాగింపును కాపాడటం పర్షియను మాట్లాడే పరిపాలనా/పాలక ఉన్నత వర్గంవీరి పని తమ ఉన్నత పదవుల ద్వారా దేశం కార్యకలాపాలను. దాని గుర్తింపు అభివృద్ధిని పర్యవేక్షించడం. ఈ విధంగా 12వ, 20వ శతాబ్దాల మధ్య గ్రేటరు ఇరాన్‌ను పాలించిన అనేక రాజవంశాల పర్షియను లేదా టర్కో-పర్షియను స్వభావాన్ని వివరించడానికి "టర్కు, తాజికు" అనే పదం వాడుకలోకి వచ్చింది. ఈ రాజవంశాలలో చాలా వరకు తాము పర్షియన్లు కాని (ఉదా. టర్కికు) మూలానికి చెందినవారైనప్పటికీ అవి తమ రాజ్యాల ఆధిపత్య పర్షియను భాషా, సాంస్కృతిక గుర్తింపును ప్రోత్సహించి, కొనసాగించడానికి సహాయపడ్డాయి. టర్కికు మాట్లాడే 'టర్కులకు', పర్షియను మాట్లాడే 'తాజికు‌లకు' మధ్య సంబంధం సహజీవన సంబంధంలా ఉండేది. అయినప్పటికీ వారిద్దరి మధ్య కొంతవరకు పోటీ కూడా ఉండేది. మొదటివారు "ఖడ్గ ప్రజలకు", రెండవవారు "కలం ప్రజలకు" ప్రాతినిధ్యం వహించినందున ఉన్నత స్థాయి అధికారిక పదవులు సహజంగానే పర్షియన్ల కోసం కేటాయించబడ్డాయి. నిజానికి అరబ్బుల దండయాత్ర జరిగినప్పటి నుండి, సఫావిడు‌లకు ముందు కూడా పర్షియను చరిత్ర అంతటా ఇదే పరిస్థితి ఉంది. షా తహ్మాస్ప్ దీనిలో ఒక మార్పును తీసుకువచ్చారు.  ఆయన తన తర్వాత వచ్చిన ఇతర సఫావిద్ పాలకులు, టర్కికు మాట్లాడే అధికారుల కుమారులను రాజకుటుంబంలోకి తీసుకుని, వారికి పర్షియను భాషలో విద్యను అందించడం ద్వారా, గతంలో స్పష్టంగా నిర్వచించబడిన ఈ రెండు భాషా సమూహాల మధ్య ఉన్న హద్దులను చెరిపివేయడానికి ప్రయత్నించారు. ఫలితంగా వారు నెమ్మదిగా అప్పటి వరకు జాతి పర్షియన్లకు మాత్రమే ప్రత్యేకంగా కేటాయించబడిన రంగాలలో పరిపాలనా ఉద్యోగాలను చేపట్టగలిగారు.

### మూడవ శక్తి: కాకేసియన్లు

1540 నుండి షా తహ్మాస్ప్ ఇరానియను సమాజంలో నెమ్మదిగా ఒక పరివర్తనను ప్రారంభించాడు. కేవలం జాతి కాకేసియన్లతో కూడిన ఒక కొత్త శాఖను, పొరను నిర్మించాడు. ఈ శాఖ అమలు అబ్బాసు ది గ్రేటు (1వ అబ్బాసు) హయాంలో గణనీయంగా విస్తరించబడి పూర్తి చేయబడింది.
కాలిను మిచెల్ అభిప్రాయం ప్రకారం తహ్మాస్ప్ దృష్టిలో ఈ పరివర్తన నేపథ్యం సామ్రాజ్యం సైనిక గిరిజన ఉన్నత వర్గమైన ఖిజిల్బాషు అధికారాన్ని తీవ్రంగా పరిమితం చేయాలనే లక్ష్యం చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఇది షా అధికారానికి ఒక పెద్ద అవరోధంగా ఉండేది. అంతేకాకుండా ఇది ఖిజిల్బాషు అంగీకారం లేదా భాగస్వామ్య లాభం లేకుండా ఏవైనా అభివృద్ధి పనులను బలహీనపరిచింది. దీర్ఘకాలిక పరిష్కారాలు ప్రధానంగా ఖిజిల్బాషు రాజకీయ, సైనిక ఉనికిని మొత్తంగా తగ్గించడంలోనే ఉంటాయని తహ్మాస్ప్ అర్థం చేసుకుని గ్రహించినందున వారి స్థానంలో సమాజంలో ఒక సరికొత్త పొరను తీసుకురావాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. ఈ పొర ప్రతి సాధ్యమైన స్థాయిలో ఖిజిల్బాషు అధికారాన్ని ప్రశ్నించి, పోరాడి, వారి ప్రభావాలను తగ్గించేది. ఈ పొర కేవలం వందల వేల మంది బహిష్కరించబడిన, దిగుమతి చేసుకున్న, కొంతవరకు స్వచ్ఛందంగా వలస వచ్చిన జాతి సర్కాసియన్లు, జార్జియన్లు, అర్మేనియన్లతో కూడి ఉంటుంది. ఈ పొర, తుర్కోమన్లు, పర్షియన్లు అనే ఇతర రెండు శక్తులతో పాటు, ఇరానియను సమాజంలో "మూడవ శక్తి"గా మారింది. 

దీనిని గ్రహించిన తర్వాత తహమాస్పు 1540, 1554 మధ్య విస్తృత కాకసస్ ప్రాంతంలో చేపట్టిన వరుస సైనిక దండయాత్రలు, ఖెజెల్బాషు సైన్యం నైతిక స్థైర్యాన్ని, పోరాట సామర్థ్యాన్ని నిలబెట్టడానికి ఉద్దేశించబడ్డాయి. కానీ అవి తమ ప్రధాన లక్ష్యంగా పెద్ద సంఖ్యలో (70,000 కంటే ఎక్కువ) క్రైస్తవ  జార్జియను, సర్కాసియను, అర్మేనియను బానిసలను తీసుకువచ్చాయి. ఇది ఈ మూడవ శక్తికి ఆధారం అవుతుంది; సమాజంలో కొత్త (కాకససు) వర్గం. *ఎన్సైక్లోపీడియా ఇరానికా* ప్రకారం ఇది *ఘోలమాను-ఎ ఖాస్సా-యే-ఎ షరీఫా*, లేదా *రాజ బానిసల* దళానికి కూడా ప్రారంభ బిందువు అవుతుంది. వీరు సామ్రాజ్య కాలంలో ఎక్కువ భాగం సఫావిద్ సైన్యం మీద ఆధిపత్యం చెలాయిస్తారు. *మూడవ శక్తి*లో కీలక భాగంగా ఏర్పడతారు. ఇస్లాం మతంలోకి మారిన తుర్కోమన్లు ​​కాని వారిగా ఈ సర్కాసియను, జార్జియను ఘోలామాను‌లు (ఘులాం‌లు అని కూడా వ్రాస్తారు) వంశ విధేయతలు బంధుత్వ బాధ్యతలచే ఏమాత్రం పరిమితం కాలేదు.  ఇది తహ్మాస్ప్ వంటి పాలకుడికి ఒక ఆకర్షణీయమైన లక్షణం, ఎందుకంటే ఆయన బాల్యం, పెంపకం ఖిజిల్బాషు గిరిజన రాజకీయాలచే తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యాయి.  వారి ఏర్పాటు అమలు, వినియోగం పొరుగున ఉన్న ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం జానిసరీల మాదిరిగానే ఉండేది. దీనికి ప్రతిగా ఈ తరలించబడిన మహిళలలో చాలామంది తహ్మాస్ప్ భార్యలు, ఉపపత్నులు అయ్యారు. సఫావిద్ అంతఃపురం జాతి రాజకీయాలకు ఒక పోటీ, కొన్నిసార్లు ప్రాణాంతకమైన, వేదికగా మారింది. ఇక్కడ తుర్కు‌మెను, సర్కాసియను, జార్జియను మహిళలు, ఆస్థానికుల వర్గాలు రాజు దృష్టిని ఆకర్షించడానికి ఒకరితో ఒకరు పోటీపడ్డారు.  మొదటి బానిస సైనికులను 1వ అబ్బాసు పాలన వరకు వ్యవస్థీకరించనప్పటికీ తహ్మాస్ప్ పాలనలో కాకేసియన్లు ఇప్పటికే రాజకుటుంబంలో అంతఃపురంలో, పౌర, సైనిక పరిపాలనలో ముఖ్యమైన సభ్యులుగా మారారు. సమాజంలో ఒక అంతర్భాగంగా మారే దిశగా పయనిస్తున్నారు.  1వ తహ్మాస్ప్ వారసుడైన 2వ ఇస్మాయిల్ మరో 30,000 మంది సర్కాసియన్లు, జార్జియన్లను ఇరాను‌కు తీసుకువచ్చాడు. వీరిలో చాలామంది ఘులాం దళంలో చేరారు.

1వ అబ్బాసు ఈ విధానాన్ని పూర్తిగా అమలు చేసిన తర్వాత మహిళలు (సర్కాసియను, జార్జియన్లు మాత్రమే) ఇప్పుడు సఫావిద్ ఉన్నత వర్గాల అంతఃపురాలలో ప్రముఖ స్థానాలను పొందడం ప్రారంభించారు. అయితే శక్తివంతమైన మూడవ శక్తిలో భాగంగా ఘులాం "వర్గంలో" చేరిన పురుషులకు ప్రత్యేక శిక్షణ ఇవ్వబడింది. దానిని పూర్తి చేసిన తర్వాత వారిని కొత్తగా సృష్టించబడిన *ఘిల్మాను* రెజిమెంట్లలో చేర్చారు. లేదా రాజ గృహంలో నియమించారు. బహిష్కరించబడిన, దిగుమతి చేసుకున్న ప్రజలలో మిగిలిన వారిని అనేక లక్షల సంఖ్యలో ఉన్న గణనీయమైన భాగాన్ని, ప్రధాన భూభాగమైన ఇరాన్‌లోని వివిధ ప్రాంతాలలో స్థిరపరిచారు. వారికి సమాజంలో అన్ని రకాల పాత్రలు అప్పగించారు. అవి చేతివృత్తులవారు రైతులు, పశుపోషకులు, వ్యాపారులు, సైనికులు, జనరల్సు, గవర్నర్లు, కట్టెలు కొట్టేవారు మొదలైనవి. వీరందరూ కూడా ఇరానియను సమాజంలో కొత్తగా స్థాపించబడిన వర్గంలో భాగమయ్యారు.

ఈ కార్యక్రమాన్ని గణనీయంగా విస్తరించి పూర్తి చేసిన, ఆయన హయాంలో సమాజంలో ఈ కొత్త వర్గం సృష్టి పూర్తిగా "ఖరారు చేయబడింది" అని చెప్పబడే షా అబ్బాసు, ఘులాం వ్యవస్థను కూడా పూర్తి చేశాడు. దాని పూర్తిలో భాగంగా ఆయన ఘులాం సైనిక దళాన్ని తహ్మాస్ప్ కాలంలో కేవలం కొన్ని వందల నుండి 15,000 మంది అత్యంత శిక్షణ పొందిన అశ్వికదళ సైనికులకు విస్తరించాడు. ఇది 40,000 మంది కాకేసియను ఘులాంలతో కూడిన మొత్తం సైనిక విభాగాంలో భాగం. ఆ తర్వాత ఆయన ఖిజిల్బాషు ప్రాంతీయ గవర్నరు‌షిపు‌ల సంఖ్యను పూర్తిగా తగ్గించాడు. ఖిజిల్బాషు గవర్నర్లను క్రమపద్ధతిలో ఇతర జిల్లాలకు బదిలీ చేశాడు. తద్వారా స్థానిక సమాజంతో వారి సంబంధాలను దెబ్బతీసి వారి అధికారాన్ని తగ్గించాడు. వారిలో చాలామంది స్థానంలో గులాంలను నియమించారు. కొద్ది కాలంలోనే, జార్జియన్లు, సిర్కాసియన్లు, కొంతవరకు అర్మేనియన్లు రాజ్యంలోని అనేక ఉన్నత పదవులకు నియమించబడ్డారు. సమాజంలోని సాధ్యమైన అన్ని ఇతర విభాగాలలోనూ ఉద్యోగంలో చేర్చుకోబడ్డారు. 1595 నాటికి జార్జియను‌కు చెందిన అల్లావార్ది ఖాన్ ఇరాన్‌లోని అత్యంత సంపన్న ప్రావిన్సులలో ఒకటైన ఫార్సు ప్రావిన్సు‌కు గవర్నరు-జనరలు‌గా నియమితులైనప్పుడు. సఫావిద్ రాజ్యంలో అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా మారారు. 1598లో ఆయన సాయుధ దళాల సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడిగా అయినప్పుడు ఆయన అధికారం పరాకాష్టకు చేరుకుంది.  ఈ విధంగా 1వ తహ్మాస్ప్ పాలనలో ప్రారంభమైనప్పటికీ షా అబ్బాసు చేత పూర్తిగా అమలు చేయబడి పూర్తి చేయబడిన ఈ కొత్త సమూహం, కేవలం కాకేసియను జాతి ప్రజలతో కూడి, పర్షియన్లు, కిజిల్బాషు టర్కులతో పాటు సమాజంలో ఒక కొత్త పొరగా రాజ్యంలో ఒక శక్తివంతమైన "మూడవ శక్తి"గా అవతరించింది. ఇది సఫావిద్‌ల యోగ్యతా ఆధారిత సమాజాన్ని మాత్రమే నిరూపిస్తుంది.

అబ్బాసు పాలనలో మాత్రమే సుమారు 1,30,000–2,00,000 మంది జార్జియన్లు ఉన్నారని అంచనా.  పదివేల మంది సిర్కాసియన్లు, సుమారు 3,00,000 మంది అర్మేనియన్లు కాకససు నుండి ప్రధాన భూభాగమైన ఇరాను‌కు బలవంతంగా తరలించబడ్డారు. వారందరూ సమాజంలో కొత్తగా సృష్టించబడిన వర్గంలో భాగంగా రాజ్యంలోని అత్యున్నత పదవులలో, లేదా రైతులుగా, సైనికులుగా, చేతివృత్తులవారుగా, రాజ అంతఃపురంలో, ఆస్థానంలో, రైతాంగంలో భాగంగా ఇతర అనేక విధాలుగా విధులు, పాత్రలను పొందారు.

### మతం

సఫావిద్‌లు ఇరాన్‌లో మొదటి షియా పాలకులే కానప్పటికీ వారు ఇరాన్ అంతటా అలాగే నేటి అజరు‌బైజాన్ రిపబ్లికులో కూడా షియా ఇస్లాంను బలవంతంగా అధికారిక మతంగా చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.  8వ శతాబ్దం నాటికే ఖోం సబ్జెవారు, కాషాను వంటి కొన్ని నగరాల్లో పెద్ద షియా సమాజాలు ఉండేవి. 10వ, 11వ శతాబ్దాలలో, మొదట జైదీలు, ఆ తర్వాత ట్వెల్వరులుగా ఉన్న బుయిదు‌లు పశ్చిమ ఇరాన్  ఇరాకు‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించారు. మంగోల్ సామ్రాజ్యం తర్వాత ఇరాన్‌లో షియా రాజవంశాలు తిరిగి స్థాపించబడ్డాయి. వాటిలో ఖొరాసను‌లోని సర్బదార్లు అత్యంత ముఖ్యమైనవారు. ఇల్ఖానిదు పాలకుడు ఓల్జైటు 13వ శతాబ్దంలో ట్వెల్వరు షియా మతంలోకి మారాడు.

ఇరాన్, అజరు‌బైజాన్‌‌లను జయించిన తర్వాత 1వ ఇస్మాయిల్ అధిక సంఖ్యలో ఉన్న సున్నీ జనాభాకు మత మార్పిడిని తప్పనిసరి చేశాడు. సున్నీ ఉలేమా లేదా మత గురువులను చంపడం లేదా బహిష్కరించడం జరిగింది. 1వ ఇస్మాయిల్‌, ప్రధాన స్రవంతి ట్వెల్వరు షియా మత నాయకులను తీసుకువచ్చి, విధేయతకు ప్రతిఫలంగా వారికి భూమి, డబ్బును మంజూరు చేశాడు. తరువాత సఫావిదు, ముఖ్యంగా ఖాజరు రాజవంశ కాలంలో, షియా ఉలేమా, అధికారం పెరిగింది. వారు ప్రభుత్వానికి స్వతంత్రంగా లేదా దానికి అనుకూలంగా ఒక పాత్రను పోషించగలిగారు.

#### మత గురువుల ఉన్నత వర్గం ఆవిర్భావం
సఫావిద్ సమాజం ఒక ముఖ్యమైన లక్షణం ఉలేమా (మత వర్గం), వ్యాపార వర్గం మధ్య ఏర్పడిన కూటమి. ఈ రెండవ వర్గంలో బజార్లలో వ్యాపారం చేసే వ్యాపారులు, వాణిజ్య, చేతివృత్తుల సంఘాలు (అస్నాఫు), దర్వేషు‌లచే నడపబడే పాక్షిక-మత సంస్థల (ఫుతువ్వా) సభ్యులు ఉన్నారు. ఇరాన్‌లో ఆస్తి యాజమాన్యానికి ఉన్న సాపేక్ష అభద్రత కారణంగా చాలా మంది ప్రైవేటు భూ ​​యజమానులు తమ భూములను మత గురువులకు వక్ఫుగా విరాళంగా ఇవ్వడం ద్వారా వాటిని సురక్షితం చేసుకున్నారు. ఈ విధంగా వారు అధికారిక యాజమాన్యాన్ని నిలుపుకుంటారు. భూమి నుండి వచ్చే ఆదాయంలో కొంత శాతం ఉలేమాకు వెళ్లేంత వరకు, తమ భూమిని రాజ ప్రతినిధులు లేదా స్థానిక గవర్నర్లచే జప్తు చేయబడకుండా కాపాడుకుంటారు. క్రమంగా మత వర్గానికి చెందిన సభ్యులు, ముఖ్యంగా ముజ్తహిదు‌లు, సయ్యదు‌లు, ఈ భూముల మీద ​​పూర్తి యాజమాన్యాన్ని పొందారు. సమకాలీన చరిత్రకారుడు ఇస్కందరు మున్షి అభిప్రాయం ప్రకారం ఇరాన్‌లో కొత్త, ముఖ్యమైన భూ యజమానుల సమూహం ఆవిర్భవించడం ప్రారంభమైంది. 
##### అఖ్బారీలు వర్సెసు ఉసూలీలు
అఖ్బారీ ఉద్యమం ముహమ్మదు అమీను అల్-అస్తరాబాది (క్రీ.శ. 1627లో మరణం) రచనలతో ఒక "ప్రత్యేక ఉద్యమంగా" రూపుదిద్దుకుంది. తీర్పులను రాబట్టడంలో తర్కాన్ని ఉపయోగించడాన్ని ఇది తిరస్కరించింది. తీర్పులను (ఫతవాలను) రాబట్టడానికి ఖురాను, హదీసులు (ప్రవక్త వాక్యాలు, ఇమాం‌ల నమోదు చేయబడిన అభిప్రాయాలు), ఏకాభిప్రాయాన్ని మాత్రమే ఆధారాలుగా ఉపయోగించాలని విశ్వసించింది. ఉసూలీలకు భిన్నంగా, అఖ్బారీలు ఇజ్తిహాదు‌ను ఆచరించే మర్జా'లను అనుసరించలేదు, అనుసరించరు. 

ఇది సఫావిద్ పాలన చివరి కాలంలో సఫావిద్ అనంతర ప్రారంభ కాలంలో అత్యంత ప్రభావం చూపింది. ఆ సమయంలో ఇది ట్వెల్వరు షియా ఇస్లాం మీద ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అయితే ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ముహమ్మదు బాకిరు బెహబహానీ (మరణం 1792) ఇతర ఉసూలీ ముజ్తహిదు‌లతో కలిసి అఖ్బారీ ఉద్యమాన్ని అణచివేశారు. ఇది షియా ప్రపంచంలో కేవలం ఒక చిన్న మైనారిటీగా మాత్రమే మిగిలిపోయింది. ఈ సంఘర్షణ పరిష్కారం ఫలితాలలో ఒకటి 18వ, 19వ శతాబ్దాల ప్రారంభంలో ఇజ్తిహాదు భావన, ముజ్తహిదు పదవికి (ఇతర ఉలమాలతో పోలిస్తే) ప్రాముఖ్యత పెరగడం. ఈ సమయం నుండే షియా ప్రపంచం ముజ్తహిదు‌లు (తమ సొంత స్వతంత్ర తీర్పును అనుసరించగలవారు). *ముఖల్లిదు‌లు* (ముజ్తహిదు‌ల తీర్పులను అనుసరించాల్సిన వారు)గా విభజించబడింది. రచయిత మూజాను మోమెను అభిప్రాయం ప్రకారం "19వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు ఏ సమయంలోనైనా ఎక్కడా కూడా చాలా తక్కువ మంది ముజ్తహిదు‌లు (మూడు లేదా నలుగురు) మాత్రమే ఉండేవారు." కానీ "19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి వందలాది మంది ఉనికిలోకి వచ్చారు".
##### అల్లామా మజ్లిసీ
ముహమ్మదు బాకిరు మజ్లిసీ సాధారణంగా అల్లామా అనే బిరుదుతో ప్రస్తావించబడేవారు. 17వ శతాబ్దంలో (సఫావిద్ కాలం) అత్యంత ప్రభావవంతమైన పండితుడు మజ్లిసీ రచనలు పన్నెండుగురు ఇమాం‌ల షియా మతాన్ని ఆధ్యాత్మికవాదం, తత్వశాస్త్ర ప్రభావాల నుండి విముక్తి చేయాలనే ఆయన కోరికను, ఇస్లామికు చట్టానికి (షరియా) కట్టుబడి ఉండాలనే ఆదర్శాన్ని ప్రచారం చేయాలనే ఆయన సంకల్పాన్ని నొక్కి చెప్పాయి. మజ్లిసీ హుస్సేను ఇబ్ను అలీ కోసం సంతాపం పాటించడం  ఇమాం‌లు, ఇమాం‌జాదాల సమాధులను సందర్శించడం (జియారతు) వంటి ప్రత్యేకంగా షియా ఆచారాలను ప్రోత్సహించాడు. "దేవునితో మానవునికి మధ్యవర్తులుగా, సిఫార్సుదారులుగా ఇమాం‌ల భావన" మీద నొక్కి చెప్పాడు.

## ప్రభుత్వం

సఫావిద్ రాజ్యం ప్రభుత్వం లోపల, స్థానిక స్థాయిలో కూడా తనిఖీలు, సమతుల్యతలతో కూడిన వ్యవస్థ ఉండేది. ఈ వ్యవస్థకు శిఖరాగ్రాన షా ఉండేవాడు. ఆయనకు రాజ్యం మీద సంపూర్ణ అధికారం ఉండేది. ఇది సయ్యద్గా అంటే ముహమ్మద్ వంశస్థుడిగా ఆయన వంశపారంపర్యత ద్వారా చట్టబద్ధం చేయబడింది. ఆయన అధికారం ఎంత సంపూర్ణంగా ఉండేదంటే ఫ్రెంచి వ్యాపారి, తరువాత ఇరాన్‌కు రాయబారి అయిన జీన్ చార్డిను, సఫావిద్ షాలు తమ భూమిని ఇనుప పిడికిలితో తరచుగా నిరంకుశ పద్ధతిలో పరిపాలించారని భావించాడు. పారదర్శకతను నిర్ధారించడానికి, షాను తప్పించి నిర్ణయాలు తీసుకోకుండా నిరోధించడానికి, మోసాన్ని నిరోధించే ఒక సంక్లిష్టమైన అధికార యంత్రాంగం, విభాగాల ప్రక్రియల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. ప్రతి కార్యాలయానికి ఒక డిప్యూటీ లేదా సూపరింటెండెంటు ఉండేవాడు. ఆయన పని రాజ్య అధికారుల అన్ని చర్యల రికార్డులను ఉంచడం, నేరుగా షాకు నివేదించడం. షా స్వయంగా తన మంత్రులను నియంత్రణలో ఉంచడానికి పోటీ వాతావరణాన్ని, పోటీ నిఘాను ప్రోత్సహించడం ద్వారా తన సొంత చర్యలను అమలు చేశాడు. సఫావిద్ సమాజం యోగ్యత ఆధారితమైనది కాబట్టి వారసత్వం ఆధారంగా అధికారాలు చాలా అరుదుగా జరిగేవి. దీని అర్థం ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు నిరంతరం నిఘాలో ఉన్నామనే ఒత్తిడిని అనుభూతి చెందాయి. వారు కేవలం తమ సొంత ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా తమ నాయకుడి ఉత్తమ ప్రయోజనాల కోసం పరిపాలిస్తున్నారని నిర్ధారించుకోవలసి వచ్చింది.
### నిర్మాణం
ఈనాడు మనం చూస్తున్నట్లుగా అకాలంలో బహుశా ఎలాంటి పార్లమెంటు ఉండేది కాదు. అయినప్పటికీ సఫావిద్‌ల వద్ద పోర్చుగీసు రాయబారి అయిన డి గౌవియా, తన రికార్డులలో 'రాజ్య మండలి'ని ప్రస్తావించారు. ఇది బహుశా ఆ కాలంలోని ప్రభుత్వ సమావేశాలకు ఉపయోగించిన పదం కావచ్చు.

ప్రభుత్వంలో అత్యున్నత స్థాయి పదవి ప్రధానమంత్రి లేదా మహామంత్రి (ఎతెమాద్-ఎ దౌలత్)ది, ఆయనను ఎల్లప్పుడూ న్యాయశాస్త్ర పండితుల నుండి ఎన్నుకునేవారు. షాకు తక్షణ డిప్యూటీగా ఉన్నందున ఆయనకు జాతీయ వ్యవహారాల మీద అపారమైన అధికారం, నియంత్రణా ఉండేవి. ప్రధానమంత్రి ప్రతి సంతకం లేకుండా షా ఏ చర్య కూడా చెల్లుబాటు అయ్యేది కాదు. కానీ ఆయన కూడా ఒక డిప్యూటీకి ('వకానేవిసు') జవాబుదారీగా ఉండేవాడు. ఆయన తన నిర్ణయాల రికార్డులను ఉంచి షాకు తెలియజేసేవాడు.  ప్రధానమంత్రి పదవి తర్వాత రెండవ స్థానంలో రెవెన్యూల జనరలు ('మౌస్తౌఫీ-యే మమలెకి') లేదా ఆర్థిక మంత్రి, న్యాయశాఖ మంత్రి అయిన 'దివాన్‌బేగి' ఉండేవారు. చివరి వ్యక్తి పౌర  క్రిమినలు కేసులలో అంతిమ అప్పీలు అధికారి, ఆయన కార్యాలయం అలీ కాపు ప్యాలెసు ప్రధాన ద్వారం పక్కన ఉండేది. పూర్వ కాలంలో షా న్యాయపరమైన విచారణలలో దగ్గరగా పాలుపంచుకునేవాడు. కానీ ఈ రాజ విధిని షా సఫీ, తర్వాతి రాజులు నిర్లక్ష్యం చేశారు. 

తరువాతి అధికార స్థానంలో జనరల్సు ఉండేవారు: రాజ సైన్యాల జనరలు ('షాసెవాన్సు'), మస్కటీర్ల జనరలు, ఘులాం‌ల జనరలు, ఫిరంగిదళాధిపతి. ఈ అధికారులందరికీ అధిపతిగా కమాండరు-ఇన్-చీఫ్ అనే ప్రత్యేక అధికారిని నియమించేవారు.
### రాజ దర్బారు
రాజ గృహానికి సంబంధించి, అత్యున్నత పదవి 'నజీర్'ది, అంటే దర్బారు మంత్రి. ఆయన బహుశా షాకు అత్యంత సన్నిహిత సలహాదారుడు, ఆ విధంగా, దర్బారులో ఆయన కళ్ళు, చెవులుగా పనిచేసేవాడు. గృహంలోని అధికారులందరినీ నియమించడం, పర్యవేక్షించడం, వారితో షాకు సంధానకర్తగా ఉండటం ఆయనకు ప్రాథమిక విధి. అయితే ఆయన బాధ్యతలలో షా ఆస్తులకు కోశాధికారిగా ఉండటం కూడా చేరి ఉంది. దీని అర్థం, రాజ్యంలో అత్యున్నత పదవిలో ఉన్న ప్రధానమంత్రి కూడా, షాకు నేరుగా సంబంధించిన లావాదేవీలను నిర్వహించే విషయంలో నజీరు‌తో కలిసి పనిచేయాల్సి వచ్చేది.

రెండవ అత్యున్నత నియామకం గ్రాండు స్టీవార్డు (*ఇచికు అగాసి బాషి*) ఆయన ఎల్లప్పుడూ షాతో పాటు ఉంటాడు. ఆయన తనతో పాటు తీసుకువెళ్ళే పెద్ద దండం కారణంగా సులభంగా గుర్తించబడతాడు. అతిథులందరినీ పరిచయం చేయడం, షాకు సమర్పించిన వినతిపత్రాలను స్వీకరించడం. అవసరమైతే వాటిని చదవడం ఆయన బాధ్యత. తర్వాతి స్థానంలో రాజ అశ్వశాలల అధిపతి (*మిరాకోర్ బాషి*), వేట అధిపతి (*మిర్‌షెకరు బాషి*) ఉన్నారు. షాకు అన్ని ప్రధాన పట్టణాలలో అశ్వశాలలు ఉండేవి. షా అబ్బాసు‌కు దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న అశ్వక్షేత్రాలలో సుమారు 30,000 గుర్రాలు ఉన్నాయని చెప్పబడింది. వీటికి అదనంగా రాజ విందుల పర్యవేక్షణ, వినోదం కోసం ప్రత్యేక అధికారులు నియమించబడ్డారు.

చార్డిను ప్రత్యేకంగా వైద్యులు, జ్యోతిష్కుల హోదాను. వారి పట్ల షాలు చూపిన గౌరవాన్ని గమనించాడు. షా సేవలో ప్రతి విభాగంలో డజను మంది ఉండేవారు. సాధారణంగా ముగ్గురు వైద్యులు, ముగ్గురు జ్యోతిష్యులతో కలిసి ప్రయాణించేవాడు.  వీరికి వివిధ సందర్భాలలో ఆయన పక్కన కూర్చోవడానికి అధికారం ఉండేది. ప్రధాన వైద్యుడు ('హకీం-బాషి') రాజసభలో అత్యంత గౌరవనీయమైన సభ్యుడుగా ఉండేవాడు.  సభలోని అత్యంత గౌరవనీయమైన జ్యోతిష్యుడికి 'మునజ్జిం-బాషి' (ప్రధాన జ్యోతిష్యుడు) అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది. 

అంతేకాకుండా సఫావిద్ ఆస్థానం దాని తొలి రోజుల నుండే వివిధ జాతుల ప్రజల సమ్మేళనంగా ఉండేది.  డేవిడు బ్లో చెప్పినట్లుగా, ఆస్థానీకులలో ముఖ్యంగా తుర్కోమాను కిజిల్బాషు ప్రభువులు, వారి కుమారులు ఉండేవారు. పర్షియా రాజు 1వ అబ్బాసు (క్రీ.శ. 1588–1629) పాలన ప్రారంభ సంవత్సరాల నాటికే వారు రాజ్యాన్ని నియంత్రించకపోయినప్పటికీ తుర్కోమాను కిజిల్బాషు‌లు సైన్యంలో అనేక ఉన్నత పదవులను అందించడం, రాజభవనంలో ముఖ్యమైన పరిపాలనా, ఉత్సవ సంబంధిత పదవులను భర్తీ చేయడం కొనసాగించారు.  పర్షియన్లు ఇప్పటికీ అధికార యంత్రాంగంలో ఆధిపత్యం చెలాయించారు.  అబ్బాసు పాలనలో అత్యున్నత ప్రభుత్వ పదవులైన గ్రాండు వజీరు, రెవెన్యూల కంట్రోలరు-జనరలు ('మౌస్తౌఫీ-యే మమలెకు') పదవులను నిర్వహించారు. ఇది ఆర్థిక మంత్రి పదవికి అత్యంత సమీపమైనది.  పెద్ద సంఖ్యలో 'ఘోలాం‌లు' లేదా "షా బానిసలు" కూడా ఉండేవారు. వీరు ప్రధానంగా జార్జియన్లు, సిర్కాసియన్లు, అర్మేనియన్లు. అబ్బాసు సంస్కరణల ఫలితంగా వారు సైన్యంలో, పరిపాలనలో, రాజభవనంలో ఉన్నత పదవులను నిర్వహించారు.  చివరగా కానీ రాజభవనంలో ఉన్న నపుంసకులు ఏ మాత్రం తక్కువ ప్రాముఖ్యత లేనివారుగా ఉన్నారు. వీరు కూడా గులాం‌లే – ఎక్కువగా కాకససు ప్రాంతానికి చెందిన "తెల్ల" నపుంసకులు, భారతదేశం, ఆఫ్రికాకు చెందిన "నల్ల" నపుంసకులు వీరిలో ఉన్నారు. అబ్బాసు పాలనలో, నపుంసకులు ఆస్థానంలో మరింత ముఖ్యమైన భాగంగా మారారు. 

వంశం మొదటి శతాబ్దంలో ప్రధాన ఆస్థాన భాష అజరు‌బైజానీగానే ఉంది. అయినప్పటికీ రాజధానిని ఇస్ఫహాన్ కు మార్చిన తర్వాత ఇది క్రమంగా మారింది.   డేవిడు బ్లో ఇలా జతచేసారు; "ఆస్థానంలోని టర్కోమను ప్రముఖులలో చాలామంది, అందరూ కాకపోయినా పరిపాలన, సంస్కృతికి, అలాగే జనాభాలో అధికశాతం మందికి భాషగా ఉన్న పర్షియను భాషను కూడా మాట్లాడేవారని అనిపిస్తుంది.  కానీ దీనికి విరుద్ధంగా ఇది నిజం కాదనిపిస్తుంది." అబ్బాసు తన ఆస్థానీకుల సమక్షంలో ఇటాలియను యాత్రికుడు పీట్రో డెల్లా వాలెతో టర్కిషు భాషలో ఉత్సాహంగా సంభాషించినప్పుడు అక్కడ ఉన్న చాలా మందికి అర్థం కావడం కోసం ఆ సంభాషణను తర్వాత పర్షియను భాషలోకి అనువదించాల్సి వచ్చింది.   చివరిగా సఫావిద్ ఆస్థానంలో (ఘోలాం‌లలో, అంతఃపురంలో) జార్జియన్లు, సిర్కాసియన్లు, అర్మేనియన్లు పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నందున, జార్జియను, సిర్కాసియను, అర్మేనియను భాషలు కూడా మాట్లాడబడేవి. ఎందుకంటే అవి వారి మాతృభాషలు. అబ్బాసు‌కు స్వయంగా జార్జియను భాష కూడా మాట్లాడటం వచ్చేది. 
### స్థానిక ప్రభుత్వాలు

స్థానిక స్థాయిలో ప్రభుత్వం ప్రభుత్వ భూములు, రాజ ఆస్తులుగా విభజించబడింది. ప్రభుత్వ భూములు స్థానిక గవర్నర్లు లేదా 'ఖాన్'ల పాలనలో ఉండేవి. సఫావిద్ రాజవంశం ప్రారంభ రోజుల నుండి, ఈ పదవులలో చాలా వాటికి కిజిల్బాషు జనరల్సు నియమించబడ్డారు. వారు తమ ప్రావిన్సులను చిన్న షాహాల వలె పాలించారు. తమ ఆదాయమంతా తమ సొంత ప్రావిన్సుపైనే ఖర్చు చేసి, మిగిలిన మొత్తాన్ని మాత్రమే షాకు సమర్పించేవారు. దీనికి ప్రతిఫలంగా వారు అన్ని వేళలా ఒక సైన్యాన్ని సిద్ధంగా ఉంచాలి, షా అభ్యర్థన మేరకు ఆయనకు సైనిక సహాయం అందించాలి. ప్రావిన్సు వ్యవహారాలకు సంబంధించిన విషయాలను వారికి తెలియజేయడానికి కోర్టులో ఒక న్యాయవాదిని ('వకీలు') నియమించాలని కూడా వారిని కోరారు. 1వ షా అబ్బాసు ఈ ప్రావిన్సులలో కొన్నింటిని తన ప్రత్యక్ష నియంత్రణలోకి తీసుకురావడం ద్వారా కిజిల్బాషు‌ల అధికారాన్ని తగ్గించాలని ఉద్దేశించాడు. దీని ద్వారా 'క్రౌన్ ప్రావిన్సులు' ('ఖస్సా') అని పిలవబడే వాటిని సృష్టించాడు. కానీ తన ప్రధానమంత్రి సారు తాఖీ ప్రభావంతో, గవర్నర్ల నుండి భూములను కొనుగోలు చేసి, స్థానిక కమిషనర్లను నియమించడం ద్వారా రాజ ఆదాయాన్ని పెంచే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది షా సఫీ. కాలక్రమేణా, ఇది షా ప్రత్యక్ష పాలనలో ఉన్న ప్రజలకు భారంగా మారింది. ఎందుకంటే ఈ కమిషనర్లు, పూర్వపు గవర్నర్ల వలె కాకుండా, తాము నియంత్రించే స్థానిక సమాజాల గురించి అంతగా జ్ఞానం ఉండేది కాదు. ప్రధానంగా షా ఆదాయాన్ని పెంచడం మీదనే ఆసక్తి చూపారు. తమ ప్రావిన్సుల ఉత్పాదకత, శ్రేయస్సును పెంచడం గవర్నర్ల సొంత ప్రయోజనానికి సంబంధించినది కాగా, కమిషనర్లు తమ ఆదాయాన్ని నేరుగా రాజ ఖజానా నుండి పొందారు. అందువల్ల, వ్యవసాయం, స్థానిక పరిశ్రమలలో పెట్టుబడి పెట్టడం గురించి అంతగా పట్టించుకోలేదు. ఈ విధంగా షా పేరుతో సాగిన దోపిడీ, అవినీతి వల్ల అధిక సంఖ్యాక ప్రజలు బాధపడ్డారు. 
### నిరంకుశ సమాజంలో ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు
16వ, 17వ శతాబ్దపు ఇరాన్‌లో, గణనీయమైన సంఖ్యలో స్థానిక ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు ఉండేవి. 1500ల నుండి ఇరాన్‌లో కనిపించడం ప్రారంభించిన వాణిజ్య, చేతివృత్తుల సంఘాలు వీటికి ఉదాహరణలు. అలాగే స్థానిక దర్వేషు‌లచే నడపబడే 'ఫుతువ్వా' అనే పాక్షిక-మతపరమైన సోదర సంఘాలు కూడా ఉండేవి.  స్థానిక సమాజం ఏకాభిప్రాయంతో ఎన్నుకోబడిన మరొక అధికారి 'కద్ఖోదా', ఆయన సాధారణ న్యాయ నిర్వాహకుడిగా పనిచేశాడు. ప్రజలచే ఎన్నుకోబడకుండా, నేరుగా షాచే నియమించబడిన, స్థానిక గవర్నర్ల నుండి ప్రజలకు జరిగే అన్యాయాల నుండి వారిని రక్షించడం విధిగా కలిగిన స్థానిక షెరీఫు ('కలంతరు'), కద్ఖోదాను పర్యవేక్షించేవాడు.
### చట్టం

సఫావిద్ ఇరాన్‌లో వేదాంతశాస్త్రం, న్యాయశాస్త్రం మధ్య, లేదా దైవిక న్యాయం, మానవ న్యాయం మధ్య పెద్దగా వ్యత్యాసం లేదు. ఇదంతా 'ఇస్లామికు న్యాయశాస్త్రం' (ఫిఖ్) కిందకు వచ్చేది. న్యాయ వ్యవస్థ రెండు శాఖలతో నిర్మించబడింది: పౌర చట్టం, దీని మూలాలు షరియా, 'అంగీకరించబడిన జ్ఞానం', 'ఉర్ఫ్'లో ఉన్నాయి. దీని అర్థం 'సాంప్రదాయ అనుభవం', పాశ్చాత్య సాధారణ చట్టానికి చాలా పోలి ఉంటుంది. ఇమాం‌లు, న్యాయమూర్తులు తమ ఆచరణలో పౌర చట్టాన్ని వర్తింపజేసినప్పటికీ, 'ఉర్ఫ్' (సాంప్రదాయ చట్టం) ప్రధానంగా షా తరపున గ్రామాలను తనిఖీ చేసే స్థానిక కమిషనర్లు, న్యాయమంత్రి ('దివాను‌బేగి') ద్వారా అమలు చేయబడింది. వీరందరూ షా తరపున పనిచేసే లౌకిక అధికారులు.

న్యాయ వ్యవస్థలో అత్యున్నత స్థాయి న్యాయమంత్రిది. న్యాయాధికారులు మేజిస్ట్రేటు ('దారుఘా'), ఇన్‌స్పెక్టరు ('విజిర్'), రికార్డరు ('వకానేవిసు') వంటి ఉన్నత పదవులుగా విభజించబడ్డారు. దిగువ స్థాయి అధికారులు ఖాజీలు, వీరు పౌర లెఫ్టినెంటు‌కు సమానమైనవారు, స్థానిక గవర్నర్ల క్రింద పనిచేస్తూ ప్రావిన్సులలో న్యాయమూర్తులుగా వ్యవహరించేవారు.

చార్డిను అభిప్రాయం  ప్రకారం: 

ఇరాన్‌లో కేసులను కోర్టుకు తీసుకురావడం పశ్చిమ దేశాల కంటే సులభమని కూడా చార్డిను పేర్కొన్నాడు. న్యాయమూర్తికి (ఖాజీ) సంబంధిత విషయాలు తెలియజేయబడతాయి. ఆయన కేసును స్వీకరించాలా వద్దా అని నిర్ణయిస్తాడు. అలా చేయడానికి అంగీకరించిన తర్వాత, ఒక సార్జెంటు విచారణ జరిపి ప్రతివాదిని పిలుస్తాడు. ఆ తర్వాత ప్రతివాది ఆ సార్జెంటు ఫీజు చెల్లించవలసి ఉంటుంది. ఇరు పక్షాలు తమ సాక్షులతో పాటు, సాధారణంగా ఎలాంటి న్యాయవాది లేకుండానే, తమ తమ వాదనలను వినిపించేవారు. న్యాయమూర్తి మొదటి లేదా రెండవ విచారణ తర్వాత తన తీర్పును ఇచ్చేవారు. 

క్రిమినలు న్యాయం పౌర చట్టం నుండి పూర్తిగా వేరుగా ఉండేది. న్యాయ మంత్రి, స్థానిక గవర్నర్లు, దర్బారు మంత్రి (నజీరు) ద్వారా నిర్వహించబడే 'సాధారణ చట్టం' ఆధారంగా తీర్పు చెప్పబడేది. ఇది 'ఉర్ఫ్' మీద ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ, కొన్ని నిర్దిష్ట చట్టపరమైన సూత్రాల మీద ఆధారపడింది. హత్యకు మరణశిక్ష విధించబడేది. శారీరక గాయాలకు శిక్ష తప్పనిసరిగా బెత్తపు దెబ్బలు. దొంగలకు మొదటిసారి కుడి మణికట్టు నరికివేయబడేది. ఆ తర్వాత ఏ సందర్భంలోనైనా మరణశిక్ష విధించబడేది. రాజ్య ద్రోహులకు 'కర్కాను' అనే మెడ చుట్టూ పెట్టే త్రిభుజాకారపు చెక్క పట్టీని పెట్టేవారు. అసాధారణ సందర్భాలలో షా స్వయంగా న్యాయం చేసేటప్పుడు, ప్రాచీన సంప్రదాయం ప్రకారం, ఆ సంఘటన ప్రాముఖ్యతను సూచించడానికి ఎరుపు రంగు దుస్తులు ధరించేవాడు.
### సైన్యం

కిజిల్బాషు‌లు వివిధ రకాల షియా ముస్లింలు (*ఘులాతు*) ఎక్కువగా తుర్కోమను మిలిటెంటు సమూహాలు, వీరు సఫావిద్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడంలో సహాయపడ్డారు. షా ఇస్మాయిల్‌, తహ్మాస్ప్ పాలనలో వారి సైనిక శక్తి అత్యంత ఆవశ్యకం. 1వ షా అబ్బాసు పాలన వరకు ఇరాన్ సైన్యంలో కిజిల్బాషు తెగలు కీలక పాత్ర పోషించాయి.వారి నాయకులు అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపగలిగారు. ఆస్థాన కుట్రలలో పాల్గొనగలిగారు (ఉదాహరణకు షా 2వ ఇస్మాయిల్‌ను హత్య చేయడం).

సఫావిద్ రాజ్యాన్ని స్థాపించిన తర్వాత 1వ ఇస్మాయిల్ ఎదుర్కొన్న ఒక ప్రధాన సమస్య, ఆ రాజ్యంలో ఉన్న రెండు ప్రధాన జాతి సమూహాల మధ్య అంతరాన్ని ఎలా పూడ్చాలి అనేది: ఒకటి కిజిల్బాషు ("ఎర్రతల") తుర్కోమన్లు, శాస్త్రీయ ఇస్లామికు సమాజంలో "కత్తి మనుషులు"గా పిలువబడేవారు. వీరి సైనిక పరాక్రమమే ఆయనను అధికారంలోకి తెచ్చింది; మరొకటి పర్షియాకు చెందినవారు, "కలం మనుషులు", వీరు అరబ్బులు, మంగోలులు, లేదా తుర్కు‌మెనులు వంటి ఇరాన్ మునుపటి పాలకుల క్రింద శతాబ్దాలుగా చేసినట్లే, సఫావిద్ రాజ్యంలో కూడా పరిపాలనా యంత్రాంగం, మత సంస్థలలోని పదవులను భర్తీ చేశారు. వ్లాదిమిరు మినోర్స్కీ చెప్పినట్లుగా, ఈ రెండు సమూహాల మధ్య ఘర్షణ అనివార్యం. ఎందుకంటే కిజిల్బాషు‌లు "జాతీయ పర్షియను సంప్రదాయంలో భాగం కాదు".

1508 ఇస్మాయిల్ మరణించిన సంవత్సరం అయిన 1524 మధ్య, షా వరుసగా ఐదుగురు పర్షియన్లను *వకీలు* పదవికి నియమించాడు. ట్రాన్సోక్సియానాలో ఒక సఫావిద్ సైన్యానికి రెండవ పర్షియను వకీలు‌ను అధిపతిగా నియమించినప్పుడు ఆయన కింద పనిచేయవలసి రావడం తమకు అవమానంగా భావించిన కిజిల్బాషు సైనికులు యుద్ధభూమిలో ఆయన విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోయారు. ఫలితంగా ఆయన చంపబడ్డాడు. నాల్గవ వకీలు‌ను కిజిల్బాషు వారు హత్య చేశారు. ఐదవ వకీలు‌ను కూడా వారే మరణశిక్ష విధించి చంపారు. 
#### సైన్యంలో సంస్కరణలు

ఖిజిల్బాషు‌లను దూరం చేసుకోకుండా తన సామ్రాజ్యం మీద సంపూర్ణ నియంత్రణను నిలుపుకోవడానికి, షా వారి సైనిక మద్దతు మీద తనకు ఉన్న ఆధారపడటాన్ని తగ్గించే సంస్కరణలను తీసుకురావాలని షా అబ్బాసు గ్రహించాడు. ఈ సంస్కరణలలో ఒక భాగం ఉన్నత వర్గాలలో, సామ్రాజ్యంలోని అన్ని ఇతర కార్యకలాపాలలో మూడవ శక్తిని సృష్టించడం. కానీ ఖిజిల్బాషు‌ల అధికారాన్ని బలహీనపరచడంలో మరింత ముఖ్యమైనది సైన్యంలోకి రాయలు కార్ప్సులను ప్రవేశపెట్టడం. ఈ సైనిక దళం కేవలం షాకు మాత్రమే సేవ చేస్తుంది. చివరికి నాలుగు వేర్వేరు విభాగాలుగా ఏర్పడింది:

* షాసెవాను‌లు: వీరు 12,000 మంది బలంతో ఉన్నారు. షా అబ్బాసు తన పూర్వీకుడి నుండి వారసత్వంగా పొందిన చిన్న 'ఖుర్చీలు' సమూహం నుండి వీరిని నిర్మించారు. షాసెవానులు, లేదా "రాజు స్నేహితులు", ఖిజిల్బాషు తెగకు చెందినవారు. వారు తమ తెగ విధేయతను విడిచిపెట్టి కేవలం షాకు మాత్రమే విధేయత చూపారు.
* గులాం‌లు: 1వ తహ్మాస్ప్ కాకసస్ నుండి పెద్ద సంఖ్యలో జార్జియను, సర్కాసియను, అర్మేనియను బానిసలు, బహిష్కృతులను ప్రవేశపెట్టడం ప్రారంభించాడు. వీరిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో భవిష్యత్తు గులాం వ్యవస్థలో భాగమయ్యారు. షా అబ్బాసు ఈ కార్యక్రమాన్ని గణనీయంగా విస్తరించి, పూర్తిగా అమలు చేశాడు. చివరికి 15,000 మంది గులాం అశ్వికదళ సైనికులు  3,000 మంది గులాం రాజ అంగరక్షకులతో కూడిన సైన్యాన్ని సృష్టించాడు. అబ్బాసు ఆస్థానంలో షిర్లీ సోదరుల రాకతో, రాజనీతిజ్ఞుడు అల్లావార్ది ఖాను చేసిన ప్రయత్నాల వల్ల, 1600 నుండి అబ్బాసు హయాంలో గులాం పోరాట రెజిమెంట్లు మరింత నాటకీయంగా విస్తరించబడి 25,000కు చేరుకున్నాయి. అబ్బాసు పాలనలో ఈ సైన్యం మొత్తం దాదాపు 40,000 మంది సైనికులకు చేరింది.  వీరికి షా జీతాలు చెల్లించేవాడు. వారు షాకు విధేయులుగా ఉండేవారు. వారు సఫావిద్ సైన్యాలలో ఉన్నత శ్రేణి సైనికులుగా మారారు (ఒట్టోమన్ జానిసరీల వలె). 
* మస్కటీర్లు: తుపాకుల కారణంగా ఒట్టోమన్లకు ఉన్న ప్రయోజనాలను గ్రహించి, షా అబ్బాసు ఖుర్చీ, గులాం సైనికులిద్దరికీ అత్యాధునిక ఆయుధాలను సమకూర్చడానికి తీవ్రంగా కృషి చేశాడు. మరింత ముఖ్యంగా ఇరాన్ చరిత్రలో మొదటిసారిగా 12,000 మందితో కూడిన మస్కటీర్ల (తోఫాంగు-చిస్) ఒక గణనీయమైన పదాతిదళం సృష్టించబడింది.
* ఫిరంగి దళం: పాశ్చాత్యుల సహాయంతో ఆయన 12,000 మందితో కూడిన ఫిరంగి దళాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు. అయినప్పటికీ ఇది ఆయన సైన్యంలో అత్యంత బలహీనమైన విభాగం. 1628లో ఇరాన్‌కు వచ్చిన ఒక ఆంగ్ల రాయబార బృందంతో పాటు వచ్చిన సర్ థామసు హెర్బర్టు ప్రకారం, ఫిరంగుల తయారీలో పర్షియన్లు యూరోపియన్ల మద్దతు మీద ఎక్కువగా ఆధారపడ్డారు. ఒక శతాబ్దం తరువాత, నాదరు షా సైన్యానికి సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు అయినప్పుడు మాత్రమే ఫిరంగి దళాన్ని ఆధునీకరించడానికి తగినంత ప్రయత్నం జరిగింది.  పర్షియన్లు తుపాకుల తయారీలో రాణించి స్వయం సమృద్ధి సాధించగలిగారు. 

సంస్కరణలు జరిగినప్పటికీ, కిజిల్బాషు సైన్యం సైన్యంలో అత్యంత శక్తివంతమైన, సమర్థవంతమైన భాగంగానే మిగిలిపోయింది. దాని మొత్తం బలం‌లో సగానికి పైగా వారే ఉన్నారు. కానీ సఫావిద్ చరిత్రలో మొదటిసారిగా షా ఆధ్వర్యంలో నేరుగా పనిచేసే ఈ పెద్ద శాశ్వత సైన్యం ఏర్పాటు, వారి ప్రభావాన్ని గణనీయంగా తగ్గించింది. బహుశా గత షాల పాలనలో విధ్వంసం సృష్టించిన రకమైన పౌర అశాంతికి ఉన్న అవకాశాలను కూడా తొలగించింది.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

సఫావిద్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వృద్ధికి స్థిరత్వం దోహదపడింది. ఇది వ్యవసాయం వృద్ధి చెందడానికి వీలు కల్పించింది. అలాగే, పశ్చిమాన అభివృద్ధి చెందుతున్న యూరోపియను నాగరికతలకు, తూర్పు, ఉత్తరాన భారతదేశం, ఇస్లామికు మధ్య ఆసియాకు మధ్య ఇరాన్ ఉన్న భౌగోళిక స్థానం కారణంగా వాణిజ్యం కూడా అభివృద్ధి చెందింది. ఉత్తర ఇరాన్ గుండా వెళ్ళే పట్టు మార్గం 16వ శతాబ్దంలో పునరుద్ధరించబడింది. 1వ అబ్బాసు యూరపు‌తో, ముఖ్యంగా పర్షియను తివాచీలు, పట్టు  వస్త్రాల కోసం చూస్తున్న ఇంగ్లాండు, నెదర్లాండ్సు‌తో ప్రత్యక్ష వాణిజ్యాన్ని కూడా ప్రోత్సహించాడు. ఇతర ఎగుమతులలో గుర్రాలు, మేక వెంట్రుకలు, ముత్యాలు, భారతదేశంలో మసాలా దినుసుగా ఉపయోగించే తినడానికి పనికిరాని చేదు బాదం హదాం-తల్కా ఉన్నాయి. 

ప్రధాన దిగుమతులు మసాలా దినుసులు, వస్త్రాలు (యూరపు నుండి ఉన్ని వస్త్రాలు, గుజరాతు నుండి పత్తి వస్త్రాలు), లోహాలు, కాఫీ, చక్కెర. ప్రయాణికుడు జీన్ చార్డిను అభిప్రాయం ప్రకారం 1660లో ఇరాన్‌లోని రైతుల జీవన ప్రమాణాలు అత్యంత సారవంతమైన యూరోపియను దేశాలలోని రైతుల కంటే ఉన్నతంగా ఉండేవి.
### వ్యవసాయం
చరిత్రకారుడు రోజరు సావోరీ ప్రకారం, దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు పశుపోషణ, వ్యవసాయం అనేవి రెండు ప్రధాన ఆధారాలు. ఉన్నత సామాజిక శ్రేణి టర్కిషు "ఖడ్గధారులు" , పర్షియను "కలముజీవుల" మధ్య విభజించబడినట్లే, దిగువ శ్రేణులు కూడా పశువుల పెంపకందారులుగా ఉండి, చుట్టుపక్కల జనాభాకు దూరంగా నివసించే తుర్కమాను తెగల మధ్య, స్థిరపడిన వ్యవసాయదారులుగా ఉన్న పర్షియన్ల మధ్య విభజించబడ్డాయి.

సఫావిద్ ఆర్థిక వ్యవస్థ చాలా వరకు వ్యవసాయం  వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల మీద పన్నుల ఆధారంగా ఉండేది. ఫ్రెంచి ఆభరణాల వ్యాపారి జీన్ చార్డిను ప్రకారం ఇరాన్‌లోని వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలోని వైవిధ్యం ఐరోపాలో సాటిలేనిది. ఐరోపాలో ఎన్నడూ వినని పండ్లు, కూరగాయలు ఉండేవి. ఇస్ఫాహాను‌లో జరిగిన కొన్ని విందులలో చార్డిను పాల్గొన్నారు. అక్కడ యాభైకి పైగా రకాల పండ్లు ఉండేవి. ఫ్రాన్సు లేదా ఇటలీలో అలాంటిది ఏదీ లేదని ఆయన భావించాడు.

అయినప్పటికీ దేశమంతటా పర్యటించినప్పుడు నీటిపారుదల లేని విస్తారమైన భూమిని లేదా సాగు చేయని సారవంతమైన మైదానాలను చూసి ఆయన నిరాశ చెందాడు; ఇది ఐరోపాకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉందని ఆయన భావించాడు. దీనికి ఆయన దుర్పరపాలన, దేశంలో తక్కువ జనాభా, పర్షియన్లలో వ్యవసాయం పట్ల ఆసక్తి లేకపోవడాన్ని కారణాలుగా పేర్కొన్నాడు.

షా 1వ అబ్బాసు కాలానికి ముందు, చాలా భూమి అధికారులు (పౌర, సైనిక, మత)కు కేటాయించబడింది. షా అబ్బాసు కాలం నుండి ఎక్కువ భూమి షా ప్రత్యక్ష నియంత్రణలోకి తీసుకురాబడింది. పన్ను రాబడిలో సింహభాగం వ్యవసాయం నుండే వస్తున్నందున, దానిని విస్తరించడానికి ఆయన చర్యలు తీసుకున్నాడు. మారకుండా ఉన్నది ఏమిటంటే భూస్వామికి, రైతుకు మధ్య ఉన్న "పంట పంపకం ఒప్పందం". ఈ ఒప్పందంలో ఐదు అంశాలు ఉన్నాయి: భూమి, నీరు, నాగలి జంతువులు, విత్తనం, శ్రమ. ప్రతి అంశం పంట ఉత్పత్తిలో 20 శాతంగా ఉండేది. ఉదాహరణకు రైతు శ్రామిక శక్తిని, జంతువులను అందిస్తే, ఆయనకు ఆదాయంలో 40 శాతం వాటా లభించేది. అయితే సమకాలీన చరిత్రకారుల ప్రకారం, పంట పంపకం ఒప్పందాలలో భూస్వామి ఎల్లప్పుడూ రైతు కారణంగా నష్టపోయేవాడు.  సాధారణంగా రైతులు సుఖంగా జీవించారు. వారికి మంచి జీతాలు లభించాయి. మంచి బట్టలు ధరించారు. అయినప్పటికీ వారు వెట్టిచాకిరీకి గురయ్యారని, తీవ్రమైన ఒత్తిళ్లలో జీవించారని కూడా గమనించబడింది. 

### ప్రయాణం - సత్రాలు

భారం మోసే జంతువులన్నింటిలో గుర్రాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి. ఉత్తమమైన వాటిని అరేబియా, మధ్య ఆసియా నుండి తీసుకువచ్చేవారు. టర్కీ, భారతదేశంతో సహా వాటి విస్తృత వాణిజ్యం కారణంగా అవి ఖరీదైనవిగా ఉండేవి. ఇరాన్ గుండా ప్రయాణించేటప్పుడు తర్వాతి అత్యంత ముఖ్యమైన వాహనం కంచర గాడిద. అలాగే వ్యాపారికి ఒంటె ఒక మంచి పెట్టుబడి. ఎందుకంటే వాటికి మేత పెట్టడానికి దాదాపు ఏమీ ఖర్చు అయ్యేది కాదు. అవి చాలా బరువును మోయగలవు, దాదాపు ఎక్కడికైనా ప్రయాణించగలవు.

బలమైన షాల పాలనలో ముఖ్యంగా 17వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో మంచి రహదారులు, మార్గం పొడవునా వ్యూహాత్మకంగా ఏర్పాటు చేయబడిన సత్రాలు లేదా రహదారి పక్కన ఉన్న విడిది గృహాల కారణంగా ఇరాన్ గుండా ప్రయాణించడం సులభంగా ఉండేది. థెవెనోటు, టావెర్నియరు ఇరానియను సత్రాలు తమ టర్కిషు వాటి కంటే మెరుగ్గా నిర్మించబడ్డాయని శుభ్రంగా ఉన్నాయని వ్యాఖ్యానించారు. చార్డిను అభిప్రాయం ప్రకారం అవి మొఘలు లేదా ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యాల కంటే ఇక్కడ ఎక్కువగా ఉండేవి. అక్కడ అవి తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ పెద్దవిగా ఉండేవి. సత్రాలు ముఖ్యంగా పేద ప్రయాణికులకు ప్రయోజనం చేకూర్చేలా రూపొందించబడ్డాయి. ఎందుకంటే వారు వసతికి ఎలాంటి చెల్లింపు లేకుండా తమకు నచ్చినంత కాలం అక్కడ ఉండవచ్చు. షా 1వ అబ్బాసు పాలనలో సామ్రాజ్యం వాణిజ్య శ్రేయస్సును మెరుగుపరచడానికి ఆయన పట్టు మార్గాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు అపారమైన సంఖ్యలో సత్రాలు, వంతెనలు, బజార్లు, రహదారులు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ వ్యూహాన్ని ధనిక వ్యాపారులు కూడా అనుసరించారు. వారు కూడా వాణిజ్యం పెరగడం వల్ల లాభపడ్డారు. ఈ ప్రమాణాన్ని కొనసాగించడానికి, మరో ఆదాయ వనరు అవసరమైంది. వాణిజ్య మార్గాలలో మోహరించిన కాపలాదారులచే ('రహదార్లు') రహదారి సుంకం వసూలు చేయబడింది. వారు ప్రయాణికులకు భద్రత కల్పించారు. 17వ శతాబ్దపు ఇరాన్‌లో ప్రయాణ భద్రత గురించి, అలాగే పోలీసు కాపలాదారుల మర్యాద, సంస్కారం గురించి థెవెనోటు, టావెర్నియరు ఇద్దరూ నొక్కి చెప్పారు.   ఇటాలియను యాత్రికుడు పీట్రో డెల్లా వల్లే ఈ రహదారి కాపలాదారులలో ఒకరితో జరిగిన ఒక సంఘటనతో ముగ్ధుడయ్యాడు: 

### విదేశీ వాణిజ్యం - సిల్కు రోడు

పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యం, 1487లో కేప్ ఆఫ్ గుడ్ హోపు చుట్టూ వాణిజ్య మార్గాన్ని కనుగొనడం వెనిసుకు ఒక వాణిజ్య దేశంగా మరణాంతక దెబ్బను తగలడమే కాకుండా సిల్కు రోడ్ వెంబడి ముఖ్యంగా పర్షియను గల్ఫులో జరుగుతున్న వాణిజ్యాన్ని కూడా దెబ్బతీసింది. వారు అధిక పన్నుల ద్వారా ఈ వ్యూహాత్మక ప్రదేశాలను అడ్డుకోవడం, నియంత్రించడం ద్వారా ఆసియా, ఐరోపా మధ్య జరిగే సముద్ర వాణిజ్యం మొత్తాన్ని నియంత్రించడానికి మూడు కీలక స్థానాలను సరిగ్గా గుర్తించారు: గల్ఫ్ ఆఫ్ ఏడెను, పర్షియను గల్ఫు , మలక్కా జలసంధి. 1602లో షా 1వ అబ్బాసు పోర్చుగీసు వారిని బహ్రెయిన్ నుండి తరిమివేశాడు. కానీ వారిని హోర్ముజు జలసంధి నుండి పూర్తిగా బహిష్కరించి, ఈ వాణిజ్య మార్గం మీద తిరిగి నియంత్రణ సాధించడానికి కొత్తగా వచ్చిన ఇంగ్లీషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ నుండి నావికా సహాయం అవసరమైంది. షిరాజు, ఇస్ఫహాన్ జాస్కు‌లో కర్మాగారాలను తెరవడానికి అనుమతించడం ద్వారా ఆయన ఆంగ్లేయులను తనకు సహాయం చేయడానికి ఒప్పించాడు. తదనంతరం పోర్చుగీసు సామ్రాజ్యం అంతమైన తర్వాత ముఖ్యంగా ఆంగ్లేయులు, డచ్, ఫ్రెంచి వారికి పర్షియను సముద్ర వాణిజ్యానికి సులభంగా ప్రాప్యత లభించింది. అయినప్పటికీ వారు పోర్చుగీసు వారిలా కాకుండా, వలసవాదులుగా కాకుండా, వ్యాపార సాహసికులుగా వచ్చారు. వాణిజ్య నిబంధనలు సఫావిద్ షాల మీద రుద్దబడలేదు. బదులుగా చర్చల ద్వారా నిర్ణయించబడ్డాయి.

అంతేకాకుండా సఫావిద్‌లు విదేశాలలో ముఖ్యంగా భారతదేశంలోని దక్కన్ ప్రాంతంలో గణనీయమైన ప్రభావాన్ని కొనసాగించారు. అహ్మదు‌నగరు, బీజాపూరు, గోల్కొండ సుల్తానేటు‌లు మతపరమైన లేదా సాంస్కృతిక సంబంధాల కారణంగానే కాకుండా, మొఘలు విస్తరణకు ప్రతిఘటనగా ఒక శక్తి అవసరం కావడం వల్ల కూడా పర్షియన్ల ఆధిపత్యాన్ని కోరాయి. పర్షియన్లు దీనికి అంగీకరించారు. 16వ, 17వ శతాబ్దాలలో వేలాది మంది పర్షియన్లు దక్కను‌కు వలస వచ్చారు. ఇది దక్కను‌లోని బహమనీ సుల్తానేటు కాలంలోనే ప్రారంభమైన ప్రక్రియకు కొనసాగింపు.  ఇక్కడి నుండి, పర్షియను వ్యాపారులు తూర్పు వైపుగా ఆగ్నేయాసియా రాజ్యాలకు, ముఖ్యంగా అయోధ్య సియాం‌కు సాహసయాత్రలు చేశారు. అక్కడ బున్నాగు వంటి ప్రభావవంతమైన పర్షియను కుటుంబాలు థాయ్‌లాండు, ఇరాన్ మధ్య స్నేహపూర్వక దౌత్య సంబంధాలను పెంపొందించడంలో సహాయపడ్డాయి. దీనికి 'సులేమాన్ ఓడ' యాత్ర ఒక నిదర్శనం. పర్షియన్లు అచే సుల్తానేటు, బ్రూనై సుల్తానేటు, డెమాకు సుల్తానేటు, డై వియెటు‌లో కూడా చురుకుగా ఉన్నారు.

అయితే దీర్ఘకాలంలో సాంప్రదాయిక సిల్క్ మార్గంతో పోలిస్తే సముద్ర మార్గం పర్షియన్లకు తక్కువ ప్రాముఖ్యత ఉంది. నౌకానిర్మాణం, నావికాదళంలో పెట్టుబడులు లేకపోవడం వలన ఈ వాణిజ్య మార్గాన్ని గుత్తాధిపత్యం చేసుకునే అవకాశం యూరోపియన్లకు లభించింది. అందువలన భూమార్గ వాణిజ్యం రవాణా పన్నుల ద్వారా ఇరాను రాజ్యానికి అధిక ఆదాయాన్ని అందిస్తూనే ఉంది.  ఈ ఆదాయం ఎగుమతుల నుండి కాకుండా, దేశం గుండా వెళ్లే వస్తువుల మీద విధించే కస్టమ్సు సుంకాలు, రవాణా రుసుముల నుండి ఎక్కువగా వచ్చేది. షా అబ్బాసు ఈ వాణిజ్యాన్ని భారీగా విస్తరించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. కానీ రెండు అత్యంత కీలకమైన మార్గాలను నియంత్రించే ఒట్టోమన్లతో వ్యవహరించాల్సిన సమస్యను ఎదుర్కొన్నాడు: అరేబియా మీదుగా మధ్యధరా ఓడరేవులకు వెళ్లే మార్గం, అనటోలియా, ఇస్తాంబులు మీదుగా వెళ్లే మార్గం. అందువలన ఒట్టోమన్ భూభాగాన్ని తప్పించుకుంటూ మూడవ మార్గాన్ని రూపొందించారు. ఉత్తరాన కాస్పియను సముద్రం మీదుగా ప్రయాణించడం ద్వారా వారు రష్యాకు చేరుకుంటారు. మస్కోవీ కంపెనీ సహాయంతో వారు మాస్కోకు వెళ్లి, పోలాండు మీదుగా ఐరోపాకు చేరుకోగలిగారు. ఈ వాణిజ్య మార్గం, ముఖ్యంగా ఒట్టోమన్లతో యుద్ధాలు జరుగుతున్న సమయాలలో, అత్యంత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. 

17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి డచ్చి వారు పర్షియను గల్ఫు మీదుగా జరిగే వాణిజ్యంలో ఆధిపత్యం సాధించారు. చాలా వాణిజ్య ఒప్పందాలను గెలుచుకున్నారు. ఇంగ్లీషు లేదా ఫ్రెంచి వారు ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోకముందే తాము ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోగలిగారు.   వారు ముఖ్యంగా సుదూర తూర్పు, ఇరాన్ మధ్య సుగంధ ద్రవ్యాలు, పింగాణీ వాణిజ్యంలో గుత్తాధిపత్యాన్ని స్థాపించారు. డచ్ నావికా శక్తి రక్షణతో, బెంగాలీ పట్టు, సినో-జపనీసు పింగాణీ నుండి వచ్చిన పోటీ 17వ శతాబ్దం చివరలో సఫావిద్ ఆర్థిక వ్యవస్థ క్షీణతకు దోహదపడింది. 

## సంస్కృతి

17వ శతాబ్దపు ఫ్రెంచి యాత్రికుడు జీన్ షార్డిను ఇరాన్‌లో చాలా సంవత్సరాలు గడిపి, వారి సంస్కృతి, ఆచారాలు, స్వభావం మీద విస్తృతంగా వ్యాఖ్యానించారు. విదేశీయుల పట్ల వారి ఆదరాభిమానాలను ఆయన ప్రశంసించారు. కానీ ఆయనకు సవాలుగా అనిపించిన కొన్ని లక్షణాలను కూడా గమనించారు. ప్రజల బాహ్య స్వరూపం, దుస్తులు, ఆచారాల గురించి ఆయన చేసిన వర్ణనలు. ఆ కాలం నాటి మినియేచర్లు, చిత్రాలు  పెయింటింగు‌ల ద్వారా ధృవీకరించబడ్డాయి. వారు బాగా చదువుకున్న, మంచి ప్రవర్తన కలిగిన ప్రజలని ఆయన భావించారు.

యూరోపియన్ల వలె కాకుండా, వారు శారీరక శ్రమను ఏమాత్రం ఇష్టపడలేదు. కేవలం వ్యాయామం కోసమే వ్యాయామం చేయడానికి మొగ్గు చూపలేదు. బదులుగా విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి, జీవితం అందించే విలాసాలను అనుభవించడానికి ఇష్టపడ్డారు. ప్రయాణాన్ని కేవలం ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి వెళ్ళే నిర్దిష్ట ప్రయోజనం కోసం మాత్రమే విలువ ఇచ్చేవారు. కొత్త ప్రదేశాలను చూడటంలో, విభిన్న సంస్కృతులను అనుభవించడంలో వారికి ఆసక్తి ఉండేది కాదు. ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాల గురించి పర్షియన్లకు ఉన్న అజ్ఞానానికి ప్రపంచం పట్ల వారి ఈ విధమైన వైఖరే కారణం కావచ్చు. వారు పాల్గొన్న వ్యాయామాలు శరీరాన్ని సరళంగా, దృఢంగా ఉంచడానికి, ఆయుధాలను ఉపయోగించడంలో నైపుణ్యాలను సంపాదించడానికి ఉద్దేశించినవి. విలువిద్యకు మొదటి స్థానం లభించింది. రెండవ స్థానం కత్తిసాముకు దక్కింది. ఇందులో మణికట్టు దృఢంగా కానీ సరళంగా ఉండాలి. కదలికలు చురుకుగా ఉండాలి. మూడవదిగా గుర్రపు స్వారీ ఉండేది. పర్షియన్లు ఎంతో ఆనందించిన ఒక అత్యంత శ్రమతో కూడిన వ్యాయామం వేట. 
### కళ
1అ అబ్బాసు కళలను ప్రోత్సహించడం వల్ల కలిగే వాణిజ్య ప్రయోజనాన్ని గుర్తించాడు.—చేతివృత్తుల ఉత్పత్తులు ఇరాన్ విదేశీ వాణిజ్యంలో అధిక భాగాన్ని అందించాయి. ఈ కాలంలో పలకల తయారీ, కుండల తయారీ  వస్త్రాలు వంటి చేతివృత్తులు అభివృద్ధి చెందాయి. సూక్ష్మ చిత్రలేఖనం, పుస్తక బైండింగు, అలంకరణ, కాలిగ్రఫీలో గొప్ప పురోగతి సాధించబడింది. 16వ శతాబ్దంలో ఒక సంచార రైతు వృత్తి అవలంబించే ప్రజల నుండి తివాచీల నేత డిజైను అభివృద్ధి చెంది తయారీలో ప్రత్యేకత కలిగిన ఒక సువ్యవస్థిత పరిశ్రమగా పరిణామం చెందింది.  ఈ పరిశ్రమకు కేంద్రంగా తబ్రిజు ఉండేది. సఫావిద్ రాజవంశం జ్ఞాపకార్థం అర్దబిలు తివాచీలు తయారు చేయబడ్డాయి. సొగసైన బరోకు శైలిలో ఉన్న, ప్రసిద్ధి చెందిన పోలోనైసు తివాచీలు 17వ శతాబ్దంలో ఇరాన్‌లో తయారు చేయబడ్డాయి.

సాంప్రదాయ రూపాలు, సామగ్రిని ఉపయోగించి రెజా అబ్బాసి (1565–1635) పర్షియను చిత్రలేఖనంలోకి కొత్త విషయాలను ప్రవేశపెట్టాడు—అర్ధనగ్న మహిళలు, యువకులు, ప్రేమికులు. సఫావిద్ కాలంలో ఆయన చిత్రలేఖనం  కాలిగ్రాఫికు శైలి ఇరానియను కళాకారులను చాలా వరకు ప్రభావితం చేసింది. ఇది ఇస్ఫహాన్ పాఠశాలగా ప్రసిద్ధి చెందింది. షా తహ్మాస్ప్ పాలనలో వ్రాతప్రతుల అలంకరణ, కాలిగ్రఫీకి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ అయిన 'షాహనామా' ("రాజుల పుస్తకం") అనే ఇతిహాసం సృష్టించబడింది. మరొక చేతివ్రాత ప్రతి నిజామీ గంజవి రచించిన ఖమ్సా. దీనిని 1539–1543 మధ్య ఇస్ఫహాన్ ‌లోని అఘా మీరకు పాఠశాల వారు రూపొందించారు. 17వ శతాబ్దంలో సఫావిద్‌ల కాలంలో యూరోపియను ప్రభావం ఉన్న కళతో (ఫరంగీ-సాజీ) ఒక మార్పు ప్రారంభమైంది. ఇది ఇరానియను కళాకారులకు ప్రేరణనిచ్చింది. వారు మోడలింగు, ఫోరు‌షార్టెనింగు, ప్రాదేశిక లోతు, ఆయిలు పెయింటింగు మాధ్యమాన్ని స్వీకరించారు (2వ షా అబ్బాసు, మహమ్మదు జమాను‌ను రోం‌లో చదువుకోవడానికి పంపారు).

#### వాస్తుశిల్పం

షా ఇస్మాయిల్ రాణి అయిన తాజ్లు ఖానం 1519లో ఖోం లోని ఫాతిమా మసూమా మందిరంకు నిధులు సమకూర్చి, *[[:Commons:Category:Golden Iwan (Fatima Masumeh Shrine)|గోల్డెన్ ఇవాన్]]*ను (దాని *ముకర్నాసు* బంగారు పైకప్పుతో) నిర్మించి, *[[:Commons:Category:Golden Dome (Fatima Masumeh Shrine)|గోల్డెన్ డోమ్]]*ను పునర్నిర్మించారు. ఆమె "గోల్డెన్ ఇవాన్"ను షా ఇస్మాయిల్‌‌కు అంకితం చేసింది. దాని తోరణం శిఖరం మీద లేత నీలిరంగు మొజాయికు‌తో ఒక శాసనాన్ని చెక్కించింది. అది షా ఇస్మాయిల్ పేరును, "న్యాయాన్ని నిలబెట్టేవాడు", "సామ్రాజ్య సంరక్షకుడు", దేవునికి, పన్నెండవ షియా ఇమాం‌కు మాత్రమే కేటాయించబడిన "మార్గదర్శి (మహదీ)" వంటి ప్రశంసాత్మక బిరుదులను తెలియజేస్తుంది.

ఆమె 1524లో తన భర్త షా ఇస్మాయిల్ మరణానంతరం సఫావిద్ పూర్వీకుడైన షేక్ సఫీ సమాధికి సరిగ్గా పక్కనే అర్దబిలు‌లో ఆయన సమాధిని కూడా నిర్మించింది. ఆ తర్వాత ఆమె 1524లో  మీర్జా సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి తహమాస్పుకు మద్దతు ఇచ్చింది.
##### ఇస్ఫహాన్ కొత్త రాజధాని (1598)
ఇస్ఫాహాన్‌లో, సఫావిద్ వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణలు ఉండేవి. ఇవన్నీ 1598లో 1వ షా అబ్బాసు రాజధానిని శాశ్వతంగా అక్కడికి మార్చిన తర్వాత సంవత్సరాలలో నిర్మించబడ్డాయి: ఇంపీరియలు మసీదు 1630లో పూర్తయిన మస్జిదు-ఎ షా, ఇమాం మసీదు (మస్జిదు-ఎ ఇమామి), లుత్ఫుల్లా మసీదు, రాజభవనం. 

విలియం క్లీవ్‌ల్యాండు, మార్టిను బంటను అభిప్రాయం ప్రకారం ఇరాన్‌కు గొప్ప రాజధానిగా ఇస్ఫహాన్ స్థాపన ఆ నగరం భౌతిక వైభవం ప్రపంచ నలుమూలల నుండి మేధావులను ఆకర్షించాయి. ఇది నగరం గొప్ప సాంస్కృతిక జీవితానికి దోహదపడింది. దాని 4,00,000 మంది నివాసుల ఆకట్టుకునే విజయాలు, "ఇస్ఫహాన్ సగం ప్రపంచం" అనే వారి ప్రసిద్ధ గొప్పను చెప్పుకోవడానికి నివాసులను ప్రేరేపించాయి.

సఫావిద్ రాజవంశం ఆవిర్భావంతో ఇరానియను వాస్తుశిల్పంలో ఒక కొత్త శకం ప్రారంభమైంది. ఆర్థికంగా పటిష్టంగా  రాజకీయంగా స్థిరంగా ఉన్న ఈ కాలంలో మతపరమైన శాస్త్రాలు విపరీతంగా అభివృద్ధి చెందాయి. సాంప్రదాయ వాస్తుశిల్పం దాని నమూనాలు, పద్ధతులలో పరిణామం చెంది తర్వాతి కాలాల వాస్తుశిల్పం మీద తన ప్రభావాన్ని చూపింది.

నిజానికి సఫావిద్‌ల గొప్ప వారసత్వాలలో ఒకటి వారి వాస్తుశిల్పం. 1598లో షా అబ్బాసు తన ఇరానియన్ సామ్రాజ్యం రాజధానిని వాయవ్య నగరమైన ఖజ్విను నుండి మధ్య నగరమైన ఇస్ఫాహాను‌కు మార్చాలని నిర్ణయించుకున్నప్పుడు ఆయన ఇరాన్ చరిత్రలో గొప్ప కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా నిలిచిపోయే దానికి శ్రీకారం చుట్టాడు; అదే నగరాన్ని పూర్తిగా పునర్నిర్మించడం. విశాలమైన శుష్క భూభాగం మధ్యలో, 'జీవనది' అయిన జాయందె రూదు నదిచే సారవంతం చేయబడిన, ఒక పచ్చని ఒయాసిస్సులా ఉన్న ఇస్ఫహాన్ నగరాన్ని ఎంచుకోవడం ద్వారా ఆయన తన రాజధానిని ఒట్టోమన్లు, ఉజ్బెక్ల నుండి భవిష్యత్తులో జరగబోయే దాడుల నుండి దూరం చేశాడు. అదే సమయంలో డచ్చి, ఆంగ్లేయులకు ఇటీవల ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గంగా మారిన పర్షియను గల్ఫు మీద మరింత నియంత్రణ సాధించాడు. 

ఈ బృహత్తర నగర ప్రణాళిక పనికి ప్రధాన వాస్తుశిల్పి షేక్ బహాయి (బహా అద్-దిన్ అల్-అమిలి) ఆయన ఈ కార్యక్రమాన్ని షా అబ్బాసు మాస్టరు ప్లాను‌లోని రెండు ముఖ్య లక్షణాల మీద కేంద్రీకరించాడు: చహారు బాగు అవెన్యూ, దీనికి ఇరువైపులా విదేశీ ప్రముఖుల నివాసాల వంటి నగరం అన్ని ప్రముఖ సంస్థలు ఉన్నాయి. నఖ్ష్-ఎ జహాను స్క్వేరు ("ప్రపంచానికి ఆదర్శం").  షా అధికారంలోకి రాకముందు, ఇరాన్‌లో వికేంద్రీకృత అధికార వ్యవస్థ ఉండేది. దీనిలో సైన్యం (కిజిల్బాషు), సామ్రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచిన వివిధ ప్రావిన్సుల గవర్నర్లతో సహా వేర్వేరు సంస్థలు అధికారం కోసం పోరాడేవి. షా అబ్బాసు ఈ రాజకీయ వ్యవస్థను బలహీనపరచాలనుకున్నాడు.   ఇస్ఫాహాను‌ను ఇరాన్ గొప్ప రాజధానిగా పునఃసృష్టించడం అధికారాన్ని కేంద్రీకరించడంలో ఒక ముఖ్యమైన అడుగు. ఈ చౌరస్తా లేదా 'మైదాను' విశిష్టత ఏమిటంటే దీనిని నిర్మించడం ద్వారా షా అబ్బాసు ఇరాన్‌లోని అధికారం  మూడు ప్రధాన భాగాలను తన సొంత ప్రాంగణంలోనే కేంద్రీకరించాడు; షా మసీదు ద్వారా ప్రాతినిధ్యం వహించే మత గురువుల అధికారం, గ్రాండు బజారు ద్వారా ప్రాతినిధ్యం వహించే వ్యాపారుల అధికారం, వాస్తవానికి, అలీ కపు ప్యాలెసు‌లో నివసించే షా  అధికారం.

షేక్ లోటు‌ఫల్లా మసీదు (1618), హష్త్ బెహెష్తు (ఎనిమిది స్వర్గాల ప్యాలెసు) (1469), చహార్బాగు పాఠశాల (1714) వంటి విలక్షణమైన స్మారక చిహ్నాలు ఇస్ఫాహాను, ఇతర నగరాలలో వెలిశాయి. వాస్తుశిల్పం ఈ విస్తృత అభివృద్ధి పర్షియను సంస్కృతిలో పాతుకుపోయింది. పాఠశాలలు, స్నానఘట్టాలు, గృహాలు, సత్రాలు, బజార్లు, చౌరస్తాల వంటి ఇతర పట్టణ ప్రదేశాల రూపకల్పనలో రూపుదిద్దుకుంది. ఇది ఖాజరు పాలన ముగిసే వరకు కొనసాగింది. 
#### సాహిత్యం
సఫావిద్ ఇరాన్‌లో సమాజంలోని అన్ని వర్గాలలో కవిత్వం, ఇతర రకాల రచనలు ప్రోత్సహించబడి సృష్టించబడ్డాయి. సఫావిద్‌ల కొత్త మతపరమైన ఆచారాలు, ప్రభుత్వ నిర్మాణాలు, అధికారిక భావజాలం అన్నీ సాహిత్యం సృష్టిని ప్రభావితం చేశాయి.  అయినప్పటికీ ఈ విషయాలలో ఏవీ దానిని ఆపలేదు లేదా పరిమితం చేయలేదు.  సఫావిద్ కాలంలో గత ఐదు శతాబ్దాల పర్షియన్ కవిత్వం రూప, ఇతివృత్త నియమాలలో స్పష్టమైన పునరాలోచన, అనుసరణ, పునఃరచన, మిళితం చేయడం జరిగింది.  అయినప్పటికీ ఈ మార్పులు తీవ్రమైనవి కావు. దీనికి ఒక ఉదాహరణ అబ్ది బేగు షిరాజీ రచించిన *జన్నతు-ఎ అద్న్* ("ఏడెను తోట"), ఇది అత్యంత పొడవైన ప్రశంసాత్మక పర్షియను కవితలలో ఒకటి.  ఒక *ఖమ్సా* అనేది సాధారణంగా ఐదు కథా కవితల సముదాయం. ప్రతి ఒక్కటి ఒక నిర్దిష్ట ఛందస్సులో ఉంటుంది. ఈ శైలిని 12వ శతాబ్దపు పర్షియను కవి నిజామీ గంజవి సృష్టించారు. అయితే ప్రతి కవితకు వేర్వేరు కథలు ఉండే సాధారణ *ఖమ్సా*ల వలె కాకుండా *జన్నతు-ఎ అద్నులోని* ఐదు కవితలు ఒకే ఇతివృత్తం చుట్టూ తిరుగుతాయి. 

1వ షా అబ్బాసు ఇస్ఫాహాను‌ను రాజధానిగా ఎంచుకున్న తర్వాత ఆ నగరం సాహిత్య కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా మారింది. ఇది దర్బారుతో విభిన్న స్థాయిల అనుబంధం ఉన్న కవులను ఆకర్షించింది.  1వ షా అబ్బాసు జీవితచరిత్రకారులు రాసిన అనేక కథలలో కనిపిస్తాడు. వాటిలో ఆయన వీధులలో కాఫీ షాపులలో దర్బారులో స్థానిక కవులతో నేరుగా సంభాషించాడు. కొంతమంది కవులు తమ సామర్థ్యాలను విస్మరించారని భావించి, లేదా 1వ అబ్బాసు అపఖ్యాతి పాలైన కోపానికి భయపడి ఇరాన్‌ను విడిచి వెళ్ళిపోయారు. అయితే పర్షియను సాహిత్యం చరిత్రలో కవులు తమ పోషకులతో విభేదించిన అనేక కథలు ఉన్నాయి.

### ఇస్ఫహాన్ పాఠశాల – ఇస్లామికు తత్వశాస్త్రం పునరుజ్జీవనం

పండితులు సాధారణంగా ఇస్ఫహాన్ పాఠశాల అని పిలిచే సఫావిద్ యుగంలో ఇస్లామికు తత్వశాస్త్రం విలసిల్లింది. ఈ పాఠశాల వ్యవస్థాపకుడిగా మీర్ దామాదు పరిగణించబడతాడు. ఈ తత్వశాస్త్ర పాఠశాలలోని ప్రముఖులలో మీర్ దామాదు, మీర్ ఫెండెరెస్కీ, షేఖు బహాయి మొహ్సేను ఫైజు కాషాని వంటి ఇరానియను తత్వవేత్తల పేర్లు ప్రత్యేకంగా నిలుస్తాయి. ఈ పాఠశాల ఇరానియను తత్వవేత్త ముల్లా సద్రాతో తన పరాకాష్టకు చేరుకుంది. ఆయన నిస్సందేహంగా అవెరోసు తర్వాత అత్యంత ముఖ్యమైన ఇస్లామికు తత్వవేత్త. ముల్లా సద్రా ఇస్లామికు తూర్పు దేశాలలో ఆధిపత్య తత్వవేత్తగా ఎదిగాడు. తత్వశాస్త్ర స్వభావం మీద ఆయన దృక్పథం ఈనాటి వరకు అసాధారణంగా ప్రభావవంతంగా ఉంది. ఆయన *అల్-హిక్మా అల్-ముతాలియా ఫి-ల్-అస్ఫర్ అల్-'అక్లియ్యా అల్-అర్బా* ("బుద్ధి నాలుగు ప్రయాణాల అతీంద్రియ తత్వశాస్త్రం") అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. ఇది ఆయ్న 'అతీంద్రియ తత్వశాస్త్రం' అని పిలిచిన దాని మీద ఒక ధ్యానం, ఇది సూఫీయిజం తాత్విక ఆధ్యాత్మికవాదం, షియా ఇస్లాం వేదాంతం, అవిసెన్నా సుహ్రవర్ది పెరిప్యాటెటికు, ఇల్యూమినేషనిస్టు తత్వశాస్త్రాలను ఒక సమన్వయానికి తీసుకువచ్చింది.

ఇరాన్ శాస్త్రవేత్త రిచర్డు నెల్సను ఫ్రై అభిప్రాయం ప్రకారం:

### వైద్యం

సఫావిద్‌ల కాలంలో వైద్యుల హోదా ఎప్పటిలాగే ఉన్నత స్థాయిలో ఉండేది. ప్రాచీన గ్రీకులు గానీ, రోమన్లు ​​గానీ తమ వైద్యులకు ఉన్నత సామాజిక హోదాను ఇవ్వనప్పటికీ ఇరానియన్లు ప్రాచీన కాలం నుండి తమ వైద్యులను గౌరవించేవారు. వారు తరచుగా షాహు‌లకు సలహాదారులుగా నియమించబడేవారు. ఇరాన్‌ మీద ముస్లింల దండయాత్రతో ఇది మారలేదు. తత్వశాస్త్రం, తర్కం, వైద్యం, గణితం, ఖగోళశాస్త్రం, జ్యోతిష్యం, సంగీతం, రసవాదం వంటి రంగాల పనులను ప్రధానంగా పర్షియన్లే చేపట్టారు.

పదహారవ శతాబ్దం నాటికి, ఇస్లామికు విజ్ఞానం, అంటే చాలా వరకు పర్షియను విజ్ఞానం, తన గత కీర్తిపైనే ఆధారపడి ఉంది. ముహమ్మదు ఇబ్ను జకారియా అల్-రాజీ (865–892) (పశ్చిమ దేశాలకు రాజెస్ అని పిలువబడేవాడు) రచనలు ఇప్పటికీ యూరోపియను విశ్వవిద్యాలయాలలో రసవాదం, ఫార్మకాలజీ, పీడియాట్రిక్సు కోసం ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలుగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. అవిసెన్నా (సుమారు 980–1037) రచించిన ది కానను ఆఫ్ మెడిసిను గ్రంథం నాగరిక ప్రపంచంలో చాలా వరకు వైద్యశాస్త్రంలో ప్రాథమిక పాఠ్యపుస్తకాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.  అందువలన సఫావిద్ కాలంలో వైద్యశాస్త్రం స్థితిలో పెద్దగా మార్పు రాలేదు. మునుపటిలాగే ఈ గ్రంథాలపైనే ఎక్కువగా ఆధారపడింది. శరీరధర్మశాస్త్రం ఇప్పటికీ ప్రాచీన, మధ్యయుగ వైద్యంలోని నాలుగు శారీరక ద్రవాల మీద ఆధారపడి ఉంది. రక్తస్రావం చేయడం, విరేచనం చేయించడం వంటివి శస్త్రచికిత్స నిపుణులచే ప్రధాన చికిత్సా పద్ధతులుగా ఉండేవి. ఇరాన్ సందర్శన సమయంలో థెవెనో కూడా దీనిని అనుభవించాడు. 

వైద్యశాస్త్రంలో కొంత పురోగతి సాధించిన ఏకైక రంగం ఫార్మకాలజీ 1556లో "తిబ్-ఎ షిఫాయి" సంకలనం చేయబడింది. ఈ పుస్తకాన్ని 1681లో అంగులసు డి సెయింటు "ఫార్మకోపోయియా పెర్సికా" అనే పేరుతో ఫ్రెంచి‌లోకి అనువదించారు. 

### వినోదం

ఇస్లాం పూర్వ కాలం నుండి, కుస్తీ క్రీడ ఇరానియను గుర్తింపులో ఒక అంతర్భాగంగా ఉంది. జుర్ఖానాలలో ప్రదర్శనలు ఇచ్చే వృత్తిపరమైన కుస్తీ యోధులను సమాజంలో ముఖ్యమైన సభ్యులుగా పరిగణించేవారు. ప్రతి పట్టణానికి వారి స్వంత కుస్తీ యోధుల బృందం ఉండేది. వారిని పహ్లావానులు అని పిలిచేవారు. వారి క్రీడ ప్రజలకు వినోదాన్ని, దృశ్య విందును కూడా అందించింది. చార్డిను అటువంటి ఒక సంఘటనను ఇలా వర్ణించాడు: 

కుస్తీతో పాటు, పెద్ద చతురస్రాలలో ముఖ్యంగా రాజ చతురస్రం వంటి ప్రదేశాలలో ప్రదర్శనలు ఇచ్చే కత్తి యుద్ధాలు చేసేవారు. తాడు మీద నడిచేవారు, తోలుబొమ్మలాటలు ఆడేవారు, విన్యాసాలు చేసేవారు ప్రజలను ఆకర్షించేవారు. హరూన్-ఎ వెలాయతు సమాధికి సమీపంలో ఉన్న కొన్ని జిల్లాల వంటి ప్రదేశాలలో క్యాబరేలలో తీరికగా గడిపే వినోదం లభించేది. ప్రజలు అక్కడ మద్యం లేదా కాఫీ తాగడానికి, పొగాకు లేదా నల్లమందు సేవించడానికి, కబుర్లు చెప్పుకోవడానికి లేదా కవిత్వం వినడానికి కలుసుకునేవారు. 
### వస్త్రాలు - రూపం

ముందే చెప్పినట్లుగా, పర్షియన్ల స్వభావంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం విలాసాల మీద వారికున్న ప్రేమ. ప్రత్యేకించి తమ రూపాన్ని ఆడంబరంగా ఉంచుకోవడం మీద ఆసక్తి కనబరిచారు. వారు తమ బట్టలను అలంకరించుకునేవారు. రాళ్లను ధరించేవారు. తమ గుర్రాల పగ్గాలను కూడా అలంకరించేవారు. పురుషులు తమ వేళ్లకు అనేక ఉంగరాలు ధరించేవారు. దాదాపు తమ భార్యలంతే. వారు తమ చేతులకు అలాగే కత్తులు, ఖడ్గాల మీద కూడా ఆభరణాలు పెట్టుకునేవారు. నడుముకు కత్తులు ధరించేవారు. మహిళల వస్త్రధారణను వివరిస్తూ, పర్షియను దుస్తులు యూరోపియను దుస్తుల కంటే శరీరాన్ని ఎక్కువగా బహిర్గతం చేస్తాయని ఆయన పేర్కొన్నాడు. అయితే మహిళలు ఇంట్లో స్నేహితుల, కుటుంబ సభ్యుల సమక్షంలో ఉన్నప్పుడు, లేదా బయట ప్రజల మధ్య ఉన్నప్పుడు వారి రూపం భిన్నంగా ఉండేది. ఏకాంతంలో వారు సాధారణంగా జుట్టును, వీపును మాత్రమే కప్పే ముసుగు ధరించేవారు. కానీ ఇంటి నుండి బయటకు వెళ్ళినప్పుడు. వారు తమ ముఖాలు తప్ప శరీరమంతటినీ కప్పి ఉంచే పెద్ద వస్త్రాలైన *మాంటోలు* ధరించేవారు. వారు తరచుగా తమ పాదాలకు, చేతులకు గోరింటాకు పెట్టుకునేవారు. వారి కేశాలంకరణ సరళంగా ఉండేది. జుట్టును వెనుకకు ముడులుగా కట్టుకునేవారు. తరచుగా చివర్లలో ముత్యాలు, ఆభరణాల గుత్తులతో అలంకరించేవారు. సన్నని నడుము ఉన్న మహిళలు పెద్ద శరీరం ఉన్నవారి కంటే ఎక్కువ ఆకర్షణీయంగా పరిగణించబడ్డారు. ప్రావిన్సుల నుండి వచ్చిన మహిళలు, బానిసలు తమ ఎడమ ముక్కుపుటలకు ఉంగరాలు ధరించేవారు. కానీ ఉన్నత కుటుంబాలకు చెందిన పర్షియను మహిళలు ఇలా చేసేవారు కాదు.

పురుషులకు అత్యంత విలువైన ఆభరణం తలపాగా. అవి చాలా కాలం మన్నినప్పటికీ, వివాహాలు, నౌరూజ్ వంటి విభిన్న సందర్భాల కోసం మార్పులు అవసరం. అయితే హోదా ఉన్న పురుషులు వరుసగా రెండు రోజులు ఒకే తలపాగా ధరించేవారు కాదు. ఏదైనా విధంగా మురికి అయిన బట్టలను వెంటనే మార్చేవారు. 


File:Young prince. Painted by Muhammad Haravi, mid-16th century.jpg|యువరాజు, ఖైదీలను పట్టుకుంటున్న యోధుల దృశ్యాలు ఉన్న కోటు ధరించి ఉన్నాడు. షా తహ్మాస్ప్ ఆస్థానం, సుమారు 1550
File:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg|1666లో మహిళల దుస్తులు, జీన్ షార్డిను ద్వారా
File:73 Chardin Safavid Persia men customs.jpg|1666లో పురుషుల దుస్తులు, జీన్ షార్డిను ద్వారా


## భాష
సఫావిద్‌లు తమ ఉదయించే నాటికి అజరు‌బైజానీ పర్షియను భాషలు మాట్లాడేవారు. సఫావిద్ ఆస్థానం, అలాగే సైనిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా ఉపయోగించిన భాష అజరు‌బైజానీ. సఫావిద్ శక్తి, దాని విలక్షణమైన పర్షియను-షియా సంస్కృతితో దాని రెండు శక్తివంతమైన టర్కిషు పొరుగు దేశాల మధ్య ఒక మధ్యస్థ స్థానంగా మిగిలిపోయింది. కనీసం 1722 వరకు కొనసాగిన సఫావిద్ రాజ్యం తప్పనిసరిగా ఒక "టర్కిషు" రాజవంశం. దీనిలో అజారీ టర్కిషు (అజర్‌బైజాను కుటుంబం స్వస్థలం) పాలకుల ఆస్థానం భాషగా, అలాగే కిజిల్బాషు సైనిక వ్యవస్థ భాషగా ఉండేది. షా ఇస్మాయిల్ టర్కిషు భాషలో కవిత్వం రాశారు. అయినప్పటికీ పరిపాలన పర్షియను భాషలో ఉండేది. దౌత్య ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలకు (ఇన్షా'), లలిత కళలకు (అదబు), చరిత్రకు (తారిఖు) పర్షియను భాషనే మాధ్యమంగా ఉండేది. అయితే అర్మేనియను, జార్జియను, సిర్కాసియను భాషలు కూడా సఫావిద్ ఆస్థానంలో ఉపయోగించబడ్డాయి. కొంతమంది పాలకులకు ఈ భాషలు తెలిసి ఉండేవని చెబుతారు. 

కానీ సామ్రాజ్యం అధికారిక భాష, అలాగే పరిపాలనా భాష, ఉత్తరప్రత్యుత్తరాల భాష, సాహిత్యం, చరిత్ర రచన భాష పర్షియను.  సఫావిద్ నాణేల మీద ఉన్న శాసనాలు పర్షియను భాషలో ఉండేవి.   [199]ముఖ్యంగా ఇస్ఫహాన్ రాజధానిగా మారినప్పటి నుండి ఆస్థానంలో కూడా పర్షియను భాష ఉపయోగించబడింది.  [392] సఫావిద్‌లు సామ్రాజ్యం అంతటా పర్షియను భాషను సాంస్కృతిక, పరిపాలనా భాషగా ఉపయోగించారు. వారు మాతృభాషగా పర్షియను మాట్లాడేవారు.[1942] 

ముఖ్యంగా పట్టణ ప్రాంతాలలో సఫావిద్ సాహిత్యం, పర్షియను కవిత్వం ఇస్లాం పూర్వ గతాన్ని కూడా వర్తమానంతో అనుసంధానించాయి. సామాన్య ప్రజలకు, ఉన్నత వర్గాలకు ఉమ్మడి సాంస్కృతిక సంప్రదాయాల సముదాయంగా పనిచేశాయి. ఇరాన్ జాతీయ ఇతిహాసం అయిన 'షాహనామా'లో రాజులు శాశ్వత దుష్ట శక్తులతో పోరాడే ఇస్లాం పూర్వ ఇరాన్ పౌరాణిక గతం, నీతి, విమోచనకు సంబంధించిన బలమైన చిహ్నాలున్న ఇస్లామికు సఫావిద్ వర్తమానంతో అనుసంధానించబడింది. 

ఆర్నాల్డు జె. టాయన్‌బీ అభిప్రాయం ప్రకారం, 

జాన్ ఆర్. పెర్రీ అభిప్రాయం ప్రకారం, 

జబియోల్లా సఫా అభిప్రాయం ప్రకారం, 

ఇ. ఎ. సాటో ఇతరుల ప్రకారం

రూలా జుర్డి అబిసాబు అభిప్రాయం ప్రకారం, 

కార్నెలిసు వెర్స్‌టీగు ప్రకారం, 71.  

డేవిడు బ్లో ప్రకారం,

రాజసభలో జార్జియను, సర్కాసియనుం అర్మేనియను భాషల వాడకానికి సంబంధించి, డేవిడు బ్లో ఇలా పేర్కొన్నారు,

విల్లెం ఫ్లోర్, హసన్ జవాది ప్రకారం,

స్టీఫెను డేలు అభిప్రాయం  ప్రకారం,

## వారసత్వం

ఇరాన్‌ను షియా మతానికి ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా పర్షియను సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలకు, ఇరానియను అనే స్వీయ-స్పృహకు నిలయంగా మార్చింది. సఫావిద్ వంశీయులే వారు ఆధునిక ఇరాన్‌కు వారధిగా నిలిచారు. ఈ రాజవంశ స్థాపకుడైన షా ఇస్మాయిల్ "ఇరాన్ రాజు" (పాదిషా-ఇ ఇరాన్) అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. దీనిలో ఖొరాసను నుండి యూఫ్రటీసు వరకు, ఆక్ససు నది నుండి పర్షియను గల్ఫు దక్షిణ భూభాగాల వరకు విస్తరించి ఉన్న ఒక ఇరానియను రాజ్య భావన అంతర్లీనంగా ఉంది.  ప్రొఫెసరు రోజరు సావోరీ ప్రకారం:

డొనాల్డు స్ట్రూసాండు అభిప్రాయం ప్రకారం "ఇరానియను పీఠభూమి తూర్పు, పశ్చిమ భాగాలను సఫావిద్‌లు ఏకీకృతం చేయడం, ఆ ప్రాంతం మీద ట్వెల్వరు షియా ఇస్లాంను రుద్దడం ఆధునిక ఇరాన్‌కు గుర్తించదగిన పూర్వగామిని సృష్టించినప్పటికీ, సఫావిద్ రాజకీయం స్వయంగా ప్రత్యేకంగా ఇరానియను గానీ లేదా జాతీయంగా గానీ లేదు. " రుడాల్ఫు మాథీ ఈ విధంగా ముగించారు. "ఒక దేశ-రాజ్యం కానప్పటికీ సఫావిదు, ఇరాన్ భవిష్యత్తులో ఒక దేశ-రాజ్యానికి దారితీసే మూలకాలను ఉన్నాయి. అనేక శాశ్వతమైన అధికారిక లక్షణాలను సృష్టించడం ద్వారా, అతివ్యాప్తి చెందుతున్న మత, ప్రాదేశిక సరిహద్దులతో కూడిన రాజకీయాన్ని ప్రారంభించడం ద్వారా."

ఉత్తర, మధ్య ఐరోపాలో జరిగిన సంస్కరణోద్యమం, దానిని అనుసరించిన ప్రతి-సంస్కరణోద్యమం, సఫావిద్‌ల రాకతో ఏర్పడిన రాజ్య-ప్రాయోజిత షియా ఇస్లాం, దానికి సున్నీల ప్రతిస్పందనతో పోల్చదగినవి.   సున్నీలు, షియాల మధ్య ఏర్పడిన విభజన, ఐరోపాలో జాతీయ రాజ్యాల ఏర్పాటును వేగవంతం చేసిన ప్రొటెస్టంటు-కాథలికు విభజనను పోలి ఉంటుంది. సఫావిద్ రాజ్యం ఆవిర్భావం, అది షియా ఇస్లాంను అధికారిక మతంగా స్వీకరించడం ఒక కీలకమైన మలుపు. ఇది ఇరాన్‌ను చుట్టుపక్కల సున్నీ-మెజారిటీ ప్రాంతాలను గణనీయంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ సందర్భంలో షియా ఇస్లాం వంటి రాజ్య-ఆదరణ పొందిన మతంలోకి మారడం స్పెయిను ఇంగ్లాండు వంటి ఇతర తొలి రాజ్యాల మాదిరిగానే సఫావిద్ రాజ్యంలోని ప్రాథమిక అంశాలను కలిపి ఉంచడానికి అవసరమైన బంధాన్ని అందించింది.   సఫావిద్ రాజవంశం మత, రాజకీయ అంశాలను మిళితం చేయడం వలన ఇరాను ఒక ప్రత్యేక గుర్తింపుతో కూడిన భౌగోళిక సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకుంది. 

## ఇవి కూడా చూడండి
* పర్షియను సంస్కృతి గల రాజ్యాలు
* షియా రాజవంశాల జాబితా
* సఫావిద్‌లచే ఇరాన్‌ను షియా ఇస్లాం మతంలోకి మార్చడం
* కాకససు ఖానేట్లు

## మూలాలు