పశుపతినాథ ఆలయం, మందసౌర్

**మందసౌర్‌లోని పశుపతినాథ ఆలయం** (**మందసౌర్ శివ ఆలయం** అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని మందసౌర్ లో ఉన్న శ్రీ శివుడికి అంకితమైన ఒక హిందూ ఆలయం. ఇది శైవంలోని ఆరు ప్రధాన సంప్రదాయాలలో ఒకటైన పశుపతినాథ సంప్రదాయంకు చెందినది. ఈ ఆలయం శివ్నా నది తీరంలో ఉంది, ఇక్కడ ఉన్న ఎనిమిది ముఖాల శివలింగంకు ఇది ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. శాసనాల ఆధారంగా ఈ ఆలయ శిల్పకళ 5వ లేదా 6వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. కొన్ని శాసనాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని *దశపుర*గా పేర్కొన్నారు. 

ఈ ఆలయం చారిత్రక మాల్వా ప్రాంతంలో, రాజస్థాన్ సరిహద్దుకు సమీపంలో ఉంది. ఇది ఇండోర్  నుండి సుమారు 200 కి.మీ  దూరంలోను, ఉదయగిరి గుహల నుండి పశ్చిమంగా సుమారు 340 కి.మీ  దూరంలోను, అలాగే గుప్త సామ్రాజ్యం కాలానికి చెందిన పురాతన స్థలమైన శామలాజి ప్రాంతం నుండి తూర్పుగా సుమారు 220 కి.మీ  దూరంలోను ఉంది. ఈ ప్రదేశం, ఎలిఫెంటా గుహలు వంటి దూర ప్రాంతాల ఆలయ నిర్మాణశాస్త్ర అధ్యయనాల్లో కూడా కాల నిర్ధారణకు, నిర్మాణపర పరిశోధనలకు ముఖ్య ఆధారంగా ఉపయోగపడింది. ఈ స్థల చరిత్ర క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం వరకు వెనుకకు వెళ్తుంది. అప్పటికే ఇది ఒక హిందూ పుణ్యక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందినదని తెలుస్తుంది. 

ప్రాచీన భారత కవి కాళిదాసు ఈ ప్రాంతాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, దశపుర మహిళలను "ఆకర్షణీయ కదలికల్లో నైపుణ్యం గలవారు" అని ప్రశంసించాడు. ఈ ప్రాంతంలో లభించిన పది శాసనాలు, క్రీ.శ. 1వ సహస్రాబ్ది మొదటి భాగంలో మందసౌర్ ఒక ముఖ్య సాంస్కృతిక, మత కేంద్రంగా ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి. ఈ శాసనాలలో తొమ్మిది సంస్కృత కావ్యరూప శాసనాలు. వీటి తేదీలు ప్రధానంగా 404 నుండి 487 క్రీ.శ. మధ్యకే చెందుతాయి. వీటిలో వాసుదేవుడు, శివుడు వంటి హిందూ దేవతలకు వివిధ రూపాలలో ప్రార్థనలు ఉన్నాయి. అలాగే గుప్త సామ్రాజ్య కాలానికి చెందిన రాజులు, దశపుర ఆలయాల ప్రస్తావనలు కూడా ఉన్నాయి. పడమటి మధ్యప్రదేశ్, తూర్పు రాజస్థాన్, ఉత్తర గుజరాత్ ప్రాంతాలలో కనుగొన్న అనేక ఆలయాలతో పాటు, మందసౌర్ ఆలయం, శివ శిలాస్తంభం భారతదేశ పురాతన, ప్రాథమిక మధ్యయుగ కళలో స్టెల్లా క్రామ్రిష్ పేర్కొన్న "పడమటి పాఠశాల"కు చెందినదిగా ప్రతిబింబిస్తుందని భావించబడుతుంది. జేమ్స్ హార్లే కూడా దీనిని సమర్థిస్తూ, సమీపంలోని సోండ్ని, కిల్చిపురా ప్రదేశాలను కూడా ఈ పడమటి పాఠశాల పరిధిలో చేర్చాడు. 

హార్లే ప్రకారం, మందసౌర్ శిల్పాలు, పురావస్తు ఆధారాలు – ముఖ్యంగా శాసనాలలో ఒకదాన్ని ఆయన "గుప్త శాసనాలలో అతి దీర్ఘమైనది, అత్యంత అందమైనది" అని పేర్కొంటూ – గుప్త యుగ జీవన సౌందర్యాన్ని అత్యుత్తమంగా ప్రతిబింబిస్తున్నాయని వ్యాఖ్యానించాడు. హార్లే, ఇతర పండితుల ప్రకారం, శాసనాలు మందసౌర్‌లోని శిల్పాలు, ఆలయాలు సామాన్య ప్రజలు సమిష్టిగా సేకరించిన వనరులతో నిర్మించబడినట్లు సూచిస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు, గుజరాత్ నుండి వలస వచ్చి దశపుర (మందసౌర్)లో స్థిరపడిన పట్టు నేసకారులు కూడా ఈ నిర్మాణాలకు సహకరించారని తెలుస్తుంది. అయితే ఈ శాసనాలలో సూర్య ఆలయం, విష్ణువు ఆలయం, ఇతర దేవాలయాల గురించి ప్రస్తావన ఉన్నప్పటికీ, పశుపతినాథ ఆలయం గురించి ప్రత్యక్షంగా ఎక్కడా పేర్కొనబడలేదు. తవ్వకాలలో లభించిన ఇటుకలతో నిర్మించిన అనేక శివాలయాలు 6వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి. దీని ద్వారా ప్రాచీన మందసౌర్‌లో శివుడు ఇతర దేవతలతో పాటు ముఖ్యమైన దేవతగా పూజింపబడినట్లు తెలుస్తుంది. అదనంగా, మందసౌర్‌లోని ప్రాచీన బౌద్ధ, హిందూ, జైన ఆలయాలను ఆలస్య మధ్యయుగ కాలంలో ఈ ప్రాంతం జయించబడిన తరువాత ధ్వంసం చేసి, వాటి రాళ్లు, రిలీఫ్ శిల్పాలను ఒక ముస్లిం కోట నిర్మాణంలో ఉపయోగించారు. అందువల్ల చాలా ప్రారంభ ఆలయాలు, స్మారకాలకు సంబంధించిన పునాదులు మాత్రమే ప్రస్తుతం గుర్తించగలుగుతున్నాము.

పునర్నిర్మిత పశుపతినాథ ఆలయంలో ప్రస్తుతం ఉన్న ఎనిమిది ముఖాల శివలింగం క్రీ.శ. 1వ సహస్రాబ్దానికి చెందిన అరుదైన ప్రతిమాశాస్త్ర ఉదాహరణ. డిని ఎత్తు సుమారు 4.5 మీటర్లు. శివ్నా నది పడుగులో కనుగొనబడింది. తరువాత దీనిని ఆలయంలో తిరిగి ప్రతిష్ఠించారు. లింగం పైభాగంలో ఒక వరుసలో నాలుగు ముఖాలు ఉండగా, దాని కింద రెండవ వరుసలో మరొక నాలుగు ముఖాలు చెక్కబడ్డాయి. ఈ ముఖాలకు తెరిచిన కన్నులు ఉండి, నుదిటిపై మూడవ కన్ను స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రతి ముఖానికి విస్తృతమైన జుట్టు అలంకరణ ఉండటం, అప్పటి పురుష సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తుందని భావించబడుతుంది. ప్రతి ముఖం చెవిపోగులు, హారాలు వంటి ఆభరణాలను ధరించి ఉంది. ఈ ఎనిమిది ముఖాలు ప్రాంతీయ శైవ సిద్ధాంతంలో శివుని వివిధ రూపాలను సూచిస్తాయి: భావ, పశుపతి, మహాదేవ, ఈశాన, రుద్ర, శర్వ, ఉగ్ర, అశని. దీనిని కొన్నిసార్లు *అష్టముఖ* లేదా *అష్టమూర్తి* అని కూడా పిలుస్తారు. గోయాలా ప్రకారం, ఈ మందసౌర్ శివలింగం బహుశా ప్రారంభ 6వ శతాబ్దానికి చెందినదై ఉండవచ్చును.

## ఇవి కూడా చూడండి
* తెలికా మందిర్
* శివ్నా నది

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు
* 

వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని శివాలయాలు

వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ దేవాలయాలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ పుణ్యక్షేత్రాలు