2004 ముందు తెలంగాణ నిరసనలు

2004 ముందు తెలంగాణ నిరసనలు అంటే 2004 సంవత్సరానికి ముందు జరిగిన తెలంగాణ ఉద్యమానికి సంబంధించిన ఉద్యమాలు, ఆందోళనలను సూచిస్తాయి. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం రూపంలో తెలంగాణకు రక్షణ కల్పించిన తరువాత 1956 నవంబర్ 1న ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, తెలంగాణ రాష్ట్రాలను విలీనం చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడిన వెంటనే , ఒప్పందాలు, హామీలు అమలు చేయబడిన తీరుపై తెలంగాణ ప్రజలు అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు. మర్రి చెన్నారెడ్డి నేతృత్వంలో కొత్తగా ఏర్పడిన రాజకీయ పార్టీ తెలంగాణ ప్రజా సమితి, ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటును కోరుతూ అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి నేతృత్వంలోని మంత్రివర్గానికి రాజీనామా చేసిన మంత్రి కొండా లక్ష్మణ్ బాపూజీ నాయకత్వంలో విద్యార్థులు మొదట నిరసనలు చేపట్టారు. పోలీసుల కాల్పుల్లో మూడు వందల మందికి పైగా మరణించారు. ఆ సమయంలో అమలులో ఉన్న ముల్కి నిబంధనల ప్రకారం, 15 సంవత్సరాలు హైదరాబాద్ నివసించిన ఎవరైనా స్థానికంగా పరిగణించబడ్డారు, అందువల్ల కొన్ని ప్రభుత్వ పదవులకు అర్హులు. 1972 చివరిలో ముల్కి నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించినప్పుడు, ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని పునర్నిర్మించాలనే లక్ష్యంతో జై ఆంధ్ర ఉద్యమం కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలలో ప్రారంభమైంది. 

## 1952 ముల్కీ ఉద్యమం
హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో ఉద్యోగాల భద్రత కోసం. తెలంగాణ ఉద్యమం ఇది మొదటి ప్రధాన సంఘటన.

## 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తరువాత సంవత్సరాలలో, ఒప్పందాలు, హామీలను అమలు చేయడంపై తెలంగాణ ప్రజలు అసంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు. 1969 జనవరిలో అసంతృప్తి తీవ్రమైంది, అప్పుడు అంగీకరించబడిన హామీలు రద్దు కావాల్సి ఉంది. 1956లో రాజధాని నగరానికి వలస వచ్చిన ఆంధ్ర ఉద్యోగులందరినీ 1969లో 12 సంవత్సరాల నివాసం తరువాత ముల్కీ నిబంధనల ప్రకారం 'స్థానిక' గా పరిగణిస్తారు. ఒప్పందాన్ని కొనసాగించాలని కోరుతూ విద్యార్థుల ఆందోళన ఖమ్మం వద్ద ప్రారంభమై ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. విద్యార్థులలో ఒక వర్గం (ఆధిపత్యం కనబరిచిన) ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రాన్ని కోరుకోగా, మరొక విభాగం రక్షణలను అమలు చేయాలని కోరుకుంది. జనవరి 19న తెలంగాణ రక్షణ చర్యలను సక్రమంగా అమలు చేయడానికి అన్ని పార్టీల మధ్య ఒప్పందం కుదిరింది. ఒప్పందం యొక్క ప్రధాన అంశాలు 1. తెలంగాణ స్థానికుల కోసం రిజర్వు చేసిన పోస్టులను కలిగి ఉన్న తెలంగాణయేతర ఉద్యోగులందరినీ వెంటనే బదిలీ చేస్తారు. తెలంగాణ అభివృద్ధికి తెలంగాణ మిగులు నిధులను వినియోగించనున్నారు. 3 తెలంగాణ విద్యార్థులు ఆందోళన విరమించుకోవాలని అప్పీల్.

జనవరి 23న, దాదాపు 1000 మంది ఆందోళనకారులు ఒక సబ్-ఇన్‌స్పెక్టర్ నివాసానికి నిప్పంటించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు నిరసనలు హింసాత్మకంగా మారాయి. దీని ఫలితంగా పోలీసు కాల్పులు జరిగాయి, 17 మంది గాయపడ్డారు, వారిని వివిధ ఆసుపత్రులలో చేర్చారు. ఇంతలో, కొంతమంది ఆంధ్ర ఉద్యోగులు అఖిలపక్ష ఒప్పందం ద్వారా వాగ్దానం చేసిన బదిలీ ఉత్తర్వులను సవాలు చేస్తూ, ఏపీ హైకోర్టులో పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. జనవరి 29న, ఆందోళన త్వరగా హింసాత్మకంగా మారడంతో శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి ప్రభుత్వం సైన్యాన్ని పిలిచింది. ఫిబ్రవరిలో, జెంటిల్‌మన్ ఒప్పందంలో వాగ్దానం చేసినట్లుగా ముల్కి నియమాలు (స్థానిక ప్రజలకు స్థానిక ఉద్యోగాలు) హైకోర్టు చెల్లదని ప్రకటించింది, కానీ ఈ తీర్పును హైకోర్టు డివిజనల్ బెంచ్ నిలిపివేసింది గత 12 సంవత్సరాలుగా తెలంగాణ ప్రాంతంలో అభివృద్ధి గణాంకాలను ఉటంకిస్తూ, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం "కోలుకోలేనిది" అని ముఖ్యమంత్రి పేర్కొన్నారు, ఐక్యత & సమగ్రతను కాపాడటానికి ప్రజలకు విజ్ఞప్తి చేశారు. మార్చిలో నిరసనలు కొనసాగాయి, నిరసనకారులు బస్సులను తగలబెట్టడంతో ఒక బంద్ హింసాత్మకంగా మారింది.

ఏప్రిల్‌లో, నిరసనకారులు రాళ్ల దాడికి పాల్పడటం ద్వారా సిపిఐ సమావేశాన్ని భగ్నం చేయడానికి ప్రయత్నించారు. లాఠీఛార్జ్, గాలిలో కాల్పులు జరిపి జనాన్ని నియంత్రించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ ఫలితం లేకపోవడంతో పోలీసులు కాల్పులు జరపాల్సి వచ్చింది. ఆ తరువాత జరిగిన కాల్పుల్లో ముగ్గురు మృతి చెందగా, పలువురు గాయపడ్డారు. . ఆందోళన సమయంలో జరిగిన వివిధ కాల్పుల సంఘటనలకు సంబంధించి సుమారు 354 మందిని అరెస్టు చేశారు. అప్పుడు ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ రాష్ట్ర విభజనను తోసిపుచ్చుతూ ఈ సమస్యపై చర్చించడానికి ఉన్నత స్థాయి సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. రెండు ప్రాంతాల నాయకులతో అనేక రోజుల చర్చల తర్వాత 1969 ఏప్రిల్ 12న ప్రధానమంత్రి ఎనిమిది అంశాల ప్రణాళికను రూపొందించారు.

ఎనిమిది సూత్రాల ప్రణాళికః ఈ ప్రణాళికలో ఐదు కమిటీల నియామకం ఉంటుంది.

# తెలంగాణకు ఆర్థిక మిగులును నిర్ణయించడానికి ఉన్నత స్థాయి కమిటీని ఏర్పాటు చేయనున్నారు.
# తెలంగాణ అభివృద్ధి కమిటీ
# ప్రణాళిక అమలు కమిటీ
# రక్షణలపై న్యాయ నిపుణుల కమిటీ సంప్రదింపులు
# ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల ఫిర్యాదులను పరిశీలించడానికి కమిటీలు.

తెలంగాణ నాయకులు ఈ ఒప్పందంతో సంతృప్తి చెందలేదు. తెలంగాణ ఏర్పాటు కోరుతూ కొత్తగా ఏర్పడిన రాజకీయ పార్టీ తెలంగాణ ప్రజా సమితి నాయకత్వంలో నిరసనలు కొనసాగాయి, పోలీసుల కాల్పుల్లో ప్రజలు చంపబడటం కొనసాగింది.

**జస్టిస్ భార్గవ కమిటీ**

తెలంగాణ మిగులు నిధులను పరిశీలించిన జస్టిస్ భార్గవ కమిటీ 1956-1968 మధ్యకాలంలో 28.3 కోట్ల రూపాయలు తెలంగాణ నుంచి ఆంధ్ర ప్రాంతానికి మళ్లించినట్లు కనుగొన్నారు. ఆర్థికవేత్త సి.హెచ్ హనుమంతరావు కమిటీ నివేదికలోని డేటాను మరింత విశ్లేషించి, తెలంగాణకు, ఆ కాలంలో వడ్డీతో కూడిన సంచిత మిగులు 1.174 బిలియన్ రూపాయలు అని తేల్చారు. ఈ కాలంలో, రాష్ట్ర రెవెన్యూ బడ్జెట్ 1957 లో 586 మిలియన్ రూపాయల నుండి 1968 లో 2 బిలియన్ రూపాయలకు పెరిగింది.

ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు, రాష్ట్ర శాసనసభలోని ప్రతిపక్ష సభ్యులు విద్యార్థులకు మద్దతుగా "ప్రత్యక్ష చర్య" తీసుకుంటామని బెదిరించారు. పురుషోత్తం రావు పూర్తిగా విడిపోవడానికి అనుకూలంగా ఉన్నాడు, ఆయన విద్యార్థుల అభిప్రాయాలకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన రాష్ట్ర శాసనసభలో తెలంగాణ మ్యాప్‌ను ఆవిష్కరించారు. 1969 నాటి పోరాటాలలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన విద్యార్థుల జ్ఞాపకార్థం హైదరాబాద్‌లోని పబ్లిక్ గార్డెన్స్ సమీపంలో గన్ పార్క్ స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించారు.

#### తెలంగాణ ప్రజా సమితి, చెన్నారెడ్డి
కాంగ్రెస్ తన శ్రేణులలో కొంత విభేదాలను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ, దాని నాయకత్వం అదనపు భాషా రాష్ట్రాలకు వ్యతిరేకంగా నిలిచింది. ఫలితంగా, ఎం. చెన్నారెడ్డి నేతృత్వంలోని కాంగ్రెస్ ఫిరాయింపుదారులు 1969లో తెలంగాణ ప్రజా సమితి రాజకీయ పార్టీని స్థాపించారు. మే 1971 పార్లమెంటు ఎన్నికలలో తెలంగాణ ప్రజా సమితి తెలంగాణలోని 14 పార్లమెంటు స్థానాలకు గాను 10 స్థానాలను గెలుచుకుంది. ఈ ఎన్నికల విజయాలు ఉన్నప్పటికీ, ప్రధానమంత్రి ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం వైపు మొగ్గు చూపడం లేదని గ్రహించిన కొంతమంది కొత్త పార్టీ నాయకులు 1971 సెప్టెంబరులో తమ ఆందోళనను వదులుకున్నారు, కాంగ్రెస్ శ్రేణుల సురక్షితమైన రాజకీయ స్వర్గధామంలో తిరిగి చేరారు.

ఈ కాలంలో, ఉద్యోగాలు, బడ్జెట్ కేటాయింపులు, విద్యా సౌకర్యాల రంగాలలో జెంటిల్మాన్ ఒప్పందం యొక్క వాగ్దానాలను ఉల్లంఘించినట్లు విమర్శకులు భావించిన వాటిని సరిదిద్దుతామని ప్రభుత్వం వాగ్దానం చేసింది. రాష్ట్ర విభజనను ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు, కానీ ఆమె సిఫారసు మేరకు, పి. వి. నరసింహారావు 30 సెప్టెంబర్ 1971న తెలంగాణ నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. https://books.google.com/books?id=mISVwxcF5asC&dq=gentleman%27s%20agreement%20telangana&pg=PA175

1972లో తెలంగాణ ప్రజా సమితి పార్టీ అభ్యర్థులు అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు అందుబాటులో ఉన్న అన్ని స్థానాలకు పోటీ చేశారు. అయితే వరంగల్ జిల్లా వర్ధన్నపేట నియోజకవర్గం నుంచి తక్కలపల్లి పురుషోత్తమరావు మాత్రమే ఎన్నికయ్యారు.

## 1972 జై ఆంధ్ర ఉద్యమం
ఆ సమయంలో అమలులో ఉన్న *ముల్కి* నిబంధనల ప్రకారం, 15 సంవత్సరాలు హైదరాబాద్లో నివసించిన ఎవరైనా స్థానికంగా పరిగణించబడ్డారు, అందువల్ల కొన్ని ప్రభుత్వ పదవులకు అర్హులు. 1972 చివరిలో *ముల్కి* నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించినప్పుడు, ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని పునర్నిర్మించాలనే లక్ష్యంతో జై ఆంధ్ర ఉద్యమం కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ ప్రాంతాలలో ప్రారంభమైంది. పి. వి. నరసింహారావు 1973 జనవరి 10న ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేసి, రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన ప్రకటించారు.

## 1973 ఆరు-పాయింట్ల ఫార్ములా
1973 సెప్టెంబర్ 21న భారత ప్రభుత్వంతో ఆరు అంశాల ఫార్ములాతో ఒక రాజకీయ పరిష్కారం కుదిరింది. భవిష్యత్తులో ఇటువంటి ఆందోళనలు పునరావృతం కాకుండా నిరోధించడానికి రెండు ప్రాంతాల నాయకులు దీనికి అంగీకరించారు.

# రాష్ట్రంలోని వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ధిని వేగవంతం చేయడం, రాష్ట్ర రాజధాని ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధి, ఈ ప్రయోజనాల కోసం ప్రత్యేక వనరులను కేటాయించడం, రాష్ట్ర శాసనసభలో అటువంటి వెనుకబడిన ప్రాంతాల తగిన ప్రాతినిధ్యం, ఇతర నిపుణులతో కలిసి, ఆ ప్రాంతాలకు అభివృద్ధి పథకాలను రూపొందించి, పర్యవేక్షించాలి. ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి రాష్ట్ర స్థాయిలో ప్రణాళికా మండలిని, అలాగే వివిధ వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు ఉప-కమిటీలను ఏర్పాటు చేయడం తగిన సాధనంగా ఉండాలి.
# విద్యా సంస్థలలో ప్రవేశానికి సంబంధించి స్థానిక అభ్యర్థులకు తగిన ప్రాధాన్యత ఇవ్వడానికి వీలుగా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఏకరీతి ఏర్పాట్లను ఏర్పాటు చేయడం, ప్రస్తుత విద్యా సదుపాయాలను పెంచడానికి హైదరాబాద్లో కొత్త కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడం రాష్ట్ర విద్యా విధానానికి ఆధారం కావాలి.
# రాష్ట్ర అవసరాలకు లోబడి, స్థానిక అభ్యర్థులకు (సెక్రటేరియట్ మినహా నాన్-గెజిటెడ్ పోస్టులు. డిపార్ట్మెంట్ హెడ్స్ కార్యాలయాలు, ఇతర రాష్ట్ర స్థాయి కార్యాలయాలు,  సంస్థలు, హైదరాబాద్ సిటీ పోలీస్ (స్థానిక సంస్థల క్రింద సంబంధిత పోస్టులు, (iii) తహసీల్దార్లు, జూనియర్ ఇంజనీర్లు, సివిల్ అసిస్టెంట్ సర్జన్స్ పోస్టులకు) ప్రత్యక్ష నియామక విషయంలో నిర్దిష్ట మేరకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. వారి పదోన్నతి అవకాశాలను మెరుగుపరచడానికి, పరిపాలనాపరంగా సౌకర్యవంతంగా ఉండే విధంగా, మొదటి లేదా రెండవ, పేర్కొన్న గెజిటెడ్ స్థాయి వరకు తగిన స్థానిక ప్రాతిపదికన సాధ్యమైనంత వరకు సేవా కార్యకర్తలను నిర్వహించాలి.
# నియామకాలు, సీనియారిటీ, పదోన్నతి, ఇతర అనుబంధ విషయాలకు సంబంధించిన సేవల ఫిర్యాదులను పరిష్కరించడానికి ఉన్నత-అధికార పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ను ఏర్పాటు చేయాలి. ట్రిబ్యునల్ యొక్క నిర్ణయాలు సాధారణంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండాలి. అటువంటి ట్రిబ్యునల్ యొక్క రాజ్యాంగం అటువంటి విషయాలలో న్యాయవ్యవస్థను ఆశ్రయించడంపై పరిమితులను సమర్థిస్తుంది.
# పైన పేర్కొన్న సూత్రాల ఆధారంగా చర్యల అమలు వ్యాజ్యం  పర్యవసానంగా అనిశ్చితిని కలిగించకుండా ఉండటానికి, ఈ విషయంలో రాష్ట్రపతికి అధికారాలను కల్పిస్తూ అవసరమైన మేరకు రాజ్యాంగాన్ని తగిన విధంగా సవరించాలి.
# పైన పేర్కొన్న విధానం ముల్కీ నియమాలు,ప్రాంతీయ కమిటీ కొనసాగింపును అనవసరం చేస్తుంది.

చట్టపరమైన సమస్యలను నివారించడానికి, ఆరు-పాయింట్ల సూత్రానికి చట్టపరమైన పవిత్రతను ఇవ్వడానికి రాజ్యాంగాన్ని సవరించారు (32వ సవరణ).

1985లో తెలంగాణ ఉద్యోగులు ఆరు సూత్రాల ఉల్లంఘన గురించి ఫిర్యాదు చేసినప్పుడు, నియామకంలో ఉల్లంఘనలను సరిచేయడానికి ప్రభుత్వం 610 (జీఓ 610) ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులను అమలు చేసింది. జీఓ 610 అమలు చేయలేదని తెలంగాణ ప్రజలు ఫిర్యాదు చేయడంతో, 2001లో ఉల్లంఘనలను పరిశీలించడానికి ప్రభుత్వం గిర్గ్లాని కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది.

## ఉద్యమం (1990-2004)
1997లో భారతీయ జనతా పార్టీ రాష్ట్ర విభాగం ప్రత్యేక తెలంగాణ కోరుతూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. 2000లో జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేసినప్పటికీ, కేంద్రంలో తన ప్రభుత్వానికి బయటి నుండి మద్దతు ఇచ్చిన తెలుగు దేశం పార్టీ ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం వల్ల ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయలేకపోయింది. ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రానికి మద్దతు ఇచ్చిన తెలంగాణ ప్రాంతానికి చెందిన కాంగ్రెస్ పార్టీ ఎమ్మెల్యేలు తెలంగాణ కాంగ్రెస్ శాసనసభ్యుల ఫోరమ్‌ను ఏర్పాటు చేసి, తెలంగాణ రాష్ట్రానికి మద్దతు ఇవ్వాలని కోరుతూ తమ అధ్యక్షురాలు సోనియా గాంధీకి మెమోరాండం సమర్పించారు.

హైదరాబాద్ రాజధానిగా ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రాన్ని సృష్టించాలనే ఏకైక ఎజెండాతో కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్ రావు (కెసిఆర్) నేతృత్వంలో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (టిఆర్ఎస్) అనే కొత్త రాజకీయ పార్టీ 2001లో ఏర్పడింది.

2001లో, తెలంగాణ రాష్ట్ర డిమాండ్‌ను పరిశీలించడానికి రెండవ ఎస్ఆర్సిని ఏర్పాటు చేయాలని కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ ఎన్‌డీఏ ప్రభుత్వానికి ఒక తీర్మానాన్ని పంపింది. దీనిని అప్పటి కేంద్ర హోంమంత్రి ఎల్. కె. అద్వానీ తిరస్కరించారు, చిన్న రాష్ట్రాలు దేశ సమగ్రతకు ఆచరణీయమైనవి కావు లేదా అనుకూలంగా లేవని పేర్కొన్నారు.

2002 ఏప్రిల్లో, తెలంగాణ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలన్న ప్రతిపాదనను తిరస్కరిస్తూ, "ఆర్థిక అభివృద్ధిలో ప్రాంతీయ అసమానతలను ప్రణాళిక  అందుబాటులో ఉన్న వనరులను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించడం ద్వారా పరిష్కరించవచ్చు" అని వివరిస్తూ అద్వానీ ఎంపీ ఎ. నరేంద్రకు లేఖ రాశారు. అందువల్ల ఎన్‌డీఏ ప్రభుత్వం ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రతిపాదించడం లేదని ఆయన అన్నారు.

అక్టోబర్ 2012లో అద్వానీ మాట్లాడుతూ "ఎన్‌డీఏ హయాంలో మా భాగస్వామి టీడీపీ మాకు సహకరించి ఉంటే ప్రత్యేక తెలంగాణ ఏర్పడేది" అని అన్నారు.

## మూలాలు

వర్గం:తెలంగాణ
వర్గం:తెలంగాణ ఉద్యమం