జార్ఖండ్ ఉద్యమం

జార్ఖండ్ ఉద్యమం దక్షిణ బీహార్‌లోని గిరిజన ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక ఆదివాసీ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే లక్ష్యంతో దీర్ఘకాలంగా జరిగిన రాజకీయ, సామాజిక పోరాటం, ఇది నవంబర్ 15, 2000న జార్ఖండ్ రాష్ట్రం ఏర్పాటుతో ముగిసింది. ఈ ఉద్యమం ప్రధానంగా చోటా నాగ్‌పూర్, సంతల్ పరగణా ప్రాంతాలలోని గిరిజన, స్వదేశీ వర్గాల హక్కులు, గుర్తింపు, స్వయంప్రతిపత్తి & సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధి కోసం వాదించింది.  

ఈ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన ప్రముఖ నాయకులలో జైపాల్ సింగ్ ముండా, రామ్ నారాయణ్, బినోద్ బిహారీ మహాతో & శిబు సోరెన్ ఉన్నారు. 

## ప్రారంభ చారిత్రక మూలాలు (1940ల ముందు): గిరిజన సంఘాలు & డిమాండ్లు
ప్రత్యేక గిరిజన ప్రావిన్స్ డిమాండ్ 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉంది, విద్యావంతులైన గిరిజన నాయకులు, క్రైస్తవ మిషనరీలు గిరిజన సమస్యలను పరిష్కరించడానికి సామాజిక సంస్కరణ కార్యక్రమాలు, రాజకీయ సంఘాలను నిర్వహించడం ప్రారంభించారు. అటువంటి తొలి సంస్థలలో ఒకటి, గిరిజన హక్కులు మరియు సామాజిక అభివృద్ధి కోసం వాదించిన చోటానాగ్పూర్ ఉన్నతి సమాజ్. 1928లో చోటానాగ్‌పూర్ ఉన్నతి సమాజ్ నుండి ఒక ప్రతినిధి బృందం జార్ఖండ్ ప్రాంతానికి ప్రత్యేక ప్రావిన్స్ ఏర్పాటుకు సిఫార్సు చేస్తూ సైమన్ కమిషన్‌కు ఒక మెమోరాండం సమర్పించింది

1930లలో, చోటానాగ్‌పూర్ కిసాన్ సభ వంటి రైతు సంస్థలు  మతపరమైన, కుల-నిర్దిష్ట సంఘాలతో సహా వివిధ గిరిజన సంఘాలు, భూ హక్కులు, భూస్వాముల దోపిడీ, అట్టడుగున ఉన్న వారితో సహా సామాజిక-ఆర్థిక మనోవేదనలను ఏర్పాటు చేసి వ్యక్తం చేశాయి. ఇవి క్రమంగా విస్తృత గిరిజన గుర్తింపు ఉద్యమంగా కలిసిపోయాయి.

1938లో వివిధ సంఘాలు మరింత సమగ్ర గొడుగు సమూహమైన చోటానాగ్‌పూర్-సంతల్ పరగణ ఆదివాసీ సభలో విలీనం అయ్యాయి. 1939 నాటికి, ఇది ఆదివాసీ మహాసభగా అభివృద్ధి చెందింది, దీని పతాకం కింద ప్రత్యేక ప్రాదేశిక గుర్తింపు కోసం డిమాండ్ మరింత స్పష్టంగా మారింది.

## మధ్యంతర దశ (1950-1960): రాజకీయ-పార్టీ ప్రారంభాలు
స్వాతంత్ర్యం తరువాత, గిరిజన నాయకులు కేవలం గుర్తింపు మాత్రమే ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని పొందలేమని గ్రహించారు. ఎన్నికలలో పోటీ చేసి సంస్థాగత మార్పుపై చర్చలు జరపగల రాజకీయ పార్టీ అవసరం ఏర్పడింది. దీని నుండి 1949-1950లో జార్ఖండ్‌ను ప్రజాస్వామ్య విధానాలలో ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా గుర్తించే లక్ష్యంతో జార్ఖండ్ పార్టీ ఉద్భవించింది.

ఆ తర్వాత జార్ఖండ్ పార్టీ ఎన్నికల్లో పోటీ చేసింది. 1952 బీహార్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో 32 స్థానాలను గెలుచుకుంది, తద్వారా ఇది గిరిజన ఆధారిత ప్రతిపక్షంగా మారింది. ప్రత్యేక జార్ఖండ్ రాష్ట్రం కోసం రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్‌కు ఇది మెమోరాండాను సమర్పించింది, కానీ భాషాపరమైన కారణాలు, జనాభా కూర్పు, ఆర్థిక సమస్యల కారణంగా దాని డిమాండ్ తిరస్కరించబడింది. కాలక్రమేణా పార్టీ ప్రభావం క్షీణించింది, 1963లో ప్రధాన స్రవంతి పార్టీ అయిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌లో విలీనం అయ్యింది.

## పునరుద్ధరణ (1970లు-1980లు): కొత్త సంస్థలు & విస్తృత సామాజిక పునాది ఆవిర్భావం
1972లో వివిధ సంస్థలు విలీనం అయ్యి ప్రస్తుత ప్రసిద్ధి చెందిన జార్ఖండ్ ముక్తి మోర్చా (జెఎంఎం) ఏర్పడింది. విలీనం చేసిన సమూహాలలో గిరిజన, శ్రామిక వర్గం మరియు శివాజీ సమాజ్ (సోనోత్ సంతాల్ సమాజ్ వంటి గిరిజనయేతర కుర్మీ నాయకుల గిరిజన సంఘాల నేతృత్వంలో), సోషలిస్టు గ్రూప్ మార్క్సిస్ట్ కోఆర్డినేషన్ కమిటీ (ఎ. కె. రాయ్ నేతృత్వంలో) వంటి ఇతర వెనుకబడిన కులాలు ఉన్నాయి. దీని అర్థం ఈ ఉద్యమం ఇప్పుడు గిరిజన జనాభాకు మించి బహుళ కుల, మిశ్రమ గుర్తింపు స్థావరం నుండి వచ్చింది.

1986లో, సూర్య సింగ్ బెస్రా నాయకత్వంలో జంషెడ్‌పూర్‌లో జూన్ 22న స్థాపించబడిన ఆల్ జార్ఖండ్ స్టూడెంట్స్ యూనియన్ ద్వారా యువత, విద్యార్థి క్రియాశీలత ఉద్యమ ఉత్సాహాన్ని పునరుద్ధరించింది. ప్రస్తుత పార్టీల రాజీ రాజకీయాలుగా భావించిన వాటిని AJSU తిరస్కరించింది, అట్టడుగు స్థాయి సమీకరణ, భూ హక్కుల అవగాహన, సాంస్కృతిక-రాజకీయ ధృవీకరణను కోరింది.

1980ల చివరి నుండి, కొన్నిసార్లు జార్ఖండ్ కోఆర్డినేషన్ కమిటీ (జెసిసి) వంటి సంకీర్ణాల ద్వారా జెఎంఎం, ఎజెఎస్యు, ఇతర స్థానిక సంస్థల మధ్య సహకారం జరిగింది, ఇది రాష్ట్ర డిమాండ్ కోసం వివిధ ప్రాంతీయ శక్తులను ఏకం చేయడానికి ప్రయత్నించింది.

## తుది ప్రయత్నం & రాష్ట్ర ఏర్పాటు (1990-2000)
1995లో రాష్ట్ర చట్టం కింద జార్ఖండ్ ఏరియా అటానమస్ కౌన్సిల్ (జెఎఎసి) ఏర్పాటుతో పాక్షిక విజయం సాధించింది. ఇది కొన్ని స్థానిక వ్యవహారాలపై (వ్యవసాయం, గ్రామీణ ఆరోగ్యం, ప్రజా పనులు, గిరిజన-ఆధిపత్య ప్రాంతాలకు ఖనిజ నియంత్రణ) పరిమిత స్వయంప్రతిపత్తిని మంజూరు చేసింది, ఇది పూర్తి రాష్ట్ర హోదా వైపు ఒక మెట్టు రాయిగా పరిగణించబడింది.

1997 నాటికి, (అవిభక్త బీహార్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ప్రత్యేక రాష్ట్రానికి అనుకూలంగా ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది, ఇది ఒక పెద్ద పురోగతి.

చివరగా 2000 నవంబర్ 15న, భారత పార్లమెంటు బీహార్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టాన్ని ఆమోదించిన తరువాత, దక్షిణ బీహార్ నుండి చెక్కబడిన 18 జిల్లాలతో కొత్త రాష్ట్రం జార్ఖండ్ అధికారికంగా ఏర్పడింది. గిరిజన నాయకుడు బిర్సా ముండా జయంతి సందర్భంగా ఈ తేదీ ప్రతీకాత్మకంగా ముఖ్యమైనది.

## ప్రముఖ నాయకులు
జార్ఖండ్ ఉద్యమంలోని ప్రముఖ నాయకులలో జైపాల్ సింగ్ ముండా, బినోద్ బిహారీ మహతో, షిబు సోరెన్ ఉన్నారు. 1940-50లలోనే ముండా  రాజ్యాంగ సభ గిరిజన స్వయంప్రతిపత్తి,   ప్రత్యేక రాష్ట్ర హోదా కోసం డిమాండ్‌ను వ్యక్తం చేశారు. బినోద్ బిహారీ మహతో జార్ఖండ్ ముక్తి మోర్చాను స్థాపించడంలో సహాయపడ్డాడు, ఇది ఉద్యమానికి ప్రధాన రాజకీయ వాహనంగా మారింది. జెఎంఎం సహ వ్యవస్థాపకుడు, దాని దీర్ఘకాల నాయకుడిగా షిబు సోరెన్ గిరిజన సమీకరణ, భూ హక్కుల క్రియాశీలత, దశాబ్దాల రాజకీయ పోరాటంలో రాష్ట్ర హోదా  డిమాండ్‌ను సజీవంగా ఉంచడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు.

## మూలాలు