రాంపూర్ రాష్ట్రం

thumb|రాంపూర్ ఖుస్రూ బాగ్ ప్యాలెస్
thumb|రాంపూర్ నవాబ్ కల్బ్ అలీ ఖాన్ బహదూర్, ప. 1865–87.
కుడి|thumb|ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని రాంపూర్ కోటలోని ఇమాంబరా, సుమారు 1911.
thumb|243x243px|
**రాంపూర్ రాష్ట్రం** బ్రిటిష్ ఇండియాకి చెందిన 15 తుపాకుల-వందనం ఉన్న ఒక సంస్థానం. మొదటి రోహిల్లా యుద్ధంలో రోహిల్లాల ఓటమి తరువాత, బ్రిటిష్ వారు ఈ రాష్ట్రాన్ని స్థాపించి, ఫైజుల్లా ఖాన్ను దాని మొదటి నవాబుగా నియమించారు. ఈ రాష్ట్ర రాజధాని రాంపూర్, దీని మొత్తం విస్తీర్ణం 945 చదరపు మైళ్ళు.

1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, రాంపూర్ రాష్ట్రం భారతదేశంలో విలీనం చేయబడింది. ఆ తరువాత, ఇది యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లో విలీనం చేయబడింది, ఇది తర్వాత ఉత్తర ప్రదేశ్గా మారింది.

## పుట్టుక
రాంపూర్ రాష్ట్రాన్ని అక్టోబర్ 7, 1774న బ్రిటిష్ కమాండర్ కల్నల్ ఛాంపియన్ సమక్షంలో నవాబ్ ఫైజుల్లా ఖాన్ స్థాపించాడు, ఆ తరువాత బ్రిటిష్ రక్షణలో ఒక విధేయమైన రాష్ట్రంగా ఉండిపోయింది. ఫైజుల్లా ఖాన్ రోహిల్లాలలో ఒక నాయకుడు, రోహిల్లా రాజవంశంలో ఒక సభ్యుడు. అతను రోహిల్‌ఖండ్ రాజ్యం వ్యవస్థాపకుడైన అలీ మహమ్మద్ ఖాన్ కుమారుడు. అలీ మహమ్మద్ ఖాన్ జన్మతః ఒక జాట్, ఇతనిని సర్దార్ దావూద్ ఖాన్ బరేచ్ దత్తత తీసుకుని మతం మార్చాడు.

హిందుస్థాన్‌లోని అత్యంత ముఖ్యమైన సంస్థానాలలో రాంపూర్ రాష్ట్రం ఒకటి అని రోహిల్లాలు భావించేవారు.

19వ శతాబ్దంలో, రాంపూర్ నవాబులు అలీ మహమ్మద్ ఖాన్‌ను బర్హా సయ్యద్‌గా పేర్కొన్నారు, సయ్యద్ అనే బిరుదును ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. అయినప్పటికీ, వారు ఈ వాదనకు మద్దతుగా ఎటువంటి వంశవృక్షాన్ని (pedigree) సమర్పించలేకపోయారు.

## చరిత్ర
1772లో మరాఠా సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సైనిక సహాయం కోసం అవధ్ నవాబుకు బాకీ ఉన్న అప్పును చెల్లించకపోవడం వల్ల రోహిల్లాలకు, అవధ్ నవాబుకు మధ్య మొదటి రోహిల్లా యుద్ధం ప్రారంభమైంది. వారన్ హేస్టింగ్స్ అందించిన ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దళాల సహాయంతో అవధ్ నవాబ్ చేతిలో రోహిల్లాలు ఓడిపోయారు, వారి పూర్వ రాజధాని బరేలీ నుండి తరిమికొట్టబడ్డారు. 

నవాబ్ ఫైజుల్లా ఖాన్ 1775లో రాంపూర్ వద్ద కొత్త కోటకు పునాది వేశాడు, రాంపూర్ నగరాన్ని స్థాపించాడు. వాస్తవానికి ఇది రాజా రామ్ సింగ్ పేరు మీదుగా కేథర్ అనే నాలుగు గ్రామాల సమూహం. మొదటి నవాబు నగరానికి 'ఫైజాబాద్' అని పేరు మార్చాలని ప్రతిపాదించాడు. అయితే ఫైజాబాద్ అనే పేరుతో అనేక ఇతర ప్రదేశాలు ఉన్నందున, దాని పేరును ముస్తఫాబాద్ అలియాస్ రాంపూర్ అని మార్చారు. నవాబ్ ఫైజుల్లా ఖాన్ 20 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు. అతను గొప్ప విద్యా పోషకుడు, ప్రస్తుతం రాంపూర్ రజా లైబ్రరీలో ఎక్కువ భాగం ఉన్న అరబిక్, పర్షియన్, టర్కిక్, ఉర్దూ రాతప్రతుల సేకరణను ప్రారంభించాడు. అతని మరణం తర్వాత, అతని కుమారుడు ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అతను 24 రోజుల తర్వాత రోహిల్లా నాయకులచే చంపబడ్డాడు, మరణించినవారి సోదరుడు గులాం ముహమ్మద్ ఖాన్ నవాబ్‌గా ప్రకటించబడ్డాడు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దీనిని వ్యతిరేకించింది, కేవలం 3 నెలల 22 రోజుల పాలన తర్వాత గులాం ముహమ్మద్ ఖాన్ కంపెనీ దళాల చేతిలో ఓడిపోయాడు, గవర్నర్ జనరల్ దివంగత ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ కుమారుడు అహ్మద్ అలీ ఖాన్‌ను కొత్త నవాబ్‌గా నియమించాడు. అతను 44 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు. అతనికి కుమారులు లేకపోవడంతో, గులాం ముహమ్మద్ ఖాన్ కుమారుడు ముహమ్మద్ సయీద్ ఖాన్ కొత్త నవాబ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అతను ఒక సాధారణ సైన్యాన్ని పెంచాడు, న్యాయస్థానాలను స్థాపించాడు, రైతుల ఆర్థిక పరిస్థితులను మెరుగుపరచడానికి అనేక పనులు చేశాడు. అతని మరణం తర్వాత అతని కుమారుడు ముహమ్మద్ యూసుఫ్ అలీ ఖాన్ బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. 1865లో అతని మరణం తర్వాత అతని కుమారుడు కల్బ్ అలీ ఖాన్ కొత్త నవాబ్ అయ్యాడు.

నవాబ్ కల్బ్ అలీ ఖాన్ అరబిక్, పర్షియన్ భాషల్లో అక్షరాస్యుడు. అతని పాలనలో విద్యా ప్రమాణాలను పెంచడానికి రాష్ట్రం ఎంతో కృషి చేసింది. అతను లార్డ్ జాన్ లారెన్స్ వైస్రాయల్టీ కాలంలో కౌన్సిల్ మెంబర్‌గా కూడా పనిచేశాడు. అతను రాంపూర్‌లో రూ. 300,000 వ్యయంతో జామా మసీదును నిర్మించాడు. ఆగ్రాలో ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ ద్వారా అతనికి నైట్ హుడ్ బిరుదు కూడా లభించింది. అతను 22 సంవత్సరాల 7 నెలలు పరిపాలించాడు. అతని మరణం తర్వాత అతని కుమారుడు ముస్తాక్ అలీ ఖాన్ బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అతను డబ్ల్యూ.సి. రైట్‌ను ఎస్టేట్ చీఫ్ ఇంజనీర్‌గా నియమించాడు. అతను అనేక కొత్త భవనాలు, కాలువలను నిర్మించాడు. నవాబ్ హమీద్ అలీ 1889లో 14 ఏళ్ల వయసులో కొత్త పాలకుడయ్యాడు. అతని కాలంలో అనేక కొత్త పాఠశాలలు తెరవబడ్డాయి, సమీపంలోని కళాశాలలకు అనేక విరాళాలు అందించబడ్డాయి. అతను లక్నో మెడికల్ కాలేజీకి రూ. 50,000 విరాళంగా ఇచ్చాడు. 1905లో అతను కోట లోపల అద్భుతమైన దర్బార్ హాల్‌ను నిర్మించాడు, ఇది ఇప్పుడు రాంపూర్ రజా లైబ్రరీ ఆధీనంలో ఉన్న ఓరియంటల్ మాన్యుస్క్రిప్ట్‌ల (ఓరియంటల్ రాతప్రతులు) గొప్ప సేకరణను కలిగి ఉంది. అతని కుమారుడు రజా అలీ ఖాన్ 1930లో చివరి పాలక నవాబ్ అయ్యాడు. నవాబ్ రజా అలీ ఖాన్ చాలా ప్రగతిశీల పాలకుడు. అతను హిందువులను కలుపుకుని పోవాలని విశ్వసించాడు, అందువల్ల లెఫ్టినెంట్ కల్నల్ హొరిలాల్ వర్మ (బార్ అట్ లా) ను తన ప్రధాన మంత్రిగా నియమించాడు. 1 జూలై 1949న రాంపూర్ రాష్ట్రం భారత గణతంత్ర రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. రాంపూర్ నేడు కొంచెం శిథిలమైన రూపాన్ని కలిగి ఉంది: కోట ముఖద్వారాలు, గోడల వలె, నవాబుల రాజభవనాలు కూడా కూలిపోతున్నాయి. అయితే, లైబ్రరీ ప్రపంచం నలుమూలల నుండి వచ్చే పండితులకు అపారమైన విలువను కలిగిన, వర్ధిల్లుతున్న సంస్థగా కొనసాగుతోంది.

1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు సమయంలో రాంపూర్ నవాబులు బ్రిటిష్ వారి పక్షాన ఉన్నారు, ఇది సాధారణంగా ఉత్తర భారతదేశపు సామాజిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక జీవితంలో, ముఖ్యంగా యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్‌లోని ముస్లింల జీవితంలో పాత్ర పోషించడాన్ని కొనసాగించడానికి వీలు కల్పించింది. వారు బహదూర్ షా *జాఫర్* ఆస్థానంలోని కొందరు సాహిత్య ప్రముఖులకు ఆశ్రయం కల్పించారు.

### సంగీతం
హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో రాంపూర్-సహస్వాన్ ఘరానా ఆస్థాన సంగీతకారుల ద్వారా ఉద్భవించింది. ఉస్తాద్ మెహబూబ్ ఖాన్ రాంపూర్ ఆస్థానంలో ఒక ఖయాల్ గాయకుడు, వీణా వాద్యకారుడు; నగరంలో శిక్షణ పొంది, నివసించిన అతని కుమారుడు ఉస్తాద్ ఇనాయత్ హుస్సేన్ ఖాన్ (1849–1919) ఈ ఘరానాను స్థాపించాడు.

రాంపూర్ నవాబులు తమ ఆస్థానంలో సంప్రదాయ సంగీతాన్ని పోషించారు. మెహబూబ్ ఖాన్ రాంపూర్ రాజ్య ఆస్థానంలో ప్రధాన ఖయాల్ గాయకుడు, అతని సంప్రదాయాన్ని అతని కుమారుడు ఇనాయత్ హుస్సేన్ ఖాన్ (1849–1919), ఆ తర్వాత ఇనాయత్ బావమరుదులు హైదర్ ఖాన్ (1857–1927), ముస్తాక్ హుస్సేన్ ఖాన్ (మ. 1964) కొనసాగించారు, ఇది హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో రాంపూర్-సహస్వాన్ ఘరానాకు దారితీసింది, వీరి పూర్వీకుల ప్రదేశం ప్రస్తుత బదౌన్ జిల్లాలోని సహస్వాన్.

## రాంపూర్ పాలకులు

రాంపూర్ రాజకుటుంబానికి చెందిన పాలకుల వారసత్వాన్ని ఈ క్రింది పట్టిక వివరిస్తుంది:

## నైట్‌హుడ్ ఆర్డర్‌లు
రాంపూర్ రాజవంశం రెండు నైట్‌హుడ్ ఆర్డర్‌లను ప్రదానం చేస్తుంది; వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి:
**నిషాన్-ఇ-హామిదియా* (ఆర్డర్ ఆఫ్ హమీద్), ఇది 1894లో నవాబ్ హమీద్ అలీ ఖాన్ బహదూర్ చేత స్థాపించబడింది, ఇది మూడు గ్రేడుల్లో ఇవ్వబడుతుంది; దీని పోస్ట్‌నామినల్స్ ఎన్.హెచ్ (NH).
**నిషాన్-ఇ-ఇక్బాల్* (ఆర్డర్ ఆఫ్ ఇక్బాల్), ఇది 1927లో నవాబ్ హమీద్ అలీ ఖాన్ బహదూర్ చేత స్థాపించబడింది, ఇది మూడు గ్రేడుల్లో ఇవ్వబడుతుంది; దీని పోస్ట్‌నామినల్స్ ఎన్.ఐ (NI).

నిషాన్-ఎ-హామిదియాను స్వీకరించేవారిలో ఎక్కువ మంది వివిధ రాజ కుటుంబాలకు చెందినవారు, నిషాన్-ఎ-ఇక్బాల్‌తో సత్కరించబడినవారు విద్యారంగం, సంస్కృతి, మానవతా సహాయం, పరిశోధన, సమాజానికి విశేష కృషి చేసినవారు.

## వారసత్వం
### విద్య

రాంపూర్ మొదటి నవాబు అయిన నవాబ్ ఫైజుల్లా ఖాన్, 1774లో ఇస్లామిక్ కాలిగ్రఫీకి చెందిన తన వ్యక్తిగత మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లు, సూక్ష్మ నమూనాల సేకరణతో రాంపూర్ రజా లైబ్రరీని స్థాపించాడు. తరువాతి నవాబులు పండితులు, కవులు, చిత్రకారులు, కాలిగ్రాఫర్‌లు, సంగీతకారులను పోషించడం కొనసాగించారు, దీనివల్ల లైబ్రరీ వేగంగా అభివృద్ధి చెందడానికి అవకాశం ఏర్పడింది. భారత ప్రభుత్వం 1975లో లైబ్రరీని స్వాధీనం చేసుకుంది.

### కుక్క జాతి

నవాబ్ అహ్మద్ అలీ ఖాన్ను రాంపూర్ హౌండ్గా పిలువబడే కుక్కల జాతిని అభివృద్ధి చేసిన ఘనత పొందాడు. రాంపూర్ హౌండ్ అనేది *సాగ్-ఎ తాజీ* ఆఫ్ఘన్ హౌండ్, ఇంగ్లీష్ గ్రేహౌండ్లను క్రాస్-బ్రీడింగ్ చేసిన ఫలితంగా ఉద్భవించింది. అతను ఆ కుక్కలకు తన రాజధాని పేరును పెట్టాడు.

### వంటకాలు
రాజాస్థాన వంటకాలు సంవత్సరాలుగా నవాబుల వంటగాళ్ళ (షెఫ్‌లు) ద్వారా అభివృద్ధి చెంది, రాంపూరి వంటకాలకు దారితీశాయి. 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు తర్వాత, పూర్వ మొఘల్ రాజస్థానాలకు చెందిన ఖాన్సామాస్ (వంటవాళ్లు) రాంపూర్‌కు మకాం మార్చారు, వారితో పాటు మొఘల్ వంటకాల సంప్రదాయాన్ని తీసుకువచ్చారు. క్రమంగా ఇతర ప్రదేశాల నుండి వచ్చిన ప్రజలు కూడా ఇక్కడ ఆశ్రయం పొందారు, ఇది అవధి, హైదరాబాద్, కాశ్మీరీ వంటకాల ప్రభావాన్ని జోడించింది. రాజవంటగది నుండి వచ్చిన 'రాంపూరి ఫిష్', 'రాంపూరి కుర్మా', 'రాంపూరి మటన్ కబాబ్', 'దూధియా బిర్యానీ', 'అద్రక్ కా హల్వా' వంటి వంటకాలతో పాటు దాని విలక్షణమైన రుచులకు కూడా ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది.

### సంగీతం
మెహబూబ్ ఖాన్ రాంపూర్ రాజ్యపు రాజసభలో ప్రధాన ఖయాల్ గాయకుడు, అతని సంప్రదాయాన్ని అతని కుమారుడు ఇనాయత్ హుస్సేన్ ఖాన్ (1849–1919), ఆ తర్వాత ఇనాయత్ బావమరుదులు హైదర్ ఖాన్ (1857–1927), ముస్తాక్ హుస్సేన్ ఖాన్ (మ. 1964) అనుసరించారు, ఇది హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలోని రాంపూర్-సహస్వాన్ ఘరానాకు దారితీసింది, వీరి పూర్వీకుల ప్రదేశం ప్రస్తుత బదౌన్ జిల్లాలోని సహస్వాన్.

## ఇవి కూడా చూడండి
*రోహిల్లాలు
*రోహిల్లా రాజవంశం
*రోహిల్‌ఖండ్
*రాంపూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్)
*రాంపూర్ రజా లైబ్రరీ
*రాంపూర్ గ్రేహౌండ్
*సంస్థానాలు

## మూలాలు

## గ్రంథ పట్టిక
*
## బాహ్య లింకులు
*

వర్గం:భారతదేశ ముస్లిం రాజవంశాలు
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు