లియాఖత్ ఆలీ ఖాన్

**లియాఖత్ అలీ ఖాన్** (1 అక్టోబర్ 189516 అక్టోబర్ 1951) పాకిస్తానుకు చెందిన న్యాయవాది, రాజకీయ నాయకుడు మరియు రాజనీతిజ్ఞుడు. 1947 నుండి 1951లో ఆయన హత్య జరిగే వరకు పాకిస్తాన్ తొలి ప్రధాన మంత్రిగా సేవలందించారు. పాకిస్తాన్ దేశాన్ని స్థాపించి బలపర్చడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు; ఇది దేశ స్థాపకుడు ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా పాత్రతో సమానంగా భావించబడుతుంది. పాకిస్తాన్ ఉద్యమంలో ప్రముఖ నాయకుడిగా నిలిచిన ఆయనను **క్వైద్-ఎ-మిల్లత్** ("జాతి నాయకుడు") మరియు **షహీద్-ఎ-మిల్లత్** ("జాతికి అమరుడు")గా సత్కరిస్తారు.

లియాఖత్ అలీ ఖాన్ హర్యాణా రాష్ట్రంలోని కర్నాల్లో ధనిక కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తాత నవాబ్ అహ్మద్ అలీ, 1857–1858 భారత తిరుగుబాటు సమయంలో బ్రిటిష్‌లకు విశేష సహకారం అందించారు. అందుకు ప్రతిఫలంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనకు ఎన్నో గౌరవాలు మరియు భూమి అద్దె రద్దు వంటి ప్రత్యేక సౌకర్యాలు ఇచ్చింది. ఖాన్ అలీగఢ్ ముస్లిం యూనివర్శిటీలో, అనంతరం ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్శిటీలో విద్యనభ్యసించాడు. మొదట ఆయనకు ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ ఆహ్వానం అందినప్పటికీ, తరువాత ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా నేతృత్వంలోని అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్లో చేరాడు. భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ప్రముఖుడైన జిన్నా, తరువాత హిందూ اکثریتی భారతదేశం నుండి వేరు ముస్లిం దేశం కోసం పోరాడాడు. పాకిస్తాన్ ఉద్యమంలో జిన్నాకు "రైట్ హ్యాండ్" గా లియాఖత్ కీలక సహకారం అందించాడు. ఆయన లోకశాహిత్య భావజాలం గల రాజకీయ సిద్ధాంతవేత్తగా, పార్లమెంటరీ వ్యవస్థకు మద్దతు ఇచ్చాడు.

ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న సమయంలో శీతల యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఈ కాలంలో ఆయన విదేశాంగ విధానం అమెరికా నేతృత్వంలోని పడమటి బ్లాక్ వైపు మొగ్గుచూపింది; సోవియట్ యూనియన్ నేతృత్వంలోని తూర్పు బ్లాక్కు దూరంగా నిలిచింది. 1949లో ఆయన లక్ష్య తీర్మానంను ప్రవేశపెట్టాడు, ఇది పాకిస్తాన్‌ను ఒక ఇస్లామిక్ ప్రజాస్వామ్యంగా నిర్వచించింది. 1947 నుండి తన హత్య వరకు ఖాన్ పాకిస్తాన్ తొలి విదేశాంగ మంత్రి, రక్షణ మంత్రి మరియు ఫ్రంటియర్ వ్యవహారాల మంత్రిగా కూడా సేవలు అందించాడు.

పాకిస్తాన్, భారత్ స్వాతంత్ర్యం పొందే సమయంలో ఏర్పడిన తాత్కాలిక భారత ప్రభుత్వంలో ఆయన కొద్ది కాలం పాటు ఆర్థిక మంత్రిగా పనిచేశాడు. అప్పటి వైస్రాయ్ లూయిస్ మౌంట్‌బాటన్ నాయకత్వంలో ఈ ప్రక్రియ కొనసాగింది. 1951 మార్చిలో ఆయన రావల్పిండి కుట్రగా పిలువబడే డావోను ఎదుర్కొని బయటపడ్డాడు, ఇది వామపక్ష రాజకీయ నాయకులు మరియు పాకిస్తాన్ సైన్యంలో ఉన్న కొంతమంది అధికారుల ప్రణాళిక.

అయితే, 1951 అక్టోబర్ 16న కంపెనీ బాగ్ (ప్రస్తుతం లియాఖత్ బాగ్) లో ప్రసంగిస్తున్న సమయంలో, అఫ్‌గాన్‌కు చెందిన సయిద్ అక్బర్ అనే వ్యక్తి అతనిపై కాల్పులు జరిపాడు. హత్యకు నిజమైన కారణం ఇప్పటికీ స్పష్టత చెందలేదు.
## ప్రారంభ జీవితం
నవాబ్‌జాదా లియాఖత్ అలీ ఖాన్ 1 అక్టోబర్ 1895న సంపన్న కుటుంబంలో కర్నాల్, పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబ మూలాలు ప్రస్తుత ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని ముజఫ్ఫర్‌నగర్ జిల్లాలోని Jansath తహశీల్‌లో ఉన్న తలేరా గ్రామానికి చెందినవని చెబుతారు.

ఆయన కర్నాల్‌కు చెందిన ధనిక జమీందార్ రుక్న్-ఉద్-దౌలహ్ షంషేర్ జంగ్ నవాబ్ బహదూర్ రుస్తమ్ అలీ ఖాన్ మరియు ఆయన సతీమణి మహ్మూదా బేగం దంపతులకు రెండో కుమారుడు. మహ్మూదా బేగం సహారన్‌పూర్ ప్రాంతంలోని రాజ్‌పూర్‌కు చెందిన నవాబ్ కహేర్ అలీ ఖాన్ కుమార్తె.

లియాఖత్ తన ప్రారంభ విద్యను ఇంట్లోనే పొందాడు; తరువాత కర్నాల్‌లోని పాఠశాలలో చదువుకున్నాడు.

ఆయన "వినయశీలుడు, మంచివాడిగా, సమాజంలో ప్రసిద్ధి గాంచిన వ్యక్తి" అని చెబుతారు. కానీ, ఆయన ప్రారంభ జీవితం గురించి స్పష్టమైన ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నాయి; ఎక్కువగా ప్రసంశాత్మక రచనలలోని చిన్నచిన్న సమాచారాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవాల్సి వస్తుందని ఆయన జీవితచరిత్రకారుడు మహ్మద్ రేజ్ా కాజిమీ పేర్కొంటారు. ఈ కుటుంబం తమ వంశవృక్షాన్ని పర్షియన్ చక్రవర్తి నౌషెర్వాన్ ది జస్ట్ వరకూ అనుసంధానిస్తున్నట్లు చెబుతారు, అయితే దీనికి ఆధారాలు స్పష్టంగా లేవు. ఆయన తాత నవాబ్ అహ్మద్ అలీ ఖాన్ కాలానికి వస్తే, కుటుంబం ఇప్పటికే ఉత్తరప్రదేశ్‌లో స్థిరపడింది. కుటుంబం ఉర్దూ భాషను స్వీకరించింది.

ఈ కుటుంబం ప్రతిష్ఠ కారణంగా బ్రిటిష్ East India Company ఆయన పూర్వీకులకు *రుక్న్-అల్-దౌలహ్*, *షంషేర్ జంగ్*, *నవాబ్ బహదూర్* వంటి బిరుదులు ఇచ్చినట్లుగా కుటుంబ వాదన. అయితే, 1857 తిరుగుబాటు తర్వాత ఉత్తరప్రదేశ్‌లో వారి జమీందారీలు తగ్గిపోవడంతో ఈ బిరుదుల ప్రామాణికతపై సందేహాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.

లియాఖత్ కుటుంబం భారతీయ ముస్లిం పునరుద్ధరణ ఉద్యమకర్త సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ను అత్యంత గౌరవంగా పరిగణించింది. లియాఖత్ బ్రిటిష్ విద్యా వ్యవస్థలో చదవాలని ఆయన తండ్రి ఆకాంక్షించాడు. ఆయనను అలీగఢ్ ముస్లిం యూనివర్శిటీలో విద్యాభ్యాసం కోసం పంపించారు; అక్కడ ఆయన న్యాయశాస్త్రం మరియు రాజకీయ శాస్త్రంలో డిగ్రీలు పొందాడు.

1913లో లియాఖత్ Muhammadan Anglo-Oriental College (ప్రస్తుతం Aligarh Muslim University)లో చేరి, 1918 నాటికి బి.ఎస్‌.సి (రాజకీయ శాస్త్రం) మరియు ఎల్‌.ఎల్‌.బి పూర్తిచేశాడు. అదే సంవత్సరం తన బంధువు జెహంగీరా బేగాన్ని వివాహం చేసుకున్నాడు; అయితే తరువాత ఈ దంపతులు అన్యోన్యత కోల్పోయారు.

1919లో ఆయన తండ్రి మరణించడంతో, లియాఖత్ ఆక్స్ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఎక్సెటర్ కళాశాలలో ఉన్నత విద్య కోసం చేరాడు. 1921లో ఆయనకు Master of Law డిగ్రీతో పాటు కాలేజీ నుండి  బ్రాంజ్ మెడలియన్ కూడా ప్రదానం చేశారు. ఆక్స్ఫర్డ్‌ లో విద్యార్థిగా ఉన్న సమయంలో, భారతీయ విద్యార్థుల హక్కుల కోసం పనిచేసే  మజ్లిస్ సొసైటీలో ఆయన చురుకుగా పాల్గొని, ట్రెజరర్‌గా ఎన్నికయ్యాడు.

1922లో లండన్‌లోని Inner Temple వద్ద ఆయనను called to the Bar చేశారు, అయితే ఆయన న్యాయవృత్తిని చేపట్టలేదు.

## బ్రిటిష్ భారతదేశంలో రాజకీయ కార్యకలాపాలు
1923లో ఖాన్ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి, జాతీయ రాజకీయాలలోకి ప్రవేశించారు. బ్రిటిష్ భారతీయ పరిపాలనా శాఖ మరియు ब्रिटिश ప్రభుత్వం ముస్లింలపై చూపుతున్న అన్యాయం మరియు దుర్వ్యవహారాన్ని నిర్మూలించాలనే సంకల్పంతో రాజకీయాల్లోకి వచ్చారు.

ఆయన రాజకీయ తత్వశాస్త్రం మొదట్లో భారత జాతీయతను, భారత్–పాకిస్తాన్ సమాఖ్య ఆలోచనను ప్రాధాన్యంగా ఉంచింది. కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వం ఆయనను పార్టీలో చేరమని కోరినా, జవహర్లాల్ నెహ్రూతో సమావేశం అనంతరం ఖాన్ అభిప్రాయం మారింది. కాంగ్రెస్‌లో చేరడానికి నిరాకరించి, 1923లో న్యాయవాది ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా నాయకత్వంలోని ఆల్ ఇండియా ముస్లిం లీగ్లో చేరారు.

1924లో లాహోర్‌లో జరిగిన వార్షిక సమావేశంలో పార్టీ లక్ష్యాలు, విధానాలు, పునర్వ్యవస్థీకరణపై ఆయన కీలకంగా పాల్గొన్నారు.

### యునైటెడ్ ప్రావిన్స్ శాసనసభ
1926 ఎన్నికల్లో ఖాన్ ముజఫర్ నగర్ జిల్లాలోని గ్రామీణ ముస్లిం నియోజకవర్గం నుండి తాత్కాలిక శాసనమండలికి ఎన్నికయ్యారు. 1926లో ఆగ్రా మరియు అవధ్ యునైటెడ్ ప్రావిన్స్ శాసనసభలో ప్రవేశించి, 1932లో ఏకగ్రీవంగా ఉపసభాపతిగా ఎన్నికయ్యారు.

ఈ సమయంలో, యునైటెడ్ ప్రావిన్స్‌లోని ముస్లింల సమస్యలను తీవ్రంగా లేవనెత్తుతూ, ముస్లిం విద్యార్థులను ఒకే సంఘంగా ఏర్పాటు చేయడానికి సర్ జియాుద్దీన్ అహ్మద్తో కలిసి పనిచేశారు. హిందూ సమాజం కూడా ఆయనను గౌరవించింది.

1940 వరకు UP శాసనమండలిలో కొనసాగి, అనంతరం కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు.

ఖాన్ తన సూత్రాల్లో ఎప్పుడూ రాజీ పడని “నైతికత కలిగిన వక్త”గా ఖ్యాతి పొందారు.

### ముస్లిం లీగ్‌లో చేరడం
తర్వాత ఖాన్ ముస్లిం లీగ్‌లో ప్రధాన నాయకుడిగా ఎదిగి, కలకత్తాలో జరిగిన నేషనల్ కన్వెన్షన్‌లో కీలక పాత్ర పోషించారు.

సైమన్ కమిషన్ ప్రవేశపెట్టిన ప్రావిన్స్ పాలనా వ్యవస్థ (డైఆర్కీ)పై తీవ్ర వ్యతిరేకత వ్యక్తమైంది. దీనికి ప్రతిగా మోతీలాల్ నెహ్రూ నెహ్రూ రిపోర్ట్ను ప్రవేశపెట్టారు.

1928లో ఖాన్ మరియు జిన్నా నెహ్రూ రిపోర్ట్‌పై చర్చించారు. 1930లో ఇద్దరూ రౌండ్ టేబుల్ కాన్ఫరెన్స్కు హాజరయ్యారు.

1932లో ఖాన్ ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త బేగం రాణా లియాఖత్ అలీ ఖాన్ను వివాహం చేసుకున్నారు.

అలీగఢ్‌లో జరిగిన ముస్లిం విద్యా సభలో తన ప్రసంగంలో, ముస్లింలకు ప్రత్యేక సంస్కృతి ఉందని, దాన్ని కాపాడే హక్కు ఉందని చెప్పారు.
తర్వాత ఆయన దంపతులు ఇంగ్లాండ్‌కు వెళ్లినా, లీగ్‌తో సంబంధాలు కొనసాగించారు.
### పాకిస్తాన్ ఉద్యమం

1933లో ఖాన్ దంపతులు లండన్‌లో జిన్నాను కలిసి, భారతదేశానికి తిరిగి రావాలని ఒప్పించారు. 1934లో జిన్నా తిరిగి వచ్చి ముస్లిం లీగ్‌ను పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
1936లో బొంబాయి సమావేశంలో ఖాన్‌ను లీగ్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు. 1940లో లాహోర్ సమావేశంలో పాకిస్తాన్ తీర్మానం ఆమోదించబడింది.
1945–46 ఎన్నికల్లో ఖాన్ మీరట్ నియోజకవర్గం నుంచి గెలిచారు. ముస్లిం లీగ్ 87% ముస్లిం సీట్లను గెలుచుకుంది.

అంతిమ దశలో కాంగ్రెస్ – లీగ్ – బ్రిటిష్ మధ్య చర్చల్లో ఖాన్ కీలక పాత్ర పోషించారు. తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో ఆర్థిక శాఖను ఆయనకు అప్పగించారు. 

ఆ తరువాత 14 ఆగస్టు 1947న పాకిస్తాన్ ఏర్పడింది.
## బ్రిటిష్ భారత్‌లో రాజకీయ చురుకుదనం
1923లో ఖాన్ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి, జాతీయ రాజకీయాల్లో ప్రవేశించారు. బ్రిటిష్ భారత విభాగం మరియు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతీయ ముస్లింలపై చూపుతున్న అన్యాయం, చెడు వ్యవహారాలను తొలగించాలని సంకల్పించారు. ఆయన రాజకీయ తత్వశాస్త్రం మొదటగా భారత జాతీయతను, అలాగే భారత–పాకిస్తాన్ సమాఖ్య భావనను బలంగా ప్రోత్సహించింది. కాంగ్రెస్ నాయకత్వం ఆయనను పార్టీలో చేర్చుకోవాలని ఆహ్వానించినప్పటికీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూతో సమావేశం అనంతరం ఖాన్ అభిప్రాయాలు మారాయి. ఖాన్ కాంగ్రెస్ సభ్యత్వాన్ని నిరాకరించి, 1923లో ముస్లిం లీగ్లో చేరారు. ఆ సమయంలో మరో న్యాయవాది ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా నాయకత్వం వహిస్తున్నాడు. 1924 మేలో లాహోర్‌లో జరిగిన లీగ్ సమావేశంలో పార్టీ లక్ష్యాలు, విధానాలు, దిశ, తిరిగి చైతన్యం వంటి అంశాలు చర్చించబడ్డాయి. ఖాన్ కూడా ఈ సమావేశానికి హాజరై కొత్త లక్ష్యాలను సూచించారు.

### యునైటెడ్ ప్రావిన్స్ చట్టసభ
1926 ఎన్నికల్లో ఖాన్, గ్రామీణ ముస్లిం కాన్స్టిట్యూయెన్సీ ముజఫర్‌నగర్ నుంచి తాత్కాలిక శాసన మండలికి ఎన్నికయ్యారు. 1926లో ఖాన్ యునైటెడ్ ప్రావిన్స్ శాసన మండలిలో తన శాసనసభా ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. 1932లో, ఏకగ్రీవంగా యూ.పీ. శాసన మండలి ఉపాధ్యక్షునిగా ఎన్నికయ్యారు.

ఈ సమయంలో, యునైటెడ్ ప్రావిన్స్‌లోని ముస్లిం జనాభా సమస్యలను ఆయన బలంగా ప్రస్తావించారు. ఖాన్, విద్యావేత్త సర్ జియాుద్దీన్ అహ్మద్తో కలిసి ముస్లిం విద్యార్థులను ఏకీకృతం చేసి విద్యార్థి సంఘం ఏర్పాటుకు కృషి చేశారు. ముస్లింల హక్కుల కోసం ఆయన చేసిన అంకితభావం దేశవ్యాప్తంగా పేరును తెచ్చిపెట్టింది; హిందూ సమాజంలోనూ ఆయనకు గౌరవం ఏర్పడింది. 1940 వరకు ఖాన్ యూ.పీ. శాసన మండలి సభ్యుడిగానే కొనసాగి తరువాత కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు. అక్కడ కూడా ఆయనే కీలక నాయకుడు, ఆయన సూచనలు ఇతర సభ్యులచే గౌరవించబడేవి.

శాసనసభా కాలమంతా ఆయనను "వాగ్మి, సూత్రబద్ధుడు, నిజాయితీ గల ప్రతినిధి"గా అభివర్ణించారు. తీవ్రమైన పరిస్థితుల్లోనూ తన సూత్రాలను వదల్లేని వ్యక్తిగా పేరుపొందారు. ఆయన పలుసార్లు సామాజిక ఉద్రిక్తతలు తగ్గించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

### ముస్లిం లీగ్‌లో చేరిక
ఖాన్ ముస్లిం లీగ్‌లో అత్యంత ప్రభావవంతులైన సభ్యుల్లో ఒకరిగా ఎదిగారు. కలకత్తాలో జరిగిన నేషనల్ కన్వెన్షన్‌కు హాజరైన లీగ్ ప్రతినిధుల్లో కూడా ఆయన ప్రధాన వ్యక్తి. అంతకుముందు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం *[[సైమన్ కమిషన్]]*ను భారతీయ రాజ్యాంగ, భౌగోళిక సంస్కరణల కోసం ఏర్పాటు చేసింది. కమిషన్, ఏడు బ్రిటిష్ ఎంపీలతో ఏర్పడి, జాన్ సైమన్ అధ్యక్షతన పనిచేసింది. ఇది కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ నాయకులతో సమావేశమై తర్వాత, పార్లమెంటు ప్రావిన్సుల్లో డయార్కీ వ్యవస్థను ప్రతిపాదించింది. కానీ భారత ప్రజలు దీనిని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. మోతీలాల్ నెహ్రూ దీనికి ప్రతిగా *నెహ్రూ రిపోర్ట్*ను సమర్పించారు.

1928 డిసెంబర్‌లో, ఖాన్ మరియు జిన్నా *నెహ్రూ రిపోర్ట్*పై చర్చించారు. 1930లో, ఇద్దరూ ఫస్ట్ రౌండ్ టేబుల్ కాన్ఫరెన్స్కు హాజరయ్యారు. ఈ సమావేశం విఫలం కావడంతో జిన్నా రాజకీయాలనుంచి తప్పుకుని లండన్‌లో న్యాయవృత్తి చేపట్టారు. 1932లో, ఖాన్ రెండోసారి వివాహం చేసుకుని బేగం రాణా లియాకత్ అలీ ఖాన్ను పెళ్లి చేసుకున్నారు. ఆమె ప్రముఖ ఆర్థికవేత్త, ఉపాధ్యాయురాలు, పాకిస్తాన్ ఉద్యమంలో కీలక నాయకురాలు.

1932లో AMUలో జరిగిన ముస్లిం విద్యా కాన్ఫరెన్స్‌లో తన అధ్యక్ష ప్రసంగంలో ఖాన్, ముస్లింలకు ప్రత్యేక సంస్కృతి ఉందని, దాన్ని కాపాడే హక్కు ఉందని పేర్కొన్నారు. ఆయన ఈ సమావేశంలో ఇలా అన్నారు:

తర్వాత ఖాన్ మరియు ఆయన భార్య ఇంగ్లాండ్‌కు వెళ్లినా, ముస్లిం లీగ్‌తో సంబంధాలు కొనసాగించారు. వారి గైర్హాజరిలో లీగ్ పార్లమెంటు శాఖ చిత్తురుమనిపోయింది. ఖాన్ స్థాపించిన డెమోక్రటిక్ పార్టీ, కాంగ్రెస్ పార్టీల్లో సభ్యులు చేరడం మొదలైంది. ఇంగ్లాండ్‌లో ఖాన్ రాజకీయ పార్టీల నిర్మాణంపై లోతైన అధ్యయనం చేసి, తరువాత జిన్నాతో కలిసి భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు.

1930లో, జిన్నా ప్రధానమంత్రి రాంసే మాక్‌డొనాల్డ్ మరియు వైస్రాయ్ లార్డ్ ఐర్విన్ను లండన్‌లో తృతీయ రౌండ్ టేబుల్ కాన్ఫరెన్స్ ఏర్పాటు చేయమని కోరారు. కానీ సమావేశం విఫలమైంది. దీంతో జిన్నా పూర్తిగా లండన్‌కు వెళ్లి న్యాయవృత్తికి అంకితమయ్యారు.

ఈ సమయంలో ఖాన్, ఆయన భార్య లండన్‌లో జిన్నా కుటుంబంతో గడిపి, ఆయనను తిరిగి భారతదేశానికి రమ్మని ఒప్పించే ప్రయత్నాలు చేశారు. అదే సమయంలో చౌదరి రెహ్మత్ అలీ తన ప్రసిద్ధ పాంప్లెట్ *[[నౌ ఆర్ నెవర్]]*లో *పాకిస్తాన్* అనే పదాన్ని ప్రతిపాదించారు.

### పాకిస్తాన్ ఉద్యమం

1930లో జిన్నా లండన్‌కు వెళ్లి రాజకీయాలనుంచి దూరమైనప్పుడు, లియాకత్ అలీ ఖాన్ మరియు ఆయన భార్య రాణా లియాకత్ ఆయనను 1933లో హాంప్‌స్టెడ్ నివాసంలో కలిసి పాకిస్తాన్ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించేందుకు తిరిగి రమ్మని ఒప్పించారు. జిన్నా డిసెంబర్ 1934లో భారతదేశానికి వచ్చి ముస్లిం లీగ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ ప్రారంభించారు.

1936లో బాంబేలో జరిగిన లీగ్ సమావేశంలో జిన్నా, ఖాన్‌ను గౌరవ కార్యదర్శిగా ప్రతిపాదించారు. ఈ తీర్మానం ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించబడింది. 1940లో, ముస్లిం లీగ్ పార్లమెంటరీ పార్టీ ఉపనేతగా ఖాన్ నియమితులయ్యారు.

ఈ కాలంలో ఖాన్ ముస్లిం లీగ్ గౌరవ కార్యదర్శి, ఉపనేత, యాక్షన్ కమిటీ కన్వీనర్, సెంట్రల్ పార్లమెంటరీ బోర్డ్ ఛైర్మన్, *[[డాన్]]* పత్రిక మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. 1940లో లాహోర్ సమావేశంలో పాకిస్తాన్ తీర్మానం ఆమోదించబడింది. అదే సంవత్సరం ఖాన్ బరేలీ నియోజకవర్గం నుంచి కేంద్రీయ శాసనసభకు పోటీ చేసి ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు.

1945–46 ఎన్నికల్లో ముస్లిం లీగ్ బ్రిటిష్ భారత ముస్లింలకు కేటాయించిన స్థానాల్లో 87% గెలుచుకుంది.

క్యాబినెట్ మిషన్‌తో జరిగిన చర్చల్లో ఖాన్ జిన్నాకు సహాయం చేశారు. అంతర ప్రభుత్వంలో ముస్లిం లీగ్ తరఫున అయిదు సభ్యులను పంపమని కోరినప్పుడు, ఖాన్ వారిని నడిపేందుకు ఎంపికయ్యారు. ఆయనకు ఆర్థిక శాఖ కేటాయించబడింది.

మిగతా నలుగురు సభ్యులు:  
ఇబ్రహీం ఇస్మాయిల్ చండ్రిగర్, ఘజన్‌ఫర్ అలీ ఖాన్, అబ్దుర్ రబ్ నిష్తర్, జోగేంద్రనాథ్ మందల్.

ఈ సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మరియు కాంగ్రెస్ రెండు పాకిస్తాన్ భావనను అంగీకరించాయి. 1947 ఆగస్టు 14న పాకిస్తాన్ ఏర్పడింది.

## హత్య

1951 అక్టోబర్ 16న, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ రావల్పిండిలోని కంపెనీ బాగ్ (కంపెనీ గార్డెన్స్)లో సుమారు 1,00,000 మంది సమావేశాన్ని ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తుండగా ఛాతీలో రెండు గాయాల‌తో కాల్చబడ్డారు.

పోలీసులు వెంటనే అతనిపై కాల్పులు జరిపిన వ్యక్తిని హతమార్చారు. అనంతరం అతను ప్రొఫెషనల్ హంతకుడు సయీద్ అక్బర్ బబ్రాక్ అని గుర్తించారు. లియాఖత్ అలీ ఖాన్‌ను వెంటనే ఆసుపత్రికి తరలించి రక్త మార్పిడి చేసినప్పటికీ, ఆయన గాయాలకు చికిత్స పొందుతూ మరణించారు. సయీద్ అక్బర్ బబ్రాక్ పశ్తూన్ జద్రాన్ తెగకు చెందిన అఫ్గాన్ పౌరుడు. లియాఖత్ అలీ ఖాన్ హత్యకు ముందు నుంచే ఆయనను పాకిస్తానీ పోలీసులు గుర్తించారు.

ఈ హత్యకు గల ఖచ్చితమైన కారణం ఎప్పుడూ పూర్తిగా వెలుగులోకి రాలేదు. దీనిపై ఎన్నో ఊహాగానాలు ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని భోపాల్ నుండి వెలువడే ఒక ప్రముఖ విదేశీ పత్రిక మరియు ఒక ఉర్దూ దినపత్రిక ఈ హత్యలో అమెరికా చేయి ఉందని ఆరోపించాయి.

ఆయన మరణం తరువాత, లియాఖత్ అలీ ఖాన్‌కు **షహీద్-ఇ-మిల్లత్** (జాతి వీరమరణం పొందినవాడు) అనే బిరుదు అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఆయన మజార్-ఎ-క్వైద్‌లో (కరాచీలో ఉన్న మహ్మద్ అలీ జిన్నా సమాధి ప్రాంతంలో) సమాధి చేయబడ్డారు.

ఆయన హతమైన మునిసిపల్ పార్క్‌ను ఆయన గౌరవార్థం **లియాఖత్ బాగ్**గా పేరు మార్చారు. 2007లో మాజీ ప్రధానమంత్రి బెనజీర్ భుట్టో కూడా ఇదే ప్రదేశంలో హత్యకు గురయ్యారు.

## తొలి కేబినెట్ మరియు నియామకాలు

## వారసత్వం

లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పాకిస్తాన్‌లో అత్యంత కాలం (1,524 రోజులు) అధికారంలో ఉన్న ప్రధానమంత్రి.  
కొత్తగా ఏర్పడిన దేశంలో ప్రజాస్వామ్యానికి "శహీదు"గా తనను తాను అంకితం చేసిన నాయకుడిగా ఆయన వారసత్వం నిలిచింది. పాకిస్తాన్‌లోని ప్రజలు, పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ వ్యవస్థను రక్షించేందుకు ఆయన తన జీవితాన్ని త్యాగం చేశారని నమ్ముతారు.

ఆయన మరణం తర్వాత, ఆయన భార్య పాకిస్తాన్ విదేశాంగ సేవలో కీలక పాత్ర పోషించింది మరియు 1970లలో సింధ్ గవర్నర్ గా పనిచేశారు. లియాఖత్ అలీ ఖాన్ హత్య ఇప్పటికీ చేదోడు చెపుడు కాని రహస్యంగానే ఉంది. ఆయనను ఆయన అనుచరులు **ఖైద్-ఇ-మిల్లత్** ("జాతి నాయకుడు") మరియు **షహీద్-ఇ-మిల్లత్** ("జాతి శహీదు") అని గౌరవంగా పిలుస్తారు.

పాకిస్తాన్‌లో ఏ పౌర నేతపై జరిగిన మొదటి రాజకీయ హత్య ఆయనదే. పాకిస్తానీలు ఆయనను ఎంతో అభిమానంతో స్మరించుకుంటారు. *Daily Jang* పత్రిక సంపాదకీయంలో ఇలా వ్రాసింది: *"పాకిస్తాన్ ఆకాశంలో ఆయన పేరు ఎప్పటికీ వెలుగుతూనే ఉంటుంది."*

పాకిస్తాన్‌లో ఆయనను ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా యొక్క "రెండు చేతులలో ఒక చేయి"గా మరియు వారసుడిగా భావిస్తారు. జిన్నా మరణంతో ఏర్పడిన రాజకీయ శూన్యాన్ని భర్తీ చేయడంలో ఆయన పాత్ర అత్యంత నిర్ణాయకం. పాకిస్తాన్ ప్రారంభ సంక్షోభాలను ఎదుర్కోవడం మరియు దేశాన్ని స్థిరపర్చడానికి అవసరమైన చర్యలు తీసుకోవడంలో ఆయన కీలకపాత్ర పోషించారు.

ఆయన మరణం తరువాత, పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం ఆయన స్మారకంగా ఒక ప్రత్యేక తపాలా స్టాంపును విడుదల చేసింది. దేశవ్యాప్తంగా తపాలా స్టాంపులపై ఆయన చిత్రం ముద్రించబడింది.  

ప Uttar Pradeshలోని ముజఫ్ఫర్‌నగర్ జిల్లాలోని జాన్సత్ తహశీలులో ఉన్న ఆయన మాజీ నివాసం (తన పూర్వీకుల స్థలానికి 80 కి.మీ దూరంలో) ఇప్పుడు పర్యాటక స్థలంగా అభివృద్ధి చేసేందుకు ఉత్తర్‌ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం పరిశీలిస్తోంది.

## ఆయన పేరుతో ఉన్న స్థానాలు (Eponyms)

* లియాఖత్ నేషనల్ లైబ్రరీ – పాకిస్తాన్‌లోనే అతిపెద్ద గ్రంథాలయం మరియు ఓపెన్ సోర్స్ లైబ్రరీ, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ స్మారకంగా పెట్టిన పేరు.
* లియాఖత్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ మెడికల్ అండ్ హెల్త్ సైన్సెస్ – లియాఖత్ అలీ ఖాన్ జ్ఞాపకార్థం స్థాపించబడిన వైద్య విశ్వవిద్యాలయం.
* లియాఖత్ నేషనల్ హాస్పిటల్ – లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పేరుతో నడుస్తున్న ప్రభుత్వ ఆసుపత్రి.
* లియాఖత్ నేషనల్ బాగ్ – లియాఖత్ అలీ ఖాన్ హత్యకు గురైన ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని ఉద్యానవనం.
* లియాఖత్‌పూర్ – లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పేరుతో ఏర్పడిన జనగణన పట్టణం.
* లియాఖత్‌పూర్ రైల్వే స్టేషన్ – లియాఖత్‌పూర్‌లోని రైల్వే స్టేషన్, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పేరుతో పేరు పెట్టబడింది.
* లియాఖతాబాద్ టౌన్ – కరాచీలో ఉన్న జనసాంద్రత గల పట్టణం, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ స్మారకార్థం పేరు పెట్టబడింది.
## విదేశాంగ విధానం పై విశ్లేషణ

కొంతమంది అభిప్రాయం ప్రకారం, పాకిస్తాన్ స్వతంత్రం పొందిన మూడు రోజులకే ప్రకటించినట్లు, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ శీతల యుద్ధంలో పాకిస్తాన్‌ను తటస్థంగా ఉంచాలనుకున్నారు. పాకిస్తాన్‌పై సిద్ధాంతపరమైన సంఘర్షణలో ఏ దేశపక్షానా నిలవమని ఆయన స్పష్టం చేశారు.

మాజీ రక్షణ సిబ్బంది అధికారి షాహిద్ ఎం. అమీన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, సోవియట్ నాయకత్వమే ఖాన్ పర్యటనకు అనువైన తేదీలను ఖరారు చేయలేకపోయింది. ఇంకా, అమెరికా పర్యటనలో కూడా లియాఖత్ అలీ ఖాన్ సోవియట్ యూనియన్‌కి వెళ్లే ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించినట్లు అమీన్ పేర్కొంటారు. అలాగే, "ఏ దేశం ఇచ్చిన ఆహ్వానానికి వెంటనే పర్యటించకపోవడం వల్ల దీర్ఘకాలిక విభేదాలు ఏర్పడడం అరుదు" అని కూడా అమీన్ రాస్తారు.
## ప్రజాదరణలో
పాకిస్తాన్‌లో, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పోరాటాన్ని ప్రజలకు తెలియజేయడానికి అనేక డాక్యుమెంటరీలు, నాటకాలు మరియు టెలివిజన్ ధారావాహికలు నిర్మించబడ్డాయి. అంతర్జాతీయంగా, 1998లో విడుదలైన *Jinnah* చిత్రంలో లియాఖత్ అలీ ఖాన్ పాత్రను నటుడు యూసుఫ్ "షకీల్" కమాల్ పోషించారు.
## మూలాలు