గర్హా రాజ్యం

**గర్హా రాజ్యం**, దీనిని **గర్హా-మండ్లా**, **గర్హా కటంగా** అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశంలోని తొలి ఆధునిక యుగ రాజ్యం. దీనిని గోండు ప్రజలు స్థాపించారు, ఇది మధ్య భారతదేశంలో స్థాపించబడిన మొట్టమొదటి పెద్ద రాజ్యం. ఈ రాజ్యం 15వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడింది, 1781లో మరాఠా సమాఖ్య ఆక్రమించే వరకు కొనసాగింది. 

## చరిత్ర
గర్హా-మండ్లా మొదటి గోండు రాజు జదురాయ్. గతంలో తాను ఆస్థానంలో పనిచేసిన గర్హా-మండ్లా కలచురీలను పదవీచ్యుతుల్ని చేసి ఆయన రాజయ్యాడు.

గర్హా-మండ్లా రాజ్యం ప్రారంభంలో ఒక చిన్న భూభాగం, దీని ప్రారంభ రాజులు తమ పాలనను పటిష్టం చేసుకోవడంపై దృష్టి పెట్టారు. ఖార్జీ (1440–1460) తన సైన్యాన్ని విస్తరించాడు, అతని మనవడు సుఖందాస్ (1480–1500) తన సైన్యం, పరిపాలనలో రాజపుత్రులును చేర్చుకున్నాడు. 48వ రాజైన సంగ్రామ్ షా పాలనలో రాజ్యం వేగంగా విస్తరించింది, అతను నర్మదా లోయ, భోపాల్, సాగర్, దమోహ్, చాలా వరకు సాత్పురా కొండల వంటి ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తన భూభాగంపై పట్టును బలోపేతం చేసుకోవడానికి, పటిష్టం చేసుకోవడానికి అతను *గర్హ్*లు అని పిలువబడే 52 కోటలను జయించాడు. 52 కోటలను జయించిన జ్ఞాపకార్థం నర్సింగ్‌పూర్లో చౌరాగఢ్ కోటను నిర్మించారు. సంగ్రామ్ షా కళలు, సాహిత్య పోషకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు, అతనికి సంస్కృతంలో గొప్ప ప్రావీణ్యం ఉంది. *రస్రత్నమాల*ను సంగ్రామ్ షా రచించాడు. సంగ్రామ్ షా పాలనలో, గర్హా రాజ్య రాజధాని సింగోర్‌గఢ్. అక్బర్ పాలన చరిత్రను తెలిపే అక్బర్ నామా, 70,000 గ్రామాలు ఉన్న గర్హా కటంగా గోండు రాజ్యాన్ని ప్రస్తావించింది.

అతని వారసుడు దల్పత్ షా, చందేలా రాజపుత్ర యువరాణి అయిన రాణీ దుర్గావతిని వివాహం చేసుకున్నాడు. రాణీ దుర్గావతి తన రాజధానిని సింగోర్‌గఢ్ కోట కంటే సురక్షితమైనదనే కారణంతో చౌరాగఢ్కు మార్చింది. రాణీ దుర్గావతి రాజ్యాన్ని అత్యంత సుసంపన్నం చేసింది, ఆమె పాలనలో ప్రజలు తమ పన్నులను బంగారంతో చెల్లించేవారని చెబుతారు. మాళ్వా చివరి సుల్తాన్ బాజ్ బహదూర్, గర్హాపై దండెత్తాడు కానీ రాణీ దుర్గావతి చేతిలో ఘోరంగా ఓడిపోయాడు. శక్తివంతమైన మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ 1564లో గర్హాను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి మొదటి ఆసఫ్ ఖాన్ నాయకత్వంలో తన దళాలను పంపాడు. సంఖ్యాపరంగా చాలా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ నర్రాయ్ యుద్ధంలో రాణి తీవ్ర ప్రతిఘటన కనబరిచి, చివరకు వీరమరణం పొందింది. ఆమె ఒక యుద్ధ వీరనారిగా గుర్తుండిపోయింది, గోండులు మొత్తం గోండ్వానా ప్రాంతం అంతటా ఆమెను ఇప్పటికీ కొనియాడుతారు. నాణేలు, బంగారం, వెండి, ఆభరణాలు, వేలాది ఏనుగులతో సహా ఈ విజయం నుండి మొఘలులు అపారమైన సంపదను పొందారు.

కొన్ని సంవత్సరాల మొఘల్ పాలన తర్వాత, రాజ్యం సంగ్రామ్ షా మరొక కుమారుడు, దల్పత్ షా సవతి సోదరుడైన చంద్ర షాకు అప్పగించబడింది. మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించి, 10 గర్హాలను అప్పగించిన తర్వాత అతను రాణీ దుర్గావతి వారసుడిగా అక్బర్ చేత గుర్తించబడ్డాడు.
అతని తరువాత మధుకర్ షా, ప్రేమ్ నారాయణ్ వరుసగా పాలించారు. ఓర్చా పాలకుడు జుఝార్ సింగ్ ప్రేమ్ నారాయణ్‌ను హత్య చేశాడు, అయినప్పటికీ, మొఘలుల జోక్యంతో రాజ్యం హృదయ్ షాకు దక్కింది.

హృదయ్ షా మొఘలులతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించాడు, ఢిల్లీలోని రాజ దర్బార్‌లో కూడా కొంతకాలం గడిపాడు. అతను తన రాజధానిని చౌరాగఢ్ నుండి మండ్లా జిల్లాలోని రామ్‌నగర్కు మార్చాడు.

## క్షీణత
గర్హా-మండ్లా చివరి గొప్ప రాజు హృదయ్ షా. అతని మరణానంతరం, గొప్ప పాలకులెవరూ రాలేదు, ఆస్థాన కుట్రలు సాధారణమైపోయి, రాజ్యాన్ని చాలా బలహీనపరిచాయి. అది తన భూభాగంలోని భాగాలను వదులుకుంది, శత్రువుల దాడుల నుండి తప్పించుకోవడానికి దాని ఆదాయాలు ఖర్చు చేయబడ్డాయి. 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తాత్కాలిక మొఘల్ ఆక్రమణ తరువాత రాజ్యం బలహీనతను ఆసరాగా చేసుకుని, దాని సామంతులలో ఒకరైన దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజులు దాని భూభాగంలో పెద్ద భాగాన్ని తమలో కలుపుకున్నారు. రాజ్యంలో తిరుగుబాటు చేసిన పఠాన్ జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా సహాయం చేసినందుకు మండ్లా రాజు నరేంద్ర షా, దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజు బఖ్త్ బులంద్ షాకు సియోని, చౌరి, డోంగర్తల్, ఘన్సౌర్ జిల్లాలను అప్పగించాడు.

మహారాజ్ షా (1732–1742) కాలానికి, అతని పూర్వీకుడు సంగ్రామ్ షా ఆధీనంలో ఉన్న ప్రారంభ 52 కోటలలో కేవలం 29 మాత్రమే రాజ్యంలో మిగిలాయి. 1742లో, పేష్వా బాలాజీ బాజీ రావ్, సాగర్ మరాఠాల నాయకుడు విసాజీ చందోర్కర్‌తో కలిసి గర్హా-మండ్లాపై దాడి చేసి, పాలకుడు మహారాజ్ షాను చంపాడు. మరాఠాలకు ఏటా 4 లక్షల కప్పం కట్టాలనే షరతుపై అతని కుమారుడు శివరాజ్ సింగ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. గర్హా-మండ్లా తప్పనిసరిగా సాగర్ మరాఠాలపై ఆధారపడిన రాజ్యంగా మారింది.

1780లో, మండ్లా రాజు నర్హర్ షా నాగ్‌పూర్ మరాఠా రాజు ముధోజీ భోంస్లే చేతిలో ఓడిపోయాడు, ఇప్పుడు బాలాఘాట్ జిల్లా, భండారా జిల్లాలలో కొంత భాగంగా ఉన్న భూభాగాలను వశపరుచుకున్నాడు. నర్హర్ షా రాజ్యం చివరకు 1781లో సాగర్ మరాఠాల చేత విలీనం చేయబడింది, అతను తన మిగిలిన జీవితాన్ని సాగర్‌లోని ఖురాయ్ కోటలో గడపడానికి పంపబడ్డాడు. మానవ శాస్త్రవేత్త స్టీఫెన్ ఫుక్స్ ఈ విధంగా వర్ణించారు- "1781లో మండ్లా చివరి గోండు పాలకుడు నర్హర్ షాను మరాఠా సేనాని మొరాజీ చిత్రహింసలు పెట్టి చంపాడు, మండ్లా సాగుర్ మరాఠాల ఆధీనంలోకి వెళ్ళింది. 1799లో మండ్లా నాగ్‌పూర్ భోంస్లేల వశమైంది, 1818లో బ్రిటిష్ వారు మండ్లాను కూడా తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుని పాలనను చేపట్టారు."
## పర్యవసానాలు
1817లో, మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం సమయంలో మండ్లా బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది.
బ్రిటిష్ వారి పెన్షనర్, గర్హా-మండ్లా రాజుల వారసుడు శంకర్ షా, అతని కుమారుడు రఘునాథ్ షాలు 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు సమయంలో జబల్‌పూర్లోని ఆంగ్లేయ నివాసితులను హత్య చేయడానికి పన్నిన కుట్ర ఆరోపణలపై అరెస్టయ్యారు, జబల్‌పూర్లో ఫిరంగికి కట్టి పేల్చివేయడం ద్వారా ఉరితీయబడ్డారు.

## గోండ్వానా రాష్ట్ర చిహ్నం
దక్షిణాసియాలో ఒక సహస్రాబ్దికి పైగా, ఒకటి లేదా అనేక ఏనుగులను ఓడించే విజేత అయిన సింహం దృశ్య రూపం శిల్పకళలో సాధారణంగా ఉంది. ఈ మూలాంశంపై ఉన్న పరిమిత అధ్యయనాలలో విభిన్న వివరణలు అందించబడ్డాయి. కాలక్రమేణా దాని ఉనికి స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ, వ్యాళాలు లేదా యాలీలుగా వర్ణించబడిన సింహపు జీవుల ఉపయోగం, అటువంటి పోరాటాలలో మకరాలుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఇతర అద్భుత జీవుల చేరికతో సహా ఈ మూలాంశంలో అనేక చిన్న వైవిధ్యాలు ఉన్నాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో శరభ అని పిలువబడే అద్భుతమైన మిశ్రమ జంతువు పురాణం ఈ కల్పనను మరింత ముందుకు తీసుకువెళుతుంది. అయినప్పటికీ, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఏనుగులపై విజయం సాధించిన సింహం సాధారణ చిత్రం నిర్ణీత కాలాలు, ప్రదేశాల కోసం నిర్దిష్ట నిర్మాణ కార్యక్రమాలలో చాలా వ్యూహాత్మకంగా ఉంచబడింది. ఉదాహరణకు, పదిహేనవ, పదిహేడవ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడిన గోండ్వానా రాజ్యం కోటలు, దక్కన్ కోటలు తమ బురుజులు, ముఖద్వారాలపై ఈ ప్రాతినిధ్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఈ దృశ్య మూలాంశం చరిత్రను పరిశీలిస్తున్నప్పుడు.

## పరిపాలన
గోండ్వానా పరిపాలన కేంద్రీకృతం అవుతూ వచ్చింది. రాజ్యం *గర్హ్*లుగా విభజించబడింది, ప్రతి *గర్హ్*ను నిర్దిష్ట గోండు వంశం నియంత్రించేది. ఇది *చౌరాసి* అని పిలువబడే 84 గ్రామాల విభాగాలుగా విభజించబడింది. *చౌరాసి*ని తదుపరి *బర్హోట్‌*లుగా ఉపవిభజన చేశారు, వీటిలో ఒక్కొక్కటి 12 గ్రామాలతో రూపొందింది.

### గర్హ్‌ల జాబితా
ప్రతి గోండ్వానా విభాగం ఆధారపడిన 53 కోటలు లేదా *గర్హ్*లు:

## పాలకుల జాబితా
గర్హా-మండ్లా పాలకుల జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది-

* ఖార్జీ (1440–1460)
* గోరక్షదాస్ (1460–1480) 
* సుఖందాస్ (1480–1500)
* అర్జున్ దాస్ (1500–1513)
* సంగ్రామ్ షా అమన్ దాస్ అని కూడా పిలుస్తారు (1513–1543)
* దల్పత్ షా (1543–1550)
* రాణీ దుర్గావతి (1550–1564)
* చంద్ర షా (1566–1576)
* మధుకర్ షా
* ప్రేమ్ నారాయణ్
* హృదయ్ షా (1634–1668)
* ఛత్ర షా (1668–1685)
* కేసరి షా (1685–1688)
* నరేంద్ర షా (1688–1732)
* మహారాజ్ షా (1732–1742)
* శివరాజ్ షా (1742–1749)
* దుర్జన్ షా (1749)
* నిజామ్ షా (1749–1776)
* నర్హర్ షా (1776–1781)

## మూలాలు

### ఉదహరించిన రచనలు
* 
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్
వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశం