బ్రజ్

**బ్రజ్**, **వ్రజ్**, **వ్రజ**, **బ్రిజ్**, **బ్రిజ్‌భూమి** అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశం లో యమునా నదికి ఇరువైపులా విస్తరించి ఉన్న ఒక ప్రాంతం. దీని కేంద్రం ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని మథుర-బృందావనం. ఈ ప్రాంతం హర్యానా రాష్ట్రంలోని పల్వల్, బల్లబ్ గఢ్, నూహ్, రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని దీగ్, భరత్‌పూర్, కరౌలి, ధోల్పూర్, మధ్యప్రదేశ్ లోని మొరేనా లను కలుపుకుని విస్తరించి ఉంది. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో ఇది సాంస్కృతికంగా చాలా స్పష్టంగా సరిహద్దులు కలిగి ఉంది, ఈ ప్రాంతం మథుర, అలీగఢ్, ఆగ్రా, హాథ్రస్, ఇటావా జిల్లా వరకు విస్తరించి ఉంది. బ్రజ్ ప్రాంతం పవిత్ర గ్రంథాల ప్రకారం వరుసగా బర్సానా, మథుర లలో జన్మించిన రాధ, కృష్ణులతో ముడిపడి ఉంది. ఇది హిందూ తీర్థయాత్ర కృష్ణ సర్క్యూట్ కు ప్రధాన కేంద్రం.

ఇది ఢిల్లీ కి దక్షిణంగా 150 కి.మీ, ఆగ్రాకు వాయువ్యంగా 50 కి.మీ దూరంలో ఉంది.

పర్యావరణపరంగా, అడవుల నరికివేతతో పాటు అడవి జంతువుల సంఖ్య భారీగా క్షీణించడంతో గత 200 ఏళ్లలో బ్రజ్ రూపురేఖలు తీవ్రంగా మారిపోయాయి. 1980ల చివరలో రాసిన ఎన్ట్‌విజిల్ ఈ ప్రాంతంలో కేవలం కొన్ని తోటలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయని, వ్యవసాయ స్థావరాలతో మానవులు అనేక పవిత్ర స్థలాలను ఆక్రమిస్తున్నారని పేర్కొన్నాడు.

## పదవ్యుత్పత్తి
బ్రజ్ పదం సంస్కృత పదం व्रज *వ్రజ* నుండి ఉద్భవించింది. వ్రజ మొదటిసారిగా ఋగ్వేదం లో ప్రస్తావించబడింది, సంస్కృతంలో దీని అర్థం ఆవుల ఆశ్రయం లేదా పశువుల మంద. ఇది ఆంగ్లంలో "వెళ్ళడానికి" అని అర్థం వచ్చే సంస్కృత పదం *"వ్రజ్"* నుండి వచ్చింది.

## బ్రజ్ తీర్థయాత్ర మార్గాలు
తీర్థయాత్ర *బ్రజ్ యాత్ర* సర్క్యూట్ 16వ శతాబ్దపు వైష్ణవ సంప్రదాయ సాధువుల చేత స్థిరమైన మార్గాలు, ప్రయాణ ప్రణాళిక, ఆచారాలతో లాంఛనప్రాయంగా స్థాపించబడింది. ఈ సర్క్యూట్ పరిధి 84 కోసులు లేదా 300 కి.మీల అంచులతో 2500 చ.కి.మీ మేర విస్తరించి ఉంది, ఇది తూర్పున 10 కి.మీ, ఉత్తర, పశ్చిమాలకు 50 కి.మీ వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. బ్రజ్‌లో ప్రధానంగా రెండు రకాల తీర్థయాత్ర మార్గాలు ఉన్నాయి, మొత్తం సర్క్యూట్‌ను చుట్టివచ్చే సాంప్రదాయక సుదీర్ఘమైన *బ్రజ్ యాత్ర*, మథుర, బృందావనం, గోకులం, గోవర్ధన గిరి వద్ద గల ప్రధాన ప్రదేశాలను సందర్శించే ఇతర చిన్న ఆధునిక తీర్థయాత్ర. సుదీర్ఘమైన సాంప్రదాయక తీర్థయాత్ర మార్గంలో అదనంగా నందగావ్, బర్సానా వంటి పవిత్ర ప్రదేశాలు కాలినడకన ప్రయాణించడంతో పాటు కలిసి ఉంటాయి.
### ముఖ్యమైన తీర్థయాత్ర స్థలాలు
ఎన్ట్‌విజిల్ (1987) నుండి గ్రహించిన ముఖ్యమైన యాత్రా స్థలాలు.
* మథుర (మథురా)
** విశ్రామ్ ఘాట్ (విశ్రామ్ ఘాట్)
** కృష్ణ జన్మస్థాన్ కాంప్లెక్స్ (కృష్ణ జన్మస్థాన్)
** కన్స్ ఖిలా (కన్స్ కిలా)
** ద్వారకాధీశ్ దేవాలయం (ద్వారకాధీశ్ ఆలయం)
* మధు వనం (మధుబన్)
* రాధా కుండ్ (రాధాకుండ్)
* కుసుమ్ సరోవర్ 
* గోవర్ధన గిరి 
* బచ్‌గావ్ (బచ్చగావ్)
* దీగ్ (డీగ్)
* కమాన్ (కామా)
* బర్సానా (బర్సానా)
* నందగావ్ (నందగావ్)
* కమై (కమాయీ)
* ఛాతా (ఛాతా)
* కోకిలవన్ (కోకిలాబన్)
* కోసి కలాన్ (కోసీ)
* పైగావ్ (పైగావ్)
* షేర్‌గఢ్ (షేర్‌గఢ్)
* భాండిర్వాన్ (భాండీర్వాన్)
* బృందావనం (బృందావన్)
** రాధా మదన్ మోహన్ దేవాలయం (రాధా మదన్ మోహన్)
** బాంకే బిహారీ దేవాలయం (బాంకే బిహారీ)
** రాధా వల్లభ దేవాలయం (రాధావల్లభ్)
** రాధా దామోదర దేవాలయం (రాధాదామోదర్)
** నిధివన్
** రాధా రమణ దేవాలయం (రాధారమణ్)
* బలదేవ్ (బల్దేవ్)
* మహాబన్ (మహాబన్)
* గోకుల్

బ్రిజ్ మహోత్సవం అనేది ఫాల్గుణ శుక్ల పక్షంలో మూడు రోజుల పాటు జరుపుకునే పండుగ. ఇది మార్చి నెలలో జరుపుకుంటారు. శ్రీ కృష్ణుడి గౌరవార్థం జరిగే ఈ పండుగ ఎంతో ఉత్సాహం, ఆనందాలతో జరుపుకుంటారు. రంగురంగుల దుస్తులు ధరించిన గ్రామస్తులు ఉల్లాసంగా పాటలు పాడుతూ, రాసలీల నృత్యం (రాధ, కృష్ణుల అమర ప్రేమకథను వర్ణించే నృత్యం) చేస్తూ కనిపిస్తారు. హోలీ పండుగ ముందు రోజు జరిగే ఈ వేడుకలో భరత్‌పూర్ అంతా జానపద రాగాలతో ప్రతిధ్వనిస్తుంది.

## జనాభా
బ్రజ్ ప్రాంత నివాసితులలో హిందువులు మెజారిటీగా ఉన్నారు. ప్రధాన బ్రాహ్మణ కులాలలో సనాధ్యులు, గౌడులు, చౌబేలు, అహివాసీలు ఉన్నారు. వ్యవసాయం, పశుపోషణ చేసే కులాలలో యాదవులు (అహీర్లు), జాట్లు, జాదౌన్లు, రాజ్‌పుత్‌లు, గుజ్జర్లు, మేవ్‌లు, చమార్లు ఉన్నారు. ప్రధాన వ్యాపార కులాలు అగర్వాల్‌లు, ఖండేల్వాల్‌లు, మహేశ్వరీలు, బారాశైనిలు. ముస్లింలు చిన్న మైనారిటీగా ఉన్నారు, జైనులు, సిక్కులు, క్రైస్తవులు ఉనికి చాలా తక్కువగా ఉంది.

## బ్రజ్ పాకశాల సంప్రదాయం
బ్రజ్ ప్రాంతం తన గొప్ప, సుగంధ భరితమైన పాకశాల సంప్రదాయానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. శ్రీ కృష్ణుడితో సంబంధం ఉన్న కవల నగరాలు మథుర, బృందావనం బ్రజ్ వంటకాలకు ప్రధాన కేంద్రాలు.

## ఇవి కూడా చూడండి
; ప్రాంతీయ
* బృజ్ భాష
* వజ్జి, బజ్జిక ఉద్భవించిన వృజి జనపద ప్రాచీన ప్రాంతం
* చార్కుల, చెక్క పిరమిడ్లతో చేసే బ్రజ్ నృత్యం
* మయూర్, కృష్ణుడు, రాధలతో నెమలి నృత్యం
* రసియా, స్థానిక సంగీత శైలి
* ధృపద్, బ్రజ్‌లో ప్రారంభమైన భారతీయ సంగీత శైలి

; మతపరమైన
* కురుక్షేత్ర 48 కోసుల పరిక్రమ
* ద్వారక
* భారతదేశంలోని హిందూ యాత్రా స్థలాలు

; వేద కాలం
* కురు మహారాజు
* స్మశానవాటిక హెచ్ సంస్కృతి
* పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతి

; సాధారణ
* ప్రాచీన భారతదేశ రాజ్యాలు
* హర్యానా ప్రాంతాలు
* రాజస్థాన్ ప్రాంతాలు
* ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతాలు

## మూలాలు

## మరింత చదవడానికి
* రూపర్ట్ స్నెల్, *ది హిందీ క్లాసికల్ ట్రెడిషన్: ఎ బ్రజ్ భాషా రీడర్.* వ్యాకరణం, పఠనాలు, అనువాదాలు, మంచి పదకోశం ఉంటాయి.
వర్గం:మహాభారతం
వర్గం:ఋగ్వేద తెగలు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతాలు