సిక్కు సామ్రాజ్యం

సిక్కు సామ్రాజ్యం అనేది భారత ఉపఖండంలోని పంజాబు ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమైన ఒక ప్రాంతీయ శక్తి. ఇది 1799లో మహారాజా రంజితు సింగు లాహోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటి నుండి ప్రారంభమై రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం తరువాత బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ చేతిలో ఓడిపోయి జయించబడిన తరువాత కూడా 1849 వరకు ఉనికిలో ఉంది. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఈ సామ్రాజ్యం ఉత్తరాన గిల్గిటు, టిబెటు నుండి దక్షిణాన సింధు ఎడారుల వరకు, పశ్చిమాన ఖైబరు కనుమ నుండి తూర్పున సట్లెజు వరకు విస్తరించి ఉంది.  ఇది ఎనిమిది ప్రావిన్సులుగా విభజించబడింది. ఈ సామ్రాజ్యంలో 1831లో మతపరంగా విభిన్నమైన సుమారు 4.5 మిలియన్ల జనాభా ఉంది (ఆ సమయంలో ఇది 19వ అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాజ్యంగా నిలిచింది).  భారత ఉపఖండంలో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం చేత విలీనం చేయబడిన చివరి ప్రధాన ప్రాంతం ఇది. 

1765 నుండి లాహోరు‌ను పాలిస్తున్న సిక్కు త్రయం నుండి దానిని 1799లో సుకేరు‌చాకియా మిస్లు‌కు చెందిన రంజితు సింగు  స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.  లాహోరు మీద ఆయన అధికారం దుర్రానీ పాలకుడు జమాను షా చేత ధృవీకరించబడింది.  1801 ఏప్రిలు 12న గురు నానకు వంశస్థుడైన సాహిబు సింగు బేడీ చేత ఆయనకు లాంఛనంగా పట్టాభిషేకం జరిగింది. రంజితు సింగు చాలా తక్కువ కాలంలోనే మిస్లు నాయకుడి నుండి పంజాబు మహారాజుగా ఎదిగి అధికారాన్ని చేపట్టాడు.  1813 నాటికి రంజితు సింగు మిగిలిన అన్ని సిక్కు మిస్లు‌లను తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నాడు. తరువాతి సంవత్సరాలలో పంజాబు నుండి ఆఫ్ఘను‌లను క్రమంగా తరిమివేయడం జరిగింది; 1818లో ముల్తాను పతనం తర్వాత సింధు నదికి తూర్పున ఆఫ్ఘన్ల ప్రభావం ముగిసింది. తదుపరి దశాబ్దాలలో దుర్రానీ ఆఫ్ఘన్లు కాశ్మీరు, పెషావరు‌లను కూడా సిక్కులకు కోల్పోయారు. 1840 నాటికి లడఖు  బాల్టిస్తాను‌లు గులాబు సింగు చేత సిక్కుల ఆధిపత్యంలోకి తీసుకురాబడ్డాయి.

రంజితు సింగు తన సైన్యాన్ని సరికొత్త శిక్షణ, ఆయుధాలు, ఫిరంగిదళాన్ని ఉపయోగించి ఆధునీకరించాడు. 1839లో మహారాజా రంజితు సింగు మరణానంతరం, బ్రిటిషు ఈస్టు  ఇండియా కంపెనీ అంతర్గత విభేదాలను రెచ్చగొట్టి రాజకీయ దుర్విధానం అమలుపరచిన కారణంగా సామ్రాజ్యం బలహీనపడింది. చివరకు 1849లో రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధంలో ఓటమి తరువాత ఆ రాజ్యం రద్దు చేయబడింది. 
## పదజాలం
ఈ సామ్రాజ్యాన్ని సమకాలీన బ్రిటిషు మ్యాపు‌లలో వలె 'లాహోరు రాజ్యం' అని కూడా పిలుస్తారు. 'లాహోరు దర్బారు' అనే పదం సామ్రాజ్య పాలకుల ప్రభుత్వానికి చెందిన లాహోరు‌లోని సిక్కు సభను సూచిస్తుంది.  అయితే "లాహోరు దర్బారు" అనే పదం రంజితు సింగు మరణించే సమయానికి మాత్రమే వాడుకలోకి వచ్చింది.  అప్పటి వరకు బ్రిటిషు ఆధారాలలో ఇది కనిపించలేదు.  సామ్రాజ్యం పర్షియను చారిత్రక గ్రంథాలు దాని పరిపాలన ప్రభుత్వాన్ని 'సర్కారు ఖల్సాజీ' అని పేర్కొన్నాయి. ప్రియా అత్వాలు అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ రాజ్యాన్ని పంజాబీలో 'సర్కారు-ఇ-ఖల్సా' అని పిలిచేవారు.  సమకాలీన బ్రిటిషు, ఇతర యూరోపియన్లు ఈ రాజ్యాన్ని 'కింగ్‌డం ఆఫ్ లాహోరు' అని, దాని పాలకుల కుటుంబాన్ని లాహోరు రాజకుటుంబం అని పేర్కొన్నారు.  'సిక్కు సామ్రాజ్యం' అనే పదం 20వ శతాబ్దంలో ప్రజాదరణ పొందింది. బహుశా సర్కారు-ఇ-ఖల్సా అనే పదానికి ఆంగ్ల సమానార్థకంగా ఇది వాడుకలోకి వచ్చి ఉండవచ్చు. 

## చరిత్ర
### నేపథ్యం
1707వ సంవత్సరం నాటికే సిక్కు సామ్రాజ్య స్థాపన జరిగిందని  గుర్తించవచ్చు. అది ఔరంగజేబు మరణించిన సంవత్సరం మొఘల్ సామ్రాజ్యం పతనం ప్రారంభమైన కాలం. మొఘలులు గణనీయంగా బలహీనపడటంతో గురు గోవింద్ సింగ్ ప్రారంభించిన ఖల్సా ఫౌజు పునర్వ్యవస్థీకరణ అయిన దల్ ఖల్సా అని పిలువబడే సిక్కు సైన్యం వారికి పశ్చిమాన ఉన్న ఆఫ్ఘన్‌లకు వ్యతిరేకంగా దండయాత్రలు చేసింది. ఇది సైన్యం వృద్ధికి దారితీసింది. అది వివిధ సమాఖ్యలు లేదా పాక్షిక-స్వతంత్ర 'మిస్లు‌లు'గా విడిపోయింది. ఈ భూభాగ సైన్యాలలో ప్రతి ఒక్కటి వేర్వేరు ప్రాంతాలు, నగరాలను నియంత్రించాయి. అయితే 1762 నుండి 1799 మధ్య కాలంలో 'మిస్లు‌ల' సిక్కు కమాండర్లు స్వతంత్రంగా తమకంటూ ఒక గుర్తింపును పొందుతున్నట్లు కనిపించింది.

#### పంజాబు ‌మీద మొఘలు పాలన
సిక్కు మతం మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్థాపకుడైన బాబర్చే ఉత్తర భారతదేశం జయించబడిన సమయంలో ప్రారంభమైంది. ఆయన మనవడు అక్బర్, మత స్వేచ్ఛకు మద్దతు ఇచ్చాడు. గురు అమర్ దాస్, లంగరు‌ను సందర్శించిన తర్వాత సిక్కు మతం మీద సానుకూల అభిప్రాయాన్ని పొందాడు. ఆయన సందర్శన ఫలితంగా ఆయన లంగరు‌కు భూమిని విరాళంగా ఇచ్చాడు. 1605లో ఆయన మరణం వరకు మొఘలులకు సిక్కు గురువులుతో ఎటువంటి సంఘర్షణలు లేవు.

ఆయన వారసుడు జహంగీర్, సిక్కులను ఒక రాజకీయ ముప్పుగా చూశాడు. తిరుగుబాటుదారుడైన ఖుస్రూ మీర్జాకు మద్దతు ఇచ్చినందుకు అరెస్టు చేయబడిన గురు అర్జును‌ను ఆది గ్రంథం లోని ఇస్లాం గురించిన భాగాన్ని మార్చమని ఆదేశించాడు. గురువు నిరాకరించినప్పుడు జహంగీరు ఆయనను చిత్రహింసలతో చంపమని ఆదేశించాడు. గురు అర్జును అమరవీరత్వం ఆరవ గురువు, గురు హర్‌గోబిందు, అకలు తఖ్తు స్థాపన ద్వారా సిక్కు సార్వభౌమాధికారం ప్రకటించడానికి, అమృత్‌సర్‌ను రక్షించడానికి ఒక కోటను నిర్మించడానికి దారితీసింది.

జహంగీరు గురు హరగోబిందు‌ను గ్వాలియరు కోటలో ఖైదు చేయడం ద్వారా సిక్కుల మీద తన అధికారాన్ని స్థాపించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత తనకు ఇక మీద ముప్పు లేదని భావించినప్పుడు ఆయనను విడుదల చేశాడు. 1627లో జహంగీరు మరణించే వరకు సిక్కు సమాజానికి మొఘలు సామ్రాజ్యంతో ఎలాంటి సమస్యలు లేవు. జహంగీరు తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన ఆయన కుమారుడు షాజహాను, గురు హరగోబిందు "సార్వభౌమాధికారం" పట్ల అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశాడు. అమృతు‌సరు మీద వరుస దాడులు చేసి సిక్కులను శివాలికు కొండలకు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చేలా చేశాడు. 

తరువాతి గురువు గురు హర రాయి, సిక్కు భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి స్థానిక శక్తులు చేసిన ప్రయత్నాలను ఓడించి. మొఘల్ సామ్రాజ్యం మీద నియంత్రణ కోసం షాజహాను కుమారులైన ఔరంగజేబు. దారా షికోహు మధ్య జరిగిన అధికార పోరాటంలో తటస్థ పాత్ర పోషించడం ద్వారా ఈ కొండలలో గురుత్వాన్ని కొనసాగించాడు. తొమ్మిదవ గురువు, గురు తేగు బహదూరు, సిక్కు సమాజాన్ని ఆనంద‌పూరు‌కు మార్చారు. కొత్త గురువుగా బహిష్కరించబడిన రాం రాయి‌ను నియమించడానికి ప్రయత్నించిన ఔరంగజేబును ధిక్కరిస్తూ సందర్శించడానికి, బోధించడానికి విస్తృతంగా పర్యటించారు. గురు తేగు బహదూరు కాశ్మీరీ పండితులు ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడిని నివారించడానికి సహాయం చేశారు. ఔరంగజేబు ఆదేశాల మేరకు అరెస్టు చేయబడ్డారు. ఇస్లాంలోకి మతమార్పిడి లేదా మరణం అనే రెండు ఎంపికలు ఇచ్చినప్పుడు ఆయన తన సూత్రాలను రాజీ పడటం కంటే మరణాన్ని ఎంచుకుని ఉరితీయబడ్డాడు. 
##### ఖల్సా ఏర్పాటు
గురు గోవింద్ సింగ్ 1675లో గురుత్వాన్ని స్వీకరించారు. శివాలికు కొండ రాజులతో యుద్ధాలను నివారించడానికి గురుత్వాన్ని పాంటాకు మార్చారు. అక్కడ ఆయన నగరాన్ని రక్షించడానికి ఒక పెద్ద కోటను నిర్మించి దాని రక్షణ కోసం ఒక సైన్యాన్ని ఉంచారు. సిక్కు సమాజం పెరుగుతున్న శక్తి శివాలికు కొండ రాజులను కలవరపరిచింది. వారు నగరం మీద దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ గురు గోవింద్ సింగ్ దళాలు వారిని భంగాని యుద్ధంలో ఓడించాయి. ఆయన ఆనందు‌పూరు‌కు వెళ్లి 1699 మార్చి 30న బాప్తిస్మం పొందిన సిక్కుల సామూహిక సైన్యమైన ఖల్సాను స్థాపించారు.

ఖల్సా స్థాపన గురుత్వానికి వివిధ మొఘలు మద్దతుగల వారసులకు వ్యతిరేకంగా సిక్కు సమాజాన్ని ఏకం చేసింది. 1701లో శివాలికు కొండ రాజులు, వజీరు ఖాన్ ఆధ్వర్యంలోని మొఘలుల సంయుక్త సైన్యం ఆనంద‌పూరు ‌మీద దాడి చేసింది. ఖల్సా వెనుదిరిగినప్పటికీ తిరిగి సమీకృతమై ముక్తు‌సరు యుద్ధంలో మొఘలులను ఓడించింది. 1707లో గురు గోవింద్ సింగ్ ఔరంగజేబు వారసుడైన 1వ బహదూరు షా నుండి తనను కలవడానికి వచ్చిన ఆహ్వానాన్ని అంగీకరించారు. ఈ సమావేశం 1707 జూలై 23న ఆగ్రాలో జరిగింది.

##### బందా సింగు బహదూరు
1708 ఆగస్టులో గురు గోవిందు సింగు నాందేడు‌ను సందర్శించారు. అక్కడ ఆయన మాధో దాస్ అనే ఒక బైరాగి సన్యాసిని కలిశారు. ఆయన సిక్కు మతంలోకి మారి, బందా సింగ్ బహదూర్‌గా పేరు మార్చుకున్నాడు.  తన మరణానికి కొద్దికాలం ముందు గురు గోవిందు సింగు పంజాబు ప్రాంతాన్ని తిరిగి జయించమని ఆయనను ఆజ్ఞాపించి సిక్కులందరూ ఆయనకు మద్దతు ఇవ్వాలని ఆదేశిస్తూ ఒక లేఖను ఇచ్చారు. రెండు సంవత్సరాల పాటు మద్దతుదారులను సమీకరించిన తర్వాత బందా సింగు బహదూరు జమీందారు కుటుంబాల పెద్ద ఎస్టేట్లను విచ్ఛిన్నం చేసి, ఆ భూములను సాగుచేసే పేద రైతులకు పంపిణీ చేయడం ద్వారా ఒక వ్యవసాయ తిరుగుబాటును ప్రారంభించాడు.

బందా సింగు బహదూరు సమనా యుద్ధంలో మొఘలు సైన్యాలను ఓడించి తన తిరుగుబాటును ప్రారంభించి. 1709లో మొదటి సిక్కు రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. దీని తరువాత సంవత్సరం సధౌరా యుద్ధంలో మరో సిక్కు విజయం సాధించారు. గురుదాసు‌పూరు ముట్టడిలో ఓటమి తరువాత ఈ తిరుగుబాటు ముగిసింది. ఈ తిరుగుబాటు సమయంలో గురు గోవింద సింగు మద్దతుదారుల పట్ల మొఘలులు క్రూరంగా ప్రవర్తించిన నగరాలను నాశనం చేయాలని బందా సింగు బహదూరు సంకల్పించాడు. సిర్హిందు‌లో సిక్కుల విజయం తర్వాత గురు గోవింద సింగు కుమారులు, పీరూ బుధు షా మరణాలకు ప్రతీకారంగా ఆయన వజీరు ఖాన్‌ను ఉరితీశాడు.

ఆయన సట్లెజు నది, యమునా నది మధ్య ఉన్న భూభాగాన్ని పాలించాడు. హిమాలయాలలో లోహ‌గఢ్లో తన రాజధానిని స్థాపించాడు. గురు నానకు, గురు గోవింద సింగు పేర్లతో నాణేలను ముద్రించాడు. 1716లో ఆయన గుర్దాసు నంగలు‌లోని తన కోటను రక్షించుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు ఆయన సైన్యం మొఘలుల చేతిలో ఓడిపోయింది. ఆయన తన 700 మంది సైనికులతో పాటు పట్టుబడి ఢిల్లీకి పంపబడ్డాడు. అక్కడ ఇస్లాం మతంలోకి మారడానికి నిరాకరించినందుకు వారందరినీ చిత్రహింసలకు గురిచేసి ఉరితీశారు.

#### దల్ ఖల్సా కాలం
##### సిక్కు సమాఖ్య
1716 నుండి 1799 వరకు ఉన్న కాలం పంజాబు ప్రాంతంలో రాజకీయంగా  సైనికంగా అత్యంత అల్లకల్లోలమైన సమయం. మొఘల్ సామ్రాజ్యం మొత్తం క్షీణత దీనికి కారణం ఇది ఆ ప్రాంతంలో ఒక అధికార శూన్యతను సృష్టించింది. దానిని చివరికి దల్ ఖల్సాకు చెందిన సిక్కులు పూరించారు. దీని అర్థం "ఖల్సా సైన్యం" లేదా "ఖల్సా పక్షం". 18వ శతాబ్దం చివరలో దుర్రానీ సామ్రాజ్యం ఆఫ్ఘను పాలకులు వారి మిత్రుల అనేక దండయాత్రలను ఓడించిన తర్వాత మొఘలులు, వారి నవాబుల అవశేషాలు, శివాలికు కొండల ప్రాంతానికి చెందిన మొఘల మద్దతుగల హిందూ కొండ రాజులు ఇతర ముస్లిం శక్తులకు మద్దతు ఇస్తున్న శత్రు స్థానిక ముస్లింలు. దల్ ఖల్సాకు చెందిన సిక్కులు చివరికి తమ సొంత స్వతంత్ర సిక్కు పరిపాలనా ప్రాంతాలను, 'మిస్ల్స్'ను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.  ఈ పదం 'సమానమైన' అని అర్థం వచ్చే పర్షియను-అరబికు పదం నుండి ఉద్భవించింది. దీనికి 'మిస్ల్దార్లు' నాయకత్వం వహించారు. ఈ మిస్ల్సు‌ను మహారాజా రంజితు సింగు చాలా వరకు ఏకం చేశారు.

##### ఇంట్రా-మిస్లు వార్సు
జస్సా సింగు రాం‌గర్హియా పాలన తర్వాత సిక్కులు, మిసు‌లు విడిపోయి ఒకరితో ఒకరు పోరాడారు. భాంగీ, నక్కై, దలేలు‌వాలా, రాం‌గర్హియా మిస్ల్సు పద్యాలతో సుకేరు‌చకియా మిస్లు, అహ్లువాలియా, కరోరు సింఘియా, కనియేహ. షహీదాను, నిషానియా, సింగు‌పురియా కూడా పొత్తు పెట్టుకున్నారు కానీ ఇతరులతో యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు. దాలు ఖల్సాను కొనసాగించారు.

ఫుల్కియను మిస్లు సమాఖ్య నుండి బహిష్కరించబడింది. కన్హయ్య మిస్లు సదా కౌరు శూన్యంలో లేచి భంగిల శక్తిని నాశనం చేసింది. తర్వాత ఆమె తన సింహాసనాన్ని మహారాజా రంజితు సింగు‌కు ఇచ్చింది.

### సామ్రాజ్యం
సిక్కు సామ్రాజ్యం అధికారిక ప్రారంభం 1801 నాటికి మిల్సు‌ల ఏకీకరణతో ప్రారంభమైంది. ఇది ఏకీకృత రాజకీయ రాజ్యాన్ని సృష్టించింది. సైన్యంతో సంబంధం ఉన్న మిస్లు నాయకులందరూ సిక్కు చరిత్రలో సాధారణంగా సుదీర్ఘమైన, ప్రతిష్టాత్మకమైన కుటుంబ నేపథ్యాలు కలిగిన ఉన్నత వర్గానికి చెందినవారు.

ఈ సామ్రాజ్యం ప్రధాన భౌగోళిక విస్తీర్ణం పశ్చిమాన పంజాబు ప్రాంతం నుండి ఖైబరు కనుమ వరకు ఉత్తరాన కాశ్మీరు వరకు, దక్షిణాన తల్పూరు రాజవంశం సింధు వరకు, తూర్పున క్వింగు పాలనలోని టిబెటు వరకు విస్తరించి ఉంది.

1797లో రంజితు సింగు రసూలు‌నగరు‌ను ముట్టడించి సుకేరు‌చాకియా మిస్లు‌కు బద్ధ శత్రువులుగా ఉన్న చత్తా రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు; ఈ ముట్టడిలో పాలకుడు జన్‌ మహమ్మదు చత్తా మరణించాడు.

1799లో రంజితు సింగు రాజధానిని గుజ్రాను‌వాలా నుండి లాహోరు‌కు మార్చారు. గుజ్రాను‌వాలాలో ఈ రాజధానిని ఆయన తాత చరతు సింగు 1763లో స్థాపించారు.

1807లో ఝంగు ‌మీద దండెత్తిన తర్వాత రంజితు సింగు, స్థానిక ముస్లిం పాలిత సంస్థానమైన సియాలు రాజ్యాన్ని తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నారు. ఈ విలీనానికి కారణం, ఝంగు స్థానిక పాలకుడైన అహ్మదు ఖాన్ సియాలు, ముల్తాను నవాబు ముజఫరు ఖాన్‌తో కుట్ర పన్ని, ఆయన ఒక రహస్య ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడమే. 

హరి సింగు నల్వా 1825 నుండి 1837 వరకు సిక్కు ఖల్సా సైన్యం కమాండరు-ఇన్-చీఫుగా పనిచేశారు. కసూరు, సియాలు‌కోటు, ముల్తాను, కాశ్మీరు, అటకు, పేశ్వార విజయాలలో ఆయన పోషించిన పాత్రకు ప్రసిద్ధి చెందారు. నల్వా సిక్కు సైన్యాన్ని నడిపించి షా షుజాను కాశ్మీరు నుండి విడిపించి, మహారాజా రంజితు సింగు కోసం కోహినూరు వజ్రాన్ని సంపాదించారు. ఆయన కాశ్మీరు, హజారా గవర్నరు‌గా పనిచేశారు. ఆదాయ వసూళ్లను సులభతరం చేయడానికి సిక్కు సామ్రాజ్యం తరపున ఒక టంకశాలను స్థాపించారు. ఖైబర్ కనుమను స్వాధీనంలో ఉంచుకోవాలనే ఆయన సరిహద్దు విధానాన్ని తరువాత బ్రిటిష్ రాజ్ ఉపయోగించుకుంది. సిక్కు సామ్రాజ్య సరిహద్దును సింధు నది వరకు విస్తరించడంలో నల్వా కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆయన మరణించే సమయానికి సిక్కు సామ్రాజ్యంకు  ఖైబరు కనుమ  పశ్చిమ సరిహద్దుగా ఉండేది.

1819 నుండి 1834 వరకు సిక్కు సామ్రాజ్యానికి లడఖు‌లోని నంగ్యాలు రాజవంశం క్రమం తప్పకుండా వార్షిక కప్పం చెల్లించింది. ఈ కప్పం కాశ్మీరు‌లోని స్థానిక సిక్కు గవర్నర్లకు చెల్లించబడింది. జోరావరు సింగు నాయకత్వంలో నంగ్యాలు రాజ్యం తరువాత డోగ్రాలచే జయించబడింది. స్కర్దు కేంద్రంగా ఉన్న బల్టిస్తాను మక్పోను రాజవంశం రాజ్యం, అహ్మదు షా మక్పోను పాలనలో 1839–40లో జయించబడింది. దాని స్థానిక పాలకుడు పదవీచ్యుతుడయ్యాడు.ఈ సమయంలో డోగ్రాలు సిక్కు సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం క్రింద ఉన్నారు.

చైనా-సిక్కు 1841 నాటి సినో-సిక్కు యుద్ధంలో సామ్రాజ్య సైన్యాలు అప్పటి క్వింగు రాజవంశం నియంత్రణలో ఉన్న టిబెట్టు మీద దండెత్తాయి. అయితే ఈ నియంత్రణ స్వల్పకాలికమే, చైనీయులు, టిబెటన్ల ప్రతిదాడి కారణంగా సామ్రాజ్య సైన్యం లడఖు‌కు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.
#### సిస్-సట్లెజు రాజ్యాలు
సిస్-సట్లెజు రాజ్యాలు పంజాబు ప్రాంతంలో ఉన్న సిక్కు రాజ్యాల సమూహం.  ఇవి ఉత్తరాన సట్లెజు నది, తూర్పున హిమాలయాలు, దక్షిణాన యమునా నది, ఢిల్లీ జిల్లా, పశ్చిమాన సిర్సా జిల్లా మధ్య విస్తరించి ఉన్నాయి. 1803–1805 నాటి రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధానికి ముందు 1785 తర్వాత ఈ రాజ్యాలు మరాఠా సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం కిందకు వచ్చాయి. ఆ యుద్ధం తర్వాత మరాఠాలు ఈ భూభాగం మీద నియంత్రణను బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీకి కోల్పోయారు. సిస్-సట్లెజు సంస్థానాలలో కల్సియా, కైతలు, పాటియాలా, నాభా, జిందు, థానేసరు, మలేరు‌కోట్ల, లుధియానా, కపుర్తలా, అంబాలా, ఫిరోజు‌పూరు, ఫరీదు‌కోటు మొదలైనవి ఉన్నాయి.  రంజితు సింగు సిక్కు సామ్రాజ్యం 1807లో ఫరీదు‌కోట సంస్థానాన్ని ఆక్రమించింది.  అయితే  లాహోరు దర్బారు, బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదరడం వల్ల 1809లో నియంత్రణ ఆ ప్రాంతం ఫరీదు‌కోట‌కు చెందిన గులాబు సింగు‌కు తిరిగి అప్పగించబడింది.

ఈ సిక్కు రాజ్యాలను దల్ ఖల్సా స్థాపించినప్పటికీ అవి సిక్కు సామ్రాజ్యంలో భాగం కాలేదు. 1809లో జరిగిన అమృత‌సర్ ఒప్పందం తరువాత యుద్ధం మీద పరస్పర నిషేధం విధించబడింది (ఈ ఒప్పందంలో సామ్రాజ్యం సట్లెజు నదికి ఇవతలి రాజ్యాల మీద తన దావాను వదులుకుంది. బ్రిటిషు వారు సట్లెజు నదికి ఉత్తరాన గానీ లేదా సట్లెజు‌కు దక్షిణాన ఉన్న సామ్రాజ్యం ప్రస్తుత భూభాగంలో గానీ జోక్యం చేసుకోకూడదు). జనరలు కృపాలు సింగు రంధావా, పివిఎస్‌ఎం, ఏవిఎస్‌ఎం (రిటైర్డు) 1806, 1809 మధ్య రంజితు సింగు ఈ రాజ్యాల మీద బ్రిటిషు వారి నుండి నియంత్రణను చేజిక్కించుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నాల తరువాత. 

పంజాబు‌తో సరిహద్దులో బ్రిటిషు వారు సైనిక బలగాలను పెంచిన తర్వాత (1838లో 2,500 మంది సైనికులు, ఆరు ఫిరంగుల నుండి 1844లో 17,612 మంది సైనికులు, 66 ఫిరంగులకు, 1845లో 40,523 మంది సైనికులు  94 ఫిరంగులకు), సిక్కుల ఆధీనంలో ఉన్న ముల్తాను ప్రాంతం మీద ముందుకు సాగడానికి కొత్తగా జయించిన సింధు భూభాగాన్ని ఒక వేదికగా ఉపయోగించుకోవాలనే ప్రణాళికల నేపథ్యంలో సిక్కులు సట్లెజు నదిని దాటడం  చివరికి బ్రిటిషు వారితో సంఘర్షణకు దారితీసింది.

#### పతనం

1839లో రంజితు సింగు మరణానంతరం అంతర్గత విభేదాలు, రాజకీయ అసమర్థత కారణంగా సామ్రాజ్యం తీవ్రంగా బలహీనపడింది. ఈ అవకాశాన్ని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఉపయోగించుకుని మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధంను ప్రారంభించింది.

1845లో జరిగిన ఫిరోజు‌షా యుద్ధం అనేక మలుపులకు దారితీసింది. బ్రిటిషు వారు ఖల్సా సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. ఈ యుద్ధం ఫిరంగి పోరుతో ప్రారంభమైంది. ఇందులో సిక్కులు "బ్రిటిషు ఫిరంగి దళం మీద పైచేయి సాధించారు". బ్రిటిషు వారు ముందుకు సాగుతున్నప్పుడు వారి సైన్యంలోని యూరోపియన్లను ప్రత్యేకంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ఎందుకంటే సిక్కులు ఆ సైన్యం "నైతికంగా బలహీనపడితే, శత్రువుల స్థావరం వెన్నెముక విరిగిపోతుందని" విశ్వసించారు. రాత్రంతా పోరాటం కొనసాగింది. రాత్రి గడిచేకొద్దీ బ్రిటిషు వారి పరిస్థితి "మరింత తీవ్రమైంది". "గవర్నరు జనరలు సిబ్బందిలో ప్రతి ఒక్కరూ చంపబడటం లేదా గాయపడటంతో భయంకరమైన ప్రాణనష్టాన్ని చవిచూశారు". అయినప్పటికీ బ్రిటిషు సైన్యం ఫిరోజు‌షాను స్వాధీనం చేసుకుని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకుంది. బ్రిటిషు జనరలు సర్ జేమ్సు హోపు గ్రాంటు ఇలా నమోదు చేశారు: "నిజానికి ఆ రాత్రి చీకటిమయం, భయంకరమైనది, బహుశా యుద్ధ చరిత్రలో ఇంత పెద్ద ఎత్తున బ్రిటిషు సైన్యం నాశనానికి దారితీసే ఓటమికి ఇంత దగ్గరగా ఎప్పుడూ వచ్చి ఉండదు."

ఫిరోజు‌షా నుండి సిక్కులు వెనుదిరగడానికి గల కారణాలు వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి. కొందరు తమ సొంత సైన్యంలోని సిక్కులు కాని ఉన్నతాధికారుల ద్రోహం వలనే వారు బలహీనమైన, దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉన్న బ్రిటిషు సైన్యం నుండి వెనుదిరిగి వెళ్ళిపోయారని నమ్ముతారు. మరికొందరు వ్యూహాత్మకంగా వెనుదిరగడమే ఉత్తమ విధానమని భావిస్తారు.

1849లో రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం ముగింపులో సిక్కు సామ్రాజ్యం అంతమై అది వేర్వేరు సంస్థానాలుగా, బ్రిటిషు పంజాబు ప్రావిన్సు‌గా విడిపోయింది. చివరికి బ్రిటిషు రాణికి ప్రత్యక్ష ప్రతినిధిగా లాహోరు‌లో ఒక లెఫ్టినెంటు గవర్నరు‌షిపు ఏర్పాటు చేయబడింది.

## పరిపాలన - రాజ్యం
### ప్రభుత్వం
 లాహోరు కేంద్రంగా ఉన్న సామ్రాజ్య పాలక సభను 'లాహోరు దర్బారు' లేదా 'ఖల్సా దర్బారు' అని పిలుస్తారు. ఫకీరు ఖానా మ్యూజియంకు చెందిన ఫకీరు సైఫుద్దీను, రంజితు సింగు దర్బారు‌లో ముస్లింలు పోషించిన పెద్ద పాత్ర కారణంగా "ఖల్సా దర్బారు" అనే పదం కంటే "పంజాబు దర్బారు" అనే పదాన్ని ఉపయోగించడానికి ఇష్టపడతారు. పాలక సభ విభిన్నమైనది. "ఖల్సా డప్పు"  పాలక మహారాజా అంతిమ ఆజ్ఞ కింద ఉండేది. సిద్ధాంతపరంగా, సిక్కు దర్బారు గురు గోవిందు సింగు ప్రతిపాదించిన ఖల్సా ఆదర్శాల మీద ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ ఆచరణలో అది లౌకికంగా ఉండేది. ఈ లౌకికవాదానికి ఉదాహరణగా దర్బారు సభ్యులు సిక్కులు, హిందువులు, ముస్లింలు  క్రైస్తవులతో సహా వివిధ మత నేపథ్యాల నుండి వచ్చారు. అంతేకాకుండా, సభ్యులు డోగ్రాలు, రాజపుత్రులు, బ్రాహ్మణులు, జాట్లు, యూరోపియన్ల వంటి వివిధ జాతి, ప్రాంతీయ, కుల నేపథ్యాల నుండి కూడా వచ్చారు. రంజితు సింగు స్వయంగా నిరాడంబరంగా దుస్తులు ధరించడానికి ఇష్టపడినప్పటికీ, సిక్కు దర్బారు విస్తృతంగా అలంకరించబడిన అలంకరణలు ధరించిన సభ్యులతో నిండి ఉండేది. దర్బారు‌లో కుర్చీల మీద కూర్చోవడానికి కేవలం ముగ్గురు వ్యక్తులకు మాత్రమే అనుమతి ఉండేది; వారసుడు ఖరకు సింగు, కన్వరు షేర్ సింగు, రాజా హీరా సింగు. దర్బారు హాలు  అన్ని వైపులా బంగారు స్తంభాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి. నేల మీద బంగారం వెండితో ఎంబ్రాయిడరీ చేయబడిన విలువైన రాళ్లతో పొదగబడిన శాలువా తివాచీలు అలంకరించబడి ఉన్నాయి. మహారాజా బంగారు సింహాసనం మీద కూర్చున్నారు. అయితే రంజితు సింగు దాని మీద పద్మాసనంలో కూర్చోవడానికి ఇష్టపడేవారు. మహారాజా వెనుక కూర్చోవడానికి అనుమతించబడిన ఆస్థాన సభ్యుడు రాజా ధ్యాన్ సింగు. ఆస్థానంలోని మిగిలిన సభ్యులు వారి హోదా, స్థాయిని బట్టి కూర్చున్నారు. సిక్కు దర్బారు రంగులు పసుపు, ఆకుపచ్చ. అందువలన దాని సభ్యులలో చాలామంది కాశ్మీరీ పట్టు లేదా ఉన్నితో చేసిన పసుపు రంగు దుస్తులను ధరించేవారు. అయితే లాహోరు దర్బారు‌లోని సభ్యుల హోదాలకు సంబంధించి ఎటువంటి కఠినమైన వర్గీకరణ పద్ధతి లేదు. అందువలన దాని సభ్యుల హోదాలు వారి మీద మహారాజాకు ఉన్న నమ్మకం స్థాయిని బట్టి నిర్ణయించబడ్డాయి. ఆస్థానం తన సభ్యులకు అవార్డులను కూడా ప్రదానం చేసింది. వీటిలో చాలా వరకు గౌరవ బిరుదుల రూపంలో ప్రదానం చేయబడిన బిరుదులు అయితే కొంతమంది సభ్యులకు *జాగీరులు* (ఎస్టేటు మంజూరు) కూడా మంజూరు చేయబడ్డాయి. ఆస్థానంలో సోమరితనాన్ని తీవ్రంగా చిన్నచూపు చూసేవారు. పాలక మహారాజా తరచుగా ఆస్థాన సభ్యులను సైనిక లేదా దౌత్య మిషన్ల మీద పంపేవారు.

పరిపాలన వ్యవహారాలు లాహోరు‌లో ప్రత్యేకంగా లాహోరు కోటలో ఉన్న ముసమ్మను బుర్జు‌లో నిర్వహించబడ్డాయి. 'దివాన్-ఇ-ఆం' ("ప్రజా దర్బారు")లో ఉదయం నుండి మధ్యాహ్నం వరకు ఒక బహిరంగ దర్బారు నిర్వహించబడేది. ఈ దర్బారుకు యువరాజులు, మంత్రులు, ఉన్నతాధికారులు, పౌర, సైనిక అధికారులు సహా దర్బారులోని ముఖ్య సభ్యులు హాజరయ్యేవారు. దర్బారులో చర్చించిన కొన్ని విషయాలలో ఉన్నత స్థాయి పౌర, సైనిక నియామకాలు, ప్రాంతీయ గవర్నర్ల (ప్రాంతీయ 'క్షత్రపలు'), 'కర్దార్ల' (పన్ను వసూలుదారులు) నుండి వచ్చిన నివేదికలు ఉన్నాయి. దర్బారు విషయాలను చదివి వినిపించినప్పుడు మౌఖికంగా జారీ చేసిన రాజ శాసనాలను తుది ఆమోదం కోసం వ్రాతపూర్వకంగా నమోదు చేసేవారు. దర్బారులో కానుకలు, 'నజరానాలు' కూడా ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం లేదా బహూకరించడం జరిగేది. దర్బారుకు విన్నపాలు చేసుకున్న వారికి 'ఖిల్లాతు‌లు' (వస్త్రాలు) లేదా ద్రవ్య బహుమతులతో పంపేవారు. మహారాజా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు దర్బారు ఒకే చోట స్థిరంగా ఉండేది కాదు. మహారాజా పరివారం ఎక్కడ బస చేస్తే అక్కడ, తరచుగా ఒక చెట్టు కింద లేదా గుర్రాల మీద ప్రయాణిస్తున్నప్పుడే నిర్వహించబడేది. మహారాజా ప్రాంతీయ గవర్నర్ల దళాలను తనిఖీ చేస్తున్నప్పుడు లేదా యుద్ధం మధ్యలో కూడా వారికి ఆదేశాలు జారీ చేసేవారు.

రాజకుటుంబ సభ్యులతో సహా దర్బారులోని ఉన్నత సభ్యులు రాజభవనం లాంటి 'హవేలీ' భవనాలలో నివసించేవారు. ఖరీదైన దుస్తులు, ఆభరణాలు వంటి ఉపకరణాలను ధరించేవారు. సిక్కు యువరాజులకు, అలాగే రాజా ధ్యాను సింగు‌కు కూడా వారి స్వంత చిన్న 'దర్బారులను' నిర్వహించడానికి అనుమతి ఉండేది.

### విదేశీ వ్యవహారాలు

సిక్కు దర్బారుకు వచ్చే విదేశీ సందర్శకులను గౌరవ మర్యాదలతో ఆదరించేవారు. దర్బారుకు వచ్చిన విదేశీ సందర్శకులకు రాజ్యం కల్పించిన మంచి ఆతిథ్యం గురించి సమకాలీన వృత్తాంతాలు అనేకం పేర్కొన్నాయి.ఒక విదేశీ సందర్శకుడు వచ్చినప్పుడు. వారికి ఒక ప్రోటోకాలు అధికారి స్వాగతం పలికేవారు. ఆ అధికారి సందర్శకుడి హోదాను బట్టి వారి తాత్కాలిక నివాసానికి ఏర్పాట్లు చేసేవారు.సందర్శకుడి వినోదానికి సంబంధించిన ఖర్చులను రాజ్య ప్రభుత్వం భరించేది.సందర్శకులకు పండ్లు, స్వీట్లు, వైన్‌లు, డబ్బు వంటి బహుమతులను రాజ్యం తరపున అందించినట్లుగా కూడా వృత్తాంతాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యమైన ప్రభువుల వివాహాలు లేదా ఉన్నత స్థాయి విదేశీ దౌత్య ప్రముఖులను స్వీకరించడం వంటి ముఖ్యమైన ఉత్సవ కార్యక్రమాల సమయంలో సామ్రాజ్యం రాజ లాంఛనాలు, సైనిక బలగాలను పూర్తి స్థాయిలో ప్రదర్శించేవారు.

తన భూభాగంలోని మారుమూల ప్రాంతాలతో సహా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు, విదేశాలలో జరుగుతున్న సంఘటనల గురించి సమాచారం తెలుసుకోవడానికి సిక్కు దర్బారు సామ్రాజ్యంలోని ప్రావిన్సులలోని ('సుబాలు') 'వకా'నవిసు' (వార్తా రచయితల) నుండి నివేదికలను స్వీకరించేది.ఈ నివేదికలు క్రమం తప్పకుండా లాహోరు దర్బారుకు పంపబడేవి.అంతేకాకుండా విదేశాల 'వకీళ్ల' (ఏజెంట్లు)కు పరస్పర ప్రాతిపదికన సిక్కు దర్బారుతో సంబంధం ఉండేది. సిక్కు దర్బారుకు ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో వార్తా రచయితలు ఉండేవారు. సిసు-సట్లెజు రాజ్యాలలో బ్రిటిషు ఈస్టు  ఇండియా కంపెనీ పాలనలో ఉన్న భూభాగంలో కూడా దాని స్వంత 'వకీలు' దూతలు ఉండేవారు.సిక్కు దర్బారు ఇతర వకీలు దూతలను రాజ‌పుతానా, మరాఠాలు, నేపాల్కు స్నేహపూర్వక మిషన్ల మీద పంపేవారు.

బ్రిటిషు వారు, ఫ్రెంచి వారు, జర్మన్లు, ఇటాలియన్లు, స్పానిషు వారు, అమెరికన్లు, రష్యన్లతో సహా వివిధ నేపథ్యాలకు చెందిన పాశ్చాత్య/యూరోపియను అధికారులు కూడా అనేక సందర్భాలలో సిక్కు దర్బారులో ఉన్నత స్థాయికి ఎదిగారు.అయితే సిక్కు దర్బారు దర్బారులోని పాశ్చాత్యుల పట్ల అప్రమత్తంగా ఉండేది. అందువలన వారిని కఠినమైన నియంత్రణలో ఉంచింది.దర్బారులోని ఈ విదేశీ పాశ్చాత్య సభ్యులను స్థానిక మహిళను వివాహం చేసుకోవడం, సామ్రాజ్యంలో స్థిరపడటం, గడ్డం పెంచుకోవడం లేదా తలపాగా ధరించడం వంటి స్థానిక సాంస్కృతిక ఆచారాలను స్వీకరించడం ద్వారా తమను తాము ఏకీకృతం చేసుకోవాలని రాజ్యం ప్రోత్సహించింది.దర్బారులోని పాశ్చాత్య సభ్యులు బహిరంగంగా గొడ్డు మాంసం తినడం లేదా ధూమపానం చేయడం కూడా నిషేధించబడింది.

సిక్కు సామ్రాజ్యం ఒక సాధారణ సరిహద్దు విధానాన్ని అమలు చేసింది. దీని ప్రకారం ఆహ్వానం లేని విదేశీయులను రాజ్యంలోకి అనుమతించలేదు. ఈ సరిహద్దు విధానం ఉద్దేశ్యం, విదేశీ గూఢచారులు దేశంలోకి ప్రవేశించకుండా నిరోధించడమే. ఈ విధానం ఆచరణలో ఉన్నదానికి ఒక ఉదాహరణ కెప్టెను ఆర్నాల్డు మాథ్యూసు కేసు ఆయన సుమారు 1808లో కాశ్మీరు‌కు వెళ్లే పర్యాటకుని వేషంలో సిక్కు సామ్రాజ్యంలోకి రహస్యంగా ప్రవేశించి గూఢచర్యం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ పట్టుబడి లాహోరు‌కు తీసుకురాబడ్డాడు.

### పండుగలు

సిక్కు దర్బారులో వైశాఖి, దసరా, వసంత, హోలీ, దీపావళి పండుగలను జరుపుకునేవారు. సిక్కు దర్బారులో వైశాఖిని ఒక ప్రత్యేకమైన శుభప్రదమైన పండుగగా పరిగణించేవారు. ఈ సందర్భంగా బ్రాహ్మణులకు, పేదలకు డబ్బు, బంగారం, వెండి, ఆవులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, బంగారు గాజులు, ఆహారాన్ని బహుమతులుగా ఇచ్చి పంపిణీ చేసేవారు. వసంత ఉత్సవాల సమయంలో సామ్రాజ్య సైనిక దళాలు పసుపు రంగు యూనిఫారాలు ధరించి కవాతు చేసేవి. సిక్కు దర్బారు సభ్యులు, ప్రభువులు కూడా ఆ రోజున పసుపు రంగు దుస్తులు ధరించేవారు. వసంత పండుగ సమయంలో అధికారులు సార్వభౌమ పాలకుడికి బహుమతులు సమర్పించేవారు ప్రతిగా పాలకుడు వారి హోదా, స్థాయిని బట్టి అధికారులకు సన్మాన వస్త్రాలను ప్రదానం చేసేవారు. దసరా వేడుకల సమయంలో సిక్కు దర్బారు అమృత‌సర్లో సమావేశమయ్యేది. సామ్రాజ్య సైన్యంలోని జాగీర్దారీ దళాలను మహారాజా కవాతు చేయించి తనిఖీ చేసేవారు.

### భౌగోళికం

సిక్కు సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో మొత్తం  కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. మరొక మరింత సంప్రదాయవాద అంచనా ప్రకారం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో మొత్తం ఉపరితల వైశాల్యం 100,436 చదరపు మైళ్లు (260,124 చదరపు కిలోమీటర్లు). జీన్-మేరీ లాఫోంటు ప్రకారం ఈ సామ్రాజ్యం 3,90,000 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది.

కింది ఆధునిక రాజకీయ విభాగాలు చారిత్రక సిక్కు సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేవి:
* దక్షిణాన మిథాన‌కోట వరకు ఉన్న పంజాబు ప్రాంతం
** బహావల్పూరు రాజ్యాన్ని మినహాయించి పాకిస్తాను‌లోని పంజాబు
** సిసు-సట్లెజు రాష్ట్రాలను మినహాయించి భారతదేశంలోని పంజాబు 
** భారతదేశంలోని హిమాచలు ప్రదేశ్, కేవలం సట్లెజు నదికి వాయువ్యంగా ఉన్న భూభాగాలు.
** జమ్మూ డివిజను, జమ్మూ, కాశ్మీరు, భారతదేశం, పాకిస్తాను (1808–1846)
* కాశ్మీరు, 1819 జూలై  5 నుండి 1846 మార్చి 15 వరకు, భారతదేశం/పాకిస్తాను 
** కాశ్మీరు లోయ, భారతదేశం, 1819 నుండి 1846 వరకు
** బల్టిస్తాను 1840 నుండి 
** గిల్గిటు, గిల్గిటు-బల్టిస్తాను, పాకిస్తాను, 1842 నుండి 1846 వరకు.
** లడఖ్, భారతదేశం 1834–1846 
* ఖైబరు పఖ్తూను‌ఖ్వా, పాకిస్తాను దిగువ భాగం. 
** పెషావరు, పాకిస్తాను   (1818లో స్వాధీనం చేసుకున్నారు, 1834లో తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు)
** వజీరిస్తాను‌ను మినహాయించి (రంజితు సింగు వజీరిస్తాను‌ను జయించడానికి ఎటువంటి ప్రయత్నం చేయలేదు). పశ్చిమ దిశగా విస్తరణ జామ్రూదు యుద్ధంలో ఆగిపోయింది. జామ్రూదు జిల్లా (ఖైబరు ఏజెన్సీ, పాకిస్తాను) సిక్కు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ సరిహద్దు. ఈ యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్లు ప్రముఖ సిక్కు జనరలు హరి సింగు నల్వాను ఒక దాడిలో చంపడంలో విజయం సాధించారు. అయినప్పటికీ సిక్కులు తమ జామ్రూదు కోటలో తమ స్థానాన్ని విజయవంతంగా నిలుపుకున్నారు. ఆ తర్వాత రంజితు సింగు తన జనరలు సర్దారు బహదూరు గులాబు సింగు పవిందు‌ను అదనపు బలగాలతో పంపాడు. ఆయన పష్తూను తిరుగుబాటును కఠినంగా అణచివేశాడు.1838లో రంజితు సింగు తన సైన్యంతో కాబూలు‌కు వెళ్లి, షా షుజాను కాబలు ‌లోని ఆఫ్ఘను సింహాసనం మీద పునఃస్థాపించిన తర్వాత బ్రిటిషు వారితో కలిసి విజయ కవాతులో పాల్గొన్నాడు. 
#### పరిపాలనా విభాగాలు
సామ్రాజ్యం వివిధ ప్రావిన్సులుగా (*సుబాలు*గా పిలువబడేవి) విభజించబడింది. హరి రాం గుప్తా ప్రకారం అవి ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

హన్సు హెర్లీ బదులుగా సిక్కు సామ్రాజ్యంలో లాహోరు, ముల్తాను, పెషావరు, దేరాజాతు, జమ్మూ, హిల్ స్టేట్సు అనే ఐదు ప్రావిన్సులు ఉన్నాయని పేర్కొన్నాడు.

### మత విధానం

సిక్కు సామ్రాజ్యం తమ మతంతో పాటు ఇతర మతాలకు చెందిన వారిని కూడా ఉన్నత అధికార పదవులకు ఎదగడానికి అనుమతించింది.  

కర్తారు సింగు దుగ్గలు (2001). *మహారాజా రంజితు సింగు: ఆయుధాలు విడిచిన చివరివాడు*. అభినవు పబ్లికేషన్సు. పుటలు 125–126. రంజితు సింగు‌కు నమ్మకమైన వ్యక్తిగత సలహాదారులు, సహాయకులు, సన్నిహిత మిత్రులుగా ఫకీరు సోదరులు ఉండేవారు. ముఖ్యంగా ఫకీరు అజీజుద్దీను ఆయన సామ్రాజ్య విదేశాంగ మంత్రిగా, మహారాజాకు అనువాదకుడిగా పనిచేశారు. బ్రిటిషు వారితో చర్చలు వంటి ముఖ్యమైన సంఘటనలలో ఆయన కీలక పాత్రలు పోషించారు. 1808లో బ్రిటిషు దళాలు సట్లెజు నది వెంబడి కదిలినప్పుడు రంజితు సింగు‌ను నదికి ఉత్తరాన పరిమితం చేసి సట్లెజు‌ను సిక్కు, బ్రిటిషు సామ్రాజ్యాల మధ్య విభజన సరిహద్దుగా నిర్ణయించే బ్రిటిషు విధానాన్ని అనుసరించి ఆయన రంజితు సింగు‌ను బ్రిటిషు వారితో దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించమని, వారితో యుద్ధానికి వెళ్లవద్దని ఒప్పించారు. పెషావర్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు దోస్తు ముహమ్మదు ఖాన్ చేసిన విఫల ప్రయత్నం సమయంలో ఆయనతీ చర్చలు జరపడంవంటి చర్యలలో పాలుఓంచుకున్నాడు;  మహారాజా చివరి రోజులలో పక్షవాతం వచ్చిన తర్వాత ఆయనకు సేవలు చేయడంతో పాటు సింహాసన వారసత్వాన్ని నిర్ధారించడం అలాగే తన కెరీరు పొడవునా అప్పుడప్పుడు సైనిక బాధ్యతలను నిర్వర్తించడం వంటివి చేశారు. లాహోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న కొద్దికాలానికే మహారాజా తన కంటి జబ్బుకు చికిత్స చేయడానికి వారి తండ్రి, వైద్యుడైన గులాం ముహియుద్దీను‌ను పిలిపించినప్పుడు ఫకీరు సోదరులను మహారాజాకు పరిచయం చేశారు.

ఇతర ఫకీరు సోదరులైన ఇమాముద్దీను ఆయన ప్రధాన పరిపాలనా అధికారులలో ఒకరు. నూరుద్దీను, గృహమంత్రిగా, వ్యక్తిగత వైద్యుడిగా పనిచేశారు. వీరికి కూడా మహారాజా జాగీర్లను మంజూరు చేశారు.

ప్రతి సంవత్సరం అమృత‌సర్లో ఉన్నప్పుడు రంజితు సింగు ఇతర మతాలకు చెందిన పవిత్ర వ్యక్తుల పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించేవారు. వారిలో పలువురు ముస్లిం సాధువులు కూడా ఉన్నారు. దీనిని ఆయన పరిపాలనలోని తీవ్ర మతస్థులైన సిక్కులు కూడా అభ్యంతరపెట్టలేదు. ఫకీరు నూరుద్దీను చెప్పిన ప్రకారం అన్ని మత సమూహాలు, వృత్తులు  సామాజిక స్థాయిల ప్రజలను సమానంగా వారి మత సిద్ధాంతాలకు అనుగుణంగా, శాస్త్రాలు, ఖురాను ప్రకారం అలాగే న్యాయమూర్తులు, పంచులు (స్థానిక పెద్దల మండళ్లు)  వంటి స్థానిక అధికారుల ద్వారా చూడాలని ఆదేశాలు జారీ చేయబడ్డాయి. అలాగే ఇతరుల భూమిని లేదా నివాస గృహాలను బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుని కూల్చివేయడాన్ని నిషేధించారు.  ముస్లింల కోసం ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు ఉండేవి. అవి వ్యక్తిగత విషయాలలో ముస్లిం చట్టం ప్రకారం తీర్పు ఇచ్చేవి.న్యాయాధికారులచే నిర్వహించబడే సాధారణ న్యాయస్థానాలు ఉండేవి. ఇవి జిల్లాల  సామాజిక-జాతి సమూహాల ఆచార చట్టం ప్రకారం న్యాయం అందించేవి. హిందువులు, సిక్కులు లేదా ముస్లింలు ఎవరైనా సరే ఆచార మత చట్టం ప్రకారం పరిపాలించబడాలనుకునే వారందరికీ ఇవి అందుబాటులో ఉండేవి. 

1799లో లాహోరు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత రంజిత సింగు చేసిన మొదటి పనులలో ఒకటి మొఘల్ కాలంలో ప్రబలంగా ఉన్న వంశపారంపర్య ఖాజీలు, ముఫ్తీల కార్యాలయాలను పునరుద్ధరించడం.  ఖాజీ నిజాముద్దీను‌ను ముస్లింల మధ్య వైవాహిక సమస్యలను పరిష్కరించడానికి నియమించారు. అయితే ముఫ్తీలు మహమ్మదు షాపురి, సదుల్లా చిష్టీలకు స్థిరాస్తుల బదిలీకి సంబంధించిన హక్కు పత్రాలను రూపొందించే అధికారాలు అప్పగించబడ్డాయి.  పాత మొహల్లాదారీ వ్యవస్థను తిరిగి ప్రవేశపెట్టారు. ప్రతి మొహల్లా లేదా పొరుగు విభాగం దాని సభ్యులలో ఒకరి పర్యవేక్షణలో ఉంచబడింది. కొత్వాలు లేదా పోలీసు అధికారి పదవి ఇమాం బక్షు అనే ముస్లింకు ప్రదానం చేయబడింది. 

సేనాధిపతులు కూడా వివిధ వర్గాల నుండి నియమించబడ్డారు. వారిలో హరి సింగు నల్వా, ఫతే సింగు దుల్లెవాలియా, నిహాలు సింగు అతారివాలా, ఛత్తరు సింగు అటారివాలా, ఫతే సింగు కలియన్వాలా వంటి ప్రముఖ సిక్కు సేనాధిపతులు ఉన్నారు; హిందూ సేనాధిపతులలో మిస్ర దివాను చందు, దివాను మోఖం చందు నయ్యరు, ఆయన కుమారుడు, ఆయన మనవడు ఉన్నారు; ముస్లిం సేనాధిపతులలో ఇలాహీ బక్షు, మియాను ఘౌసు ఖాన్ ఉన్నారు; ఒక సేనాధిపతి, బల్భద్ర కున్వరు, నేపాలీ గూర్ఖా,  యూరోపియను సేనాధిపతులలో జీన్-ఫ్రాంకోయిసు అల్లార్డు, జీన్-బాప్టిస్టు వెంతురా  పాలో అవిటబైలు ఉన్నారు.   సిక్కు ఖల్సా సైన్యంలోని ఇతర ప్రముఖ సేనాధిపతులలో వీర సింగు ధిల్లాను, శ్యాం సింగు అటారివాలా, మహాను సింగు మీర‌పురి, జోరావరు సింగు కహ్లూరియా మొదలైనవారు ఉన్నారు.

ప్రభుత్వ కార్యాలయాల్లోని కీలక పదవుల నియామకాలు, నియమితుల సామాజిక వర్గం లేదా మతంతో సంబంధం లేకుండా కోర్టులో, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో, అలాగే ఉన్నత, దిగువ పదవులలో కూడా యోగ్యత, విధేయత ఆధారంగా జరిగాయి. పౌర, సైనిక పరిపాలనలోని కీలక పదవులను సిక్కులు, ముస్లింలు, ఖత్రీలు, బ్రాహ్మణులు, డోగ్రాలు, రాజపుత్రులు, పష్తూన్లు, యూరోపియన్లు, అమెరికన్లతో సహా   సామ్రాజ్యం నలుమూలల నుండి వెలుపల ఉన్న వర్గాల సభ్యులు నిర్వహించారు. వారు తమ యోగ్యతను నిరూపించుకుని ఉన్నత స్థాయికి చేరుకున్నారు.   ప్రధానమంత్రి ధ్యాన సింగు డోగ్రా ఆయన సోదరులు గులాబు సింగు, సుచేతు సింగు వరుసగా ఉన్నత స్థాయి పరిపాలనా, సైనిక పదవులలో పనిచేశారు. ఆర్థిక మంత్రి రాజా దీనా నాథు, సాహిబు దయాలు, ఇతరుల వంటి బ్రాహ్మణులు కూడా ఆర్థిక విభాగాలలో సేవలందించారు.  

ప్రముఖ స్థానాలలో ఉన్న ముస్లింలలో ఫకీరు సోదరులు, ఖాజీ నిజాముద్దీను, ముఫ్తీ ముహమ్మదు షా మొదలైనవారు ఉన్నారు. ఉన్నత స్థాయి ముస్లిం అధికారులలో ఇద్దరు మంత్రులు, ఒక గవర్నరు, పలువురు జిల్లా అధికారులు ఉన్నారు; సైన్యంలో ఇద్దరు జనరల్సు, పలువురు కల్నల్సు‌తో సహా 41 మంది ఉన్నత స్థాయి ముస్లిం అధికారులు ఉన్నారు. పోలీసు, న్యాయవ్యవస్థ, న్యాయ విభాగం, సరఫరా, నిల్వ విభాగాలలో 92 మంది ముస్లింలు సీనియరు అధికారులుగా ఉన్నారు. ఫిరంగి దళంలో ముస్లింల సంఖ్య 50% కంటే ఎక్కువగా ఉండగా, అశ్విక దళంలో సైనికులలో సుమారు 10% మంది ముస్లింలు ఉన్నారు. 

ఈ విధంగా ప్రభుత్వం అనేక వర్గాల నుండి వచ్చిన ఉన్నత వర్గాలచే నడపబడింది. అది మతపరమైన పునాదుల మీద నిర్మించబడినప్పటికీ ఇది సామ్రాజ్యానికి ఒక లౌకిక ప్రభుత్వ వ్యవస్థ లక్షణాన్ని ఇచ్చింది .

హిందువుల మనోభావాలకు సంబంధించిన గోవధ నిషేధాన్ని సామ్రాజ్యం అంతటా సార్వత్రికంగా విధించారు.  రంజిత సింగు కాశీ విశ్వనాథ దేవాలయం గోపురం మీద బంగారు పూత వేయడానికి కూడా పెద్ద మొత్తంలో బంగారాన్ని విరాళంగా ఇచ్చారు. 

ఆస్ట్రియను వృక్షశాస్త్రవేత్త, అన్వేషకుడైన బారను వాన్ హ్యూగెలు గమనించినట్లుగా సిక్కులు ముస్లింల పక్షపాతాలను నొప్పించకుండా ఉండేందుకు ప్రయత్నించారు.  అయినప్పటికీ సిక్కులను కఠినమైనవారిగా వర్ణించారు. ఈ విషయంలో మాసను, వివరణ బహుశా అత్యంత సముచితమైనది: "ఆఫ్ఘను‌లతో పోలిస్తే సిక్కులు సౌమ్యులు, రక్షణాత్మక ప్రభావాన్ని చూపినప్పటికీ వారి ముస్లిం ప్రజలకు అవిశ్వాసుల పాలనలో ఉన్నామనే భావన, ఆవులను వధించడం, అజాను లేదా 'ప్రార్థనకు పిలుపు' ఇవ్వడం మీద ఉన్న నిషేధం వంటి వాటికి ప్రయోజనాలు కూడా పరిహారం ఇవ్వలేకపోయాయి."

చిత్రలేఖ జుట్షి, విలియం రో పోల్కు అభిప్రాయం ప్రకారం సిక్కు గవర్నర్లు ముస్లిం జనాభాను దూరం చేసే విధానాలను అవలంబించారు. వాటిలో గోవధ, అజాను (ఇస్లామికు ప్రార్థన పిలుపు) మీద నిషేధం, మసీదులను ప్రభుత్వ ఆస్తిగా స్వాధీనం చేసుకోవడం, కాశ్మీరీ ముస్లింల మీద వినాశకరమైన పన్నులు విధించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఇవి 1832లో కరువుకు కారణమయ్యాయి.  అదనంగా సామ్రాజ్య సైన్యానికి సామాగ్రి సరఫరాను సులభతరం చేయడానికి సిక్కు పరిపాలన బలవంతపు చాకిరీని (బెగారు) విధించింది. ఈ విధానాన్ని తర్వాతి డోగ్రా పాలకులు మరింత తీవ్రతరం చేశారు.  ఈ విధానాల వలన కాశ్మీరీ ముస్లిం జనాభా పెద్ద సంఖ్యలో మరింత ఉదారమైన పొరుగు ప్రాంతాలకు, ముఖ్యంగా లడఖు‌కు వలస వెళ్ళింది. అధికారాన్ని ప్రదర్శించే సంకేతంగా, సిక్కులు ముస్లింల ప్రార్థనా స్థలాలను క్రమం తప్పకుండా అపవిత్రం చేశారు. ఇందులో శ్రీనగరు‌లోని జామియా మసీదును మూసివేయడం, లాహోరు‌లోని బాదు‌షాహీ మసీదును మందుగుండు సామగ్రి గిడ్డంగిగా, గుర్రపుశాలగా మార్చడం వంటివి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ సామ్రాజ్యం పర్షియను పరిపాలనా సంస్థలను ఆస్థాన మర్యాదలను కొనసాగించింది; సిక్కు వెండి రూపాయలు మొఘలు ప్రమాణాల ప్రకారం, పర్షియను శాసనాలతో ముద్రించబడ్డాయి.

1849లో సామ్రాజ్యం పతనమవడానికి ముందు నుంచే పంజాబు‌లో క్రైస్తవ మిషనరీలు చురుకుగా పనిచేస్తున్నాయి. 

## జనాభా వివరాలు

రంజిత్ సింగ్ పాలన కాలంలో సిక్కు సామ్రాజ్యం జనాభా సుమారు 12 మిలియన్ల మందిగా అంచనా వేయబడింది. వీరిలో 8.4 మిలియన్ల ముస్లింలు, 2.88 మిలియన్ల హిందువులు, 7,22,000 సిక్కులు ఉన్నారు.

సామ్రాజ్యం మతపరమైన జనాభాలో సిక్కుల శాతం 10% కంటే కొంచెం ఎక్కువగా ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది. 12% సిక్కులు, 80% ముస్లింలు,  10% కంటే కొంచెం తక్కువ హిందువులు ఉన్నారు. సుర్జితు హన్సు 1881 జనాభా లెక్కలను పౌనఃపున్యంగా అంచనా వేయడం ద్వారా విభిన్న సంఖ్యలను ఇచ్చారు. ముస్లింలు 51%, హిందువులు 40%, సిక్కులు సుమారు 8% ఉన్నారని, మిగిలిన 1% యూరోపియన్లు అని పేర్కొన్నారు. 1831లో జనాభా 3.5 మిలియన్లుగా ఉండేదని అమరీందరు సింగు రచించిన 'ది లాస్టు సన్‌సెటు: ది రైజు అండ్ ఫాలు ఆఫ్ ది లాహోరు దర్బారు' ప్రకారం తెలుస్తోంది. హన్స్ హెర్లీ తన 'ది కాయిన్సు ఆఫ్ ది సిక్స్'లో 1838 నాటికి సామ్రాజ్యం మొత్తం జనాభా సుమారు 5.35 మిలియన్లుగా ఉంటుందని అంచనా వేశారు. అదే సమయంలో జీన్-మేరీ లాఫోంటు సామ్రాజ్యం జనాభా 15 మిలియన్ల మందితో కూడి ఉందని అంచనా వేశారు.

ఆ కాలంలో సిక్కు జనాభాలో సుమారు 90%, మొత్తం జనాభాలో సగానికి పైగా, ఎగువ బారి, జలంధరు  ఎగువ రచనా దోవాబు‌లలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. వారి అత్యధిక సాంద్రత ఉన్న ప్రాంతాలలో 1830లలో జనాభాలో మూడింట ఒక వంతు మంది ఉన్నారు; ఈ ప్రధాన ప్రాంతంలోని సిక్కు జనాభాలో సగం మంది తర్వాతి కాలంలో లాహోరు, అమృత‌సర్ జిల్లాల పరిధిలోకి వచ్చే ప్రాంతంలో ఉన్నారు.

1839లో ఖాజరు పర్షియాలోని మషాదు‌లో స్థానిక యూదులను లక్ష్యంగా చేసుకుని 'అల్లాదాదు' అని పిలువబడే ఒక పెద్ద హింసాకాండ జరిగింది. ఖాజరు పర్షియాలో తమ స్వదేశంలో జరుగుతున్న హింస నుండి తప్పించుకుంటూ మషాదు నుండి వచ్చిన పర్షియను యూదు శరణార్థుల బృందం 1839వ సంవత్సరం నాటికి సిక్కు సామ్రాజ్యంలో స్థిరపడింది. ఈ యూదు కుటుంబాలలో చాలా వరకు రావల్పిండి (ముఖ్యంగా బాబు మొహల్లా పరిసర ప్రాంతంలో)  పెషావరు‌లో స్థిరపడ్డాయి. ఈ యూదులలో చాలామంది 1947 విభజన సమయంలో డొమినియను ఆఫ్ ఇండియాకు వెళ్లిపోయారు. 

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

### ఆదాయం

భూమి శిస్తు ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా ఉండేది. రాజ్య ఆదాయంలో దీని వాటా సుమారు 70%. ఇవి కాకుండా ఇతర ఆదాయ వనరులు కస్టమ్సు, ఎక్సైజు పన్నులు, గుత్తాధిపత్యాలు.

## కాలక్రమం
* 1699: గురు గోవిందు సింగు చే ఖల్సా స్థాపన.
* 1710–1716: బందా సింగు మొఘలులను ఓడించి ఖల్సా పాలనను ప్రకటిస్తాడు.
* 1716–1738: మొఘలులు రెండు దశాబ్దాల పాటు భూభాగంపై నియంత్రణను తిరిగి పొందుతారు. కానీ సిక్కులు గెరిల్లా యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు.
* 1733–1735: మొఘలులు ఇచ్చిన సమాఖ్య హోదాను ఖల్సా మొదట అంగీకరించి ఆ తర్వాత తిరస్కరిస్తుంది.
* 1738–1757: నాదిరు షా భారతదేశం మీద దండయాత్ర; అహ్మదు షా దుర్రానీ చే ఆఫ్ఘను దండయాత్ర.
* 1761–1767: మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో ఆఫ్ఘన్లచే పంజాబు ప్రాంతం తిరిగి స్వాధీనం.
* 1763–1774: సుకేరు‌చకియా మిస్లు మిస్లు‌దారు అయిన చరతు సింగు సుకేరు‌చకియా గుజ్రాను‌వాలాలో తనను తాను స్థాపించుకున్నాడు.
* 1764–1783: సింగు క్రోరా మిస్లు మిస్లు‌దారు బాబా బఘేలు సింగు మొఘలుల మీద పన్నులు విధించాడు.
* 1783: మొఘలుల నుండి సిక్కులు ఢిల్లీ, ఎర్రకోటను స్వాధీనం చేసుకోవడం.
* 1773: అహ్మదు షా దుర్రానీ మరణిస్తాడు. ఆయన కుమారుడు తైమూరు షా పంజాబు ‌మీద అనేక దండయాత్రలు చేస్తాడు.
* 1774–1790: మహా సింగు సుకేరు‌చకియా మిస్లు మిస్లు‌దారు అయ్యాడు.
* 1790–1801: రంజితు సింగు సుకేరు‌చకియా మిస్లు మిస్లు‌దారు అయ్యాడు.
* 1799 సిక్కు ఖల్సా సైన్యం ఏర్పాటు.
* 1801 ఏప్రిలు  (పట్టాభిషేకం) – 27 జూన్ 1839: మహారాజా రంజితు సింగు పాలన. 1809 మార్చి  – 1809 ఆగస్టు : నేపాలు-సిక్కు యుద్ధం
* 1810 ఫిబ్రవరి 20: ముల్తాను ముట్టడి (1810)
* 1813 జూన్ 1‌ : రంజితు సింగు‌కు కోహినూరు వజ్రం ఇవ్వబడింది.
* 1813 జూలై 13: అటకు యుద్ధం, దుర్రానీ సామ్రాజ్యం మీద సిక్కు సామ్రాజ్యం సాధించిన మొదటి ముఖ్యమైన విజయం.
* 1818 మార్చి 2 – జూన్ : ముల్తాను యుద్ధం, ఆఫ్ఘను-సిక్కు యుద్ధాలలో రెండవ యుద్ధం.
* 1819 జూలై 3 : షోపియను యుద్ధం
* 1823 మార్చి 14: నౌషేరా యుద్ధం
* 1837 ఏప్రిల్ 3‌0 : జమ్రూదు యుద్ధం
* 1839 జూన్ 27 – 1840 నవంబరు 5: మహారాజా ఖరకు సింగు పాలన
* 1840 నవంబరు 5  – 1841 జనవరి 18: చందు కౌరు కొద్దికాలం పాటు రాజప్రతినిధిగా ఉన్నారు
* 1841 జనవరి 18 – 1843 సెప్టెంబరు 25: మహారాజా షేర్ సింగు పాలన
* 1841 మే – 1842 ఆగస్టు : సినో-సిక్కు యుద్ధం
* 1843 సెప్టెంబరు 15 – 1849 మార్చి 31: మహారాజా దులీపు సింగు పాలన
* 1845–1846: మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం
* 1848–1849: రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం
## పాలకుల జాబితా

### వజీర్లు (ప్రధాన మంత్రులు లేదా ఛాంబరు‌లేను‌లు)
* ఖుషాలు సింగు జమాదారు (1799–1818)
* ధ్యాను సింగు డోగ్రా (1818–1843)
* హీరా సింగు డోగ్రా (1843–1845)
* జవహరు సింగు (వజీరు) (1845 మే 14 – 1845 సెప్టెంబరు 21)
* లాలు సింగు (1845–1846)
* గులాబు సింగు (1846 జనవరి 31 – మార్చి 9) 

### నిజాంలు/దివాన్‌లు (ప్రాంతీయ గవర్నర్లు)
#### కాశ్మీరు
సిక్కుల పాలనలో కాశ్మీరు నామమాత్రపు  తాత్కాలిక గవర్నర్లు మరియు వారి పదవీకాలాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:*
*

* దివాను మోతీ రాం (1వ పదవీకాలం), 1819 చివరిలో – 1820
* హరి సింగు నల్వా, 1820–1821
* దివాన్ మోతీ రాం (2వ పదవీకాలం), 1821 డిసెంబరు  - 1825 వసంతకాలం
** గుర్మాకు సింగు, 1825 (తాత్కాలిక గవర్నరు)
* దివాను చుని లాలు, 1825 – 1826 ముగింపు
* దివాను కిర్పా రాం, 1827 - 1830 ప్రారంభంలో
* 1830 మహా సింగు (కిర్పా రాం తర్వాత ఒక నెల గవర్నరు)
* భీమా సింగు అర్దాలి, వేసవి 1830 - 1831
* కన్వరు షేరు సింగు, 1831–1834
** దివాను వేశకా సింగు, 1831–1832 (షేర్ సింగు తరపున తాత్కాలిక గవర్నరు)
** షేక్ ఘోలం ముహి అద్దిన్ & జమదారు కుశాలు సింగు, 1832–1834 (షేర్ సింగు‌కు తాత్కాలిక గవర్నరు‌లు)
* మిహను సింగు కుమేదను, 1834 జూలై  – 1841 ఏప్రిల్ 17
* షేక్ ఘోలం ముహి అద్దిను, ఏప్రిల్ 1841 – 1845
* షేక్ ఇమాం-ఉద్-దిన్, 1845 – 1847 నవంబరు

#### ముల్తాను
* ముల్తాను‌లో పలువురు తాత్కాలిక సిక్కు గవర్నరు‌లు, 1818–1820
* దివాను సావను మల్ చోప్రా, 1820–1844
* దివాను ముల్రాజు చోప్రా, 1844–1849
#### హజారా
* హుక్మా సింగు చిమ్ని, 1814–1819
* దివాన్ రాం దయాళు, 1819–1820
* అమరు సింగు మజితియా, 1820–1822
* హరి సింగు నల్వా, 1822–1837
* మహాను సింగు హజరావాలా, 1837–1838
* తేజు సింగు, 1838–1844
* అర్బెలు సింగు, 1844 – ?
* చత్తరు సింగు అత్తారివాలా, 1848–1849

#### పెషావరు
* హరి సింగు నల్వా, 1834–1837
* పాలో అవిటాబిలు, 1837 – ?

#### జలంధరు దోయాబు
* దేశా సింగు మజితియా, ? – 1832
* షేక్ గులాం ముహి-ఉద్-దిన్, 1834–1841
* షేక్ ఇమాం-ఉద్-దిన్, 1841–1845

#### కాంగ్రా
* దేశా సింగు మజితియా, 1809–1832
* లెహ్నా సింగు మజితియా, 1832 – ?

## వంశ వృక్షం

## చిత్రమాలిక

File:Maharaj Ranjit Singh.jpg|రంజితు సింగు, సుమారు 1830. 
File:Ranjit Singh at Harmandir Sahib - August Schoefft - Vienna 1850 - Princess Bamba Collection - Lahore Fort.jpg||alt=అకల్ తఖ్తు స్వర్ణ దేవాలయం, అమృత్‌సరు సమీపంలో గురు గ్రంథ్ సాహిబు పఠనాన్ని వింటున్న రంజిత్ సింగ్, పంజాబ్, భారతదేశం.
File:Sikh helmet.jpg|సిక్కు యోధుని శిరస్త్రాణం, 1820–1840, ఇనుము, ఇత్తడితో చేసిన మెష్ మెడ రక్షణతో బంగారంతో పూత పూసిన ఇనుము.


## ఇవి కూడా చూడండి
* పంజాబు చరిత్ర
* పాకిస్తాను చరిత్ర
* లాహోరు‌లో సిక్కుల కాలం
* భారతదేశ చరిత్ర
* కపుర్తలా సంస్థానం
* మొఘల్ సామ్రాజ్యం
* సిక్కు ఖల్సా సైన్యం

## మూలాలు