మధ్యయుగ కర్ణాటక రాజకీయ చరిత్ర

**మధ్యయుగ [[కర్ణాటక]] రాజకీయ చరిత్ర** భారతదేశంలోని కర్ణాటక ప్రాంతంలో 4వ శతాబ్దం నుండి 16వ శతాబ్దం వరకు విస్తరించి ఉంది. మధ్యయుగ యుగం ప్రారంభ స్థానిక రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యవాదం నుండి అనేక కాలాలలో విస్తరించి ఉంది-ఉత్తర భారతదేశంలోని గంగా మైదానాలపై విజయవంతమైన ఆధిపత్యం  వెంగీ ప్రాంతంపై తమిళకం సామ్రాజ్యాలతో శత్రుత్వం, దక్షిణ దక్కన్ ఆధిపత్యం, ముస్లిం దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా ఏకీకరణ. కర్ణాటక ప్రాంతం స్వతంత్ర శక్తిగా ఎదగడానికి మూలాలు నాల్గవ శతాబ్దంలో బనవాసికి చెందిన కదంబ రాజవంశం పుట్టుక నాటివి, ఇది అధికారిక సంస్కృతంతో పాటు కన్నడ మాతృభాషలో పరిపాలన నిర్వహించిన తొలి స్థానిక పాలకులలో ఒకటి.

కర్ణాటకలోని దక్షిణ ప్రాంతాలలో, తలకాడ్ పశ్చిమ గంగాలు కదంబుల సమకాలీనులు. కదంబులు, గంగాలను అనుసరించి బాదామి చాళుక్య సామ్రాజ్యం, రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం, పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం, హొయసల సామ్రాజ్యం, విజయనగర సామ్రాజ్యం సామ్రాజ్య రాజవంశాలు, అన్నీ పురాతన భారతీయ మతాలను పోషిస్తూ, ఉపఖండం పశ్చిమం నుండి వచ్చిన కొత్త సంస్కృతులకు సహనం చూపించాయి. దక్కన్ పై ముస్లిం దండయాత్ర ఫలితంగా 14వ శతాబ్దంలో సామంత సుల్తానేట్లు విడిపోయారు. బీదర్ బహమనీ సుల్తానేట్,  ఉత్తర దక్కన్ ప్రాంతం నుండి బీజాపూర్ సుల్తానేట్ పాలన ఈ ప్రాంతంలో నూతన ఇస్లామిక్ సంస్కృతి పురాతన హిందూ సంప్రదాయాలు కలవడానికి కారణమయ్యాయి. వంశపారంపర్య పాలక కుటుంబాలు, వంశాలు పెద్ద సామ్రాజ్యాలకు సమర్థవంతంగా సేవలు అందించి, స్థానిక సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను సమర్థించాయి. 1565లో విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనంతో, కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలు చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా నెమ్మదిగా విచ్ఛిన్నమయ్యాయి, 1947లో ఏకీకరణ, స్వాతంత్ర్యం వరకు విదేశీయుల ఆధిపత్యంలో ఉన్న యుగంలో స్వయంప్రతిపత్తిని కొనసాగించడానికి అవి ఇబ్బంది పడ్డాయి.

## కదంబాలు & గంగాలు
మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభ శతాబ్దాలకు ముందు సమయంలో, కర్ణాటక ప్రాంతంలోని పెద్ద ప్రాంతాలను మగధ మౌర్యులు, తరువాత శాతవాహనులు వంటి సామ్రాజ్య శక్తులు పాలించాయి, వారి అధికార కేంద్రాలు వరుసగా గంగా మైదానాలు,  మధ్య భారతదేశంలో ఉన్నాయి. శాతవాహనులు బలహీనపడటంతో, కంచి పల్లవ కొంతకాలం నియంత్రణలోకి వచ్చారు. 4వ శతాబ్దంలో, బనవాసి కదంబ రాజవంశం అధికారంలోకి రావడం కర్ణాటక ప్రాంతాన్ని స్వతంత్ర రాజకీయ సంస్థగా, కన్నడను 5వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి పరిపాలనా భాషగా గుర్తించింది. కదంబులు తలగుండ ప్రాంతానికి చెందినవారు (ఆధునిక శివమొగ్గ జిల్లా), శాసనాల ద్వారా నిరూపించబడింది. పల్లవ కాపలాదారులచే అవమానానికి గురైన తలగుండకు చెందిన బ్రాహ్మణుడు మయూరశర్మ, బనవాసి ప్రాంతంపై పల్లవుల నియంత్రణకు వ్యతిరేకంగా ఆగ్రహంతో లేచి 345లో తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు. అనేక యుద్ధాల తరువాత, పల్లవ రాజు కదంబుల సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించాల్సి వచ్చింది,  వ్యవస్థాపక రాజు మయురా శర్మ బనవాసి (ప్రస్తుత ఉత్తర కన్నడ జిల్లాలో) వద్ద పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు.

సామ్రాజ్యవాద వాకాటకులు, గుప్త రాజవంశాలతో కదంబులు వైవాహిక సంబంధాలను పెంపొందించుకున్నారనే వాస్తవం వారి శక్తిని ధృవీకరిస్తుంది. "కదంబ కుటుంబం ఆభరణం" &  "విస్తృతమైన జ్వాల రాజులలో సూర్యుడు" అని శాసనాలు వర్ణించిన రాజవంశం అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడు కకుష్ఠవర్మ, ఒక కుమార్తెను వాకాటక నరేంద్రసేనకు, మరొక కుమార్తెను గుప్త రాజవంశానికి చెందిన రెండవ చంద్రగుప్తుడి మనవడు స్కందగుప్తకు వివాహం చేసుకున్నాడు. ప్రసిద్ధ కవి కాళిదాసు రాసిన *కుంతలేశ్వర దౌత్య* రచనలోని భాగాలను ఉటంకిస్తూ, క్షేమేంద్ర రచించిన సమకాలీన సంస్కృత రచన, *ఐచిత్య విచార చర్చ* పరిశీలించడం ద్వారా చరిత్రకారులు రాజకీయ శక్తికి వారి ఎదుగుదలను కనుగొన్నారు. ఇక్కడ కాళిదాసుడు కదంబ రాజ్యానికి తన సందర్శనను రాయబారిగా వర్ణించాడు, అక్కడ ఆయనకి కదంబ రాజు ఆస్థానంలో సీటు ఇవ్వబడలేదు, నేలపై కూర్చోవలసి వచ్చింది. ఈ చర్యను చరిత్రకారులు తమను తాము సామ్రాజ్య గుప్త రాజవంశంతో సమానంగా భావించిన కదంబల వాదనగా భావిస్తారు.

6వ శతాబ్దం మధ్యలో చివరి కదంబ పాలకుడు రెండవ కృష్ణవర్మను చాళుక్య భూస్వామ్య సంస్థకు చెందిన మొదటి పులకేశి లొంగదీసుకుని, వారి సార్వభౌమ పాలనను ముగించినప్పుడు కుటుంబ కలహాలు, సంఘర్షణలు కదంబ పాలనకు ముగింపు పలికాయి. కదంబులు కర్ణాటక, గోవాలోని కొన్ని ప్రాంతాలను అనేక శతాబ్దాల పాటు పరిపాలించడం కొనసాగించారు, కానీ మళ్ళీ ఎప్పుడూ స్వతంత్ర రాజ్యంగా ఉండలేదు. కొంతమంది చరిత్రకారులు కర్నాటక నిర్మాణ సంప్రదాయానికి మూలకర్తలుగా కదంబులను చూస్తారు, అయితే సమకాలీన కంచి పల్లవులు నిర్మించిన నిర్మాణాలతో సారూప్యతలు ఉన్నాయి. ఆధునిక బెల్గాం జిల్లా హల్సీలో 5వ శతాబ్దం చివరిలో మిగిలి ఉన్న అత్యంత పురాతనమైన కదంబ నిర్మాణం ఉంది. వారి నిర్మాణ శైలిలో అత్యంత ప్రముఖమైన లక్షణం, శతాబ్దాల తరువాత ప్రజాదరణ పొంది, హొయసల,  విజయనగర రాజులు ఉపయోగించినది, కదంబ శిఖర (పైన కళస (పాట్) తో ఉన్న కదంబ టవర్).

కదంబుల సమకాలీనులైన పశ్చిమ గంగా రాజవంశం కోలార్ నుండి అధికారంలోకి వచ్చింది, కానీ 4 వ శతాబ్దం చివరలో-5 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వారి రాజధానిని ఆధునిక మైసూర్ జిల్లా తలకాడ్ మార్చారు. చారిత్రాత్మకంగా గంగావాడి అని పిలువబడే ఈ ప్రాంతాన్ని వారు పాలించారు, ఇందులో కర్ణాటకలోని ఆధునిక దక్షిణ జిల్లాలు చాలా ఉన్నాయి. కర్ణాటక ప్రాంతంలోని కన్నడ రాజ్యాలు, తమిళకం తమిళ రాజ్యాల మధ్య ఒక బఫర్ రాష్ట్రంగా వ్యవహరిస్తూ, పశ్చిమ గంగా నిర్మాణ ఆవిష్కరణలు మిశ్రమ ప్రభావాలను చూపుతాయి. కదంబులు బాదామి చాళుక్యుల నియంత్రణలోకి వచ్చినప్పుడు వారి సార్వభౌమ పాలన ముగిసింది. పశ్చిమ గంగాలు పదకొండవ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు సామంతులుగా పాలించడం కొనసాగించారు, అప్పుడు వారు తంజావూరు చోళుల చేతిలో ఓడిపోయారు. గంగలలో ముఖ్యమైన వ్యక్తులు రాజు దుర్వినిత,  రెండవ శివమార, సమర్థులైన యోధులు పండితులుగా ప్రశంసించబడ్డారు, కన్నడ & సంస్కృతంలో నిర్మాత, యోధుడు,  రచయిత అయిన మంత్రి చవందరాయ. ఈ గంగల అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్మాణ చోళులు శ్రవణబెళగొళ స్మారక చిహ్నాలు, బసదిలు, పురాతన కర్ణాటకలో శిల్పకళ రంగంలో అత్యంత శక్తివంతమైన సాధనగా పేర్కొనబడిన గోమతేశ్వర ఏకశిలా ''పంచకూట'' బసది (కంబడహళ్ళి వద్ద ఐదు గోపురాలు). వారి స్వేచ్ఛాయుత స్తంభాలు (*మహాస్థంభాలు* & బ్రహ్మస్థంభాలు అని పిలుస్తారు, శిల్ప వివరాలతో కూడిన వీర రాళ్ళు కూడా ఒక ప్రత్యేకమైన సహకారంగా పరిగణించబడతాయి.

## బాదామి చాళుక్యులు
కర్ణాటకలోని ఐహోళే, బాదామి ప్రాంతానికి చెందిన చాళుక్య రాజవంశం మొదట కదంబుల సామంతులుగా ఉండేవారు. వారు తమ పరిపాలనలో సంస్కృత భాషతో పాటు కన్నడ వాడకాన్ని ప్రోత్సహించారు.  6వ శతాబ్దం మధ్యలో మొదటి పులకేశి బాదామి లోని కొండ కోటను తన అధికార కేంద్రంగా చేసుకున్నప్పుడు చాళుక్యులు తమ రాజ్యంలోకి వచ్చారు. రెండవ పులకేశి పాలనలో దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యం మొదటిసారిగా ఉత్తరాన తాప్తి నది, నర్మదా నది గుండా దండయాత్రలను పంపి, ఉత్తర భారతదేశ రాజు (*ఉత్తరపేఠేశ్వర*) హర్షవర్ధన్ను విజయవంతంగా ధిక్కరించింది. 634 నాటి శాస్త్రీయ సంస్కృత భాష, పాత కన్నడ లిపిలో వ్రాయబడిన రెండవ పులకేశి ఐహోళే శాసనం, కదంబలు, పశ్చిమ గంగాలు, దక్షిణ కెనరా అలుపాలు, పూరి మౌర్యులు, కోసల రాజ్యం, మాల్వా, లతా,దక్షిణ రాజస్థాన్ గుర్జరాలపై ఆయన విజయాలు సాధించినట్లు ప్రకటించింది. రెండవ పులకేశితో జరిగిన యుద్ధంలో తన యుద్ధ ఏనుగులు పెద్ద సంఖ్యలో చనిపోవడాన్ని చూసి కన్నౌజ్ రాజు హర్షుడు తన *హర్షా* ఎలా కోల్పోయాడో ఈ శాసనం వివరిస్తుంది.

ఈ విజయాలు ఆయనకు *దక్షిణపథ పృథ్వీస్వామి* (దక్షిణానికి అధిపతి) అనే బిరుదును సంపాదించాయి. రెండవ పులకేశి తూర్పున తన విజయాలను కొనసాగించాడు, అక్కడ అతను తన మార్గంలో అన్ని రాజ్యాలను జయించి ప్రస్తుత ఒరిస్సాలోని బంగాళాఖాతం చేరుకున్నాడు. గుజరాత్‌లో చాళుక్య వైస్రాయల్టీని ఏర్పాటు చేశారు, వారిని పరిపాలించడానికి వెంగీ (తీరప్రాంత ఆంధ్ర), బాదామి కుటుంబానికి చెందిన యువరాజులను పంపారు. కాంచీపురం పల్లవులను లొంగదీసుకున్న తరువాత, అతను మదురై పాండ్యులు, చోళ రాజవంశం, కేరళ ప్రాంతంలోని చేరాల నుండి నివాళులు స్వీకరించాడు. ఆ విధంగా రెండవ పులకేశి నర్మదా నదికి దక్షిణాన భారతదేశానికి అధిపతి అయ్యాడు. రెండవ పులకేశిని భారత చరిత్రలో గొప్ప రాజులలో ఒకరిగా విస్తృతంగా పరిగణిస్తారు. ఈ సమయంలో చైనా యాత్రికుడైన హ్యూయెన్-సియాంగ్ రెండవ పులకేశి ఆస్థానాన్ని సందర్శించి, పర్షియన్ చక్రవర్తి రెండవ ఖోస్రు రాయబారులను మార్పిడి చేసుకున్నాడు. ఏదేమైనా, పల్లవులతో నిరంతర యుద్ధాలు 642లో పల్లవ రాజు మొదటి నరసింహవర్మన్ తన తండ్రి ఓటమికి ప్రతీకారం తీర్చుకుని, యుద్ధంలో మరణించిన రెండవ పులకేశి రాజధాని జయించి దోచుకున్నప్పుడు మరింత ఘోరంగా మారాయి. ఒక శతాబ్దం తరువాత, చాళుక్య విక్రమాదిత్య II పల్లవ రాజధాని కాంచీపురంలోకి విజయవంతంగా ప్రవేశించి మూడుసార్లు ఆక్రమించాడు, ఇది అతని కుమారుడు యువరాజు కీర్తివర్మన్ II నాయకత్వంలో మూడవసారి. అందువలన ఆయన పల్లవుల చేతిలో చాళుక్యులకు జరిగిన అవమానానికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు, కైలాసనాథ ఆలయంలోని విజయ స్తంభంపై కన్నడ శాసనాన్ని చెక్కాడు.ఆయన తరువాత తమిళ దేశంలోని ఇతర సాంప్రదాయ రాజ్యాలు, పాండ్యులు, చోళులు &  కేరళలను ఆక్రమించాడు, అంతేకాకుండా ఒక కాలభ్ర పాలకుడిని లొంగదీసుకున్నాడు. .

ఈ కాలం నాటి కప్పే అరభట్ట రికార్డు (త్రిపాడిలో 700) కన్నడ కవిత్వంలో అందుబాటులో ఉన్న మొట్టమొదటి రికార్డుగా పరిగణించబడుతుంది. చాళుక్య రాజవంశం అత్యంత శాశ్వతమైన వారసత్వం వారు వదిలిపెట్టిన వాస్తుశిల్పం కళ. 450, 700 మధ్య నిర్మించిన నూట యాభైకి పైగా స్మారక చిహ్నాలు కర్ణాటకలోని మలప్రభా పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. ఈ నిర్మాణాలు చాళుక్య హృదయ భూభాగంలోని సాపేక్షంగా చిన్న ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన పట్టడకల్లోని నిర్మాణ దేవాలయాలు, బాదామి గుహ దేవాలయాలు, మహాకూట దేవాలయాలు, ఐహోళే వద్ద ఆలయ నిర్మాణంలో ప్రారంభ ప్రయోగాలు వారి అత్యంత ప్రసిద్ధ స్మారక చిహ్నాలు. అజంతా గుహ సంఖ్య 1 లోని రెండు ప్రసిద్ధ చిత్రాలు, "ది టెంప్టేషన్ ఆఫ్ ది బుద్ధ" & "ది పర్షియన్ ఎంబసీ" కూడా వాటికి ఘనత ఇవ్వబడ్డాయి. అలంపూర్‌లోని నవ బ్రహ్మ దేవాలయాలలో రుజువు చేసినట్లుగా వారు గుజరాత్, వెంగీ వంటి సుదూర ప్రదేశాలలో నిర్మాణాన్ని ప్రభావితం చేశారు.

## రాష్ట్రకూటాలు
8వ శతాబ్దం మధ్యలో చాళుక్య పాలనను వారి భూస్వామ్య, బెరార్ (ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర అమరావతి జిల్లా) రాష్ట్రకూట కుటుంబ పాలకులు ముగించారు. చాళుక్య పాలనలో బలహీనమైన కాలంలో అవకాశాన్ని గ్రహించిన దాంతిదుర్గ గొప్ప చాళుక్య "కర్ణాటకబాల" (కర్ణాటక శక్తి) ను ఓడించాడు. చాళుక్యులను పడగొట్టిన తరువాత, రాష్ట్రకూటులు మన్యఖేటను తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు (కలబురగిలోని ఆధునిక మల్ఖేడ్). 6వ, 7వ శతాబ్దాలలో మధ్య భారతదేశం, దక్కనులో ప్రారంభ రాష్ట్రకూట పాలక కుటుంబాల మూలాలు వివాదాస్పదంగా ఉన్నప్పటికీ, ఎనిమిదవ నుండి పదవ శతాబ్దాల మధ్య వారు తమ పరిపాలనలో సంస్కృతంతో కలిపి కన్నడ భాష ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు. రాష్ట్రకూట శాసనాలు కన్నడ, సంస్కృతంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. వారు రెండు భాషలలో సాహిత్యాన్ని ప్రోత్సహించారు, అందువలన వారి పాలనలో సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందింది. 

రాష్ట్రకూటులు త్వరగా అత్యంత శక్తివంతమైన దక్కన్ సామ్రాజ్యంగా మారారు, ధ్రువ ధారవర్ష పాలనలో గంగా నది, జమునా నది దోవాబ్ ప్రాంతంలోకి వారి ప్రారంభ విజయవంతమైన దండయాత్రలు చేశారు. అతని కుమారుడు మూడవ గోవింద పాలన బెంగాల్ పాల రాజవంశం, వాయువ్య భారతదేశంలోని గుర్జర ప్రతిహార రాష్ట్రకూట విజయాలతో కన్నౌజ్ స్వాధీనం చేసుకోవడంతో కొత్త శకానికి సంకేతం ఇచ్చింది. సంపన్నమైన గంగా మైదానాల వనరుల కోసం త్రైపాక్షిక పోరాట కాలంలో రాష్ట్రకూటులు కన్నౌజ్ను అప్పుడప్పుడు నిర్వహించారు. మూడవ గోవింద విజయాల కారణంగా, చరిత్రకారులు ఆయనను హిందూ ఇతిహాసం మహాభారతం అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్, పాండవ అర్జునుడితో పోల్చారు. మూడవ గోవింద గుర్రాలు హిమాలయ ప్రవాహం మంచుతో నిండిన నీటిని తాగాయని, అతని యుద్ధ ఏనుగులు గంగా నది పవిత్ర జలాలను రుచి చూశాయని సంజన్ శాసనం పేర్కొంది. సమకాలీన అరబ్ యాత్రికుడు సులేమాన్ చేత ప్రపంచంలోని నలుగురు గొప్ప చక్రవర్తులలో ఒకరిగా ప్రశంసించబడిన మొదటి అమోఘవర్ష, మూడవ గోవింద తరువాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, కన్నడ & సంస్కృతంలో మైలురాయి రచనలను సృష్టించిన ఒక ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక కాలంలో పాలించాడు. జైన మతం దయగల అభివృద్ధి అతని పాలన ముఖ్య లక్షణం. అతని మత స్వభావం, కళలు, సాహిత్యంపై అతని ఆసక్తి, అతని శాంతి ప్రియమైన స్వభావం కారణంగా, అతన్ని అశోక చక్రవర్తితో పోల్చారు. పదవ శతాబ్దంలో మూడవ ఇంద్రుడి పాలన రాష్ట్రకూట స్థానాన్ని సామ్రాజ్య శక్తిగా పెంచింది, ఎందుకంటే వారు కన్నౌజ్ను మళ్లీ జయించి, స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కృష్ణ III 939లో ఇంద్ర III తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. కన్నడ సాహిత్య పోషకుడు &  శక్తివంతమైన యోధుడు, ఆయన పాలన ఉత్తరాన ఉజ్జయిని పరమారా & దక్షిణాన చోళుల సమర్పణను సూచిస్తుంది.

అరబిక్ రచన సిల్సిలాటుతవరిఖ్ (851) ప్రపంచంలోని నాలుగు ప్రధాన సామ్రాజ్యాలలో రాష్ట్రకూటులను ఒకటిగా పేర్కొంది. కితాబ్-ఉల్-మసాలిక్-ఉల్-ముమాలిక్ (912) వారిని "భారతదేశపు గొప్ప రాజులు" అని పిలిచారు, వారి ప్రశంసలలో అనేక ఇతర సమకాలీన పుస్తకాలు వ్రాయబడ్డాయి. రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం దాని శిఖరాగ్రంలో దక్షిణాన కేప్ కొమొరిన్ నుండి ఉత్తరాన కన్నౌజ్ వరకు తూర్పున బనారస్ నుండి పశ్చిమాన బ్రోచ్ (భరూచ్) వరకు విస్తరించింది. రాష్ట్రకూటులు దక్కనులో అనేక చక్కని స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించగా, వారి పనిలో అత్యంత విలాసవంతమైనది ఎల్లోరా ఏకశిలా కైలాసనాథ ఆలయం, ఈ ఆలయం ఒక అద్భుతమైన విజయం. కర్ణాటకలో వారి అత్యంత ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు కాశీవిశ్వనాథ ఆలయం పట్టదకల్లు లోని జైన నారాయణ ఆలయం. ఈ స్మారక చిహ్నాలన్నీ యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి.

## పశ్చిమ చాళుక్యులు
10వ శతాబ్దం చివరలో, కల్యాణి చాళుక్యులు లేదా 'తరువాత' చాళుక్యలు అని కూడా పిలువబడే పశ్చిమ చాళుక్యాలు, వారు సామంతులుగా పనిచేస్తున్న రాష్ట్రకూటులను పడగొట్టడం ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చారు. వారు కళ్యాణికి (ఆధునిక బసవకల్యాణ) తరలించడానికి ముందు మాన్యఖేట వారి రాజధానిగా ఉండేది. ఈ సామ్రాజ్యంలోని రాజులు వారి పేరుగల ఒకే వంశానికి చెందినవారా, బాదామి చాళుక్యులు ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగా ఉన్నారు. పాశ్చాత్య చాళుక్య మూలాలు ఏమైనప్పటికీ, కన్నడ వారి పరిపాలన భాషగా మిగిలిపోయింది, వారి కాలంలోని కన్నడ, సంస్కృత సాహిత్యం సమృద్ధిగా ఉండేది. రెండవ కర్కా పాలనలో రాష్ట్రకూటులను ఓడించి తారదావాడి (ఆధునిక బీజాపూర్ జిల్లా) కు చెందిన భూస్వామ్య పాలకుడు రెండవ తైలాపా చాళుక్య పాలనను తిరిగి స్థాపించాడు. 973లో మధ్య భారతదేశానికి చెందిన పరమార దండయాత్ర కారణంగా రాష్ట్రకూట రాజధానికి ఏర్పడిన గందరగోళానికి అనుగుణంగా ఆయన తన తిరుగుబాటును సమయోచితంగా చేశారు. ఈ యుగం వెంగిలోని గోదావరి నది-కృష్కృష్ణా నది దోవాబ్ ప్రాంత వనరులపై నియంత్రణ కోసం తమిళకం చోళ రాజవంశంతో సుదీర్ఘ యుద్ధానికి దారితీసింది. ధైర్యవంతుడైన చాళుక్య రాజు అయిన మొదటి సోమేశ్వర, కొన్ని ఓటములను చవిచూసినప్పటికీ తుంగభద్ర నది ప్రాంతానికి దక్షిణాన చోళ సామ్రాజ్యం వృద్ధిని విజయవంతంగా తగ్గించాడు కొంకణ్, గుజరాత్, మాల్వా, కళింగ ప్రాంతాలలో తన సామంతులపై నియంత్రణను కొనసాగించాడు. 11వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ప్రారంభించి సుమారు 100 సంవత్సరాలు, చోళులు దక్షిణ కర్ణాటక ప్రాంతంలో (గంగావాడి) పెద్ద ప్రాంతాలను ఆక్రమించారు.

1076లో, ఈ చాళుక్య వంశానికి చెందిన అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్య అధిరోహణతో , చాళుక్యులకు అనుకూలంగా అధికార సమతుల్యత మారిపోయింది. ఆయన యాభై సంవత్సరాల పాలన కర్ణాటక చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన కాలం, దీనిని "చాళుక్య విక్రమ యుగం" అని పిలుస్తారు. 11వ శతాబ్దం చివరలో, 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చోళులపై ఆయన సాధించిన విజయాలు వెంగీ ప్రాంతంలో చోళ ప్రభావాన్ని శాశ్వతంగా అంతం చేశాయి. చాళుక్యుల నియంత్రణలో ఉన్న దక్కనులోని సమకాలీన సామంత కుటుంబాలలో హొయసలులు, దేవగిరికి చెందిన సెయున యాదవులు, కాకతీయ రాజవంశం, దక్షిణ కలచూరి ఉన్నారు. వారి శిఖరాగ్ర సమయంలో, పశ్చిమ చాళుక్యులు ఉత్తరాన నర్మదా నది నుండి దక్షిణాన కావేరి నది వరకు విస్తరించి ఉన్న విస్తారమైన సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించారు. ఆరవ విక్రమాదిత్య భారత చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన రాజులలో ఒకరిగా పరిగణించబడ్డాడు. ఈ చాళుక్యులు, ముఖ్యంగా తుంగభద్ర నది లోయలో ముఖ్యమైన నిర్మాణ పనులు సృష్టించబడ్డాయి, ఇవి ప్రారంభ బాదామి చాళుక్యుల నిర్మాణ భాషలు, తరువాత హొయసల మధ్య సంభావిత అనుసంధానంగా పనిచేశాయి. 1126 లో విక్రమాదిత్య VI మరణం తరువాత దశాబ్దాలలో చాళుక్యులు బలహీనపడటంతో, చాళుక్యుల సామంత రాజ్యాలు స్వాతంత్ర్యం పొందాయి.

కర్ణాటకకు చెందిన కలచురిలు, వారి పూర్వీకులు మధ్య భారతదేశం నుండి దక్షిణ దక్కనుకు వలస వచ్చినవారు, మంగళవద (మహారాష్ట్రలోని ఆధునిక మంగళవదే) నుండి భూస్వామ్యంగా పాలించారు. ఈ రాజవంశానికి అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడు రెండవ బిజ్జల, చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్య పాలనలో సైనికాధికారి (మహామండలేశ్వర). చాళుక్యుల క్షీణిస్తున్న శక్తిలో ఒక అవకాశాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, రెండవ బిజ్జల 1157లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించి వారి రాజధాని కళ్యాణిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1167లో ఆయన హత్య కారణంగా ఆయన పాలన కుదిరింది, చివరి చాళుక్య వారసుడు కళ్యాణిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ఆయన కుమారులు సింహాసనంపై పోరాడటం వల్ల జరిగిన అంతర్యుద్ధం రాజవంశం ముగిసింది. అయితే, ఈ విజయం స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది, ఎందుకంటే చాళుక్యులను చివరికి సెయునా యాదవులు తరిమికొట్టారు.

## హొయ్సాలాలు
హొయసలులు 11వ శతాబ్దంలో బేలూరు నుండి చాళుక్యుల భూస్వామ్యులుగా (దక్షిణ కర్ణాటక ప్రాంతంలో) వారి పాలనలో కూడా శక్తివంతమైన శక్తిగా మారారు. 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, వారు దక్షిణాన చోళులతో విజయవంతంగా పోరాడారు, తలకాడ్ యుద్ధంలో వారిని ఓడించి, వారి రాజధానిని సమీపంలోని హలేబిడు తరలించారు. చరిత్రకారులు ఈ రాజవంశం స్థాపకులను మల్నాడ్ కర్ణాటకకు చెందినవారుగా పేర్కొంటారు, అనేక శాసనాల ఆధారంగా వారిని మాలేపరోల్గండ లేదా "లార్డ్ ఆఫ్ ది మేల్ (హిల్స్ చీఫ్స్" (మలేపాసా) అని పిలుస్తారు. పశ్చిమ చాళుక్య శక్తి క్షీణించడంతో, హొయసలులు పన్నెండవ శతాబ్దం చివరలో తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించారు.

హొయసల నియంత్రణలో ఉన్న ఈ కాలంలో, రాగలే వంటి విలక్షణమైన కన్నడ సాహిత్య స్వరాలు (ఖాళీ పద్యం), *సంగత్య* (సంగీత వాయిద్యం తోడుగా పాడటానికి ఉద్దేశించబడింది), *శత్పది* (ఆరు-పంక్తుల పద్యం లేదా సెస్టెత్ మొదలైనవి), విస్తృతంగా ఆమోదించబడ్డాయి. హొయసలలు చాళుక్యుల నుండి ఉద్భవించిన వెసరా నిర్మాణాన్ని విస్తరించారు, బేలూరులోని చెన్నకేశవ ఆలయం, హలేబిడులోని హొయసలేశ్వర ఆలయ నిర్మాణంలో ఉదాహరణగా హొయసల నిర్మాణ ఉచ్చారణ శైలిలో ముగిసింది. ఈ రెండు దేవాలయాలు 1116లో చోళులపై హొయసల విష్ణువర్ధనుడు సాధించిన విజయాల జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడ్డాయి. హోయసల పాలకులలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన రెండవ వీర బల్లాల, చోళ రాజ్యంపై దాడి చేసినప్పుడు దూకుడుగా ఉన్న పాండ్యులను ఓడించి, "చోళ రాజ్య స్థాపకుడు" (చోళరాజ్యప్రతిష్టాచార్య "*దక్షిణ చక్రవర్తి*" (దక్షిణ చక్రవర్తి) & "హోయసల చక్రవర్తి" (హోయసల చక్రవర్తి) అనే బిరుదులను స్వీకరించాడు. హొయసలలు 1225 లో నేడు తమిళనాడు అని పిలువబడే ప్రాంతాలలో తమ పట్టు విస్తరించారు, శ్రీరంగం సమీపంలోని కన్ననూర్ కుప్పం నగరాన్ని ప్రాంతీయ రాజధానిగా మార్చారు. ఇది దక్షిణ దక్కనులో హొయసల ఆధిపత్య కాలం ప్రారంభమైన దక్షిణ భారత రాజకీయాలపై వారికి నియంత్రణను ఇచ్చింది. .

13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, హొయసల శక్తిని సవాలు చేయకుండా ఉండడంతో, దక్షిణ భారతదేశం ముస్లిం మొదటి చొరబాట్లు ప్రారంభమయ్యాయి. ఒక విదేశీ శక్తిపై రెండు దశాబ్దాలకు పైగా యుద్ధం చేసిన తరువాత, అప్పటి హొయసల పాలకుడు మూడవ వీర బల్లాల 1343లో మధురై యుద్ధంలో మరణించాడు. దీని ఫలితంగా హొయసల సామ్రాజ్యం సార్వభౌమ భూభాగాలు ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని తుంగభద్ర ప్రాంతంలో ఉన్న వివిజయనగరం సామ్రాజ్య స్థాపకుడు మొదటి హరిహర పరిపాలించిన ప్రాంతాలతో విలీనం అయ్యాయి. విజయనగర రాజధానిగా ఉన్న కొత్త రాజ్యం మరో రెండు శతాబ్దాల పాటు అభివృద్ధి చెందింది.

## విజయనగర సామ్రాజ్యం
విజయనగర సామ్రాజ్యం 14వ శతాబ్దం చివరిలో త్వరగా సామ్రాజ్య హోదాకు ఎదిగింది. మొదటి బుక్కా రాయా పాలనలో, లంక ద్వీపం నివాళులు అర్పించింది, చైనా మింగ్ రాజవంశం రాయబారులు మార్పిడి చేయబడ్డారు. ఈ సామ్రాజ్యం అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకులు రెండవ దేవరాయ,  తుళువ రాజు కృష్ణదేవరాయ. గజబెతేకర లేదా ఏనుగుల వేటగాడు అని పిలువబడే రెండవ దేవరాయ 1424లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, సంగమ రాజవంశం పాలకులలో అత్యంత ప్రభావవంతమైనవాడు. అతను తిరుగుబాటు చేసిన భూస్వామ్య ప్రభువులను, కాలికట్ జామోరిన్, దక్షిణాన క్విలాన్ అణచివేసి, పెగు, తనాస్సెరిమ్ వద్ద బర్మా రాజులకు అధిపతిగా మారుతూ లంక ద్వీపంపై దాడి చేశాడు. కొంతకాలం క్షీణించిన తరువాత, 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణదేవరాయ పాలనలో విజయనగర సైన్యాలు నిరంతరం విజయం సాధించినప్పుడు సామ్రాజ్యం శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. ఈ సామ్రాజ్యం గతంలో ఉత్తర దక్కనులోని సుల్తానేట్ల క్రింద ఉన్న ప్రాంతాలను కళింగతో సహా తూర్పు దక్కన్లోని భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకుంది, అదే సమయంలో దక్షిణాన ఉన్న దాని అధీనంలోని అన్ని ప్రాంతాలపై నియంత్రణను కొనసాగించింది.

హంపి వద్ద అనేక ముఖ్యమైన స్మారక చిహ్నాలు కృష్ణదేవరాయల పాలనలో పూర్తయ్యాయి లేదా ప్రారంభించబడ్డాయి. ఈ సామ్రాజ్యం శాశ్వతమైన వారసత్వం, ఇప్పుడు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ఉన్న రీగల్ రాజధాని విజయనగరం స్మారక చిహ్నాల విస్తారమైన బహిరంగ థియేటర్. విజయనగర వాస్తుశిల్పం మునుపటి చాళుక్య, హొయసల, పాండ్య, చోళ శైలుల శక్తివంతమైన సమ్మేళనం. తెలుగు, కన్నడ, తమిళం, సంస్కృత భాషల సాహిత్యం రాజుల ప్రోత్సాహాన్ని పొందింది. తెలుగు ప్రజాదరణలో శిఖరాన్ని చేరుకుని కృష్ణదేవరాయల ఆధ్వర్యంలో శిఖరానికి చేరుకుంది. కన్నడ హరిదాస ఉద్యమం కర్ణాటక సంగీతానికి ఎంతో దోహదపడింది,  దక్షిణ భారతదేశం అంతటా బలమైన హిందూ భావాలను పెంపొందించింది. 1565లో దక్కన్ సుల్తానేట్లు తాలికోటా యుద్ధంలో విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించడంతో, కర్ణాటక ప్రాంతం సాధారణంగా దక్షిణ భారతదేశం విచ్ఛిన్నమై, సామ్రాజ్యంలోని వివిధ మాజీ భూస్వామ్య పాలకుల పాలనలో విలీనం అయ్యాయి. క్షీణించిన విజయనగర సామ్రాజ్యం తన రాజధానిని ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్లోని పెనుకొండకు, తరువాత విచ్ఛిన్నం కావడానికి ముందు చంద్రగిరి, వెల్లూరు మార్చింది. దక్షిణ, తీరప్రాంత కర్ణాటక ప్రాంతంలో, మైసూరు రాజ్యం, షిమోగాకు చెందిన కేలాడి నాయక ఆధిపత్యం చెలాయించగా, ఉత్తర ప్రాంతాలు బీజాపూర్ సుల్తానేట్ నియంత్రణలో ఉన్నాయి. చివరి స్వతంత్ర మైసూర్ రాజు టిప్పు సుల్తాన్ ఓటమి, మరణం తరువాత 1799లో బ్రిటిష్ రాజ్ (రూలే) కిందకు వచ్చినప్పటికీ, మైసూర్ రాజ్యం విలీనం కావడానికి ముందు నాయక రాజ్యం 18వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది, ఇది 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం వరకు ఒక రాచరిక రాజ్యంగా ఉండిపోయింది.

## బహమనీ సుల్తానేట్
విజయనగర సామ్రాజ్యం సమకాలీనమైన బహమనీ సుల్తానేట్ 1347లో మహమ్మద్-బిన్-తుగ్లక్ నేతృత్వంలోని ఉత్తర ఆక్రమణదారుల సైన్యాల నుండి విడిపోయిన కమాండర్ అల్లావుద్దీన్-హసన్ స్థాపించాడు. రాజధాని గుల్బర్గా, కానీ తరువాత 1430లో మరింత ఉత్తరాన బీదర్ మార్చబడింది. దక్కన్పై ముస్లిం దండయాత్రలలో మొదటిది 14వ శతాబ్దం ప్రారంభ దశాబ్దాలలో జరిగింది. దాని శిఖరాగ్ర సమయంలో, బహమనీ రాజ్యం దక్షిణాన కృష్కృష్ణా నది నుండి ఉత్తరాన పెంగంగా నది వరకు విస్తరించింది, తద్వారా ఆధునిక కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతాలను కవర్ చేసింది. బహమనీ రాజులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు ఫిరోజ్ షా (తాజ్ ఉద్ దిన్ ఫిరోజ్ అని కూడా పిలుస్తారు, అతను 1397 నుండి 1422 వరకు పాలించాడు. సైనికపరంగా, ఫిరుజ్ షా పాలన విజయనగర రాజులపై అసమాన విజయాన్ని సాధించింది, అయితే అతను 1417లో స్వాధీనం చేసుకున్న మధ్యప్రదేశ్ ఖేర్లా పాలకులు, రాజమండ్రి వేమరెడ్డీలపై మరింత నమ్మకంగా విజయం సాధించాడు. 1417లో విజయనగర సైన్యంతో ఆయన చివరి ఘర్షణ ఘోరంగా ఉండి, 1422లో ఓటమి, అనారోగ్యం, అంతిమ మరణానికి దారితీసింది.

తబతాబా వంటి సమకాలీన రచయితలు తన రచనలలో ఫిరుజ్ షాను ప్రశంసించారు. తబతాబా రాజు గురించి ఇలా రాశాడు, "విద్వాంసులు, షేక్లు, సన్యాసులను పోషించిన ఉత్సాహపూరితమైన, శక్తివంతమైన చక్రవర్తి", షిరాజీ అతన్ని "న్యాయవంతుడు, పవిత్రమైన, ఉదారమైన రాజు, సమానత్వం లేనివాడు" అని అభివర్ణించాడు.[a] ఆయన తన ధైర్యం, సహన స్వభావం లలిత కళల ప్రోత్సాహానికి గౌరవ *సుల్తాన్-ఇ-ఘజియాన్* సంపాదించాడు. ఒక చరిత్రకారుడి అభిప్రాయం ప్రకారం, భారతదేశంలో పాలించిన అత్యంత ప్రముఖ సుల్తాన్లలో ఫిరోజ్ షా ఒకరు. ఈ రాజ్యానికి చెందిన మరో ప్రసిద్ధ వ్యక్తి క్వాజా మహమూద్ గావన్, ప్రధాన మంత్రి, ఆయన అనేక మంది రాజులు, రాజప్రతినిధుల క్రింద పనిచేశారు. ఆయన తన మంత్రి, పరిపాలనా, యుద్ధ, సాహిత్య, దాతృత్వ సామర్ధ్యాల కారణంగా రాజవంశంలోని రాజులు, యువరాణిలను అధిగమించాడు. 1445లో బీదర్ను సందర్శించే పర్షియన్ అయిన ఆయన, పాలక సుల్తాన్ రెండవ అల్లావుద్దీన్ ను ఆకట్టుకున్నాడు, ఆయన ఆస్థానంలో మంత్రిగా ఎన్నికయ్యారు. ఒక సైన్యాధిపతిగా ఆయన దక్షిణాన హుబ్లీ నుండి పశ్చిమాన గోవా వరకు, తూర్పున కొండవిడు, రాజమహేంద్రిల వరకు రాజ్యాన్ని విస్తరించగలిగాడు. ఆయన త్వరలో ప్రధానమంత్రి (*వకీల్-ఉస్-సుల్తానాట్*) పదవికి ఎదిగారు.

బహమనీలు పరిపాలనలో పెద్ద ఎత్తున కాగితం వాడకాన్ని ప్రవేశపెట్టారు, ఇండో-సారాసెనిక్ నిర్మాణ శైలిని ప్రారంభించారు, దీనిని పర్షియన్ వాస్తుశిల్పులు, చేతివృత్తులవారు రూపొందించి నిర్మించారు, (కర్ణాటకలో దాని స్థానిక ప్రభావాలతో *దక్కనీ* వాస్తుశిల్పం అని కూడా పిలుస్తారు). బీదర్, గుల్బర్గాలోని సుల్తానేట్ స్మారక చిహ్నాలు వాస్తుశిల్పంపై వారి ఆసక్తికి నిదర్శనం. గుల్బర్గాలోని బందే నవాజ్ సమాధులు,  స్పానిష్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించే జామా మసీదు బాగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. బీదర్లో, వారి భవనాలు పర్షియన్, టర్కిష్, అరబిక్, రోమన్ ప్రభావాలను కలిగి ఉన్నాయి (సోలా ఖంబా మసీదు ఒక ఉదాహరణ. రంగిన్ మహల్, గంగన్ మహల్, తర్కాష్ మహల్, చిని మహల్, నగీనా మహల్, తఖ్క్ మహల్ వారు నిర్మించిన కొన్ని రాజభవనాలు వారి అందాన్ని నిలుపుకున్నాయి. అహ్మద్ షా వలీ సమాధులు వాటి అలంకరణకు ప్రసిద్ధి చెందాయి, బీదర్‌లోని గావన్ నిర్మించిన పాఠశాల (*మద్రాసా*) (1472) దాని ఉపన్యాస మందిరాలు, లైబ్రరీ, మసీదు  నివాస గృహాలతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందాయి. 15వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో, స్థానిక దక్కనీ ముస్లింలు రాజ్యంలో ప్రభావవంతమైన స్థానాలను ఆక్రమించిన విదేశీ ముస్లింల మధ్య పెరుగుతున్న విభేదాలతో, 1481లో సందేహాస్పదమైన పరిస్థితులలో గావన్ను ఉరితీయడం, విజయనగర రాజులతో నిరంతర యుద్ధాలు బహమనీ రాజ్యాన్ని బలహీనపరిచాయి, చివరికి 1527లో దాని ముగింపు సంభవించింది.

## బీజాపూర్ సుల్తానేట్
15వ శతాబ్దం చివరలో బహమనీ సుల్తానేట్ బలహీనపడటంతో బీజాపూర్ సుల్తానేట్ (లేదా ఆదిల్షాహి రాజ్యం) ఉద్భవించింది. ఈ రాజ్యం గురించి సమాచారానికి ప్రధాన వనరులు పర్షియన్,  కన్నడ భాషలలో సమకాలీన శాసనాలు, రచనలు, దక్కన్కు వచ్చిన యూరోపియన్ సందర్శకుల ప్రయాణ వృత్తాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాల శాసనాల నుండి వచ్చాయి. 1489లో బహమనీ సైన్యంలో టర్కిక్ జనరల్ అయిన యూసుఫ్ ఆదిల్ఖాన్ విడిపోయి ఆధునిక బీజాపూర్ నుండి రాజ్యాన్ని కనుగొన్నాడు. ఆయన పాలన అంతటా, సుల్తానేట్ వ్యూహాత్మక రాయచూర్ దోవాబ్ విషయంలో విజయనగర సామ్రాజ్యంతో, గోవా విషయంలో పోర్చుగీసుతో, బీదర్ బారిద్ షాహీలతో, తరువాత 1565 తరువాత స్వాతంత్ర్యం పొందిన విజయనగర సామ్రాజ్యం పూర్వపు భూస్వామ్యవాదులతో యుద్ధంలో ఉంది. ఇటాలియన్ రచయిత వరథేమా వ్యవస్థాపకుడు ఆదిల్ఖాన్, బీజాపూర్ గురించి ఇలా వ్రాశాడు, "ఒక శక్తివంతమైన, సంపన్నమైన రాజు", "ఈ నగరం అనేక కోటలతో చుట్టుముట్టబడి, అందమైన గంభీరమైన భవనాలను కలిగి ఉంది".

అంతర్-సుల్తానేట్ వివాహాలు సంబంధాలను సాధారణీకరించాయి,  మొదటి అలీ సుల్తానేట్ల సమాఖ్యలో చేరాడు, చివరికి 1565లో విజయనగర సామ్రాజ్యంపై ఘోర ఓటమిని చవిచూశాడు. రాజవంశం అత్యంత ప్రముఖ పాలకుడు రెండవ ఇబ్రహీం, రాజు అత్త చంద్బీబీ రాజప్రతినిధిగా వ్యవహరిస్తూ తొమ్మిదేళ్ల వయస్సులో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తరువాత రెండవ ఇబ్రహీం దక్కన్లోకి మొఘల్ చొరబాట్లలో మొదటిదానితో ఓడిపోయినప్పుడు, అతను తన కుమార్తెను అక్బర్ చక్రవర్తి కుమారుడు డానియాల్కు వివాహం చేసుకున్నాడు, కాని విజయనగర సామ్రాజ్యంలోని మాజీ భూస్వామ్యవాదుల నుండి నివాళులు వసూలు చేయగలిగాడు. ఒక చరిత్రకారుడి అభిప్రాయం ప్రకారం, రెండవ ఇబ్రహీం పాలన బీజాపూర్ సుల్తానేట్కు అత్యున్నత స్థానంగా ఉండేది. లలిత కళల పట్ల మొగ్గు చూపే సహనశీలి రాజు, ఉర్దూ భాషలో సంగీతంపై తొలి పుస్తకం కితాబ్-ఎ-నౌరాస్ అని పిలువబడుతుంది. పుస్తకంలోని ప్రారంభ పాట హిందూ దేవత సరస్వతి ప్రార్థన. తన కుమారుడు ముహమ్మద్ పాలనలో, అహ్మద్నగర్ చెందిన షాజీ భోంస్లే బీజాపూర్ సైన్యంలో చేరాడు. కమాండర్ రణదుల్లా ఖాన్తో కలిసి దక్షిణ దక్కన్లో స్థానిక పాలకుల నుండి కప్పం వసూలు చేస్తూ అనేక విజయవంతమైన దండయాత్రలను నిర్వహించాడు. వెల్లూరు నుండి క్షీణించిన విజయనగర సామ్రాజ్య పాలన చివరి ముగింపు ఈ దండయాత్రల సమయంలో వచ్చింది.

అయితే, మరాఠా శివాజీ ఎదుగుదల, ఉత్తరం నుండి మొఘలుల నిరంతర దండయాత్రలు రాజ్యంపై ప్రభావం చూపాయి, చివరికి 17వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో అది అంతమైంది. కర్ణాటక నిర్మాణ ప్రకృతి దృశ్యానికి ఇండో-సారాసెనిక్ భాషలో బీజాపూర్ సుల్తానేట్ చేసిన కృషి గుర్తించదగినది. వారి అత్యంత ప్రసిద్ధ స్మారక చిహ్నాలు ఇబ్రహీం రౌజా, గోల్ గుంబాజ్ అని పిలువబడే సమాధులు, అనేక ఇతర రాజభవనాలు, మసీదులు. మెహ్తార్ మహల్ చక్కదనం, ముగింపు, అందం కైరో దేనితోనైనా సమానమని ఒక చరిత్రకారుడు పేర్కొన్నాడు. లక్ష్మేశ్వర్ లోని వారి కాళీ మసీదు హిందూ, ముస్లిం శైలుల సంశ్లేషణ. రెండవ ఇబ్రహీం నిర్మించిన ఇబ్రహీం రౌజా ఒక సమాధి  మసీదు కలయిక, దీనిని "దక్కను తాజ్ మహల్" అని పిలుస్తారు. ముహమ్మద్ నిర్మించిన గోల్ గుంబజ్ భారతదేశంలో అతిపెద్ద గోపురం, బైజాంటైన్ హగియా సోఫియా తరువాత ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద పూర్వ-ఆధునిక గోపురం, ఇది ఆకట్టుకునే "గుసగుసలాడే గ్యాలరీ" తో ఉంది. కొంతమంది చరిత్రకారులు దీనిని ప్రపంచంలోని నిర్మాణ అద్భుతాలలో ఒకటిగా భావిస్తారు. పర్షియన్ భాషకు రాష్ట్ర ప్రోత్సాహం ఇవ్వబడింది, అయితే స్థానిక భాషలు, కన్నడ, మరాఠీల వాడకం స్థానిక వ్యవహారాలలో ప్రాచుర్యం పొందింది.

1565లో విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత, తాలికోట యుద్ధం కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతం నెమ్మదిగా అనేక స్వల్పకాలిక పాలెగర్ అధిపతులుగా విడిపోవడం ప్రారంభించింది, బాగా తెలిసిన మైసూర్ రాజ్యం, కేలాడి నాయకుల రాజ్యం, ఇవి తరువాత కన్నడ సాహిత్య ఉత్పత్తికి ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా మారాయి. ఈ రాజ్యాలు తమిళ దేశానికి చెందిన నాయకుల (నాయకుల) నాయకులు పెనుకొండ (1570), తరువాత ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్ చంద్రగిరి (1586) నుండి క్షీణించిన విజయనగర సామ్రాజ్య పాలనకు నామమాత్రపు మద్దతును కొనసాగించారు, తరువాత కొంతకాలం స్వాతంత్ర్యం పొందింది. 17వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, ఉత్తర కర్ణాటకలోని పెద్ద ప్రాంతాలు బీజాపూర్ సుల్తానేట్ నియంత్రణలోకి వచ్చాయి, వారు దక్షిణ దక్కన్పై ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించే ప్రయత్నంలో అనేక యుద్ధాలు చేశారు. 17వ శతాబ్దం చివరలో మొఘలుల చేతిలో బీజాపూర్ సుల్తానేట్ ఓటమి ప్రస్తుత గందరగోళానికి కొత్త కోణాన్ని జోడించింది. రెండు కొత్త ప్రత్యర్థులు, మొఘలులు, మరాఠాలతో స్థానిక రాజ్యాల నిరంతర యుద్ధాలు ఈ ప్రాంతంలో మరింత అస్థిరతకు కారణమయ్యాయి. కర్ణాటకలోని ప్రధాన ప్రాంతాలు మొఘలులు, మరాఠాల పాలనలోకి వచ్చాయి. హైదర్ అలీ, అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ ఆధ్వర్యంలో, మైసూర్ రాజ్యం అధికార పరాకాష్టకు చేరుకుంది, కానీ అప్పటికే ఉపఖండంలో స్థిరమైన పట్టు ఉన్న పెరుగుతున్న ఆంగ్ల శక్తిని ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. 1799లో నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణించిన తరువాత, మైసూర్ రాజ్యం బ్రిటిష్ వారి అధీనంలోకి వచ్చింది. ఒక శతాబ్దానికి పైగా తరువాత, 1947లో భారతదేశం స్వతంత్ర దేశంగా ఆవిర్భవించడంతో, కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలను ఆధునిక కర్ణాటక రాష్ట్రంగా ఏకీకృతం చేయడం నాలుగు శతాబ్దాల రాజకీయ అనిశ్చితిని (శతాబ్దాల విదేశీ పాలనను) అంతం చేసింది.

## కాలక్రమం

ImageSize  = width:800 height:100
PlotArea   = left:65 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars  = justify

Colors =
  id:prehistoric   value:rgb(0.99215,0.8,0.54)
  id:early value:rgb(1,0.7019,0.23)
  id:brightage   value:rgb(0.5,0.764,0.1098)
  id:empires      value:rgb(0.302,0.706,0.5) 
  id:vijayanagar    value:rgb(0.403,0.765,0.716) 
  id:european   value:rgb(0.404,0.776,0.867) 
  id:british     value:rgb(0.6,0.741,0.855)
  id:india  value:rgb(0.6,0.6,0.788)
    id:mayura  value:rgb(0.694,0.447,0.714)
    id:vishnuvardhana  value:rgb(0.976,0.506,0.651)
    id:pulakesi  value:rgb(0.984,0.5,0.373)
    id:vikramaditya    value:rgb(0.792,0.647,0.583)
    id:hakka    value:rgb(0.867,0.761,0.533)
    id:company    value:rgb(0.702,0.698,0.369)
    id:britishgov    value:rgb(0.5,0.565,0.565)   
    id:indep    value:rgb(0.6,0.592,0.569)   
  id:black  value:black
  id:white  value:white

Period      = from:345 till:1650
TimeAxis    = orientation:horizontal
ScaleMajor  = unit:year increment:200 start:345
ScaleMinor  = unit:year increment:50 start:345

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:7 mark:(line,black) width:25 

  bar:Period

  from: 543   till: 1650   text:Empires color:brightage   
  from: 345   till: 543   text:Early_Kingdoms color:hakka   
  bar:Ruler

   from:1343   till:  1650  text:Vijayanagara_empire_&_Sultanates color:hakka
   from:1180   till: 1343  text:Hoysala_empire color:european
   from:973   till: 1180  text:Western_Chalukya color:vishnuvardhana 
   from:753   till: 973  text:Rashtrakutas_of_Manyakheta color:vikramaditya       
   from:543   till: 753  text:Badami_Chalukya color:pulakesi      
   from:345   till: 543  text:Kadambas_&_Gangas color:mayura     
 


## ఇవి కూడా చూడండి
* కర్ణాటక చరిత్ర
* కొడగు చరిత్ర
* సూరత్ చరిత్ర
* మంగళూరు చరిత్ర
* మైసూర్, కూర్గ్ రాజకీయ చరిత్ర (1800–1947)
* కన్నడ శాసనాలు
* మైసూర్, కూర్గ్ రాజకీయ చరిత్ర (1565–1760)

## మూలాలు

వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర
వర్గం:కర్ణాటక