బాదామి చాళుక్య వాస్తుశిల్పం

[thumb|725లో నిర్మించిన [పట్టడకల్|పట్టడకల్‌లోని సంగమేశ్వర దేవాలయం]]
**బాదామి చాళుక్య వాస్తుశిల్పం** అనేది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని ప్రస్తుత బాగల్‌కోట్ జిల్లాలోని మలప్రభ నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో సా.శ. 5 నుండి 8వ శతాబ్దాలలో చాళుక్యుల పాలనలో ఉద్భవించిన హిందూ దేవాలయ వాస్తుశిల్ప శైలి, ఇది తరువాత మరింత విస్తృతంగా వ్యాపించింది. ఈ శైలిని కొన్నిసార్లు వేసర శైలి, **చాళుక్య శైలి** అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ పదం 11, 12వ శతాబ్దాల నాటి పశ్చిమ చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. జార్జ్ మిచెల్, ఇతరులు ఉపయోగించిన **తొలి చాళుక్య వాస్తుశిల్పం** అనే పదం బాదామి చాళుక్య వాస్తుశిల్పానికి సమానం.

బాదామి చాళుక్యులు బనవాసి కదంబులకు సామంతులుగా ఉన్నప్పుడు సా.శ. 450 ప్రాంతంలో ఐహోల్లో నిర్మించిన దేవాలయాలు తొలి బాదామి చాళుక్య దేవాలయాలుగా పరిగణించబడతాయి. తొలి చాళుక్య శైలి కర్ణాటకలోని బాదామి, పట్టడకల్‌లలో పరిపూర్ణతను సంతరించుకుంది.

గుర్తుతెలియని వాస్తుశిల్పులు, కళాకారులు వివిధ శైలులతో ప్రయోగాలు చేసి, నగర, ద్రావిడ శైలులను మిళితం చేశారు. ఈ శైలిలో రెండు రకాల స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి: రాతిని తొలచి చేసిన మందిరాలు (లేదా "గుహాలయాలు"), భూమిపై నిర్మించిన "నిర్మాణాత్మక" దేవాలయాలు.

## బాదామి గుహాలయాలు
[thumb|[కర్ణాటక|కర్ణాటకలోని బాదామిలో ఉన్న గుహాలయం]]
[thumb|[భూతనాథ దేవాలయాల సముదాయం, బాదామి|భూతనాథ దేవాలయాల సముదాయం ]]

బాదామి గుహాలయాల్లో రాతిని తొలచి చేసిన మందిరాలు ఉన్నాయి. ఇవి మూడు ప్రాథమిక లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి: స్తంభాలతో కూడిన వరండా, స్తంభాలతో కూడిన వసారా, రాతిలో లోతుగా చెక్కబడిన గర్భగుడి.

రాతిని తొలచి చేసిన మందిరాలలో ప్రారంభ ప్రయోగాలు ఐహోల్‌లో జరిగాయి, ఇక్కడ వారు వైదిక, బౌద్ధ, జైన శైలులలో ఒక్కొక్కటి చొప్పున మూడు గుహాలయాలను నిర్మించారు. తరువాత వారు తమ శైలిని మెరుగుపరచుకుని బాదామిలో నాలుగు అద్భుతమైన గుహాలయాలను చెక్కారు. ఈ గుహాలయాలలో గమనించదగ్గ లక్షణం ప్రతి పునాదిపై వివిధ వినోదభరితమైన భంగిమలలో చెక్కబడిన *గణాల* వరుస శిల్పాలు.

గుహాలయాల వెలుపలి వరండాలు సాదాసీదాగా ఉంటాయి, కానీ లోపలి మందిరం గొప్ప శిల్పకళా ప్రతీకలను కలిగి ఉంటుంది. కళా విమర్శకుడు డాక్టర్ ఎం. శేషాద్రి చాళుక్యుల కళ గురించి రాస్తూ, వారు రాతిని టైటాన్‌ల వలె చెక్కారని, కానీ నగల తయారీదారుల వలె పనిని పూర్తి చేశారని పేర్కొన్నారు. విమర్శకుడు జిమ్మర్ చాళుక్య గుహాలయాలు బహుముఖ ప్రజ్ఞ, నిగ్రహాల అద్భుతమైన సమతుల్యత అని రాశారు..

అత్యుత్తమ నిర్మాణాత్మక దేవాలయాలు పట్టడకల్లో ఉన్నాయి. పట్టడకల్‌లోని పది దేవాలయాలలో ఆరు ద్రావిడ శైలిలో, నాలుగు రేఖానగర శైలిలో ఉన్నాయి. విరూపాక్ష దేవాలయం అనేక విధాలుగా కొన్ని సంవత్సరాల ముందు ఉనికిలోకి వచ్చిన కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ దేవాలయాన్ని పోలి ఉంటుంది.

ఇది అన్ని హంగులూ ఉన్న పూర్తి దేవాలయం. ఇందులో ప్రధాన నిర్మాణం, ముందు భాగంలో *నంది* మండపం, ముఖద్వారం ద్వారా ప్రవేశించే గోడల ఆవరణ ఉన్నాయి. ప్రధాన గర్భగుడి చుట్టూ *[[ప్రదక్షిణ|ప్రదక్షిణ]] మార్గం*, ఒక *[[మండపం]]* ఉన్నాయి. *మండపం* స్తంభాలతో, రంధ్రాలతో ఉన్న కిటికీలతో నిర్మించబడింది. వెలుపలి గోడ ఉపరితలం పలకల ద్వారా శిల్పాలు, రంధ్రాలతో ఉన్న కిటికీలతో నిండిన అలంకార గూళ్లుగా విభజించబడింది. కళా విమర్శకుడు పెర్సీ బ్రౌన్ ఇక్కడి శిల్పాల గురించి చెబుతూ, అవి వాస్తుశిల్పంలో నిరంతర ప్రవాహంలా కలుస్తాయని వర్ణించారు. దీనిని నిర్మించిన వారి ఆత్మ ఇప్పటికీ జీవించే ఉన్న స్మారక కట్టడాలలో విరూపాక్ష దేవాలయం ఒకటని చెబుతారు.

అనేక శతాబ్దాల తరువాత, బాదామి చాళుక్యుల ప్రశాంతమైన కళ విజయనగర సామ్రాజ్యపు స్తంభాలతో కూడిన వాస్తుశిల్పంలో మళ్లీ కనిపించింది. వీరి గుహలలో *హరిహర*, *త్రివిక్రమ*, *మహిషాసుర మర్దిని*, *తాండవమూర్తి*, *పరవాసుదేవ*, *నటరాజ*, *వరాహ*, *గోమటేశ్వర* మొదలైన వారి సూక్ష్మంగా చెక్కబడిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. జంతువులు, ఆకుల మూలాంశాలు కూడా అనేకం చేర్చబడ్డాయి.

వారి కాలానికి చెందిన కొందరు ముఖ్యమైన శిల్పులు గుండన్ అనివారితాచారి, రేవడి ఓవజ్జ, నరసోబ్బ.

### ముఖ్యమైన బాదామి చాళుక్య దేవాలయాలు
[thumb|[పట్టడకల్|పట్టడకల్‌లోని విరూపాక్ష దేవాలయం]]
[thumb|[ఐహోల్|ఐహోల్‌లోని రావణఫడి గుహ]]
**పట్టడకల్**

* విరూపాక్ష దేవాలయం
* సంగమేశ్వర దేవాలయం
* కాశీవిశ్వనాథ దేవాలయం (రాష్ట్రకూట)
* మల్లికార్జున దేవాలయం
* గలగనాథ దేవాలయం
* కడసిద్దేశ్వర దేవాలయం
* జంబులింగ దేవాలయం
* జైన నారాయణ దేవాలయం (రాష్ట్రకూట)
* పాపనాథ దేవాలయం
* మైదానాల మ్యూజియం, శిల్పకళా గ్యాలరీ
* నాగనాథ దేవాలయం
* చంద్రశేఖర దేవాలయం
* మహాకూటేశ్వర దేవాలయం
* సూర్్య దేవాలయం

thumb|బాదామి గుహాలయాలలోని 4వ గుహలో జైన తీర్థంకరుడు పార్శ్వనాథుడు

**ఐహోల్**
* లాడ్ ఖాన్ దేవాలయం
* హుచ్చప్పయ్యగుడి దేవాలయం
* హుచ్చప్పయ్య మఠం
* దుర్గా దేవాలయం
* మేగుటి జైన దేవాలయం
* రావణఫడి దేవాలయం
* గౌడ దేవాలయం
* మ్యూజియం, ఆర్ట్ గ్యాలరీ
* సూర్యనారాయణ దేవాలయం
**బాదామి**
* 1వ గుహ (శివుడు)
* 2వ గుహ (విష్ణువు త్రివిక్రమునిగా లేదా వామనునిగా, వరాహ, కృష్ణుడు)
* 3వ గుహ (విష్ణువు నరసింహునిగా, వరాహ, హరిహర, త్రివిక్రమునిగా)
* 4వ గుహ (జైన తీర్థంకరుడు పార్శ్వనాథుడు)
* భూతనాథ దేవాలయాల సముదాయం (బాదామి, కల్యాణి చాళుక్య)
**గెరుసొప్ప**
* వర్ధమానస్వామి దేవాలయం
**సండూరు**
* పార్వతీ దేవాలయం
**ఆలంపూర్**, ఆంధ్రప్రదేశ్
* నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు
* కూడవెల్లి సంగమేశ్వర దేవాలయం

## మూలాలు

## గమనికలు
* Nilakanta Sastri, K.A. (1955). A History of South India, From Prehistoric times to fall of Vijayanagar, OUP, New Delhi (Reprinted 2002).
* Dr. Suryanath U. Kamat (2001). Concise History of Karnataka, MCC, Bangalore (Reprinted 2002).
* History Of Karnataka, Mr. Arthikaje © 1998-00 OurKarnataka.com

## బయటి లింకులు

* బాగల్‌కోట్ జిల్లా అధికారిక వెబ్‌సైట్
* కర్ణాటక పర్యాటక మార్గదర్శి 
* కర్ణాటక హోటల్స్
* టూరిజం ఆఫ్ ఇండియా
* కర్ణాటక దేవాలయాలు, డా. జ్యోత్స్నా కామత్

వర్గం:చాళుక్యులు