వలభి రాజ్యం

475 నుండి 776 వరకు పశ్చిమ భారతదేశంలో ఉన్న ఒక తొలి మధ్యయుగ రాజ్యం. దీనిని గుప్త సామ్రాజ్యంలో సేనాపతిగా ఉన్న భటార్కుడు స్థాపించాడు, దీనిని మైత్రక రాజవంశం పాలించింది.

గుప్త సామ్రాజ్య పతనం తరువాత, సౌరాష్ట్ర ప్రాంత సైనిక గవర్నర్ భటార్కుడు 475లో మైత్రక రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. అతని తర్వాత అతని కుమారుడు మొదటి ధరణసేనుడు (సేనాపతి బిరుదు వాడాడు) అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతని కుమారుడు ద్రోణసింహుడు తనను తాను మహారాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు. గుహసేనుడు మగధ చక్రవర్తి సార్వభౌమాధికారాన్ని గుర్తించడం మానేశాడు, అతని కుమారుడు రెండవ ధరణసేనుడు మహారాజాధిరాజ అనే సార్వభౌమ బిరుదును ఉపయోగించడం ప్రారంభించాడు.

హర్షుని పాలనలో ఈ రాజ్యం కన్నౌజ్ రాజ్య సార్వభౌమాధికారం కిందకు వచ్చింది, 647లో అతని మరణం తర్వాత ఈ రాజ్యం మళ్లీ స్వతంత్రంగా మారింది. సుదీర్ఘ అరబ్ దండయాత్రల తర్వాత 776లో ఈ రాజ్యం పతనమైంది.

## చరిత్ర
### భటార్కుడు

సేనాపతి భటార్కుడు గుప్త సామ్రాజ్యం క్రింద సౌరాష్ట్ర ద్వీపకల్పానికి సైనిక గవర్నర్. గుప్త సామ్రాజ్యం బలహీనపడినప్పుడు 5వ శతాబ్దం చివరి పాదంలో గుజరాత్ స్వతంత్ర పాలకుడిగా స్థిరపడ్డాడు. అతను సేనాపతి బిరుదును ఉపయోగించడం కొనసాగించాడు. సైనిక విజయాలు మినహా, రాగి-పలకల ద్వారా అతని గురించి అంతగా సమాచారం తెలియదు. తన వారసుల శాసనాలలో వాడిన 'పరమ-మహేశ్వర' బిరుదును బట్టి అతను శైవుడు. రాజధానిని గిరినగర్ (గిర్నార్) నుండి వలభికి మార్చినట్లు తెలుస్తోంది. వలభి నాణేలన్నింటిపై 'శ్రీ-భటార్క' అని ఉంటుంది. దాదాపు అన్ని మైత్రక శాసనాలు అతని పేరుతోనే ప్రారంభమవుతాయి. వారసుల రాగిపలక శాసనాల ద్వారా మాత్రమే అతని గురించి తెలుస్తోంది.

### మొదటి ధరణసేనుడు

భటార్కుడి తర్వాత అతని పెద్ద కుమారుడు మొదటి ధరణసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతను కూడా కేవలం సేనాపతి బిరుదును మాత్రమే ఉపయోగించాడు. అతను సుమారు 174 నుండి 180 వలభి శకం (సా.శ. 493–499) వరకు పరిపాలించాడు. బలహీనపడుతున్న గుప్త సామ్రాజ్యంలో అతను అధికారాన్ని మరింత సుస్థిరం చేసినట్లు తెలుస్తోంది. మైత్రకులు అవంతి రాజు హరిసేనుడితో వివాహ సంబంధం కలిగి ఉన్నారు, హరిసేనుడు గతంలో మగధ ఆధీనంలో ఉన్న అనేక ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. దేవసేనుని 'దర్సనసార'లో ఉజ్జయిని రాజు కుమార్తె, మొదటి ధ్రువసేనుడి భార్యగా చంద్రలేఖ వర్ణించబడింది.

### ద్రోణసింహుడు
మొదటి ధరణసేనుడి తమ్ముడు ద్రోణసింహుడు (సుమారు సా.శ. 499 - 519), 183 వలభి శకం (సా.శ. 502) నాటి రాగిపలక ద్వారా తనను తాను మహారాజుగా ప్రకటించుకున్నట్లు తెలుస్తోంది. ఉజ్జయినితో వివాహ సంబంధం ఉన్నందున, బహుశా అతని పట్టాభిషేకానికి ఏదో ఉన్నతాధికారి హాజరై ఉండవచ్చని తెలుస్తోంది.

గుప్త సామ్రాజ్య పాలకుడు భానుగుప్తుని ఎరాన్ శాసనం ప్రకారం (1981 సవరించిన అనువాదం), భానుగుప్తుడు, అతని సేనాధిపతి లేదా కులీనుడు గోపరాజు సా.శ. 510లో "మైత్రులకు" వ్యతిరేకంగా ఒక యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు, వారు మైత్రకులే అని భావిస్తున్నారు (పూర్తిగా నిర్ధారించబడనప్పటికీ, "దాదాపు ఖాయమే" అని రచయితలు పేర్కొన్నారు). ద్రోణసింహుడి పాలనలో వలభి, గుప్త సామ్రాజ్యం మధ్య జరిగిన ఘర్షణను ఇది సూచిస్తుంది. శాసనం ఈ క్రింది విధంగా ఉంది:

ఇదే సమయంలో, లేదా కొద్ది కాలం తర్వాత, ఆల్కాన్ హూణ రాజు తోరమాన మాల్వాపై దండెత్తాడు. ఎరాన్ వరాహ శాసనంలో ఇతనిని "భూమండలాధిపతి"గా పేర్కొన్నారు.

### మొదటి ధ్రువసేనుడు
మొదటి ధ్రువసేనుడు భటార్కుడి మూడవ కుమారుడు, ద్రోణసింహుడి తమ్ముడు. సుమారు సా.శ. 519 - 549 వరకు పరిపాలించాడు. అతని పాలనా కాలంలో, మాల్వా రాజు యశోధర్మన్ ఉజ్జయినికి చెందిన హరిసేనుడిని, అలాగే హూణ రాజు మిహిరకులుడిని (సా.శ. 528లో) ఓడించాడు. బహుశా ధ్రువసేనుడు యశోధర్మన్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించి ఉండవచ్చు. యశోధర్మన్ పాలన స్వల్పకాలికం కాబట్టి వారు తమ వైభవాన్ని తిరిగి పొందారని తెలుస్తోంది, ఆ తర్వాత గుప్తులు వారి స్థానాన్ని ఆక్రమించారు.

ఈ మంజూర్లలో, ధ్రువసేనుని తండ్రి భటార్కుడు, అతని అన్నలు శివభక్తులైన 'గొప్ప మహేశ్వరులు'గా వర్ణించబడగా, ధ్రువసేనుడు స్వయంగా 'పరమభాగవత' (గొప్ప వైష్ణవుడు) గా పిలువబడ్డాడు. అతను మత విశ్వాసాలలో ఉదారంగా ఉండి ఉంటాడు. సా.శ. 535 నాటి ఒక శాసనం ద్వారా, తన బౌద్ధ మేనకోడలు దుడ్డా (లేదా లులా) నిర్మించిన వలభిలోని ఒక బౌద్ధ ఆశ్రమానికి అతను ఏర్పాట్లు చేసినట్లు తెలుస్తోంది. అతను వాద్‌నగర్‌లోని బ్రాహ్మణులకు కూడా అనేక దానాలు చేశాడు. అతని భార్య చంద్రలేఖ ఏర్పాటు చేసిన వలభిలో జైన మండలి బహుశా అతని పాలనలోనే జరిగి ఉండవచ్చు. ఆ రోజుల్లో, అతను తన కుమారుడిని కోల్పోయాడు, వలభి మండలి ఆ నష్టానికి సంతాపం తెలిపింది. జైన గ్రంథం *[[కల్ప సూత్రం]]*, మహావీరుని మరణం (నిర్వాణం) తర్వాత 980 లేదా 993 సంవత్సరాలకు, బహుశా ధ్రువసేనుని పాలనలో సంకలనం చేయబడింది. కుమారుడి మరణం వల్ల కలిగిన దుఃఖం నుండి ధ్రువసేనుడిని ఉపశమనం చేయడానికి ఆనందపుర (వాద్‌నగర్) లో కల్పసూత్ర బహిరంగ పఠనం ప్రారంభమైనట్లు అందులో ఉంది. అతని శాసనాల ఆధారంగా, అతని రాజ్యం ద్వారక నుండి వలభి వరకు, మొత్తం సౌరాష్ట్ర ద్వీపకల్పం, ఉత్తరాన వాద్‌నగర్ వరకు విస్తరించినట్లు తెలుస్తోంది.

అతని పాలనా కాలంలో, గరులకులు లేదా గరుడకులు వలభి రాజ్యాన్ని తమ ఆధిపత్యంగా అంగీకరించారు. వలభి సహాయంతో గరులకులు ద్వారకను స్వాధీనం చేసుకుని ఉండవచ్చు. బహుశా వారికి గరుడ చిహ్నం ఉండవచ్చు, వారు వైష్ణవులని వారి శాసనాల ద్వారా స్పష్టమవుతోంది. వారు బ్రాహ్మణులు, బౌద్ధులకు సమానంగా దానాలు చేశారు.

### ధరపట్ట
మొదటి ధ్రువసేనుడి తర్వాత అతని తమ్ముడు ధరపట్ట అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఇతను సా.శ. 549 నుండి 553 వరకు చాలా తక్కువ కాలం పరిపాలించాడు. అతనికి ముందు అతని అన్నలు పాలించినందున, సింహాసనం అధిష్టించే నాటికే అతను వృద్ధుడై ఉండవచ్చు, అందువల్ల అతని పాలన తక్కువ కాలం ఉండి ఉండవచ్చు. సూర్యభగవానుడి భక్తుడైన 'పరమాదిత్య-భక్త'గా వర్ణించబడిన ఏకైక పాలకుడు ఇతడే. అతని మనవడి రాగిపలక శాసనాల ద్వారా అతని గురించి తెలుస్తోంది.

### గుహసేనుడు

ధరపట్ట తర్వాత గుహసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఇతను సా.శ. 553 నుండి 569 వరకు పరిపాలించాడు. మొదటి శిలాదిత్యుని నుండి చివరి పాలకుడి వరకు అందరూ తమ శాసనాలలో అతని పేరును నమోదు చేసినందున అతను గొప్ప రాజు అయి ఉండాలి.

గుహసేనుడు తన పూర్వీకుల వలె తన పేరుతో పాటు 'పరమభట్టారక పాదానుధ్యాన' అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం మానేశాడు, ఇది మగధ పట్ల నామమాత్రపు విధేయతను ప్రదర్శించడం మానేసినట్లు సూచిస్తుంది. అతను 'మహారాజాధిరాజ' అనే సార్వభౌమ బిరుదును స్వీకరించాడు. అతని ప్రారంభ పాలనలో, కన్నౌజ్ రాజు ఈశ్వరవర్మన్ మైత్రక రాజ్యంపై దండెత్తాడు. ఈశ్వరవర్మ జౌన్‌పూర్ శిలాశాసనంలో రైవతక (గిర్నార్) కొండ ప్రస్తావన ఉంది కానీ శాసనం అసంపూర్ణంగా ఉన్నందున యుద్ధంలో ఎవరు గెలిచారో స్పష్టంగా లేదు. గుహసేనుడు ఆ దాడిని తిప్పికొట్టి ఉంటాడని భావిస్తున్నారు.

అతని రాగి-పలకలన్నీ బౌద్ధ ఆశ్రమాలకు విరాళాలను నమోదు చేశాయి. శాసనాలలో పేర్కొన్నట్లుగా అతను శివభక్తుడు, రాగిపలకపై శివుని వాహనమైన నంది చిహ్నం ఉంది. తన పాలన చివరి సంవత్సరాల్లో అతను బౌద్ధమతం పట్ల ఆసక్తి కనబరిచినట్లు అతని శాసనాల ద్వారా తెలుస్తోంది. గుహసేనుడు సంస్కృతం, ప్రాకృతం, శౌరసేని అపభ్రంశ భాషల్లో కవితలు రాశాడు.

ప్రారంభ చరిత్రకారులు మేవార్‌లోని గహ్లోట్‌లను (గోహిల్) (మేదపాట గుహిలులు) అతని వారసులుగా పరిగణించారు. జేమ్స్ టాడ్ అటువంటి ఒక పురాణాన్ని నమోదు చేశాడు కానీ శాసనాధారాలు ఆ ఊహకు మద్దతు ఇవ్వవు. గహ్లోట్‌లు బ్రాహ్మణులని వారి శాసనాలు చెబుతుండగా, మైత్రకులు క్షత్రియులని విర్జీ వాదించాడు.

### రెండవ ధరణసేనుడు

గుహసేనుని తర్వాత అతని కుమారుడు రెండవ ధరణసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను తన ప్రారంభ శాసనాలలో 'సామంత' బిరుదును, తరువాత 'మహారాజు' బిరుదును, ఆపై మళ్ళీ 'మహాసామంత' బిరుదును ఉపయోగించాడు. సా.శ. 569 నుండి 589-90 వరకు పరిపాలించాడు. కన్నౌజ్ రాజు ఈశానవర్మన్‌కు అతను కొంతకాలం సామంతుడిగా మారాడని, బిరుదులలో వచ్చిన మార్పులు దీనిని ప్రతిబింబిస్తాయని భావిస్తారు. ఈశానవర్మన్ పలువురు పాలకులపై ఆధిపత్యం వహించాడని హరహా శాసనం ద్వారా తెలుస్తోంది, దానికి ధరణసేనుడు తలొగ్గి ఉండవచ్చు.

అతను బ్రాహ్మణులకు భూదానాలు చేసినట్లు రాగిపలక శాసనాలలో ఉంది. వలభి శకం (VE) కాలాన్ని స్థాపించడానికి సహాయపడిన 254 లేదా 257 VE నాటి ఒక శాసనం సూర్యగ్రహణాన్ని ప్రస్తావించింది. చైనా యాత్రికుడు హ్యూయన్ త్సాంగ్ ప్రస్తావించిన బౌద్ధ సన్యాసి స్థిరమతి గురించి ఒక శాసనంలో ఉంది. గరులక రాజు సింహాదిత్యుడు సా.శ. 574లో జారీ చేసిన ఒక స్వతంత్ర శాసనం పాలిటానాలో లభించింది.

### మొదటి శిలాదిత్యుడు

రెండవ ధరణసేనుడి తర్వాత మొదటి శిలాదిత్యుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతనిని ధర్మాదిత్య (ధర్మ సూర్యుడు) అని కూడా పిలుస్తారు. ఇతను సా.శ. 590 - 615 వరకు పరిపాలించాడు. 'మంజు-శ్రీ-మూల-కల్ప' ప్రకారం ఇతను ముప్పై సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు. విక్రమ సంపత్ 477 (సా.శ. 420)లో మతాన్ని ప్రచారం చేసే ఒక శిలాదిత్యుని గురించి 'శత్రుంజయ మహత్మ్యం'లో ప్రవచనాత్మక వృత్తాంతం ఉంది. ఆ రచన ఆధునికమైనది, వలభి రాజ్య కాలక్రమానికి సరిపోలడం లేదు. తేదీపై ఆధారపడలేనప్పటికీ, అతని రెండవ పేరు ధర్మాదిత్య మహత్మ్యంలోని శిలాదిత్యునితో గుర్తింపుకు మద్దతు ఇస్తుంది. 'మంజు-శ్రీ-మూల-కల్ప', అతని శాసనాల ఆధారంగా, పశ్చిమ భారతదేశంలో మాల్వా నుండి కచ్ మహాసముద్రాల వరకు అతని పాలన విస్తరించినట్లు తెలుస్తోంది.

అతను శైవుడు. శివాలయానికి ఇచ్చిన ఒక దాన శాసనంలో, బహుశా రాజు సోదరుడు, వారసుడైన ప్రముఖ ఖరగ్రహ దूतकగా ఉన్నాడు. సూర్య దేవాలయం, బౌద్ధ సన్యాసులకు అతను చేసిన దానాలు బౌద్ధమతాన్ని కూడా సహించి, గౌరవించాడని చూపిస్తున్నాయి. శాసనాలలో ఒకదాని రచయిత శాంతి, యుద్ధ మంత్రి చంద్రభట్టిగా పేర్కొనబడ్డాడు; రెండు బౌద్ధ దానాలలో గిఫ్ట్ కారకుడు (దूतक) భట్ట ఆదిత్యయశస్ బహుశా సైనికాధికారి కావచ్చు. జైన గ్రంథం 'శత్రుంజయ మహత్మ్యం' రచయిత తన గురువు అని అందులో పేర్కొన్నాడు. అన్ని మతాలను సమానంగా చూసే అతని విధానం అతని 'ధర్మాదిత్య' బిరుదును సమర్థిస్తుంది. అతిశయోక్తి అయినప్పటికీ, తన ప్రత్యర్థి హర్షుడి పట్ల సానుభూతి ఉన్న కొందరు బౌద్ధులను అతను తన రాజ్యం నుండి బహిష్కరించినట్లు 'శత్రుంజయ మహత్మ్యం' చెబుతోంది. హ్యూయన్ త్సాంగ్ వృత్తాంతాలలో అతను "గొప్ప పరిపాలనా సామర్థ్యం, అరుదైన దయ, కరుణ ఉన్న పాలకుడిగా" ప్రశంసించబడ్డాడు.

అతనికి దేరభట్ట అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. అతని తర్వాత అతని తమ్ముడు మొదటి ఖరగ్రహ అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతని అన్న ఉపేంద్ర, అతని మధ్య పోటీ జరిగి ఉండవచ్చు కానీ చివరికి మొదటి ఖరగ్రహ విజయం సాధించాడు. సహ్య, వింధ్య పర్వతాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని జయించడంలో దేరభట్ట శిలాదిత్యుడికి సహాయం చేసినట్లు పేర్కొనబడింది. కలచురీలతో జరిగిన యుద్ధంలో పులకేశికి అతను బహుశా సహాయం చేసి ఆ ప్రాంతాన్ని పొంది ఉండవచ్చు. మరణించే వరకు ఆ ప్రాంతాన్ని స్వతంత్రంగా పాలించి ఉండవచ్చు. అతని కుమారుడు, వారసుడైన శిలాదిత్యుడు తన సోదరుడు ఖరగ్రహతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుని ఆ ప్రాంతాన్ని పాలించి ఉండవచ్చు. రాగిపలకలలో ఒకదానిలో జంజిక అనే రాణి పేరు ఉంది, ఆమె బహుశా మొదటి శిలాదిత్యుని భార్య కావచ్చు.

### మొదటి ఖరగ్రహ
మొదటి శిలాదిత్యుని తర్వాత అతని తమ్ముడు మొదటి ఖరగ్రహ అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతనిని ఈశ్వరగ్రహ అని కూడా పిలుస్తారు. మొదటి ఖరగ్రహ విర్డి రాగిపలక శాసనం (సా.శ. 616) అతని భూభాగాల్లో ఉజ్జయిని కూడా ఉన్నట్లు నిరూపిస్తుంది, దీనిని "విజయ శిబిరం"గా పేర్కొన్నారు. తన సోదరుని పాలనలో ప్రారంభమైన హర్షునితో నిరంతర పోరాటంలో అతను బహుశా ఉండి ఉంటాడు. అతను శైవుడు, సుమారు సా.శ. 615 - 621 వరకు పరిపాలించాడు.

### మూడవ ధరణసేనుడు
ఖరగ్రహ తర్వాత అతని కుమారుడు మూడవ ధరణసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను సుమారు సా.శ. 621 నుండి 627 వరకు పరిపాలించాడు. ఖేటక (ఖేడా) సైనిక శిబిరం నుండి చేసిన దానమే అతని ఏకైక శాసనం. శిలాదిత్యుని వారసుడిగా 'మంజు-శ్రీ-మూల-కల్ప'లో పేర్కొన్న చాపల విర్జీ ప్రకారం మూడవ ధరణసేనుడు అయి ఉండాలి, అయితే జయస్వాల్ ఇతన్ని ఖరగ్రహగా భావిస్తారు. అతను కూడా శైవుడే. ఉత్తర గుజరాత్‌లో అతను కొంత ప్రాంతాన్ని పొందాడు. పొరుగు రాజ్యాలైన చాళుక్యులు, హర్షవర్ధనుడు నిరంతరం పోరాడుతుండటం వల్ల అతను కొంత అధికారాన్ని కోల్పోయి ఉండవచ్చు.

### రెండవ ధ్రువసేనుడు బాలాదిత్యుడు

మూడవ ధరణసేనుని మరణానంతరం, బాలాదిత్య (ఉదయిస్తున్న సూర్యుడు) అని కూడా పిలువబడే అతని తమ్ముడు రెండవ ధ్రువసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఇతను సా.శ. 627-641 వరకు పరిపాలించాడు. అతను వ్యాకరణం, రాజనీతి శాస్త్రంలో ప్రావీణ్యుడు. హ్యూయన్ త్సాంగ్ అతని గురించి రాస్తూ "అతను తొందరపాటు స్వభావం కలవాడని, అతని జ్ఞానం, రాజనీతి పరిజ్ఞానం తక్కువని" పేర్కొన్నాడు. అంతేకాకుండా, "అతను ఇటీవల అమూల్యమైన రత్న త్రయమైన బౌద్ధ మతంలోని బుద్ధ, ధమ్మ, సంఘం పట్ల ఆకర్షితుడయ్యాడని" రాశాడు. అతను బౌద్ధ విహారాలకు, హిందూ దేవాలయాలకు సమానంగా దానాలు చేశాడు. 'పరమమహేశ్వర' బిరుదును వాడాడు కాబట్టి శైవుడు. తన పూర్వీకుడు ద్రోణసింహుడు కొట్టమ్మిహికాదేవి అనే హిందూ దేవాలయానికి చేసిన దానాన్ని అతను పునరుద్ధరించాడు. హర్షుడితో జరిగిన పోరాటంలో వలభి రాజుకు తాను ఆశ్రయం ఇచ్చినట్లు లాట రాజు రెండవ దద్ద పేర్కొన్నాడు. కానీ అతను రెండవ ధ్రువసేనుడా లేదా నాలుగవ ధరణసేనుడా అనేది స్పష్టంగా లేదు. కన్నౌజ్‌కు చెందిన హర్షవర్ధనుని కుమార్తెను అతను వివాహం చేసుకున్నట్లు హ్యూయన్ త్సాంగ్ పేర్కొన్నాడు, బహుశా ఇది వైవాహిక ఒప్పందం కావచ్చు.

అతని పాలన ఉజ్జయినికి పశ్చిమాన ఉన్న రత్లాం వరకు విస్తరించింది, కాబట్టి ఆధునిక మధ్య, ఉత్తర గుజరాత్ అంతా మైత్రకుల ఆధీనంలో ఉండేది.

### నాలుగవ ధరణసేనుడు
రెండవ ధ్రువసేనుని తర్వాత నాలుగవ ధరణసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చి సా.శ. 641 నుండి 650 వరకు పరిపాలించాడు. అతను భరూచ్ నుండి రాగిపలక శాసనాలను జారీ చేసినందున లాట రాజ్యాన్ని (దక్షిణ గుజరాత్) లొంగదీసుకున్నట్లు తెలుస్తోంది. 'పరమభట్టారక మహారాజాధిరాజ పరమేశ్వర చక్రవర్తిన్' అనే సామ్రాజ్య బిరుదులను స్వీకరించాడు. అతను బౌద్ధ విహారాలకు, బ్రాహ్మణులకు దానాలు చేశాడు. అతను పండితులను పోషించేవాడు, విలువిద్యలో నిపుణుడు. 'భట్టికావ్యం' లేదా 'రావణవధ' రచయిత భట్టి బహుశా ఇతని పాలనలోనే వృద్ధి చెందాడు. ఇది వ్యాకరణ సంబంధిత కావ్యం.

నాలుగవ ధరణసేనుడికి కుమారులు లేకపోవడంతో, వారసత్వం పెద్ద శాఖ అయిన దేరభట్ట వంశానికి బదిలీ చేయబడింది. అతని తర్వాత మూడవ ధ్రువసేనుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు.

### మూడవ ధ్రువసేనుడు

మూడవ ధ్రువసేనుడు దేరభట్ట కుమారుడు. ఇతను సా.శ. 650 నుండి 654-655 వరకు పరిపాలించాడు. అతను 'చక్రవర్తిన్' బిరుదును విడిచిపెట్టాడు, శైవుడు. లాట ప్రాంతంపై అధికారాన్ని చాళుక్యులకు కోల్పోయి ఉండవచ్చు.

### రెండవ ఖరగ్రహ
రెండవ ఖరగ్రహ ధర్మాదిత్య తన తమ్ముడు మూడవ ధ్రువసేనుని తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చాడు. పులిందకలోని సైనిక శిబిరం నుండి అతను ఒక దానం చేశాడు, ఇది చాళుక్యులతో అతని నిరంతర పోరాటాన్ని సూచిస్తుంది. సా.శ. 655 నుండి 658 వరకు పరిపాలించాడు. అతనికి కుమారులు లేరు.

### రెండవ శిలాదిత్యుడు
రెండవ ఖరగ్రహ అన్న అయిన శిలాదిత్యుని కుమారుడే ఈ రెండవ శిలాదిత్యుడు. రెండవ ఖరగ్రహకు కుమారులు లేకపోవడంతో ఇతను సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. సా.శ. 658 నుండి 685 వరకు పరిపాలించాడు. తన దానాలలో తన తండ్రి దేరభట్టను ప్రస్తావించాడు. చాళుక్యుల ఆధీనంలో ఉన్న సేంద్రక గవర్నర్ నుండి బహుశా లాట ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని ఉండవచ్చు. మొదటి విక్రమాదిత్యుని నాయకత్వంలో చాళుక్యులు ఆ ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొంది అతని కుమారుడు జయసింహవర్మన్‌ను దాని గవర్నర్‌గా నియమించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని ఇంకా లాట గూర్జరులే పాలిస్తున్నారు, మూడవ దద్ద బహుశా మైత్రకులతో నిరంతర పోరాటంలో ఉండేవాడు.

అరబ్ కమాండర్ ఇస్మాయిల్ సా.శ. 677లో (AH 57) ఘోఘాపై దాడి చేసినట్లు అరబ్ చరిత్రకారులు పేర్కొన్నారు కానీ వివరాలు ఇవ్వలేదు. బహుశా అతను రెండవ శిలాదిత్యుని చేతిలో ఓడిపోయి ఉండవచ్చు.

### మూడవ శిలాదిత్యుడు
మూడవ శిలాదిత్యుడు రెండవ శిలాదిత్యుని కుమారుడు, వారసుడు. సా.శ. 690 - 710 వరకు పరిపాలించాడు. బహుశా ఈ కాలంలోనే చావడ వంశానికి చెందిన జయశేఖర ఆధీనంలో ఉన్న పంచాసర్‌పై దాడి జరిగింది.

### ముస్లిం దండయాత్రలు, పతనం
#### నాలుగవ శిలాదిత్యుడు

నాలుగవ శిలాదిత్యుడు మూడవ శిలాదిత్యుని కుమారుడు, ఇతని అసలు పేరు బహుశా ధరణసేనుడు కావచ్చు. సుమారు సా.శ. 710 నుండి 740 వరకు పరిపాలించాడు. లాట రాజు నాలుగవ జయభట్ట సహాయంతో చాళుక్య రాజు రెండవ విక్రమాదిత్యుడు వలభి నుండి ఖేటక ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు. కైరా (ఖేడా) వద్ద చాళుక్య యువరాణి భవనగను రాష్ట్రకూట ఇంద్రుడు బలవంతంగా వివాహం చేసుకున్నట్లు సా.శ. 733 నాటి సంజాన్ పలక చెబుతోంది, కాబట్టి ఆ ప్రాంతం వారి ఆధీనంలో ఉండి ఉండాలి.

ఖలీఫా హిషామ్ పాలనలో (సా.శ. 724-743), సింధ్ గవర్నర్ జునైద్ నేతృత్వంలో అరబ్బులు రాజ్యంపై దండెత్తినట్లు అరబ్ చరిత్రకారుడు బిలాదూరి తెలియజేశాడు. ఈ దండయాత్ర సా.శ. 735-736లో జరిగింది, దీనిని లాట రాజ్యం కూడా ప్రస్తావించింది. ముస్లింలు ఉత్తర, దక్షిణ గూర్జర ప్రాంతమంతటా దండెత్తారు. అవనిజనాశ్రయ పులకేశి నవసారి పలక, తాజ్జికులు (అరబ్బులు) కచ్చేలులను (కచ్), సైంధవులు, సౌరాష్ట్ర, చవోత్కటులను (చావడాలు), మౌర్యులు, గూర్జరులను (లాట) నాశనం చేసి దక్కన్ వైపు వెళ్ళినట్లు ప్రస్తావించింది. వలభి వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో జయభట్ట మైత్రకులకు సహాయం చేశాడు, ఆ యుద్ధంలో వారు అరబ్బులను ఓడించారు కానీ చివరకు ఓడిపోయారు. చివరగా నవసారి వద్ద, చాళుక్య దళాల నేతృత్వంలోని కూటమి సైన్యం అరబ్బులను తరిమికొట్టింది. పులకేశికి 'దక్షిణాపథ స్వాధర్ణ' (దక్కన్ దృఢమైన స్తంభం), 'అనివర్తక-నివర్తయిత్ర' (తిప్పికొట్టలేని వారిని తిప్పికొట్టేవాడు), 'అవనిజనాశ్రయ' (ప్రజల ఆశ్రయం) అనే బిరుదులు ప్రదానం చేయబడ్డాయి.

#### ఐదవ శిలాదిత్యుడు
అరబ్ దండయాత్ర తర్వాత, విచ్ఛిన్నమైన పశ్చిమ రాష్ట్రాలు ఐదవ శిలాదిత్యుని ఆధ్వర్యంలో సంఘటితమయ్యాయి. దండయాత్రకు ముందే మాల్వాను గూర్జరదేశ రాజ్యానికి (గుజరాత్ కాదు; గూర్జరదేశ అంటే తూర్పు రాజస్థాన్, ప్రతీహారుల భూభాగం) కోల్పోయారు. గోద్రాక (గోద్రా) సైనిక శిబిరం నుండి చేసిన అతని దానాలలో ఒకటి (సా.శ. 760) మాల్వాను తిరిగి పొందడానికి అతను ప్రయత్నించి ఉంటాడని సూచిస్తోంది. అతను మాల్వాను తిరిగి పొందడంలో విఫలమై ఉంటాడు కానీ ఖేటక (ఖేడా) ప్రాంతాన్ని మాత్రం తిరిగి పొందాడు. సా.శ. 759లో ఉమయ్యద్ ఖలీఫా తరఫున సముద్రం గుండా వచ్చిన తాజ్జికుల (అరబ్బులు) మరో దండయాత్రను అతను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. సింధ్ గవర్నర్ హషమ్, అమరుబిన్ జమాల్ నేతృత్వంలోని నౌకాదళాన్ని బర్దా తీరానికి (పోర్‌బందర్ సమీపంలోని బర్దా కొండలు) పంపాడు. మైత్రకులకు సామంతులుగా ఉన్న సైంధవ రాజవంశపు నౌకాదళం ఈ దండయాత్రను ఓడించింది. అతను సుమారు సా.శ. 740 -762 వరకు పరిపాలించాడు.

#### ఆరవ శిలాదిత్యుడు ధ్రుభట

ధ్రుభట అని కూడా పిలువబడే ఆరవ శిలాదిత్యుడు సుమారు సా.శ. 762 నుండి 776 వరకు పరిపాలించాడు. ఆనందపుర (వాద్‌నగర్) నుండి అతను ఒక దాన శాసనాన్ని జారీ చేసినందున, రాష్ట్రకూటులలో ఉన్న పరిస్థితిని ఆసరాగా చేసుకుని అతను మళ్లీ విస్తరణ చేపట్టి ప్రతీహారులతో పోరాటంలో ఉన్నాడని భావిస్తున్నారు. సా.శ. 776లో (AH 159) తాజ్జికులు (అరబ్బులు) మళ్లీ సౌరాష్ట్రపై దండెత్తారు. వారు బరడ టౌన్‌షిప్‌ను ఆక్రమించారు కానీ అక్కడ అంటువ్యాధి ప్రబలింది. అరబ్బులు వెనుతిరగాల్సి వచ్చింది, ఖలీఫా భారతదేశంలోకి ప్రవేశించే ప్రయత్నాన్ని ఆపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. సైంధవ వంశానికి చెందిన మొదటి అగ్గుక తన శాసనంలో విజయాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు, కాబట్టి వారు వెనక్కి తగ్గాల్సి వచ్చింది. మైత్రక రాజవంశం సా.శ. 783 నాటికి అంతమైంది. సింధ్ నుండి వచ్చిన అరబ్ దండయాత్ర వల్లే ఈ రాజవంశం పతనమైందని చెబుతారు. వల్లభి పతనాన్ని తాజ్జికుల (అరబ్) దండయాత్రలతో ముడిపెట్టే ఇతిహాస గాథలు తప్ప, రాజవంశం ఎలా అంతమైందో ఏ చారిత్రక మూలం పేర్కొనలేదు.

వల్లభి పతనం తర్వాత గిరినగర్ (గిర్నార్), వామనస్థలి (వంథలి) గవర్నర్లు స్వతంత్రులై తమ సొంత రాజవంశాలను స్థాపించుకున్నారు.

## పరిపాలన

డివిజన్ హెడ్ చేత నిర్వహించబడే పరిపాలనా విభాగాలు ఉండేవి, అతనికి అతని కింది అధికారులు సహాయం చేసేవారు. అత్యున్నత విభాగం 'విషయ'కు రాష్ట్రపతి లేదా అమాత్య నేతృత్వం వహించేవారు. అతి తక్కువ స్థాయి విభాగం 'గ్రామ'కు (గ్రామానికి సమానం) గ్రామకూట నేతృత్వం వహించేవారు.

మైత్రకులు వలభి విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు, ఇది దాని విద్యా కార్యకలాపాలకు దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది, నలందా విశ్వవిద్యాలయంతో పోల్చబడింది.

## వాస్తుశిల్పం
### దేవాలయాలు, కట్టడాలు
;సాహిత్య మూలాలలో ప్రస్తావించబడినవి
మైత్రకుల రాగి పలక శాసనాలలో బ్రాహ్మణ, బౌద్ధ మతపరమైన కట్టడాల ప్రస్తావన ఉంది. కొన్ని బౌద్ధ కట్టడాలను మైత్రకులే స్వయంగా నిర్మించారు. సౌరాష్ట్రలోని వటపద్ర వద్ద ఉన్న శివాలయం (సా.శ. 609కి ముందు), భర్తీశ్వర ఆలయం (సా.శ. 631లో ఉనికిలో ఉంది), త్రిసంగమక వద్ద ఉన్న కోటమ్మహిక దేవి ఆలయం (సా.శ. 639లో ఉనికిలో ఉంది, ద్రోణసింహ పాలనలో లేదా అంతకు ముందు నిర్మించబడింది), సౌరాష్ట్రలోని హతాబ్ వద్ద ఉన్న పాండురార్య ఆలయం (సా.శ. 502 శాసనం) వంటివి కొన్ని బ్రాహ్మణ పుణ్యక్షేత్రాలు. మదసర-స్థలిలోని సప్తమాతృక ఆలయం (సా.శ. 676లో ఉనికిలో ఉంది), వటపద్రలోని సూర్య దేవాలయం (సా.శ. 609), భద్రెనియక (సా.శ. 611); అన్నీ సౌరాష్ట్రలో ఉన్నాయి.

మైత్రకులు అనేక బౌద్ధ కట్టడాలను నిర్మించారు. వాటిలో ఎక్కువ భాగం వల్లభి చుట్టుపక్కల నిర్మించబడ్డాయి. భటార్కుడు బహుశా భటార్క-విహారాన్ని నిర్మించాడు. మొదటి ధ్రువసేనుడి సోదరి యువరాణి దుడ్డా ఆరవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దుడ్డా-విహారాన్ని నిర్మించింది. సా.శ. 605కి ముందు, మొదటి శిలాదిత్యుడు సౌరాష్ట్రలో శిలాదిత్య-విహార వంశకటను నిర్మించాడు. అభ్యంతరిక-విహారాన్ని (సా.శ. 567కి ముందు) మిమ్మా అనే మహిళ నిర్మించింది. కక్క మంకిల సా.శ. 589కి ముందు దుడ్డా-విహార మండలానికి కక్క-విహారాన్ని జోడించాడు, సా.శ. 629కి ముందు అక్కడ మరో గోహక-విహారం నిర్మించబడింది. వల్లభిలోని సన్యాసినుల కోసం యక్షసూర-విహారం ఆరవ శతాబ్దం మధ్యలో నిర్మించబడింది. అజిత అనే వర్తకుడు బహుశా యక్షసూర-విహారం పక్కనే సా.శ. 549కి ముందు అజిత-విహారాన్ని నిర్మించాడు. పూర్ణభట్ట-విహారాన్ని పూర్ణభట్టుడు సా.శ. 638కి ముందు నిర్మించాడు. మహాసంధివిగ్రహక సందభట్ట I మనవడు రెండవ స్కందభట్ట, యోధావక వద్ద సందభట్ట-విహారాన్ని నిర్మించాడు.

జైనులకు అంకితమైన కొన్ని దేవాలయాలను కూడా సాహిత్య మూలాలు ప్రస్తావిస్తున్నాయి. సా.శ. 601 నాటికి, వల్లభిలో శాంతినాథ్ ఆలయం ఉనికిలో ఉంది. వల్లభి నాశనమైన సమయంలో, చంద్రప్రభ, ఆదినాథ్, పార్శ్వనాథ్, మహావీరుని విగ్రహాలు సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించబడ్డాయి. పార్శ్వనాథ్, శాంతినాథ్ దేవాలయాలు వర్ధమాన (వాధ్వాన్), దోస్తాటికలో ఉనికిలో ఉండేవి, బహుశా గిర్నార్ పర్వత శిఖరంపై యక్షి అంబికా ఆలయం కూడా ఉండి ఉండవచ్చు.

ఈ కాలంలోని కట్టడాలు చాలావరకు ఇటుకలు, కలప వంటి మన్నిక లేని పదార్థాలతో నిర్మించబడ్డాయి. వాటిలో ఏదీ ఇప్పుడు మనుగడలో లేదు.
;మనుగడలో ఉన్న దేవాలయాలు

File:Old temple, general view from the north-west, Gop, Gujarat.jpg|గోప్ ఆలయం
File:Firangi Deval, Bhavnagar district, Gujarat, India.jpg|కల్సర్ వద్ద ఫిరంగి దేవల్
File:Dharashnvel Temple (Magderu), From East.jpg|మాగ్డెరు, ద్రాసన్వేల్, ఓఖామండల్
File:General view of ruined temples at Sonkansari pond, Ghumli, Saurashtra.jpg|ఘుమ్లీలోని సోన్‌కన్సారీ వద్ద శిథిలమైన దేవాలయాలు
File:Sonkansari Bhanvad 01.JPG|ఘుమ్లీలోని సోన్‌కన్సారీ వద్ద ఉన్న ఆలయం
File:6th to 7th-century Maitraka Group of Temples, Balej 118.jpg|బలేజ్ వద్ద ఉన్న ఆలయం
File:6th to 7th century Bhanasara Group of Temples, Balej Gujarat 218.jpg|భన్సారా వద్ద ఉన్న ఆలయం

ఈ వాస్తుశిల్పం ఉపాకోట్, ఖంభాలిడా గుహలలో కనిపించే పూర్వ గుప్త కాలపు వాస్తుశిల్పానికి కొనసాగింపు. ఈ కాలానికి చెందిన వందకు పైగా దేవాలయాలు ఉన్నాయి. కల్సర్ వద్ద ఉన్నది, బర్దా కొండల ప్రాంతంలోని కొన్ని దేవాలయాలు మినహా దాదాపు అన్నీ పశ్చిమ సౌరాష్ట్ర ప్రాంతపు తీరప్రాంతం వెంబడి ఉన్నాయి. వీటిలో అనేక దేవాలయాలు సైంధవులు నియంత్రించే భూభాగాల్లో ఉన్నాయి.

గోప్ వద్ద ఉన్న ఆలయం, సోన్‌కన్సారీ (ఘుమ్లీ), పచ్చతార్, ప్రాచీ, కల్సర్ వద్ద ఉన్న ఫిరంగి దేవల్, ద్వారక సమీపంలోని వసాయి వద్ద ఉన్న దేవాలయాల సముదాయం, కద్వార్, బిలేశ్వర్, సుత్రపద, విసావాడ, కిందర్‌ఖేడా, పటా, మియాని, పిండారా, ఖిమ్రానా, ద్రేవాడ్ సమీపంలోని రెండు దేవాలయాలు (కాళికా మాతా ఆలయం), పస్నావాడ వద్ద గాయత్రీ ఆలయం, నాగా ఆలయం, సూర్య దేవాలయం, జునాగఢ్‌లోని ప్రారంభ దేవాలయాలు, గోసా, బోరిచా, ప్రభాస్ పటాన్, సవ్రీ, నవాద్ర, ద్వారక వద్ద సువర్ణతీర్థ ఆలయం, పోర్‌బందర్ సమీపంలోని డెగామ్, జామ్రా, ఘేడ్ సమీపంలోని శర్మ. ఖిమేశ్వర, శ్రీనగర్, నందేశ్వర, బలేజ్, భన్సారా, ఓడదార్‌లలోని దేవాలయ సముదాయాలు; బోఖిరా, ఛాయా, విసావాడ, కుచాడి, రాణావవ్, తుకడ, అఖోదర్, కాలావాడ్, భాన్వాడ్, పాస్తర్, పోర్‌బందర్‌లలోని పుణ్యక్షేత్రాలు ఈ కాలానికి చెందిన ఇతర మనుగడలో ఉన్న దేవాలయాలు.

కద్వార్, భన్సారా వద్ద ఈ కాలానికి చెందిన రెండు 'కుండ్‌లు' ఉన్నాయి. ఖిమేశ్వర దేవాలయాల సముదాయంలోని శైవ ఆశ్రమం భారతదేశంలోనే అత్యంత పురాతనమైన బ్రాహ్మణ ఆశ్రమం, ఇది మధ్య భారతదేశంలోని దానికంటే మూడు శతాబ్దాల ముందుంది.

ఈ దేవాలయాలు వాటి రూపకల్పనలో కఠినంగా, అలంకరణలో సరళంగా ఉంటాయి. నాగరా-శైలి శిఖరాల మూలాన్ని, దేవాలయ వాస్తుశిల్పంలో వాటి సంక్లిష్ట డిజైన్ల ప్రారంభాన్ని తెలుసుకోవడానికి వాస్తుశిల్ప అధ్యయనంలో ఇవి ముఖ్యమైనవి. ఈ దేవాలయాలు రెండు ప్రారంభ గుజరాత్ దేవాలయ వాస్తుశిల్ప పాఠశాలల్లో రెండవ దానిని సూచిస్తాయి; ఉత్తర గుజరాత్ ప్రారంభ నాగరా శైలి, సౌరాష్ట్ర శైలి, ఇది ప్రారంభంలో ప్రభావం చూపి చివరికి అభివృద్ధి చెందుతున్న నాగరా శైలి ద్వారా తొలగించబడింది. సౌరాష్ట్ర శైలి పదవ శతాబ్దం నాటికి కనుమరుగైంది.

## నాణేలు

మైత్రకులు తమ పూర్వీకులైన గుప్తులు, పశ్చిమ క్షత్రపులు స్థాపించిన నాణేల శైలులను కొనసాగించారు. వల్లభిలో, మరెక్కడా పెద్ద సంఖ్యలో రాగి, వెండి నాణేలు లభించాయి. రెండు రకాల నాణేలు దొరికాయి. మొదటివి 6 అంగుళాల వ్యాసం కలిగి 29 గ్రెయిన్ల బరువు ఉంటాయి. ఇవి బహుశా పశ్చిమ క్షత్రప నాణేల నమూనాలో చేసిన ప్రారంభ నాణేలు. తరువాతి నాణేలు ఆకారం, పరిమాణం, పురాణాలలో గుప్త నాణేలను పోలి ఉంటాయి. గుప్త నాణేల మాదిరిగానే, ఇవి స్వచ్ఛమైన వెండితో కాకుండా వెండి పూతతో చేయబడ్డాయి.

నాణేనికి ముందు వైపు, క్షత్రప నాణేల మాదిరిగానే కుడివైపు చూస్తున్న రాజు తల ఉంటుంది, కానీ ఎలాంటి పురాణాలు లేదా తేదీలు ఉండవు. వెనుక వైపు శివుని చిహ్నమైన త్రిశూలం ఉంటుంది. కొన్ని తర్వాతి నాణేల వెనుక వైపు గొడ్డలి (పరశువు) జోడించబడింది. ఈ చిహ్నాలు బ్రాహ్మీ లిపికి చెందిన అక్షరాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంటాయి. అందులో, 

## వలభి రాజుల జాబితా

రాజుల జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది:
* భటార్కుడు (సుమారు 470-సుమారు 492)
* మొదటి ధరణసేనుడు (సుమారు 493-సుమారు 499)
* ద్రోణసింహుడు (మహారాజు అని కూడా పిలుస్తారు) (సుమారు 500-సుమారు 520)
* మొదటి ధ్రువసేనుడు (సుమారు 520-సుమారు 550)
* ధరపట్ట (సుమారు 550-సుమారు 556)
* గుహసేనుడు (సుమారు 556-సుమారు 570)
* రెండవ ధరణసేనుడు (సుమారు 570-సుమారు 595)
* మొదటి శిలాదిత్యుడు (ధర్మాదిత్య అని కూడా పిలుస్తారు) (సుమారు 595-సుమారు 615)
* మొదటి ఖరగ్రహ (సుమారు 615-సుమారు 626)
* మూడవ ధరణసేనుడు (సుమారు 626-సుమారు 640)
* రెండవ ధ్రువసేనుడు (బాలాదిత్య అని కూడా పిలుస్తారు) (సుమారు 640-సుమారు 644)
* చక్రవర్తి రాజు నాలుగవ ధరణసేనుడు (పరమ భటార్క, మహారాజాధిరాజ, పరమేశ్వర బిరుదులతో కూడా పిలుస్తారు) (సుమారు 644-సుమారు 651)
* మూడవ ధ్రువసేనుడు (సుమారు 650-సుమారు 654-655)
* రెండవ ఖరగ్రహ (సుమారు 655-సుమారు 658)
* రెండవ శిలాదిత్యుడు (సుమారు 658- సుమారు 685)
* మూడవ శిలాదిత్యుడు (సుమారు 690- సుమారు 710)
* నాలుగవ శిలాదిత్యుడు (సుమారు 710- సుమారు 740)
* ఐదవ శిలాదిత్యుడు ( సుమారు 740- సుమారు 762)
* ఆరవ శిలాదిత్యుడు ధ్రుభట ( సుమారు 762- సుమారు 776)

## గమనికలు

## మూలాలు

## వనరులు
* 
*

వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర