చెంఘీజ్ ఖాన్

ఋthumb|right|250px|మంగోల్ సామ్రాజ్యం.
**చెంఘీజ్ ఖాన్** (ఆంగ్లం : **Genghis Khan**) (మంగోలియన్ : Чингис Хаан, *చింగ్గిజు ఖాన్*), సా.శ. 1162 - 1227 –1227) మంగోలు సామ్రాజ్య స్థాపకుడు, ఖాన్, పరిపాలకుడు. మంగోలు సామ్రాజ్య పరిపాలకుడు 'ఖాగను' లేదా *ఖాఖాను* అని పిలువబడ్డాడు. ఆయన పునాదివేసిన మంగోల్ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలో అతి పెద్ద సామ్రాజ్యం.
ఈశాన్య ఆసియాకు చెందిన ఓ సంచారజాతికి చెందినవాడు. ఆయన అసలు పేరు "టెమూజిను" , 'చెంఘీజు ఖాన్' అని తనకు తాను ప్రకటించుకున్నాడు. ఇతడు షామనిజం మతానికి చెందిన వాడు. షామనిజం మతంలో పితృదేవతాత్మలను పూజిస్తారు. వీరినే దేవతలుగా కొలుస్తారు. ఆయన పేర్లు; 'చంగేజు ఖాన్, చంఘీజు ఖాన్, చంఘేజు ఖాన్ మొదలగునవి.

ఈశాన్య ఆసియాకు చెందిన అనేక సంచార తెగలను ఐక్యం చేస్తూ ఆయన అధికారంలోకి వచ్చారు.

1206లో జరిగిన ఒక సభలో తెముజిను అధికారికంగా "చెంగిజు ఖాన్" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. దీని అర్థం అనిశ్చితంగా ఉంది. దీర్ఘకాలిక స్థిరత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి రూపొందించిన సంస్కరణలను అమలు చేస్తూ ఆయన మంగోలుల గిరిజన నిర్మాణాన్ని పాలక కుటుంబానికి సేవ చేయడానికి అంకితమైన ఒక సమగ్ర యోగ్యతా ప్రాతిపదిక వ్యవస్థగా మార్చాడు.  శక్తివంతమైన షమను చేసిన ఒక తిరుగుబాటు ప్రయత్నాన్ని అడ్డుకున్న తర్వాత చెంగిజు తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేయడం ప్రారంభించాడు. 1209లో ఆయన పొరుగున ఉన్న పశ్చిమ జియా మీద పెద్ద ఎత్తున దాడికి నాయకత్వం వహించాడు. వారు మరుసటి సంవత్సరం మంగోలుల షరతులకు అంగీకరించారు. ఆ తర్వాత ఆయన జిన్ రాజవంశం మీద ఒక సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. ఇది నాలుగు సంవత్సరాల పాటు కొనసాగి 1215లో జిన్ రాజధాని ఝోంగ్డును స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ముగిసింది. ఆయన సేనాధిపతి జెబే 1218లో మధ్య ఆసియా రాజ్యమైన కారా ఖితాయి‌ను ఆక్రమించుకున్నాడు. మరుసటి సంవత్సరం తన దూతలను ఉరితీయడంతో చెంగిజు ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం మీద దండెత్తడానికి ప్రేరేపించబడ్డాడు; ఈ దండయాత్ర ఖ్వారజ్మియను రాజ్యాన్ని కూలదోసి, ట్రాన్సోక్సియానాం ఖొరాసను ప్రాంతాలను నాశనం చేసింది. అదే సమయంలో జెబే, ఆయన సహచరుడు సుబుతాయి జార్జియా, కీవను రస్ వరకు చేరుకున్న ఒక యాత్రకు నాయకత్వం వహించారు. 1227లో తిరుగుబాటు చేస్తున్న పశ్చిమ జియాను అణచివేస్తున్నప్పుడు చెంగిజు మరణించాడు; రెండేళ్ల తాత్కాలిక పాలన తర్వాత ఆయన మూడవ కుమారుడు. వారసుడు ఓగెడై 1229లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

చెంగిజు ఖాన్ ఒక వివాదాస్పద వ్యక్తిగా మిగిలిపోయాడు. ఆయన తన అనుచరుల పట్ల ఉదారంగా, తీవ్రమైన విధేయతతో ఉండేవాడు. కానీ తన శత్రువుల పట్ల కనికరం లేనివాడు. ప్రపంచ ఆధిపత్యం కోసం తన అన్వేషణలో ఆయన విభిన్న వర్గాల నుండి సలహాలను స్వాగతించాడు. దీని కోసం షమానికు సర్వోన్నత దేవత టెంగ్రి తనను నియమించిందని ఆయన నమ్మాడు. చెంగిజు ఆధ్వర్యంలోని మంగోలు సైన్యం లక్షలాది మంది ప్రజలను చంపింది. అయినప్పటికీ ఆయన విజయాలు విశాలమైన భౌగోళిక ప్రాంతంలో అపూర్వమైన వాణిజ్య, సాంస్కృతిక మార్పిడికి కూడా మార్గం సుగమం చేశాయి. రష్యా, అరబ్ ప్రపంచంలో ఆయన ఒక వెనుకబడిన, క్రూరమైన నిరంకుశ పాలకుడిగా గుర్తుండిపోయాడు. అయితే ఇటీవలి పాశ్చాత్య మేధావులు ఆయనను ఒక అనాగరిక యుద్ధవీరుడిగా భావించిన తమ మునుపటి అభిప్రాయాన్ని పునఃపరిశీలించడం ప్రారంభించారు. మంగోలియాలో మరణానంతరం ఆయన దైవంగా పూజించారు; ఆధునిక మంగోలియన్లు ఆయన తమ దేశ స్థాపక పితామహుడిగా గుర్తిస్తారు.

## పేరు - బిరుదు
మంగోలియను భాషకు ఉపయోగించే సార్వత్రిక రోమనైజేషను పద్ధతి ఏదీ లేదు; ఫలితంగా మంగోలియను పేర్ల ఆధునిక స్పెల్లింగు‌లు చాలా తేడాగా ఉంటాయి. అసలైన ఉచ్చారణల నుండి గణనీయంగా భిన్నమైన ఉచ్చారణలకు దారితీయవచ్చు. సాధారణంగా "చెంఘిసు" అని పిలువబడే ఈ గౌరవ బిరుదు అంతిమంగా స్థానిక మంగోలియను  నుండి ఉద్భవించింది, దీనిని  అని రోమనైజు చేయవచ్చు. దీనిని చైనీసు‌లో  చెంగ్జిసి గాను పర్షియను‌లో  చెంగిజు గాను స్వీకరించారు. అరబిక్ భాషలో  వంటి ధ్వని లేనందున, దీనిని మంగోలియను, పర్షియను రోమనైజేషన్లలోగా సూచిస్తారు రచయితలు ఈ పేరును గా లిప్యంతరీకరించారు. అయితే సిరియాకు రచయితలు  అని ఉపయోగించారు.

పర్షియను మూలాలను తప్పుగా చదవడం ఆధారంగా 18వ శతాబ్దంలో ఆంగ్లంలోకి ప్రవేశపెట్టబడిన జెంగిసు "తో పాటు, ఆధునిక ఆంగ్ల స్పెల్లింగు‌లలో "చింగ్గిసు,చింగిసు,జింఘిసు కూడా ఉన్నాయి. ఆయన అసలు పేరు "టెముజిను" (;  టీముఝెను)ని కొన్నిసార్లు ఆంగ్లంలో “ టెముచిను " అని కూడా రాస్తారు.

1271లో చెంఘిసు మనవడు కుబ్లాయి ఖాన్ యువాను రాజవంశాన్ని స్థాపించినప్పుడు ఆయన తన తాతకు 'తైజు' (, అంటే 'సర్వోన్నత పూర్వీకుడు') అనే ఆలయ నామాన్ని, 'షెంగ్వు హువాంగ్డి' (, అంటే 'పవిత్ర-యోధ చక్రవర్తి') అనే మరణానంతర నామాన్ని ప్రసాదించాడు. కుబ్లాయి మునిమనవడు కులూగు ఖాన్ తరువాత ఈ శీర్షికను *ఫాటియను క్యూను షెంగ్వు హువాంగ్డీ* (, అంటే 'మంచి వర్ణనకు వ్యాఖ్యాతగా, స్వర్గానికి సంబంధించిన అనువాదకుడు, హోలీ-మార్షలు ఎంపరరు').

## మూలాలు
ఈ మూలాలు యురేషియా అంతటా డజనుకు పైగా భాషలలో వ్రాయబడినందున ఆధునిక చరిత్రకారులకు చెంఘిసు ఖాన్ జీవితం మీద సమాచారాన్ని సంకలనం చేయడం కష్టంగా మారింది. ఆయన కౌమారదశ, అధికారంలోకి రావడం గురించిన అన్ని వృత్తాంతాలు రెండు మంగోలియను భాషా మూలాల నుండి వచ్చాయి.—'మంగోలుల రహస్య చరిత్ర', 'అల్తాను డెబ్టరు' ('బంగారు పుస్తకం'). ప్రస్తుతం లభ్యంకాని ఈ చివరి గ్రంథం, రెండు చైనీసు చారిత్రక గ్రంథాలకు ప్రేరణగా నిలిచింది—14వ శతాబ్దపు 'యువాను చరిత్ర' , 'షెంగ్వు క్విన్‌జెంగు లు' ('చెంఘిసు ఖాన్ సైనిక దండయాత్రలు'). 'యువాను చరిత్ర' సరిగా సంకలనం చేయబడనప్పటికీ వ్యక్తిగత సైనిక దండయాత్రలు, వ్యక్తుల గురించి పెద్ద మొత్తంలో వివరాలను అందిస్తుంది; 'షెంగ్వూ' దాని కాలక్రమంలో మరింత క్రమశిక్షణతో ఉంటుంది. కానీ చెంఘిజు‌ను విమర్శించదు. అప్పుడప్పుడు లోపాలను కలిగి ఉంటుంది.

'రహస్య చరిత్ర' 14వ - 15వ శతాబ్దాలలో చైనీసు అక్షరాలలోకి లిప్యంతరీకరించబడటం ద్వారా మనుగడ సాగించింది. దీని చారిత్రకత   మీద  వివాదం ఉంది: 20వ శతాబ్దపు చైనా శాస్త్రవేత్త ఆర్థరు వేలీ దీనిని చారిత్రక విలువ లేని ఒక సాహిత్య రచనగా పరిగణించారు. కానీ ఇటీవలి చరిత్రకారులు దీనికి చాలా ఎక్కువ విశ్వసనీయతను ఇచ్చారు. దీని కాలక్రమం సందేహాస్పదంగా ఉందని మెరుగైన కథనం కోసం కొన్ని భాగాలను తొలగించారని లేదా సవరించారని స్పష్టమైనప్పటికీ 'రహస్య చరిత్ర'కు అధిక విలువ ఇవ్వబడింది. ఎందుకంటే అనామక రచయిత తరచుగా చెంఘిసు ఖాన్‌ను విమర్శిస్తాడు: ఆయనను నిర్ణయాలు తీసుకోలేని వ్యక్తిగా కుక్కలంటే భయం ఉన్న వ్యక్తిగా చూపించడమే కాకుండా 'రహస్య చరిత్ర' ఆయన సోదరహత్య, ఆయన కుమారుడు జోచి అనైతికతకు సంబంధించిన అవకాశం వంటి నిషిద్ధ సంఘటనలను కూడా వివరిస్తుంది.

పర్షియను భాషలో అనేక చారిత్రక గ్రంథాలు కూడా లభించాయి. ఇవి చెంఘిజు ఖాన్, మంగోలుల పట్ల సానుకూల, ప్రతికూల వైఖరుల మిశ్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తాయి. మిన్హాజు-ఇ సిరాజు జుజ్జానీ, అతా-మాలికు జువైనీ ఇద్దరూ తమతమ చరిత్రలను 1260లో పూర్తి చేశారు. జుజ్జానీ మంగోలు దండయాత్రల క్రూరత్వానికి ప్రత్యక్ష సాక్షి, ఆయన చారిత్రక గ్రంథంలోని శత్రుత్వం ఆయన అనుభవాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన సమకాలీనుడైన జువైనీ, మంగోలియాకు రెండుసార్లు ప్రయాణించి ఒక మంగోలు వారసత్వ రాజ్యమైన ఇల్ఖానాటు పరిపాలనలో ఉన్నత పదవిని పొందాడు. ఆయన మరింత సానుభూతిపరుడు; చెంఘిజు ఖాన్ పశ్చిమ దండయాత్రల విషయానికి వస్తే ఆయన వృత్తాంతం అత్యంత విశ్వసనీయమైనది. అత్యంత ముఖ్యమైన పర్షియను మూలం 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చెంఘిజు వారసుడైన ఘజాను ఆదేశానుసారం రషీదు అల్-దిన్ సంకలనం చేసిన 'జామి అల్-తవారిఖు' ('చరిత్రల సంగ్రహం') ఘజాను, రషీదు‌కు 'అల్తాను డెబ్టరు' వంటి రహస్య మంగోలు మూలాలకు కుబ్లాయి ఖాన్ రాయబారి బోలాడు చింగు‌సాంగు‌తో సహా మంగోలు మౌఖిక సంప్రదాయ నిపుణులకు ప్రత్యేక ప్రాప్యతను కల్పించాడు. ఆయన ఒక అధికారిక చరిత్రను వ్రాస్తున్నందున రషీదు ఇబ్బందికరమైన లేదా నిషిద్ధ వివరాలను సెన్సారు చేశాడు.

చెంఘిజు ఖాన్ మంగోలుల గురించి అదనపు సమాచారాన్ని కలిగి ఉన్న అనేక ఇతర సమకాలీన చరిత్రలు కూడా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ వాటి నిష్పక్షపాతత, విశ్వసనీయత తరచుగా సందేహాస్పదంగా ఉంటాయి. అదనపు చైనీసు ఆధారాలలో మంగోలులచే జయించబడిన రాజవంశాల చరిత్రలు 1221లో మంగోలులను సందర్శించిన సాంగు దౌత్యవేత్త జావో హాంగు రచనలు ఉన్నాయి. ఆయన 'మెంగు డా బీలు' (మంగోలు తార్తార్ల పూర్తి రికార్డు) అనేది చెంఘిసు ఖాన్ జీవించి ఉన్న కాలంలో మంగోలుల గురించి వ్రాయబడిన ఏకైక లభ్యమవుతున్న ఆధారం. అరబిక్ ఆధారాలలో ఖ్వారాజ్మియను యువరాజు జలాలు అల్-దిన్ సమకాలీన జీవిత చరిత్ర ఉంది. దీనిని ఆయన సహచరుడు అల్-నసావి రచించారు. తరువాత కాలానికి చెందిన అనేక క్రైస్తవ చరిత్రలు కూడా ఉన్నాయి. వాటిలో 'జార్జియను క్రానికల్సు', కార్పినీ, మార్కో పోలో వంటి యూరోపియను యాత్రికుల రచనలు ఉన్నాయి.

## తొలి జీవితం
### జననం - బాల్యం
టెముజిను పుట్టిన సంవత్సరం వివాదాస్పదంగా ఉంది. ఎందుకంటే చరిత్రకారులు 1155, 1162 లేదా 1167 వంటి విభిన్న తేదీలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. కొన్ని సంప్రదాయాల ప్రకారం ఆయన జననం పంది సంవత్సరంలో జరిగింది. అది 1155 లేదా 1167. 1155 నాటి తేదీకి జావో హాంగు, రషీదు అల్-దిన్ రచనలు మద్దతు ఇస్తున్నప్పటికీ *యువాను చరిత్ర,* *షెంగ్వూ* వంటి ఇతర ప్రధాన ఆధారాలు 1162 సంవత్సరానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి. చైనా శాస్త్రవేత్త పాలు పెల్లియోటు ఇష్టపడే 1167 నాటి తేదీ ఒక చిన్న ఆధారం నుండి తీసుకోబడింది—అది యువాను కళాకారుడు యాంగు వీజెను వచనం—కానీ ఇది 1155 నాటి తేదీ కంటే చెంఘిజు ఖాన్ జీవితంలోని సంఘటనలతో మరింత అనుకూలంగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే 1155 నాటి తేదీ ప్రకారం ఆయన ముప్పై ఏళ్ల వయస్సు వచ్చే వరకు పిల్లలను కనలేదని తన డెబ్బైవ దశలోకి కూడా చురుకుగా సైనిక దండయాత్రలు కొనసాగించాడని సూచిస్తుంది. చాలా మంది చరిత్రకారులు 1162 తేదీని అంగీకరించారు; చరిత్రకారుడు పాల్ రాట్చ్నెవ్స్కీ టెముజిను‌కే స్వయంగా నిజం తెలిసి ఉండకపోవచ్చని పేర్కొన్నారు. టెముజిను జన్మస్థలం దీనిని *రహస్య చరిత్ర* ఓనోను నది మీద ఉన్న డెలును బోల్డోగుగా నమోదు చేయబడిన ఆయన జన్మస్థలం గురించి కూడా ఇదే విధంగా చర్చ జరుగుతోంది: దీనిని ఖెంటీ ప్రావిన్సులోని దాదలులో గానీ లేదా రష్యాలోని దక్షిణ అగిన్-బురియాటు ఓక్రుగులో గానీ గుర్తించారు.

టెముజిను మంగోలు తెగ లోని బోర్జిగిను వంశంలో జన్మించాడు. యెసుగెయి అనే నాయకుడికి, ఆయన ప్రధాన భార్య హో'ఎలును‌కు జన్మించాడు. హో'ఎలును వాస్తవానికి ఓల్ఖోనుడు వంశానికి చెందినది. ఆమెను యెసుగెయి తన మెర్కిటు వరుడు చిలెడు నుండి అపహరించుకు వచ్చాడు. ఆయన జన్మనామం మూలం వివాదాస్పదంగా ఉంది: తొలి సంప్రదాయాల ప్రకారం ఆయన తండ్రి టాటార్లకు వ్యతిరేకంగా విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్ర నుండి టెముచిను-యుగే అనే బందీతో తిరిగి వచ్చాడు. తన విజయాన్ని పురస్కరించుకుని ఆ నవజాత శిశువుకు ఆయన పేరు పెట్టాడు. అయితే తరువాతి సంప్రదాయాలు టెమురు (అర్థం 'ఇనుము') అనే మూల పదాన్ని హైలైటు చేస్తూ, "టెముజిను" అంటే 'కమ్మరి' అని అర్థం అనే సిద్ధాంతాలతో దీనిని ముడిపెట్టాయి.

టెముజిను పుట్టుక చుట్టూ అనేక పురాణ కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వాటిలో అత్యంత ప్రముఖమైనది ఏమిటంటే ఆయన చేతిలో రక్తం గడ్డను పట్టుకుని జన్మించాడు. ఇది ఆసియా జానపద కథలలో ఆ బిడ్డ యోధుడవుతాడని సూచించే ఒక సంకేతం. మరికొందరు హో'ఎలును ఒక కాంతి కిరణం ద్వారా గర్భవతి అయిందని అది ఆ బిడ్డ భవిష్యత్తును ప్రకటించిందని పేర్కొన్నారు. ఈ పురాణం పౌరాణిక బోర్జిగిను పూర్వీకురాలైన అలను గువా కథను పోలి ఉంటుంది. యెసుగెయి, హో'ఎలును‌లకు టెముజిను తర్వాత ముగ్గురు చిన్న కుమారులు;  ఖసరు, హచియును, టెముగే, అలాగే టెములును అనే ఒక కుమార్తె ఉన్నారు. టెముజిను‌కు యెసుగెయి రెండవ భార్య సోచిగెలు ద్వారా బెహ్టరు. బెల్గుటెయి అనే ఇద్దరు సవతి సోదరులు కూడా ఉన్నారు. అయితే ఆమె గుర్తింపు అనిశ్చితంగా ఉంది. ఈ తోబుట్టువులు ఓనోను నది ఒడ్డున ఉన్న యెసుగెయి ప్రధాన శిబిరంలో పెరిగారు. అక్కడ వారు గుర్రపు స్వారీ చేయడం, విలువిద్య నేర్చుకున్నారు.

టెముజిను‌కు ఎనిమిది సంవత్సరాల వయస్సు ఉన్నప్పుడు ఆయన తండ్రి టెముజినుకు తగిన అమ్మాయితో నిశ్చితార్థం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. యెసుగెయి తన వారసుడిని హో'ఎలును ప్రతిష్టాత్మకమైన ఒంగిరాటు తెగ పచ్చిక బయళ్లకు తీసుకువెళ్ళాడు. ఆ తెగ వారు గతంలో చాలాసార్లు మంగోలులతో వైవాహిక సంబంధాలు పెట్టుకున్నారు. అక్కడ ఆయన ఒంగిరాటు నాయకుడైన డెయి సెచెను కుమార్తె అయిన బోర్టెతో టెముజిను‌కు నిశ్చితార్థం ఏర్పాటు చేశాడు. నిశ్చితార్థం వల్ల యెసుగెయికి ఒక శక్తివంతమైన మిత్రుడు లభించనున్నందున, బోర్టేకు అధిక కన్యాశుల్కం చెల్లించాల్సి ఉన్నందున డెయి సెచెను చర్చలలో పైచేయి సాధించి భవిష్యత్తులో చెల్లించాల్సిన అప్పును తీర్చడానికి తెముజిను తన ఇంట్లోనే ఉండాలని డిమాండు చేశాడు. ఈ షరతును అంగీకరించి, యెసుగెయి ఒంటరిగా ఇంటికి తిరిగి వెళ్తున్నప్పుడు ఎదురైన టాటార్ల బృందం నుండి అపరిచితులకు ఆతిథ్యం ఇచ్చే స్టెప్పీ సంప్రదాయం మీద ఆధారపడుతూ భోజనం కోరాడు. అయితే ఆ టాటార్లు యెసుగెయిను తమ పాత శత్రువుగా గుర్తించి ఆయన ఆహారంలో విషం కలిపారు. యెసుగెయి క్రమంగా అనారోగ్యానికి గురైనప్పటికీ ఎలాగోలా ఇంటికి చేరుకోగలిగాడు; మరణానికి దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు ఆయన ముంగ్లిగు అనే తన నమ్మకమైన అనుచరుడిని ఒంగిరాట్ల నుండి తెముజిను‌ను తీసుకురమ్మని కోరాడు. ఆ తర్వాత కొద్దిసేపటికే ఆయన మరణించాడు.

### కౌమారదశ

యెసుగెయి మరణం ఆయన ప్రజల ఐక్యతను ఛిన్నాభిన్నం చేసింది. అందులో బోర్జిగిను, తైచియుడు, ఇతర వంశాల సభ్యులు ఉన్నారు. తెముజిను‌కు ఇంకా పదేళ్లు నిండకపోవడం, బెహ్టరు‌కు ఆయన కంటే సుమారు రెండు సంవత్సరాలు ఎక్కువ వయస్సు ఉన్నప్పటికీ వారిద్దరిలో ఎవరూ పరిపాలించడానికి తగినంత అనుభవం ఉన్నవారిగా పరిగణించబడలేదు. తైచియుడు వర్గం పాలకుడి మరణానంతరం జరిగే పితృ దేవతారాధన వేడుకల నుండి హో'ఎలును‌ను మినహాయించింది. త్వరలోనే ఆమె శిబిరాన్ని విడిచిపెట్టింది. 'రహస్య చరిత్ర' ప్రకారం హో'ఎలును వారి గౌరవాన్ని ప్రస్తావిస్తూ వారిని సిగ్గుపడేలా చేసి ఆపడానికి ప్రయత్నించారు. అయినప్పటికీ ఆమె శిబిరాన్ని విడిచిపోతున్న సమయంలో మొత్తం బోర్జిగిను వంశం ఆమెను అనుసరించింది. రషీదు అల్-దిన్, 'షెంగ్వూ' మాత్రం యెసుగెయి సోదరులు వితంతువుకు అండగా నిలిచారని సూచిస్తున్నాయి. హో'ఎలును వారిలో ఒకరితో లెవిరేటు వివాహానికి నిరాకరించి ఉండవచ్చు, దీనివల్ల తరువాత ఉద్రిక్తతలు తలెత్తి ఉండవచ్చు, లేదా 'సీక్రెటు హిస్టరీ' రచయిత ఈ పరిస్థితిని నాటకీయంగా చిత్రీకరించి ఉండవచ్చు. యెసుగెయి ప్రజలలో ఎక్కువమంది తైచియుడు‌లకు అనుకూలంగా ఆయన కుటుంబాన్ని విడిచిపెట్టారని, హో'ఎలును కుటుంబం చాలా కఠినమైన జీవితానికి నెట్టివేయబడిందని అన్ని ఆధారాలు అంగీకరిస్తున్నాయి. వేట-సేకరణ జీవనశైలిని అవలంబించి వారు జీవనం సాగించడానికి వేర్లు, గింజలను సేకరించారు. చిన్న జంతువులను వేటాడారు, చేపలు పట్టారు.

పిల్లలు పెద్దయ్యాక ఉద్రిక్తతలు పెరిగాయి. తెముజిను, బెహ్తరు ఇద్దరికీ తమ తండ్రి వారసులమని చెప్పుకునే హక్కు ఉంది: తెముజిను యెసుగెయి ప్రధాన భార్య కుమారుడు అయినప్పటికీ బెహ్తరు ఆయన కంటే కనీసం రెండు సంవత్సరాలు పెద్దవాడు. లెవిరేటు చట్టం ప్రకారం అనుమతించబడినట్లుగా బెహ్తరు తన యుక్తవయస్సు వచ్చిన తర్వాత హో'ఎలును‌ను వివాహం చేసుకుని తెముజిను‌కు సవతి తండ్రి అయ్యే అవకాశం కూడా ఉంది. వేటలో లభించిన వాటి పంపకం మీద తరచుగా జరిగే వివాదాల వల్ల ఈ ఘర్షణ తీవ్రమైనప్పుడు తెముజిను, ఆయన తమ్ముడు ఖసరు మాటువేసి బెహ్తరు‌ను చంపారు. ఈ నిషిద్ధ చర్య అధికారిక చరిత్రల నుండి తొలగించబడింది. కానీ 'సీక్రెటు హిస్టరీ' నుండి కాదు. అది తెలుసుకుని హో'ఎలును తన కుమారులను కోపంగా మందలించిందని వివరిస్తుంది. బెహ్తరు సొంత తమ్ముడు బెల్గుటెయి ప్రతీకారం తీర్చుకోలేదు. ఖసరు‌తో పాటు తెముజిను అత్యున్నత స్థాయి అనుచరులలో ఒకడయ్యాడు. ఈ సమయంలోనే తెముజిను ఉన్నత వంశానికి చెందిన మరో బాలుడైన జముఖాతో సన్నిహిత స్నేహాన్ని పెంచుకున్నాడు; 'రహస్య చరిత్ర' ప్రకారం వారు బహుమతులుగా గొర్రె ఎముకలను, బాణాలను ఇచ్చిపుచ్చుకున్నారు. పదకొండేళ్ల వయస్సులో మంగోలు రక్త సోదరుల సాంప్రదాయ ప్రమాణమైన 'అండా' ఒప్పందాన్ని చేసుకున్నారు.

కుటుంబానికి మద్దతుదారులు లేకపోవడంతో తెముజిను‌ను అనేకసార్లు బందీగా పట్టుకున్నారు. తాయిచియుడు‌లచే పట్టుబడిన ఆయన ఒక విందు సమయంలో తప్పించుకుని మొదట ఓనోను నదిలో ఆ తర్వాత సోర్కాను-షిరా గుడారంలో దాక్కున్నాడు. సోర్కాను-షిరా నదిలో ఆయనను చూసినప్పటికీ ఎవరికీ చెప్పలేదు. సోర్కాన్-షిరా తన ప్రాణాలకు తీవ్రమైన ప్రమాదం ఉన్నప్పటికీ మూడు రోజుల పాటు తెముజిను‌కు ఆశ్రయం ఇచ్చి ఆ తర్వాత ఆయన తప్పించుకోవడానికి సహాయం చేశాడు. మరో సందర్భంలో దొంగిలించబడిన గుర్రాలను తిరిగి పొందడంలో సహాయం చేసిన బో'ఓర్చు అనే ఒక యువకుడు తెముజిను‌కు సహాయం చేశాడు. కొద్దికాలానికే, బో'ఓర్చు తెముజిను శిబిరంలో ఆయన మొదటి 'నోకోరు' ('వ్యక్తిగత సహచరుడు'; బహువచనం నోకోడు)గా చేరాడు. 'సీక్రెటు హిస్టరీ'లో వివరించబడిన ఈ సంఘటనలు దాని రచయిత చెంఘిసు వ్యక్తిగత ఆకర్షణకు ఎంత ప్రాముఖ్యత ఇచ్చాడో సూచిస్తాయి.

## అధికారంలోకి రావడం
### తొలి సైనిక దండయాత్రలు

పదిహేనేళ్ల వయస్సులో యుక్తవయస్సు వచ్చినప్పుడు తెముజిను బోర్టెను వివాహం చేసుకోవడానికి దేయ్ సెచెను వద్దకు తిరిగి వచ్చాడు. చనిపోయాడని భయపడిన అల్లుడిని చూసి ఆనందపడిన డెయి సెచెను వివాహానికి అంగీకరించి నూతన వధూవరులతో పాటు తెముజిను శిబిరానికి తిరిగి వచ్చాడు; ఆయన భార్య చోటాను హో'ఎలును‌కు ఒక ఖరీదైన సాబులు బొచ్చు కోటును బహుమతిగా ఇచ్చింది. ఒక పోషకుడి కోసం వెతుకుతున్న తెముజిను, ఆ కోటును కెరైటు తెగకు చెందిన ఖాన్ (పాలకుడు) అయిన తోఘ్రులు‌కు తిరిగి బహుమతిగా ఇవ్వాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. తోఘ్రుల్యు యెసుగేయి‌తో కలిసి పోరాడి ఆయనతో 'అందా' ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. తోఘ్రులు మధ్య మంగోలియాలో ఒక విశాలమైన భూభాగాన్ని పరిపాలించాడు. కానీ తన అనుచరులలో చాలామందిని అపనమ్మకంతో చూసేవాడు. నమ్మకమైన ప్రత్యామ్నాయాల అవసరం ఉన్నందున ఆయన ఆ విలువైన బహుమతికి సంతోషించి తెముజిను‌ను తన రక్షణలోకి స్వాగతించాడు. వారిద్దరూ సన్నిహితులయ్యారు, జెల్మే వంటి 'నొకోడు' (అనుచరులు) ఆయన సేవలో చేరడంతో తెముజిను తన అనుచరగణాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించాడు. ఈ సమయంలోనే తెముజిను, బోర్టేలకు వారి మొదటి సంతానం అయిన ఖోజిను అనే కుమార్తె జన్మించింది.
కొంతకాలం తర్వాత యెసుగేయు హో'ఎలును‌ను అపహరించినందుకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి సుమారు 300 మంది మెర్కిట్లు తెముజిను శిబిరం మీద దాడి చేశారు. తెముజిను  ఆయన సోదరులు బుర్ఖాను ఖల్దును పర్వతం మీద దాక్కోగలిగినప్పటికీ, బోర్టే, సోచిగెలు అపహరణకు గురయ్యారు. లెవిరేటు చట్టం ప్రకారం బోర్టేను అప్పటికే మరణించిన చిలెడు తమ్ముడికి ఇచ్చి వివాహం చేశారు. తెముజిను తోఘ్రులు, తన బాల్య స్నేహితుడు జాముఖా సహాయం కోసం విజ్ఞప్తి చేశాడు; జాముఖా అప్పటికే జదరను తెగకు అధిపతిగా ఎదిగాడు. ఈ ఇద్దరు నాయకులు 20,000 మంది యోధులతో కూడిన సైన్యాలను పంపడానికి సిద్ధపడ్డారు. జాముఖా నాయకత్వంలో ఆ సైనిక చర్య త్వరలోనే విజయవంతమైంది. అప్పటికే గర్భవతిగా ఉన్న బోర్టేను విజయవంతంగా తిరిగి తీసుకువచ్చారు. ఆమె త్వరలోనే జోచి అనే కుమారుడికి జన్మనిచ్చింది; టెముజిను అతడిని తన సొంత కొడుకుగా పెంచినప్పటికీ జోచిని జీవితాంతం అతడి నిజమైన తండ్రిత్వం మీద ప్రశ్నలు వెంటాడాయి. దీని గురించి 'రహస్య చరిత్ర'లో వివరించబడింది. ఇది రషీదు అల్-దిన్ వృత్తాంతానికి విరుద్ధంగా ఉంటుంది. ఆయన అక్రమ సంబంధం ఏ సూచనను లేకుండా చేసి కుటుంబం ప్రతిష్టను కాపాడాడు. తర్వాతి పదిహేను సంవత్సరాలలో, టెముజిను, బోర్టేకు మరో ముగ్గురు కుమారులు (చగటాయి, ఓగెడై, టోలుయి), మరో నలుగురు కుమార్తెలు (చెచెయిగెను, అలాకా, ట్యూమెలును, అల్-అల్తాను) జన్మించారు.

'రహస్య చరిత్ర' ప్రకారం టెముజిను జముఖా అనుచరులు ఒకటిన్నర సంవత్సరాలు కలిసి శిబిరాలు వేశారు. ఈ సమయంలో వారి నాయకులు తమ 'అందా' ఒప్పందాన్ని పునరుద్ధరించుకున్నారు. ఒకే దుప్పటి కింద కలిసి నిద్రపోయారు. ఈ మూలం ఈ కాలాన్ని సన్నిహిత మిత్రుల మధ్య బంధం బలపడినట్లుగా చిత్రీకరిస్తుంది. కానీ మెర్కిటు‌లతో సహాయం చేసినందుకు ప్రతిఫలంగా టెముజిను నిజంగా జముఖా సేవలో చేరాడా అని రాట్చ్నెవ్స్కీ ప్రశ్నించారు. ఉద్రిక్తతలు తలెత్తాయి. ఇద్దరు నాయకులు విడిపోయారు. పైకి చూస్తే శిబిరం వేయడం గురించి జముఖా చేసిన ఒక గూఢమైన వ్యాఖ్య కారణంగా ఇది జరిగింది; ఏదేమైనా టెముజిను హో'ఎలును, బోర్టే సలహా మేరకు ఒక స్వతంత్ర అనుచర వర్గాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించాడు. ప్రధాన గిరిజన పాలకులందరూ జముఖాతోనే ఉన్నారు. కానీ నలభై ఒక్క మంది నాయకులు, అనేక మంది సామాన్యులతో పాటు తెముజిను‌కు తమ మద్దతును అందించారు: వీరిలో సుబుతాయు ఉరియంఖాయి, బరులాసు, ఓల్ఖోనుడ్సు తెగలకు చెందిన మరికొందరు ఉన్నారు. మెరుగైన జీవితాలను అందించగల న్యాయమైన, ఉదారమైన ప్రభువుగా తెముజిను‌కు ఉన్న కీర్తి వల్ల చాలా మంది ఆకర్షితులయ్యారు. అదే సమయంలో ఆయన షమన్లు ​​స్వర్గం ఆయనకు ఒక గొప్ప విధిని కేటాయించిందని ప్రవచించారు.

త్వరలోనే టెముజిను‌ను ఆయన సన్నిహిత అనుచరులు మంగోలుల ఖాన్‌గా ప్రకటించారు. తోఘ్రులు తన సామంతుడి ఉన్నతికి సంతోషించినప్పటికీ జముఖా అసూయపడ్డాడు. ఉద్రిక్తతలు బహిరంగ శత్రుత్వంగా మారాయి. సుమారు 1187లో ఆ ఇద్దరు నాయకులు దలను బల్జుటు వద్ద యుద్ధంలో తలపడ్డారు: రెండు సైన్యాలు సమాన బలంగా ఉన్నప్పటికీ టెముజిను స్పష్టమైన ఓటమిని చవిచూశాడు. రషీదు అల్-దిను‌తో సహా తరువాతి చరిత్రకారులు ఆయన విజయం సాధించాడని పేర్కొన్నప్పటికీ వారి వృత్తాంతాలు ఒకదానికొకటి తమలో తామే పరస్పర విరుద్ధంగా ఉన్నాయి.

రాట్చెనెవ్స్కీ తిమోతీ మే వంటి ఆధునిక చరిత్రకారులు దలను బల్జుటు వద్ద జరిగిన ఘర్షణ తర్వాత దశాబ్ద కాలంలో టెముజిను తనలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఉత్తర చైనాలోని జుర్చెను జిను రాజవంశం వద్ద సేవకుడిగా గడిపాడని భావిస్తున్నారు. భవిష్యత్తు చెంఘిజు ఖాన్ జిన్ రాజవంశం వద్ద అనేక సంవత్సరాలు బానిసగా గడిపాడని ఝావో హాంగు నమోదు చేశాడు. గతంలో జాతీయవాద అహంకారానికి నిదర్శనంగా భావించిన ఈ ప్రకటన ఇప్పుడు వాస్తవం మీద ఆధారపడి ఉందని భావిస్తున్నారు. ప్రత్యేకించి దలను బల్జుట్టు, సుమారు 1195 మధ్య టెముజిను కార్యకలాపాలను మరే ఇతర మూలం కూడా ఒప్పించేలా వివరించలేదు. సరిహద్దు దాటి ఆశ్రయం పొందడం అసంతృప్త స్టెప్పీ నాయకులకు, అపఖ్యాతి పాలైన చైనీసు అధికారులకు ఒక సాధారణ ఆచారం. టెముజిను గణనీయమైన శక్తిని నిలుపుకొని తిరిగి ఉద్భవించడం ఆయన బహుశా జిన్ సేవలో లాభపడ్డాడని సూచిస్తుంది. ఆయన తరువాత ఆ రాజ్యాన్ని పడగొట్టినందున మంగోలుల ప్రతిష్టకు హాని కలిగించే ఇటువంటి సంఘటన వారి అన్ని మూలాల నుండి తొలగించబడింది. జావో హాంగు‌కు అలాంటి నిషేధాలేవీ లేవు.

### ప్రత్యర్థిలను ఓడించడం
టెముజిను స్టెప్పీకి తిరిగి వచ్చిన సంఘటనల గురించి ఆధారాలు ఏకీభవించవు. 1196 వేసవి ప్రారంభంలో ఆయన జిన్ ప్రయోజనాలకు విరుద్ధంగా వ్యవహరించడం ప్రారంభించిన టాటార్లకు వ్యతిరేకంగా జిన్‌తో కలిసి ఒక సంయుక్త సైనిక చర్యలో పాల్గొన్నాడు. బహుమతిగా జిన్ ఆయనకు చా-ఉత్-కురి అనే గౌరవ బిరుదును ప్రదానం చేసింది. దీని అర్థం బహుశా జుర్చెను భాషలో "వందల మంది కమాండరు" అని ఉంటుంది. సుమారు అదే సమయంలో ఆయన టోఘ్రులు‌కు కెరైటు ప్రభుత్వాన్ని తిరిగి పొందడంలో సహాయం చేశాడు. దీనిని టోఘ్రులు బంధువులలో ఒకరు శక్తివంతమైన నైమాను తెగ మద్దతుతో ఆక్రమించుకున్నారు. 1196 నాటి ఈ చర్యలు స్టెప్పీలో టెముజిను స్థానాన్ని ప్రాథమికంగా మార్చివేశాయి—నామమాత్రంగా ఆయన ఇప్పటికీ టోఘ్రులు సామంతుడే అయినప్పటికీ వాస్తవానికి ఆయన ఒక సమాన స్థాయి మిత్రుడు అయ్యాడు. 

డలాను బల్జుటు వద్ద తన విజయం తరువాత జముఖా క్రూరంగా ప్రవర్తించాడు—ఆయన డెబ్బై మంది ఖైదీలను సజీవంగా ఉడకబెట్టాడని తనను వ్యతిరేకించిన నాయకుల మృతదేహాలను అవమానించాడని ఆరోపణలు ఉన్నాయి. దీని పర్యవసానంగా యెసుగెయి అనుచరుడైన ముంగ్లిగు, ఆయన కుమారులతో సహా అసంతృప్త అనుచరులు చాలామంది టెముజిను వైపు ఫిరాయించారు; బహుశా ఆయన కొత్తగా సంపాదించిన సంపద కూడా వారిని ఆకర్షించి ఉండవచ్చు. టెముజిను గతంలో ఒక విందులో తనను అవమానించి, టాటారు సైనిక దండయాత్రలో పాల్గొనడానికి నిరాకరించిన అవిధేయ జుర్కిను తెగను లొంగదీసుకున్నాడు. వారి నాయకులను ఉరితీసిన తర్వాత ప్రతీకారంగా ఒక నాటకీయ కుస్తీ పోటీలో బెల్గుటే చేత ఒక ప్రముఖ జుర్కిను నాయకుడి నడుమును లాంఛనప్రాయంగా విరిపించాడు. మంగోలు న్యాయ ఆచారాలకు విరుద్ధమైన ఈ చివరి సంఘటనను 'రహస్య చరిత్ర' రచయిత మాత్రమే నమోదు చేశాడు. ఆయన దీనిని బహిరంగంగా వ్యతిరేకించాడు. ఈ సంఘటనలు సుమారు 1197లో జరిగాయి.

తరువాతి సంవత్సరాలలో టెముజిను, తోఘ్రులు మెర్కిటు‌లు, నైమాను‌లు, టాటారు‌లకు వ్యతిరేకంగా సైనిక దండయాత్రలు చేశారు; కొన్నిసార్లు విడివిడిగా మరికొన్నిసార్లు కలిసి. సుమారు 1201లో ఒంగిరాటు తైచియుడు టాటారు‌లతో సహా అసంతృప్త తెగల సమూహం బోర్జిగిను-కెరైటు కూటమి ఆధిపత్యాన్ని అంతం చేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేసి జముఖాను‌ను తమ నాయకుడిగా, గుర్ఖానుగా (అక్షరాలా "తెగల ఖాన్") ఎన్నుకున్నారు. కొన్ని ప్రారంభ విజయాల తర్వాత, టెముజిను, తోఘ్రులు ఈ వదులైన సమాఖ్యను యెడి ఖునాను వద్ద ఓడించారు. జముఖా తోఘ్రులు దయ కోసం వేడుకోవలసి వచ్చింది. తూర్పు మంగోలియాలో సంపూర్ణ ఆధిపత్యం కోరుతూ, టెముజిను మొదట తైచియుడు‌లను ఆ మీద 1202లో టాటారు‌లను ఓడించాడు; ఈ రెండు దండయాత్రల తర్వాత ఆయన వంశ నాయకులను ఉరితీసి మిగిలిన యోధులను తన సేవలో చేర్చుకున్నాడు. వీరిలో గతంలో ఆయన సహాయం చేసిన సోర్కాను-షిరా, జెబే అనే యువ యోధుడు ఉన్నారు. జెబే తెముజిను గుర్రాన్ని చంపి ఆ వాస్తవాన్ని దాచడానికి నిరాకరించడం ద్వారా తన యుద్ధ నైపుణ్యాన్ని, వ్యక్తిగత ధైర్యాన్ని ప్రదర్శించాడు. తాతార్లను తమలో కలుపుకోవడం వల్ల స్టెప్పీలో మూడు సైనిక శక్తులు మిగిలాయి: పశ్చిమాన నైమాన్లు, తూర్పున మంగోలులు, మధ్యలో కెరైటు‌లు. తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తూ తెముజిను తన కుమారుడు జోచికి తోఘ్రులు కుమార్తెలలో ఒకరితో వివాహం చేయాలని ప్రతిపాదించాడు. తోఘ్రులు కుమారుడు సెంగుం నాయకత్వంలోని కెరైటు ఉన్నత వర్గం ఈ ప్రతిపాదనను తమ తెగ మీద నియంత్రణ సాధించే ప్రయత్నంగా భావించింది. అదే సమయంలో జోచి తల్లిదండ్రుల గురించిన సందేహాలు వారిని మరింతగా ఆగ్రహానికి గురిచేసి ఉండేవి. అదనంగా జముఖా తెముజిను సామాన్యులను ఉన్నత పదవులకు పదోన్నతి కల్పించే అలవాటు ద్వారా సాంప్రదాయ స్టెప్పీ ఉన్నత వర్గానికి కలిగించే ముప్పును ఎత్తి చూపాడు. ఇది సామాజిక నిబంధనలను ఉల్లంఘించింది. చివరికి ఈ డిమాండ్లకు లొంగిపోయి. తోఘ్రులు తన సామంతుడిని ఒక ఆకస్మిక దాడిలోకి ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ ఆయన ప్రణాళికలను ఇద్దరు పశువుల కాపరులు విన్నారు. తెముజిను తన బలగాలలో కొంతమందిని సమీకరించగలిగాడు. కానీ కలాకల్జిదు ఇసుక మైదానాల యుద్ధంలో ఘోరంగా ఓడిపోయాడు.

ఆగ్నేయంగా బల్జునాకు ఒక గుర్తు తెలియని సరస్సు లేదా నది వద్దకు వెనుదిరిగి తెముజిను తన చెల్లాచెదురైన బలగాలు తిరిగి సమూహంగా చేరడం కోసం వేచి ఉన్నాడు: బో'ఓర్చు తన గుర్రాన్ని కోల్పోయి కాలినడకన పారిపోవలసి వచ్చింది. అయితే తెముజిను తీవ్రంగా గాయపడిన కుమారుడు ఓగెడైని ఒక ప్రముఖ యోధుడైన బోరోఖులా రవాణా చేసి ఆయన చికిత్స చేశాడు. తెముజిను సాధ్యమైన ప్రతి మిత్రుడినీ పిలిచి తన నమ్మకమైన అనుచరులకు ఒక ప్రసిద్ధ విశ్వాస ప్రమాణం చేశాడు. ఇది తరువాత బల్జునా ఒడంబడికగా ప్రసిద్ధి చెందింది. తదనంతరం వారికి గొప్ప ప్రతిష్టను తెచ్చిపెట్టింది. బల్జునాలో ప్రమాణం చేసినవారు చాలా భిన్నమైన సమూహం—తొమ్మిది వేర్వేరు తెగల నుండి వచ్చిన పురుషులు, వారిలో క్రైస్తవులు, ముస్లింలు, బౌద్ధులు ఉన్నారు. వీరంతా తెముజిను‌కు, ఒకరికొకరు విధేయతతో మాత్రమే ఏకమయ్యారు. ఈ సమూహం తర్వాతి సామ్రాజ్యానికి ఒక నమూనాగా మారింది. దీనిని చరిత్రకారుడు జాన్ మాను "ఒక ఆదిమ దేశం ఆదిమ ప్రభుత్వం" అని అభివర్ణించాడు. బల్జునా ఒడంబడికను *రహస్య చరిత్ర* నుండి తొలగించారు—ఆ సమూహంలో అధిక శాతం మంగోలేతరులు ఉన్నందున రచయిత ఇతర తెగల పాత్రను తక్కువ చేసి చూపాలనుకున్నాడని భావిస్తున్నారు.

ఖసారు ప్రమేయంతో కూడిన ఒక  మంగోలులు జెజెరు హైట్సు‌లో కెరీటు‌ల మీద ఆకస్మిక దాడి చేయడానికి వీలు కల్పించింది; అయినప్పటికీ తదనంతర యుద్ధం మూడు రోజుల పాటు కొనసాగినప్పటికీ అది ఒక టెముజిను‌కు నిర్ణయాత్మక విజయంగా మారింది. తోఘ్రులు, సెంగ్‌గుం ఇద్దరూ పారిపోవాల్సి వచ్చింది. వారిలో సెంగ్‌గుం టిబెట్టు‌కు పారిపోగా తోఘ్రులు‌ను గుర్తించని ఒక నైమాను చంపేశాడు. టెముజిను కెరైటు ఉన్నత వర్గాలను తన సొంత తెగలో విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా తన విజయాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు: ఆయన యువరాణి ఇబాకాను భార్యగా చేసుకున్నాడు. ఆమె సోదరి సోర్ఘఘ్తానిని, మేనకోడలు దోఖుజు‌ను తన చిన్న కుమారుడు టోలుయికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు. మంగోలుల చేతిలో ఓడిపోయిన జముఖా, ఇతరుల రాకతో నైమాన్ల సైనిక బలం పెరిగింది. వారు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. ఈ సంఘటనల గురించి ఒంగుడు తెగకు చెందిన సానుభూతిపరుడైన పాలకుడు అలాఖుష్ టెముజిను‌కు తెలియజేశాడు. 1204 మేలో ఆల్టై పర్వతాలలోని చకిర్మాటు యుద్ధంలో నైమాన్లు నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయారు: వారి నాయకుడు తయాంగు ఖాన్ చంపబడ్డాడు. ఆయన కుమారుడు కుచ్లుగు పశ్చిమానికి పారిపోవలసి వచ్చింది. అదే సంవత్సరం తరువాత మెర్కిట్టు‌లు నాశనం చేయబడ్డారు. అయితే చకిర్మాటు వద్ద నైమాన్లను విడిచిపెట్టిన జముఖాను, ఆయన సహచరులు టెముజిను‌కు అప్పగించారు. వారి విశ్వాసరాహిత్యం కారణంగా వారికి మరణశిక్ష విధించబడింది. 'రహస్య చరిత్ర' ప్రకారం, జముఖా తన చిన్ననాటి స్నేహితుడిని తనను గౌరవప్రదంగా ఉరితీయమని ఒప్పించాడు; ఇతర కథనాల ప్రకారం ఆయన శరీర భాగాలను వేరుచేసి చంపారు. 

## ప్రారంభ పాలన: సంస్కరణలు - చైనా దండయాత్రలు (1206–1215)
### 1206 నాటి కురుల్తాయు - సంస్కరణలు

ఇప్పుడు స్టెప్పీ ప్రాంతానికి ఏకైక పాలకుడైన తెముజిను 1206లో ఓనాను నది మూలం వద్ద కురుల్టై అని పిలువబడే ఒక పెద్ద సభను నిర్వహించాడు. ఇక్కడ ఆయన అధికారికంగా "చెంగిజు ఖాన్" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. దీని వ్యుత్పత్తి అర్థం మీద చాలా చర్చ జరిగింది. కొంతమంది వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం ప్రకారం ఆ బిరుదుకు ఎటువంటి అర్థం లేదు. అది కేవలం తెముజిను సాంప్రదాయ 'గుర్ఖాను' బిరుదును తిరస్కరించడాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ బిరుదు జముఖాకు ఇవ్వబడింది. అందువలన అది తక్కువ విలువైనదిగా పరిగణించబడింది. మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం "చెంగిజు" అనే పదానికి బలం, స్థిరత్వం, కఠినత్వం లేదా ధర్మబద్ధత అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. మూడవ పరికల్పన ప్రకారం ఈ బిరుదు టర్కికు భాషలోని 'టెంగిజు' ('మహాసముద్రం') పదానికి సంబంధించినది, "చెంగిజు ఖాన్" అనే బిరుదుకు "మహాసముద్రానికి అధిపతి" అని అర్థం మహాసముద్రం భూమిని చుట్టుముట్టి ఉంటుందని నమ్మేవారు కాబట్టి ఈ బిరుదు అంతిమంగా "విశ్వ పాలకుడు" అని సూచిస్తుంది.

ఆ తర్వాత చెంగిజు ఖాన్, మే మాటలలో చెప్పాలంటే ఒక "సామాజిక విప్లవాన్ని" ప్రారంభించాడు. సాంప్రదాయ గిరిజన వ్యవస్థలు ప్రధానంగా చిన్న వంశాలు, కుటుంబాలకు ప్రయోజనం చేకూర్చేలా అభివృద్ధి చెందాయి కాబట్టి అవి పెద్ద రాజ్యాలకు పునాదులుగా సరిపోలేదు. గత స్టెప్పీ సమాఖ్యల పతనానికి కారణమయ్యాయి. అందువల్ల చెంగిజు గిరిజన అనుబంధాల శక్తిని అణచివేయడానికి వాటి స్థానంలో ఖాన్‌కు పాలక కుటుంబానికి బేషరతు విధేయతను నెలకొల్పడానికి రూపొందించిన పరిపాలనా సంస్కరణల శ్రేణిని ప్రారంభించాడు. ఆయన అధికారంలోకి వచ్చే సమయంలో చాలా మంది సాంప్రదాయ గిరిజన నాయకులు చంపబడటంతో చెంగిజు మంగోలు సామాజిక శ్రేణిని తన అనుకూలంగా పునర్నిర్మించగలిగాడు. అత్యున్నత శ్రేణిలో కేవలం ఆయన, ఆయన సోదరుల కుటుంబాలు మాత్రమే ఉండేవి. వీరు అల్టాను ఉరుక్వు (అక్షరాలా 'బంగారు కుటుంబం') లేదా చఘాను యాసును (అక్షరాలా 'తెల్ల ఎముక') అని పిలువబడ్డారు; వారి క్రింద క్వారా యసును (అక్షరాలా 'నల్ల ఎముక'; కొన్నిసార్లు క్వరాచు) ఉండేవారు. ఇందులో సామ్రాజ్యానికి పూర్వం ఉన్న ఉన్నత వర్గాల వారు, కొత్త కుటుంబాలలో అత్యంత ముఖ్యమైన వారు ఉండేవారు.

గిరిజన విధేయత అనే భావనను పూర్తిగా తొలగించడానికి మంగోలు సమాజాన్ని ఒక సైనిక దశాంశ పద్ధతిగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. పదిహేను నుండి డెబ్బై సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల ప్రతి పురుషుడిని వెయ్యి మంది సైనికుల యూనిటు అయిన మింక్వను (బహువచనం మింకాడు) లోకి చేర్చుకున్నారు. దీనిని వందల (జఘును బహువచనం జఘత్), పదుల (అర్బను బహువచనం అర్బతు) యూనిట్లుగా విభజించారు. ఈ యూనిట్లలో ప్రతి మనిషి కుటుంబం కూడా ఉండేది. అంటే ప్రతి సైనిక మింక్వనుకు కుటుంబాల  మింక్వను మద్దతుగా ఉండేది. దీనిని మే "సైనిక-పారిశ్రామిక సముదాయం" అని అభివర్ణించారు. ప్రతి మింక్వను ఒక రాజకీయ, సామాజిక యూనిటు‌గా పనిచేసింది. అదే సమయంలో ఓడిపోయిన తెగల యోధులను వేర్వేరు మింక్వాడులలో చెదరగొట్టారు. తద్వారా వారు ఒకే సమూహంగా తిరుగుబాటు చేయడం కష్టమవుతుంది. పాత గిరిజన గుర్తింపులు కనుమరుగయ్యేలా చూడటం వాటి స్థానంలో "గొప్ప మంగోలు రాజ్యానికి" ఖాన్‌కు తమ యోగ్యత, విధేయత ద్వారా హోదా పొందిన కమాండర్లకు విధేయతను నెలకొల్పడం దీని ఉద్దేశ్యం. ఈ ప్రత్యేక సంస్కరణ అత్యంత ప్రభావవంతంగా నిరూపించబడింది—మంగోలు సామ్రాజ్యం విభజన తర్వాత కూడా గిరిజన ప్రాతిపదికన విచ్ఛిన్నం ఎప్పుడూ జరగలేదు. దానికి బదులుగా చెంఘిజు వారసులు కొన్ని సందర్భాలలో 1700ల వరకు కూడా నిరాటంకంగా పరిపాలన కొనసాగించారు. తైమూరు, ఎడిగు వంటి శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యేతర రాజవంశీకులు కూడా ఆయన వంశానికి చెందిన ఒక తోలుబొమ్మ పాలకుడి వెనుక నుండి పరిపాలన సాగించవలసి వచ్చింది.

చెంగిజు సీనియరు నోకోడు‌లు అత్యున్నత పదవులకు నియమించబడ్డారు. గొప్ప గౌరవాలను పొందారు. బో'ఓర్చు, ముకాలికి సైన్యం కుడి, ఎడమ విభాగాల కమాండర్లుగా నాయకత్వం వహించడానికి ఒక్కొక్కరికి పది వేల మంది సైనికులను అప్పగించారు. ఇతర నోకోడు‌లకు తొంభై ఐదు మింకాడు‌లలో ఒకదాని మీద ఆధిపత్యం అప్పగించబడింది. చెంగిజు యోగ్యతావాద ఆదర్శాలకు నిదర్శనంగా, ఈ వ్యక్తులలో చాలా మంది తక్కువ సామాజిక హోదాలో జన్మించారు: రాట్చు‌నెవ్‌స్కీ కమ్మరి కొడుకులైన జెల్మే, సుబుతాయి‌తో పాటు ఒక వడ్రంగి, ఒక గొర్రెల కాపరి 1203లో టోఘ్రులు ప్రణాళికల గురించి తెముజిను‌ను హెచ్చరించిన ఇద్దరు పశువుల కాపరులను కూడా ఉదహరించారు. ఒక ప్రత్యేక అధికారంగా చెంగిజు కొంతమంది విధేయులైన కమాండర్లను వారి యూనిట్ల గిరిజన గుర్తింపులను నిలుపుకోవడానికి అనుమతించాడు. ఓంగుడు తెగకు చెందిన అలాకుషు తన తెగకు చెందిన ఐదు వేల మంది యోధులను తన వద్ద ఉంచుకోవడానికి అనుమతించబడ్డాడు ఎందుకంటే ఆయన కుమారుడు చెంఘిసు‌తో పొత్తు ఒప్పందం కుదుర్చుకుని ఆయన కుమార్తె అలాకాను వివాహం చేసుకున్నాడు.

ఈ సంస్కరణలకు ఆధారం అయిన ఒక ముఖ్యమైన సాధనం 'కేశిగు' (అంగరక్షక దళం) విస్తరణ. 1203లో తెముజిను తోఘ్రులు‌ను ఓడించిన తర్వాత ఆయన ఈ కెరైటు సంస్థను ఒక చిన్న రూపంలో స్వీకరించాడు. కానీ 1206 కురుల్తాయి‌లో దాని సంఖ్య 1,150 నుండి 10,000 మందికి గణనీయంగా విస్తరించబడింది. కేశిగు కేవలం ఖాన్ అంగరక్షక దళం మాత్రమే కాదు. ఆయన గృహ సిబ్బంది, ఒక సైనిక అకాడమీ  ప్రభుత్వ పరిపాలన కేంద్రం కూడా. ఈ ఉన్నత దళంలోని యోధులందరూ సైనిక కమాండర్ల సోదరులు లేదా కుమారులు, తప్పనిసరిగా బందీలు. అయినప్పటికీ కేశిగు సభ్యులు ప్రత్యేక అధికారాలను, ఖాన్‌ను నేరుగా కలిసే అవకాశాన్ని పొందారు. వారు ఆయన సేవ చేశారు. దానికి ప్రతిఫలంగా ఆయన వారి సామర్థ్యాలను, పరిపాలన లేదా నాయకత్వం వహించే వారి సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేశాడు. సుబుతాయి, చోర్మాఖాన్, బైజు వంటి కమాండర్లందరూ తమ సొంత సైన్యానికి నాయకత్వం వహించే అవకాశం లభించడానికి ముందు కేశిగు‌లోనే తమ వృత్తిని ప్రారంభించారు.
### అధికార ఏకీకరణ (1206–1210)
1204 నుండి 1209 వరకు చెంఘిజు ఖాన్ ప్రధానంగా తన కొత్త రాజ్యాన్ని ఏకీకృతం చేయడం దానిని నిలబెట్టుకోవడం మీద దృష్టి పెట్టాడు. ఆయన తండ్రి ముంగ్లిగు తెముజిను‌కు లొంగిపోయిన తర్వాత హో'ఎలును‌ను వివాహం చేసుకోవడానికి అనుమతించబడిన కోకెచు అనే షమను నుండి ఆయనకు ఒక సవాలు ఎదురైంది. తన మంత్రవిద్య కారణంగా తెముజిను‌ను చెంఘిజు ఖాన్‌గా ప్రకటించి "టెబ్ టెంగేరి" (అక్షరాలా "పూర్తిగా స్వర్గీయుడు") అనే టెంగ్రిస్టు బిరుదును పొందిన కోకెచు, మంగోలు సామాన్యులలో చాలా పలుకుబడి కలిగి ఉండి సామ్రాజ్య కుటుంబాన్ని విభజించడానికి ప్రయత్నించాడు. చెంఘిజు సోదరుడు ఖసరు కోకెచు లక్ష్యాలలో మొదటివాడు—తన సోదరుడిచే ఎప్పుడూ అవిశ్వాసానికి గురైన ఖసరు‌ను అవమానించి తప్పుడు ఆరోపణల మీద దాదాపు జైలులో పెట్టబోయారు. ఇంతలో హో'ఎలును జోక్యం చేసుకుని బహిరంగంగా చెంఘిజు‌ను మందలించింది. అయినప్పటికీ కోకెచు అధికారం క్రమంగా పెరిగింది. చెంఘిజు చిన్న సోదరుడైన తెముగే జోక్యం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు కోకెచు ఆయనను బహిరంగంగా అవమానించాడు. కోకెచు చెంఘిజు అధికారానికి ముప్పు అని బోర్టే గ్రహించి తన భర్తను హెచ్చరించింది; ఆయనను ఇంకా మూఢనమ్మకంతో ఆ షమను‌ను గౌరవించినప్పటికీ ఇప్పుడు ఆయనను కలిగించే రాజకీయ ముప్పును గుర్తించాడు. కోకెచు మరణాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చెంఘిజు తెముగేను అనుమతించాడు. ఆ తర్వాత మంగోలుల అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక అధికారిగా షమను స్థానాన్ని తాను ఆక్రమించాడు.

ఈ సంవత్సరాలలో మంగోలులు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల మీద తమ నియంత్రణను విధించారు. 1207లో చెంఘిజు ఖాన్ సైబీరియను టైగా అంచున ఉన్న గిరిజన సమూహమైన హోయిను ఇర్జెను‌ను లొంగదీసుకోవడానికి జోచిని ఉత్తరం వైపుకు పంపాడు. ఓయిరాటు‌లతో వివాహ సంబంధాన్ని కుదుర్చుకుని యెనిసే కిర్గిజు‌లను ఓడించిన తర్వాత ఆయన ఆ ప్రాంతంలోని ధాన్యం, ఉన్ని వ్యాపారం మీద అలాగే దాని బంగారు గనుల మీద నియంత్రణ సాధించాడు. మంగోలు సైన్యాలు పశ్చిమం వైపు కూడా కదిలి 1208 చివరిలో ఇర్తిషు నది వద్ద నైమాను-మెర్కిట్టు కూటమిని ఓడించాయి. వారి ఖాన్ చంపబడ్డాడు. కుచ్లుగు మధ్య ఆసియాలోకి పారిపోయాడు. బార్చుకు నాయకత్వంలో ఉయ్‌ఘర్లు కారా ఖితాయి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తి పొంది 1211లో మంగోలులకు లొంగిపోయిన మొదటి స్థిరనివాస సమాజంగా చెంఘిజు‌కు విధేయత ప్రకటించారు.

మంగోలులు 1205లో టాంగూటు ప్రజలచే పరిపాలించబడిన పశ్చిమ జియా రాజ్యం సరిహద్దు స్థావరాల మీద దాడులు చేయడం ప్రారంభించారు. పైకి తోఘ్రులు కుమారుడైన సెంగుగం‌కు ఆశ్రయం కల్పించినందుకు ప్రతీకారంగా ఈ దాడులు చేసినట్లు కనిపించినా. దీనికి మరింత సాధారణ వివరణలలో క్షీణించిన మంగోలు ఆర్థిక వ్యవస్థను కొత్త వస్తువుల ప్రవాహంతో పునరుజ్జీవింపజేయడం ఒకటి. పశుసంపదను దోచుకోవడం. లేదా కొత్తగా ఏర్పడుతున్న మంగోలు దేశాన్ని రక్షించుకోవడానికి పాక్షికంగా శత్రుత్వంతో ఉన్న ఒక రాజ్యాన్ని లొంగదీసుకోవడం వంటివి దీనికి కారణాలు. షియా సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం వరుసగా సాంగు, జిన్ రాజవంశాల దాడుల నుండి రక్షించుకోవడానికి రాజ్యం, దక్షిణ, తూర్పు సరిహద్దుల వెంబడి మోహరించి ఉండేది. అయితే దాని ఉత్తర సరిహద్దు రక్షణ కోసం కేవలం గోబీ ఎడారి మీదనే ఆధారపడి ఉండేది. 1207లో జరిగిన ఒక దాడిలో వులాహై కోట దోచుకోబడిన తర్వాత చెంఘిజు 1209లో వ్యక్తిగతంగా ఒక పూర్తిస్థాయి దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

మే నెలలో వులాహైని మళ్ళీ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మంగోలులు రాజధాని ఝోంగు‌షింగు (ఆధునిక యిన్‌చువాను) వైపు ముందుకు సాగారు. కానీ షియా సైన్యం చేతిలో ఓటమి చవిచూశారు. రెండు నెలల ప్రతిష్టంభన తర్వాత, చెంఘిసు ఒక నకిలీ ఉపసంహరణతో ఈ ప్రతిష్టంభనను ఛేదించాడు; షియా దళాలు తమ రక్షణాత్మక స్థానాల నుండి మోసగించబడి, ఓడించబడ్డాయి. ఝోంగు‌షింగు‌కు ఇప్పుడు పెద్దగా రక్షణ లేనప్పటికీ మంగోలుల వద్ద సాధారణ పగులగొట్టే యంత్రాల కంటే మెరుగైన ముట్టడి పరికరాలు ఏవీ లేకపోవడంతో వారు ముట్టడిని ముందుకు తీసుకెళ్లలేకపోయారు. షియా వారు జిన్ నుండి సహాయం కోరారు కానీ జిన్ చక్రవర్తి ఝాంగు‌జోంగు ఆ అభ్యర్థనను తిరస్కరించాడు. ఒక ఆనకట్టతో పసుపు నదిని నగరం వైపు మళ్లించడానికి చెంఘిసు చేసిన ప్రయత్నం మొదట్లో ఫలించింది. కానీ సరిగ్గా నిర్మించని మట్టికట్టలు—బహుశా షియా వారిచే ధ్వంసం చేయబడి—జనవరి 1210లో తెగిపోయాయి. మంగోలు శిబిరం నీట మునిగి, వారు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. త్వరలోనే ఒక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది: షియా చక్రవర్తి పశ్చిమ షియా చక్రవర్తి షియాంగు‌జోంగు లొంగిపోయి. మంగోలులు వెనక్కి తగ్గడానికి బదులుగా తన కుమార్తె చాకాతో సహా కప్పం చెల్లించాడు.

### జిన్ సామ్రాజ్యం మీద దండయాత్ర (1211–1215)

వాన్యను యోంగ్జీ 1209లో జిన్ సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు. ఆయన అంతకు ముందు స్టెప్పీ సరిహద్దులో పనిచేసి ఉన్నాడు. చెంఘిజు‌కు ఆయన మీద తీవ్రమైన అయిష్టత ఉండేది. 1210లో యోంగ్జీకి లొంగిపోయి వార్షిక కప్పం చెల్లించమని కోరినప్పుడు చెంఘిజు దానికి బదులుగా చక్రవర్తిని ఎగతాళి చేసి, ఉమ్మివేసి, జిన్ దూత నుండి గుర్రం మీద దూరంగా వెళ్లిపోయాడు—ఇది యుద్ధానికి దారితీసే ఒక సవాలు. 6,60,000 జిన్ సైనికులతో ఎనిమిది రెట్లు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ 1206లో ఆ రాజ్యం అంతర్గత అస్థిరతలతో సతమతమవుతోందని తెలుసుకున్నప్పటి నుండి చెంఘిజు జిన్‌ మీద దండెత్తడానికి సిద్ధమయ్యాడు. చెంఘిజు‌కు రెండు లక్ష్యాలు ఉన్నాయి: జిన్ చేసిన గత తప్పిదాలకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం వాటిలో ముఖ్యమైనది 12వ శతాబ్దం మధ్యలో అంబాఘై ఖాను మరణం, తన సైనికులు, సామంతులు ఆశించిన అపారమైన దోపిడీ సంపదను గెలుచుకోవడం.

1211 మార్చిలో ఒక కురుల్తాయి‌కు పిలుపునిచ్చిన తర్వాత చెంఘిజు మే నెలలో జిన్ చైనా మీద తన దండయాత్రను ప్రారంభించి మరుసటి నెలలో జిన్ రక్షణల బాహ్య వలయాన్ని చేరుకున్నాడు. ఈ సరిహద్దు కోటలకు అలాకుషు‌కు చెందిన ఒంగుడు సైనికులు కాపలా ఉండేవారు. వారు మంగోలులను ఎటువంటి ఇబ్బంది లేకుండా వెళ్ళడానికి అనుమతించారు. ఈ మూడు దిశల దాడి లక్ష్యం జిన్ భూభాగంలోని విశాలమైన ప్రాంతాన్ని దోచుకోవడం, తగలబెట్టడం ద్వారా వారికి సరఫరాలు, ప్రజల మద్దతును దూరం చేయడం, ఉత్తర చైనా మైదానానికి ప్రవేశాన్ని కల్పించే పర్వత మార్గాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం. జిన్ అనేక పట్టణాలను కోల్పోయింది. వరుసగా జరిగిన పక్షాంతరాల వల్ల అడ్డంకులను ఎదుర్కొంది. వాటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది 1211 శరదృతువులో హువాన్'ఎర్జుయి యుద్ధంలో ముఖాలీ విజయం సాధించడానికి నేరుగా దారితీసింది. 1212లో జింగిసు ఖాన్ జిజింగు (ఆధునిక దాతోంగు) ముట్టడిలో విఫలమైనప్పుడు బాణం గాయంతో గాయపడటంతో ఈ సైనిక చర్య నిలిపివేయబడింది. ఈ వైఫల్యం తరువాత జింగిసు ఖాన్ ఒక ముట్టడి ఇంజనీర్ల దళాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఇది తదుపరి రెండు సంవత్సరాలలో 500 మంది జిన్ నిపుణులను నియమించుకుంది.

1213లో సంఘర్షణ తిరిగి ప్రారంభమయ్యే సమయానికి జుయాంగు కనుమ రక్షణలు బలంగా పటిష్టం చేయబడ్డాయి. కానీ జెబే నేతృత్వంలోని ఒక మంగోలు దళం వారు కనుమలోకి చొరబడి జిన్ ఉన్నత రక్షక దళాలను ఆకస్మికంగా ఆశ్చర్యపరిచారు. జిన్ రాజధాని అయిన జోంగ్డు (ఆధునిక బీజింగు)కి మార్గాన్ని తెరిచారు. జిన్ పరిపాలన విచ్ఛిన్నం కావడం ప్రారంభమైంది: జిన్‌కు సామంతులైన ఖితాన్లు, బహిరంగ తిరుగుబాటు చేసిన తర్వాత జిజింగు‌లోని దళాల కమాండరు అయిన హుషాహు తన పదవిని వదిలిపెట్టి జోంగ్డులో తిరుగుబాటు చేసి, యోంగ్జీని చంపి, తన సొంత కీలుబొమ్మ పాలకుడైన జువాను‌జాంగు‌ను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాడు. ఈ ప్రభుత్వ పతనం చెంఘిసు దళాలకు అదృష్టంగా పరిణమించింది; వారి విజయాలతో ఉత్సాహపడి వారు తీవ్రంగా అతిగా వ్యవహరించి తమ ఆధిక్యాన్ని కోల్పోయారు. తన సైన్యం అంటువ్యాధి కరువుతో బాధపడుతున్నందున ఝోంగ్డు కోటల ముందు శిబిరం వేయడం తప్ప మరేమీ చేయలేని పరిస్థితిలో వారు నరమాంస భక్షణకు పాల్పడ్డారని కార్పినీ (బహుశా ఆయన అతిశయోక్తి చేసి ఉండవచ్చు) ప్రకారం చెంఘిజు తన కమాండర్ల యుద్ధోత్సాహాన్ని పక్కనపెట్టి శాంతి చర్చలు ప్రారంభించాడు. 1214 మేలో ముట్టడిని ఎత్తివేసి స్వదేశానికి బయలుదేరే ముందు ఆయన 3,000 గుర్రాలు, 500 బానిసలు, ఒక జిన్ యువరాణి, భారీ మొత్తంలో బంగారం, పట్టుతో సహా కప్పాన్ని పొందాడు.

ఉత్తర జిన్ భూభాగాలు ప్లేగు, యుద్ధం వల్ల నాశనం కావడంతో జువాను‌జాంగు రాజధానిని, రాజసభను 600 కిలోమీటర్ల దూరం దక్షిణంగా కైఫెంగు‌కు మార్చాడు. దీనిని దక్షిణాన తిరిగి సమాయత్తమై యుద్ధాన్ని పునఃప్రారంభించే ప్రయత్నంగా భావించిన చెంఘిజు, శాంతి ఒప్పందంలోని షరతులు ఉల్లంఘించబడ్డాయని నిర్ధారించాడు. ఆయన వెంటనే తిరిగి వచ్చి ఝోంగ్డును స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సిద్ధమయ్యాడు. క్రిస్టోఫరు అట్‌వుడు ప్రకారం ఈ సమయంలోనే చెంఘిజు ఉత్తర చైనాను పూర్తిగా జయించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. 1214–15 శీతాకాలంలో ముఖాలీ లియావోడాంగు‌లో అనేక పట్టణాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1215 మే 31న ఝోంగ్డు నివాసులు చెంఘిజు‌కు లొంగిపోయినప్పటికీ నగరం దోచుకోబడింది. 1216 ప్రారంభంలో చెంఘిజు మంగోలియాకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు చైనాలో ముఖాలీని సైన్యాధిపతిగా నియమించాడు. ఆయన 1223లో తన మరణం వరకు అస్థిరంగా ఉన్న జిన్ పాలన మీద క్రూరమైన కానీ సమర్థవంతమైన సైనిక చర్యను కొనసాగించాడు.

### తిరుగుబాట్లు - కారా ఖితాయి‌ను ఓడించడం (1216–1218)
1207లో చెంఘిజు ఖాన్ సైబీరియాలోని లొంగిపోయిన హోయి-యిన్ ఇర్గెను తెగల గవర్నరు‌గా ఖోర్చీ అనే వ్యక్తిని నియమించాడు. ఆయన ప్రతిభకు కాకుండా గతంలో చేసిన సేవలకు గాను నియమించబడిన ఖోర్చీ, తన అంతఃపురం కోసం మహిళలను ఉపపత్నులుగా అపహరించేవాడు. ఈ కారణంగా ఆ తెగలు తిరుగుబాటు చేసి 1216 ప్రారంభంలో ఆయనను బందీగా పట్టుకున్నాయి. మరుసటి సంవత్సరం వారు చెంఘిజు ఖాన్ అత్యున్నత స్థాయి నోకోడు‌లలో ఒకడైన బోరోకులు‌ మీద మెరుపుదాడి చేసి చంపారు. తన సన్నిహితుడిని కోల్పోవడంతో ఖాన్ తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురయ్యాడు. ప్రతీకార దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించడానికి సిద్ధమయ్యాడు; చివరికి ఈ నిర్ణయం నుండి వెనక్కి తగ్గిన ఆయన తన పెద్ద కుమారుడు జోచిని, ఒక డోర్బెటు కమాండరు‌ను పంపాడు. వారు తిరుగుబాటుదారులను ఆశ్చర్యపరిచి ఓడించడంలో విజయం సాధించి, ఆర్థికంగా ముఖ్యమైన ఈ ప్రాంతం మీద నియంత్రణను పొందారు.

1204లో ఓడిపోయిన నైమాను యువరాజు కుచ్లుగు 1211 - 1213 మధ్య కాలంలో మధ్య ఆసియాలోని కారా ఖితాయి రాజవంశం సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు. ఆయన ఒక దురాశపరుడు. నిరంకుశ పాలకుడు ఆయన స్థానిక ఇస్లామికు ప్రజలను బలవంతంగా బౌద్ధమతంలోకి మార్చడానికి ప్రయత్నించి బహుశా వారి శత్రుత్వాన్ని సంపాదించుకున్నాడు. కుచ్లుగు తన సామ్రాజ్యానికి ముప్పుగా మారగలడని చెంఘిజు భావించాడు. 20,000 అశ్వికదళ సైన్యంతో జెబేను కాష్గరు నగరానికి పంపాడు; ఆయన మంగోలుల మత సహన విధానాలను నొక్కి చెప్పడం ద్వారా కుచ్లుగు పాలనను బలహీనపరిచాడు. స్థానిక ఉన్నత వర్గాల విధేయతను పొందాడు. కుచ్లుగు దక్షిణంగా పామీరు పర్వతాలకు పారిపోవలసి వచ్చింది. కానీ స్థానిక వేటగాళ్లచే పట్టుబడ్డాడు. జెబే ఆయన తల నరికించి, ఆయన మృతదేహాన్ని కారా ఖితాయి అంతటా ఊరేగించి, ఆ ప్రాంతంలో మత హింస ముగిసిందని ప్రకటించాడు.
### ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం మీద దండయాత్ర (1219–1221)

చెంఘిజు ఇప్పుడు పట్టు మార్గం తూర్పు భాగం మీద పూర్తి నియంత్రణ సాధించాడు. ఆయన భూభాగం మధ్య ఆసియా, పర్షియా, ఆఫ్ఘనిస్తాన్లోని చాలా ప్రాంతాలను పరిపాలించిన ఖ్వారజ్మియన్ సామ్రాజ్యం భూభాగంతో సరిహద్దును పంచుకుంది. కుచ్లుగు పాలనలో నిలిచిపోయిన వ్యాపారాన్ని తిరిగి ప్రారంభించడానికి ఇరువైపుల వ్యాపారులు ఆసక్తిగా ఉన్నారు; మంగోలులు ఝోంగ్డును స్వాధీనం చేసుకున్న కొద్దికాలానికే ఖ్వారజ్మియను పాలకుడు ముహమ్మద్ II ఒక దూతను పంపాడు. అదే సమయంలో చెంఘిజు తన వ్యాపారులను మధ్య, పశ్చిమ ఆసియా, అధిక-నాణ్యత వస్త్రాలు, ఉక్కును సేకరించమని ఆదేశించాడు.  సభ్యులలో చాలామంది 450 మంది వ్యాపారులతో కూడిన ఒక ప్రత్యేక వ్యాపార బృందంలో పెట్టుబడి పెట్టారు. అది 1218లో పెద్ద మొత్తంలో సరుకులతో ఖ్వారజ్మియాకు బయలుదేరింది. ఖ్వారజ్మియను సరిహద్దు పట్టణం ఒట్రారు గవర్నరు అయిన ఇనాల్చుకు, గూఢచర్యం ఆరోపణలతో ఆ వ్యాపారులను ఊచకోత కోసి, వారి సరుకులను స్వాధీనం చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు; ముహమ్మదు‌కు చెంఘిజు ఉద్దేశాల మీద అనుమానం కలిగింది. ఆయన ఇనాల్చుకు‌కు మద్దతు ఇచ్చాడు లేదా చూసీచూడనట్లు వదిలేశాడు. యుద్ధాన్ని నివారించడానికి ఒక మంగోలు రాయబారిని ఇద్దరు సహచరులతో పంపారు. కానీ ముహమ్మదు ఆయనను చంపి ఆయన సహచరులను అవమానించాడు. ఒక దూతను చంపడం చెంఘిజు‌కు తీవ్ర ఆగ్రహం తెప్పించింది. దాంతో ఆయన ముఖాలీని ఉత్తర చైనాలో ఒక చిన్న సైన్యాన్ని వదిలి తన సైన్యంలో ఎక్కువ భాగంతో ఖ్వారాజ్మియా మీద దండెత్తాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.

ముహమ్మదు సామ్రాజ్యం పెద్దదైనప్పటికీ ఐక్యత లేకుండా ఉంది: చరిత్రకారుడు పీటరు గోల్డెను "అస్థిరమైన ద్వంద్వ పాలన" అని పిలిచే విధంగా ఆయన తన తల్లి టెర్కెను ఖాటూను‌తో కలిసి పరిపాలించాడు. అదే సమయంలో ఖ్వారాజ్మియా ప్రభువులు, ప్రజలు ఆయన యుద్ధాల పట్ల, ప్రభుత్వ కేంద్రీకరణ పట్ల అసంతృప్తితో ఉన్నారు. ఈ కారణాల వలన ఇతర కారణాల వలన ఆయన మైదానంలో మంగోలులను ఎదుర్కోవడానికి నిరాకరించాడు. దానికి బదులుగా తన అదుపులేని సైనికులను తన ప్రధాన నగరాలలో మోహరించాడు. దీనివలన తేలికపాటి కవచాలు ధరించిన, అత్యంత వేగంగా కదలగల మంగోలు సైన్యాలకు నగర గోడల వెలుపల ఎటువంటి పోటీలేని ఆధిపత్యం లభించింది. 1219 శరదృతువులో ఓట్రారు నగరం ముట్టడించబడింది—ఈ ముట్టడి ఐదు నెలల పాటు కొనసాగింది. కానీ ఫిబ్రవరి 1220లో నగరం పతనమైంది. ఇనాల్చుకు‌కు మరణశిక్ష విధించబడింది. ఇంతలో చెంఘిజు తన బలగాలను విభజించాడు. తన కుమారులు చగటాయి. ఓగెడైలను నగరాన్ని ముట్టడించడానికి వదిలి ఆయన జోచిని సిర్ దర్యా నది వెంబడి ఉత్తరం వైపుకు, మరొక సైన్యాన్ని దక్షిణం వైపుకు మధ్య ట్రాన్సు‌సోక్సియానాలోకి పంపాడు. అదే సమయంలో ఆయన, టోలుయి ప్రధాన మంగోలు సైన్యాన్ని కిజిల్కుం ఎడారి మీదుగా తీసుకువెళ్లి, బుఖారా సైనిక దళాన్ని ఉచ్చులో బిగించి ఆశ్చర్యపరిచారు.

ఫిబ్రవరి 1220లో బుఖారా కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. చెంఘిజు ఖాన్ ముహమ్మదు నివాసమైన సమర్కండు‌ వైపు కదిలాడు. అది మరుసటి నెలలో పతనమైంది. మంగోలుల దండయాత్రల వేగానికి దిగ్భ్రాంతి చెందిన ముహమ్మదు బల్ఖు నుండి పారిపోయాడు. ఆయనను జెబే, సుబుతాయి వెంబడించారు; ఆ ఇద్దరు సేనాధిపతులు ఖ్వారజంషాను వెంబడించారు. చివరికి ఆయన 1220–21 శీతాకాలంలో కాస్పియన్ సముద్రంలోని ఒక ద్వీపంలో అతిసారంతో మరణించాడు. అంతకు ముందు తన పెద్ద కుమారుడు జలాల్ అల్-దిన్‌ను తన వారసుడిగా నామినేటు చేశాడు. ఆ తర్వాత జెబే, సుబుతాయి కాస్పియన్ సముద్రం చుట్టూ  సుదీర్ఘ యాత్రకు బయలుదేరారు. తరువాత 'మహా దండయాత్ర' అని పిలువబడిన ఇది నాలుగు సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. ఈ సమయంలోనే మంగోలులు మొదటిసారిగా ఐరోపాతో సంబంధం పెట్టుకున్నారు. ఇంతలో ఖ్వారాజ్మియను రాజధాని గుర్గాంజు‌ను చెంఘిసు ముగ్గురు పెద్ద కుమారులు ముట్టడించారు. సుదీర్ఘ ముట్టడి 1221 వసంతకాలంలో క్రూరమైన నగర పోరాటం మధ్య ముగిసింది. జలాలు అల్-దిన్ దక్షిణంగా ఆఫ్ఘనిస్తాను‌కు వెళ్ళాడు. దారిలో బలగాలను సమీకరించి పర్వాను యుద్ధంలో చెంఘిసు దత్తపుత్రుడైన షిగి కుతుకు ఆధ్వర్యంలోని ఒక మంగోలు సైనిక విభాగాన్ని ఓడించాడు. జలాలు తన కమాండర్ల మధ్య తలెత్తిన వాదనల వల్ల బలహీనపడ్డాడు. 1221 నవంబరులో సింధు యుద్ధంలో నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయిన తర్వాత ఆయన సింధు నదిని దాటి భారతదేశంలోకి పారిపోవలసి వచ్చింది.

చెంఘిసు చిన్న కుమారుడు టోలుయి అదే సమయంలో గ్రేటరు ఖొరాసను ప్రాంతాలలో ఒక క్రూరమైన సైనిక చర్యను నిర్వహిస్తున్నాడు. ప్రతిఘటించిన ప్రతి నగరం నాశనం చేయబడింది—ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద, అత్యంత సంపన్న నగరాలలో మూడు అయిన నిషాపురు, మెర్వుం హెరాతు అన్నీ పూర్తిగా ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. ఆ ప్రాంత జనాభా ఊచకోతకు గురైంది. ఈ దండయాత్ర చెంఘిసు ఖాన్‌కు ఒక క్రూరమైన, అమానవీయ విజేతగా శాశ్వత ప్రతిష్టను తెచ్చిపెట్టింది. సమకాలీన పర్షియను చరిత్రకారులు కేవలం మూడు ముట్టడులలోనే మరణించిన వారి సంఖ్య 57 లక్షలకు పైగా ఉందని పేర్కొన్నారు—ఈ సంఖ్యను ఆధునిక మేధావులు తీవ్రంగా అతిశయోక్తిగా భావిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ జాన్ మ్యాన్ అంచనా వేసినట్లుగా మొత్తం దండయాత్రలో మరణించిన వారి సంఖ్య 12.5 లక్షలు ఉన్నప్పటికీ అది ఒక జనాభా విపత్తుగానే పరిగణించబడుతుంది.

### చైనాకు తిరిగి రాక - చివరి సైనిక దండయాత్ర (1222–1227)
1221లో చెంఘిజు తన మధ్య ఆసియా దండయాత్రలను ఆకస్మికంగా నిలిపివేశాడు. మొదట భారతదేశం మీదుగా తిరిగి రావాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న చెంఘిజు, దక్షిణ ఆసియా వాతావరణంలోని వేడి, తేమ తన సైన్యం నైపుణ్యాలకు ఆటంకం కలిగిస్తున్నాయని అంతేకాకుండా శకునాలు కూడా ప్రతికూలంగా ఉన్నాయని గ్రహించాడు. 1222లో మంగోలులు ఖొరాసను‌లో తిరుగుబాట్లను పదేపదే అణచివేయడంలో ఎక్కువ సమయం గడిపినప్పటికీ తమను తాము అధికంగా విస్తరించుకోకుండా ఉండటానికి ఆ ప్రాంతం నుండి పూర్తిగా వైదొలిగి అము దర్యా నది మీద తమ కొత్త సరిహద్దును ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. తన సుదీర్ఘ తిరుగు ప్రయాణంలో చెంఘిజు జయించిన భూభాగాలను పరిపాలించడానికి ఒక కొత్త పరిపాలనా విభాగాన్ని సిద్ధం చేశాడు. ఆ ప్రాంతాన్ని తిరిగి సాధారణ స్థితికి తీసుకురావడానికి డారుఘచీ (కమిషనర్లు, అక్షరాలా "ముద్ర వేసేవారు"), దాసుక్వాక్వు  (స్థానిక అధికారులు)లను నియమించాడు. ఆయన హిందూ కుష్ పర్వతాలలో టావోయిస్టు పితామహుడైన చాంగు‌చునును పిలిపించి మాట్లాడాడు. ఖాన్ చాంగు‌చును బోధనలను శ్రద్ధగా విన్నాడు. ఆయన అనుచరులకు పన్ను మినహాయింపులు, సామ్రాజ్యం అంతటా ఉన్న సన్యాసులందరి మీద అధికారం వంటి అనేక విశేషాధికారాలను మంజూరు చేశాడు—ఈ మంజూరును తర్వాతి కాలంలో టావోవాదులు బౌద్ధమతం మీద ఆధిపత్యం సాధించడానికి ఉపయోగించుకోవడానికి ప్రయత్నించారు.

ఈ సైనిక చర్యను నిలిపివేయడానికి సాధారణంగా చెప్పే కారణం ఏమిటంటే 1219 దండయాత్రకు సహాయక బలగాలను అందించడానికి నిరాకరించిన పశ్చిమ జియా అదనంగా షాన్సీలో మిగిలి ఉన్న జిన్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగా ముఖాలీ సాగించిన సైనిక చర్యలో ఆయనకు అవిధేయత చూపింది. మే దీనిని వ్యతిరేకిస్తూ 1223లో ముఖాలీ మరణించే వరకు జియా వారు ఆయనతో కలిసి పోరాడారని ఆ తర్వాత మంగోలుల నియంత్రణతో విసిగిపోయి చెంఘిసు మధ్య ఆసియాలో సైనిక చర్య సాగిస్తున్నప్పుడు ఒక అవకాశాన్ని గ్రహించి వారు పోరాటాన్ని ఆపేశారని వాదించారు. ఏదేమైనా చెంఘిసు మొదట ఈ పరిస్థితిని దౌత్యపరంగా పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ మంగోలులకు పంపవలసిన బందీల విషయంలో జియా ఉన్నత వర్గాలు ఒక ఒప్పందానికి రానప్పుడు ఆయన సహనం కోల్పోయాడు.

1225 ప్రారంభంలో మంగోలియాకు తిరిగి వచ్చిన చెంఘిసు ఆ సంవత్సరం మొత్తం వారి మీద సైనిక చర్యకు సన్నాహాలు చేయడంలో గడిపాడు. ఇది 1226 మొదటి నెలల్లో జియా పశ్చిమ సరిహద్దులోని ఖారా-ఖోటోను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ప్రారంభమైంది. దండయాత్ర వేగంగా ముందుకు సాగింది. చెంగిజు ఖాన్ గాన్సు కారిడారు‌లోని నగరాలను ఒక్కొక్కటిగా దోచుకోవాలని ఆదేశించాడు. కేవలం కొద్దిమందికి మాత్రమే క్షమాభిక్ష ప్రసాదించాడు. శరదృతువులో పసుపు నదిని దాటిన మంగోలులు నవంబరు‌లో షియా రాజధాని యిన్‌చువాను (జోంగు‌జింగు)కి కేవలం 30 కిలోమీటర్ల (19 మైళ్ళు) దక్షిణాన ఉన్న ప్రస్తుత లింగు‌వును ముట్టడించారు. డిసెంబరు 4న చెంగిజు ఖాన్ షియా సహాయక సైన్యాన్ని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు; ఖాన్ రాజధాని ముట్టడిని తన సేనాధిపతులకు అప్పగించి జిన్ భూభాగాలను దోచుకోవడానికి, స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సుబుతాయితో కలిసి దక్షిణం వైపుకు కదిలాడు.
## మరణం - పరిణామాలు

1226–27 శీతాకాలంలో వేటాడుతున్నప్పుడు చెంగిజు తన గుర్రం మీద నుండి పడిపోయాడు. తరువాతి నెలలలో ఆయన ఆరోగ్యం క్రమంగా క్షీణించింది. ఇది ఝోంగ్‌జింగు ముట్టడి పురోగతిని నెమ్మదింపజేసింది. ఎందుకంటే ఆయన కుమారులు, కమాండర్లు పోరాటాన్ని ముగించి కోలుకోవడానికి మంగోలియాకు తిరిగి రావాలని ఆయనను కోరారు. షియా రాజ్యం మరో సంవత్సరం పాటు అక్కడే ఉంటుందని వాదించారు. షియా ప్రధాన కమాండరు చేసిన అవమానాలతో ఆగ్రహించిన చెంగిజు ముట్టడిని కొనసాగించాలని పట్టుబట్టాడు. ఆయన 1227 ఆగస్టు 18 లేదా 25న మరణించాడు. కానీ ఆయన మరణాన్ని అత్యంత రహస్యంగా ఉంచారు.  ఈ విషయం తెలియని ఝోంగు‌జింగు నగరం మరుసటి నెలలో పతనమైంది. నగరాన్ని కత్తికి అప్పగించారు. దాని జనాభాను అత్యంత క్రూరంగా హింసించారు—మాన్ వర్ణించిన "అత్యంత విజయవంతమైన జాతి నిర్మూలన"లో షియా నాగరికత ఆచరణాత్మకంగా అంతరించిపోయింది. ఖాన్ మరణం కచ్చితమైన స్వభావం తీవ్రమైన ఊహాగానాలకు దారితీసింది. రషీదు అల్-దిన్, 'యువాను చరిత్ర' ప్రకారం, ఆయన ఒక అనారోగ్యంతో బాధపడ్డాడు—బహుశా అది మలేరియా, టైఫసు లేదా బ్యూబోనికు ప్లేగు కావచ్చు. మార్కో పోలో ఒక ముట్టడి సమయంలో ఆయన మీద బాణం తగిలిందని పేర్కొన్నాడు. అయితే జియోవన్నీ డా పియాను డెల్ కార్పినీ, చెంఘిసు మెరుపుపాటుకు గురయ్యాడని నివేదించాడు. ఈ సంఘటన చుట్టూ అనేక కథలు పుట్టుకొచ్చాయి—వాటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. గతంలో జియా చక్రవర్తి భార్య అయిన అందమైన గుర్బెల్చిను, శృంగార సమయంలో ఒక కత్తితో చెంఘిసు జననాంగాలను ఎలా గాయపరిచిందో వివరిస్తుంది.

ఆయన మరణానంతరం చెంఘిసు‌ను తిరిగి మంగోలియాకు తీసుకువచ్చి సంవత్సరాల క్రితం ఆయన స్వయంగా ఎంచుకున్న ప్రదేశంలో ఖెంటీ పర్వతాలలోని పవిత్రమైన బుర్ఖాను ఖల్దున్ శిఖరం మీద లేదా దాని సమీపంలో ఖననం చేశారు. అంత్యక్రియల ఊరేగింపు, ఖననం, నిర్దిష్ట వివరాలు ప్రజలకు తెలియజేయబడలేదు; 'ఇఖ్ ఖోరిగు' (అక్షరాలా "మహా నిషేధం"; అంటే నిషేధిత ప్రాంతం)గా ప్రకటించబడిన ఆ పర్వతం దాని ఉరియంఖాయి కాపలాదారులకు తప్ప మరెవ్వరికీ అందుబాటులో లేకుండా చేయబడింది. 1229లో ఓగెడై సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు ఆ సమాధికి మూడు రోజుల పాటు నైవేద్యాలు సమర్పించి ముప్పై మంది కన్యలను బలి ఇవ్వడం ద్వారా గౌరవించారు. శవపరీరక్షణ పద్ధతుల గురించి ఎటువంటి జ్ఞానం లేని మంగోలులు, మంగోలియాకు వెళ్లే మార్గంలో వేసవి వేడిలో ఖాన్ శరీరం కుళ్ళిపోకుండా ఉండటానికి ఆయనను ఓర్డోసు పీఠభూమిలో ఖననం చేసి ఉండవచ్చని రాట్చు‌నెవ్‌స్కీ సిద్ధాంతీకరించారు; అట్‌వుడు ఈ పరికల్పనను తిరస్కరించారు.
### వారసత్వం
మంగోలు గడ్డిభూముల తెగలకు స్థిరమైన వారసత్వ వ్యవస్థ లేదు. కానీ తరచుగా ఏదో ఒక రకమైన కనిష్ఠ పుత్ర వారసత్వ పద్ధతిని అనుసరించేవారు—అంటే చిన్న కొడుకుకు వారసత్వం లభించేది—ఎందుకంటే ఆయనకు తనకంటూ అనుచరగణాన్ని సంపాదించుకోవడానికి తక్కువ సమయం ఉంటుంది. తన తండ్రి వారసత్వం నుండి సహాయం అవసరం అవుతుంది. అయితే ఈ రకమైన వారసత్వం కేవలం ఆస్తికి మాత్రమే వర్తిస్తుంది. బిరుదులకు కాదు.

'రహస్య చరిత్ర' ప్రకారం 1219లో ఖ్వారజ్మియను దండయాత్రలకు సిద్ధమవుతున్నప్పుడు చెంఘిసు తన వారసుడిని ఎంచుకున్నాడు; మరోవైపు, రషీదు అల్-దిన్ ప్రకారం ఈ నిర్ణయం షియాకు వ్యతిరేకంగా చెంఘిసు చేసిన చివరి దండయాత్రకు ముందు జరిగింది. తేదీతో సంబంధం లేకుండా ఐదుగురు వారసులుగా ఉండే అవకాశం ఉంది: చెంఘిసు నలుగురు కుమారులు, ఆయన చిన్న తమ్ముడు తెముగే ఆయనకు వారసత్వం మీద బలహీనమైన హక్కు ఉంది. ఆయనను ఎప్పుడూ తీవ్రంగా పరిగణించలేదు. జోచి చట్టబద్ధమైన కుమారుడు కాదనే బలమైన అవకాశం ఉన్నప్పటికీ చెంఘిసు దీని గురించి పెద్దగా ఆందోళన చెందలేదు; అయినప్పటికీ జోచి తన సొంత జాగీరు మీద నిమగ్నమవడం వలన కాలక్రమేణా ఆయన జోచికి మధ్య దూరం పెరిగింది. గుర్గాంజు ముట్టడి తర్వాత తన భూభాగంలో భాగం కాబోయే ఆ సంపన్న నగరాన్ని ముట్టడించడంలో ఆయన అయిష్టంగానే పాల్గొన్నప్పటికీ దోపిడీలో చెంఘిజు‌కు ఇవ్వాల్సిన సాధారణ వాటాను ఇవ్వడంలో విఫలమయ్యాడు. ఇది ఉద్రిక్తతలను మరింత పెంచింది. 1223లో జోచి తన వద్దకు తిరిగి రావడానికి నిరాకరించడంతో చెంఘిజు కోపగించుకున్నాడు. ఆయనను లొంగదీసుకోవడానికి ఓగెడై, చగటాయి‌లను పంపాలని ఆలోచిస్తున్న సమయంలో జోచి అనారోగ్యంతో మరణించాడనే వార్త వచ్చింది.

జోచి వారసత్వానికి సంబంధించి చగటాయి వైఖరి—ఆయన తన అన్నయ్యను "మెర్కిటు నీచుడు" అని పిలిచి తన తండ్రి ముందే ఆయనతో గొడవపడ్డాడు—ఆయనకు మంగోలు చట్టపరమైన ఆచారాల మీద గొప్ప జ్ఞానం ఉన్నప్పటికీ చెంఘిజు ఆయనను రాజీపడనివాడిగా, అహంకారిగా, సంకుచిత మనస్తత్వం కలవాడిగా భావించడానికి దారితీసింది. ఆయన తొలగింపుతో ఓగెడై, టోలుయి ఇద్దరు ప్రధాన అభ్యర్థులుగా మిగిలారు. సైనిక పరంగా టోలుయి నిస్సందేహంగా ఉన్నతమైనవాడు—ఆయన ఖొరాసను దండయాత్ర ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యాన్ని నాశనం చేసింది, అయితే ఆయన అన్నయ్య కమాండరు‌గా చాలా తక్కువ సామర్థ్యం కలవాడు. మంగోలు ప్రమాణాల ప్రకారం కూడా ఓగెడై అధికంగా మద్యం సేవించేవాడిగా పేరుగాంచాడు—ఇది చివరికి 1241లో ఆయన మరణానికి కారణమైంది. అయితే ఆయన సోదరులందరికీ లేని ప్రతిభ ఆయనకు ఉంది.—ఆయన ఉదార ​​స్వభావి, సాధారణంగా అందరికీ ఇష్టమైనవాడు. తన సైనిక నైపుణ్యం లేకపోవడం గురించి తెలుసుకుని ఆయన తన సమర్థులైన అధీన అధికారులను విశ్వసించగలిగాడు. తన అన్నయ్యల వలె కాకుండా విషయాలలో రాజీపడగలిగాడు; టోలుయి కంటే ఆయన మంగోలు సంప్రదాయాలను పరిరక్షించే అవకాశం ఎక్కువగా ఉండేది. టోలుయి భార్య సోర్ఘఘ్తాని స్వయంగా ఒక నెస్టోరియను క్రైస్తవురాలు, ఆమె ఇస్లాంతో సహా అనేక మతాలకు పోషకురాలిగా ఉండేది. ఈ విధంగా ఓగెడై మంగోలు సింహాసనానికి వారసుడిగా గుర్తించబడ్డాడు.

చెంగిజు మరణానంతరం రాజ్యప్రతినిధిగా పనిచేసిన టోలుయి ఒక ఖాన్ మరణం తర్వాత పాటించాల్సిన ఆచార సంప్రదాయాలకు ఒక పూర్వవృత్తాంతాన్ని నెలకొల్పాడు. వీటిలో మంగోలు సైనికులతో కూడిన అన్ని సైనిక దాడులను నిలిపివేయడం, రాజ్యప్రతినిధి పర్యవేక్షణలో సుదీర్ఘ సంతాప కాలాన్ని పాటించడం, వారసులను నామినేటు చేసి ఎన్నుకునే ఒక కురుల్తాయి (మంగోలు ఉన్నత సభ)ను నిర్వహించడం వంటివి ఉన్నాయి. టోలుయి‌కు ఇది ఒక అవకాశాన్ని కల్పించింది. ఆయన వారసత్వానికి ఇంకా అర్హత ఉన్న అభ్యర్థిగా ఉన్నాడు. జోచి కుటుంబం మద్దతు కూడా ఆయనకు ఉంది. అయితే చెంగిజు పదోన్నతి కల్పించి గౌరవించిన కమాండర్లు హాజరయ్యే ఏ సాధారణ కురుల్తాయి అయినా తమ పూర్వ పాలకుడి కోరికలను ప్రశ్నించకుండా పాటించి ఓగెడైని పాలకుడిగా నియమిస్తుంది. కురుల్తాయి నిర్వహించడానికి టోలుయి అయిష్టత చూపడానికి కారణం అది తన ఆశయాలకు కలిగించే ముప్పు గురించి ఆయనకు తెలిసి ఉండటమే అని సూచించబడింది. చివరికి కురుల్తాయి నిర్వహించడానికి సలహాదారుడు యెలూ చుకాయి టోలుయి‌ను ఒప్పించవలసి వచ్చింది; 1229లో టోలుయి సమక్షంలో అది ఓగెడైని ఖాన్‌గా పట్టాభిషేకం చేసింది.

## కుటుంబం
టెముజిను సుమారు 1178లో వివాహం చేసుకున్న బోర్టే, ఆయన ప్రధాన భార్యగా ఉండిపోయింది. ఆమె నలుగురు కుమారులు, ఐదుగురు కుమార్తెలకు జన్మనిచ్చింది. వారందరూ సామ్రాజ్యంలో ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులుగా మారారు. చెంగిజు ఖాన్ మంగోలు అప్పనేజు వ్యవస్థ ద్వారా బోర్టే కుమారులకు భూములు ఆస్తులను మంజూరు చేశాడు. అదే సమయంలో తన కుమార్తెలను ముఖ్యమైన కుటుంబాలకు ఇచ్చి వివాహం చేయడం ద్వారా వివాహ సంబంధాలను పటిష్టం చేసుకున్నాడు. ఆమె పిల్లలు:
# కోజిను సుమారు 1179లో జన్మించిన కుమార్తె ఈమె తరువాత టెముజిను తొలి, సన్నిహిత మద్దతుదారులలో ఒకరైన, టెములును వితంతువైన ఇకిరెసు వంశానికి చెందిన బుటును వివాహం చేసుకుంది.
# బోర్టే అపహరణకు గురైన తర్వాత సుమారు 1182లో జన్మించిన కుమారుడు జోచి. టెముజిను ఆయనను చట్టబద్ధతను అంగీకరించినప్పటికీ ఆయన తండ్రిత్వం మీద సందేహం ఉండేది. జోచి చెంగిజు ఖాన్ కంటే ముందే మరణించాడు; ఆయన జాగీరు ఇర్తిషు నది వెంబడి సైబీరియా వరకు విస్తరించి గోల్డెను హోర్డు‌గా పరిణామం చెందింది.
# చగటాయి ఖాన్ సుమారు 1184లో జన్మించిన కుమారుడు; ఆయన జాగీరు తుర్కెస్తాను‌లోని అల్మాలిగు చుట్టుపక్కల ఉన్న పూర్వ కారా ఖితాయి భూభాగాలు చగటాయి ఖానేటు‌గా మారింది.
# ఓగెడై సుమారు 1186లో జన్మించిన కుమారుడు. ఇతడు జుంగేరియాలో భూములను పొందాడు. తన తండ్రి తర్వాత సామ్రాజ్య పాలకుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.
# చెచెయికెను సుమారు 1188లో జన్మించిన కుమార్తె. టోరెల్చితో ఆమె వివాహం ఉత్తరాన ఉన్న ఓయిరాటు‌ల విధేయతను సురక్షితం చేసింది.
# అలకా సుమారు 1190లో జన్మించిన కుమార్తె, ఈమె 1207 - 1225 మధ్య ఓంగుడు తెగకు చెందిన పలువురిని వివాహం చేసుకుంది.
# తుమెలును సుమారు 1192లో జన్మించిన కుమార్తె ఈమె ఒంగిరాతు తెగకు చెందిన చిగును వివాహం చేసుకుంది.
# టోలుయి సుమారు 1193లో జన్మించిన కుమారుడు. ఇతడు ఆల్టై పర్వతాల సమీపంలోని భూములను జాగీరుగా పొందాడు; ఆయన కుమారులలో ఇద్దరు మోంగ్కే కుబ్లాయి. తరువాత సామ్రాజ్యాన్ని పాలించారు. కాగా మరొక కుమారుడైన హులాగు, ఇల్ఖనేటు‌ను స్థాపించాడు.
# అల్-అల్తాను సుమారు 1196లో జన్మించిన కుమార్తె శక్తివంతమైన ఉయ్ఘరు పాలకుడు బార్చుకు‌ను వివాహం చేసుకుంది. 1240లలో గయూకు ఖాన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన కొద్దికాలానికే ఆమె మీద విచారణ జరిపి తరువాత అణచివేయబడిన ఆరోపణల మీద ఉరితీయబడింది.

బోర్టే చివరి ప్రసవం తర్వాత తెముజిను దండయాత్రల ద్వారా అనేక మంది చిన్న భార్యలను పొందడం ప్రారంభించాడు. ఈ భార్యలందరూ అంతకు ముందు యువరాణులు లేదా రాణులుగా ఉండేవారు. తెముజిను తన రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని ప్రదర్శించడానికి వారిని వివాహం చేసుకున్నాడు. వారిలో కెరైటు యువరాణి ఇబాకా; టాటారు సోదరీమణులు యెసుగెన్మ్ యెసుయి; మెర్కిటు‌కు చెందిన ఖులాను; నైమాను తయాంగు ఖాన్ రాణి గుర్బేసు ఉన్నారు; పశ్చిమ జియా, జిన్ రాజవంశాలకు చెందిన ఇద్దరు చైనీసు యువరాణులు, చాకా, క్విగువో. ఈ చిన్న భార్యల పిల్లలు ఎల్లప్పుడూ బోర్టే పిల్లలకు లోబడి ఉండేవారు; కుమార్తెలను చిన్నపాటి పొత్తులను పటిష్టం చేయడానికి వివాహం చేసి ఇచ్చేవారు. ఖులాను కుమారుడైన కోల్గెను వంటి కుమారులు సింహాసన వారసత్వానికి ఎప్పుడూ అర్హులు కారు.
## వ్యక్తిత్వం - విజయాలు
చెంగిజు ఖాన్ ప్రత్యక్ష సాక్షుల వర్ణన లేదా సమకాలీన చిత్రణ ఏదీ మిగిలి లేదు. పర్షియను చరిత్రకారుడు జుజ్జానీ, సాంగు రాజవంశపు దౌత్యవేత్త జావో హాంగు అందించినవే తొలి రెండు వర్ణనలు. ఇద్దరూ ఆయన పొడవుగా, బలమైన శరీర సౌష్టవంతో ఉన్నాడని నమోదు చేశారు. జావో, చెంగిజు ఖాన్‌కు విశాలమైన నుదురు, పొడవైన గడ్డం ఉందని రాశాడు. అయితే జుజ్జానీ ఆయన పిల్లి కళ్ళ గురించి, నెరిసిన జుట్టు లేకపోవడం గురించి వ్యాఖ్యానించాడు. 'రహస్య చరిత్ర' ప్రకారం, బోర్టే తండ్రి ఆయనను కలిసినప్పుడు ఆయన "మెరిసే కళ్ళు, ఉత్సాహభరితమైన ముఖం" గురించి వ్యాఖ్యానించినట్లు నమోదు చేయబడింది.

అట్‌వుడ్ సూచించిన దాని ప్రకారం చెంఘిసు ఖాన్ అనేక విలువలు ముఖ్యంగా ఆయన క్రమబద్ధమైన సమాజానికి ఇచ్చిన ప్రాధాన్యత ఆయన కల్లోలభరితమైన యవ్వనం నుండి ఉద్భవించాయి. ఆయన అన్నింటికన్నా విధేయతకు అత్యంత విలువ ఇచ్చాడు. పరస్పర విశ్వసనీయత ఆయన కొత్త దేశానికి మూలస్తంభంగా మారింది. ఇతరుల విధేయతను పొందడం చెంఘిసు‌కు కష్టంగా అనిపించలేదు: ఆయన చిన్న వయస్సులోనే అద్భుతమైన ఆకర్షణ శక్తిని కలిగి ఉన్నాడు. దీనికి నిదర్శనం ఆయనకు చేరడానికి తమ ప్రస్తుత సామాజిక పాత్రలను వదిలిపెట్టిన ప్రజల సంఖ్య. ఆయన నమ్మకాన్ని సంపాదించడం కష్టమైనప్పటికీ విధేయత ఖాయమని భావిస్తే, దానికి ప్రతిఫలంగా ఆయన తన పూర్తి విశ్వాసాన్ని అందించేవాడు. తన అనుచరుల పట్ల తన ఉదారతకు గుర్తింపు పొందిన చెంఘిసు, గతంలో చేసిన సహాయానికి సంకోచం లేకుండా బహుమతులు ఇచ్చేవాడు. 1206 కురుల్తాయి‌లో అత్యంత గౌరవించబడిన నోకోడు‌లు మొదటి నుండి ఆయనతో పాటు ఉన్నవారు. ఆయన అత్యంత కష్టకాలంలో ఆయనతో బల్జునా ఒడంబడిక చేసినవారు. యుద్ధంలో మరణించిన లేదా ఇతరత్రా కష్టకాలంలో పడిన నోకోడు‌ల కుటుంబాలకు బట్టలు జీవనోపాధిని అందించడానికి పన్ను విధించడం ద్వారా ఆయన వారి బాధ్యతను స్వీకరించాడు.

స్వర్గం చైనాలోని అధిక అహంకారం, విలాసవంతమైన జీవితం పట్ల విసిగిపోయింది... నేను అనాగరిక ఉత్తర ప్రాంతం నుండి వచ్చాను... నేను పశువుల కాపరులు గుర్రాల కాపరుల వలె అదే దుస్తులను ధరిస్తాను  అదే ఆహారాన్ని తింటాను. మేము ఒకే రకమైన త్యాగాలు చేస్తాము. మా సంపదను పంచుకుంటాము. నేను దేశాన్ని ఒక నవజాత శిశువులా చూస్తాను, నా సైనికులను నా సోదరుల వలె చూసుకుంటాను.
— చెంఘిజు ఖాన్, చాంగు‌చున్‌కు రాసిన లేఖ నుండి

స్టెప్పీ ప్రాంత సంపదకు ప్రధాన మూలం యుద్ధానంతర దోపిడీ, దీనిలో నాయకుడు సాధారణంగా పెద్ద వాటాను తీసుకునేవాడు; అయితే చెంఘిసు ఈ ఆచారాన్ని విడిచిపెట్టి, దోచుకున్న సంపదను తనకూ, తన సైనికులందరికీ సమానంగా పంచుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఎలాంటి విలాసవంతమైన జీవితాన్ని ఇష్టపడని ఆయన చాంగు‌చును‌కు రాసిన లేఖలో సంచార జాతి వారి సాధారణ జీవితాన్ని ప్రశంసించాడు. అతి వినయంతో కూడిన పొగడ్తలతో తనను సంబోధించడాన్ని వ్యతిరేకించాడు. తన సహచరులు తనను అనధికారికంగా సంబోధించాలని సలహాలు ఇవ్వాలని, తన తప్పులను విమర్శించడం ప్రోత్సహించాడు. విమర్శలను స్వీకరించడంలో చెంఘిసు చూపిన నిష్కాపట్యం నేర్చుకోవాలనే ఆయన సంసిద్ధత కారణంగా ఆయన కుటుంబ సభ్యులు, సహచరులు, పొరుగు రాజ్యాలు, శత్రువుల నుండి కూడా జ్ఞానాన్ని పొందాడు. ఆయన చైనా ముస్లిం ప్రపంచం నుండి అధునాతన ఆయుధాల గురించి జ్ఞానాన్ని సంపాదించాడు. బందీగా పట్టుబడిన లేఖకుడు టాటా-టోంగా సహాయంతో ఉయ్ఘరు వర్ణమాలను స్వీకరించాడు. న్యాయ, వాణిజ్య, పరిపాలనా రంగాలలో అనేక మంది నిపుణులను నియమించుకున్నాడు. వారసత్వ బదిలీ సజావుగా జరగాల్సిన అవసరాన్ని కూడా ఆయన అర్థం చేసుకున్నాడు. తన వారసుడిని ఎన్నుకోవడంలో ఆయన మంచి విచక్షణ చూపించాడని ఆధునిక చరిత్రకారులు అంగీకరిస్తున్నారు.

ఈ రోజు ఆయన తన సైనిక పోరాట విజయాలకు ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ చెంఘిసు వ్యక్తిగత సైనిక నాయకత్వం గురించి చాలా తక్కువగా తెలుసు. సంభావ్య కమాండర్లను గుర్తించడానికి ఆయన నైపుణ్యాలు మరింత అనుకూలంగా ఉండేవి. సాంకేతికంగా లేదా వ్యూహాత్మకంగా వినూత్నమైనది కానప్పటికీ ఆయన ఏర్పాటు చేసిన యోగ్యత ఆధారిత కమాండు వ్యవస్థ మంగోలు సైన్యానికి సైనిక ఆధిపత్యాన్ని అందించింది. చెంఘిజు సృష్టించిన సైన్యం దాని కఠినమైన సైనిక క్రమశిక్షణ సైనిక గూఢచారాన్ని సమర్థవంతంగా సేకరించి ఉపయోగించుకునే సామర్థ్యం, ​​మానసిక యుద్ధంలో ప్రావీణ్యం, అత్యంత క్రూరంగా వ్యవహరించడానికి సంసిద్ధత వంటి లక్షణాలను కలిగి ఉంది. చెంఘిజు తన శత్రువుల మీద ప్రతీకారం తీర్చుకోవడాన్ని పూర్తిగా ఆస్వాదించాడు—ఈ భావన గడ్డి మైదానాల న్యాయ నియమావళి అయిన 'అచి కారి'ఉల్కు' (అక్షరాలా "మంచికి మంచి, చెడుకు చెడు") మూలంలో ఉంది. ఖ్వారాజంకు చెందిన ముహమ్మదు తన దూతలను ఉరితీసినప్పుడు వంటి అసాధారణ పరిస్థితులలో ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనే అవసరం ఇతర అన్ని పరిగణనలను అధిగమించింది.

సర్వోన్నత దైవం టెంగ్రి తన కోసం ఒక గొప్ప విధిని నిర్దేశించాడని చెంఘిజు నమ్మడం ప్రారంభించాడు. మొదట్లో ఈ ఆశయం పరిధి కేవలం మంగోలియాకు మాత్రమే పరిమితమైంది, కానీ విజయం తర్వాత విజయం లభించి మంగోలు జాతి ప్రాబల్యం విస్తరించడంతో ఆయనకు, ఆయన అనుచరులకు ఆయన 'సుయు' (దైవ కృప)తో నిండి ఉన్నాడని నమ్మకం కలిగింది. స్వర్గంతో తనకు సన్నిహిత సంబంధం ఉందని నమ్ముతూ ప్రపంచ అధికారం మీద తన హక్కును గుర్తించని వారందరినీ శత్రువులుగా పరిగణించాడు. ఈ దృక్పథం చెంఘిజు‌కు తన సొంత కపట లేదా ద్రోహపూరిత చర్యలను సమర్థించుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. ఉదాహరణకు తన 'అండా' జముఖాను చంపడం లేదా తమ విధేయతలలో తడబడిన 'నొకోడ్'లను చంపడం వంటివి.
## వారసత్వం - చారిత్రక మూల్యాంకనం

చెంఘిసు ఖాన్ ఒక విశాలమైన, వివాదాస్పద వారసత్వాన్ని విడిచిపెట్టాడు. అట్వుడు ప్రకారం మంగోలు తెగల ఏకీకరణ, ప్రపంచ చరిత్రలో అతిపెద్ద అవిచ్ఛిన్న రాజ్యాన్ని స్థాపించడం "యూరోపియను, ఇస్లామికు, తూర్పు ఆసియా నాగరికతల ప్రపంచ దృక్పథాన్ని శాశ్వతంగా మార్చివేసింది". ఆయన విజయాలు అపూర్వమైన స్థాయిలో యూరేషియను వాణిజ్య వ్యవస్థల సృష్టికి వీలు కల్పించాయి. ఇవి ఆ తెగలకు సంపద, భద్రతను తెచ్చిపెట్టాయి. ఆయన 'గ్రేటు యాసా' అని పిలువబడే లిఖితపూర్వక చట్టాల సంహితను రూపొందించకపోయినప్పటికీ, ఆయన న్యాయ వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించి, షిగి ఖుతుఖు ఆధ్వర్యంలో ఒక శక్తివంతమైన న్యాయ అధికారాన్ని స్థాపించాడు.

మరోవైపు ఆయన దండయాత్రలు దయలేనివిగా క్రూరమైనవిగా ఉండేవి. చైనా, మధ్య ఆసియా, పర్షియా సంపన్న నాగరికతలు మంగోలు దాడుల వల్ల నాశనమయ్యాయి. ఫలితంగా అవి తరతరాల పాటు మానసిక క్షోభ బాధలను అనుభవించాయి. బహుశా చెంఘిజు అతిపెద్ద వైఫల్యం ఒక సమర్థవంతమైన వారసత్వ వ్యవస్థను సృష్టించడంలో ఆయన అసమర్థతే కావచ్చు—స్థిరత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి ఉద్దేశించిన ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని జాగీర్లుగా విభజించడం వాస్తవానికి వ్యతిరేక ఫలితాన్ని ఇచ్చింది. ఎందుకంటే స్థానిక, రాష్ట్ర స్థాయి ప్రయోజనాలు విభిన్నంగా మారాయి. 1200ల చివరలో సామ్రాజ్యం గోల్డెను హోర్డు, చగటాయి ఖానేటు, ఇల్ఖనేటు, యువాను రాజవంశంగా విడిపోవడం ప్రారంభించింది. 1990ల మధ్యలో 'వాషింగ్టను పోస్టు' చెంఘిజు ఖాన్‌ను "సహస్రాబ్ది పురుషుడు"గా కీర్తించింది. ఆయన "మానవ జాతి సగం నాగరిక, సగం అనాగరిక ద్వంద్వ స్వభావాన్ని ప్రతిబింబించాడు". ఈ సంక్లిష్టమైన ప్రతిబింబం ఆధునిక పాండిత్యంలో ప్రబలంగా ఉంది. చరిత్రకారులు చెంఘిజు ఖాన్ సానుకూల, ప్రతికూల అంశాలు రెండింటినీ నొక్కి చెబుతున్నారు. .
### మంగోలియా
అనేక శతాబ్దాల పాటు మంగోలియాలో చెంఘిసు ఖాన్ ఒక రాజకీయ వ్యక్తిగా కాకుండా, ఒక మతపరమైన వ్యక్తిగా స్మరించబడ్డాడు. 1500ల చివరలో అల్తాను ఖాన్ టిబెటను బౌద్ధమతంలోకి మారిన తర్వాత చెంఘిసు‌ను దైవంగా ఆరాధించి మంగోలియను మత సంప్రదాయంలో ఆయనకు కేంద్ర స్థానం కల్పించారు. ఒక దేవతగా చెంఘిసు బౌద్ధ, షమానిస్టికు, జానపద సంప్రదాయాల నుండి స్ఫూర్తి పొందాడు: ఉదాహరణకు, ఆయనను అశోకుడు వంటి 'చక్రవర్తి' (ఆదర్శ పాలకుడు) కొత్త అవతారంగా లేదా యుద్ధ వీరుడైన వజ్రపాణి అవతారంగా నిర్వచించారు; ఆయనను వంశపారంపర్యంగా బుద్ధుడు, ప్రాచీన బౌద్ధ రాజులతో అనుసంధానించారు; వివాహాలు, పండుగల సమయంలో ఆయనను ఆవాహన చేసేవారు; పితృ దేవతారాధన ఆచారాలలో ఆయన పెద్ద పాత్ర పోషించాడు. ఆయన ఒక నిద్రిస్తున్న వీరుడి పురాణానికి కేంద్ర బిందువుగా కూడా మారాడు. దీని ప్రకారం గొప్ప ఆపద సమయంలో మంగోలు ప్రజలకు సహాయం చేయడానికి ఆయన తిరిగి వస్తాడు. ఆయన ఆరాధన  (అక్షరాలా "ఎనిమిది తెల్లటి గుడారాలు") వద్ద కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఇది నేడు చైనాలోని లోపలి మంగోలియాలో ఉన్న ఒక సమాధి.

19వ - 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చెంఘిసు‌ను మంగోలియను ప్రజల జాతీయ వీరుడుగా చూడటం ప్రారంభించారు. విదేశీ శక్తులు ఈ విషయాన్ని గుర్తించాయి: లోపలి మంగోలియాను ఆక్రమించుకున్న సమయంలో, సామ్రాజ్యవాద జపాను చెంఘిసు ఖాన్ కోసం ఒక ఆలయ నిర్మాణానికి నిధులు సమకూర్చింది. అదే సమయంలో కువోమింటాంగు, చైనీసు కమ్యూనిస్టు పార్టీ రెండూ చైనా అంతర్యుద్ధంలో సంభావ్య మిత్రులను ఆకర్షించడానికి చెంఘిసు ఖాన్ స్మృతిని ఉపయోగించుకున్నాయి. ఈ వైఖరి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో కూడా కొనసాగింది. అప్పుడు సోవియటు అనుకూల మంగోలియను పీపుల్సు రిపబ్లికు ఆక్రమణదారులకు వ్యతిరేకంగా దేశభక్తి ఉత్సాహాన్ని పెంపొందించడానికి చెంఘిసు ఖాన్‌ను ప్రోత్సహించింది; అయితే ఆయన కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక ప్రతినిధిగా ఉపయోగపడగల రష్యాయేతర వీరుడు కాబట్టి, యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత ఈ వైఖరి వేగంగా మారిపోయింది. మే ప్రకారం చెంఘిసు ఖాన్ "ప్రజలను దోపిడీ చేసిన ఒక భూస్వామ్య, ప్రతిచర్య ప్రభువుగా ఖండించబడ్డాడు." ఆయన ఆరాధన అణచివేయబడింది ఆయన ఎంచుకున్న వర్ణమాల స్థానంలో సిరిలికు లిపిని ప్రవేశపెట్టారు. ఆయన 1962లో ఆయన 800వ జయంతి సందర్భంగా ప్రణాళిక చేసిన వేడుకలు సోవియటు నుండి తీవ్ర అభ్యంతరాల తర్వాత రద్దు చేయబడ్డాయి. అపఖ్యాతి పాలు చేయబడ్డాయి. చైనా చరిత్రకారులు తమ సోవియటు సహచరుల కంటే ఆయన పట్ల ఎక్కువగా సానుకూలంగా ఉన్నందున చైనా-సోవియటు విభేదంలో చెంఘిసు ఖాన్ ఒక చిన్న పాత్ర పోషించాడు.

1980వ దశకంలో 'గ్లాస్నోస్టు', 'పెరెస్ట్రోయికా' విధానాల రాక అధికారిక పునరావాసానికి మార్గం సుగమం చేసింది. 1990 విప్లవం జరిగిన రెండు సంవత్సరాలలోపే రాజధాని ఉలాను‌బాతరు‌లోని లెనిను అవెన్యూకు చింగిసు ఖాన్ అవెన్యూగా పేరు మార్చారు. అప్పటి నుండి మంగోలియా చింగిసు ఖాన్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయానికి ఆయన పేరు పెట్టింది. సుఖ్‌బాతరు స్క్వేరు‌లో ఒక పెద్ద విగ్రహాన్ని నిర్మించింది. (2013, 2016 మధ్య ఈ స్క్వేరు‌కు కూడా జెంగిసు పేరు పెట్టారు).
ఆధునిక మంగోలియాలో జెంగిసు ఖాన్ చిత్రణలు. పై ఎడమ నుండి సవ్యదిశలో: ప్రభుత్వ భవనం వెలుపల ఉన్న విగ్రహం; త్సోంజిను బోల్డోగు‌లోని అశ్వారూఢ విగ్రహం; మంగోలియా అత్యున్నత పురస్కారమైన ఆర్డరు ఆఫ్ జెంగిసు ఖాన్ పతకం;  ₮20,000 నోటు, ఆయన ముఖం తపాలా బిళ్ళలు, అధిక విలువ కలిగిన కరెన్సీ నోట్ల నుండి మద్యం బ్రాండ్లు, టాయిలెటు పేపరు వరకు అనేక వస్తువుల మీద కనిపిస్తుంది. 2006లో అధిక ప్రకటనల ద్వారా ఆయన పేరును చులకన చేయడం మీద మంగోలియను పార్లమెంటు అధికారికంగా చర్చించింది.

ఆధునిక మంగోలియన్లు చెంఘిసు ఖాన్ సైనిక విజయాల కంటే ఆయన రాజకీయ, పౌర వారసత్వానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు—చరిత్రకారుడు మైఖేలు బిరాను మాటలలో చెప్పాలంటే వారు ఆ విధ్వంసకర దండయాత్రలను "ఆ కాలపు ఫలితం"గా భావిస్తారు. మంగోలియను, ప్రపంచ చరిత్రకు ఆయన చేసిన ఇతర సేవలతో పోలిస్తే వాటిని తక్కువగా చూస్తారు. ఆయన విధానాలు—కురుల్తాయి వినియోగం స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ ద్వారా చట్టబద్ధమైన పాలనను స్థాపించడం. మానవ హక్కులు వంటివి—ఆధునిక, ప్రజాస్వామ్య మంగోలియను రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి పునాదులుగా పరిగణించబడతాయి. యుద్ధం, విధ్వంసం కాకుండా శాంతి, జ్ఞానాన్ని తీసుకువచ్చిన వ్యక్తిగా చూడబడే చెంఘిసు ఖాన్ ఒక కాలానికి మంగోలియాను అంతర్జాతీయ సంస్కృతికి కేంద్రంగా మార్చినందుకు ఆదర్శంగా కొనియాడబడ్డాడు. ఆయన సాధారణంగా మంగోలియా వ్యవస్థాపక పితామహుడిగా గుర్తించబడ్డాడు.

### ఇతర చోట్ల

చారిత్రక, ఆధునిక ముస్లిం ప్రపంచం చెంఘిజు ఖాన్‌ను అనేక రకాల భావజాలాలు, నమ్మకాలతో ముడిపెట్టింది. ముస్లిమేతర శక్తిచే పాలించబడటాన్ని ఇస్లామికు ఆలోచనా విధానం ఇంతకు ముందు ఎన్నడూ ఊహించనందున. దాని మొదటి స్పందన చెంఘిజు‌ను సమీపిస్తున్న ప్రళయ దినానికి ప్రవక్తగా చూడటం. కాలక్రమేణా ప్రపంచం అంతం కాకపోవడం, ఆయన వారసులు ఇస్లాం మతంలోకి మారడం ప్రారంభించడంతో ముస్లింలు చెంఘిజు‌ను దేవుని సంకల్పానికి ఒక సాధనంగా చూడటం ప్రారంభించారు. ఆయన ముస్లిం ప్రపంచంలోని అంతర్గత అవినీతిని ప్రక్షాళన చేయడం ద్వారా దానిని బలోపేతం చేయడానికి నియమించబడ్డాడు.

మంగోలు అనంతర ఆసియాలో చెంఘిజు రాజకీయ చట్టబద్ధతకు కూడా ఒక మూలంగా ఉన్నాడు. ఎందుకంటే ఆయన వారసులు మాత్రమే పాలించడానికి అర్హులని గుర్తించబడ్డారు. ఫలితంగా ఆయన వంశానికి చెందని ఆశావహ పాలకులందరూ తమ పాలనను సమర్థించుకోవలసి వచ్చింది. అది చెంఘిజు వంశానికి చెందిన తోలుబొమ్మ పాలకులను నియమించడం ద్వారా లేదా ఆయనతో తమకున్న సంబంధాలను నొక్కి చెప్పడం ద్వారా ముఖ్యంగా మధ్య ఆసియాలో తన సొంత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన గొప్ప విజేత తైమూరు ఈ రెండింటినీ చేశాడు: ఆయన చెంఘిజు వారసులైన సోయుర్గత్మిషు, సుల్తాను మహమూదు‌లకు నివాళులర్పించవలసి వచ్చింది. ఆయన ప్రచార కార్యక్రమాలు చెంఘిజు తక్కువ స్థాయి కమాండర్లలో ఒకరైన తన పూర్వీకుడు కరాచారు నోయాను ప్రాముఖ్యతను విపరీతంగా అతిశయోక్తి చేసి ఆయనను చెంఘిజు రక్త సంబంధికుడిగా, రెండవ కమాండరు‌గా చిత్రీకరించాయి. ఆయన చెంఘిసు ఖాన్ వారసులలో కనీసం ఇద్దరిని వివాహం చేసుకున్నాడు. భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్థాపించిన బాబరు, తన అధికారాన్ని తైమూరు, చెంఘిసు ఖాన్ ఇద్దరి వంశపారంపర్య వారసత్వం ద్వారా పొందాడు. మధ్య ఆసియాలో పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం వరకు చెంఘిసు ఖాన్ సామాజిక వ్యవస్థకు మూలపురుషుడిగా పరిగణించబడ్డాడు. చట్టపరమైన అధికారంలో ప్రవక్త ముహమ్మదు తర్వాత రెండవ స్థానంలో ఉన్నాడు.

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో అరబ్ జాతీయవాదం ఉద్భవించడంతో అరబ్ ప్రపంచం చెంగిజు‌ను మరింత ప్రతికూలంగా చూడటం ప్రారంభించింది. నేడు ఆయనను అంతిమ "శపించబడిన శత్రువు"గా తన మనవడు హులేగు ద్వారా 1258లో జరిగిన బాగ్దాదు ముట్టడితో పరాకాష్టకు చేరిన నాగరికత విధ్వంసాన్ని ప్రారంభించిన ఒక "అనాగరిక క్రూరుడు"గా భావిస్తారు. అదేవిధంగా రష్యాలో కూడా చెంగిజు‌ను అత్యంత ప్రతికూలంగా చూస్తారు. అక్కడ చరిత్రకారులు గోల్డెను హోర్డు పాలనను—"టాటరు కాడిని"—వెనుకబడినదిగా, విధ్వంసకరమైనదిగా, అన్ని పురోగతికి విరోధమైనదిగా, రష్యాలోని అన్ని లోపాలకు కారణమని నిరంతరం చిత్రీకరించారు. ఆధునిక మధ్య ఆసియా, టర్కీలో ఆయన పట్ల వైఖరి మరింత అస్పష్టంగా ఉంది: ఆయన ముస్లిమేతరుడు కావడం వల్ల, తైమూరు సెల్జుకు‌లు వంటి ఇతర జాతీయ సంప్రదాయాలు, వీరులను ఉన్నతంగా చూస్తారు.

చైనాలోని యువాను రాజవంశం కింద చెంగిజు‌ను దేశ సృష్టికర్తగా పూజించారు. 1368లో మింగు రాజవంశం స్థాపించబడిన తర్వాత కూడా ఆయన ఈ స్థానంలోనే ఉన్నాడు. చివరి మింగు పాలకులు ఆయన స్మృతిని కొంతవరకు విస్మరించినప్పటికీ ఆయన వారసులుగా తమను తాము ప్రకటించుకున్న మంజు క్వింగు రాజవంశం (1644–1911) కింద సానుకూల దృక్పథం పునరుద్ధరించబడింది. 20వ శతాబ్దపు చైనీసు జాతీయవాదం ఆవిర్భావం మొదట్లో చెంగిజు‌ను ఒక బాధాకరమైన ఆక్రమణదారుడిగా కించపరచడానికి కారణమైంది. కానీ తరువాత ఆయన వివిధ సమస్యల మీద ఒక ఉపయోగకరమైన రాజకీయ చిహ్నంగా పునరుద్ధరించబడ్డాడు. ఆధునిక చైనా చరిత్ర రచనలో చెంఘిసు ఖాన్‌ను సాధారణంగా సానుకూలంగా చూశారు. ఆయన ఒక చైనీసు వీరుడిగా చిత్రీకరించారు. సమకాలీన జపాన్‌లో ఆయన వాస్తవానికి మినమోటో నో యోషిత్సునే అనే వ్యక్తి అని చెప్పే పురాణం కారణంగా ఆయన బాగా ప్రసిద్ధి చెందాడు; యోషిత్సునే ఒక సమురాయి విషాద వీరుడు ఆయన 1189లో సెప్పుకు చేసుకోవలసి వచ్చింది.

చెంఘిసు ఖాన్ చేత ప్రత్యక్షంగా ప్రభావితం కాని పాశ్చాత్య ప్రపంచం ఆయనను మారుతున్న, విరుద్ధమైన రీతుల్లో చూసింది. 14వ శతాబ్దంలో మార్కో పోలో, జెఫ్రీ చాసరు రచనల ద్వారా చూపినట్లుగా ఆయన ఒక న్యాయమైన, తెలివైన పాలకుడిగా పరిగణించబడ్డాడు కానీ పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఆయన జ్ఞానోదయ కాలపు నిరంకుశ ప్రాచ్య పాలకుడికి ప్రతీకగా మారాడు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దానికి వచ్చేసరికి ఆయన ఒక ఆదిమ బార్బేరియను యుద్ధ ప్రభువుకు ప్రతినిధిగా నిలిచాడు. ఇటీవలి దశాబ్దాలలో పాశ్చాత్య పాండిత్యం మరింత సూక్ష్మంగా మారింది. చెంఘిసు ఖాన్‌ను ఒక సంక్లిష్టమైన వ్యక్తిగా చూస్తోంది.

## ఇవీ చూడండి
* మంగోలియా
* మంగోల్ సామ్రాజ్యం
* ఛెంఘిజ్ ఖాన్ (పుస్తకం)
*చెంఘీజ్ ఖాన్ గుర్రపు విగ్రహం
* మంగోల్ సైనిక వ్యూహాలు, నిర్మాణం

## పాద పీఠికలు

## నోట్స్


## మూలాలు
* 

## ఇతర పఠనాలు
* 
* 

### ప్రాథమిక వనరులు
* 
* 

## బయటి లింకులు
* Book Review of Genghis Khan by Leo De Hartog
* Genghis Khan and the Mongols
* Welcome to The Realm of the Mongols

వర్గం:మంగోలియా
వర్గం:మంగోల్ సామ్రాజ్యం
వర్గం:1162 జననాలు
వర్గం:1227 మరణాలు