కాశ్మీర్‌లో బౌద్ధమతం

*నీలమత పురాణం*, కల్హణ *రాజతరంగిణి* వంటి శాస్త్రీయ కాశ్మీరీ సంస్కృతిలో బౌద్ధమతం ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా ఉంది. అశోక చక్రవర్తి కాలంలో బౌద్ధమతం కాశ్మీర్‌లో ఆధిపత్యం చెలాయించిందని సాధారణంగా నమ్ముతారు, అయితే ఇది అతని కాలానికి చాలా కాలం ముందు అక్కడ విస్తృతంగా వ్యాపించింది, బౌద్ధ పాలకులనే కాకుండా హిందూ పాలకుల ప్రోత్సాహాన్ని కూడా ఆస్వాదించింది. కాశ్మీర్ నుండి ఇది పొరుగున ఉన్న లడఖ్, టిబెట్, చైనాకు వ్యాపించింది. కాశ్మీర్ పాలకులచే బౌద్ధమతానికి లభించిన ఆదరణ గురించిన వివరాలు రాజతరంగిణిలో క్రీ.శ. 630-760 మధ్య కాశ్మీర్‌ను సందర్శించిన ముగ్గురు చైనీయుల వ్రాతలలో కూడా కనిపిస్తాయి.

## మూలాలు
కాశ్మీర్లో బౌద్ధమతం పుట్టుక వారణాసి చెందిన ఒక సన్యాసి మజ్ఝంతికకు చెందినదని బౌద్ధ ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి, ఆయన కూడా ఆనంద శిష్యుడు. సిలోనీస్ క్రానికల్ ప్రకారం మూడవ బౌద్ధ మండలి ముగిసిన తరువాత అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి దేశాల అంతటా మిషనరీలను పంపాడు. మజ్ఝంతికాను కాశ్మీర్ , గాంధార (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్) కు పంపారు. *అశోకవదన*, అవదనాకల్పలత వంటి అనేక ఇతర బౌద్ధ గ్రంథాలలో కూడా మజ్ఝంతిక కథ చెప్పబడింది. అయితే కాశ్మీర్ నుండి అనేక మంది సన్యాసులను అశోకుడు పాటలీపుత్ర (ప్రస్తుత పాట్నా, బీహార్) కు ఆహ్వానించాడని బౌద్ధ గ్రంథం *దివ్యవదన* పేర్కొంది. అయితే అశోకుని పూర్వీకుడు సురేంద్ర రాజు పాలనలో కొన్ని *విహారాలు* స్థాపించబడ్డాయని కల్హణ వివరించాడు.

## సురేంద్ర
కాశ్మీర్ మొట్టమొదటి పాలకుడు, గోనంద (కల్హణ తన *రాజతరంగిణి* లో పేర్కొన్నట్లు) కురుక్షేత్ర యుద్ధం సమయంలో మగధ పాలించిన జరాసంధ సంబంధించినవాడు. సురేంద్ర బహుశా కాశ్మీర్ మొదటి బౌద్ధ పాలకుడు. ఆయన అక్కడ మొదటి విహారాలను నిర్మించాడు. వీటిలో ఒకటి, నరేంద్రభవన అని పిలువబడేది, జోజి లా దాటి సౌర (సురు) నగరంలో ఉంది. మరొకటి సౌరసా వద్ద ఉంది, ఇది శ్రీనగర్ ఉత్తరాన అంచర్ సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న సోవర్ (సౌర) గ్రామానికి అనుగుణంగా ఉంది.

## మౌర్య కాలం

### అశోక

కల్హణ తన 12వ శతాబ్దపు చారిత్రక వృత్తాంతమైన *రాజతరంగిణి*లో కాశ్మీర్ రాజు అశోకుడు అనేక స్థూపాలు, శివాలయాలను నిర్మించిన భక్తుడైన బౌద్ధుడిగా పేర్కొన్నాడు. ఆయన స్థాపించిన ప్రాంతీయ రాజధాని శ్రీనగర్ ' సంపదతో ప్రకాశవంతంగా ఉండేది'.

తారనాథతో సహా కొంతమంది బౌద్ధ రచయితల అభిప్రాయం ప్రకారం, బౌద్ధ బోధకుడు మధ్యాంతికా కాశ్మీర్లో కుంకుమపువ్వు సాగును ప్రవేశపెట్టాడు. అశోకుడి కాలంలో కాశ్మీర్‌లో బౌద్ధమతం, శైవమతం కలిసి వృద్ధి చెందాయి, చక్రవర్తుల ప్రోత్సాహాన్ని సమానంగా పొందాయి. అశోకుడు విజయేశ్వర (బిజ్బెహరా) వద్ద రెండు శివాలయాలను నిర్మించాడని, మరెన్నో పునర్నిర్మించాలని ఆదేశించాడని కల్హణ పేర్కొన్నాడు. వితస్త్రా (వేతవుతుర్), శుస్కలేత్రా (హుఖలిటర్) వద్ద ఆయన అనేక విహారాలు, స్థూపాలను నిర్మించాడు.

### అశోకుని వారసులు
అశోకుని వారసులు జలౌక, దామోదర పాలనలో బౌద్ధమతం తాత్కాలిక గ్రహణాన్ని ఎదుర్కొంది. జలౌక గురువు అవధూత జరిగిన చర్చల్లో పెద్ద సంఖ్యలో బౌద్ధ పండితులు ఓడిపోయారని, అందువల్ల సాంప్రదాయ ఆచారాలు నెమ్మదిగా పునరుద్ధరించబడ్డాయని కల్హణ నొక్కి చెప్పారు. అయితే, తరువాత, జలౌకుడు వరాహముల (బారాముల్లా) సమీపంలో ఒక పెద్ద విహారం, నృత్యశ్రమవిహారాన్ని సృష్టించాడు, ఇది ఇప్పటికీ 11వ శతాబ్దం చివరి వరకు ఉనికిలో ఉంది. దామోదర తరువాత కాశ్మీర్ చరిత్ర కుషానుల కాలం వరకు ఖచ్చితంగా తెలియదు.

## కుషాణుల కాలం
కుషాణుల కాలంలో కాశ్మీర్‌లో, ముఖ్యంగా కనిష్క పాలనలో బౌద్ధమతం గొప్ప పునరుజ్జీవనం పొందింది. కనిష్కుని కాలంలో, కాత్యాయనీపుత్రుని అధ్యక్షతన కాశ్మీర్‌లో నాల్గవ బౌద్ధ మండలి జరిగింది. దక్షిణ భారత బౌద్ధ తత్వవేత్త నాగార్జునుడు కుషాణుల కాలంలో కాశ్మీర్‌లో నివసించారు.

## కుషానా తర్వాత స్పందన

కల్హణ చరిత్రలోని కనిష్క చరిత్రను అనుసరించే అభిమన్యు పాలనలో, నాగార్జున మార్గదర్శకత్వంలో బౌద్ధ పండితులు శైవ మతాధికారులను చర్చలలో ఓడించి, బౌద్ధమతాన్ని ఎంచుకోవడానికి ప్రజలను ప్రోత్సహించారు. అయితే, చంద్రదేవ కాలంలో, అరుదైన మహాభాశ్య వంటి పతంజలి రచనల జ్ఞానం పునరుద్ధరణ శైవమతం పునరుజ్జీవనానికి దారితీసింది. గోనంద కాలం నాటికి పాత తత్వశాస్త్రం పూర్తిగా పునరుద్ధరించబడింది. గుప్త రాజవంశం వారసుడైన ప్రతాపాదిత్య అతని వారసుల మతపరమైన అనుబంధాల గురించి ఏమీ తెలియదు, వారు బాగా పరిపాలించారని పూర్తి విశ్వాస స్వేచ్ఛను ఇచ్చారని పేర్కొనబడింది.

బౌద్ధమతం హన్స్ ఆధ్వర్యంలో, ముఖ్యంగా మిహిరకుల ఆధ్వర్యంలో తీవ్రమైన ఎదురుదెబ్బలను చవిచూసినట్లు కల్హణ, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ పేర్కొన్నారు, వీరిని హ్యూయెన్ సాన్గ్ బౌద్ధులకు గొప్ప వేధింపుదారుగా అభివర్ణించాడు.

## మేఘవాహన
మిహిరకుల మరణం తరువాత కాశ్మీర్ ను పాత పాలక రాజవంశానికి చెందిన మేఘవాహన పాలించాడు. మేఘవాహన ఒక దృఢమైన బౌద్ధుడు, అతను పట్టాభిషేకం సమయంలోనే అన్ని జంతువులను చంపడానికి వ్యతిరేకంగా ప్రకటన జారీ చేసి, అనేక స్థూపాలను నిర్మించాడు.

## కాశ్మీర్‌లోని జువాన్‌జాంగ్
టిబెట్, లడఖ్ నుండి మార్గం ద్వారా జువాన్జాంగ్ కాశ్మీర్కు చేరుకున్నాడు. కాశ్మీర్‌లో బౌద్ధమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో ఆయన గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపారు. ఆయన మొదటిసారి కాశ్మీర్‌కు వచ్చినప్పుడు, బౌద్ధమతం విస్తృతంగా వ్యాపించింది. తరువాత అతను బౌద్ధమతం గురించి మరింత తెలుసుకోవడానికి హర్ష సామ్రాజ్యానికి వెళ్ళాడు.

## కాశ్మీర్‌లో బౌద్ధ ప్రభావం

కల్హణుని కాలానికి ముందు ఆ కాలంలో, కాశ్మీర్‌లో "హిందువులు" & బౌద్ధుల మధ్య ఎటువంటి భేదం లేదని స్పష్టమవుతోంది. కల్హణుడు స్వయంగా ఒక బౌద్ధుడు ఉపయోగించినట్లే బౌద్ధ పదాలను, వ్యక్తీకరణలను ఉపయోగించాడు.
 
నీలమత పురాణం కాశ్మీర్‌లో సాధారణమైన నీల నాగారాధన ఆరాధకుల గ్రంథం. కాశ్మీర్‌లో బౌద్ధ ఆరాధన ప్రబలంగా ఉందని ఇది ప్రస్తావించింది.

కాశ్మీర్ నీలమత పురాణం ప్రకారం, డాక్టర్ వేద్ కుమారి అనువదించినట్లుగా, ఇది ఇలా పేర్కొంది: 

*709-710a. *ఓ బ్రహ్మ, ప్రపంచానికి ప్రభువైన విష్ణు దేవుడు, ఇరవై ఎనిమిదవ కాళీ యుగంలో, వైశాఖ మాసంలో, పూష్య చంద్రునితో కలిసిన సమయంలో, ప్రపంచ గురువుగా బుద్ధుడు పేరుతో జన్మిస్తాడు.*  
*710b-12. *ఆ కాలం నుండి, భవిష్యత్తులో, ప్రకాశవంతమైన అర్ధభాగంలో ఆయన ఆరాధన ఎలా జరగాలి అనేది వినండి. బుద్ధుడి విగ్రహాన్ని (శాక్యుల మాటలకు అనుగుణంగా అన్ని ఔషధ మూలికలు, అన్ని ఆభరణాలు & అన్ని సువాసనలతో పవిత్రమైన నీటితో స్నానం చేయాలి. సాక్యుల నివాసాలను (అంటే విహారాలను) జాగ్రత్తగా శుభ్రపరచాలి.*  
*713. *ఇక్కడ అక్కడ, దేవతల నివాసాలు అయిన కైత్యాలకు చిత్రాలను అందించాలి. నటులు, నృత్యకారులతో నిండిన ఈ పండుగను జరుపుకోవాలి.*  
*714. *సాక్యులను సివార (బౌద్ధ సన్యాసుల ఆహారం, పుస్తకాలు ధరించే దుస్తులు) తో సత్కరించాలి. ఇదంతా మాఘ రాక వరకు చేయాలి..*  
*715. *రెండుసార్లు జన్మించిన వారికి మూడు రోజుల పాటు తినదగిన నైవేద్యాలు అర్పించాలి. పువ్వులు, దుస్తులు మొదలైన వాటితో పూజించడం, పేదలకు దాతృత్వం (మూడు రోజులు కొనసాగాలి).*  

కల్హణ రాజతరంగిణి, ఒకప్పుడు శ్రీనగర్‌లో బుద్ధుడి ఒక స్మారక లోహ చిత్రం నిలబడిందని, చివరికి సికందర్ బుత్షికాన్ చేత నాశనం చేయబడిందని పేర్కొంది. గణనీయమైన సంఖ్యలో బౌద్ధ కాంస్యాలు మనుగడలో ఉన్నాయి.

13వ శతాబ్దంలో బారాముల్లాలో ఒక బౌద్ధ భిక్షువు ఉండేవారు. కాశ్మీరీ పండితులు ఇప్పటికీ త్రిరత్న చిహ్నాన్ని పూజిస్తారు.

సికందర్ బుట్షికాన్ వంటి సుల్తానులు కాశ్మీర్ను ఇస్లామీకరించిన తరువాత, హిందూమతంలో ఎక్కువ భాగం పోయింది. బౌద్ధమతం కొంత మిగిలి ఉంది. ఫజల్ ఇలా వ్రాశాడు, "రచయిత కాశ్మీర్  సంతోషకరమైన లోయకు అతని మెజెస్టితో మూడవసారి వెళ్ళినప్పుడు, అతను ఈ ఒప్పించే కొంతమంది వృద్ధులను కలుసుకున్నాడు (బౌద్ధమతం) కానీ పండితులలో ఎవరినీ చూడలేదు".

## బౌద్ధ కళ
కాశ్మీర్ బౌద్ధ కళకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది, 11-13 వ శతాబ్దపు టిబెటన్ కళపై కాశ్మీర్ శైలి గణనీయమైన ప్రభావానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి.

కాశ్మీర్ లోయలో బౌద్ధమతం ఇప్పుడు అంతరించిపోయినప్పటికీ, కాశ్మీర్ నుండి బౌద్ధ కళాఖండాలు అనేక సంగ్రహాలయాలలో ఉన్నాయి.

## మూలాలు

వర్గం:జమ్మూ కాశ్మీరు చరిత్ర
వర్గం:బౌద్ధ మతము