పశ్చిమ గంగా పరిపాలన

**పశ్చిమ గంగ పరిపాలన** (సా.శ 350 - 1000) () ప్రాచీన కర్ణాటకను పాలించిన ఈ ముఖ్యమైన రాజవంశం పాలనలో ఉన్న పరిపాలనా నిర్మాణాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాతి శతాబ్దాలలో ఆధునిక ఒడిశాను పాలించిన **తూర్పు గంగుల** నుండి వీరిని వేరు చేయడానికి వీరిని **పశ్చిమ గంగులు** అని పిలుస్తారు. పశ్చిమ గంగులు సార్వభౌమాధికారంతో సుమారు సా.శ 350 నుండి 550 వరకు, ప్రారంభంలో కోలారు నుండి, తరువాత ఆధునిక మైసూరు జిల్లాలోని కావేరీ నదీ తీరంలో ఉన్న తలకాడుకు తమ రాజధానిని మార్చుకుని పాలించారు. తరువాత వారు సామ్రాజ్యాలైన బాదామి చాళుక్యులకు, మాన్యఖేటం రాష్ట్రకూటులకు ముఖ్యమైన సామంతులుగా పాలించారు.

## పరిపాలన

[thumb|right|కంబదహళ్ళిలో 9వ శతాబ్దపు పంచకూట [బసది]]
పశ్చిమ గంగ పరిపాలన ప్రాచీన గ్రంథం *[[అర్థశాస్త్రం]]*లోని కొన్ని సూత్రాలచే ప్రభావితమైంది. సింహాసన వారసత్వం వంశపారంపర్యంగా వచ్చేది, అయితే దీనిని విస్మరించిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి. వారి సుదీర్ఘ పాలనలో ఎక్కువ భాగం పెద్ద దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యాలకు సామంతులుగా ఉన్నప్పటికీ, వారు స్థానిక వ్యవహారాల్లో గణనీయమైన స్వయంప్రతిపత్తిని కలిగి ఉన్నారు. రాజ్యం రాష్ట్ర (జిల్లా), ఇంకా విషయ (బహుశా 1000 గ్రామాలు), దేశంగా విభజించబడింది. 8వ శతాబ్దం నుండి సంస్కృత పదం 'విషయ' స్థానంలో కన్నడ పదం 'నాడు' వాడుకలోకి వచ్చింది, సిందనాడు-8000, పున్నాడు-6000 ఇందుకు ఉదాహరణలు, సంఖ్యా ప్రత్యయం ప్రాముఖ్యత గురించి పండితులు భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ఇది నగదు రూపంలో లెక్కించబడిన ఆ విభాగ రాబడి దిగుబడి అని వారు అభిప్రాయపడుతున్నారు, ఆ విభాగంలోని సైనికుల సంఖ్యను, ఆ విభాగంలో ఆదాయం చెల్లించే కుగ్రామాల సంఖ్యను సూచిస్తుందని, ఆ భూభాగంలో చేర్చబడిన గ్రామాల సంఖ్య అని కూడా ఇది ఎక్కువగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఇంకా గంగవాడి-96000 వంటి పెద్ద భూభాగాలకు, "వెయ్యి" ప్రత్యయం అంటే ఒక 'నాడు' అని అర్థం కావచ్చునని, అందువల్ల గంగవాడి-96000 అనేది 96 'నాడు'లతో కూడిన గంగవాడి అని సూచించబడింది

శాసనాలు అనేక పరిపాలనా హోదాలను వెల్లడించాయి, ప్రధాన మంత్రి ('సర్వాధికారి'), కోశాధికారి ('శ్రీభండారి'), విదేశాంగ మంత్రి ('సంధివిగ్రహి'), ముఖ్యమంత్రి ('మహాప్రధాన') వీరంతా కమాండర్లుగా ('దండనాయక') కూడా పనిచేశారు, రాజ గృహనిర్వాహకుడు ('మనెవెర్గడె'), వస్త్రాల అధిపతి ('మహాపసాయిత'), ఏనుగు దళాల కమాండర్ ('గజసాహణి'), అశ్విక దళ కమాండర్ ('తురగసాహణి'), సూపరింటెండెంట్ ('అంతఃపురాధ్యక్ష'), చీఫ్ గార్డ్ ('మహాపాడియార'), తమలపాకులు మోసేవాడు ('హడపద' లేదా 'అడెప'), రాయల్ సెక్రటరీ ('రాజసూత్రధారి'), ప్రైవేట్ సెక్రటరీ ('రహస్యాధికృత'), రికార్డుల ఆర్కైవిస్ట్ ('మహామాత్ర' లేదా 'శాసనదొరె'), సర్వే అధికారి ('రజ్జుక'), అకౌంటెంట్ ('లేఖక'). రాజగృహంలో, 'నియోగులు' ప్యాలెస్ పరిపాలన, రాజ వస్త్రాలు, ఆభరణాలు మొదలైనవాటిని పర్యవేక్షించేవారు; ద్వారపాలన, ప్రోటోకాల్‌తో సహా ఆస్థాన వేడుకలకు 'పాడియార' బాధ్యత వహించేవారు. స్థానిక స్థాయిలో 'పెర్గడె', 'నాడబోవ', 'నాలగామిగ', 'ప్రభు', 'గవుండ' అధికారులుగా ఉండేవారు.

'పెర్గడె'లు అన్ని సామాజిక వర్గాలకు (చేతివృత్తులవారు, కంసాలి, కమ్మరి మొదలైనవారు) చెందిన సూపరింటెండెంట్లు. రాజగృహానికి సంబంధించిన 'పెర్గడె'లను 'మనెపెర్గడె' (గృహ సూపరింటెండెంట్) అని పిలిచేవారు, వారు సుంకాలు వసూలు చేసినప్పుడు వారిని 'సుంక వెర్గడె' అని పిలిచేవారు. 'నాడబోవ'లు నాడు స్థాయిలో అకౌంటెంట్లు, పన్ను వసూలు చేసేవారు, కొన్నిసార్లు లేఖకులుగా పనిచేశారు. 'నాలగామిగ'లు నాడు స్థాయిలో రక్షణను నిర్వహించే అధికారులు. భూదానాలు, భూ సరిహద్దుల విభజనను సాక్ష్యంగా చూడటానికి ఒకచోట చేర్చబడిన ఉన్నత వర్గాల సమూహమే 'ప్రభు'.

శాసనాలలో తరచుగా కనిపించే 'గవుండలు' దక్షిణ కర్ణాటక ప్రాంతపు మధ్యయుగ విధానానికి వెన్నెముకగా ఉన్నారు. భూస్వాములు, స్థానిక ఉన్నత వర్గాల వారుగా పన్నులు వసూలు చేయడానికి, భూ యాజమాన్య రికార్డులను నిర్వహించడానికి, దానాలు, లావాదేవీలకు సాక్ష్యంగా ఉండటానికి, అవసరమైనప్పుడు సైన్యాన్ని సమీకరించడానికి కూడా రాష్ట్రం వారి సేవలను వినియోగించుకుంది. రాజు పట్ల బలమైన వ్యక్తిగత విధేయత కలిగి ఉన్నందున, వారికి గ్రామాలపై కొన్ని హక్కులు కల్పించబడ్డాయి. 'గవుండలు' కావేరీ లోయలో కార్పొరేషన్లుగా పనిచేసినట్లు కనిపిస్తుంది కానీ గంగుల ఉత్తర, తూర్పు ప్రాంతాలలో వ్యక్తులుగా పనిచేశారు. స్థానిక పన్నుల నుండి అప్పుడప్పుడు మినహాయించబడే దానాలు చేసే హక్కు వారికి ఉండేది. 'గవుండ'లలో రెండు రకాలు ఉన్నారు; హోదాలో తక్కువగా ఉండి గ్రామ స్థాయిలో నియంత్రణ కలిగి ఉన్న 'ఊర్-గవుండలు', 'నాడు'ను పర్యవేక్షించే, రాజుచే నేరుగా నియమించబడే 'నాడు-గవుండ'.

భూదానాలు, హక్కులు, యాజమాన్యాన్ని పేర్కొనే శాసనాలు నదులు, ప్రవాహాలు, నీటి కాలువలు, గుట్టలు, పెద్ద బండరాళ్లు, గ్రామం లేఅవుట్, సమీపంలో ఏదైనా ఉంటే కోటల ('కోటె') స్థానం, సాగునీటి కాలువలు, దేవాలయాలు, చెరువులు, పొదలు, పెద్ద చెట్లు వంటి సహజ లక్షణాలను ఉపయోగించి విభజన సరిహద్దులను వివరించేవి. ఇందులో నేల రకం, పండించాల్సిన పంటలు, సాగునీటి కోసం తవ్వాల్సిన చెరువులు, బావులు కూడా చేర్చబడ్డాయి. శాసనాలు మాగాణి భూమి, సాగు భూమి, అటవీ, బంజరు భూమిని ప్రస్తావిస్తున్నాయి. ఉనికిలో ఉన్న వేట తెగలను ('బేడపల్లి') ధృవీకరిస్తూ కుగ్రామాలకు ('పల్లి') అనేక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.

అంతర్-రాజవంశ యుద్ధాల వీరులకు చేసిన దానాలతో పోలిస్తే పశువుల దాడుల రక్షణలో ప్రాణాలు అర్పించిన వీరుడి కుటుంబానికి ఇచ్చిన భూమి పరిమాణం తక్కువగా ఉండేది. ఈ కుటుంబాలు వారి త్యాగానికి గుర్తింపుగా పెద్ద భూభాగాలు, కుగ్రామాలు, గ్రామాలను కూడా పొందాయి, నేలకొరిగిన వీరుడు కలిగి ఉన్న బిరుదు కొన్నిసార్లు కుటుంబ సభ్యులకు సంక్రమించేది. సామంతులు 6వ శతాబ్దం నుండి 'అరస' అనే బిరుదును కలిగి ఉన్న సైనిక కమాండర్లు. ఈ 'అరస'లు బ్రాహ్మణులు లేదా గిరిజన నేపథ్యానికి చెందినవారు, రాజుకు క్రమానుగతంగా కప్పం చెల్లిస్తూ వారసత్వ భూభాగాలను నియంత్రించేవారు. 'వెళవళి', రాజకుటుంబపు నమ్మకమైన అంగరక్షకులు, వీరు ప్రమాణం ('వెళె') చేసిన భయంకరమైన యోధులు. వారు రాజ కుటుంబంతో సన్నిహితంగా మెలిగేవారు, యజమాని కోసం పోరాడాలని, ఆ క్రమంలో తమ ప్రాణాలను అర్పించడానికి సిద్ధంగా ఉండాలని భావించేవారు. రాజు మరణిస్తే, 'వెళవళి' యజమాని అంత్యక్రియల చితిపై ఆత్మాహుతి చేసుకోవాల్సి ఉండేది. ఆ విధంగా యజమాని, 'మనెమగ' (ఇంటి కొడుకు) అని పిలువబడే 'వెళవళి' మధ్య సన్నిహిత బంధం ఉండేది.

## గమనికలు

## మూలాలు

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

వర్గం:పశ్చిమ గంగ వంశం