గుజరాత్‌లోని మెట్ల బావుల చరిత్ర

మెట్ల బావులు అంటే నీటిని మెట్ల ద్వారా చేరుకునే బావులు. ఇవి సాధారణంగా పశ్చిమ భారతదేశం ముఖ్యంగా గుజరాత్ కనిపిస్తాయి, ఇక్కడ ఇటువంటి 120 కి పైగా బావులు ఉన్నట్లు నివేదించబడింది. ఈ బావికి మూలం ధోలావీరా, మోహెంజోదారో వంటి సింధు లోయ నాగరికత నగరాల జలాశయాలలో గుర్తించబడవచ్చు. మెట్ల బావులు భారత ఉపఖండంలోని భూగర్భ జల వనరులు, నిల్వ వ్యవస్థల విలక్షణమైన రూపం క్రీస్తుపూర్వం 3వ సహస్రాబ్ది నుండి నిర్మించబడ్డాయి. గుజరాత్‌లోని నైరుతి ప్రాంతంలో క్రీ. శ. 600 లో ఈ మెట్ల బావులను నిర్మించారు. అక్కడ నుండి అవి ఉత్తరాన రాజస్థాన్ వరకు, తరువాత ఉత్తర, పశ్చిమ భారతదేశానికి వ్యాపించాయి. చాళుక్య, వాఘేలా కాలంలో పదవ నుండి 13వ శతాబ్దంలో నిర్మాణ కార్యకలాపాలు వేగవంతమయ్యాయి. 11 నుండి 16వ శతాబ్దంలో ఈ మెట్ల బావుల నిర్మాణం గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది. 13 నుండి 16వ శతాబ్దాల ముస్లిం పాలకులు ఈ మెట్ల బావులలో ఆచరించే సంస్కృతిని అంతరాయం కలిగించలేదు, మెట్ల బావుల నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించారు. 19వ శతాబ్దంలో నీటి పంపులు & పైపు వ్యవస్థలు ప్రవేశపెట్టబడినందున బావులు వాటి ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయాయి.

## ప్రాచీన కాలం
[thumb|[ధోలావీరా వద్ద మెట్లతో కూడిన నీటి రిజర్వాయర్]]
కరువు కాలంలో నీటిని నిర్ధారించడానికి ఈ బావిని ఏర్పాటు చేసి ఉండవచ్చు. వేదాల కాలం నుండి ఈ నీటిని పవిత్రమైనదిగా పరిగణిస్తున్నారు, కృత్రిమంగా నిర్మించబడిన జలాశయాలలో నీటి మట్టాన్ని చేరుకోవడానికి మెట్లు ధోలావీరా, మోహెంజోదారో వంటి సింధు లోయ నాగరికత ప్రదేశాలలో చూడవచ్చు.

## 2వ-10వ శతాబ్దం

ఎడమ|thumb|నవఘన్ కువో
ఎడమ|thumb|ఆది కడి వావ్
స్నానపు తొట్టె లాంటి చెరువుకు సంబంధించిన తొలి ఉదాహరణ జునాగఢ్‌లోని ఉపర్‌కోట్ గుహలలో కనుగొనబడింది. ఈ గుహలు నాల్గవ శతాబ్దానికి చెందినవి. సమీపంలో ఉన్న వృత్తాకార మెట్లు ఉన్న బావి నవ్‌ఘన్ కువో మరొక ఉదాహరణ.   ఇది బహుశా  పశ్చిమ సత్రప్ (200-400 AD) లేదా మైత్రక (600-700 AD) కాలంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చు, అయితే కొంతమంది దీనిని 11వ శతాబ్దం చివరి వరకు కూడా గుర్తించారు. సమీపంలోని ఆది కడి వావ్ 10వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో లేదా 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది.

గుజరాత్‌లోని రాజ్‌కోట్ జిల్లా ధంక్ వద్ద మొట్టమొదటి మెట్ల బావులు కనుగొనబడ్డాయి, అవి చాళుక్యుల పూర్వ కాలానికి చెందినవి. ఆలేచ్ కొండలలోని బోచవ్డి నెస్ సమీపంలో ఉన్న బోచవ్డిలో మెట్ల బావి ధాంక్లోని మరో రెండు మెట్ల బావుల కంటే కొంచెం ముందుంది. ఇవి క్రీ. శ. 600 నాటి జిలానీ బావులు, వారి సౌరాస్త్ర శైలి నిర్మాణం ఆధారంగా ఏడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉన్న మంజుశ్రీ బావులు.

## 10వ-12వ శతాబ్దం

చాళుక్య కాలంలో కళాత్మక వాస్తుశిల్పం రూపంగా ఈ బావిని ప్రారంభించారు. మోధేరా సూర్య దేవాలయం *కుండ్* పశ్చిమాన ఉన్న మెట్ల బావి 11వ శతాబ్దానికి చెందినది కావచ్చు, అయితే భూమి పైన ఉన్న *మండపం* 10వ శతాబ్దానికే చెందినది కావచ్చు. రాణి కి వావ్ (రాణి పటాన్ బావిని క్రీ. శ. 1050 లో నిర్మించారు. దావద్ వద్ద ఉన్న అంకోల్ మాతా బావి, అహ్మదాబాద్ మాతా భవానీ బావి 11వ శతాబ్దం మూడవ త్రైమాసికానికి చెందినవి.

చాళుక్య పాలకుడు జయసింహ సిద్ధరాజ తల్లి మినాల్దేవి అనేక మెట్ల బావులను నిర్మించినట్లు పేర్కొనబడింది. విరంగంలోని సరస్సు నాడియాద్‌లోని ఒక బావిని ఆమెదిగా పేర్కొన్నారు.  సబర్కాంత జిల్లా బాలేజ్ గ్రామంలోని మినాల్ బావిని ఆమె 1095 AD (సంవత్ 1152) లో నిర్మించారు. రాజ్‌కోట్ జిల్లా వీర్‌పూర్‌లోని మరో మినాల్దేవి వావ్ కూడా ఆమెకు ఆపాదించబడింది, చాళుక్య వాస్తుశిల్పానికి శైలీకృత అనుబంధాన్ని కలిగి ఉంది. అహ్మదాబాద్ అసాపురి బావులు, ఝింఝువాడా బావులు 12వ శతాబ్దానికి చెందినవి. సురేంద్రనగర్ జిల్లా చోబారి చౌముఖి బావిలో సమీపంలోని దేవాలయాల మాదిరిగానే మతపరమైన వ్యక్తులను వర్ణించారు. ధంధల్పూర్లోని బావిని జయసింహ సిద్ధరాజ అని పిలుస్తారు. 12వ శతాబ్దంలో కుమారపాల పాలనలో అనేక మెట్ల బావులు నిర్మించబడ్డాయి. పటాన్ సమీపంలోని వయాద్ వద్ద మెట్ల బావి ఈ సమయంలో నిర్మించబడింది. వాధ్వాన్ వద్ద గంగా బావికి క్రీ. శ. 1169 (సంవత్ 1225) నాటిది.

చౌలుక్య కాలం చివరి సంవత్సరాల్లో, రాజకీయ అశాంతి కారణంగా నిర్మాణం మందగించింది. బర్దా కొండల సమీపంలోని ఘుమ్లిలోని నవ్‌లఖా ఆలయం సమీపంలోని వికియా, జేతా మెట్ల బావులు 13వ శతాబ్దానికి చెందినవి. బర్దా కొండలలోని విశావాడ గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న జ్ఞాన్ మెట్ల బావి భీముడు II కాలం నాటిదని చెబుతారు. సమీపంలోని కేశవ్ గ్రామంలోని శిథిలమైన మెట్ల బావి కూడా అదే కాలానికి చెందినది. 

## 12వ-13వ శతాబ్దం
వంథలీ, జునాగఢ్ మధ్య రా ఖెంగార్ బావిని వాఘేలా ఆస్థానంలోని సోదరుడు-మంత్రులు అయిన వాస్తుపాల-తేజపాలకు చెందిన తేజపాల నిర్మించినట్లు పేర్కొనబడింది. ఇది ప్రారంభ వాఘేలా కాలానికి చెందినది. వాఘేలా రాజవంశానికి చెందిన విశాల్దేవ్ దభోయ్ వద్ద గేట్లు, దేవాలయాలతో పాటు మెట్ల బావిని నిర్మించి 1255లో పూర్తి చేశాడు. దభోయ్‌లోని సత్ముఖి మెట్ల బావి అతనికి ఆపాదించబడిన ఏడు బావులతో కూడిన చెరువుపై నిర్మించబడిన ఆలయం. 

వాధ్వన్‌లోని మాధవవ్‌ను క్రీ.శ. 1294 ( విక్రమ్ సంవత్ 1350)లో చివరి వాఘేలా పాలకుడు కర్ణుడి ఆస్థానంలో మంత్రులుగా ఉన్న నాగర్ బ్రాహ్మణ మాధ, కేశవ్ నిర్మించారు. కపద్వాంజ్‌లోని బాత్రిస్ కోత మెట్ల బావి మాధ, వికియా మెట్ల బావులతో సారూప్యత కారణంగా 13వ శతాబ్దానికి చెందినది కావచ్చు.

## 14-15వ శతాబ్దం

14వ శతాబ్దంలో పెద్ద సంఖ్యలో మెట్ల బావులు నిర్మించబడ్డాయి. మంగ్రోల్‌లోని సోధాలి మెట్ల బావిని క్రీ. శ. 1319 (వి. ఎస్. 1375)లో మోధ కులానికి చెందిన వాలి సోధల నిర్మించారు. ఖేదబ్రహ్మ బ్రహ్మ ఆలయానికి సమీపంలో ఉన్న బ్రహ్మ వావ్ 14వ శతాబ్దానికి చెందినదని దాని శైలిని బట్టి అంచనా వేయబడింది.

మహువా సుడా బావులు (క్రీ. శ. 1381), ధందుసర్ లోని హనీ బావులు, ధోల్కా సిద్ధనాథ్ మహాదేవ్ బావులు గుజరాత్‌లోని తుగ్లక్ పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. అహ్మదాబాద్ సమీపంలోని సంపాలోని మెట్ల బావిని క్రీ. శ. 1328లో నిర్మించారు. వాధ్వాన్ సమీపంలోని రాంపురా రాజ్‌బా బావిని, ఖంభాట్‌లోని వాధ్వానీ బావిని వాధ్వాన్ లోని మునుపటి మాధా బావిని ఆధారంగా చేసుకుని వరుసగా 1483, 1482లో నిర్మించారు. దాదా హరిర్ బావిని 1499లో మహమూద్ బేగడ అంతఃపుర మహిళ నిర్మించింది. లునావాడ సమీపంలోని కాలేశ్వరి-ని నల్ లోని రెండు మెట్ల బావులు 14-15 వ శతాబ్దానికి చెందినవి, కానీ దానిలోని విగ్రహారాధన 10వ శతాబ్దానికు చెందినది.

ఈ కాలంలో, బావుల  మతపరమైన అంశం దాని ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయింది. మహమ్మద్ బేగడ 15వ శతాబ్దపు పాలనకు చెందిన మహమ్మద్ బేగదాకు సమీపంలోని సోడాలి గ్రామానికి చెందిన మెట్ల బావి, మహేందవాద్‌లోని మెట్ల బావి దీనికి ఉదాహరణలు. వడోదర చుట్టుపక్కల ఉన్న రెండు మెట్ల బావులు 15వ శతాబ్దానికి చెందినవి-ఒకటి సేవసి గ్రామానికి సమీపంలో ఉంది (వి. ఎస్. 1537) మరొకటి లక్ష్మీ విలాస్ ప్యాలెస్ చెందిన నవలాఖి మెట్ల బావి (క్రీ. శ. 1405).

అదాలజ్ బావిని రుడాబాయి క్రీ. శ. 1499లో నిర్మించారు. ఛత్రాల్లో సమీపంలోని బావి కూడా అదే కాలానికి చెందినది .

## 16-18వ శతాబ్దం

ధ్రాంగధ్ర (క్రీ. శ. 1525) లోని నాగబావా బావులు, మోర్బీలోని జీవా మెహతా బావులు ఒకే శైలి, కాలానికి చెందినవి. రోహో (క్రీ. శ. 1560) లోని బావిని రాజా శ్రీ నానాజీ భార్య, ఆమె కుమార్తె చంప నిర్మించారు. పాలన్పూర్, ఝింఝువడాలో ముఖ్యమైన మెట్ల బావులు కూడా ఉన్నాయి.

అనేక మెట్ల బావులు ఎటువంటి అలంకరణ లేకుండా సాదా రూపకల్పనలో ఉంటాయి, వాటి కాలాన్ని నిర్ధారించడం కష్టతరం చేస్తుంది, కానీ అవి 16వ లేదా 17వ శతాబ్దానికి చెందినవి కావచ్చు. ఇటువంటి బావులు హంపూర్, ఇడార్ లలో ఉన్నాయి, అలాగే కంకావతిలోని మాతృ వావ్, మోధేరా జ్ఞానేశ్వరి బావులు ఉన్నాయి. ఉత్తర గుజరాత్లోని మాండ్వా బావులు మహేమ్‌దావాద్‌ను బావులను పోలి ఉంటాయి కాబట్టి అది ఆ కాలానికి చెందినది కావచ్చు. పటాన్లోని సింధ్వాయి మాతా బావిలో క్రీ. శ. 1633 నాటి శాసనం ఉంది. మంగ్రోల్‌లోని రావ్లి బావులు 17వ శతాబ్దానికి చెందినవి. ఇడార్ సమీపంలోని లింబోయిలోని మెట్ల బావిలో చాళుక్య శైలి అలంకరణ ఉంది, ఇది క్రీ. శ. 1629 నాటిది.

అహ్మదాబాద్‌లోని అమృతవర్షిణి వావ్ 1723లో పూర్తయింది, ఇది ఎల్-ఆకారంలో ఉంది.

## 19వ-20వ శతాబ్దం
బ్రిటిష్ రాజ్ సమయంలో అధికారులు మెట్ల బావుల పరిశుభ్రతను కోరుకున్న దానికంటే తక్కువగా కనుగొన్నారు, వాటి ప్రయోజనం స్థానంలో పంపు వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేశారు. అహ్మదాబాద్‌లోని ఇసాన్‌పూర్‌లోని ఉన్న జెతాభాయ్  స్టెప్‌వెల్ నీటిపారుదల కోసం 1860లలో పూర్తి చేశారు. వాంకనేర్ ప్యాలెస్ మెట్ల బావిని 1930లలో పూర్వపు పాలకులు రాజ కుటుంబానికి విశ్రాంతి కోసం చల్లని ప్రదేశంగా నిర్మించారు. ఇది తెల్లని ఇసుకరాయి తో నిర్మించబడింది ఈ రకమైన చివరి స్మారక చిహ్నం.

నీటి పంపులు పైపు-వ్యవస్థల కారణంగా, మెట్ల బావులు వాటి ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయాయి,, ఆర్థిక వ్యయం కారణంగా, ఆ తరువాత వాటిని నిర్మించలేదు.

## మూలాలు

వర్గం:గుజరాత్‌లోని పురావస్తు ప్రదేశాలు
వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర