బ్రహ్మం

వేద, హిందూ మతాలలో, ***బ్రహ్మం*** (సంస్కృతంః: ब्रह्मन्) అనేక అర్థాలను కలిగి ఉంది, కానీ ఉపనిషత్తులు, తరువాతి భారతీయ తత్వశాస్త్రాలలో ఇది సమస్త ఉనికి ఎక్కడి నుండి వస్తుందో, సమస్తం దేనిలోకి తిరిగి వెళుతుందో ఆ 'దానిని' సూచిస్తుంది, ఉనికిలో ఉన్న సమస్తానికి మూలం, కారణం ఇదే. సమకాలీన హిందూ తాత్వికతలో ఇది అత్యున్నత సార్వత్రిక సూత్రం, విశ్వం అంతిమ వాస్తవికత.

*బ్రహ్మం* అనేది వేదాలలో కనిపించే ఒక భావన, ఇది ప్రారంభ ఉపనిషత్తులలో వివిధ అర్థాలతో విపులంగా చర్చించబడింది. గావిన్ ఫ్లడ్ ప్రకారం, *బ్రహ్మం* భావన వేద కాలంలోని ధ్వని, పదాలు, ఆచారాల శక్తి నుండి "సమస్త దృగ్విషయాల లోతైన పునాది", "ఆత్మ సారాంశం", "కనిపించే వ్యత్యాసాలకు అతీతమైన వ్యక్తి లోతైన సత్యం" స్థాయికి పరిణామం చెందింది, విస్తరించింది. బార్బరా హోల్డ్‌రెజ్, హనన్యా గుడ్‌మాన్, జాన్ గొండా వంటి ఇతర పండితులు అత్యంత పురాతన వేద శ్లోకాలు ఈ పురాతన అర్థం ఎప్పుడూ ఒకే అర్థం కాదని, ప్రాచీన భారతదేశంలో ఈ భావన పరిణామం చెంది విస్తరించిందని వాదిస్తున్నారు.

ఉపనిషత్తులలో, బ్రహ్మం భావన అధిభౌతిక, అస్తిత్వ, మోక్ష ఇతివృత్తాలను పొందుపరిచేలా పరిణామం చెందుతుంది. బ్రహ్మం విశ్వాన్ని సృష్టిస్తుంది, నిలబెడుతుంది, అంతిమంగా తనలో తాను ఉపసంహరించుకునే మారని "ప్రపంచ వాస్తవికత"గా వర్ణించబడింది, ఇది తొలగించలేని లేదా నాశనం చేయలేని ద్వంద్వ ప్రక్రియలో అంతిమ మూలకం. బ్రహ్మం "దైవిక జీవి" లేదా "ప్రభువు"గా కూడా చిత్రీకరించబడింది, ఇది ఒక ప్రత్యేక దేవతగా లేదా వ్యక్తులందరిలో అంతర్గత ఉనికిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఇది ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి దారితీసే "జ్ఞానం", "ఆత్మ"ను సూచిస్తుంది.

తాత్విక ఆలోచనలను బట్టి హిందూ గ్రంథాలలో *బ్రహ్మం* ఆత్మ, సాకార, నిరాకార లేదా *[[పరబ్రహ్మ]]*, లేదా ఈ లక్షణాల వివిధ కలయికలతో చర్చించబడింది. ఆస్తిక ద్వైత వేదాంతం వంటి హిందూ మతం ద్వైత పాఠశాలల్లో, ప్రతి జీవిలో ఆత్మ కంటే బ్రహ్మం భిన్నంగా ఉంటుంది. అద్వైత వేదాంతం వంటి అద్వైత పాఠశాలల్లో, *బ్రహ్మం* సారాంశం ఆత్మ సారాంశానికి సమానంగా ఉంటుంది, ప్రతిచోటా, ప్రతి జీవి లోపల ఉంటుంది, మొత్తం ఉనికిలో ఆధ్యాత్మిక ఏకత్వం అనుసంధానించబడి ఉంటుంది.

## పద పుట్టుక
సంస్కృతం (ब्रह्मन्) *బ్రహ్మం* (ఒక *n*-కాండం, నామవాచకం *బ్రహ్మ*, "ఉబ్బు, విస్తరించు, పెరుగు, పెద్దదిగా చేయు" అనే మూలం *బృహ్-* నుండి వచ్చింది) అనేది పురుషవాచకమైన *బ్రహ్మన్* (బ్రహ్మంతో సంబంధం ఉన్న వ్యక్తిని సూచిస్తుంది) నుండి, హిందూ త్రిమూర్తులలోని సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ దేవుని నుండి వేరుగా చూడాల్సిన నపుంసక నామవాచకం. అందువల్ల *బ్రహ్మం* అనేది లింగ-తటస్థ భావన, ఇది దేవత పురుష లేదా స్త్రీ భావనల కంటే గొప్ప నిరాకారతను సూచిస్తుంది. *బ్రహ్మం* సర్వోన్నత ఆత్మగా సూచించబడుతుంది. పులిగండ్ల దీనిని "ప్రపంచం మధ్య, వెలుపల మారని వాస్తవికత"గా పేర్కొనగా, సినారి *బ్రహ్మం* "ఖచ్చితంగా నిర్వచించలేని భావన" అని పేర్కొన్నారు.

వేద సాహిత్యంలో వందలాది శ్లోకాలలో *బ్రహ్మం* భావన ప్రస్తావించబడింది. *బ్రహ్మ* అనే పదం ఋగ్వేదం శ్లోకాలైన 2.2.10, 6.21.8, 10.72.2లలో, అలాగే అథర్వవేదం శ్లోకాలైన 6.122.5, 10.1.12, 14.1.131లలో కనిపిస్తుంది. ఈ భావన వేద సాహిత్య వివిధ పొరలలో కనిపిస్తుంది; ఉదాహరణకు: ఐతరేయ బ్రాహ్మణం 1.18.3, కౌషీతకి బ్రాహ్మణం 6.12, శతపథ బ్రాహ్మణం 13.5.2.5, తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం 2.8.8.10, జైమినీయ బ్రాహ్మణం 1.129, తైత్తిరీయ ఆరణ్యకం 4.4.1 నుండి 5.4.1 వరకు, వాజసనేయ సంహిత 22.4 నుండి 23.25 వరకు, మైత్రాయణి సంహిత 3.12.1:16.2 నుండి 4.9.2:122.15 వరకు. ఈ భావన వేదాలలో పొందుపరచబడిన ఉపనిషత్తులలో విపులంగా చర్చించబడింది (తదుపరి విభాగం చూడండి), శ్రౌత సూత్రం 1.12.12, పరాశర గృహ్యసూత్రం 3.2.10 నుండి 3.4.5 వంటి వేదాంగాలలో కూడా ప్రస్తావించబడింది.

### ఉపనిషత్తులు
ఆచారం, విశ్వ వాస్తవాలు (దేవతలతో సహా), మానవ శరీరం/వ్యక్తి మధ్య సంబంధాలను కనుగొనడమే అన్ని ఉపనిషత్తుల ప్రధాన ఆందోళన. గ్రంథాలు ఒకే ఏకీకృత సిద్ధాంతాన్ని ప్రదర్శించవు, బదులుగా అవి బహుళ సాధ్యమైన వివరణలతో విభిన్న ఇతివృత్తాలను ప్రదర్శిస్తాయి, ఇవి వేదానంతర యుగంలో హిందూ మతంలోని విభిన్న పాఠశాలలకు ప్రాతిపదికలుగా వికసించాయి.

ఉపనిషత్తులలో బ్రహ్మం భావన అధిభౌతిక, అస్తిత్వ, మోక్ష ఇతివృత్తాలను పొందుపరిచేలా పరిణామం చెందుతుంది. బ్రహ్మం విశ్వాన్ని సృష్టిస్తుంది, నిలబెడుతుంది, అంతిమంగా తనలో తాను ఉపసంహరించుకునే "ప్రపంచ వాస్తవికత"గా వర్ణించబడింది. ఇది "ప్రపంచ సూత్రం", "సంపూర్ణమైనది", "సార్వత్రిక" శక్తి, "విశ్వ సూత్రం", దేవతలతో సహా సమస్త ఉనికి "అంతిమ కారణం"గా వర్గీకరించబడింది. బ్రహ్మం "దైవిక జీవి" లేదా "ప్రభువు"గా కూడా చిత్రీకరించబడింది, ఇది ఒక ప్రత్యేక దేవతగా లేదా వ్యక్తులందరిలో అంతర్గత ఉనికిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఇది ఆధ్యాత్మిక విముక్తికి దారితీసే "జ్ఞానం", నిర్భయమైన, ప్రకాశవంతమైన, ఉన్నతమైన, ఆనందకరమైన "ఆత్మ", స్వేచ్ఛ "సారాంశం"ను సూచిస్తుంది. బ్రహ్మం ప్రతి జీవిలోని విశ్వం మాత్రమే కాదు, ఆవల ఉన్న విశ్వం కూడా, ఇది అంతర్గత, బాహ్య ప్రపంచాలను వాటి సమగ్రతలో సూచిస్తుంది.

ఉపనిషత్తులలో బ్రహ్మం "సారాంశం", "విశ్వపు అతిచిన్న కణం", అలాగే అనంతమైన విశ్వం స్వయంగా వర్ణించబడింది. ఇది ప్రతి జీవిలోని "ఆత్మ", "సత్యం", "వాస్తవికత", "సంపూర్ణమైనది", "ఆనందం" (ఆనంద). బ్రహ్మాన్ని ఇంద్రియాల ద్వారా ప్రత్యక్షంగా గ్రహించలేకపోయినా, లోతైన ఆత్మసాక్షాత్కారం ద్వారా దానిని అనుభవించవచ్చు.

తత్వవేత్త సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ మాటలలో, ఉపనిషత్తుల రుషులు బ్రహ్మం అనేది భౌతిక దృగ్విషయాలకు ఆధారమైన అంతిమ సారాంశం అని బోధిస్తారు. బ్రహ్మాన్ని చూడలేము లేదా వినలేము, అయినా స్వీయ-జ్ఞానాన్ని (ఆత్మ జ్ఞానం) పెంపొందించుకోవడం ద్వారా దాని నిజమైన స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఈ రకమైన జ్ఞానం భౌతిక ప్రపంచ భ్రమలను అధిగమించడానికి, స్పృహ, విముక్తి ఉన్నత స్థితిని పొందడానికి ఒకరిని అనుమతిస్తుంది.

ఉపనిషత్తులు *బ్రహ్మం* భావనపై అనేక *మహా-వాక్యాలను* లేదా "గొప్ప సూక్తులను" కలిగి ఉన్నాయి:
[thumb|హిందూ ఐకానోగ్రఫీలో [హంస అనేది *బ్రహ్మం-ఆత్మ*కు చిహ్నం.]]

## మూలాలు

వర్గం:హిందూ ఆచారాలు
వర్గం:సంస్కృతి ద్వారా పేర్లు
వర్గం:వేద నాగరికత