గేలక్సీ

[thumb|'''[ఎన్.జి.సి. 4414**, సర్పిలాకార గేలక్సీ, [[హబుల్ టెలీస్కోపు]] తీసిన చిత్రం.]]
[[దస్త్రం:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|thumb|[[హబుల్ టెలీస్కోపు]] చిత్రం. సోంబ్రెరో సర్పిలాకార గేలక్సీ.]]
[[దస్త్రం:M82_HST_ACS_2006-14-a-large_web.jpg|thumb|నక్షత్ర విస్ఫోట (Messier 82) గేలక్సీ. [[హబుల్ టెలీస్కోపు]] చిత్రం. నక్ష్రత్రం పుట్టుక.]]

**గేలక్సీ** ([[ఆంగ్లం]] : **Galaxy**) ఓ ఘనమైన గురుత్వాకర్షక వర్తుల విధానం, ఇందులో కోటానుకోట్ల [[నక్షత్రం|నక్షత్రాలు]], [[అంతర్ నక్షత్ర యానకం]] ఐన వాయువు, [[అంతరిక్ష ధూళి]], [[చీకటి పదార్థం]] గలవు. గేలక్సీ అనే పేరుకు మూలం [[గ్రీకు భాష]] పదం 'గేలక్సియాస్' [γαλαξίας], అర్థం "పాలతోకూడిన" గేలక్సీ, (పాలపుంతలో లాగ). ఈ గేలక్సీల పరిధి [[మరుగుజ్జు (గేలక్సీలు)|మరుగుజ్జు]] వీటిలో కనీసం ఓ కోటి నక్షత్రాల  (10<sup>7</sup>) నుండి రాకాసులు వెయ్యికోట్ల నక్షత్రాలను కలిగి వుంటాయి. (10<sup>12</sup>) ఈ నక్షత్రాలన్నీ ఓ అత్యధిక గరిమ గల కేంద్రకం చుట్టూ పరిభ్రమిస్తూ వుంటాయి. ఈ గేలక్సీలలో [[నక్షత్ర కుటుంబం|నక్షత్ర కుటుంబాలూ]] వుంటాయి, [[నక్షత్ర కూటమి]], అనేక [[అంతర్ నక్షత్ర మేఘం|అంతర్ నక్షత్ర మేఘాలు]] వుంటాయి. మన [[సూర్యుడు]], [[పాలపుంత]] గేలక్సీ లోని ఒక [[నక్షత్రం]]; మన [[సౌర కుటుంబం]]లో [[భూమి]], ఇతర గ్రహాలు సూర్యుని చుట్టూ పరి భ్రమిస్తూ ఉంటాయి.

చారిత్రకంగా గేలక్సీలు తమ ఆకారాన్ని బట్టి గుర్తింపబడ్డాయి. వాటి ఆకారాలు శాస్త్రీయంగా, క్రింది విధంగా గుర్తింప బడ్డాయి :
* [[వర్తులాకార గేలక్సీ|వర్తులాకార గేలక్సీలు]], ఇవి వర్తులాకారంలో వుంటాయి. 
* [[సర్పిలాకార గేలక్సీ|సర్పిలాకార గేలక్సీలు]], ఇవి సర్పిలాకారంలో వుంటాయి. 
* [[అనాకార గేలక్సీ|అనాకార గేలక్సీలు]] లేదా ''ప్రత్యేక గేలక్సీలు'', వీటికి ప్రత్యేకమైన ఆకారమంటూ వుండదు. వీటిలో 'నక్షత్రాల పుట్టుక'కు ఆస్కారమెక్కువ. దాదాపు గేలక్సీలు 1,000 నుండి 100,000 [[పార్సెక్]]లు గల వ్యాసం గలిగి వుంటాయి., మిలియన్ల పార్సెక్కుల దూరాలనూ గలిగి వుంటాయి. [[అంతర్ గేలక్సీ అంతరాళం]] (Intergalactic space) లేదా గేలక్సీలకు మధ్య దూరం, సాధారణంగా వాయువు, సరాసరి సాంద్రత, ఒక ఘనపు మీటరుకు ఒక [[అణువు]]తో నింపబడివుంటుంది. సాధారంగా గేలక్సీల 90% గరిమ [[చీకటి పదార్థం]]తో నింపబడివుంటుందని భావిస్తాం. శాస్త్రవేత్తల వీక్షణాల ఆధారంగా ఇంకనూ భావించడమేమంటే, ఈ గేలక్సీలకు మధ్య [[కాలబిలం]] లేదా [[బ్లాక్ హోల్]]లు వుండవచ్చునని.

== నామ రూపాలు ==
[[దస్త్రం:Hubble sequence photo.png|thumb|హబుల్ వర్గీకరణ్ ప్రకారం ''E'' వర్తులాకార; ''S'' సర్పిలాకార; ''SB'' అసర్పిలాకార గేలక్సీ.]]

గేలక్సీ, గ్రీకు పదంనుండి పుట్టినది. అంతరిక్ష సాహిత్యంలో 'గేలక్సీ' అనే పదము, మనముంటున్న [[పాలపుంత]] గేలక్సీ కొరకు ఉపయోగిస్తారు.

== వీక్షణ చరిత ==
మనముంటున్న గేలక్సీ, లేదా పాలపుంత గేలక్సీని శాస్త్రవేత్తలు, వీక్షకులూ, క్షుణ్ణంగా అనేక యుగాలుగా వీక్షిస్తూ నిర్దిష్టమైన సమాచారాన్ని క్రోడీకరించారు. వీటికి శాస్త్రీయ నామాలు పెట్టారు.

=== పాలపుంత ===
.
[[దస్త్రం:Herschel-Galaxy.png|thumb|250px|left|1785 లో విలియమ్ హెర్షెల్ సూచించిన పాలపుంత. ఇందులో నక్షత్రాల సాంఖ్యక ఆధారం అతిముఖ్యం. సౌరమండలం మధ్యలో వున్నట్లు భావింపబడింది.]]
విలియం హెర్షెల్, మొదటి సారిగా పాలపుంత గురించి విపులంగా వర్ణించాడు. మనం నివసిస్తున్న సౌరకుటుంబం లేదా సౌరమండలము, దీని మధ్యలో వున్నట్టుగా అభివర్ణించాడు. 
=== ఇతర [[నెబ్యూలా]] లు ===
[[దస్త్రం:M51Sketch.jpg|thumb|[[సుడిగుండ గేలక్సీ]] చిత్రం, 1845 లో విలియం పార్సన్స్, లార్డ్ రోసెలు గీచారు.]]
18వ శతాబ్దపు ఆఖరులో, చార్లెస్ మెస్సియర్, 109 కాంతివంతమైన [[నెబ్యూలా]]ల జాబితా తయారు చేశాడు. తరువాత విలియమ్ హెర్షెల్ చే 5,000 నెబ్యూలాల జాబితా తయారు చేశాడు. 1845 లో, లార్డ్ రాస్సె, ఓ కొత్త [[దూరద​ర్శిని]] (టెలిస్కోప్) ను తయారుచేసి, వర్తులాకార, సర్పిలాకార నెబ్యూలాల మధ్య తేడాలు తెలుపగలిగాడు.

[[1917]] లో, హెర్బర్ కుర్టిస్, ఎస్.ఆండ్రోమిడే నెబ్యూలాను మహా [[ఆండ్రోమిడా]]లో కనుగొన్నాడు.
[[దస్త్రం:Pic iroberts1.jpg|thumb|left|''మహా ఆండ్రోమిడా నెబ్యూలా'' చిత్రం 1899 లో తీసినది. తరువాత దీనికి [[ఆండ్రోమిడా గేలక్సీ]] అని పేరు పెట్టారు.]]

=== నవీన శోధనలు ===
1944 లో హెండ్రిక్ సీ.వాన్ డె, [[మైక్రోవేవ్]] రేడియేషన్ గురించి చెప్పాడు. ఈ రేడియేషన్ 1951 లో గమనించబడింది. ఈ రేడియేషన్ వలన గేలక్సీల అధ్యయనం చాలా సుళువైంది. డాప్లర్ షిఫ్ట్, ధూళి సంగ్రహణ వలన దీనిపై ప్రభావం తక్కువ. అభివృద్ధి చెందిన [[రేడియో టెలీస్కోపు]]ల ద్వారా, ఇతర గేలక్సీలలో గల [[హైడ్రోజన్]]ను సైతం, కనుగొనవచ్చును.

== పలు రకాలు, ఆకారాలు ==
గేలక్సీలు ప్రధానంగా మూడు రకాలు: వర్తులాకార, సర్పిలాకార, అనాకార గేలక్సీలు. వీటి ఆకారాలను నిర్ణయించే వర్గీకరణలను 'హబుల్ సీక్వెన్స్' అని అంటారు. ఇవి వీక్షణాలపై మాత్రమే ఆధారపడి వుంటుంది. ఇంకా పలువిషయాలు లెక్కలోకి తీసుకుంటారు, అవి, 'నక్షత్రాల పుట్టుక' రేటు (నక్షత్రాల విస్ఫోటక గేలక్సీలు), 'కేంద్రకాలలో క్రియాశీలత' (క్రియాశీలక గేలక్సీలలో).

=== వర్తులాకార ===

వర్తులాకార గేలక్సీలు రాక్షసాకారాలలో వుంటాయి. ఇవి అతి పెద్ద గేలక్సీలు. ఈ రకం గేలక్సీలు ఏర్పడుటకు కారణం 'గేలక్సీల ఆకర్షణ' వల ఏకమై పెద్ద గేలక్సీలేర్పడుట అని భావిస్తున్నారు. ఈ ఏకీకరణ వలన రెండు లేదా అంతకన్నా ఎక్కువ గేలక్సీలు మమేకమైనపుడు, ఢీకొనడాలు, మమేకాలు, ప్రళయపాతాలుగా వుంటాయని భావిస్తారు. [[నక్షత్రవిస్ఫోట గేలక్సీ]]లు వీటికి ఉదాహరణ అని, గేలక్సీల ఢీకొనడాల వలన వర్తులాకార గేలక్సీలు ఏర్పడుటకు సహాయ పడుతాయి

=== సర్పిలాకార ===

సర్పిలాకార గేలక్సీలలో పరిభ్రమిస్తున్న నక్షత్రాల పళ్ళెం, అంతర్-నక్షత్ర మాధ్యమం, వీటితో పాటు ప్రాచీన నక్షత్రాల సమూహం వుంటాయి. ఇవి బయటివైపు విస్తరిస్తూ వుంటుంది. హబుల్ వర్గీకరణ అనుసారం వీటిని ''S'', (''a'', ''b'', లేదా ''c'') తో సూచిస్తారు.

[[దస్త్రం:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|left|thumb|[[:en:NGC 1300|ఎన్.జీ.సీ. 1300]], బార్‌డ్ గేలక్సీకు ఉదాహరణ. సౌజన్యం:[[హబుల్ టెలీస్కోపు]] [[నాసా]].]]

=== ఇతర రూపాలు ===
[[దస్త్రం:Hoag's object.jpg|thumb|హోగ్స్ వస్తువు, [[రింగ్ గేలక్సీ]]కు ఉదాహరణ. నాసా వారిచే [[హబుల్ టెలీస్కోపు]] చే తీయబడిన చిత్రం.]]
ప్రత్యేక గేలక్సీలు, గేలక్సీల రూపాంతరాలు. వీటికి చక్కటి ఉదాహరణ [[రింగ్ గేలక్సీ]]లు లేదా గుండ్రటి గేలక్సీలు. ఇవి ఇతర గేలక్సీలతో పోటుపాటుల సంబంధాలు కలిగివుంటాయి. వీటిలో రింగులలాంటి నక్షత్రాలుంటాయి. సర్పిలాకార గేలక్సీల గుండా చిన్న చిన్న గేలక్సీలు చొచ్చుకొని పోయినపుడు ఈ రింగ్ గేలక్సీలు ఏర్పడుతాయి.

=== మరుగుజ్జులు ===

పెద్ద పద్ద వర్తులాకార గేలక్సీలు విశ్వంలో ప్రాముఖ్యతలను సంతరించుకొన్ననూ, చాలా గేలక్సీలు మరుగుజ్జులే. ఈ గేలక్సీలు [[పాలపుంత]]లో నూరవ వంతు మాత్రమే వుంటాయి. ఈ చిన్న గేలక్సీలు కొన్ని బిలియన్ల నక్షత్రాలను మాత్రమే కలిగివుంటాయి.

[[దస్త్రం:Antennae galaxies xl.jpg|left|thumb|The [[Antennae Galaxies]] are undergoing a collision that will result in their eventual merger. Credit:[[Hubble Space Telescope]][[NASA]]/[[ESA]].]]

[[దస్త్రం:M87 jet.jpg|thumb|A jet of particles is being emitted from the core of the elliptical radio galaxy [[Messier 87|M87]]. Credit:[[Hubble Space Telescope]][[NASA]]/[[ESA]].]]

== ఇవీ చూడండి ==
* [[ఖగోళ శాస్త్రము]]
* [[విశ్వం]]
* [[గేలక్సీల జాబితా]]


== నోట్స్ ==
<div class="references-small">
<ol type="a">
<li>Galaxies to the left side of the Hubble classification scheme are sometimes referred to as "early-type", while those to the right are "late-type".</li>
<li>The term "field galaxy" is sometimes used to mean an isolated galaxy, although the same term is also used to describe galaxies that do not belong to a cluster but may be a member of a group of galaxies.</li>
</ol>
</div>

== మూలాలు ==


**General references:'''
* 
* 

## బయటి లింకులు
* Galaxies, SEDS Messier pages
* An Atlas of The Universe
* Galaxies — Information and amateur observations
* The Oldest Galaxy Yet Found 
* Galaxies — discussed on BBC Radio 4's "In Our Time" programme
* Galaxy classification project, harnessing the power of the internet and the human brain

వర్గం:ఖగోళ శాస్త్రం
వర్గం:విశ్వం
వర్గం:గెలాక్సీలు