కన్నడ శాసనాలు

కర్ణాటక, సమీప రాష్ట్రాలలో దొరికిన సుమారు 35,000 శాసనాలు కదంబలు, పశ్చిమ గంగా రాజవంశం, రాష్ట్రకూట, చాళుక్య, హొయసల, విజయనగర సామ్రాజ్యం సహా చారిత్రక కన్నడ పాలకులకు చెందినవి. జైన మతానికి సంబంధించిన అనేక శాసనాలు వెలికితీశారు. కనుగొనబడిన శాసనాలు సాధారణంగా రాతిపై (*శిలాసన* లేదా రాగి పలకలు (*తామరశాసనం*) ఉంటాయి. ఈ **కన్నడ శాసనాలు** (పాత కన్నడ, కదంబ లిపి) చారిత్రక వీర రాళ్ళు, నాణేలు, ఆలయ గోడలు, స్తంభాలు, పలకలు, రాతి శాసనాలపై కనిపిస్తాయి. అవి కన్నడ సాహిత్యానికి దోహదపడ్డాయి. ప్రోటో కన్నడ, పూర్వ పాత కన్నడ, పాత కన్నడ , మధ్య కన్నడ & కొత్త కన్నడ యుగాలను వర్గీకరించడంలో సహాయపడ్డాయి. శాసనాలు వారి యుగం సంస్కృతి, సంప్రదాయం, శ్రేయస్సును వర్ణిస్తాయి. ఈ శాసనాల ద్వారా రామాయణం, మహాభారతం సాహిత్యం తరతరాలుగా బదిలీ చేయబడుతుంది. హజార రామ ఆలయం, అరన్ముల పార్థసారథి ఆలయం కన్నడ శాసనాలతో అనుబంధించబడిన దేవాలయాలకు ఉత్తమ ఉదాహరణలు.

## కన్నడ తొలి శాసనాలు

2013-14లో భారత పురావస్తు సర్వే త్రవ్వకాల్లో తాలూకాలోని  శిరాలకొప్ప సమీపంలోని తలగుండ వద్ద లభించిన రాతి శాసనం (క్రీ.శ. 370 నాటిది) ఇప్పుడు మొట్టమొదటి కన్నడ శాసనం అని చెప్పబడింది. చంద్రగిరి కొండపై క్రీ. శ. 400 నాటి నిషాది శాసనం (క్రీ. శ 5వ శతాబ్దానికి చెందిన శ్రవణబెళగొళ హల్మిడి శాసనం, ఐహోళే శాసనాలు కన్నడ & కర్ణాటక చరిత్రలో చాలా ముఖ్యమైనవి. 5వ శతాబ్దపు చిత్రదుర్గ తామటేకల్లు శాసనం, క్రీ. శ. 500 చిక్కమగళూరు శాసనం. బెంగళూరు ప్రాంతంలో శ్రీపురుషా పాలనకు సంబంధించిన మొట్టమొదటి కన్నడ శాసనం 2018లో హెబ్బాల్లో కనుగొనబడింది. ఈజిప్టు వరకు క్రైస్తవ యుగానికి ముందు ఉన్న శాసనాలు, శాసనాలలో కొన్ని కన్నడ పదాలు కనుగొనబడ్డాయి.

;అశోకుడి బ్రహ్మగిరి రాతి శాసనం

చిత్రదుర్గ జిల్లాలోని బ్రహ్మగిరి వద్ద అశోక శిలాశాసనం ఇశిలా  పురాతన ప్రదేశం. అక్కడి ఒక శాసనంలో ఈ అత్యంత పురాతన కన్నడ పదం ఉంది. కన్నడ భాషకు సంబంధించిన మొట్టమొదటి నమోదు చేయబడిన పదం ఇసిల, ఇది క్రీ పూ 252 నాటి బ్రహ్మగిరి రాతి శాసనంలో ఉంది (కన్నడ పదాలతో ఉన్న అనేక ఇతర శాసనాల మాదిరిగానే).

;టాగర్థి శాసనం

డాక్టర్ ఎస్. షెట్టర్ 10 సంవత్సరాలలో వివరణాత్మక పురాజీవశాస్త్ర అధ్యయనాన్ని పూర్తి చేసి, హల్మిడి శాసనం (పూర్వద హళేగన్నడ మాండలికంలో) కంటే పాత ఐదు నుండి ఆరు శాసనాలను కనుగొన్నారు. ఈ శాసనం బ్రాహ్మీ, కన్నడ, నగరి లిపుల మిశ్రమం. టాగర్తిలో (షిమోగా జిల్లాలోని గంగావాడి ప్రాంతంలో) కనిపించే వాటిలో ఒకటి గంగా రాజవంశం కాలంలో క్రీ. శ. 350 నాటిది. ఈ అధ్యయనం తేదీని కనీసం ఒక శతాబ్దం వెనక్కి నెట్టింది. చరిత్రకారుడు సూర్యనాథ్ కామత్ కూడా డాక్టర్ ఎస్. షెట్టర్ కనుగొన్న విషయాలతో ఏకీభవిస్తున్నారు.

;గుణభూషణ నిషాద శాసనం

మైసూరుకు చెందిన ఎపిగ్రాఫిస్ట్ అయిన *ఎం. జి. మంజునాథ* జైనమతం 400 క్రీ. శ. గుణభూషణ నిషాద శాసనాన్ని కనుగొన్నారు, ఇది పార్శ్వనాథ బసది సమీపంలో దొరికిన శ్రవణబెళగొళలోని చంద్రగిరి కొండపై ఉన్న 271 శాసనాలలో ఒకటి, ఇది హల్మిడి శాసనం కంటే 50 సంవత్సరాల పురాతనమైనది. ఇది ఎపిగ్రాఫియా కర్ణాటక ప్రస్తావించబడింది. ప్రాకృత, సంస్కృత, పూర్వ హళేగన్నడ (పాత కన్నడ పదాలు) ఉన్నాయి. నాలుగు వరుసల శాసనంలో ఆరు పదాలు ఉన్నాయి. ఈ శాసనం శాతవాహన బ్రాహ్మీ,  ఆది గంగా లిపిలో ఉంది. *గుణభూషితన నిషాది శాసనం* కన్నడ శాసనం (పూర్వద హలేగన్నడ లిపిలో) అని ఎం. చిదానంద మూర్తి కూడా అంగీకరిస్తున్నారు.

;హల్మిడి శాసనం

5వ శతాబ్దం క్రీ. శ. *హల్మిడి శాసనం* హసన్ జిల్లాలోని బేలూర్ తాలూకాలోని హల్మిడి వద్ద దీర్ఘచతురస్రాకార ఇసుకరాయి (2.5 అడుగుల ఎత్తు, 1 అడుగుల వెడల్పు) పైభాగంలో విష్ణు చక్రం ఉంది. శాసనం భాష పూర్వద హలేగన్నడ (ప్రోటో-కన్నడ) లో ఉంది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఎం. హెచ్. కృష్ణ ఈ శాసనంలో బ్రాహ్మీ లిపిని కనుగొన్నారు. ఆ శాసనాన్ని మైసూరులోని ఆర్కియాలజికల్ మ్యూజియంకు, తరువాత బెంగళూరులోని ప్రభుత్వ మ్యూజియంకు మార్చారు. *ఎపిగ్రాఫియా కర్ణాటక* శాసనం అధ్యయనం కోసం ఒక అధ్యాయాన్ని అంకితం చేసింది. భాషా శాస్త్రవేత్తలు, రచయితలు గోవింద పై, ఎం. చిదానంద మూర్తి, టి. వి. వెంకటాచల శాస్త్రి, రామ్ శ్రీ ముగలి, ఆర్. ఎస్. పంచముఖి, డి. ఎల్. నరసింహచార్, ఎం. జిఎస్ గయ్, టిఎ గోపినాథరావు, టిఎన్ శ్రీకాంతయ్య, శివరామ ఐతాల, ఎస్. నాగరాజు, ఎస్. శ్రీకాంత శాస్త్రి, ఎం. మరియప్ప భట్ట, ఎం. బి. నేగినహల్, కెవి రమేష్, దేవరకొండారెడ్డి, కెఎం హనుమంత రావు వంటి రచయితలు హల్మిడి శాసనం లేవనెత్తిన ముఖ్యమైన సమస్యలను తమ పుస్తకాలలో చర్చించారు.

;తమతకల్లు శాసనాలు

చిత్రదుర్గ జిల్లా పురాతన కన్నడ లిపిలో వ్రాయబడిన చాలా పురాతన శాసనాలకు నిలయం. ఎపిగ్రాఫిస్ట్ డాక్టర్ బి. రాజశేఖరప్ప ప్రకారం, కన్నడ లిపిలో రాసిన తమతకల్ గ్రామంలో *వీరగల్లు* అని పిలువబడే శాసనాలు ఎక్కువగా ఐదవ శతాబ్దం చివరలో లేదా ఆరవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉన్నాయి, మాసికపురను పాలించిన *గుణమధురా* స్వభావం, విజయాలను వివరిస్తుంది (తమతకల్ పూర్వ పేరు) అతను పనికిమాలిన, ఉదారమైన, దయగల వ్యక్తి. *నల్లటి వర్ణం ఉన్నప్పటికీ, తన దయగల స్వభావం కారణంగా మహిళల్లో ఆయనకు ఇష్టమైన వ్యక్తిగా ఉండేవారు.* 1903లో చరిత్రకారుడు దివంగత బిఎల్ రైస్ శాసనాలను కనుగొన్నాడు, డాక్టర్ రాజశేఖరప్ప కొత్త అంశాలను కనుగొన్నాడు.

## కన్నడ రాజవంశాల కర్ణాటక శాసనాలు

కర్ణాటక శాసనాలు ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించబడ్డాయి:

;కదంబ శాసనాలు

* హల్మిడి శాసనం-కదంబ నాణేలు & తొలి కన్నడ శాసనం
* తలగుండ స్తంభ శాసనం
* హలసి కదంబుల హలసి శాసనాలుహలసి  కదంబాలు
* చంద్రవల్లి రాతి శాసనం.
* హలసి శాసనంలోని కదంబాలకు చెందిన మృగేశవర్మన్ క్రీ. శ. 475-490లో యపనియా గురించి ప్రస్తావించబడింది.

;పశ్చిమ గంగా రాజవంశం శాసనాలు

* వింధ్యగిరి శ్రవణబెళగొళ వద్ద క్రీ. శ. 981 నాటి పాత కన్నడ శాసనం
* బెంగుళూరులోని హెబ్బల్ వద్ద హెబ్బల్-కిత్తయ్య శాసనం 
* దొడ్డహుండి నిశిధి శాసనం
* అటాకుర్ శాసనం
* శ్రవణబెళగొళ వద్ద క్రీ. శ. 983 త్యాగద బ్రహ్మదేవ స్థంభం
* నందిసేన శ్రవణబెళగొళ శాసనం
* 444 క్రీ. శ. నాటి తుంబుల శాసనాలు, సంస్కృత-కన్నడ శాసనం, కన్నడ పదాలు భూ సరిహద్దులను వివరించడానికి ఉపయోగించబడతాయి.
* పశ్చిమ గంగా కన్నడ రచనలు

;చాళుక్య శాసనాలు

* 634 సి. ఇ. లోని *రవి కీర్తి* (మంత్రి & బాదామి చాళుక్య పులకేశి II కవి) ఐహోళే శాసనం, మెగుటి ఆలయంలో అందుబాటులో ఉంది, ఈ శాసనం రెండవ పులకేశి ప్రశంస, 2018లో హెబ్బల్ వద్ద కనుగొనబడిన అతని శాసన రాయి ఈ ప్రాంతాన్ని పెర్బోలు నాడుగా సూచిస్తుంది.thumb|263x263px|ఈ ప్రాంతాన్ని పెర్బోలు నాడు అని సూచిస్తూ 2018లో హెబ్బల్ వద్ద 750 సిఈ శాసనం కనుగొనబడింది
* మహాకూట స్తంభం
* కప్పే అరభట్ట
* బాదామి శాసనాలు
* ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి గడగ్ శాసనం
* సుడి శాసనాలు
* క్రీ. శ. 610 రెండవ పులకేశి పెద్దవదుగురు శాసనం

;రాష్ట్రకూట శాసనాలు

* కవిరాజమార్గ
* తొమ్మిదవ శతాబ్దపు రాష్ట్రకూట కాలానికి చెందిన కన్నడ రాతి శాసనం బ్యాడ్గి టాకుక్లోని హలేకుమూర్ గ్రామంలో తుంబి కెరె (ట్యాంక్) సమీపంలో వెలికి తీయబడింది. ఈ శాసనం రాష్ట్రకూట పాలకులు సిద్ధరేవర్ సింగ్కు ఒక ట్యాంక్ నిర్మించడానికి 200 ఎకరాలను విరాళంగా ఇవ్వడం గురించి ఉంది.
* నవలింగ ఆలయ శాసనాలు కుక్నూర్.
* క్రీ. శ. 964 నాటి రాష్ట్రకూటుల ఉత్తరాన ఉన్న కన్నడ శాసనం మధ్యప్రదేశ్‌లోని జబల్‌పూర్ సమీపంలో కనుగొనబడిన జురా రికార్డు.
* దంతిదుర్గ సంబంధించిన శాసనాలు

;హొయసల శాసనాలు

;విజయనగర సామ్రాజ్య శాసనాలు

* నంజగుడ్ తాలూకా శాసనం
* జక్కూర్ బెంగళూరు శాసనాలు

;వెంగీ చాళుక్య శాసనాలు

;యాదవ శాసనాలు

;కలచూరి శాసనాలు

## కన్నడ రాగి పలకలు & వ్రాతప్రతులు

* 8వ శతాబ్దపు పురాతన కన్నడ రాగి ఫలక శాసనం ఉడిపి జిల్లాలోని కార్కళ తాలూకాలోని బెల్మానులో కనుగొనబడింది.
* పశ్చిమ గంగా రాజవంశం తుమ్బుల శాసనాలు 444 కీ.శ
* 8వ శతాబ్దం కీ.శ లోని రెండవ అలువరాసు ఆలుపాస్ రాగి ఫలకం కన్నడ శాసనం.
* క్రీ. శ. 1430 విజయనగర సామ్రాజ్యం *దేవరాజపురం రాగి ఫలకం శాసనం* బ్రాహ్మణులకు భూమి మంజూరు చేసినట్లు ధృవీకరించడానికి కన్నడ లిపిలో దిగువన రాష్ట్ర-దేవత విరూపాక్ష సంతకం ఉంది (రెండవ దేవరాయ రాజు (1425-1446)

## కన్నడ శాసనం కలిగిన నాణేలు

* పురాతన కన్నడ లిపిలో 5వ శతాబ్దపు రాగి నాణెం బనవాసి కనుగొనబడింది. ఒక వైపు ఐదు అక్షరాల శాసనం *శ్రీ మనారగి* & మరొక వైపు *ఉజ్జయిని* చిహ్నం ఉన్నాయి.
* కన్నడ శాసనం కలిగిన నాణేలు
* కన్నడ శాసనంతో కూడిన పగోడాలు, ఫానాలు అలుపాల నాణేలు.
* కదంబ నాణేలు
* లారీ (ఫిష్ హుక్ మనీ)
* సుడి & లక్కుండి నాణేలు పుదీనా (తన్ఖాషాలేయ)
* హొయసలకు చెందిన హొన్ను లేదా గాద్యానా
* కలచూరి కన్నడ నాణేలు

## కర్ణాటక వెలుపల కన్నడ శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి
కర్ణాటక వెలుపల, ప్రధానంగా మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అనేక కన్నడ శాసనాలు కనిపిస్తాయి.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో దొరికిన కన్నడ శాసనాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అనేక కన్నడ శాసనాలు ఉన్నాయి.

* ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గుత్తి కన్నడ శాసనం.
* తిరుపతిలోని తిరుమల వెంకటేశ్వర ఆలయం తెలుగు, కన్నడ భాషలలో సుమారు *50 శాసనాలు* అందుబాటులో ఉన్నాయి.
* శాసనం (విజయనగర సామ్రాజ్యం కన్నడ-తెలుగు లిపి) కర్నూలు జిల్లా యెమ్మిగనూరు మండలం కదిమెట్ల వద్ద కనుగొనబడింది.
* 10వ శతాబ్దంలో తూర్పు చాళుక్య చెందిన రెండవ అమ్మ రాగి పలకలు కన్నడ-తెలుగు లిపి నేషనల్ మ్యూజియం న్యూ ఢిల్లీ లో అందుబాటులో ఉన్నాయి.
* కన్నడలో రాసిన 15వ శతాబ్దపు శాసనం కడప జిల్లాలోని టి. కమ్మపల్లి పంచాయతీలోని (పుల్లంపేట్ మండలంలో) *కృష్ణంపల్లిలోని మామిడి తోట* కనుగొనబడింది. *తల్లపాక పెద్ద తిరుమల రాయుడు* (సాధువు గీత రచయిత *తల్లపాక అన్నమాచార్య* పెద్ద కుమారుడు) & విష్ణువు *శంఖం, చక్రం, నమం* చిత్రాలతో ఉన్న శాసనం.

### మహారాష్ట్రలో దొరికిన కన్నడ శాసనాలు

* మహారాష్ట్ర నుండి కన్నడలో *కర్హద్ రాగి పలకలు* తక్కోలంలో రాజాదిత్య ఓటమి తరువాత మూడవ కృష్ణ తన ప్రజలలో యుద్ధ దాడిని మెల్పాడి సైనిక శిబిరం (తమిళనాడు) లో పంపిణీ చేశాడు, చోళ భూభాగంపై మూడవ కృష్ణ దండయాత్ర కూడా తన ప్రజలకు జీవనోపాధిని అందించడానికి అని కూడా ప్రస్తావించబడింది.
* బొంబాయి (ముంబై) లో దొరికిన శాసనాలలో ఎక్కువ భాగం ప్రాకృత, సంస్కృత భాషలలో ఉన్నాయి, కొన్ని కన్నడ భాషలో ఉన్నాయి. కనుగొన్న శాసనాలలో రెండు చాళుక్యులకు చెందినవి, ఒకటి కదంబులకు, రెండు రాష్ట్రకూటులకు, ఎనిమిది శిలాహారులకు, ఒకటి దేవగిరి యాదవులకు చెందినది.
* శిలాహార కన్నడ శాసనాలు, కొల్హాపూర్‌లోని సిల్హారాలు శాసనాలలో కన్నడను ఉపయోగించారు.
* క్రీ. శ. 580 చాళుక్య శాసనంలో *[[మహారాష్ట్ర]]* మహారాష్ట్ర (గొప్ప జిల్లాలు లేదా ప్రావిన్సులు) గా పేర్కొన్నారు.
* కొల్హాపూర్‌ను కొల్‌గిరి, కొల్లాడిగిర్‌పట్టన్, క్షుల్లక్‌పూర్, కొల్లాపూర్ అని అనేక చారిత్రక శాసనాలు పేర్కొన్నాయి, ముఖ్యంగా *కొల్‌పూర్* అనే పదం కన్నడ భాష నుండి ఉద్భవించింది.
* మహారాష్ట్రలోని సోలాపూర్ జిల్లా కన్నడ శాసనాలు
* ఎల్లోరాలో శాసనాలు
* బీడ్ మహారాష్ట్ర కనుగొనబడిన చాళుక్య విక్రమాదిత్య VI  11వ-12వ శతాబ్దపు కన్నడ శాసనం

### తమిళనాడులో దొరికిన కన్నడ శాసనాలు
తమిళనాడులోని వెల్లూరు జిల్లా మేల్పాడి గ్రామంలో రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణ కాలం (క్రీ. శ. పదవ శతాబ్దానికి చెందిన) కన్నడ శాసనం కనుగొనబడింది. మూడవ కృష్ణ సామంతుల (మెల్పాడి రాజుకు చెందిన రట్టాస్. బిట్టి రాజా) సమక్షంలో ఈ విరాళం ఇవ్వబడినట్లు పేర్కొనబడింది. మూడవ కృష్ణుడిని *అకాలవర్ష దేవ, పృథ్వీ వల్లభ, మహా రాజతిరాజ, పరమేశ్వర, పరమ భట్టారక, చలేక నల్లథన్* అని ప్రశంసించారు, ఇది అతను కాంచీపురం, తంజావూరులను జయించబోతున్నట్లు సూచిస్తుంది. కాంచీపురం, ధర్మపురి ప్రాంతం, నీలగిరి జిల్లాలోని వజైతోట్టం, అవినాసి తాలూకాలోని ఆలత్తూర్ వద్ద జైన పల్లి, కోయంబత్తూర్ జిల్లా, కరమాడై రాగి ఫలకం శాసనాలలో కన్నడ శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి. కోయంబత్తూరులోని అవినాశి ఆలయ శాసనం, విక్రమాదిత్య కంచి శాసనం, సిత్తన్నవాసల్ శాసనం, మూడవ రాష్ట్రకూట కృష్ణ మేల్పాడి శాసనం, మద్రాస్ కన్నడ హెరోస్టోన్ శాసనం, ఇరుక్కువెలిర్ అధిపతుల కొడుంబలూర్ శాసనం, కొండహరహళ్లిలోని వీర-రాతి శాసనాలు కన్నడంలో ఉన్న శాసనాలు.

;ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలు

* నేపాల్‌లోని డోలేశ్వర్‌లో కనుగొనబడిన రాతి గ్రంథం కన్నడంలో వ్రాయబడింది.
* మయన్మార్‌లోని ప్యూ సైట్లు కన్నడ శాసనంతో సహా వివిధ రకాల భారతీయ లిపులను అందించాయి.
* *డియోపారా శాసనం* సేనులను కర్ణాటక క్షత్రియులు, బ్రహ్మ-క్షత్రియులు అని వర్ణిస్తుంది.

## రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ కన్నడ మాన్యుస్క్రిప్ట్స్

* ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ మైసూర్
* ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ & మాన్యుస్క్రిప్ట్స్ లైబ్రరీ

## కన్నడ శాసనాలు & వ్రాతప్రతులతో సంబంధం ఉన్న వ్యక్తులు

* కన్నడ శాసనాల అధ్యయనంతో సంబంధం ఉన్న వ్యక్తులు
* శివకోటియాచార్య వడ్డరధనే
* నాగవర్మ I
* ఫకిరప్ప గురుబసప్ప హలకట్టి
* ఆలూరు వెంకట రావు

## ఇవి కూడా చూడండి
* కర్ణాటక చరిత్ర
* కొడగు చరిత్ర
* సూరత్ చరిత్ర
* మంగళూరు చరిత్ర
* మైసూర్, కూర్గ్ రాజకీయ చరిత్ర (1800–1947)
* మధ్యయుగ కర్ణాటక రాజకీయ చరిత్ర
## మూలాలు

వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర
వర్గం:కర్ణాటక