చాముండరాయ

thumb|చంద్రగిరి కొండపై చాముండరాయ బసది (10వ శతాబ్దం)
***చాముండరాయ*** లేదా **చావుండరాయ** (కన్నడ: చాముండరాయ, చావుండరాయ, 940–989) ఒక భారతీయ జైన మంత్రి. ఆయన (ప్రస్తుత భారతదేశం, కర్ణాటకలోని) తళకాడుకు చెందిన పశ్చిమ గాంగ వంశ ఆస్థానంలో పనిచేశాడు. బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి అయిన ఆయన 981లో జైన మత ముఖ్య పుణ్యక్షేత్రమైన శ్రావణబెళగొళలో బాహుబలి, గోమటేశ్వరుని ఏకశిలా విగ్రహ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆయన జైన ఆచార్యుడు నేమిచంద్ర, అజితసేన భట్టారకుల భక్తుడు, రెండవ మారసింహ సత్యవాక్య (963–975), నాల్గవ రాచమల్ల సత్యవాక్య (975–986), ఐదవ రాచమల్ల (రక్కసగంగ) (986–999) పాలనా కాలంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తి.

*సమర [[పరశురాముడు|పరశురామ]]* (అంటే "యుద్ధంలో గొడ్డలి పట్టిన రాముడు") అనే బిరుదు పొందిన ధైర్యవంతుడైన సేనాని. తన సాహిత్య ఆసక్తులను కొనసాగించడానికి సమయం కేటాయించి, కన్నడ, సంస్కృత భాషలలో ప్రసిద్ధ రచయితగా ఎదిగాడు. ఆయన కన్నడలో (978) *చాముండరాయ పురాణం* (దీనిని *త్రిషష్టి లక్షణ పురాణం* అని కూడా పిలుస్తారు) అనే ముఖ్యమైన గద్య రచన, సంస్కృతంలో *చారిత్రసార* అనే రచన చేశాడు. ఆయన ప్రసిద్ధ కన్నడ వ్యాకరణకర్తలు గుణవర్మ, మొదటి నాగవర్మలతో పాటు *పరశురామ చరితె* అనే గ్రంథాన్ని రచించిన కవి రన్నను పోషించాడు. రన్న రాసిన ఈ రచన బహుశా తన పోషకుడిని కీర్తిస్తూ రాసినది కావచ్చు. అనేక శాశ్వతమైన సేవలు చేసినందున మధ్యయుగ కర్ణాటక చరిత్రలో చాముండరాయ ఒక ముఖ్యమైన వ్యక్తి.

## నేపథ్యం
తాను *బ్రహ్మక్షత్రియ* *వంశానికి* (బ్రాహ్మణుల నుండి క్షత్రియ కులానికి మారినవారు) చెందినవాడినని ఆయన తన రచనలో పేర్కొన్నాడు. మైసూరు జిల్లాలోని 10వ శతాబ్దపు అల్గోడు శాసనం, మాండ్య జిల్లాకు చెందిన ఆరణి శాసనం చాముండరాయ కుటుంబ వంశవృక్షం గురించి మరింత సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. చాముండరాయ జ్ఞానం, ధర్మానికి ప్రశంసలు పొందిన గోవిందమయ్య మనవడని, రెండవ మారసింహ రాజు అధీనంలో ఉన్న మాబలయ్య కుమారుడని ఇది పేర్కొంటుంది. శాసనంలో మాబలయ్య, అతని సోదరుడు ఇసారయ్య ప్రదర్శించిన పరాక్రమం ప్రశంసించబడింది. రెండవ మారసింహ రాజు క్రింద ఉన్న రాజకీయ హోదా కారణంగా ఈ బ్రాహ్మణ కుటుంబం క్రమంగా క్షత్రియ హోదాను పొంది ఉండవచ్చని నమ్ముతారు.

శ్రావణబెళగొళలోని *త్యాగద బ్రహ్మదేవ స్తంభంపై* (దీని పునాది వద్ద చాముండరాయ, ఆయన గురువు నేమిచంద్రులను సూచించే అందమైన చెక్కడాలు, శిల్పాలు ఉన్నాయి) ఉన్న చాముండరాయ గురించిన శాసన ప్రశంస ఆయనను ఈ విధంగా కీర్తిస్తుంది:

## సేనాని
[thumb|right|[శ్రావణబెళగొళ|శ్రావణబెళగొళలోని గోమటేశ్వర ఏకశిలా విగ్రహం (సా.శ. 982–983)]]
రాష్ట్రకూటుల సామంతులైన పశ్చిమ గాంగుల సేనానిగా, ఆయన రాష్ట్రకూట రాజు కొట్టిగ అమోఘవర్షుడు కాలం నుండి ప్రారంభించి, తమ రాష్ట్రకూట అధిపతుల కోసం అనేక యుద్ధాలు చేశాడు. వాస్తవానికి, గాంగులు చివరి వరకు రాష్ట్రకూటులకు మద్దతు ఇచ్చారు. రాష్ట్రకూటుల పాలన చివరి సంవత్సరాల్లో, గాంగులు కూడా అంతర్యుద్ధం, అంతకంతకూ బలపడుతున్న చోళ సామ్రాజ్య దాడుల నుండి నిరంతరం ముప్పును ఎదుర్కొన్నారు. 975లో అంతర్యుద్ధం చెలరేగినప్పుడు, చాముండరాయ యువరాజు నాల్గవ రాచమల్లకు మద్దతు ఇచ్చి ఆయనను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.

కొంగు చరిత్రకారులు పులవర్ ఎస్. రాజు, పొంధీపంకర్ తమ రచనలలో అతని సోదరి పులియబ్బై కొంగు నాడులోని విజయమంగళం జైన దేవాలయంలో చేసిన సల్లేఖన వ్రతం (ఆమరణ నిరాహార దీక్ష) గురించి ఒక రాతి శాసనంలో నమోదు చేయబడిందని, దీనిని బట్టి ఆయన ఈ ప్రాంతానికి చెందినవాడని ఎత్తిచూపారు.తమిళ పల్లవ గ్రంథ లిపిలో కూడా నమోదు చేయబడిన ఒక త్రిభాషా నామ శాసనం, గోమటేశ్వర ఏకశిలా విగ్రహం ఎడమ పాదం వైపు ఆయన పేరును నమోదు చేసింది. 

చాముండరాయ క్రీ.శ. 975లో పంచాలదేవ మహాసామంత చేసిన తిరుగుబాటును అణచివేసి, బాగేయూర్ యుద్ధంలో (*చలదంక గంగ*, *గంగరబంట* బిరుదులు కలిగిన) ముదురచయ్యను వధించాడు. ఈ విధంగా ఆయన తన సోదరుడు నాగవర్మను ముదురచయ్య చేతిలో చంపిన దానికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. చాముండరాయ తన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించిన ఈ యుద్ధాల తరువాత, నాల్గవ రాచమల్ల గాంగ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన చేసిన సాహసాలకు గాను, చాముండరాయ *సమర పరశురామ*, *వీర మార్తాండ*, *రణరంగసింహ*, *సమర ధురంధర*, *వైరికుల కాలదండ*, *భుజ విక్రమ*, *భటమార* అనే బిరుదులు సంపాదించాడు.

## రచనలు
[thumb|right|200px|కర్ణాటక, [శ్రావణబెళగొళ|శ్రావణబెళగొళలోని చంద్రగిరి కొండపై చాముండరాయ చెక్కించిన చేతిరాత (కన్నడ అక్షరాలలో)]]
చాముండరాయ రచన *చాముండరాయ పురాణం* కన్నడలో గద్య శైలిలో ఉన్న రెండవ అతి పురాతనమైన రచన. ఇది రాష్ట్రకూట రాజు మొదటి అమోఘవర్షుడు కాలంలో జినసేన, గుణభద్రులు రచించిన సంస్కృత రచనలు *ఆదిపురాణం*, *ఉత్తరపురాణం* సారాంశం. స్పష్టమైన కన్నడలో స్వరపరచబడిన ఈ గద్య రచన ప్రధానంగా సామాన్యుల కోసం ఉద్దేశించబడింది, జైన సిద్ధాంతాలు, తత్వశాస్త్రం సంక్లిష్టమైన అంశాల ప్రస్తావనను నివారించింది. ఆయన రచనలో, ఆయనకు ముందున్న ఆదికవి పంప, సమకాలీనుడైన రన్న ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి. *త్రిషష్టిలక్షణ పురాణం* ఇరవై నాలుగు మంది జైన తీర్థంకరులు, పన్నెండు మంది *చక్రవర్తులు*, తొమ్మిది మంది *బలభద్రులు*, తొమ్మిది మంది *నారాయణులు*, తొమ్మిది మంది *ప్రతినారాయణుల* ఇతిహాసాలను వివరిస్తుంది – మొత్తం మీద అరవై మూడు మంది జైన ప్రతిపాదకుల గురించిన కథనాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

## నిర్మాత
జైన దేవుడు బాహుబలికి అంకితం చేయబడిన ఏకశిలా గోమటేశ్వర విగ్రహాన్ని చాముండరాయ ప్రారంభించాడు. ఇంద్రగిరి కొండపై (దీనిని వింధ్యగిరి కొండ అని కూడా పిలుస్తారు) నిర్మించబడిన ఇది పశ్చిమ గాంగ శిల్పకళకు ఒక ప్రత్యేక ఉదాహరణ. స్వచ్ఛమైన తెల్లటి గ్రానైట్‌తో చెక్కబడిన ఈ విగ్రహం కమలంపై నిలబడి ఉంటుంది. తొడల వరకు దీనికి ఎలాంటి ఆసరా ఉండదు, ఈ విగ్రహం 60 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది, ముఖం 6.5 అడుగుల కొలత ఉంటుంది. విగ్రహం ముఖంపై ప్రశాంతమైన భావప్రకటన, అందమైన కురులతో కూడిన గిరజాల జుట్టు, దీని దామాషా శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం, ఏకశిలా పరిమాణం, కళాత్మకత, నైపుణ్యం కలయిక దీనిని మధ్యయుగ కర్ణాటకలోని శిల్పకళలో అత్యంత శక్తివంతమైన సాధనగా పిలిచేలా చేశాయి. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఏకశిలా విగ్రహం. శ్రావణబెళగొళలో ఉన్న, చంద్రగిరి కొండపై నిర్మించబడిన చాముండరాయ బసదిని కూడా కొందరు పండితులు ఆయన నిర్మించారని పేర్కొంటారు, అయితే మరికొందరు దీనిని ఆయన కుమారుడు జినదేవన నిర్మించాడని వాదిస్తున్నారు. అయితే, 12వ శతాబ్దం నాటికి తరువాతి రాజు గంగరాజ ఈ మందిరానికి అదనపు నిర్మాణాలు చేశాడు, ఆ సమయానికి ఈ మందిరాన్ని చాముండరాయ నిర్మించాడని సంప్రదాయం భావించింది. అయితే అసలు మందిరం 11వ శతాబ్దంలోనే పవిత్రం చేయబడిందని, చాముండరాయ జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడిందని మరొక అభిప్రాయం ఉంది.

## గమనికలు

## మూలాలు
* 
*
*
*
* 
*
* 

## బయటి లింకులు

*చాముండరాయ, శ్రావణబెళగొళ
*కె.ఎల్. కామత్ రాసిన జైన మంత్రి చాముండరాయ

వర్గం:కర్ణాటక రాజకీయ నాయకులు
వర్గం:కర్ణాటక శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:కన్నడ కవులు