ఇండోర్

**ఇండోర్, ** మధ్యప్రదేశ్‌లో అత్యధిక జనాభా కలిగిన అతిపెద్ద నగరం. ఇది ఇండోర్ జిల్లాకు ముఖ్యపట్టణం. ఇండోర్ డివిజనుకు ప్రధాన కార్యాలయం. ఇది విద్యా కేంద్రం కూడా. ప్రసిద్ధ విద్యాసంస్థలైన ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ సంస్థలు రెండూ ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఇండోర్ నగరం, మాళ్వా పీఠభూమికి దక్షిణపు టంచున, సముద్ర మట్టం నుండి 553 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. ఇది మధ్య భారతదేశంలోని ప్రధాన నగరాల్లోకెల్లా అత్యధిక ఎత్తున ఉన్న నగరం. ఇండోర్, రాష్ట్ర రాజధాని భోపాల్ కు పశ్చిమాన 190 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నగర జనాభా 19,94,397  ఇండోర్ పట్టణ సముదాయం జనాభా 21,70,295. నగరం 530 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది.

16 వ శతాబ్దంలో దక్కనుకు, ఢిల్లీకీ మధ్య ఒక వాణిజ్య కేంద్రంగా ఇండోర్ స్థాపించబడింది. పీష్వా మొదటి బాజీ రావు మాళ్వాపై పూర్తి నియంత్రణ సాధించడంతో 1724 మే 17 న నగరం, దాని పరిసర ప్రాంతాలూ మరాఠా సామ్రాజ్యం పరిధిలోకి వచ్చాయి. బ్రిటిషు పాలనా కాలంలో, ఇండోర్ సంస్థానానికి 19 -గన్ సెల్యూట్ (స్థానికంగా 21) సంస్థాన హోదా (అరుదైన ఉన్నత హోదా) ఉండేది. మరాఠా హోల్కర్ రాజవంశీకులు ఈ సంస్థానం భారతదేశంలో కలిసే వరకు పాలించారు. ఇండోర్ 1950 నుండి 1956 వరకు మధ్య భారత్ రాష్ట్రానికి వేసవి రాజధానిగా ఉండేది.

ఇండోర్ నగర కేంద్రంలో ఉన్న ఆర్థిక ప్రాంతం, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఆర్థిక రాజధానిగా ఉంది. ఇక్కడే మధ్యప్రదేశ్ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజి ఉంది.

స్మార్ట్ సిటీగా అభివృద్ధి చేసేందుకు ఎంపిక చేసిన 100 భారతీయ నగరాల్లో ఇండోర్ ఒకటి. ఇది స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ కు చెందిన మొదటి రౌండుకు అర్హత సాధించింది. స్మార్ట్ సిటీలుగా అభివృద్ధి చేయబడిన మొదటి ఇరవై నగరాల్లో ఒకటిగా ఎంపికైంది. స్వచ్ఛ సర్వేక్షణ్ మొదలైనప్పటి నుండి ఇండోర్ అందులో భాగంగా ఉంది. 2016 లో ఇది 25 వ స్థానంలో నిలిచింది. 2017, 2018, 2019, 2020 లలో, వరుసగా నాలుగు సంవత్సరాల పాటు జరిగిన స్వచ్ఛ సర్వేక్షణ్ లలో ఇది భారతదేశపు అత్యంత పరిశుభ్రమైన నగరంగా నిలిచింది.

## స్వాతంత్య్రానంతర చరిత్ర
1947 లో భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, హోల్కర్ రాష్ట్రం, అనేక పొరుగు రాచరిక రాష్ట్రాలతో పాటు, భారతదేశంలో కలిసిపోయింది. 1948 లో, మధ్య భారత్ ఏర్పడటంతో, ఇండోర్ కొత్త రాష్ట్రానికి వేసవి రాజధానిగా మారింది. 1956 నవంబరు 1 న, మధ్య భారత్ మధ్యప్రదేశ్‌లో విలీనం అయినప్పుడు, రాష్ట్ర రాజధాని భోపాల్‌కు మారింది. ఇండోర్, ఈ రోజు దాదాపు 45&nbsp;లక్షల (2018) జనాభాతో, సాంప్రదాయిక వాణిజ్య కేంద్ర స్థాయి నుండి రాష్ట్ర ఆధునిక డైనమిక్ వాణిజ్య రాజధానిగా రూపాంతరం చెందింది.

## జనాభా వివరాలు
ఇండోర్, మధ్యప్రదేశ్‌లో అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరం. మధ్య భారతదేశంలో ఇది అతిపెద్ద మెట్రోపాలిటన్ నగరం. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఇండోర్ నగర జనాభా 19,94,397. ఇండోర్ మహానగర జనాభా (పట్టణ సముదాయం) 21,70,295. 2011 లో నగర జనసాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు 9,718. మధ్యప్రదేశ్‌లో 1,00,000 కంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న అన్ని పట్టణాల్లోకీ ఇండోర్‌లో అత్యధిక జనసాంద్రత ఉంది. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఇండోర్ నగర సగటు అక్షరాస్యత 87.38%. ఇది జాతీయ సగటు 74% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 91.84%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 82.55%  ఇండోర్‌ జనాభాలో 12.72% మంది, ఆరేళ్ళ లోపు పిల్లలు.

2001 - 2011 మధ్య నగర జనాభాలో సగటు వార్షిక వృద్ధి రేటు 2.85%. మతం వారీగా, 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఇండోర్ మొత్తం జనాభాలో హిందువులు 80.18%, ముస్లింలు 14.09%, జైనులు 3.25%, ఇతరులు 2.48% ఉన్నారు.

2012 గణాంకాల ప్రకారం, నగరంలో 6,000 మంది పాకిస్తానీ హిందూ కాందిశీకులు నివసిస్తున్నారు (రాష్ట్రంలో మొత్తం 10,000 మంది ఉన్నారు). వీరిలో ఎక్కువ మంది సింధీ ప్రజలు.

## శీతోష్ణస్థితి
ఇండోర్‌ శీతోష్ణస్థితి తేమతో కూడిన ఉపఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితికి ( కొప్పెన్ క్లైమేట్ వర్గీకరణ *Cwa*), ఉష్ణమండల సవన్నా శీతోష్ణస్థితికీ (*Aw*) మధ్య సరిహద్దు రేఖపై ఉంటుంది. బాగా ఎత్తున ఉండడం, బాగా అంతర్గత భూభాగంలో ఉన్నందున, అత్యంత వేడి నెలలలో కూడా రాత్రులు చాలా చల్లగా ఉంటాయి, దీనిని *షాబ్-ఎ-మాళ్వా* అని పిలుస్తారు. ఇండోర్‌లో వేసవి, రుతుపవనాలు, శీతాకాలం అనే మూడు విభిన్న ఋతువులను గమనించవచ్చు. 1936 జనవరిలో అతి శీతల ఉష్ణోగ్రత  నమోదైంది.

ఇండోర్‌లో 700 - 800 మి.మీ. వార్షిక వర్షపాతం ఉంటుంది. 

## రవాణా

### విమాన సేవలు
alt=|thumb| దేవి అహిల్యబాయి హోల్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం
ఇండోర్‌కు దేవి అహిల్యాబాయి హోల్కర్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం సేవలు అందిస్తోంది. ఇది&nbsp;నగరం నుండి 8 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. 22,69,971 మంది ప్రయాణికులు, 10,851 టన్నుల సరుకుతో 2017 ఏప్రిల్- 2018 మార్చి వరకు ఇది, మధ్య ప్రదేశ్, చత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రాల్లో అత్యంత రద్దీగా ఉండే విమానాశ్రయంగా నిలిచింది. ఆసియా పసిఫిక్ ప్రాంతంలో 20 లక్షల లోపు వార్షిక ప్రయాణీకుల సంఖ్య కలిగిన విభాగంలో ఎయిర్‌పోర్ట్స్ కౌన్సిల్ ఇంటర్నేషనల్ (ఎసిఐ) వారి విమానాశ్రయ సేవా నాణ్యత (ఎఎస్‌క్యూ) ర్యాంకింగుల‌లో 2017 సంవత్సరానికి ఉత్తమ విమానాశ్రయంగా ఎంపికైంది.

### రైలు
కుడి|thumb| ఇండోర్ జంక్షన్ తూర్పు ద్వారం
కుడి|thumb| ఇండోర్ జంక్షన్ పశ్చిమ ప్రవేశం
ఇండోర్ జంక్షన్, ఎ -1 గ్రేడ్ రైల్వే స్టేషను. దీని వార్షికాదాయం 50 కోట్ల రూపాయల పైబడి ఉంది. ఈ స్టేషను పశ్చిమ రైల్వే లోని రత్లాం డివిజన్ పరిధిలోకి వస్తుంది.

ఇండోర్– దేవాస్ - ఉజ్జయిని విద్యుదీకరణ 2012 జూన్‌లో పూర్తయింది. రత్లాం - ఇండోర్ బ్రాడ్ గేజ్ మార్పిడి 2014 సెప్టెంబరులో పూర్తయింది. ఇండోర్– మౌ విభాగాన్ని 2016 లో బ్రాడ్ గేజ్‌కు ఉన్నతీకరించారు. 2017 లో దీన్ని విద్యుదీకరించారు.

### రోడ్లు
ఇండోర్ నుండి జాతీయ, రాష్ట్ర రహదారుల ద్వారా భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చక్కటి రోడ్డు సౌకర్యాలున్నాయి.

నగరం గుండా వెళుతున్న జాతీయ రహదారులు:

* జాతీయ రహదారి 52 (NH 52) : ఇందులో పూర్వపు జాతీయ రహదారి 3 (ఆగ్రా బొంబాయి రోడ్) యొక్క భాగాలు ఉన్నాయి. ఇది పంజాబ్ లోని సంగ్రూర్ వద్ద మొదలై జైపూర్, రాజస్థాన్, ఇండోర్, ధూలే గుండా వెళ్ళి కర్ణాటకలోని అకోలా వద్ద ముగుస్తుంది.
* జాతీయ రహదారి 47 గుజరాత్ లోని బామన్బోర్ లో మొదలై అహ్మదాబాద్ మీదుగా ఇండోర్ చేరుకుంటుంది.
* నేషనల్ హైవే 3 ను ఆగ్రా-బొంబాయి రోడ్ లేదా ఎబి రోడ్ అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఇండోర్‌ను ఆగ్రాను ముంబై లకు కలుపుతుంది.
* జాతీయ రహదారి 59 అహ్మదాబాద్ నుండి గోద్రా, ఇండోర్, రాయ్పూర్, బ్రహ్మపూర్ మీదుగా గోపాల్పూర్-ఆన్-సీ వరకు వెళ్తుంది. దీని శాఖ అయిన జాతీయ రహదారి 59A, ఇండోర్, బేతుల్ లను కలుపుతుంది.

నగరం గుండా వెళుతున్న రాష్ట్ర రహదారులు:

* మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్ర రహదారి 27 రాజస్థాన్ లోని ఝలావర్ వద్ద మొదలై, ఉజ్జయినీ, ఇండోర్, బుర్హాన్‌పూర్ ల గుండా వెళ్ళి మహారాష్ట్ర లోని మల్కాపూర్, బుల్దానా వద్ద ముగుస్తుంది.
* మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్ర రహదారి 31 ( నీముచ్ - రత్లాం - ధార్ )

**ఇండోర్ BRTS (iBUS) ** - ఇండోర్ బిఆర్‌టిఎస్ అనేది 53 ఎయిర్ కండిషన్డ్  బస్సులతో కూడిన వేగవంతమైన బస్సు రవాణా వ్యవస్థ. ఇందులో GPS, IVR వంటి సేవలను ఉంటాయి. వీటిద్వారా బస్సుస్టాపుల వద్ద ప్రదర్శించే సమాచారంతో ప్రయాణీకులు, బస్సు ఉన్న స్థానాన్ని తెలుసుకోవచ్చు.

**ఇండోర్ మెట్రో** అనేది వేగవంతమైన రవాణా వ్యవస్థ, ప్రస్తుతం దీని మొదటి దశ నిర్మాణంలో ఉంది.

నగరంలో ట్రాఫిక్ రద్దీని తగ్గించేందుకు మరొక ప్రజా రవాణా వ్యవస్థగా **ఇండోర్ కేబుల్ కారును** 2021 జనవరిలో ప్రకటించారు. రద్దీగా ఉండే వీధుల్లో పనిచేసే కేబుల్ కారు వ్యవస్థ, భారతదేశంలో ఇదే మొదటిది అవుతుంది.

## దేవాలయాలు

* బిజాసన్ మాతా దేవాలయం
* గజానన్ మహారాజ్ ఆలయం, ఇండోర్

## మూలాలు

వర్గం:Articles with hAudio microformats
వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు