భారతదేశంలో శక్తి

thumb| మూలం వారీగా శక్తి వినియోగం, భారతదేశం
thumb| కార్బన్ డయాక్సైడ్ ఉద్గారాల అభివృద్ధి
2013 నుండి భారతదేశం, మొత్తం ప్రాథమిక శక్తి వినియోగంలో చైనా, అమెరికాల తర్వాత ప్రపంచంలో మూడవ స్థానంలో ఉంది.  140 కోట్లకు పైబడిన  జనాభాతో అత్యధిక జనాభా ఉన్నప్పటికీ, దాని తలసరి ఇంధన వినియోగం ఇప్పటికీ ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే దిగువనే ఉంది. 2019 లో భారతదేశం తన మొత్తం ప్రాథమిక శక్తిలో దాదాపు 47% దిగుమతి చేసుకుంటోంది.

భారతదేశం తన శక్తిలో ఎక్కువ భాగం శిలాజ ఇంధనాల నుండి స్మకూర్చుకుంటున్నప్పటికీ, 2024 నాటికి, సౌర, తదితర పునరుత్పాదక శక్తి వనరులలో చాలా వేగంగా వృద్ధి చెందుతోంది. ఈ పేజీలో దేశపు శిలాజ ఇంధన ఆధారిత శక్తి గురించి చూడవచ్చు. పునరుత్పాదక ఇంధన వనరుల గురించిన సమాచారం కోసం, భారతదేశంలో పునరుత్పాదక శక్తి పేజీని చూడవచ్చు.

## అవలోకనం
2022-23లో, తలసరి మొత్తం ప్రాథమిక ఇంధన సరఫరా (TPES) 25,745 మెగా జౌల్స్ కాగా, తలసరి మొత్తం తుది వినియోగం 16,699 మెగా జౌల్స్. 2022-23లో తలసరి విద్యుత్ వినియోగం 1015 kWh. 2022-23లో వ్యవసాయ రంగాంలో ఎనర్జీ ఇంటెన్సిటీ  పరిశ్రమల కంటే ఏడు రెట్లు తక్కువగా ఉంది (పట్టిక 8.9  చూడండి)

## బొగ్గు
thumb| భారతదేశ బొగ్గు ఉత్పత్తి
2023 లో భారతదేశం ప్రపంచంలో కెల్లా రెండవ అతిపెద్ద బొగ్గు ఉత్పత్తిదారుగా, రెండవ అతిపెద్ద వినియోగదారుగా ఉంది. అయితే రెండు గణాంకాల లోనూ ఇది చైనాలో నాలుగో వంతు కంటే తక్కువ.  2030 నాటికి గ్యాసిఫికేషన్ కోసం 100 మిలియన్ టన్నుల బొగ్గును ఉపయోగించాలని భారతదేశం యోచిస్తోంది. 

2019-2020 ఆర్థిక సంవత్సరంలో బొగ్గు, లిగ్నైట్ ఉత్పత్తి 73.1 కోట్ల టన్నులు.   2017లో భారతదేశం 29.42 కోట్ల టన్నుల (7.8% ప్రపంచ వాటా)తో నాల్గవ అతిపెద్ద బొగ్గు ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది.  భారతదేశంలో ఉత్పత్తి అయ్యే మొత్తం విద్యుత్తులో (యుటిలిటీ, క్యాప్టివ్‌లు కలిపి) దాదాపు 80% బొగ్గు నుండే వస్తుంది. ఇది దేశంలో గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలకు ప్రధాన మూలం.

గ్రీన్‌పీస్ ప్రకారం భారతదేశంలో అతిపెద్ద బొగ్గు బెల్టు ఝరియాలో ఉంది. బొగ్గు తవ్వకాలకు ముందు ఝరియాలో గిరిజనులు నివసించే అడవులు ఉండేవి. 1971లో బొగ్గు గనులను జాతీయం చేశారు. భారత్ కోకింగ్ కోల్ లిమిటెడ్ (BCCL) ఝరియా బొగ్గు గనులను స్వాధీనం చేసుకుంది. 

ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా బొగ్గు గనుల మంటలు సంభవించే దేశం భారతదేశం. గని ప్రాంతం గాలి, నీరు, భూమి కాలుష్యంతో బాధపడుతోంది. 

2019 నాటికి, బొగ్గు ఉత్పత్తి కేంద్ర ప్రభుత్వంలో విలీనం చేయబడింది;  ఉదాహరణకు, భారతదేశపు థర్మల్ బొగ్గులో దాదాపు 84% సరఫరా చేసే కోల్ ఇండియా లిమిటెడ్‌లో ప్రభుత్వానికి దాదాపు 75% వాటా ఉంది. 

ఇనుము, ఉక్కు ఉత్పత్తికి అనువైన మంచి నాణ్యత గల కోకింగ్ బొగ్గు నిక్షేపాలు అందుబాటులో లేనందున భారతదేశం కోకింగ్ బొగ్గును దిగుమతి చేసుకుంటుంది. 2021 -22 ఆర్థిక సంవత్సరంలో, భారతదేశంలో వినియోగం 6.374 కోట్ల టన్నులు కాగా, దాదాపు 5.716 కోట్ల టన్నులు (90%) కోకింగ్ బొగ్గును దిగుమతి చేసుకుంది. కోక్ లేదా సహజ వాయువుపై ఆధారపడని ఇనుము, ఉక్కును ఉత్పత్తి చేయడానికి నాన్-కోకింగ్ బొగ్గును ఉపయోగించే స్పాంజ్ ఐరన్ మార్గాన్ని కూడా అనుసరిస్తారు.  

## చమురు, సహజ వాయువు
2022 నాటికి భారతదేశం, రోజుకు 52 లక్షల బ్యారెళ్లతో (ప్రపంచ వినియోగంలో 5%) ప్రపంచవ్యాప్తంగా నాల్గవ అతిపెద్ద చమురు వినియోగదారుగా ఉంది. అయితే, తలసరి ప్రాతిపదికన చూస్తే అది చాలా తక్కువ. 2019 లో భారతదేశం 20.53 కోట్ల టన్నుల నికర ముడి చమురు (ముడి చమురు ఉత్పత్తులు సహా) దిగుమతి చేసుకుని రెండవ స్థానంలో నిలిచింది.  భారతదేశంలో రోజుకు 49.72 లక్షల బ్యారెళ్ల (ప్రపంచంలో 5.1%) ముడి చమురు శుద్ధి సామర్థ్యం ఉంది. 2017లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా 4వ స్థానంలో ఉంది. 

## ద్రవీకృత పెట్రోలియం వాయువు
[thumb| [భారతదేశం|భారతదేశంలో LPG సిలిండర్లు]]
2019 ఏప్రిల్ నుండి సెప్టెంబరు వరకు (ఆరు నెలలు) గృహ రంగంలో, ప్రధానంగా వంట కోసం దాదాపు 1 కోటి టన్నుల ద్రవీకృత పెట్రోలియం గ్యాస్ (LPG) వినియోగించబడింది.  దేశీయ కనెక్షన్ల సంఖ్య 27.4 కోట్లు (ప్రతి ఐదుగురికి ఒక కనెక్షను). 40 కోట్లకు పైగా LPG సిలిండర్లు వాడకంలో ఉన్నాయి. వీటి నికర మొత్తం పొడవు 2,00,000 కి.మీ. పైపులైను అవుతుంది. దేశంలోని మొత్తం రైల్వే ట్రాక్ పొడవు కంటే ఇది ఎక్కువ.  భారతదేశం ప్రపంచవ్యాప్తంగా రెండవ అతిపెద్ద LPG వినియోగదారు.  దేశ LPG అవసరాలలో ఎక్కువ భాగం దిగుమతి చేసుకుంటుంది. దేశంలో పైపుల ద్వారా గ్యాస్ సరఫరా ఇంకా పెద్ద ఎత్తున అభివృద్ధి చెందలేదు. 

## బయోమాస్, బొగ్గు
బయోమాస్ ఒక పునరుత్పాదక ఇంధన వనరు. బయో ఇంధనాలు లేదా సేంద్రీయ రసాయనాలను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఫీడ్‌స్టాక్‌గా దీన్ని ఉపయోగిస్తారు. కిరణజన్య సంయోగక్రియ సమయంలో మొక్కలు మొదట కార్బన్ డయాక్సైడ్‌ను తీసుకుంటాయి. తరువాత బయోమాస్‌ను కాల్చినప్పుడు అది విడుదలవుతుంది. వంట అవసరాల కోసం LPG వాడకం వేగంగా పెరుగుతున్నందున, ప్రస్తుతం భారతదేశంలో 20% కుటుంబాలు మాత్రమే వంట అవసరాల కోసం బయోమాస్‌ను, బొగ్గునూ ఉపయోగిస్తున్నాయి.   అదనంగా వాణిజ్య వంట, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, ప్రాసెస్ పరిశ్రమలు మొదలైన వాటిలో బయోమాస్ స్వల్పంగా ఉపయోగించబడుతుంది. 2013 సంవత్సరంలో భారతదేశంలో మొత్తం బయోమాస్ వినియోగం దాదాపు 17.7 కోట్ల టన్నులు.  తదుపరి పంట కోసం భూమిని చదును చేయడానికి పొలాలలో మిగులు పంట అవశేషాలను కూడా తగలబెడతారు. భారతదేశంలో ఏటా దాదాపు 75 కోట్ల టన్నుల, పశువులు తినని బయోమాస్ అందుబాటులో ఉంది. వీటిని CO2 ఉద్గారాలు లేకుండా అధిక విలువ జోడింపు కోసం ఉపయోగించవచ్చు.

పల్వరైజ్డ్ బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రాలలో భారీ మొత్తంలో దిగుమతి చేసుకున్న బొగ్గును ఉపయోగిస్తున్నారు. పల్వరైజ్డ్ బొగ్గు మిల్లులలో ముడి బయోమాస్ వాడటానికి తగినది కాదు ఎందుకంటే కేకింగ్ సమస్య కారణంగా వాటిని మెత్తని పొడిగా రుబ్బుకోవడం కష్టం. అయితే, దిగుమతి చేసుకున్న బొగ్గు స్థానంలో పల్వరైజ్డ్ బొగ్గు మిల్లులలో టోర్ఫ్యాక్షన్ తర్వాత 100% బయోమాస్‌ను కాల్చవచ్చు.  టోర్రీఫైడ్ బయోమాస్ ప్లాంట్లను అందుబాటులో ఉన్న పల్వరైజ్డ్ బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రాలతో అనుసంధానించవచ్చు. అందుబాటులో ఉన్న హాట్ ఫ్లూ గ్యాస్‌ను ఉష్ణ వనరుగా ఉపయోగించవచ్చు. పొడి బయోమాస్‌ను 20% వరకు వేడి ఇన్‌పుట్‌ను బొగ్గుతో కోఫైరింగ్ చేయడం కూడా పల్వరైజ్డ్ బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రాలలో నేరుగా కేకింగ్ సమస్యను ఎదుర్కోకుండా సాధ్యమవుతుంది.  వాయవ్య, దక్షిణ ప్రాంతాలు దిగుమతి చేసుకున్న బొగ్గు వినియోగాన్ని బయోమాస్‌తో భర్తీ చేయవచ్చు. పంట అవశేషాలను పొలాల్లో తగలబెట్టడం వలన కాలుష్య సమస్యలు వస్తాయి. సాంప్రదాయిక బయోమాస్ వినియోగం స్థానే LPG వినియోగం వేగంగా వస్తోంది కాబట్టి, వ్యవసాయ క్షేత్రాలలో బయోమాస్ దహనం అధిక స్థాయి వాయు కాలుష్యానికి ప్రధాన వనరుగా మారుతోంది.

ప్రధానంగా మీథేన్/సహజ వాయువు అయిన బయోగ్యాస్‌ను కొద్దిపాటి భూమిలో, కొద్దిపాటి నీటిని వాడి మిథైలోకాకస్ క్యాప్సులాటస్ బాక్టీరియా సంస్కృతిని పెంపొందించడం ద్వారా గ్రామాల్లో పశువులు, కోళ్లు, చేపల పెంపకం కోసం మాంసకృత్తులు సమృద్ధిగా ఉండే మేతను ఉత్పత్తి చేయడానికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు.   ఈ ప్లాంట్ల నుండి ఉప ఉత్పత్తిగా వచ్చే కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాయువును, ముఖ్యంగా భారతదేశం వంటి ఉష్ణమండల దేశాలలో ఆల్గే నుండి ఆల్గే నూనెను చౌకగా ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించవచ్చు. సమీప భవిష్యత్తులో దీన్ని ముడి చమురు బదులు వాడవచ్చు.  గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని వ్యవసాయ వ్యర్థాలను లేదా బయోమాస్‌ను ఉత్పాదకంగా ఉపయోగించుకుని గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థనుఅ, ఉద్యోగ సామర్థ్యాన్నీ పెంపొందించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం అనేక పథకాలను అమలు చేస్తోంది. 

## జీవ ఇంధనం
2020-21లో భారతదేశం 85% పెట్రోలియం ఉత్పత్తుల అవసరాలను దిగుమతుల ద్వారా తీర్చుకుంతుంది. దీని దిగుమతి వ్యయం $5500 కోట్లు. 2025 నాటికి 20% ఇథనాల్‌ను పెట్రోల్‌లో కలపాలని భారతదేశం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దీని ఫలితంగా దిగుమతి ప్రత్యామ్నాయం ద్వారా US$4 బిలియన్లు ఆదా అవుతుంది. బియ్యం, గోధుమలు, బార్లీ, మొక్కజొన్న, జొన్న, చెరకు, చక్కెర దుంప మొదలైన వాటి నుండి ఇథనాల్ తయారీకి ప్రభుత్వం ఆర్థిక సహాయం అందిస్తోంది. 2016 లో ఇథనాల్ మార్కెట్ వ్యాప్తి 3.3% మిశ్రమ రేటుకు చేరుకుంది.

## విద్యుత్తు
thumb|200x200px| భారతదేశంలో విద్యుదుత్పత్తి
భారతదేశంలో, 99.99% జనాభాకు విద్యుత్ సరఫరా అందుబాటులో ఉంది.  2013 నాటికి జపాన్, రష్యాలను అధిగమించి, 4.8% ప్రపంచ వాటాతో ప్రపంచంలోనే మూడవ అతిపెద్ద విద్యుత్ ఉత్పత్తిదారుగా అవతరించింది. 2019 సంవత్సరంలో జలవిద్యుదుత్పత్తిలో భారతదేశం ప్రపంచవ్యాప్తంగా 6వ స్థానంలో ఉంది. 

2022 నాటికి భారతదేశం 175 గిగావాట్ల (GW) పునరుత్పాదక ఇంధన (జల విద్యుత్తును కాకుండా) సామర్థ్యాన్ని లక్ష్యంగా నిర్దేశించుకుంది  ఇందులో సౌరశక్తి వనరుల నుండి 100 GW సామర్థ్యం, పవన శక్తి నుండి 60 GW, బయోపవర్ నుండి 10 GW, చిన్న జలశక్తి వనరుల నుండి 5 GW సామర్థ్యం ఉన్నాయి. 

2024 మార్చి 31 నాటికి, దేశంలో 190.573 GW (మొత్తం 43%) స్థాపిత పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యం ఉంది. పునరుత్పాదక ఇంధన పెట్టుబడులు, సంస్థాపనలలో ఇది ప్రపంచ నాయకులలో ఒకటి.

## ఇవి కూడా చూడండి

* భారతదేశంలో వాతావరణ మార్పు
* భారతదేశంలో విద్యుత్తు

## మూలాలు