open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
కిఫిరె

**కిఫిరె**, నాగాలాండ్‌ రాష్ట్రంలోని కిఫిరె జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం.

## భౌగోళికం
కిఫిరె పట్టణం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. 9 చ.కి.మీ. (3 చ.మై.) విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఈ పట్టణం సముద్ర మట్టానికి 896 మీ. (2,940 అ.) ఎత్తులో ఉంది. నాగాలాండ్ రాజధాని కోహిమా నుండి సుమారు 254 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. ఇక్కడ నాగ తెగల సాంగ్తం (తూర్పు), యిమ్‌చుంగర్, సెమా తెగలు కలుస్తాయి. నాగాలాండ్ లోని ఎత్తైన శిఖరం సారమతి (3841 మీ లేదా 12.602 అ.) ఇక్కడ ఉంది.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కిఫిరె పట్టణంలో 16,487 జనాభా ఉంది. ఇందులో 8,587 మంది పురుషులు, 7,900 మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. ఈ జనాభాలో 2,924 (17.74%) మంది 0-6 సంవత్సరాల వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. ఈ పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 87.33% కాగా, ఇది రాష్ట్ర సగటు 79.55% కంటే ఎక్కువగా ఉంది.  ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 90.41% కాగా, మహిళా అక్షరాస్యత రేటు 83.95% గా ఉంది.

## పరిపాలన
ఈ పట్టణం 11 వార్డులుగా విభజించబడింది. దీనిని ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఎన్నికలు జరుగుతాయి. ఇక్కడ 3,109 గృహాలు ఉన్నాయి. పట్టణ అభివృద్ధి కమిటీ ఆధ్వర్యంలో త్రాగునీరు, పరిశుభ్రత వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలు అందించబడుతున్నాయి. పరిమితుల్లో రహదారులను నిర్మించడానికి, కమిటీ పరిధిలోకి వచ్చే ఆస్తులపై పన్ను విధించడానికి కూడా ఈ అభివృద్ధి కమిటీకి అధికారం ఉంది.

## మూలాలు

## ఇతర లంకెలు
* ఇండియా9 వెబ్సైటులో కిఫిరె వివరాలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
నోక్‌లాక్

**నోక్‌లాక్**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని నోక్‌లాక్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం.

## చరిత్ర
2017, డిసెంబరు 21న నోక్‌లాక్ జిల్లా ఏర్పడిన తరువాత, ఈ పట్టణం జిల్లా ప్రధాన కేంద్రంగా మార్చబడింది.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ పట్టణంలో 7,674 జనాభా ఉన్నారు. ఇందులో 52% మంది పురుషులు, 48% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ సగటు అక్షరాస్యత రేటు 83% గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 20% మంది 6 లేదా అంతకంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు.

## పరిపాలన
డిప్యూటీ కమిషనర్ కార్యాలయం, పోలీసు సూపరింటెండెంట్ కార్యాలయాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

## పట్టణ పరిధిలోని గ్రామాలు
ఈ పట్టణ పరిధిలోని గ్రామలు

# డాన్
# కుసోంగ్
# నోక్‌లాక్ (పట్టణం) 
# నోక్‌లాక్ (గ్రామం)
# నోక్‌యాన్
# నోక్‌యాన్ (బి)
# పాంగ్షా
# వాన్సోయి

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
కపషేరా

కపషేరా, భారతదేశ జాతీయ రాజధాని భూభాగం ఢిల్లీలోని సౌత్ వెస్ట్ జిల్లా (ద్వారకా) పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయ స్థానం, ఇది మూడు ఉప విభాగాలలో ఒకటి.డిప్యూటీ కమిషనర్ కార్యాలయం కపషెరాలోని ఓల్డ్ టాక్స్ టెర్మినల్ భవనంలో ఉంది.ఇది జనగణన పట్టణం.

## చరిత్ర
మధ్యయుగ కాలం నుండి కపషేరా గ్రామానికి దాని స్వంత విస్తారమైన చరిత్ర ఉంది.కపాషెరాను గతంలో నాకీపూర్ ఖేడా అని పిలిచేవారు.ఈ గ్రామానికి రావు హర్నాథ్ సింగ్ యాదవ్ మొదటి పౌరుడు.అతను 1680 లలో కపాస్ అనే వ్యక్తి నుండి 840 ఎకరాల గ్రామ భూమిని కొన్నాడు.కపషేరా పట్టణంలో తోండక్ గోత్రంతో ఉన్న ప్రతి గ్రామస్తులు అతని వారసత్వానికి ప్రతీకులుగా ఉన్నారు.కపషేరా ప్రాంత భూమి ఒక సారవంతమైన భూమి. సాంఘికంగా కష్టపడి పనిచేసే పౌరులు ఉన్న ఒక వ్యవసాయ గ్రామం.

## రవాణా
**రోడ్డు ద్వారా**

దీనికి జాతీయ రహదారి 8 (ఎన్‌హెచ్ 8) కేవలం ఒక కి.మీ. దూరంలో సమీప రహదారిగా ఉంది. 

**మెట్రో ద్వారా**

ద్వారకా మెట్రో విభాగం 21 కేవలం 6 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.

**గాలి ద్వారా**

ఇందిరా గాంధీ విమానాశ్రయం కేవలం 7 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.

**రైలు ద్వారా**

దీనికి 20 కి.మీ.దూరంలో న్యూ ఢిల్లీ రైల్వే స్టేషన్ సమీపంగా ఉంది.

కపషేరా నుండి ఇతర ప్రాంతాలకు ఈ సంఖ్యలు గల బస్సులు ***543, 539, 578, 543 ఎ***, ***718, 712, 804 ఎ, 729 ద్వారా ప్రయాణించవచ్చు***

***మెట్రోకు డిమాండ్***

## రాజకీయాలు
కపషేరా ఎమ్మెల్యే ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీకి చెందిన భూపేంద్ర సింగ్ జూన్, పురపాలక సంఘం కౌన్సిలర్ ఆర్తి యాదవ్, (బిజెపి) .

## జనాభా

కపషేరా పట్టణంలో 2011 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం మొత్తం 74,073 మంది జనాభా ఉన్నారు.వారిలో పురుషులు 50,123 (68%) ఉండగా, స్త్రీలు 23,950 (32%) మంది ఉన్నారు. కపషేరా పట్టణ సరాసరి అక్షరాస్యత 90.34%, ఇది రాష్ట్ర సగటు అక్షరాస్యత 86.21%. కన్నా ఎక్కువ.పురుషులు అక్షరాస్యత  92.35 % ఉండగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 82.13%గా ఉంది. కపషేరా పట్టణంలో ఆరు సంవత్సరాల వయస్సు లోపల పిల్లలు 13.72% మంది ఉన్నారు.పట్టణ పరిధిలో 2011 భారతజనాభా లెక్కలు ప్రకారం 21,370 ఇండ్లు ఉన్నాయి.

## ఇతరాలు

* కపషేరా గ్రామంలోని  ఫన్ ఎన్ ఫుడ్ విలేజ్ ప్రధాన ఆకర్షణలలో ఒకటి.
* కపషేరా హర్యానాలోని గుర్గావ్‌తో సరిహద్దును పంచుకుంటుంది.

## ఇటీవలి దశాబ్దంలో వృద్ధి
గుర్గావ్‌లోని ఉద్యోగ్ విహార్ పారిశ్రామిక ప్రాంతం, మారుతి ఫ్యాక్టరీ ప్రాంతాల చుట్టూ వేగంగా పెరిగిన పారిశ్రామికీకరణ కారణంగా కపషెరా అపూర్వమైన స్థాయిలో వృద్ధి చెందింది.ఈ ప్రాంతం డిడిఎ పునరాభివృద్ధి ప్రాంత పరిధిలో ఉంది.రాబోయే ఈ దశాబ్దకాలంలో ఇది మరింత వేగంగా పెరుగుతుందని భావిస్తున్నారు.పారిశ్రామికీకరణ కారణంగా, వలస వచ్చినవారు ఇప్పుడు గణనీయమైన జనాభాను కలిగి ఉన్నారు.స్థానికులు ఎక్కువ మంది ఇండ్లను అద్దెకు ఇచ్చే వ్యాపారంలో ఉన్నారు.2001లో 20,000 మంది జనాభా ఉన్నారు.2011 నాటికి 400% పెరుగులతో 75,000 మంది జనాభాకు చేరుకుంది.  ఇప్పుడు 2020 నాటికి కపషేరా నగరంలో 5,00,000  జనాభా ఉండగలరని భావిస్తున్నారు.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నైరుతి ఢిల్లీ జిల్లా
ఫెక్

**ఫెక్**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని ఫెక్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఫెక్ పట్టణంలో 14,204 జనాభా ఉంది. ఇందులో 56% మంది పురుషులు, 44% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 98% గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 1.8% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. 2001 జనాభా లెక్కల తరువాత 12,863 (10%) జనాభా పెరిగింది.

ఇక్కడ క్రైస్తవ మతానికి చెందినవారు 98% మంది, హిందూమతానికి చెందినవారు 1.3% మంది, ఇస్లాం మతానికి చెందినవారు 0.2% మంది, బౌద్ధమతానికి చెందినవారు 0.5% మంది ఉన్నారు.

## పరిధిలోని గ్రామాలు
# తేజాట్సే
# ఫెక్ బాసా
# చోసాబా
# సురోబా
# ఫెక్ ఓల్డ్ టౌన్
# లోసామి
# లోసామి జంక్షన్
# లోజాఫుహు
# లాన్జీజో
# సుతోత్సు
# చిపోకెటా

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
జునెబోటొ

**జునెబోటొ**  నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని జునెబోటొ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. ఈ పట్టణంలో సామి నాగులు నివసిస్తున్నారు. ఇక్కడ సుమి బాప్టిస్ట్ చర్చి ఉంది, ఇది ఆసియాలోనే అతిపెద్ద బాప్టిస్ట్ చర్చి.

రోలింగ్ కొండల పైభాగంలో నిర్మించబడిన ఈ పట్టణంలో *జున్‌హెబో* మొక్క ఎక్కువగా పెరుగుతుంది. అందుకే ఈ పట్టణానికి జున్‌హెబోటో అని పేరు వచ్చింది. జున్‌హెబోటో అంటే *జున్‌హెబో పువ్వుల కొండ పైభాగం* అని అర్థం.

## భౌగోళికం
ఈ పట్టణం 1,255 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఇది సముద్ర మట్టానికి 1,852 మీటర్ల (6,076 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంది. దీనికి ఉత్తరం వైపు మొకొక్‌ఛుంగ్ జిల్లా, తుఏన్‌సాంగ్ జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, దక్షిణం వైపు కోహిమా జిల్లా, ఫెక్ జిల్లా, పశ్చిమం వైపు వోఖా జిల్లా, కిఫిరె జిల్లా, తుఏన్‌సాంగ్ జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఈ జిల్లాలో డోయాంగ్, టిజు, డిఖు (నంగా), హోర్కి, లాంగ్కి నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ పట్టణంలో 22,809 జనాభా ఉంది. ఇందులో 51.7% మంది పురుషులు, 48.23% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు.

## వాతావరణం
డిసెంబరు నుండి ఫిబ్రవరి వరకు శీతాకాలంలో ఇక్కడ చల్లగా ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతం అధిక ఎత్తులో ఉండడంవల్ల హిమపాతం (మంచు) కురుస్తుంది. జూన్ నుండి ఆగస్టు వరకు వేసవికాలంలో ఉష్ణోగ్రత సగటున  ఉంటుంది. వేసవిలో భారీ వర్షాలు కూడా కురుస్తాయి.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
నోక్‌లాక్ జిల్లా

**నోక్‌లాక్ జిల్లా**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని ఒక జిల్లా. 2017, డిసెంబరు 21న రాష్ట్ర 12వ జిల్లాగా ఏర్పడింది. ఈ జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం నోక్‌లాక్ పట్టణంలో ఉంది. ఇది కొండ ప్రాంతంలో విశాలమైన అడవులతో ఉంది.

## భౌగోళికం
రాష్ట్రంలోని జిల్లాలన్నింటిలో ఇది అతిచిన్న జిల్లా. ఇది 1,152 చ.కి.మీ.ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఇక్కడ వర్షాకాలంలో వాతావరణం ఉప-ఉష్ణమండలంగా ఉంటుంది.

## చరిత్ర
తుఏన్‌సాంగ్ జిల్లాలో ఉపవిభాగంగా ఉన్న నోక్‌లాక్ ప్రాంతం 2017, డిసెంబరు 21న నాగాలాండ్ 12వ జిల్లాగా ఏర్పడింది. నోక్‌లాక్ ఉపవిభాగంలో నోక్‌లాక్, తోనోక్న్యు, నోఖు, పాన్సో, చింగ్మీ అనే ఐదు పరిపాలన పరిధిలు ఉన్నాయి. నోక్‌లాక్, పాన్సో పట్టణాల్లో పోలీస్ స్టేషన్లు, తోనోక్న్యు వద్ద ఒక పోలీసు కేంద్రం ఉన్నాయి. నోక్‌లాక్ జిల్లాలో రెండు గ్రామీణాభివృద్ధి బ్లాక్‌లు (ఆర్‌డి బ్లాక్‌లు) ఉన్నాయి.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, నోక్‌లాక్ పట్టణంలో 19,507 జనాభా ఉంది. ఈ మొత్తం జనాభాలో సుమారు 52% మంది పురుషులు, 48% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. ఇందులో 98% మంది షెడ్యూల్డ్ తెగలవారు ఉన్నారు. పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 77% గా ఉండగా, ఇందులో 79% మంది పురుషులు, 74% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. ఇక్కడివాళ్ళలో ఎక్కువమంది ఖిమ్నియుంగన్ తెగకు చెందినవారు ఉన్నారు.

### మతం
ఇక్కడి ప్రజలలో 98.5% మంది క్రైస్తవ మతానికి చెందినవారు ఉన్నారు. ఇతరులలో హిందూమతానికి చెందినవారు 0.7% మంది, ఇస్లాంమతానికి చెందినవారు 0.5% మంది, బౌద్ధమతానికి చెందినవారు 0.2% మంది, మరికొంత మంది సిక్కుమతానికి చెందినవారు ఉన్నారు.

### పట్టణాలు, గ్రామాలు
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ ఉపవిభాగం 39 గ్రామాలను కలిగివుండి, నాలుగు అడ్మిన్ పరిధిలో విస్తరించి ఉంది.

## మూలాలు

## ఇతర లంకెలు
* అధికారిక వెబ్సైటు

వర్గం:నాగాలాండ్ జిల్లాలు
పెరెన్

**పెరెన్**, నాగాలాండ్‌ రాష్ట్రంలోని పెరెన్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. ఇక్కడ జెలియాంగు, రోంగ్మీలు, కుకిలు నివసిస్తున్నారు.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, పెరెన్ పట్టణంలో 5,084 జనాభా ఉంది. ఇందులో 2,538 మంది పురుషులు, 2,546 మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. ఈ మొత్తం జనాభాలో 856 (16.84%) మంది 0-6 సంవత్సరాల వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 88.25% కాగా, ఇది రాష్ట్ర సగటు 79.55% కంటే ఎక్కువగా ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 93.28% కాగా, మహిళా అక్షరాస్యత రేటు 83.22% గా ఉంది.

### మతాలు
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ పట్టణంలో 6.86% మంది హిందువులు, 0.77% మంది ముస్లింలు, 91.15% మంది క్రైస్తవులు, 0.37% మంది బౌద్ధులు, 0.85% మంది ఇతరులు ఉన్నారు.

## పరిపాలన
ఈ పట్టణాన్ని 9 వార్డులుగా విభజించారు. దీనికి ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఎన్నికలు జరుగుతాయి. ఇక్కడ మొత్తం 1,027 గృహాలు ఉన్నాయి. పట్టణ అభివృద్ధి కమిటీ అధ్వర్యలో త్రాగునీరు, పరిశుభ్రత వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలను అందజేయబడుతోంది. పట్టణంలో రహదారులను నిర్మించడానికి, కమిటీ పరిధిలోకి వచ్చే ఆస్తులపై పన్ను విధించడానికి కూడా పట్టణ అభివృద్ధి కమిటీకి అధికారం ఉంది.

## పరిధిలోని గ్రామాలు
ఈ పట్టణం పరిధిలోని గ్రామాలు:

# కిపుజాంగ్
# పెలెట్కీ
# న్డుంగ్ల్వా
# పెరెన్ నామ్డి
# పెరెన్
# న్యూ పుయిల్వా

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
కిట్టు విస్సాప్రగడ

కిట్టు విస్సాప్రగడగా సుపరిచితుడైన విస్సాప్రగడ రవికృష్ణ తెలుగు సినిమా పాటల రచయిత, సంభాషణ రచయిత. ఇతని స్వస్థలం తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని అమలాపురం. 2018లో హుషారు సినిమాలోని ఉండిపోరాదే పాట ఇతనికి గుర్తింపు తెచ్చింది. 2020లో వచ్చిన మిడిల్ క్లాస్ మెలోడీస్ సినిమాలో ఇతను రాసిన గుంటూరు పాట .
## బాల్యం
ఇతని బాల్యం అమలాపురంలో సాగింది. తల్లిదండ్రులు వెంకట వినాయక రావు, సుబ్బలక్ష్మి.
## ఉద్యోగం
2010లో ఇంజనీరింగ్ పూర్తి చేసి రెండేళ్ళు గూగుల్ లో, ఆపై ఫేస్‌బుక్ లో పని చేసి, ఉద్యోగం మానేసి పూర్తి స్థాయిగా సినీ రంగంలోకి వచ్చాడు.
## సినిమా ప్రస్థానం
2014లో ‘దశమి’ చిత్రంతో ఇతని సినీ ప్రస్థానం‌ ప్రారంభమయింది. ఇప్పటి దాకా 70 సినిమాలలో 150పైగా గీతాలు రాశాడు.
## పాటల జాబితా

## మూలాలు

వర్గం:తెలుగు సినిమా రచయితలు
వర్గం:తెలుగు సినిమా పాటల రచయితలు
వర్గం:తెలుగు కళాకారులు
వర్గం:తూర్పు గోదావరి జిల్లా సినిమా పాటల రచయితలు
వర్గం:1989 జననాలు
కృష్ణ ఎల్ల

**డాక్టర్ ఎం. కృష్ణ ఎల్లా** (ఆంగ్లం: **Krishna Ella**) భారతీయ బయోటెక్ శాస్త్రవేత్త, భారతదేశంలో మొట్టమొదటి కరోనా టీకామందును కనుగొన్నా భారతీయ బయోటెక్ అంతర్జాతీయ లిమిటెడ్ కో చైర్మన్ & మేనేజింగ్ డైరెక్టర్. అతడు వైద్య విశ్వవిద్యాలయం కరోలినాలో పరిశోధనా అధ్యాపకుడు(చైర్మన్).  కొవిడ్‌ మహమ్మారి పోరాటంలో కీలక అస్త్రమైన కొవాగ్జిన్‌ టీకాను అభివృద్ధి చేసిన భారత్‌ బయోటెక్‌ సీఎండీ కృష్ణ ఎల్ల, జేఎండీ సుచిత్ర ఎల్ల దంపతులకు భారత ప్రభుత్వం 2022లో పద్మభూషణ్‌ ప్రకటించింది.

## చదువు
తమిళనాడు రాష్ట్రం తిరువల్లూరు జిల్లాలో వ్యవసాయ కుటుంబంలో జన్మించాడు. అతను 1996 లో విశ్వవిద్యాలయంలో బంగారు పతక విజేత, చార్లెస్టన్ విస్కాన్సిన్-మాడిసన్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి తన పి.హెచ్.డి. పట్టా పొందాడు.

భారత్ బయోటెక్ వినూత్న టీకామందు‌ పరిశోధనలు చేయు సంస్థగా అగ్రగామిగా ఎదిగాడు. డాక్టర్ ఎల్లా పశువైద్య టీకామందు, ఆహార దాన్యాలపైన పరిశోధనలు చేయు సంస్థగా దేశంలో బయోటెక్నాలజీ మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడానికి కూడా ప్రయత్నించాడు   

## అవార్డులు
* ఎల్టి ఇటి ఇప్పటి ప్రత్యేక పరిశోధన సంస్థల్లో ఆరోగ్య సంరక్షణ పారిశ్రామిక అవార్డు.  
*  జెఆర్‌డి టాటా -  ఇప్పటి ప్రత్యేక ఆధునిక శాస్త్రవేత్త ఈ సంవత్సరం అవార్డు. 
* మారికో ఇన్నోవేషన్ అవార్డు, విశ్వవిద్యాలయం సదరన్ కాలిఫోర్నియా - ఆసియా-పసిఫిక్  నాయకత్వం అవార్డుతో సహా సాదించాడు. 
* 2022 లో పద్మ భూషణ్ పురస్కారం.

## నిర్వహిస్తున్నవి
* కేంద్ర మంత్రివర్గానికి శాస్త్రీయ సలహా కమిటీ సభ్యుడు. 
* సిఎస్‌ఐఆర్ పాలక మండలి సభ్యుడు. 
* సిసిఎంబి పాలక మండలి సభ్యుడు. 
* CSIR జాతీయ పరిశోధన కోసం జాతీయ పరిశోధన సభ్యుడు. 
* జాతీయ పరిశోధన సందర్శన- ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ, ముఖ్య **విస్కాన్సిన్-మాడిసన్** విశ్వవిద్యాలయం సంస్ధ సభ్యుడు. 

## మూలాలు

వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు
వర్గం:భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కారం పొందిన తమిళనాడు వ్యక్తులు
వోఖా

**వోఖా**,  నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని వోఖా జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. మున్సిపాలిటీగా కూడా మారింది. ఇది రాష్ట్ర రాజధాని కోహిమాకు ఉత్తరాన 75 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది.

లోథా భాషలో వోఖా అంటే *జన గణన* లేదా *జనాభా లెక్క* అని అర్థం. ఈ పట్టణంలో 35,004 జనాభా ఉంది. ఇక్కడ ప్రధానంగా లోథా నాగా ప్రజలు నివసిస్తున్నారు.

## చరిత్ర
ఈ వోఖా ప్రాంతం 1876లో బ్రిటిష్ కాలంలో అస్సాం పరిధిలోని నాగా కొండల జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా ఏర్పాటుచేయబడింది. 1878 నాటికి కోహిమా నగరాన్ని ప్రధాన కార్యాలయంగా మార్చడంతో, వోఖా ఉపవిభాగంగా ఉండిపోయింది. 1889లో ఈ ఉపవిభాగం కూడా మొకొక్‌ఛుంగ్ కు మార్చబడింది. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, 1957లో వోఖా పట్టణం నాగా హిల్స్ తుఏన్‌సాంగ్ పరిధిలోని ఉప విభాగంగా మారింది. 1973లో జిల్లాగా ఏర్పడింది.

## భౌగోళికం, వాతావరణం
వోఖా పట్టణం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఇది సముద్రమట్టానికి 1,313 మీటర్ల (4,793 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంది. ఇక్కడ సమశీతోష్ణ వాతావరణం ఉంటుంది. వోఖా పట్టణంలో వేసవికాలంలో 16.1-32 డిగ్రీల ఉష్ణోగ్రత, శీతాకాలంలో 2 డిగ్రీల ఉష్ణోగ్రత ఉంటుంది. ఇక్కడ సగటు వార్షిక ఉష్ణోగ్రత 17.8 డిగ్రీలు ఉండగా, సగటు వార్షిక వర్షపాతం 1,940 మి.మీ. ఉంటుంది.

## జనాభా
నాగాలాండ్‌ రాష్ట్రంలో దీమాపూర్, కోహిమా తరువాత వోఖా మూడవ అతిపెద్ద పట్టణం. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ పట్ణంలో 35,004 జనాభా ఉంది. పట్టణంలో 96% అక్షరాస్యత ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 97% కాగా, స్త్రీ అక్షరాస్యత 95% గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 10.57% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. పట్టణ జనాభాలో 92% మంది క్రైస్తవులు, 5% మంది హిందువులు, 2% మంది ముస్లింలు ఉన్నారు.

ఇక్కడి ప్రజలు, ఈ ప్రాంత స్థానిక భాషైన *లోథా భాషను* ఎక్కువగా మాట్లాడుతారు. అలాగే నాగమి, ఇంగ్లీష్ భాషలు కూడా మాట్లాడతారు. వోఖా పట్టణంలో డోయాంగ్ నది ఉంది. దానిపై జల విద్యుత్ కేంద్రం కూడా నిర్మించారు.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
తుఏన్‌సాంగ్

**తుఏన్‌సాంగ్**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని తుఏన్‌సాంగ్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. ఈ పట్టణంలో 36,774 జనాభా ఉంది. 1947లో ఈ పట్టణం ఏర్పాటుబడింది.

## చరిత్ర
1902లో ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ నియంత్రణలోకి వచ్చింది. గిరిజన ప్రాంతంగా పిలువబడ్డ ఈ ప్రాంతాన్ని భారత గవర్నర్ జనరల్ పరిపాలించాడు. 1948లో, తుఏన్‌సాంగ్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్కిల్ అనే ప్రత్యేక విభాగం ఏర్పాటుబడింది.

## భౌగోళికం
కుడి|thumb|180x180px| నాగాలాండ్ రాష్ట్రం పటం
ఈ పట్టణం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఇది 1,371 మీటర్ల (4,498 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంది.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ పట్టణంలో 36,774 జనాభా ఉంది. 2001లో 29,654 నుండి 2011కి 24% పెరిగింది. ఈ జనాభాలో 56% మంది పురుషులు, 44% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ సగటు అక్షరాస్యత రేటు 71% కాగా, జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువగా ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 74% కాగా, స్త్రీ అక్షరాస్యత 67% గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 13% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు.

దీమాపూర్, కోహిమా, మొకొక్‌ఛుంగ్ మొదలైన వాటితోపాటు నాగాలాండ్‌ రాష్ట్రంలో ఇది కూడా ఒకటి.

## మూలాలు

## ఇతర లంకెలు
* ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్సైటు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
మోన్

**మోన్**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని మోన్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, పట్టణ ప్రాంత కమిటీ.

## భౌగోళికం
మోన్ పట్టణం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఇది సముద్రమట్టానికి 655 మీటర్ల (2,148 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంది.

ఈ పట్టణం, కోహిమా నుండి దీమాపూర్ మీదుగా 357 కి.మీ.ల దూరంలో, దీమాపూర్ నుండి 280 కి.మీ.ల దూరంలో, కోహిమా నుండి మొకొక్‌ఛుంగ్ మీదుగా 275 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మోన్ పట్టణంలో 16,590 జనాభా ఉంది. ఇందులో 9,138 మంది పురుషులు, 7,452 మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ సగటు అక్షరాస్యత రేటు 71% కాగా, ఇది జాతీయ సగటు 76% కన్నా కొద్దిగా తక్కువగా ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 75% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 66% గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 17% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. ఇక్కడ కొన్యాక్స్, అయోస్ రెండు తెగలు నివాసితులుగా ఉన్నారు.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
లాంగ్‌లెంగ్

**లాంగ్‌లెంగ్**, ఇది నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలో కొత్తగా ఏర్పడిన లాంగ్‌లెంగ్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం.

## భౌగోళికం
లాంగ్‌లెంగ్ పట్టణం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఇది సముద్రమట్టానికి 1,066 మీటర్ల (3,497 అడుగుల) ఎత్తులో ఉంది.

## జనాభా
ఇక్కడ ఫోమ్ నాగా ప్రజలు నివసిస్తున్నారు, ఇక్కడి ప్రజలు ఫోమ్ భాషను మాట్లాడుతారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, లాంగ్‌లెంగ్ పట్టణంలో 7,613 జనాభా ఉంది. ఇందులో 3,991 మంది పురుషులు, 3,622 మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. ఈ మొత్తం జనాభాలో 1,226 (16.10%) మంది 0-6 సంవత్సరాల వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 91.45% కాగా, ఇది రాష్ట్ర సగటు 79.55% కన్నా ఎక్కువ ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 92.48% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత రేటు 90.30% గా ఉంది.

### మతం
ఈ పట్టణంలో 93.12% మంది క్రైస్తవులు, 3.52% మంది హిందువులు, 3.24% మంది ముస్లింలు, 0.11% మంది బౌద్ధులు, 0.01% మంది ఇతరులు ఉన్నారు.

## పరిపాలన
ఈ పట్టణంలో 1,690 గృహాలు ఉన్నాయి, దీనిని 11 వార్డులుగా విభజించారు. పట్టణ అభివృద్ధి కమిటీ ఆధ్వర్యంలో త్రాగునీరు, పరిశుభ్రత వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలను సరఫరా చేస్తోంది. పట్టణ కమిటీ పరిమితుల్లో రహదారులను నిర్మించడానికి, దాని పరిధిలోకి వచ్చే ఆస్తులపై పన్ను విధించడానికి ఈ పట్టణ కమిటీకి అధికారం ఉంది.

## మూలాలు

## ఇతర లంకెలు
* లాంగ్‌లెంగ్ పట్టణ అధికారిక వెబ్సైటు 

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
మొకొక్‌ఛుంగ్

**మొకొక్‌ఛుంగ్**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని మొకొక్‌ఛుంగ్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. మున్సిపాలిటీగా కూడా మార్చబడింది. ఏవో తెగ ప్రజల సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, రాజకీయ కేంద్రంగా ఉన్న ఈ పట్టణం ఉత్తర నాగాలాండ్ లోని అతి ముఖ్యమైన పట్టణ కేంద్రంగా నిలుస్తోంది. ఈ పట్టణంలో 16 వార్డులు ఉన్నాయి.

## భౌగోళికం
మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఇది సముద్రమట్టానికి 1325 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది. మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణం ఏడాది పొడవునా తేలికపాటి వాతావరణం కలిగి ఉంటుంది. సంవత్సరంలో పది నెలలపాటు గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 20 డిగ్రీల వరకు ఉంటుంది. వర్షకాలంలో చాలా పొగమంచును కురుస్తుంది.

## జనాభా
2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణంలో 31,204 జనాభా (మెట్రోపాలిటన్ సముదాయంలో 60,161 జనాభా) ఉంది. ఈ జనాభాలో 55% మంది పురుషులు, 45% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 84% కాగా, జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువగా ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 84% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 83% గా ఉంది. ఈ మొత్తం జనాభాలో 11% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు.

పట్టణ జనాభాలో ఏవో తెగలకు చెందిన ప్రజలు ఎక్కువగా ఉన్నారు. ఈ పట్టణం ఏవో తెగకు సంబంధించిన చరిత్ర, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ఉంది. మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణం నాగాలాండ్ రాష్ట్ర్ర సాంస్కృతిక రాజధానిగా నిలుస్తోంది. 19 వ శతాబ్దం చివరి నుండి ఇప్పటివరు ఈ పట్టణవాసులు అన్నిరంగాల్లో రాణిస్తున్నారు.
thumb| మొకొక్‌ఛుంగ్, నాగాలాండ్

### మతం
ఈ పట్టణంలో క్రైస్తవ, హిందూ, సిక్కు, ఇస్లాం మతాలు ఉన్నాయి.

## క్రీడలు
మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణంలో ఫుట్‌బాల్, వాలీబాల్, బాస్కెట్‌బాల్, బ్యాట్‌మింటన్, క్రికెట్ మొదలైన క్రీడలు ఆడుతారు. ఈ పట్టణంలో రెండు బాస్కెట్‌బాల్ కోర్టులు, రెండు ఫుట్‌బాల్ మైదానాలు, ఒక బ్యాట్‌మింటన్ స్టేడియం, ఒక క్రికెట్ మైదానం ఉన్నాయి.

## రవాణా
ఈ పట్టణం నుండి రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు రోడ్డుమార్గం ఉంది.

**మొకొక్‌ఛుంగ్** **మీదుగా వెళ్ళే ప్రధాన రహదారులు:**
* జాతీయ రహదారి 2 (డిబ్రూగర్, మొకొక్‌ఛుంగ్, కోహిమా, ఇంఫాల్, చురచంద్‌పూర్, సెలింగ్,, తుయిపాంగ్)
* జాతీయ రహదారి 202 (మొకొక్‌ఛుంగ్, తుఏన్‌సాంగ్, జెస్సామి, ఇంఫాల్ )
* జాతీయ రహదారి 702డి (మొకొక్‌ఛుంగ్-మరియాని-జోర్హాట్ హైవే)
* మొకొక్‌ఛుంగ్-చారే
* మొకొక్‌ఛుంగ్-నోక్సేన్

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
దీమాపూర్

**దీమాపూర్**, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని దీమాపూర్ జిల్లా ముఖ్య నగరం. ఇది నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలో అత్యధిక జనాభా, అత్యధిక జనసాంద్రత కలిగిన నగరంగా గుర్తింపుపొందింది. ఈ నగరం నాగాలాండ్ ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉంది. ఈ దిమాపూర్ నగరం ధన్సిరి నది ఒడ్డున అసోం సరిహద్దుకు సమీపంలోని కొండ ప్రాంతంలో ఉంది. ఇక్కడ రాష్ట్రంలోనే ఏకైక రైల్వే స్టేషను, విమానాశ్రయం కూడా ఉన్నాయి.

## పద వివరణ
దీమాపూర్ (పెద్ద నది కలిగిన నగరం) పదం, కచారి భాష నుండి వచ్చింది. దీ అంటే "నీరు", మా అంటే "పెద్దది", పూర్ (సంస్కృత పదం) అంటే "నగరం" అని అర్థం.

## భౌగోళికం
దీమాపూర్ నగరం నాగాలాండ్ రాష్ట్ర నైరుతి దిశలో ఉంది. ఈ నగరానికి తూర్పున బ్రహ్మపుత్రా నది ఉపనది అయిన ధన్సిరి నది ప్రవహిస్తోంది.

### వాతావరణం
దీమాపూర్ నగరంలో వేసవికాలంలో వేడిగా, తేమగా ఉంటుంది. శీతాకాలంలో మధ్యస్తంగా చల్లగా ఉంటుంది.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, నగరంలో 1,22,834 జనాభా  ఉంది. ఈ జనాభాలో 52% మంది పురుషులు, 48% మంది స్త్రీలు  ఉన్నారు. నగర సగటు అక్షరాస్యత 86% ఉండగా, ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 88% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 84% గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 12% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్నవారు ఉన్నారు.

ఈ నగర జనాభాలో 50% మంది నాగా తెగకు చెందిన ప్రజలు ఉన్నారు. బెంగాలీ, అస్సామీ, ఒరియా, నేపాలీ, బిహారీ, మీటీ, కచారీ, కుకి, మార్వాడీ, పంజాబీ, తమిళ, తెలుగు, కేరళ ప్రజలు ఉన్నారు. గత 20 ఏళ్ళలో టిబెట్ వ్యాపారులు కూడా ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు.

### మతం
దీమాపూర్‌ నగర జనాభాలో 54% మంది క్రైస్తవులు, 45% మంది హిందువులు, 0.7% మంది ముస్లింలు, 0.3% మంది జైనులు ఉన్నారు.

## పర్యాటక

### మత, చారిత్రక ప్రదేశాలు

* **కచారీ రాజ్‌బారి శిధిలాలు**
thumb| రాజ్‌బరి శిధిలాలు|270x270px
18వ శతాబ్దంలో అహోం రాజుతో విభేదాలు వచ్చి, కోటలో సగం ఆక్రమించిన్న తరువాత ఇది ఇప్పటికీ జాతీయ వారసత్వ ప్రదేశంగా నిలుస్తూ, నాగాలాండ్ రాష్ట్ర గొప్ప చారిత్రక ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తోంది.

* **డిమాపూర్ జైన దేవాలయం**
1947లో ఈ జైన ఆలయాన్ని నిర్మించారు. దీమాపూర్ ప్రజలు ఈ ఆలయాన్ని చాలా పవిత్రంగా భావిస్తారు. సుబ్కరన్ సేథి, ఫుల్‌చంద్ సేథి,  జెత్మల్ సేథి, ఉదయరామ్ చబ్రా, చున్నిలాల్ కిషన్లాల్ సేథి, కన్హయ్యల్ సేథి, ఇతర జైన కుటుంబాల కృషితో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది.

### పార్కులు, ఇతర ప్రదేశాలు
ఈ నగరంలో గ్రీన్ పార్కు, ఆక్వా మెలో పార్కు, జూలాజికల్ గార్డెన్, సైన్స్ సెంటర్, స్టోన్ పార్కు, హాజీ పార్కు, అగ్రి ఎక్స్‌పో సైట్, రంగపాహర్ ఫారెస్ట్, ట్రిపుల్ ఫాల్స్, శివ మందిరం, లోయిన్‌లూమ్ ఫెస్టివల్, కాళి దేవాలయం వంటి అనేక ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.

## రవాణా

### రహదారులు

#### దీమాపూర్ మీదుగా వెళ్లే రహదారులు
* ఆసియా హైవే 1
* ఆసియా హైవే 2
* జాతీయ రహదారి 29
* జాతీయ రహదారి 129
* జాతీయ రహదారి 129ఏ

### విమానాశ్రయం
thumb| దీమాపూర్ విమానాశ్రయం|270x270px
ఇక్కడ దీమాపూర్ విమానాశ్రయం ఉంది. ఇది రాష్ట్రంలోని ఏకైక సివిల్ విమానాశ్రయం. ఇక్కడినుండి కోల్‌కతా, గువహాటి, ఇంఫాల్, డిబ్రూగర్ నగరాలకు విమాన సర్వీసులు ఉన్నాయి. ఈ విమానాశ్రయాన్ని అంతర్జాతీయ నిబంధనలకు అనుగుణంగా విస్తరించే ప్రణాళికల్లో భాగంగా అయోయిమ్తి గ్రామంలో భూమిని కొనుగోలు చేశారు.

### రైల్వేమార్గం
నాగాలాండ్‌ రాష్ట్ర్రంలో రైలుమార్గం, వాయు మార్గాలు ఉన్న ఏకైక నగరం ఇది. దీమాపూర్ రైల్వే స్టేషను నుండి గువహాటి, కోల్‌కాతా, క్రొత్త ఢిల్లీ జిల్లా, బెంగుళూరు, చండీగఢ్, అమృత్‌సర్, డిబ్రూగర్, చెన్నై మొదలైన నగరాలకు రైలు సౌకర్యం ఉంది. ఈశాన్య సరిహద్దు రైల్వేలోని లమ్డింగ్ రైల్వే డివిజన్ పరిధిలోని లమ్డింగ్-డిబ్రూగర్ విభాగంలో ఈ రైల్వే స్టేషను ఉంది.

## మూలాలు

## ఇతర లంకెలు
* అధికారిక జిల్లా లింక్
* నా దీమాపూర్, సిటీ పోర్టల్
* దీమాపూర్ ఉపగ్రహ పటం

వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
నాగ్దా జిల్లా

**నాగ్దా జిల్లా**, భారతదేశం, మధ్య ప్రదేశ్‌లో రూపొందించబడే ప్రతిపాదిత జిల్లా. జిల్లా రాజధాని నగ్డా అవుతుంది. జిల్లాను సృష్టించే ప్రతిపాదనను మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 2019 జూన్ లో ప్రకటించింది. 

2008లో, నాగ్డా నగరానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న మధ్యప్రదేశ్ ఎమ్మెల్యే దిలీప్ గుర్జార్, నాగ్డా జిల్లాను ఏర్పాటు చేసేందుకు ముందుకు వచ్చారు, అయితే ఇది తిరస్కరించబడింది.

2019 జూన్ లో, మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం సమీప భవిష్యత్తులో జిల్లాను సృష్టించాలని తన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించింది. ఈ ప్రతిపాదన ప్రకారం, నాగ్డా జిల్లా నాలుగు తహసీల్‌ల నుండి సృష్టించబడుతుంది. ఉజ్జయిని జిల్లా లోని నాగ్డా, ఖచరోడ్, మహిద్‌పూర్, రత్లాం జిల్లా అలోట్.మార్చి 2020లో, మధ్యప్రదేశ్ మంత్రివర్గం జిల్లా ఏర్పాటుకు "సూత్రప్రాయంగా ఆమోదం" ఇచ్చింది.

## మూలాలు

వర్గం:ప్రతిపాదిత జిల్లాలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేేశ్ ప్రతిపాదిత జిల్లాలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ జిల్లాలు
మైహర్

**మైహర్** మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్రం, సాత్నా జిల్లా లోని పట్టణం.  మైహర్, శారదా మాత ఆలయానికి ప్రసిద్ధి చెందింది 
## భౌగోళికం
మైహర్  వద్ద,  సముద్ర మట్టం నుండి 367మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది. జూలై, ఆగస్టు నెలల్లో మితమైన వర్షపాతం ఉంటుంది.

## జనాభా
2001 భారత జనగణ ప్రకారం మైహర్ జనాభా 34,347. జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48%. పట్టణంలో అక్షరాస్యత 64% ఉంది. పురుషుల అక్షరాస్యత 72% ఉండగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 56% ఉంది. జనాభాలో 15% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు వారు ఉన్నారు. 

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
ఈ ప్రాంతంలో సున్నపురాయి లభ్యత కారణంగా మైహర్ పారిశ్రామిక పట్టణంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. మైహర్ (మైహర్ సిమెంట్ ఫ్యాక్టరీ  ) సమీపంలో 3.1 మిలియన్ టన్నుల సిమెంట్ ఫ్యాక్టరీ ఉంది. మైహర్-విజయరాఘవ్‌గఢ్ రోడ్డులో మైహర్ పట్టణం నుండి 8 కి.మీ. దూరంలో ఈ కర్మాగారం ఉంది. రేవా రోడ్‌లోని ప్రధాన సిమెంట్ పరిశ్రమలో కెజెఎస్ సిమెంట్ కూడా ఒకటి. రిలయన్స్ తన మొట్టమొదటి సిమెంట్ ప్లాంట్‌ను మైహర్ సమీపంలో 2014 లో ప్రారంభించింది,ఆ తరువాత, ఎంపి బిర్లా గ్రూప్ దీనిని 2016 లో కొనేసింది. మైహర్ జనాభాలో ఎక్కువ భాగం వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉన్నారు. చాలామంది తమ ప్రాధమిక ఆదాయ వనరుగా వ్యవసాయంపై ఆధారపడతారు.
## దేవాలయాలు

### మా శారదా దేవి ఆలయం
శారదా దేవిని సరస్వతి అని కూడా అంటారు. ఆమె విద్యా దేవత. ఆమె మేధస్సు, మనస్సు, జ్ఞానం, తర్కాన్ని అందిస్తుంది. ఆమె తన జ్ఞాన శక్తి ద్వారా జీవితంలో కోరికలను నెరవేర్చుకోవడానికి సహాయం చేస్తుంది.

మైహర్ లోని సా.శ. 502 నాటి మా శారదా దేవి ఆలయం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో ప్రసిద్ది చెందింది. ఈ ఆలయం నేల మట్టం నుండి 600 అడుగుల ఎత్తులో, త్రికూట పర్వతంపై ఉంది. ఇది మైహర్ రైల్వే స్టేషన్ నుండి సుమారు 5కి.మీ. దూరంలో ఉంది. కొండపైకి చేరుకోవడానికి 1,063 మెట్లు ఉన్నాయి. మెట్లతో పాటు, యాత్రికుల సౌలభ్యం కోసం రోప్‌వే ఉంది.

ఈ ప్రదేశం రోడ్డు, రైలు మార్గం ద్వారా బాగా అనుసంధానించబడి ఉంది. సాత్నా జిల్లా హెడ్ క్వార్టర్ నుండి సుమారు 40 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని మా శారదా ప్రబంధ సమితి నిర్వహిస్తోంది. దేశం నలుమూలల నుండి ఆలయాన్ని సందర్శించే యాత్రికులు, భక్తులకు మెరుగైన సౌకర్యాలు కల్పించేందుకు జిల్లా కలెక్టర్ నేతృత్వంలోని కమిటీ పర్వేక్షణలో గణనీయమైన కృషి చేసింది. పర్వతం మీద రహదారి మార్గం నిర్మించబడింది, తద్వారా వాహనం కొండపైకి తీసుకెళ్లబడుతుంది.

## చిత్రమాలిక

దస్త్రం:Night view of sharda temple.jpg|alt=Night view of Maa Sharda temple Maihar from local market on 09-04-2019|09-04-2019 న స్థానిక మార్కెట్ నుండి మా శారదా ఆలయం మైహర్  రాత్రి దృశ్యం
దస్త్రం:Alha Udal pond maihar.jpg|alt=Pond of Alha and Udal near Maa Sharda temple Maihar|మా శారదా ఆలయం మైహర్ సమీపంలో అల్హా, ఉడాల్ చెరువు
దస్త్రం:Alha Dev Mandir Maihar.jpg|alt=Alha Dev temple near Maa Sharda temple Maihar|మా శారదా ఆలయం మైహర్ సమీపంలో అల్హా దేవ్ ఆలయం
దస్త్రం:MaaSharda.jpg|మా శారదా దేవి విగ్రహం
దస్త్రం:MaaShardaTemple.jpg|మా శారదాదేవి ఆలయం 


## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
వర్గం:సాత్నా జిల్లా
ఖర్‌గోన్

**ఖర్‌గోన్** మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం లోని పట్టణం. ఇది ఖర్‌గోన్ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం. గతంలో ఈ జిల్లాను పశ్చిమ నిమార్ అనేవారు. కలెక్టరేట్, పోలీసు, టెలికం, అనేక ఇతర ప్రభుత్వ సంస్థలతో సహా ఖర్‌గోన్ జిల్లాలోని అనేక ప్రధాన పరిపాలనా కార్యాలయాలు పట్టణంలో ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం కుందా నది ఒడ్డున ఉంది. పత్తి, మిరప ఉత్పత్తికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది ''నవగ్రహాల'' (తొమ్మిది గ్రహాలు) కూడా ఇది ప్రసిద్ది చెందింది. రెండు లక్షల లోపు జనాభా ఉన్న పట్టణాల్లో 'అత్యంత వేగంగా వృద్ధి చెందుతున్న పట్టణం' గా ఇది జాతీయ అవార్డు అందుకుంది. 2018 లో జరిగిన స్వచ్ఛ సర్వేక్షణలో పట్టణం భారతదేశంలోకెల్లా పరిశుభ్రమైన పట్టణాల్లో 15 వ స్థానంలో నిలిచింది  స్వచ్ఛ సర్వేక్షన్ 2017 లో 17 వ స్థానంలో ఉంది.  ఖర్‌గోన్ మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో 23 వ అతిపెద్ద పట్టణం.
thumb| గ్రామాల ద్వారా
ఖర్‌గోన్ బర్వానీ నుండి 90 కి.మీ., ఖండ్వా నుండి 80  కి.మీ., ఇండోర్ నుండి 140  కి.మీ., ముండి నుండి 120  కి.మీ.దూరంలో ఉంది. పట్టణం నుండి ఇండోర్, ఖండ్వా, ముండి, బర్వానీ, ధార్, ఝాబువా, జల్గావ్, ధులియాలకు రోడ్డు సౌకర్యం ఉంది. ఖాండ్వా-వడోదర జాతీయ రహదారి 347B, చిత్తోర్‌గఢ్ - భూసావల్ జాతీయ రహదారి 347C లు పట్టణం గుండా పోతున్నాయి. ఆగ్రా-ముంబై జాతీయ రహదారి 3 జిల్లా గుండా వెళుతుంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ ఖాండ్వా జంక్షన్. సమీప విమానాశ్రయాలు ఇండోర్, ఖాండ్వా వద్ద ఉన్నాయి.

## జనాభా
ఖర్‌గోన్ వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. జేతాపూర్ వంటి అనేక గ్రామాలు పట్టణంలో కలిసిపోయాయి. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం,  ఖర్‌గోన్ జనాభా 1,16,150. జనాభాలో పురుషులు 51.44% ఉండగా, ఆడవారు 49.46% ఉన్నారు. ఖర్‌గోన్ అక్షరాస్యత 80.9%. ఇది జాతీయ సగటు 74.04% కన్నా ఎక్కువ: పురుషుల అక్షరాస్యత 87.84%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 75.73%. జనాభాలో 13% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు.

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
నర్సింగ్‌పూర్

**నర్సింగ్‌పూర్** మధ్యప్రదేశ్‌లోని పట్టణం. ఇది జబల్పూర్ డివిజన్ పరిధిలోకి వస్తుంది.

నర్సింగ్‌పూర్‌లో 18 వ శతాబ్దంలో జాట్ సర్దార్లు నిర్మించిన నరసింహస్వామి ఆలయం ఉంది. జాట్లకు చెందిన ఖిర్వార్ వంశీకులు బ్రిజ్ నుండి వచ్చి నర్సింగ్‌పూర్‌ పట్టణాన్ని స్థాపించారు. అక్కడి నుండి వారు చాలా సంవత్సరాల పాటు పరిపాలించారు. ఖిర్వార్లు నరసింహస్వామి భక్తులు. వాళ్ళు రెండు నృసింహ దేవాలయాలు నిర్మించారు.  2001 నాటికి, నర్సింగ్‌పూర్ రాష్ట్రంలో అత్యధిక అక్షరాస్యత కలిగిన జిల్లా.

నర్సింగ్‌పూర్  వద్ద,  సముద్రమట్టం నుండి 347 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది.. 

## జనాభా
2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం,  నర్సింగ్‌పూర్ జనాభా 46,120. జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48%. నర్సింగ్‌పూర్ అక్షరాస్యత 77%. ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ: పురుషుల అక్షరాస్యత 82%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 72%. నర్సింగ్‌పూర్‌ జనాభాలో 12% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు.

## శీతోష్ణస్థితి
వేసవిలో తప్ప వాతావరణం సాధారణంగా ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. నైరుతి రుతుపవనాల సమయంలో తప్ప, మిగతా సమయాల్లో గాలి నెమ్మదిగా వీస్తుంది. 

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
సిద్ది

**సిద్ధి** మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం, సిద్ధి జిల్లా లోని పట్టణం. ఇది జిల్లా ముఖ్యపట్టణం. పట్టణ పరిపాలనను పురపాలక సంఘం నిర్వహిస్తుంది. 

## భౌగోళికం
సిద్ధి  వద్ద,  సముద్ర మట్టం నుండి 272&nbsp;మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. ఒకప్పుడు ఇది, ఖజురాహోకు చెందిన చందేలా రాజ్‌పుత్రుల రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది.

## రవాణా
సిద్ధికి దగ్గరి విమానాశ్రయం 147 కిలోమీటర్ల (91 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న ప్రయాగ్రాజ్‌లో ఉంది. దగ్గరి రైల్వే స్టేషన్లు మద్వాస్ (50 కి.మీ.) జోబా (60 కి.మీ.) వద్ద ఉన్నాయి.

## జనాభా
2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం,  సిద్ధి జనాభా 45,664. అందులో పురుషులు జనాభాలో 54%, మహిళలు 46%. సిద్ధి అక్షరాస్యత 69%. ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ: పురుషుల అక్షరాస్యత 77%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 60%. పట్తణ జనాభాలో 15% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు.

## శీతోష్ణస్థితి

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
టికంగఢ్

టికంగఢ్ మధ్యప్రదేశ్‌ రాష్ట్రమ్, టికంగఢ్ జిల్లా లోని పట్టణం..  ఈ జిల్లాకు ముఖ్యపట్టణం కూడా. టికంగఢ్ పూర్వపు పేరు **తెహ్రీ** (అనగా త్రిభుజం) లో మూడు కుగ్రామాలున్నాయి. వీటిని కలిపే రేఖలు సుమారుగా ఒక త్రిభుజం లాగా ఉంటాయి. టికంగఢ్ పట్టణంలో ఇప్పటికీ 'పురానీ తెహ్రీ' (పాత తెహ్రీ) అని పిలువబడే ప్రాంతం ఉంది. 1947 లో భారత స్వాతంత్ర్యం వరకు, గతంలో తెహ్రీ అనే టికంగఢ్`, ఓర్చా రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. దీనిని 16 వ శతాబ్దంలో బుందేలి చీఫ్ రుద్ర ప్రతాప్ సింగ్ స్థాపించాడు. అతను ఓర్చా మొదటి రాజు అయ్యాడు. 1783 లో రాష్ట్ర రాజధాని ఓర్చా నుండి 40 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న తెహ్రీకి తరలించబడింది. ఇక్కడ టికంగఢ్ కోట ఉండేది. చివరికి ఈ కోట పేరే పట్టణానికి వచ్చింది.

## శీతోష్ణస్థితి

## జనాభా వివరాలు
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, టికంగఢ్‌లో 79,106 జనాభా ఉంది, వీరిలో 41,399 మంది పురుషులు, 37,707 మంది మహిళలు. ఆరేళ్ళ లోపు పిల్లల సంఖ్య 9,376. పట్టణంలో అక్షరాస్యత 74.9%. పురుషుల అక్షరాస్యత 79.2%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 70.3%. టికంగఢ్‌ జనాభాలో ఏడేళ్ళకు పైబడిన వారిలో అక్షరాస్యత 85.0%. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 90.0%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 79.6%. షెడ్యూల్డ్ కులాల జనాభా 11,779, షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా  1,424. 2011 లో టికంగఢ్‌లో 14587 గృహాలు ఉన్నాయి. 

## రవాణా
జాతీయ రహదారులు, NH-12A, SH-37, SH-10 టికంగఢ్ నుండి వెళ్తున్నాయి.

టికంగఢ్‌కు రైల్వే లైన్ నిర్మాణం 2012 లో పూర్తయింది. 2013 ఏప్రిల్ 26 న లలిత్‌పూర్ (ఉత్తర ప్రదేశ్) నుండి టికంగఢ్ వరకు రైలు సేవలు ప్రారంభమయ్యాయి. రెండు స్టేషన్ల మధ్య ప్రయాణించిన మొదటి రైలు టికంగఢ్- ఝాన్సీ (ఉత్తర ప్రదేశ్) ప్యాసింజర్ రైలు. 2012–13 రైల్వే బడ్జెట్‌లో రెండు స్టేషన్ల మధ్య రైలు మంజూరైంది. టికంగఢ్, లలిత్‌పూర్ రైలు మార్గం పొడవు 52 కిలోమీటర్లు.

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
షియోపూర్

**షియోపూర్** మధ్య భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని ఒక నగరం. ఇది షియోపూర్ జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం. షియోపూర్ నుండి గ్వాలియరుకు న్యారో గేజ్ రైలు మార్గం ఉంది. ఈ పట్టణం సాంప్రదాయకంగా చెక్క బొమ్మలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. చంబల్ నది పట్టణం నుండి 25&nbsp;కి.మీ. దూరంలో ప్రవహిస్తోంది.

## రవాణా

* షియోపూర్‌కు సమీప విమానాశ్రయం గ్వాలియర్.
* రైల్ షియోపూర్ కలాన్ రైల్వే స్టేషను గ్వాలియర్ లైట్ రైల్వేలో భాగంగా ఉండేది.  ఇప్పుడు ఇది సెంట్రల్ రైల్వేలో భాగం.&nbsp;610 మిమీ గేజితో ఉండే 200 కి.మీ. ఈ మార్గాన్ని  మొదట గ్వాలియర్ మహారాజా నిర్మించాడు. ఈ మార్గ నిర్మాణం 1909 లో షియోపూర్ వరకు పూర్తైంది. ఈ రైలు మార్గాన్ని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా భారత ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించింది.
* రోడ్డు మార్గం: షియోపూర్ నుండి గ్వాలియర్, మోరెనా, సవాయి మాధోపూర్, శివపురి, బారన్, కోట, భోపాల్ లకు బస్సులు నడుస్తాయి. షియోపూర్ గ్వాలియర్ నుండి 210&nbsp;కి.మీ, మొరేనా నుండి 180&nbsp;కి.మీ, కోట నుండి 110&nbsp;కి.మీ., సవాయి మధోపూర్ నుండి 60&nbsp;కి.మీ. దూరంలో ఉంది.

## భౌగోళికం
షియోపూర్  వద్ద, సముద్ర మట్టం నుండి 229&nbsp;మీటర్ల ఎత్తున ఉంది.

## శీతోష్ణస్థితి
ఈ ప్రాంతంలో సగటు వర్షపాతం సంవత్సరానికి 750 మి.మీ. గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 49 డిగ్రీల సెల్సియస్, కనిష్ట ఉష్ణోగ్రత 2 డిగ్రీల సెల్సియస్ ఉంటాయి.

## జనాభా
2001 భారత జనగణన ప్రకారం, షియోపూర్ జనాభా 1,05,026. జనాభాలో పురుషులు 53%, స్త్రీలు 47%. షియోపూర్ సగటు అక్షరాస్యత 72%. ఇది జాతీయ సగటు 76% కన్నా తక్కువ: పురుషుల అక్షరాస్యత 76%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 56%. షియోపూర్‌ జనాభాలో 17% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు.
## విద్యాసంస్థలు
* ప్రభుత్వ మాధవరావు సింధియా పి. జి. కళాశాల
* ఆదర్శ్ మహావిద్యాలయ
* షియోపూర్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ప్రొఫెషనల్ స్టడీస్
* శ్రీ గణేష్ మహావిద్యాలయ విజయపూర్
* వినాయక్ కళాశాల
* శ్రీ రామ్ ఇన్స్టిట్యూట్ (కళాశాల షియోపూర్) 
* ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ కళాశాల షియోపూర్
* ప్రభుత్వ పి. జి. కళాశాల షియోపూర్
* ప్రభుత్వ ఆదర్శ్ బాలికల కళాశాల షియోపూర్
* జవహర్ నవోదయ విద్యాలయ
* కేంద్రీయ విద్యాలయ
* సెయింట్ పియస్ స్కూల్
* ఆధునిక కాన్వెంట్ పాఠశాల
* రాజీవ్ గాంధీ మెమోరియల్ బోర్డింగ్ స్కూల్

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
సీహోర్

**సీహోర్** మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్రం, సీహోర్ జిల్లా లోని పట్టణం, ఈ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం. ఇది భోపాల్ - ఇండోర్ రహదారిపై, భోపాల్ నుండి 38 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.

## భౌగోళికం
సీహోర్  వద్ద,  సముద్ర మట్టం నుండి 502&nbsp;మీటర్ల వద్ద ఉంది. ఇది, భోపాల్ - ఇండోర్ హైవేపై రాష్ట్ర రాజధాని భోపాల్ నుండి నైరుతి దిశలో 37&nbsp;కి.మీ. సీహోర్ భోపాల్ నుండి రత్లాం వరకు ఉన్న పశ్చిమ రైల్వే మార్గంలో ఉంది.  సీహోర్ జిల్లా గుండా వెళుతున్న ఏకైక నది సివేన్.

## జనాభా వివరాలు
2001 జనగణన ప్రకారం  సీహోర్ జనాభా 90,930. జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48%. సీహోర్ అక్షరాస్యత 68%. ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 75%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 61%. సీహోర్ జనాభాలో 14% మంది ఆరేళ్ళ లోపు పిల్లలు. 

2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, పెరుగుదల ఉన్న సీహోర్ పట్టణ జనాభా 109,118. 

## రవాణా సౌకర్యాలు
సీహోర్ రైల్వే స్టేషన్ ఉజ్జయిని - భోపాల్ మార్గంలో ఉంది. ఢిల్లీ, కోల్‌కతా, చెన్నై, అహ్మదాబాద్, జైపూర్, కాన్పూర్, నాగ్‌పూర్, జమ్మూ, పూరి వంటి ప్రధాన నగరాలకు ఇక్కడి నుండి రైళ్లు ఉన్నాయి. సమీప విమానాశ్రయం భోపాల్‌లో ఉంది.

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
అనుప్పూర్

**అనుప్పూర్,** మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం, అనుప్పూర్ జిల్లా లోని పట్టణం. ఇది ఈ జిల్లాకు ముఖ్యపట్టణం కూడా. అనుప్పూర్ గతంలో షాడోల్ జిల్లాలో ఉండేది .

## భౌగోళికం
అనుప్పూర్  నిర్దేశాంకాల వద్ద,  సముద్ర మట్టంనుండి 505&nbsp;మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. పట్టణం, సోన్ నది ఒడ్డున విస్తరించింది.  

అనుప్పూర్ గిరిజనుల మెజారిటీ కలిగిన జిల్లా. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, అనుప్పూర్ జిల్లా మొత్తం జనాభా 6,67,155 కాగా వీరిలో 3,09,624 మంది షెడ్యూల్డ్ తెగలకు, 48,376 మంది షెడ్యూల్డ్ కులాలకూ చెందినవారు. 

## జనాభా
2011 జనగణన ప్రకారం, అనుప్పూర్ పట్టణ జనాభా 18,999. అందులో పురుషులు 10,412 కాగా, స్త్రీలు 9,487.

749,521 జనాభా ఉంది. 2001 నుండి 2011 వరకు జనాభా వృద్ధి రేటు 12.3%. జనాభాలో పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు.

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
షాజాపూర్

**షాజాపూర్** మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం మాళ్వా ప్రాంతంలోని పట్టణం. ఇది షాజాపూర్ జిల్లాకు ముఖ్యపట్టణం.

## భౌగోళికం
షాజాపూర్  వద్ద,  సముద్ర మట్టం నుండి 443 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. 

## శీతోష్ణస్థితి

## జనాభా
2011 జనగణన ప్రకారం, షాజాపూర్ జిల్లాలో 1,290,685 జనాభా ఉండగా, 669,852 మంది పురుషులు, 620,833 మంది మహిళలు ఉన్నారు.

## మూలాలు


వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
నీమచ్

**నీమచ్‌**  మధ్యప్రదేశ్ మాళ్వా ప్రాంతంలోని పట్టణం. ఇది నీమచ్‌ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం. మధ్య ప్రదేశ్, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాల సరిహద్దు పట్టణం పక్కగా పోతుంది. పట్టణంలో గ్వాలియర్ సంస్థానం లోని పెద్ద బ్రిటిష్ కంటోన్మెంటు ఉండేది. 1822 లో ఈ పట్టణం సంయుక్త రాజ్‌పుతానా - మాల్వా రాజకీయ ఏజన్సీకి రాజధానిగా ఉండేది. 1895 లో మాళ్వా ఏజెన్సీకి రాజధానిగా మారింది. బ్రిటిష్ కంటోన్మెంటును 1932 లో రద్దు చేసారు. తరువాత దీనిని బ్రిటిష్ మునిసిపల్ బోర్డు నిర్వహించింది. నీమచ్‌ దాదాపు 1: 1 లింగనిష్పత్తి కలిగిన గ్రామం.

## భౌగోళికం
నీమచ్‌ జిల్లా ఉజ్జయిని విభాగంలో భాగం. ఇది పశ్చిమ, ఉత్తరాల్లో రాజస్థాన్, తూర్పు, దక్షిణాల్లో మంద్‌సౌర్ జిల్లాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. 1998 జూన్ 30 న మాండ్‌సౌర్ జిల్లా నుండి విభజించి ఈ జిల్లాను ఏర్పరచారు.

ఈ నగరం మూడు ప్రధాన భాగాలుగా ఉంది: నీమచ్‌ పట్టణం, ఛావనీ, బఘానా.

## జనాభా వివరాలు
2011 జనగణన ప్రకారం నీమచ్‌ జనాభా 1,27,000. ఇందులో పురుషులు 53%, స్త్రీలు 47%. నీమచ్‌ అక్షరాస్యత 85%. ఇది జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 77%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 62%. నీమచ్‌ జనాభాలో 14% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు.

2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నీమచ్‌ జిల్లా జనాభాలో 70.31% మంది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఉండగా, 29.69% మంది పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఉన్నారు. 

## శీతోష్ణస్థితి
నీమచ్‌ మాల్వా ప్రాంతంలో ఉన్న కారణంగా, ఇక్కడి శీతోష్ణస్థితి ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. మే జూన్లలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 46°C కి చేరుకుంటుంది. శీతాకాలంలో, కనిష్ట ఉష్ణోగ్రత 2°C కి చేరుకుంటుంది. నీమచ్‌లో వార్షిక సగటు వర్షపాతం 812&nbsp;మి.మీ. గరిష్ట వర్షపాతం జూలై, ఆగస్టు నెలలలో సంభవిస్తుంది. అత్యల్ప వర్షపాతం 501.6&nbsp;మి.మీ. 2007 లో నమోదైంది. గరిష్ట వర్షపాతం 1352&nbsp;మి.మీ. 2006 లో సంభవించింది. గాలి దిశ ఏప్రిల్ నుండి సెప్టెంబర్ నెలలలో నైఋతి నుండి ఉత్తరం వైపుగా ఉంటుంది. మిగిలిన నెలల్లో ఇది ఈశాన్యం నుండి నైరుతి దిశలో ఉంటుంది.  

## రవాణా సౌకర్యాలు

### రైలు
నీమచ్‌ అజ్మీర్ - రత్లాం బ్రాడ్ గేజ్ రైలు మార్గంలో ఒక ముఖ్యమైన రైల్వే స్టేషన్ . నీమచ్‌ రైల్వే స్టేషన్‌ను బ్రిటిష్ వారు 1880 లో నిర్మించారు. దీనికి రత్లాం, నాజ్డా ద్వారా ఉజ్జయినికి, రాజస్థాన్‌లోని కోట, బుంది, చిత్తోర్‌గఢ్ కు ప్రత్యక్ష సంబంధాలు ఉన్నాయి. ఇది రత్లం నుండి సుమారు 140&nbsp;కి.మీ., చిత్తోర్‌గఢ్ నుండి 60&nbsp;కి.మీ. దూరంలో ఉంది. నీమచ్‌ నుండి జావాద్, సింగోలి, కోట వరకు ప్రత్యేక రైలు మార్గం కోసం ఒక సర్వేను 2014 లో తాత్కాలిక రైలు బడ్జెట్‌లో ఆమోదించారు. 

### రోడ్డు మార్గాలు
జిల్లా లోని ప్రదేశాల తోను, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం, పొరుగున ఉన్న రాజస్థాన్ రాష్ట్రాల్లో ఉన్న ప్రదేశాల తోనూ పట్టణాన్ని కలిపే రోడ్లతో పాటు, జాతీయ రహదారి 79 కూడా నీమచ్‌ గుండా పోతుంది. జాతీయ రహదారి 79 అజ్మీర్, చిత్తోర్, రత్లామ్‌లతో కలుపుతుంది. రాష్ట్ర రహదారి, పట్టణాన్ని రాజస్థాన్ లోని ఉదయపూర్ తో కలుపుతుంది. జాతీయ రహదారి మినహా, సింగోలి, మానసా వెళ్లే జిల్లా రహదారులను రాష్ట్ర పిడబ్ల్యుడి చూసుకుంటుంది. నగర రహదారులను మునిసిపల్ కౌన్సిల్ నిర్వహిస్తుంది.

## మూలాలు

వర్గం:All articles containing potentially dated statements
వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
అగర్ మాళ్వా జిల్లా

**అగర్ మాల్వా జిల్లా** 2013 ఆగస్టు 16 న మధ్య ప్రదేశ్ 51 వ జిల్లాగా మారింది.  షాజాపూర్ జిల్లా నుండి కొంత భాగాన్ని విడదీసి ఈ జిల్లాను ఏర్పరచారు. అగర్ పట్టణం ఈ జిల్లాకు ముఖ్యపట్టణం.

## చరిత్ర
ఇది సింధియా సంస్థానంలో ఒక విభాగంగా ఉండేది. వారి రాజభవనాలు కొన్ని ఇప్పటికీ కోర్టు గాను, ఇతర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు గానూ ఉపయోగిస్తున్నారు. అనుకూలమైన శీతోష్ణస్థితి, నీటి లభ్యత కారణంగా గతంలో కంటోన్మెంట్ ప్రాంతంగా ఉండేది. ఇది 1956 వరకు భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత మధ్య భారత్ రాష్ట్రంలో ఒక జిల్లాగా ఉండేది. 2013 ఆగస్టు 16 నుండి అగర్ మాళ్వా మధ్యప్రదేశ్ లోని 51 వ జిల్లా అయింది. షాజాపూర్ జిల్లా నుండి అజర్, బదోడ్, సుస్నర్, నల్ఖేడా తహసిల్స్‌ను విడదీసి, ఈ జిల్లాను ఏర్పరచారు.

## భౌగోళికం
జిల్లా పశ్చిమ భాగం అగర్ పీఠభూమిలో భాగం.బడోద్ పట్టణానికి పశ్చిమాన ఒక కొండ ప్రాంతం ఉంది. ఉత్తర-దక్షిణ దిశల్లో చెల్లాచెదురుగా  కొండలు విస్తరించి ఉన్నాయి. మధ్యలో కొండలు ఉండటం వలన నీటి పారుదల సరళిని ప్రభావితం చేసింది. ఈ కొండల ఎత్తు సముద్ర మట్టం నుండి 500 - 545 మీటర్లు మధ్య ఉంటుంది. 

దుధాలియా, కచోల్ లు జిల్లాలో పశ్చిమాన ప్రవహించే ప్రధానమైన వాగులు. ఇవి కొండల్లో ఉద్భవించి పడమటి వైపు పారుతున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో ప్రధానమైన జీవనది ఛోటీ కాళి సింధ్ జిల్లా పశ్చిమ సరిహద్దులో ఉత్తరం వైపుగా ప్రవహిస్తోంది.

## పరిపాలనా విభాగాలు
అగర్ మాళ్వా జిల్లాలో అగర్ మాళ్వా డివిజన్, సుస్నర్ డివిజన్ అనే రెండు ఉప విభాగాలు,  అగర్ మాళ్వా, బదోడ్, సస్నర్, నల్ఖేడా అనే  నాలుగు తాలూకాలూ ఉన్నాయి. 

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ జిల్లాలు
మండ్లా

**మండ్లా** మధ్యప్రదేశ్ లోని పట్టణం. ఇది మండ్లా జిల్లా ముఖ్యపట్టణం. ఈ పట్టణం నర్మదా నది వంపు‌లో ఉంది. నది పట్టణానికి మూడు వైపులా ఉంది. మండ్లా రామ్‌నగర్‌ల మధ్య 15 మైళ్ల దూరం పాటు నది లోతుగా ప్రవహిస్తుంది. నర్మదానదిని ఇక్కడ పూజిస్తారు. నది ఒడ్డున అనేక ఘాట్లు నిర్మించబడ్డాయి. ఇది గోండ్వానా రాజ్యానికి రాజధాని. ఆ పాలకులు ఇక్కడ ఒక ప్యాలెస్‌ను, కోటనూ నిర్మించారు. సరైన సంరక్షణ లేక ఇవి శిథిలావస్థకు చేరుకున్నాయి.

గోండ్వానా రాణి, రాణి దుర్గావతి మండ్లా రాజ్యాన్ని పరిపాలించింది. తన రాజ్యాన్ని కాపాడుకోవటానికి చేసిన సాహసోపేతమైన ప్రయత్నంలో ఆమె అక్బర్‌కు వ్యతిరేకంగా పోరాడింది. ఇది ఇప్పటికీ జానపద కథలుగా చెప్పుకుంటారు. ఆ తరువాత రాంగఢ్ రాణి అవంతీబాయి లొంగుబాటు నుండి కాపడుకోడానికి బ్రిటిషు సైన్యంతో పోరాడింది. శత్రువుకు సజీవంగా చిక్కరాదని తన సైనికుడి దగ్గర ఉన్న ఖడ్గాన్ని లాక్కుని అవంతీబాయి ప్రాణత్యాగం చేసుకుంది.

## జనాభా
2011 భారత జనగణన ప్రకారం,  మండ్లా జనాభా 71,579. జనాభాలో పురుషులు 51%, స్త్రీలు 49% ఉన్నారు. 2011 లో మండ్లా అక్షరాస్యత 68.3%. ఇది జాతీయ సగటు 59.85% కంటే ఎక్కువ. పురుషుల అక్షరాస్యత 79.5%, మహిళా అక్షరాస్యత 57.2%. షెడ్యూల్డ్ తెగలు జనాభాలో మెజారిటీగా ఉన్నారు. మండ్లా జనాభాలో 13.7% 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు. జనాభాలో 90% హిందువులు, 4% క్రైస్తవులు, 5% ముస్లింలు ఉన్నారు. బౌద్ధులు, జైనులు ఇతరుల్లో ఉన్నారు.

## రవాణా
(నేషనల్ హైవే) ఎన్‌హెచ్ -30 (ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే) ద్వారా సమీప నగరాలైన జబల్‌పూర్, నాగ్‌పూర్, రాయ్‌పూర్‌లకు మండ్లా అనుసంధానించబడి ఉంది. జబల్పూర్ నుండి మండ్లా వరకు బస్సులో 04 గంటలకు పైగా పడుతుంది (96&nbsp;km సుమారు.) రహదారి పరిస్థితి చాలా తక్కువగా ఉంది. అంతకుముందు మండ్లాను ఇండియన్ రైల్వే యొక్క ఇరుకైన గేజ్ ట్రాక్ ద్వారా నైన్పూర్ మీదుగా జబల్పూర్, గోండియా, చింద్వారాకు అనుసంధానించారు. పనులు జరుగుతున్నందున ఇప్పుడు మండ్లాను ఇండియన్ రైల్వే బ్రాడ్ గేజ్ ట్రాక్ ద్వారా అనుసంధానించాలి. బ్రాడ్ గేజ్ ట్రాక్ పనులు అక్కడ పూర్తయినందున, చిరైడోంగ్రి  నుండి జైన్పూర్ వరకు నైన్పూర్ మీదుగా ప్రయాణికుడు రైలులో ప్రయాణించవచ్చు.

## శీతోష్ణస్థితి

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
మోజార్ట్

**మోజార్ట్** గా పిలవబడే **వుల్ఫ్‌గ్యాంగ్ అమెడ్యూస్ మోజార్ట్** (1756 జనవరి 27 – 1791 డిసెంబరు 5) పాశ్చాత్య సాంప్రదాయ సంగీతంలో పేరెన్నికగన్నవాడు. 

హోలీ రోమన్ సామ్రాజ్యంలోని సాల్జ్‌బర్గ్  లో జన్మించిన మోజార్ట్ చిన్నతనం నుంచే బాల మేధావిగా పేరుగాంచాడు. కీబోర్డు, వయొలిన్ లో నిష్ణాతుడైన మోజార్ట్ ఐదు సంవత్సరాల వయసు నుంచే సంగీతం స్వరపరచడం, రాజ కుటుంబాల ముందు ప్రదర్శనలివ్వడం చేశాడు. 17 సంవత్సరాల వయసుకు సాల్జ్‌బర్గ్ కోర్టులో సంగీతకారుడుగా నియమితుడయ్యాడు. కానీ ఆ ఉద్యోగంతో సంతృప్తి చెందక ఇంకా మంచి ఉద్యోగం కోసం కొన్ని చోట్ల తిరిగాడు. 1781 లో వియన్నా లో సంచరిస్తుండగా సాల్జ్‌బర్గ్ కోర్టు ఉద్యోగం నుంచి తీసివేశారు. దాంతో అతను వియన్నాలోనే ఉండాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అక్కడ అతనికి కీర్తి దక్కింది కానీ ఆర్థికంగా స్థిరపడలేకపోయాడు. వియన్నాలో అతని చివరి సంవత్సరాలలో సుప్రసిద్ధమైన సింఫనీలు, కాన్‌సెర్టో, ఒపెరాలు స్వరపరిచాడు. 35 సంవత్సరాలకే మరణించాడు. అతని మరణానికి కారణాలపై పూర్తి స్థాయి స్పష్టత లేదు.

అతను మొత్తం 600కి పైగా సంగీత కళాఖండాలను స్వరపరిచాడు. ప్రపంచంలో సాంప్రదాయ సంగీత స్వర కర్తల్లో అత్యుత్తమమైన వారిలో ఒకడిగా పరిగణిస్తారు. పాశ్చాత్య సంగీతం మీద అతను చాలా గాఢమైన ముద్ర వేశాడు. బీతోవెన్ తన తొలిరోజుల్లో మోజార్ట్ నీడలోనే అనేక స్వరాలు సృష్టించాడు. జోసెఫ్ హేడెన్ మోజార్ట్ లాంటి సంగీతజ్ఞుడు మరో 100 సంవత్సరాల దాకా ఉండడని వ్యాఖ్యానించాడు.

## జీవితం
వుల్ఫ్‌గ్యాంగ్ అమెడ్యూస్ మోజార్ట్ 1756, జనవరి 27 న లియోపోల్డ్ మోజార్ట్, అన్నా మారియా దంపతులకు హోలీ రోమన్ సామ్రాజ్యంలో భాగమైన సాల్జ్‌బర్గ్ లో జన్మించాడు. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుతం ఆస్ట్రియాలో ఉంది. ఇతను ఏడుమంది సంతానంలో ఆఖరివాడు. వీళ్ళలో ఐదుమంది చిన్నతనంలోనే మరణించారు.

## మూలాలు

వర్గం:1756 జననాలు
వర్గం:1791 మరణాలు
వర్గం:సంగీత విద్వాంసులు
బిష్ణుపూర్

**బిష్ణుపూర్**, మణిపూర్ రాష్ట్రంలోని బిష్ణుపూర్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. 15వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడిన పురాతన విష్ణు ఆలయం నుండి దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.

## పౌర పరిపాలన
మున్సిపల్ కౌన్సిల్ గా మారిన బిష్ణుపూర్ పట్టణంలో 12 వార్డులు ఉన్నాయి.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం,  ఈ పట్టణంలో సుమారు 16,704 జనాభా ఉంది. ఈ జనాభాలో 52% (5,324) మంది పురుషులు, 48% (4,940) మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ సగటు అక్షరాస్యత రేటు 82% ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 82% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 72%గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో 12% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు. ఈ పట్టణంలో మీటీలు, పంగలులు (మణిపురి ముస్లింలు), షెడ్యూల్డ్ తెగలవారు ఉన్నారు.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

### వ్యవసాయం
వ్యవసాయం, ఇక్కడి ప్రజల ప్రధాన వృత్తి. ఈ ప్రాంతంలో వరి, బంగాళాదుంప, క్యాబేజీ, పప్పుధాన్యాలు, వంకాయ, టమాటో మొదలైన పంటలు పండిస్తారు.

## పర్యాటక ప్రాంతాలు
ఇది అనేక పర్యాటక ప్రాంతాలకు నిలయంగా ఉంది.

# విష్ణు దేవాలయం: ఇది 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన పురాతన విష్ణు దేవాలయం. ప్రస్తుత మయన్మార్‌లోని కబావ్ లోయలోని కయాంగ్‌ (షాన్ రాజ్యం) ను పాంగ్ రాజు చౌఫా ఖే ఖోంబాతో పాటు మణిపూర్ రాజు కయాంబా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ విజయంతో సంతోషించిన పాంగ్ రాజు, కయాంబ రాజుకు విష్ణువు విగ్రహాన్ని కానుకగా ఇచ్చాడు. కయాంబ రాజు ఈ విగ్రహాన్ని ఆరాధించడం ప్రారంభించాడు. దాంతో అది బిష్ణుపూర్ (విష్ణువు నివాసం) గా పిలువబడింది. ఆ తరువాత రాజు అక్కడ విష్ణు ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. ఇప్పుడు అది భారత ప్రభుత్వ పురావస్తు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో రక్షిత చారిత్రక కట్టడంగా మార్చబడింది.
# రాస్మంచ
# జోరేబంగ్ల ఆలయం
# పంచరత్న ఆలయం
# దాల్ మదోల్
# సుసునియా పహార్
# శ్యామ్రాయ్ ఆలయం
# సిద్ధేశ్వర్ ఆలయం
# రాధా శ్యామ్ ఆలయం
# శ్రీధర ఆలయం

## రాజకీయాలు
ఇది మణిపూర్ ఇన్నర్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గ పరిధిలో ఉంది.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:మణిపూర్ నగరాలు, పట్టణాలు
అశోక్‌నగర్

**అశోక్‌నగర్** మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం, అశోక్‌నగర్ జిల్లా లోని పట్టణం.  ఇది అశోక్‌నగర్ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం. పట్టణ పరిపాలనను పురపాలక సంఘం నిర్వహిస్తుంది. పూర్వం ఇది గుణ జిల్లాలో భాగంగా ఉండేది. అశోక్ నగర్ ధాన్యం మార్కెట్టుకు, "షర్బతి గైహు" అనే గోధుమ రకానికీ ప్రసిద్ధి.  సమీప పట్టణం గుణ నుండి 45 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. అశోక్ నగర్ ను గతంలో పచార్ అని పిలిచేవారు. రైలు మార్గం పట్టణం మధ్య నుండి వెళుతుంది. అశోక్ నగర్ లో రైల్వే స్టేషను, రెండు బస్ స్టేషన్లు ఉన్నాయి. అశోక్‌నగర్ నుండి మధ్యప్రదేశ్ లోని ప్రధాన నగరాలకు రోడ్డు, రైలు మార్గాలున్నాయి.

## జనాభా

### శీతోష్ణస్థితి
అశోక్‌నగర్‌లో ఉప ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది. వేసవికాలంలో ఉష్ణోగ్రత 47°C కి చేరుకుంటుంది. శీతాకాలంలో 4°C కి పడిపోతుంది. 

## రవాణా సౌకర్యాలు
అశోక్‌నగర్ నుండి రాష్ట్రం లోని, దేశంలోని ప్రధాన నగరాలకు రోడ్డు, రైలు సౌకర్యాలున్నాయి. అశోక్‌నగర్ రైల్వే స్టేషన్ పశ్చిమ మధ్య రైల్వేలోని కోట-బీనా రైల్వే విభాగంలో భాగంగా ఉంది. అశోక్‌నగర్‌కు సమీప విమానాశ్రయాలు భోపాల్ విమానాశ్రయం, గ్వాలియర్ విమానాశ్రయం .

అశోక్ నగర్ రాష్ట్ర రహదారి 20 పై ఉంది.రాష్ట్ర రహదారి 19 కూడా పట్టణం నుండి పోతుంది.

అశోక్‌నగర్ ఆగ్రా బొంబాయి జాతీయ రహదారి 3 నుండి 44 కి.మీ దూరంలో ఉంది.

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
షాడోల్

**షాడోల్** మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్రం లోని పట్టణం, షాడోల్ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం.  

జిల్లాలో ప్రధానంగా కొండలు ఉన్నాయి, వీటిలో సాల చెట్లు, మిశ్రమ అడవులు ఉన్నాయి. జిల్లా మొత్తం భౌగోళిక వైశాల్యం 5,671 చ.కి.మీ.

## విద్యా సౌకర్యాలు
పండిట్. శంభూనాథ్ విశ్వవిద్యాలయం యుజి / పిజి విద్యార్థులకు తగు విద్యా సౌకర్యాలందిస్తోంది. యూనివర్శిటీ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, ఇంజనీరింగ్ విద్యనందిస్తోంది. నగరానికి సమీపంలో ప్రభుత్వ మెడికల్ కాలేజీ కూడా ఉంది.

## జనాభా
2011 జనగణన ప్రకారం, షాడోల్ జనాభా 86,681.

## మూలాలు

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ నగరాలు పట్టణాలు
చందేల్

**చందేల్**, మణిపూర్ రాష్ట్రంలోని చందేల్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం.

## పరిపాలన
ఈ పట్టణ (తహసీల్/బ్లాక్) పరిధిలో 96 గ్రామాలు ఉన్నాయి. ఇది 687 కి.మీ. వైశాల్యంలో ఉంది. ఈ ఉపవిభాగంలో 6,666 ఇళ్ళు ఉన్నాయి.

## జనాభా
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, ఈ పట్టణంలో 1,521 జనాభా ఉంది. ఇక్కడ ఇళ్ళు 125 ఉన్నాయి. జనాభాలో 20.1% (305) మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. గ్రామ అక్షరాస్యత రేటు 91.2% (1,387) కాగా, ఇందులో స్త్రీల అక్షరాస్యత రేటు 14.7% (224) గా ఉంది. మొత్తం జనాభాలో షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా% 35.4% (538) గా ఉంది. ఈ మొత్తం జనాభాలో 61 మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు.

## పర్యాటక ప్రాంతాలు
ఈ పట్టణం మయన్మార్‌కు సరిహద్దులో ఉంది. ఇక్కడ వృక్ష జంతుజాలాలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. అరుదైన జాతుల జంతువులు, మొక్కలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.

# మోరే
# యాంగౌపోక్పి-లోక్‌చావో వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం
# తెంగ్నౌపాల్

## రాజకీయాలు
ఇది, ఔటర్ మణిపూర్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గ పరిధిలో ఉంది.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:మణిపూర్ నగరాలు, పట్టణాలు
చురచంద్‌పూర్

**చురచంద్‌పూర్** (లాంకా), మణిపూర్‌ రాష్ట్రంలోని చురచంద్‌పూర్ జిల్లా ముఖ్య నగరం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. ఇక్కడి ప్రజలు *జో* భాష మాట్లాడుతారు.

రాష్ట్ర రాజధాని ఇంఫాల్ తరువాత ఇది రెండవ పెద్ద నగరం. ఇంఫాల్ నుండి సుమారు 63 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఈ నగరం చుట్టూ చిన్న కొండలు, ఇరుకైన లోయలు ఉన్నాయి. జపనీయులు భారతదేశంలోకి వచ్చినప్పుడు ఇక్కడ చాలా బాంబు దాడులు జరిగినట్టు తెలుస్తోంది. ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి పర్యాటకులు ఇక్కడికి వస్తారు. 

## విస్తీర్ణం, ఎత్తు
చురచంద్‌పూర్ నగరం 4,750 చ.కి.మీ. (1,830 చ.మై.) విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఇది సముద్రమట్టం నుండి 914 మీ. (2,999 అ.) ఎత్తులో ఉంది.

## భౌగోళికం
ఈ నగరం  అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది.

## రాజకీయాలు
చురచంద్‌పూర్ నగరం, ఔటర్ మణిపూర్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గ పరిధిలో ఉంది.

## పర్యాటక ప్రాంతాలు
చక్కటి పర్యాటక ప్రాంతాలకు నిలయంగా ఉంది.

# ఖుగా ఆనకట్ట
# న్గలోయి జలపాతం
# టిపాయిముఖ్
# గిరిజన మ్యూజియం
# టోంగ్లాన్ గుహలు

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:మణిపూర్ నగరాలు, పట్టణాలు