తెలంగాణ ఉద్యమ చరిత్ర

తెలంగాణ ఉద్యమ చరిత్ర, తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో విలీనం చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసిన రాజకీయ, సామాజిక పరిస్థితులను, ఆ తరువాత ఆ విలీనాన్ని వెనక్కి తీసుకుని ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి తెలంగాణ కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్లను సూచిస్తుంది.

## రాచరికం నుండి ప్రజాస్వామ్యం వరకు
1947లో భారతదేశం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం నుండి స్వతంత్రం పొందినప్పుడు, హైదరాబాద్ నిజాం సంస్థానానికి ప్రత్యేక నిబంధనల ప్రకారం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం స్వతంత్రంగా ఉండాలని కోరుకున్నాడు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ  ప్రభావంతో రాష్ట్రంలోని రైతులు కూడా నిజాంకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారు, అతను భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా తమ సాయుధ పోరాటాన్ని అణచివేయడానికి ప్రయత్నించాడు. నిజాం పాలన కొనసాగింపు కోసం పోరాడుతున్న ప్రైవేట్ రజాకర్ సైన్యానికి ఖాసిం రజ్వీ నాయకత్వం వహించాడు, ప్రజలపై అత్యంత దారుణమైన దారుణాలను అమలు చేశాడు. భారత ప్రభుత్వం 1948 సెప్టెంబరు 17న ఆపరేషన్ పోలో అనే ఆపరేషన్‌లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని విముక్తి చేసి విలీనం చేసుకుంది.  

1946లో తెలంగాణలో కమ్యూనిస్టు నేతృత్వంలోని రైతు తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది, ఇది 1951 వరకు కొనసాగింది. హైదరాబాద్ రాష్ట్రం తెలంగాణలోని 9 తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాలు, గుల్బర్గా డివిజన్‌లోని 4 కన్నడ జిల్లాలు, ఔరంగాబాద్ డివిజన్‌లోని 4 మరాఠీ మాట్లాడే జిల్లాలను చేర్చారు. రంగారెడ్డి జిల్లా 1978లో తెలంగాణలోని హైదరాబాద్ జిల్లా నుండి విడదీయబడింది.  ఇప్పుడు తెలంగాణలో 31 జిల్లాలు ఉన్నాయి. 2018లో రెండు జిల్లాలు జోడించబడ్డాయి, దీనితో అవి 33 జిల్లాలుగా మారాయి. కేవలం 30 సంవత్సరాలలో తెలంగాణ 9 జిల్లాల నుండి 33 జిల్లాలుగా మారింది. కేంద్ర ప్రభుత్వం 1950 జనవరి 26న హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా సివిల్ సర్వెంట్  ఎం. కె. వెల్లోడిని నియమించింది. మద్రాసు రాష్ట్రం, బొంబాయి రాష్ట్రానికి చెందిన అధికారుల సహాయంతో ఆయన రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించారు. 1952లో జరిగిన మొదటి ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలలో డాక్టర్ బుర్గుల రామకృష్ణరావు హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికయ్యారు. ఈ సమయంలో మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి బ్యూరోక్రాట్లను తిరిగి పంపించాలని, 1919 నుండి హైదరాబాద్ రాష్ట్ర చట్టంలో భాగమైన 'ముల్కీ-నియమాలు' (స్థానికులకు మాత్రమే స్థానిక ఉద్యోగాలు) కఠినంగా అమలు చేయాలని కోరుతూ కొంతమంది తెలంగాణవాసులు హింసాత్మక ఆందోళనలు చేశారు. 

1952లో తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలు సుమారు 22 జిల్లాల్లో పంపిణీ చేయబడ్డారు, వారిలో 9 మంది హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని మాజీ నిజాం ఆధిపత్యంలో, 12 మంది మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలో (ఆంధ్ర ప్రాంతం), ఒకరు ఫ్రెంచ్ నియంత్రణలో ఉన్న యానాం ఉన్నారు. ఇంతలో, 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రాన్ని ఏర్పరచడానికి పొట్టి శ్రీ రాములు వంటి నాయకులు పూర్వపు మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలను ఏర్పరిచారు, దీనికి కర్నూలును రాజధానిగా చేశారు.

1952లో, ముల్కీయేతరులకు (ముల్కీ అంటే స్థానికులు) వ్యతిరేకంగా విద్యార్థుల ఆందోళన జరిగింది. కోస్తా ఆంధ్ర నుండి అనేక ఉద్యోగాలు తీసుకున్న తర్వాత ఈ ఆందోళన తలెత్తింది. నాన్-ముల్కీ గో బ్యాక్, ఇడ్లీ సాంబార్ గో బ్యాక్ నినాదాలు ప్రముఖంగా వినిపించాయి. నిరసన ప్రదర్శనల సమయంలో పోలీసుల కాల్పుల్లో ఏడుగురు విద్యార్థులు మరణించారు. ముల్కీ ఉద్యమం 1927లోనే ప్రారంభమైందని కొన్ని వర్గాలు చెబుతున్నాయి.

## హైదరాబాద్ రాష్ట్రం & ఆంధ్ర రాష్ట్రాల విలీనం
1953 డిసెంబరులో, భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల ఏర్పాటుకు సిద్ధం కావడానికి రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ నియమించారు. ప్రజల డిమాండ్ కారణంగా, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయాలని, మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాన్ని బొంబాయి రాష్ట్రం, కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలను మైసూర్ రాష్ట్రం విలీనం చేయాలని కమిషన్ సిఫార్సు చేసింది.

ఎడమ|thumb|1956లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (పసుపు ఆకుపచ్చ రంగులో) 1956లో పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత, ఎర్ర & నీలం రేఖలకు పశ్చిమాన ఉన్న రాష్ట్ర ప్రాంతాలు వరుసగా బొంబాయి & మైసూర్ రాష్ట్రాలతో విలీనం అయ్యాయి, మిగిలిన రాష్ట్రాన్ని (తెలంగాణ) ఆంధ్ర రాష్ట్రం విలీనం చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ఉమ్మడి భాషగా ఉన్నప్పటికీ, వెంటనే ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో విలీనం చేయడానికి రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఎస్ఆర్సి) అనుకూలంగా లేదు.  నివేదికలోని పేరా ప్రకారం "ఆంధ్రలో అభిప్రాయం పెద్ద యూనిట్‌కు అనుకూలంగా ఉంది; తెలంగాణలో ప్రజాభిప్రాయం ఇంకా స్ఫటికీకరించాల్సి ఉంది. ఆంధ్రతో తెలంగాణను ఏకం చేయడం కావాల్సినదే అయినప్పటికీ, ప్రజల స్వచ్ఛందంగా, ఇష్టపూర్వక అనుబంధం ఆధారంగా ఉండాలని, వారి భవిష్యత్తు గురించి నిర్ణయం తీసుకోవడం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రజల బాధ్యత అని ఆంధ్రలోని ముఖ్యమైన ప్రజాభిప్రాయ నాయకులు స్వయంగా అభినందిస్తున్నారు". తెలంగాణ ప్రజలకు అనేక ఆందోళనలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం ఆంధ్ర కంటే తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిగి ఉంది, కానీ పెద్ద ఆదాయ స్థావరంతో (ఎక్కువగా నిషేధించబడిన మద్య పానీయాల కంటే పన్ను విధించినందున), దీనిని ఆంధ్రలో ఉపయోగించేందుకు తెలంగాణ ప్రజలు మళ్లించబడతారని భయపడ్డారు. కృష్ణా, గోదావరి నదులపై ప్రణాళికాబద్ధమైన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు తెలంగాణకు దామాషా ప్రకారం ప్రయోజనం చేకూర్చవని వారు భయపడ్డారు, అయినప్పటికీ తెలంగాణ ప్రజలు నదుల ప్రధాన జలాలను నియంత్రించారు. బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్నత ప్రమాణాల విద్యను పొందగలిగిన ఆంధ్ర ప్రజలు ప్రభుత్వ, విద్యా ఉద్యోగాలను కోరుకోవడంలో అన్యాయమైన ప్రయోజనం పొందుతారని భయపడేవారు.

తెలంగాణ రాష్ట్ర శాసనసభలో మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీతో ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించగలిగితే, 1961 సార్వత్రిక ఎన్నికల తరువాత, ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో ఏకీకరణకు నిబంధనతో తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేయాలని కమిషన్ ప్రతిపాదించింది. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి బుర్గుల రామకృష్ణరావు తెలంగాణ ప్రజలలో అధికులు విలీనానికి వ్యతిరేకమని తన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. తెలంగాణలో వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ తెలంగాణ, ఆంధ్రాలను విలీనం చేయాలన్న కాంగ్రెస్ పార్టీ కేంద్ర నాయకత్వ నిర్ణయానికి ఆయన మద్దతు ఇచ్చారు. తెలంగాణకు రక్షణ కల్పించడానికి 1955 నవంబర్ 25న ఆంధ్ర రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. "తెలంగాణలోని ప్రజలకు ఆ ప్రాంత అభివృద్ధిని ప్రత్యేక బాధ్యతగా పరిగణిస్తామని, ఆ ప్రాంత అభివృద్ధి కోసం జనాభా, నీటిపారుదల అభివృద్ధి ఆధారంగా సేవలు, విద్యా సంస్థలలో రిజర్వేషన్లు వంటి కొన్ని ప్రాధాన్యతలు, ప్రత్యేక రక్షణ ఇవ్వబడుతుందని అసెంబ్లీ హామీ ఇవ్వాలనుకుంటోంది" అని తీర్మానం పేర్కొంది. రక్షణ చర్యలు పనిచేస్తాయని తెలంగాణ నాయకులు నమ్మలేదు.

తమ రాజకీయ లెక్కల కోసం ఈ విలీనానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీలు మద్దతు ఇచ్చాయని హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రి కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడికి రాసిన  పేర్కొన్నారు. హైదరాబాద్ పిసిసి చీఫ్ మాట్లాడుతూ, కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందిన అధిక సంఖ్యాకులు విలీనాన్ని వ్యతిరేకించారని, 1951లో ప్రత్యేక పరిస్థితులలో కమ్యూనిస్టులు ఎన్నికయ్యారని, 1951లో విశాలాంధ్ర రాజకీయ సమస్య కాదని, ఈ అంశంపై అసెంబ్లీ ప్రజల అభిప్రాయాన్ని ప్రతిబింబించదని అన్నారు. 1955లో ఎన్నికైన కాంగ్రెస్ ప్రతినిధులలో 80% మంది విలీనాన్ని వ్యతిరేకించారని ఆయన అన్నారు. విశాలంద్రకు మద్దతు ఇచ్చిన కమ్యూనిస్టు నాయకులకు ప్రభుత్వం అదనపు భద్రతను అందించాల్సి వచ్చింది.

హైదరాబాద్ అసెంబ్లీలో 174 మంది ఎమ్మెల్యేలలో 1955 డిసెంబర్ 3న, 147 మంది ఎమ్మెల్యేలు తమ అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. 103 మంది ఎమ్మెల్యేలు (మరాఠీ & కన్నడ ఎమ్మెల్యేలతో సహా) విలీనానికి మద్దతు ఇచ్చారు, 16 మంది ఎమ్మెల్యేలు తటస్థ వైఖరిని కొనసాగించారు, 29 మంది విలీనాన్ని వ్యతిరేకించారు. తెలంగాణ ఎమ్మెల్యేలలో, 25 మంది తెలంగాణ ఎమ్మెల్యేలు విలీనంతో విభేదించారు, 59 మంది తెలంగాణ ఎమ్మెల్యేలు విలీనానికి మద్దతు ఇచ్చారు. అసెంబ్లీలోని 94 మంది తెలంగాణ ఎమ్మెల్యేలలో, 36 మంది కమ్యూనిస్టులు (పిడిఎఫ్), 40 మంది కాంగ్రెస్, 11 మంది సోషలిస్ట్ పార్టీ, 9 మంది స్వతంత్రులు. తెలంగాణ ప్రతిపాదకులు తీర్మానంలో "ప్రజల ఇష్టానుసారం" అనే పదబంధాన్ని చేర్చాలని పట్టుబట్టడంతో తీర్మానంపై ఓటింగ్ జరగలేదు.

ఆంధ్ర కాంగ్రెస్ నాయకుల లాబీయింగ్, కాంగ్రెస్ పార్టీ కేంద్ర నాయకత్వం ఒత్తిడితో, తెలంగాణ నాయకులు, ఆంధ్ర నాయకుల మధ్య 1956 ఫిబ్రవరి 20న తెలంగాణ ప్రయోజనాలను కాపాడటానికి హామీలతో తెలంగాణ, ఆంధ్రాలను విలీనం చేయడానికి ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. దీనిని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం అని పిలిచేవారు. తెలంగాణ రాష్ట్రంలో రెండు దశల ఎన్నికల తరువాత తెలంగాణ రాష్ట్ర శాసనసభలో మూడింట రెండు వంతుల ఆమోదం పొందడానికి 1961 వరకు వేచి ఉండాలని ఎస్ఆర్సి చేసిన సిఫారసులకు వ్యతిరేకంగా, ఈ ఒప్పందం 1956 లోనే ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు అనుమతించింది.  

ప్రధానమంత్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూ మొదట్లో తెలంగాణను ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో విలీనం చేయడంపై అనుమానాలు వ్యక్తం చేశారు, అందులో "విస్తరణవాద సామ్రాజ్యవాదం రంగు" ఉంటుందని భయపడ్డారు. కూటమిలోని భాగస్వాములు బాగా ఉండలేకపోతే "విడాకులకు నిబంధనలు" ఉన్న వైవాహిక కూటమితో ఆయన విలీనాన్ని పోల్చారు. పెద్దమనుషుల ఒప్పందం తరువాత, కేంద్ర ప్రభుత్వం 1956 నవంబర్ 1 న ఏకీకృత ఆంధ్రప్రదేశ్ ను స్థాపించింది. ఈ ఒప్పందం తెలంగాణకు అధికార భాగస్వామ్యంతో పాటు పరిపాలనా నివాస నియమాలు,  విధ ప్రాంతాల ఖర్చుల పంపిణీ పరంగా హామీలను అందించింది.

## 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం
1969లో విద్యార్థులు ద్రోహం చేయబడ్డారని భావించిన తరువాత తెలంగాణ ఉద్యమం తలెత్తింది, ప్రభుత్వంతో, విద్యార్థులతో జరిగిన పోరాటం తర్వాత తెలంగాణ ఉద్యమం చెలరేగింది, పోలీసు కాల్పుల్లో 369 మంది విద్యార్థులు మరణించారు. 

## మూలాలు

వర్గం:తెలంగాణ
వర్గం:తెలంగాణ ఉద్యమం