టిబెటన్ సామ్రాజ్యం

టిబెటను సామ్రాజ్యం, లేదా టిబెటు సామ్రాజ్యం (టిబెటను: བོད་ཆེན་པོ, వైలీ: bod chen po, అక్షరాలా 'గొప్ప టిబెటు') టిబెటన్ పీఠభూమి మీద కేంద్రీకృతమై ఉంది. 7వ శతాబ్దంలో యార్లంగు రాజవంశం 33వ రాజు సాంగు‌త్సెను గాంపో ఆధ్వర్యంలో జరిగిన విస్తరణల ఫలితంగా ఏర్పడింది. ఇది త్రిసాంగు డెట్సెను ఆధ్వర్యంలో మరింత విస్తరించింది. రల్పచెను ఆధ్వర్యంలో తన గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది. తూర్పున చాంగాను వరకు, పశ్చిమాన ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాను‌కు ఆవల, దక్షిణాన ఆధునిక భారతదేశం,  బంగాళాఖాతం వరకు విస్తరించింది.  దీనిని చైనీసు ఆధారాలలో తుఫాను లేదా టుబో (吐蕃) అని పిలుస్తారు. 

యార్లంగు రాజవంశం క్రీ.పూ. 127లో లాసాకు దక్షిణంగా, యార్లంగు నది వెంబడి ఉన్న యార్లంగు లోయలో స్థాపించబడింది. యార్లంగు రాజధానిని 7వ శతాబ్దంలో 33వ పాలకుడు సాంగు‌త్సెను గాంపో యుంగు‌బులకాంగు ప్యాలెసు నుండి లాసాకు మార్చాడు. 9వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగిన సామ్రాజ్య కాలంలో దీనిని రెడ్ ఫోర్టు‌కు మార్చారు. సామ్రాజ్య కాలం ప్రారంభం యార్లంగు రాజవంశం, 33వ పాలకుడు సాంగు‌త్సెను గాంపో పాలనలో ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది. టిబెటు సైనిక సామ్రాజ్యం శక్తి విభిన్న భౌగోళిక ప్రాంతంలో క్రమంగా పెరిగింది. త్రిసోంగు డెట్సెను పాలనలో సామ్రాజ్యం మరింత శక్తివంతమై పరిమాణంలో విస్తరించింది. ఈ సమయంలో టిబెటను సామ్రాజ్యం, టాంగు రాజవంశం మధ్య 783లో కుదిరిన ఒక ఒప్పందం ఆధారంగా సరిహద్దులను నిర్వచించింది. దీనికి గుర్తుగా లాసాలోని షోలు పోటాలా స్తంభం నిర్మించబడింది. 40వ రాజు రల్పచెను తర్వాతి పాలనలో ఆయన 821–823 ఒప్పందం ద్వారా సరిహద్దులు మరోసారి ధృవీకరించబడ్డాయి. దీనిని జోఖాంగు‌లోని ఒక స్తంభం మీద చెక్కారు. 9వ శతాబ్దం ప్రారంభ సంవత్సరాలలో టిబెటను సామ్రాజ్యం తారిం బేసిను నుండి హిమాలయాలు, బెంగాలు వరకు, పామీరు, పర్వతాల నుండి ఇప్పుడు చైనాలోని సిచువాను, గాన్సు, యునాన్ ప్రావిన్సులుగా ఉన్న ప్రాంతాల వరకు విస్తరించి ఉన్న భూభాగాలను నియంత్రించింది. 838లో రాజు రల్పచెను‌ను ఆయన సోదరుడు లాంగు‌దర్మా హత్య చేయడం, ఆ తర్వాత లాంగు‌దర్మా సింహాసనాన్ని అధిష్టించడం 842లో ఆయన హత్య జరగడం వంటి సంఘటనలు సామ్రాజ్య  విచ్ఛిన్నానికి ఏకకాలంలో నాంది పలికాయి.

సామ్రాజ్య కాలానికి ముందు యార్లుంగు రాజవంశానికి చెందిన 28వ రాజు, తోథోరి న్యాంటు‌సెను (ల్హా-థో-థో-రి) పవిత్ర బౌద్ధ అవశేషాలను కనుగొని వాటిని భద్రపరిచారు.  తరువాత రాజు సాంగు‌త్సెను గాంపో ఆధ్వర్యంలో టిబెటు తన సామ్రాజ్య కాలాన్ని ప్రారంభించింది. రాజు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించిన తర్వాత బౌద్ధ గ్రంథాలను అనువదించడంలో కృషి చేస్తూనే టిబెటను భాషను అభివృద్ధి చేస్తున్న సమయంలో బౌద్ధమతం మొదట టిబెటు‌లోకి వ్యాపించింది.  రాజు త్రిసోంగు డెట్సెను హయాంలో, గురు పద్మసంభవుడు టిబెటను బౌద్ధమతాన్ని స్థాపించి, టిబెటు‌లో వజ్రయానాన్ని నెలకొల్పుతున్న సమయంలో సామ్రాజ్యం మళ్ళీ విస్తరించింది. 

ఆ తర్వాత సామ్రాజ్య కాలం టిబెటు‌లోని ముగ్గురు 'మత రాజుల' పాలనతో ముడిపడి ఉంది.ఇందులో రాజు రల్పచెను పాలన కూడా ఉంది. రల్పచెను హత్య తర్వాత రాజు లాంగు‌దర్మా నైంగ్మా మఠాలను, సన్యాసులను విస్తృతంగా లక్ష్యంగా చేసుకుని టిబెటను బౌద్ధమతాన్ని దాదాపుగా నాశనం చేశాడు. ఆయన చర్యలు ఏకీకృత సామ్రాజ్య కాలం తదుపరి విచ్ఛిన్నానికి దారితీశాయి. ఆ తర్వాత గిరిజన నాయకులు, చిన్న రాజులు,  రాణుల పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల రాజ్యాలు, మనుగడలో ఉన్న టిబెటను బౌద్ధ రాజ్యాలు మరోసారి స్వయంప్రతిపత్తి గల స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా పరిణామం చెందాయి. ఇవి టిబెటను సామ్రాజ్యం సమీప సరిహద్దు ప్రాంతమైన డో ఖాం (అమ్డో, ఖాం )లో నమోదు చేయబడిన రాజ్యాల మాదిరిగానే ఉన్నాయి. 

సామ్రాజ్య పతనం గురించిన ఇతర ఆధారాలు లేని ఆలోచనలలో ఇవి కూడా ఉన్నాయి: సామ్రాజ్యం విభిన్న భౌగోళిక స్వరూపం, రవాణాలో ఉన్న ఇబ్బందులు, సామ్రాజ్య విస్తరణ ఫలితంగా అందులోకి వచ్చిన కొత్త ఆలోచనలతో కలిసి, తరచుగా సామ్రాజ్య కేంద్రంలోని పాలకుడితో పోటీపడే ఒత్తిళ్లను, అధికార కూటములను సృష్టించడానికి సహాయపడ్డాయి.
 
ఉదాహరణకు బోన్ మత అనుచరులు, ప్రాచీన ఉన్నత కుటుంబాల మద్దతుదారులు క్రమంగా 'ఇటీవల' ప్రవేశపెట్టబడిన టిబెటను బౌద్ధమతంతో పోటీ పడటం ప్రారంభించారు.

## చరిత్ర

### నమ్రి సాంగు‌త్సెను,  రాజవంశ స్థాపన

టిబెటను రాజ్యంగా మారిన శక్తి చోంగ్యే (*ఫ్యోంగ్సు-ర్గ్యాసు*) జిల్లాలోని చింగు‌బా (*ఫ్యింగు-బా*) ప్రాంతంలోని తక్త్సె కోట వద్ద ఉద్భవించింది. అక్కడ పాత టిబెటను క్రానికలు ప్రకారం ఒక బృందం లిగు మ్యి రాజవంశం క్రింద ఉన్న ఝాంగు‌ఝుంగు సామ్రాజ్యానికి సామంతుడైన గుద్రి జింగు‌పోజే (*ద్గు-గ్రి జింగు-పో-ర్జే*)కి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడానికి టాగు‌బు న్యాజిగు (*స్టాగు-బు స్న్యా-గ్జిగ్సు*)ను ఒప్పించింది. ఆ బృందం జింగు‌పోజే మీద విజయం సాధించింది. ఈ సమయంలో నమ్రి సాంగు‌త్సెను (నమ్రి లోంత్సెను అని కూడా పిలుస్తారు) ఒక వంశానికి నాయకుడిగా ఉన్నాడు. ఆయన ఒక్కొక్కటిగా తన పొరుగు వంశాలన్నింటి మీద విజయం సాధించాడు. ఆయన 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సుంపా రాజ్యాన్ని ముట్టడించి, చివరికి దానిని జయించాడు. సుమారు 618లో హత్యకు గురికావడానికి ముందు ఆయన ఇప్పుడు లాసా అని పిలువబడే ప్రాంతం చుట్టూ ఉన్న మొత్తం భూభాగం మీద నియంత్రణ సాధించాడు. కొత్తగా ఏర్పడిన ఈ ప్రాంతీయ రాజ్యం తరువాత "టిబెటను సామ్రాజ్యం"గా ప్రసిద్ధి చెందింది. నమ్రి సాంగుత్సెను ప్రభుత్వం 608, 609లో చైనీసు సుయి రాజవంశంకు రెండు రాయబార బృందాలను పంపింది. ఇది అంతర్జాతీయ వేదిక మీద టిబెటు ఆవిర్భావాన్ని సూచిస్తుంది.

:"తరువాతి టిబెటను చారిత్రక ఆధారాలలో టిబెట్కు సాధారణ పేరు అయిన 'బోదు' అనే పేరు ఈ మొదటి ప్రస్తావన. ఇది జయించబడిన ప్రాంతాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగించబడింది కాబట్టి ముఖ్యమైనది. మరో మాటలో చెప్పాలంటే పురాతన పేరు బోదు వాస్తవానికి టిబెటను పీఠభూమిలోని ఒక భాగాన్ని మాత్రమే సూచించింది. ఆ భాగం, ర్త్సాంగు (త్సాంగు, ఇప్పుడు టిబెటను‌లో గ్త్సాంగు అని వ్రాస్తారు)తో కలిసి ఉ-త్సాంగు (మధ్య టిబెటు) అని పిలువబడింది."

### సాంగు‌త్సెను గాంపో పాలన (618–650)
సాంగు‌త్సెను గాంపో (సుమారు 604 – 650) మొదటి గొప్ప చక్రవర్తి ఆయన టిబెటు అధికారాన్ని లాసా, యార్లంగు లోయకు మించి విస్తరించాడు. సాంప్రదాయకంగా టిబెటు‌కు బౌద్ధమతంను పరిచయం చేసిన ఘనత ఆయనకే దక్కుతుంది. ఆయన పాలనలోనే టిబెటను లిపి కూడా సృష్టించబడింది.

ఆయన తండ్రి నమ్రి సాంగు‌త్సెను విషప్రయోగంతో మరణించినప్పుడు (సుమారు 618) సాంగు‌త్సెను గాంపో ఒక చిన్న తిరుగుబాటును అణచివేసి అధికారాన్ని చేపట్టాడు. సాంగు‌త్సెను గాంపో దౌత్యంలోనూ, యుద్ధంలోనూ నిపుణుడని నిరూపించుకున్నాడు. చక్రవర్తి మంత్రి, మ్యాంగు మంగోజే (సుమారు 627లో) సుంపా ప్రజలను ఓడించాడు. ఆరు సంవత్సరాల తరువాత (సుమారు 632–33) మ్యాంగు మంగోజే మీద దేశద్రోహం ఆరోపణలు మోపి ఉరితీశారు. ఆయన తర్వాత మంత్రి గార్ టోంగు‌త్సెను బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. చైనీసు రికార్డుల ప్రకారం 634లో టిబెటు‌కు ఒక రాయబారిని పంపారు. ఆ సందర్భంలో టిబెటను చక్రవర్తి ఒక చైనీసు యువరాణిని వివాహం చేసుకోవాలని కోరాడు (టిబెటను ఆధారాల ప్రకారం డిమాండు చేశాడు). కానీ ఆ అభ్యర్థన తిరస్కరించబడింది. 635-36లో చక్రవర్తి కోకో నూరు సరస్సు చుట్టూ నివసిస్తూ, చైనాలోకి వెళ్లే ముఖ్యమైన వాణిజ్య మార్గాలను నియంత్రిస్తున్న తుయుహును (టిబెటను: *‘అఝా*) మీద దాడి చేసి ఓడించాడు. 635-8 మధ్య టిబెటు, టాంగు రాజవంశం మధ్య జరిగిన వరుస సైనిక దండయాత్రల తర్వాత (చూడండి సాంగు‌జౌ మీద టిబెటను దాడి) చైనా చక్రవర్తి సాంగు‌త్సెను గాంపోకు ఒక చైనీసు యువరాణిని ఇవ్వడానికి అంగీకరించాడు (టిబెటను ఆధారాల ప్రకారం కేవలం బలప్రయోగం చేస్తారనే బెదిరింపు కారణంగానే).

సుమారు 639లో సాంగు‌త్సెను గాంపో తన తమ్ముడు త్సాను‌సాంగు‌తో (*బ్రత్సాను-స్రాంగు*) వివాదం పెట్టుకున్న తర్వాత ఆ తమ్ముడిని ఆయన సొంత మంత్రి ఖేస్రెగు (*మ్ఖా’స్ స్రెగ్సు*) సజీవ దహనం చేశాడు (బహుశా తన అన్న అయిన చక్రవర్తి ఆదేశాల మేరకే).

చైనీసు యువరాణి వెన్‌చెంగు (టిబెటను: *ముంగు-చాంగు కుంగు-కో*) సాంగు‌త్సెను గాంపోను వివాహం చేసుకోవడానికి 640లో చైనా నుండి బయలుదేరింది. ఆమె ఒక సంవత్సరం తర్వాత చేరుకుంది. సాంప్రదాయకంగా దీనినే టిబెటు‌కు బౌద్ధమతం వచ్చిన మొదటి సందర్భమని భావిస్తారు. కానీ బౌద్ధమతం ఆస్థానంలోని విదేశీయులకే పరిమితమై ఉండే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది.

సాంగు‌త్సెను గాంపో సోదరి సేమకరు (*సాదు-మార్-కర్*)ను ఇప్పుడు పశ్చిమ టిబెటు‌లో ఉన్న ఝాంగు‌ఝుంగు రాజు లిగ్-మ్యి-ర్హ్యాను వివాహం చేసుకోవడానికి పంపారు. అయితే రాజు వివాహాన్ని పూర్తి చేయడానికి నిరాకరించినప్పుడు ఆమె తన సోదరుడికి లిగ్-మ్యి-ర్హ్యాను ఓడించి, ఝాంగు‌ఝుంగు‌ను టిబెటను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయడానికి సహాయపడింది. 645లో సాంగు‌త్సెను గాంపో ఝాంగు‌ఝుంగు రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాడు.

సాంగు‌త్సెను గాంపో 650లో మరణించాడు. ఆయన తర్వాత ఆయన పసి మనవడు త్రిమాంగు లోన్ (ఖ్రి-మాంగు-స్లోను) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. వాస్తవ అధికారం మంత్రి గార్ టోంగు‌త్సెను చేతిలో ఉంది. మధ్య టిబెటు జాంగు‌ఝుంగు‌ను సాంగు‌త్సెను గాంపో పాలనలో జయించిందా లేదా త్రిసాంగు డెట్సెను (క్రీ.శ. 755 నుండి 797 లేదా 804 వరకు పాలన) పాలనలో జయించిందా అనే దాని మీద కొంత గందరగోళం ఉంది. అయితే టాంగు చరిత్రల రికార్డులు ఈ సంఘటనలను సాంగు‌త్సెను గాంపో పాలనలోనే స్పష్టంగా పేర్కొంటున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి. ఎందుకంటే అవి 634లో జాంగు‌ఝుంగు, వివిధ కియాంగు తెగలు "ఆయనకు పూర్తిగా లొంగిపోయాయి" అని చెబుతున్నాయి. దీని తరువాత ఆయన తుయుహును‌ను ఓడించడానికి జాంగు‌ఝుంగు రాజ్యంతో ఏకమయ్యాడు. ఆతరువాత మరో రెండు కియాంగు తెగలను జయించి, చాలా పెద్ద సైన్యంతో (టిబెటను ఆధారాల ప్రకారం 1,00,000; చైనీసు ఆధారాల ప్రకారం 2,00,000 కంటే ఎక్కువ మంది సైనికులతో) సాంగు‌జౌ అనే చైనీసు ప్రాంతాన్ని బెదిరించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన చైనా చక్రవర్తికి బంగారం, పట్టు బహుమతులతో ఒక దూతను పంపి, చైనా యువరాణిని వివాహం చేసుకోవడానికి కోరాడు. నిరాకరించబడినప్పుడు సాంగ్‌జౌ మీద దాడి చేశాడు. 'టాంగు వార్షికాల' ప్రకారం ఆయన చివరికి వెనక్కి తగ్గి క్షమాపణ చెప్పాడు. ఆ తర్వాత చక్రవర్తి ఆయన అభ్యర్థనను మన్నించాడు.

క్రీ.శ. 650లో సాంగు‌త్సెను గాంపో మరణానంతరం చైనాకు చెందిన టాంగు రాజవంశం టిబెటను రాజధాని లాసా మీద దాడి చేసి దానిని స్వాధీనం చేసుకుంది.   ట్యాంగు రాజవంశానికి చెందిన సైనికులు టిబెటను పీఠభూమి ప్రతికూల వాతావరణంలో తమ ఉనికిని కొనసాగించలేకపోయారు. త్వరలోనే చైనాకు తిరిగి వచ్చారు."

### మాంగు‌సాంగు మాంగు‌ట్సెను పాలన (650–676)

663లో తరువాత అమ్డో అని పిలువబడిన ప్రాంతంలో టిబెటు చైనా మధ్య ఒక రక్షక రాజ్యంగా ఉన్న అజా లేదా తుయుహును రాజ్యాన్ని టిబెటను సైన్యం ఓడించి, క్రమంగా టిబెటను సంస్కృతిలో విలీనం చేసుకుంది.

తుయుహును‌ను టిబెటను భూభాగంలో విలీనం చేసిన తర్వాత శక్తివంతమైన మంత్రి గార్ టోంగు‌ట్సెను 667లో మరణించాడు. 665, 670 మధ్య ఖోటాను టిబెటన్లచే ఓడిపోయింది. చైనీసు టాంగు రాజవంశంతో సుదీర్ఘమైన సంఘర్షణలు చెలరేగాయి. 670 వసంతకాలంలో టాంగు రాజవంశం మీద డాఫెచువాను యుద్ధంలో విజయం సాధించిన తర్వాత టిబెటు పశ్చిమ టారిం బేసిను లోని మిగిలిన చైనీసు భూభాగాల మీద దాడి చేసింది. ఖోటాను నుండి వచ్చిన సైన్యాలతో వారు అక్సును జయించారు. దీనితో చైనీయులు ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టారు. తద్వారా రెండు దశాబ్దాల చైనా పాలన ముగిసింది. 670లో వారు తారిం బేసిను‌లోని చైనాకు చెందిన నాలుగు సైనిక స్థావరాల మీద పూర్తి నియంత్రణ సాధించారు. 692 వరకు వాటిని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకున్నారు. ఆ తర్వాత చైనీయులు చివరకు ఈ భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోగలిగారు.

చక్రవర్తి మాంగు‌సాంగు మాంగు‌ట్సెను (త్రిమాంగు లోను‌ట్సెను లేదా ఖ్రి-మాంగు-స్లోను-ర్త్సాను) టిబెటను చరిత్రలో గొప్ప ప్రాముఖ్యత కలిగిన మహిళ అయిన త్రిమాలో (ఖ్రి-మా-లోడు)ను వివాహం చేసుకున్నాడు. చక్రవర్తి 676–677 శీతాకాలంలో మరణించాడు. ఆ తర్వాత ఝాంగు‌ఝుంగు‌లో తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. అదే సంవత్సరంలో చక్రవర్తి కుమారుడు త్రిడు సాంగు‌ట్సెను (ఖ్రి 'డస్-స్రాంగు బ్త్సాను) జన్మించాడు.

### త్రిడు సాంగు‌ట్సెను పాలన (677–700)

చక్రవర్తి త్రిడు సాంగు‌ట్సెను అధికారం, కొంతవరకు ఆయన తల్లి త్రిమాలో, గార్ వంశం ప్రభావం వల్ల సమతుల్యం చేయబడింది. (వైలీ లిప్యంతరీకరణ: *mgar*). గార్ వంశస్థులు వాస్తవానికి ఇండో-యూరోపియను భాష మాట్లాడిన క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం తర్వాత ఎప్పుడో గాన్సు లేదా టారిం నుండి కోకోనూరుకు వలస వచ్చిన చిన్న యుయెజి ప్రజల వారసులు అని ఆధారాలు ఉన్నాయి.

685లో మంత్రి గారు త్సెన్యే డోంపు (*mgar btsan-snya-ldom-bu*) మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు. గార్ ట్రిన్రింగు త్సెండ్రో (*mgar Khri-‘bring-btsan brod*) ఆయన స్థానంలో నియమించబడ్డాడు. 692లో టిబెటన్లు టారిం బేసిను‌ను చైనీయులకు కోల్పోయారు. గార్ ట్రిను‌రింగు త్సెండ్రో 696లో యుద్ధంలో చైనీయులను ఓడించి శాంతి కోసం ప్రయత్నించాడు. రెండు సంవత్సరాల తరువాత 698లో చక్రవర్తి త్రిడు సాంగుట్సెను గార్ వంశస్థులను (2000 మందికి పైగా ఉన్నవారు) ఒక వేట విందుకు ఆహ్వానించి వారిని ఊచకోత కోయించాడు. అప్పుడు గార్ ట్రిను‌రింగు త్సెండ్రో ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. ఆయన సైనికులు చైనీయులతో చేరారు. దీనితో గార్ వంశం ప్రభావం ముగిసింది.

700 నుండి తన మరణం వరకు చక్రవర్తి ఈశాన్యంలో సైనిక దండయాత్రలలో నిమగ్నమై, మధ్య టిబెటు‌కు దూరంగా ఉన్నాడు. ఆ సమయంలో ఆయన తల్లి త్రిమాలో ఆయన పేరు మీద పరిపాలన సాగించింది. 702లో మహారాణి వు జెటియను ఆధ్వర్యంలోని జౌ చైనా టిబెటను సామ్రాజ్యం శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాయి. ఆ సంవత్సరం చివరిలో టిబెటను సామ్రాజ్య ప్రభుత్వం ఈశాన్య సుమ్రు ప్రాంతంలోని ఖో చెన్పో (*mkhos chen-po*) అనే పరిపాలనా వ్యవస్థను ఏకీకృతం చేయడం మీద దృష్టి సారించింది. ఇది 75 సంవత్సరాల క్రితం జయించబడిన సుంపా దేశం. సుమ్రును సామ్రాజ్యం కొత్త "కొమ్ము"గా వ్యవస్థీకరించారు.

703 వేసవిలో త్రిడు సాంగు‌త్సెను యాంగ్జీ నది ఎగువ ప్రాంతంలో ఉన్న లింగు (*Gling*)లోని ఓల్జాకు (*‘Ol-byag*)లో నివసించాడు. ఆ తర్వాత జాంగు (*‘Jang*)పై దండయాత్రకు బయలుదేరాడు. ఇది బహుశా మోసువో లేదా నాను‌జావో రాజ్యం అయి ఉండవచ్చు. 704లో ఆయన పసుపు నది ఒడ్డున ఉన్న మాడ్రోం (*Rma-sgrom*)లోని యోటి చుజాంగు (*Yo-ti Chu-bzangs*)లో కొద్దికాలం ఉన్నాడు. ఆ తర్వాత ఆయన మ్వా మీద దండెత్తాడు. ఇది కనీసం కొంత భాగం నాను‌జావోలో ఉండేది (టిబెటను పదం *mywa* బహుశా చైనీయులు మాన్ లేదా మియావో అని పిలిచే అదే ప్రజలను సూచిస్తుంది). కానీ ఆ సైనిక చర్యను కొనసాగిస్తున్న సమయంలోనే మరణించాడు.

### ట్రైడు త్సుక్త్సెను పాలన (704–754)

తరువాత రాజు ట్రైడు త్సుక్త్సెను (*ఖ్రి-ల్డే-గ్త్సుగు-బ్రత్సాను*)గా మారిన గ్యెల్త్సుగ్రు (Rgyal-gtsug-ru), ఇప్పుడు సాధారణంగా తన మారుపేరైన మే అగ్త్సోం ("పాత వెంట్రుకలవాడు")తో పిలువబడతాడు. ఆయన 704లో జన్మించాడు. త్రిడు సాంగు‌త్సెను మరణానంతరం ఆయన తల్లి త్రిమలో శిశువైన గ్యెల్త్సుగ్రుకు ప్రతినిధిగా పాలించింది. మరుసటి సంవత్సరం త్రిడు సాంగు‌త్సెను పెద్ద కుమారుడు లహా బాల్పో (*ల్హా బాల్-ఫో*) తన ఒక సంవత్సరం వయస్సు గల సోదరుడి వారసత్వాన్ని స్పష్టంగా వ్యతిరేకించాడు. కానీ పాంగు లాగు-రాంగు‌లో "సింహాసనం నుండి తొలగించబడ్డాడు".

త్రిమలో ఒక చైనీసు యువరాణితో రాజ వివాహాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. జిన్‌చెంగు రాకుమారి (టిబెటను: క్యిం‌షాంగు కొంగ్జో) 710లో వచ్చింది. కానీ ఆమె ఏడేళ్ల గ్యెల్ట్సుగ్రును వివాహం చేసుకుందా లేక పదవీచ్యుతుడైన లహా బాల్పోను వివాహం చేసుకుందా అనేది కొంత అస్పష్టంగా ఉంది.  లేదా పదవీచ్యుతుడైన లా బాల్పో. గ్యెల్ట్సుగ్రు జాంగు (నాన్‌జావో) నుండి వచ్చిన ఒక మహిళను, నానం‌లో జన్మించిన మరో మహిళను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. 

రాణి తల్లి త్రిమలో మరణించిన సంవత్సరం 712లో గ్యెల్ట్సుగ్రు అధికారికంగా త్రిదే సుక్త్సెను అనే రాజ నామంతో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

710–720 కాలంలో ఉమయ్యదు ఖలీఫాతు, తుర్గేశు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. టిబెటన్లు తుర్గేశు‌తో పొత్తు పెట్టుకున్నారు. 720ల చివరలో టిబెటు, చైనా మధ్య అడపాదడపా యుద్ధాలు జరిగాయి. మొదట టిబెటు (తుర్గేశు మిత్రులతో కలిసి) పైచేయి సాధించింది. కానీ ఆ తర్వాత వారు యుద్ధాలలో ఓడిపోవడం ప్రారంభించారు. దక్షిణ చైనాలో ఒక తిరుగుబాటు 730లో టిబెటన్లకు ఒక పెద్ద విజయం తర్వాత, టిబెటన్లు, తుర్గేశు శాంతి కోసం ప్రయత్నించారు. 

ట్రాన్సోక్సియానా మీద ముస్లింల దండయాత్ర సమయంలో టిబెటన్లు ముస్లిం అరబ్బులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటంలో టర్గేషు వారికి సహాయం చేశారు. 

734లో టిబెటన్లు తమ యువరాణి ద్రోన్మలోను‌ను (*‘Dron ma lon*) టర్గేషు ఖగాను‌కు ఇచ్చి వివాహం చేశారు. చైనీయులు టర్గేషు ‌మీద దాడి చేయడానికి ఖలీఫాతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు. టర్గేషు‌తో విజయం, శాంతి తరువాత, చైనీయులు టిబెటని సైన్యం మీద దాడి చేశారు. పశ్చిమాన బలంగా ఉన్నప్పటికీ టిబెటన్లు తూర్పున అనేక ఓటములను చవిచూశారు. అంతర్గత కలహాల కారణంగా టర్గేషు సామ్రాజ్యం పతనమైంది. 737లో టిబెటన్లు బ్రూ-జా (గిల్గిటు) రాజు మీద దాడి చేశారు. ఆయన చైనీయుల సహాయం కోరాడు. కానీ చివరికి టిబెటు‌కు నివాళి అర్పించవలసి వచ్చింది. 747లో జనరలు గావో జియాను‌జీ చేసిన సైనిక చర్యతో టిబెటు పట్టు సడలింది ఆయన మధ్య ఆసియా, కాశ్మీరు మధ్య ప్రత్యక్ష సంబంధాలను తిరిగి తెరవడానికి ప్రయత్నించాడు.

750 నాటికి టిబెటన్లు తమ మధ్య ఆసియా భూభాగాలలో దాదాపు అన్నింటినీ చైనీయులకు కోల్పోయారు. 753లో "లిటిలు బలూరు‌" (ఆధునిక గిల్గిటు) రాజ్యం కూడా చైనీయులచే ఆక్రమించబడింది. అయితే 751లో తలాసు యుద్ధంలో ఖలీఫా, కార్లుకు‌ల చేతిలో గావో జియాను‌జీ ఓటమి తర్వాత చైనా ప్రభావం వేగంగా తగ్గిపోయింది. టిబెటను ప్రభావం మళ్లీ పెరగడం ప్రారంభమైంది. ఈ సమయంలో టిబెటు ఉత్తర భారతదేశంలోని పెద్ద ప్రాంతాలను జయించింది.

755లో త్రిదే సుక్త్సెను మంత్రులు, లాంగు 'బాల్  కలిసి చంపారు. అప్పుడు తక్ద్రా లుకాంగు (స్టాగు-స్గ్రా క్లూ-ఖోంగు) యువరాజు సాంగు డెట్సెను (స్రాంగు-ల్డే-బ్రత్సాను)కు వారు అవిశ్వాసపరులని, దేశంలో కలహాలు సృష్టిస్తున్నారని ఆయన మీద కూడా దాడి చేయడానికి సిద్ధమవుతున్నారని సాక్ష్యాలను సమర్పించాడు. తదనంతరం లాంగు, 'బాల్ తిరుగుబాటు చేశారు; వారు సైన్యం చేతిలో చంపబడ్డారు. వారి ఆస్తిని జప్తు చేయబడింది. 

### త్రిసాంగు డెట్సెను పాలన (756–797)

756లో యువరాజు సాంగు డెట్సెను త్రిసాంగు డెట్సెను (*ఖ్రి స్రాంగు ల్డే బ్రత్సాను*) అనే పేరుతో చక్రవర్తిగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. చక్రవర్తి లేని ఒక సంవత్సరం అంతరాయం తర్వాత. 13 సంవత్సరాల వయస్సులో (పాశ్చాత్య లెక్కల ప్రకారం 12) తన యుక్తవయస్సు రాగానే ప్రభుత్వ పగ్గాలు చేపట్టాడు.

755లో, 751లో ఆన్ లుషాను ప్రారంభించిన ఆన్ షి తిరుగుబాటు కారణంగా చైనా అప్పటికే బలహీనపడటం ప్రారంభించింది. ఇది 763 వరకు కొనసాగింది. దీనికి విరుద్ధంగా త్రిసాంగు డెట్సెను పాలన మధ్య ఆసియాలో టిబెటను ప్రభావం పునఃస్థాపనతో గుర్తించబడింది. ఆయన పాలన ప్రారంభంలో టిబెటు‌కు పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలు టిబెటను ఆస్థానానికి నివాళులర్పించాయి. ఆ సమయం నుండి టిబెటన్లు టాంగు చక్రవర్తుల భూభాగంలోకి చొచ్చుకుపోయి. 763 చివరిలో చైనా రాజధాని చాంగాను (ఆధునిక జియాన్)కి చేరుకున్నారు. న్గాన్‌లాం తక్‌ద్రా లుఖాంగు ఆధ్వర్యంలోని టిబెటను దళాలు పదిహేను రోజుల పాటు చాంగాను‌ను ఆక్రమించి చక్రవర్తి డైజాంగు లుయోయాంగులో ఉన్నప్పుడు ఒక కఠపు బొమ్మ చక్రవర్తిని సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టారు. నాన్‌ఝావో రాజ్యం (యునాను, పొరుగు ప్రాంతాలలో) 750 నుండి 794 వరకు టిబెటన్ల నియంత్రణలో ఉంది. ఆ తర్వాత వారు తమ టిబెటను అధిపతుల మీద తిరుగుబాటు చేసి షెన్‌చువాను యుద్ధాన్ని ప్రారంభించి టిబెటన్లకు తీవ్ర పరాజయాన్ని కలిగించడంలో చైనీయులకు సహాయపడ్డారు. 

785లో షుహు‌లో అధికారిగా పనిచేస్తున్న వీ కావో అనే చైనీయుడు ఆ ప్రాంతం మీద టిబెటను దండయాత్రలను తిప్పికొట్టాడు. 

ఇంతలో యెనిసే కిర్గిజు ప్రజలు ఆ ప్రాంతంలో స్వేచ్ఛా వాణిజ్యాన్ని అనుమతించడానికి టిబెటు, ఇతర శక్తులతో స్నేహ ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నారు. 787లో టిబెటు, చైనా మధ్య శాంతి ఒప్పందం కోసం ఒక ప్రయత్నం జరిగింది. కానీ 821 నాటి చైనా-టిబెటను ఒప్పందం 823లో లాసాలో లిఖించబడే వరకు శత్రుత్వాలు కొనసాగాయి (క్రింద చూడండి). అదే సమయంలో టాంగు చక్రవర్తులకు నామమాత్రపు మిత్రులైన ఉయ్ఘురు‌లు, టిబెటు ఉత్తర సరిహద్దు వెంబడి ఇబ్బందులు సృష్టిస్తూనే ఉన్నారు. ఈ రాజు పాలన చివరిలో ఉత్తరాన ఉయ్ఘర్ల విజయాల కారణంగా టిబెటన్లు ఆగ్నేయంలో తమ అనేక మిత్రులను కోల్పోయారు. 

ఇటీవలి చారిత్రక పరిశోధనలు ఆరవ, ఏడవ శతాబ్దాల ప్రారంభంలోనే క్రైస్తవ మతం ఉనికిలో ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి.  ఆ కాలంలో హెఫ్తాలైటు‌లకు టిబెటన్లతో విస్తృత సంబంధాలు ఉండేవి. ఎనిమిదవ శతాబ్దానికి దాని ఉనికి బలంగా ఉండేది. అప్పుడు పాట్రియార్కు తిమోతి I (727–823) 782లో టిబెటన్లను తూర్పు చర్చి అత్యంత ముఖ్యమైన సమాజాలలో ఒకటిగా పేర్కొన్నాడు. సుమారు 794లో మరొక బిషపు‌ను నియమించవలసిన అవసరం గురించి రాశాడు. 

త్రిసాంగు డెట్సెను పాలనలో, క్రీ.శ. 764 నాటి ఒక రాతి స్తంభం (ప్రస్తుతం ప్రజలకు అందుబాటులో లేకుండా మూసివేయబడింది), లాసా షోల్ 'ర్డో-రింగ్సు', డోరింగు చిమా లేదా లాసా ఝోలు స్తంభం, లాసాలోని పోటాలా ముందు ఉన్న పురాతన షోలు గ్రామంలో ఉంది. ఇందులో చక్రవర్తి డైజాంగు పాలనలో క్రీ.శ. 763లో చైనా రాజధాని చాంగాను‌ను స్వల్ప కాలానికి స్వాధీనం చేసుకోవడంతో సహా వాయువ్య చైనాలోని పెద్ద భూభాగాలను జయించిన వృత్తాంతం కూడా ఉంది. 

### మునే త్సెన్పో పాలన (సుమారు 797–799?)
త్రిసాంగు దేత్సేను‌కు నలుగురు కుమారులు ఉన్నారని చెబుతారు. పెద్ద కుమారుడైన ముత్రి త్సెన్పో చిన్న వయసులోనే మరణించినట్లు తెలుస్తోంది. త్రిసాంగు దేత్సేను పదవీ విరమణ చేసినప్పుడు ఆయన జీవించి ఉన్న పెద్ద కుమారుడైన మునే త్సెన్పోకు అధికారాన్ని అప్పగించాడు. చాలా ఆధారాల ప్రకారం మునే పాలన కేవలం ఒకటిన్నర సంవత్సరం మాత్రమే కొనసాగింది. స్వల్పకాల పాలన తర్వాత మునే త్సెన్పో తన తల్లి ఆదేశాల మేరకు విషప్రయోగంతో చంపబడ్డాడని చెబుతారు.

ఆయన మరణానంతరం ముటికు త్సెన్పో సింహాసనానికి వారసుడు కావాల్సి ఉంది. అయితే ఒక సీనియరు మంత్రిని హత్య చేసినందుకు ఆయన భూటాన్ సరిహద్దు సమీపంలోని ల్హోడాకు ఖార్చు (ల్హో-డ్రాగ్ లేదా ల్హోడ్రాగు)కు బహిష్కరించినట్లు తెలుస్తోంది.  చిన్న సోదరుడైన త్రిదే సాంగు‌త్సేను క్రీ.శ. 804 నాటికి అధికారికంగా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 

### త్రిదే సాంగు‌త్సేను పాలన (799–815)
త్రిదే సాంగు‌త్సేను (*ఖ్రి ల్డే స్రాంగు బ్రత్సాను* – సాధారణంగా సద్నాలెగ్సు అని పిలుస్తారు) పాలనలో అబ్బాసిదు ఖలీఫాతుతో సుదీర్ఘ యుద్ధం జరిగింది. 801లో టిబెటన్లు ఖలీఫా సైన్యంలోని అనేక మంది సైనికులను బంధించి వారిని తూర్పు సరిహద్దులో సేవలో నియమించినట్లు తెలుస్తోంది. టిబెటన్లు పశ్చిమాన సమర్కండు కాబూలు వరకు చురుకుగా ఉన్నారు. అబ్బాసిదు దళాలు పైచేయి సాధించడం ప్రారంభించాయి. కాబూలు టిబెటను గవర్నరు సుమారు 812 లేదా 815లో ఖలీఫాకు లొంగిపోయి ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించి ముస్లిం అయ్యాడు. ఆ తర్వాత ఖలీఫా కాశ్మీరు నుండి తూర్పు వైపు దాడి చేశాడు. కానీ టిబెటన్లు వారిని నిలువరించారు. ఇంతలో ఉయ్ఘరు ఖగనేటు ఈశాన్యం నుండి టిబెటు ‌మీద దాడి చేసింది. ఉయ్ఘర్లు, టిబెటన్ల మధ్య కలహాలు కొంతకాలం పాటు కొనసాగాయి.

### ట్రిట్సు డెట్సెను పాలన (815–838)

రాల్పాచెను అని పిలువబడే ట్రిట్సు డెట్సెను (*ఖ్రి గ్త్సుగ్ లీ బ్రత్సాన్*), టిబెటు‌కు బౌద్ధమతాన్ని తీసుకువచ్చిన ముగ్గురు **ధర్మ రాజులలో** ఒకరిగా టిబెటను బౌద్ధులకు ముఖ్యమైనవాడు. ఆయన బౌద్ధమతానికి ఉదారంగా మద్దతు ఇచ్చాడు. పొరుగు దేశాల నుండి అనేక మంది కళాకారులు, పండితులు, అనువాదకులను ఆహ్వానించాడు. ఆయన లిఖిత టిబెటను భాష, అనువాదాల అభివృద్ధిని కూడా ప్రోత్సహించాడు. దీనికి వేలాది సంస్కృత పదాలకు ప్రామాణిక టిబెటను సమానార్థకాలను చేర్చిన *మహావిత్పత్తి* అనే వివరణాత్మక సంస్కృత-టిబెటను నిఘంటువు అభివృద్ధి ఎంతగానో సహాయపడింది.

816లో టిబెటన్లు ఉయ్ఘరు భూభాగం మీద దాడి చేశారు. దానికి ప్రతిగా 821లో వారి మీద దాడి జరిగింది. టిబెటన్లు చైనా భూభాగంలోకి విజయవంతంగా దాడులు చేసిన తర్వాత రెండు దేశాలలోని బౌద్ధులు మధ్యవర్తిత్వం కోసం ప్రయత్నించారు.

రల్పచెను‌ను ఇద్దరు బోను అనుకూల మంత్రులు హత్య చేసినట్లు తెలుస్తోంది. ఆ తర్వాత వారు బౌద్ధ వ్యతిరేకి అయిన ఆయన సోదరుడు లాంగు‌దర్మాను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టారు.

9వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు టిబెటు ఒక ప్రధాన మధ్య ఆసియా సామ్రాజ్యంగా కొనసాగింది. రల్పచెను పాలనలోనే టిబెటు రాజకీయ అధికారం అత్యంత విస్తృత స్థాయికి చేరుకుంది. ఇది మంగోలియా, బెంగాలు వరకు విస్తరించి, చైనాతో పరస్పర ప్రాతిపదికన ఒప్పందాలు కుదుర్చుకుంది.

రల్పచెను హయాంలో 821/822లో ఒక చైనా-టిబెటు ఒప్పందం కుదిరింది. ఇది రెండు దశాబ్దాలకు పైగా శాంతిని నెలకొల్పింది. ఈ ఒప్పందం ద్విభాషా వృత్తాంతం లాసాలోని జోఖాంగు ఆలయం వెలుపల ఉన్న ఒక రాతి స్తంభం మీద చెక్కబడి ఉంది.

### లాంగ్‌దర్మా పాలన (838–842)

త్రి ఉడుమ్త్సెను (ఖ్రి 'ఉ'యి దుం బ్రత్సాను) అనే రాజ బిరుదు గల లాంగు‌దర్మా (గ్లాంగు దర్ మా) పాలన బాహ్య సమస్యలతో నిండిపోయింది. ఉత్తరాన ఉన్న ఉయ్ఘరు రాజ్యం 840లో కిర్గిజు వారి ఒత్తిడికి గురై పతనమైంది. చాలా మంది నిరాశ్రయులైన ప్రజలు టిబెటు‌కు పారిపోయారు. లాంగు‌దర్మా స్వయంగా 842లో ఒక బౌద్ధ సన్యాసి చేత హత్యకు గురయ్యాడు.

### పతనం

లాంగు‌దర్మా వారసత్వం మీద తలెత్తిన ఉ-యోర్ యుద్ధం 伍约之战 టిబెటను సామ్రాజ్యం పతనానికి దారితీసింది. సాంప్రదాయకంగా విచ్ఛిన్న యుగంగా పిలువబడే తర్వాతి కాలంలో సామ్రాజ్య టిబెటు అవశేషాలకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాట్లు ప్రాంతీయ యుద్ధ ప్రభువుల ఆవిర్భావం ఆధిపత్యం చెలాయించాయి.

## సైన్యం
### కవచం
టిబెటను సామ్రాజ్య సైనికులు లామెల్లారు, చైన్‌మెయిలు వంటి కవచాలను ధరించేవారు. కత్తులు, ఈటెల వాడకంలో నిపుణులుగా ఉండేవారు. 1524లో రాసిన టిబెటను రచయిత తాషి నామ్‌గ్యాలు అభిప్రాయం ప్రకారం టిబెటు‌లో లామెల్లారు కవచం చరిత్ర మూడు విభిన్న కాలాలుగా విభజించబడింది. అత్యంత పురాతన కవచం "నీతిమంతులైన రాజులు, మామ, మేనల్లుడు" కాలం నాటిది. ఇది యార్లంగు రాజవంశం కాలంలో అంటే ఏడవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి తొమ్మిదవ శతాబ్దం మధ్యకాలం నాటిదిగా భావిస్తున్నారు. 

డు యు (735–812) తన విజ్ఞాన సర్వస్వ గ్రంథమైన 'టాంగు‌డియన్'లో, టిబెటన్లు విలువిద్యలో అంత నిపుణులు కారని ఈ క్రింది విధంగా పోరాడారని పేర్కొన్నాడు:

టిబెటన్లు తమ కవచాలను పొరుగున ఉన్న స్టెప్పీ సంచార జాతులకు ఎగుమతి చేసి ఉండవచ్చు. టర్గేషు‌లు అరబ్బుల మీద దాడి చేసినప్పుడు. వారి ఖగాను సులుకు టిబెటను కవచం ధరించినట్లు నివేదించబడింది. ఇది మూడవ బాణం ఆయన ఛాతీలోకి చొచ్చుకుపోయే ముందు రెండు బాణాల నుండి ఆయనను రక్షించింది. ఆయన ఒక చేతిలో కొంత అసౌకర్యంతో ఆ ప్రమాదం నుండి బయటపడ్డాడు. 

### సంస్థాగత నిర్మాణం
టిబెటను సామ్రాజ్య అధికారులు పూర్తికాలం ఉద్యోగులు కాదు. అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే తాత్కాలిక ప్రాతిపదికన పిలవబడేవారు. ఈ యోధులను ఏడు అంగుళాల పొడవు గల బంగారు బాణంతో గుర్తించేవారు. ఇది వారి పదవిని సూచించేది. అధికారులు సంవత్సరానికి ఒకసారి సమావేశమై విధేయత ప్రమాణం చేసేవారు. వారు ప్రతి మూడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి బలి విందులో పాల్గొనడానికి సమావేశమయ్యేవారు. 

యుద్ధయాత్రలో ఉన్నప్పుడు టిబెటను సైన్యాలు తమతో ధాన్యం నిల్వలను తీసుకువెళ్ళేవి కావు, దోపిడీ మీదనో ఆధారపడి జీవించేవి. 

## సమాజం

*పాత టాంగు గ్రంథం*లోని ఒక చైనీసు లిప్యంతరీకరణ ప్రకారం, తొలి టిబెటన్లు "యువాండి" (చైనీసు లిప్యంతరీకరణ) అని పిలువబడే ఒక యుద్ధ దేవుడిని పూజించేవారు.

*పాత టాంగు గ్రంథం* ఇలా పేర్కొంది:

## ఇంకా చూడండి
* వాలీ ఆఫ్ ది కింగ్స్ (టిబెట్)
* గుజ్
* షులే రాజ్యం
* నంజావో
* సుంప
* పురంగ్-గుగే రాజ్యం
* టాంగ్-టిబెట్ సంబంధాలు

## మూలాలు