కుంభమేళా

**కుంభ మేళా,** అనేది అనేక మంది హిందువులు ఒక ప్రాంతానికి సంస్కతీ పరమైన కార్యక్రమాల కోసం చేరుకునే యాత్రా ప్రదేశ జాతర.

సాధారణ కుంభ మేళా ప్రతి నాలుగు సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరుగుతుంది. *అర్ధ* కుంభమేళా అనేది ప్రతి ఆరు సంవత్సరాలకు ఒకసారి హరిద్వార్ లేక ప్రయాగలలో జరుగుతుంది.

*పూర్ణ* కుంభ మేళా అనేది ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి ప్రయాగ, (అలహాబాద్), హరిద్వార్, ఉజ్జయిని, నాసిక్ లలో జరుగుతుంది. పన్నెండు పూర్ణ కుంభ మేళాలు పూర్తి అయిన తరువాత అంటే నూట నలభై నాలుగు సంవత్సరాలకు ఒకసారి అలహాబాద్ లో *మహా* కుంభ మేళా నిర్వహించబడింది.

జనవరి 2007లో చివరగా ప్రయాగలో 45 రోజుల పాటు జరిగిన అర్ధ కుంభ మేళాలో 17 మిలియన్ లకు పైగా హిందువులు హాజరవగా అన్నింటిలోకి పవిత్రంగా భావించే మకర సంక్రాంతి అయిన జనవరి 15 ఒక్క రోజే 5 మిలియన్ లకు పైగా హాజరయ్యారని ఒక అంచనా.

2001లో జరిగిన చివరి *మహా కుంభ మేళా*కు దాదాపు 60 మిలియన్ లకు పైగా ప్రజలు హాజరయ్యారు. ఎటువంటి సందర్భంలోనైనా ఇంత పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు హాజరవడం ప్రపంచ చరిత్రలోనే తొలిసారి కావడం విశేషం.

## కుంభమేళా ఆవిర్భావం, సమయాలు
*కుంభ* అనేది కుండకు సంస్కృతంలో సమానమైన అర్ధం గల పదం. దీనికే కలశం అనే అర్ధం కూడా ఉంది. భారత ఖగోళ శాస్త్రం ప్రకారం కుంభం అనేది ఒక రాశిని కూడా సూచిస్తుంది. ఈ రాశిలోనే ఈ పండుగను నిర్వహిస్తారు. *మేళా* అంటే కూటమి, కలయిక లేక జాతరగా భావించవచ్చు.

అనేక మంది హిందూ యాత్రికులు గంగా నది వద్దకు చేరుకొని చేసే వేడుకయే కుంభ మేళా. సూర్యుడు, బృహస్పతి (జూపిటర్) గ్రహం యొక్క స్థానాల ఆధారంగా ఈ వేడుక జరుపుకోవడం జరుగుతుంది. సూర్యుడు, బృహస్పతి సింహ రాశిలో ఉన్నప్పుడు ఈ కుంభ మేళాను నాసిక్ లోని త్రయంబకేశ్వర్ లోను, సూర్యుడు మేష రాశిలో ఉన్నప్పుడు హరిద్వార్ లోను, బృహస్పతి వృషభ రాశిలో, సూర్యుడు మకర రాశిలో ఉన్నప్పుడు కుంభ మేళాను ప్రయాగ లోను, బృహస్పతి, సూర్యుడు వృశ్చిక రాశిలో ఉన్నప్పుడు ఉజ్జయినిలోను నిర్వహించడం జరుగుతుంది. ప్రతి స్థలంలోను కుంభ మేళా నిర్వహించే తేదీలను సూర్యుడు, చంద్రుడు, బృహస్పతి స్థానాల ఆధారంగా ఎప్పటికప్పుడు నిర్ణయించడం జరుగుతుంది.

## చారిత్రక విశేషాలు

629-645 మధ్య హర్షవర్ధనుడి కాలంలో భారత దేశాన్ని సందర్శించిన చైనా యాత్రికుడు హుయాన్ త్సాంగ్ లేక గ్జుయాన్జాంగ్ రచనలలో మొదటగా కుంభ మేళాకు సంబంధించిన ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. అయితే నదీ సంబంధిత పండుగలు నిర్వహించడం ప్రారంభమైన ప్రాచీన భారత వేద కాలం నుండే ఈ మేళాను నిర్వహించే ఆచారం ఉన్నట్లు భావిస్తున్నారు. హిందూ పురాణాలను గమనిస్తే పురాణ గాథలలో, హిందూ సిద్ధాంతాలలో, క్షీర సాగర *[[క్షీరసాగర మథనం|మధన]]* సందర్భంలో, భాగవత పురాణంలో, విష్ణు పురాణంలో, మహా భారతంలో, రామాయణం లో కుంభ మేళాకు సంబంధించిన ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది.

పురాణాలను పరికిస్తే దేవతలు తమ శక్తీని పోగొట్టుకుని దానిని తిరిగి పొందడం కోసం అమృతాన్ని సంపాదించాలని క్షీర సాగర (పాల సముద్రం) మధనానికి పూనుకుంటారు. దీనికి గాను వీరు అమృతం లభించాక చెరి సగం తీసుకోవాలనే ఒప్పందంతో తమ శత్రువులైన అసురుల లేక రాక్షసుల సహాయం కోరతారు. అయితే అమృతాన్ని కలిగి ఉన్న *కుంభం* (కుండ) కనబడగానే పోట్లాట మొదలవుతుంది. పన్నెండు రాత్రులు, పన్నెండు పగళ్ళు పాటు (మనుషుల దృష్టిలో పన్నెండు సంవత్సరాలు) దేవతలు రాక్షసుల మధ్య అమృతపు కుండ కోసం భీకర పోరు జరుగుతుంది. ఈ యుద్ధ సమయంలో మహా విష్ణువు ఈ అమృతపు కుంభాన్ని తీసుకుని వెళ్తుండగా, హరిద్వార్, ఉజ్జయిని, నాసిక్ లలో కొన్ని అమృతపు బిందువులు చిలకరించాడని నమ్ముతారు.

### యాత్రిక సంఖ్య, ఏర్పాట్లు
*ఇంపీరియల్ గెజట్ ఆఫ్ ఇండియా* ప్రకారం హరిద్వార్లో 1892లో జరిగిన కుంభ మేళాలో పాల్గొన్నవారికి పెద్ద ఎత్తున కలరా సోకడం వలన తరువాతి కాలంలో అక్కడి అధికారులు నిర్వహణా ఏర్పాట్లను మెరుగు పరచడం, హరిద్వార్ ఇంప్రూవ్మెంట్ సొసైటీ ఏర్పాటు కావడం జరిగింది. 1903 దాదాపు నాలుగు లక్షల మంది కుంభ మేళాకు హాజరైనట్లు తెలుస్తుంది. 1954లో అలహాబాద్ లో జరిగిన కుంభ మేళాలో తొక్కిసలాట జరిగి దాదాపు 500 మంది ప్రాణాలు కోల్పోవడమే కాక అనేక మంది గాయపడడం కూడా జరిగింది. 1998 ఏప్రిల్ 14లో హరిద్వార్ లో జరిగిన కుంభ మేళాకు పది మిలియన్లకు పైగా ప్రజలు హాజరయ్యారు.

గంగా నది స్నానమాచారించేందుకు గాను 1998లో హరిద్వార్ కుంభ మేళాకు పది మిలియన్ లకు పైగా ప్రజలు హాజరయ్యారు. 2001లో ప్రయాగ (అలహాబాద్) లో జరిగిన *కుంభ మేళా*కు మొత్తం దాదాపుగా అరవై మిలియన్ల మంది హాజరు కాగా దాదాపు ఒక మిలియన్ పైగా ప్రజలు ప్రపంచం అంతటా ఉన్న ఇతర దేశాల నుండి హాజరు కావడం జరిగింది. ఆయా గ్రహస్థితుల ఆధారంగా జరిగే ఈ అరుదైన మేళా 12 సంవత్సరాలకు ఒకసారి మాత్రమే నిర్వహించడం జరుగుతుంది.

## ఆచార వ్యవహారాలు
ఎక్కడైతే ఈ మేళా నిర్వహించడం జరుగుతుందో అక్కడ నదీ జలాలతో పవిత్ర స్నానం ఆచరించడం అనేది ఈ పండుగ సందర్భంగా పాటించే అతి ముఖ్యమైన ఆచారం.ఇప్పటి వరకు అత్యధికంగా నాసిక్ లో నిర్వహించిన కుంభ మేళాకు 75 మిలియన్ లకు పైగా ప్రజలు హాజరయ్యారు. మతపరమైన చర్చలు, ఆధ్యాత్మిక గానాలు, పేదలకు, సన్యాసులకు అన్నదానాలతో పాటు మతం యొక్క ఆచార వ్యవహారాలను గూర్చి మత పెద్దల మధ్య జరిగే చర్చలు ఈ మేళాలో జరిగే కార్యక్రమాలు. అన్ని యాత్రా స్థలాలలోకీ కుంభ మేళాను అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు. వేల సంఖ్యలో సాధువులు, సన్యాసులు హాజరవడం ఈ మేళాకు ఒక ప్రత్యేకతను సంతరించి పెట్టింది. పురాతన సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబించేలా ఈ సాధువులు కాషాయ వస్త్రధారులై వొళ్ళంతా వీబూది రాసుకుని కనిపిస్తారు. *నాగ సన్యాసు* లని పిలవబడే కొందరు సాధువులు శీతాకాలంతో సహా అన్ని కాలాల్లోను దిగంబరులై కనిపిస్తారు.

1895లో కుంభ మేళాను సందర్శించిన మార్క్ ట్వైన్ ఇలా రాసారు:

## ఇటీవలి కుంభ మేళాలు
### 1894

పరమహంస యోగానంద రచించిన *[[ఒక యోగి ఆత్మకథ|ఒక యోగి ఆత్మ కథ]]* అనే పుస్తకం ప్రకారం 1894 జనవరిలో ప్రయాగలో జరిగిన కుంభ మేళా లోనే ఆయన గురువు శ్రీ యుక్తేస్వరులు మొదటి సారిగా మహావతార్ బాబాజీను కలుసుకున్నారు.

### 2001
2001లో కుంభ మేళాను ప్రయాగలో నిర్వహించడం జరిగింది. ఈ సందర్భంగా దాదాపు 60 మిలియన్ లకు పైగా ప్రజలు పవిత్ర గంగా నదిలో స్నానమాచారించారని అంచనా.

### 2003
2003లో జూలై 27 నుండి సెప్టెంబరు 7 మధ్య నాసిక్ లో నిర్వహించిన కుంభ మేళాలో మొత్తం 39 మంది (28 మహిళలు, 11 మంది పురుషులు) చనిపోగా 57 మంది వరకు గాయపడ్డారు. ఆ సమయంలో అనేక మంది భక్తులు *మహా స్నానం* లేక పవిత్ర స్నానం ఆచరించేందుకు గోదావరి నది వొడ్డున వేచి ఉన్నారు. సాధువులు మొదట స్నానం ఆచరించేందుకు వీలుగా దాదాపు ముఫై వేల మంది భక్తులను రామకుండ్ అనే పవిత్ర ప్రదేశానికి వెళ్ళే ఇరుకు రోడ్డు లోకి నెట్టి బారికేడ్ లను అడ్డంగా ఉంచడం జరిగింది. ఆ సమయంలో ఒక సాధువు కొన్ని వెండి నాణాలను విసరడం వల్ల జరిగిన తోపులాట తొక్కిసలాటకు దారితీసిందని తెలుస్తుంది.

### 2007
ప్రయాగలో (దీనికే అలహాబాద్ అనేది మరో పేరు) జరిగిన అర్ధ కుంభ మేళాకు దాదాపు 30 మిలియన్. 3 కొట్ల కు పైగా ప్రజలు హాజరయ్యారు.

### 2010
మకర సంక్రాంతితో (2010 జనవరి 14) ప్రారంభించి *శాఖ పూర్ణిమా స్నానం* (2010 ఏప్రిల్ 28) వరకు జరిగే పూర్ణ కుంభమేళాకు హరిద్వార్ ఆతిధ్యం ఇచ్చింది. మిలియన్ ల కొద్దీ హిందూ యాత్రికులు ఈ *మేళా*కు హాజరు కావడం జరిగింది. ఒక్క ఏప్రిల్ 14 వ తేది నాడే దాదాపు 10 మిలియన్ ప్రజలు గంగా నదిలో స్నానం ఆచరించడం జరిగింది. అధికారిక లెక్కల ప్రకారం 2010 జనవరి 14 నుండి దాదాపు 40 మిలియన్ లకు పైగా ప్రజలు గంగలో స్నానమాచరించినట్లు తెలుస్తుంది. ప్రపంచంలోనే అత్యధిక సంఖ్యలో ప్రజలు హాజరయ్యే మత వేడుకగా పిలిచే కుంభ మేళాకు భారతీయులతో పాటు విదేశీయులు కూడా పెద్ద సంఖ్యలో హాజరవుతారు. ఇంత పెద్ద సంఖ్యలో వెళుతున్న భక్తుల సౌకర్యార్ధం భారతీయ రైల్వే ప్రత్యేక రైళ్ళను కూడా నడిపింది. సాధువులకు, భక్తులకు మధ్య జరిగిన గొడవ వల్ల సంభవించిన తొక్కిసలాటలో ఐదుగురు వ్యక్తులు చనిపోవడం కూడా జరిగింది.

భవిష్యత్తులో ఈ వేడుకులను మరింత సమర్దవంతంగా నిర్వహించాలనే ఉద్దేశంతో భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ హాజరైన ప్రజానీకం యొక్క శాటిలైట్ ఫోటోలను తీసుకోవడం జరిగింది.

## చరిత్ర కాలక్రమం

* 10,000 బిసి – ఆచార నదీ స్నానం అనే భావనకు సాక్ష్యం (చరిత్రకారుడు ఎస్.బి. రాయ్ ప్రకారం)
* 600 బిసి - బౌద్ధ గ్రంథాలలో నది ఉత్సవాలు కనిపిస్తాయి.
* 400 బిసి - ఒక గ్రీకు దూత చక్రవర్తి చంద్రగుప్తుని ఆస్థానంలో ఒక ఉత్సవాన్ని నివేదించాడు.
* 300 - కుంభమేళా ప్రస్తుత రూపం ఈ కాలంలోనే రూపుదిద్దుకున్నదని రాయ్ అభిప్రాయపడ్డాడు. ఇతర ప్రాచీన మౌఖిక సంప్రదాయాల ఆధారంగా వివిధ పురాణాలు , గ్రంథాలు భూమిపై నాలుగు వేర్వేరు ప్రదేశాలలో పడటం గురించి ప్రస్తావించాయి. మొట్టమొదట ఆగం అఖారా స్థాపించబడింది, తరువాత అది విచ్ఛిన్నమైంది, ఇతర అఖారాలు ఏర్పడ్డాయి.
* 547 - అభాన్ అనే అఖారా  తొలి వ్రాతపూర్వక నివేదిక ఈ కాలానికి చెందినది.
* 600 - చైనీస్ యాత్రికుడు యు ఆన్ చ్వాంగ్,  ప్రయాగ్‌రాజ్ ప్రస్తుత అలహాబాద్లో చక్రవర్తి హర్ష నిర్వహించిన కుంభంలో స్నానం చేశాడు.
* 904 – నిరంజని అఖారా ఏర్పాటు.
* 1146 - జునా అఖారా ఏర్పాటు.
* 1300 - కాన్ఫటా యోగి, రాజస్థాన్ ఆర్మీలో పనిచేస్తున్న  సాధు.
* 1398 - హిందువుల పట్ల సుల్తాన్ సహనానికి శిక్షగా తైమూర్ ఢిల్లీని నాశనం చేసి, ఆపై హరిద్వార్ ఫెయిర్ వైపు కవాతు చేసి వేలాది మంది హిందూ భక్తులను ఊచకోత కోశాడు.
* 1565 - మధుసూదన్ సరస్వతి ద్వారా దాస్నమి వ్యవస్థ పోరాట యూనిట్ల ఏర్పాటు.
* 1678 - ప్రణామి శాఖకు మూలకర్త మహామతి ప్రన్నత్‌జీ, విజయభినంద్ బుద్ధుడిని మచ్చలేని వ్యక్తిగా ప్రకటించారు.
* 1684 - ఫ్రెంచ్ యాత్రికుడు టావెర్నియర్ భారతదేశంలో 12|12 లక్షల మంది హిందూ సాధువుల సంఖ్యను అంచనా వేశారు.
* 1690 - నాసిక్‌లో శైవ, వైష్ణవ శాఖలు వైష్ణవ శాఖల మధ్య ఘర్షణ; 60,000 మంది చనిపోయారు.
* 1760 - హరిద్వార్ జాతరలో శైవులు మరియు వైష్ణవుల మధ్య ఘర్షణ; 1,800 మంది చనిపోయారు.
* 1780 - బ్రిటీష్ వారిచే సన్యాసుల సమూహాల రాచరిక స్నానాలకు ఏర్పాట్ల ఏర్పాటు.
* 1820 - హరిద్వార్ జాతరలో జరిగిన తొక్కిసలాటలో 430 మంది మరణించారు.
* 1906- జాతరలో సాధువుల మధ్య జరిగిన పోరులో బ్రిటిష్ కల్వరి జోక్యం చేసుకుంది.
* 1954 - అలహాబాద్‌లో జరిగిన కుంభ్‌లో నలభై లక్షల మంది అంటే భారతదేశ జనాభాలో 1% మంది పాల్గొన్నారు; తొక్కిసలాటలో కొన్ని వందల మంది చనిపోయారు.
* 1989 - గిన్నిస్ వరల్డ్ రికార్డ్స్ ఫిబ్రవరి 6న జరిగిన ప్రయాగ్ మేళాకు 1.5 కోట్ల మంది హాజరైనట్లు గిన్నిస్ బుక్ ఆఫ్ వరల్డ్ రికార్డ్స్ ధృవీకరించింది, ఇది అప్పటి వరకు ఒకే ప్రయోజనం కోసం గుమిగూడిన అతిపెద్ద జన సమూహం.
* 1995 - అలహాబాద్ "అర్ద్ కుంభ్" సందర్భంగా జనవరి 30న స్నానాలు ఆచరించే రోజున 2 కోట్ల మంది ప్రజలు హాజరు కావడం.
* 1998 - నాలుగు నెలల కాలంలో హరిద్వార్ మహాకుంభాన్ని 5 కోట్లకు పైగా భక్తులు సందర్శించారు; ఏప్రిల్ 14న ఒక్క రోజులో 1 కోటి మంది హాజరయ్యారు.
* 2001 - ప్రయాగ్‌రాజ్ జాతరలో ఆరు వారాల్లో 7 కోట్ల మంది భక్తులు, 24 జనవరి రోజున 3 కోట్ల మంది హాజరయ్యారు.
* 2003 - నాసిక్ జాతరలో ప్రధాన స్నానఘట్టం రోజున 60 లక్షల మంది హాజరయ్యారు.
* 2004 - ఉజ్జయిని జాతరలో; ప్రధాన రోజులు 5 ఏప్రిల్, 19 ఏప్రిల్, 22 ఏప్రిల్, 24 ఏప్రిల్, 4 మే.
* 2007 - అలహాబాద్‌లో అర్ధ కుంభ్ మేళా 
* 2010 - హరిద్వార్‌లో కుంభం
* 2013 - అలహాబాద్ కుంభ్ 2013 జనవరి 14, 2013 మార్చి 10 మధ్య జరిగింది. ఇది మొత్తం 55 రోజులు, ఈ సమయంలో అలహాబాద్ (ప్రయాగ్‌రాజ్) అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరంగా మారింది. 5 చ.కి.మీ ఈ ప్రాంతంలో 8 కోట్ల మంది ప్రజలు ఉండటం ప్రపంచంలోనే అత్యంత అద్భుతమైన సంఘటన.
* 2015 - 2015 సంవత్సరపు కుంభమేళా 205 జూలై 14 ఉదయం 6:16 గంటలకు నాసిక్, త్రంబకేశ్వర్‌లలో ఏకకాలంలో ప్రారంభమైంది కుంభమేళా 2015 సెప్టెంబరు 25న ముగిసింది.
* 2016 - ఉజ్జయినిలో ఏప్రిల్ 22 నుండి ప్రారంభమైంది
* 2019 - అలహాబాద్‌లోని అర్ధ కుంభ్ మేళా జరిగింది.
* 2021 - హరిద్వార్‌లో కుంభ మేళా జరిగింది.
* 2025- మహాకుంభ్, (ప్రయాగ్రాజ్) 2025 

## మీడియాలో కుంభ మేళా
1982 దిలీప్ రాయ్ తీసిన బెంగాలి సినిమా *అమ్రిత కుమ్భేర్ సంధానే*లో కుంభమేళాను చూపించడం జరిగింది. 70 మిలియన్ లకు పైగా ప్రజలు హాజరైన కుంభమేళా భగవంతుని పై ప్రజలకు ఉన్న విశ్వాసానికి ప్రతీక అంటూ హిందూ పత్రిక సెప్టెంబరు 24న ప్రచురించింది. 2001లో మారిజియో బెనజో, నిక్ డేలు తీసిన *కుంభమేళా:ది గ్రేటెస్ట్ షో ఆన్ ఎర్త్*  అనే డాక్యుమెంటరీతో పాటు నదీం ఉద్దిన్ యొక్క *కుంభమేళా: సాంగ్స్ ఆఫ్ ది రివర్* (2004), *ఇన్వొకేషన్, కుంభమేళా* (2008)  వంటి అనేక డాక్యుమెంటరీలకు కుంభమేళానే కథ అంశంగా ఉంది.

అనేక బాలీవుడ్ సినిమాలలో ఆయా పాత్రలు తమ కవల సోదరి లేక సోదరున్ని కుంభమేళాలోనే పోగొట్టుకున్నట్లు సరదాగా చూపించడం జరిగింది. "హం బచ్పన్ మే కుంభ కే మేళా మే ఖో గయే థే" అనేది హిందీ భాషలో సాధారణంగా వాడే వాక్యం. గతంలో లాగే ఇటీవల సినిమాలలో కూడా ఈ తప్పిపోవడం, తిరిగి కలుసుకోవడం వంటి కదలనే పారడీగా తీయడం జరుగుతుంది.

ది CBS సండే మార్నింగ్ అనే ఒక ప్రముఖ అమెరికన్ మార్నింగ్ షో 2010 ఏప్రిల్ 18న హరిద్వార్ కుంభ మేళాను ప్రపంచంలోనే "అత్యధిక సంఖ్యలో యాత్రికులు హాజరయ్యే మత కార్యక్రమం"గా అభివర్ణించింది. భూమి పై అత్యద్భుతంగా నమ్మకాన్ని వ్యక్తీకరించే ఒక కార్యక్రమం గాను, పదుల మిలియన్ ల సంఖ్యలో యాత్రీకులను ఆకర్షించే అద్భుత ప్రయాణం గాను కుంభమేళాను ఈ షో అభివర్ణించింది.

ఏప్రిల్ 28,2010న BBC కుంభమేళా "గ్రేటెస్ట్ షో ఆన్ ఎర్త్" పేరుతో కుంభమేళా పై ఒక ఆడియో, వీడియో రిపోర్ట్ ను వెలువరించింది.

## వీటిని కూడా పరిశీలించండి

 
*మహామహం
*1954 కుంభ మేళా తొక్కిసలాట
*పుష్కరం

## మరింత చదవటానికి
* సుబాస్ రాయ్ రచించిన *కుంభమేళా:హిస్టరీ అండ్ రెలిజియన్, ఆస్ట్రానమి , కాస్మోబయాలజీ* గంగా కావేరి పబ్లిషింగ్ హవుస్ చే ప్రచురితము, 1993 ISBN 0-691-06962-X.
* మార్క్ టుల్లీ (రచయిత), రిచర్డ్ లాన్నో (ఫోటోగ్రాఫర్) అశోక్ మహేంద్ర (ఫోటోగ్రాఫర్) ల యొక్క *ది కుంభమేళా* ఇండికా బుక్స్ 2002. ISBN 81-86569-22-7.
* జాక్ హేబ్నేర్ రాసిన *కుంభమేళా* ట్రాన్సిషన్ వెండర్ ప్రచురణ, 2003 ISBN 1-886069-90-5.
* గోవింద్ స్వరూప్ రాసిన నాసిక్ *కుంభమేళా: ఎ స్పిరిచుయల్ సోజర్న్* ఇండియా బుక్ హౌస్ లిమిటెడ్ 2006 ISBN 81-7508-379-4.
* కామా మక్లెన్ రాసిన *పిలిగ్రిమేజ్ అండ్ పవర్: ది కుంభమేళా ఇన్ అలహాబాద్, 1765-1954* ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్, USA. 2008. ISBN‌ 0-385-14348-6.

## సూచనలు

## బాహ్య లింకులు

*2010 కుంభమేళా అధికారిక వెబ్ సైట్
*కుంభమేళా హరిద్వార్
*కుంభమేళా ఫోటోలలో ఉత్తమమైనవి
*ఫోటో లతో సహా కుంభమేళా పై సమగ్ర పరిశోధనాత్మక వ్యాసం
*ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద విశ్వాస ప్రకటన కార్యక్రమము
*Guardian.co.uk నుండి 2010లో హరిద్వార్ లో జరిగిన మహా కుంభమేళా వీడియో

వర్గం:హిందూ యాత్రికుల సైట్లు
వర్గం:యాత్రలు
వర్గం:భారతీయ పండుగలు
వర్గం:భారతదేశంలో జాతరలు
వర్గం:హిందూ పండుగలు
వర్గం:ఉత్తరాఖండ్ సంస్కృతి
వర్గం:అలహాబాదు
వర్గం:నాసిక్
వర్గం:హరిద్వార్
వర్గం:ఉత్తరాఖండ్
వర్గం:ఉత్తరాఖండ్‌లో పర్యాటకం
వర్గం:టూరిజం ఇన్ ఉత్తర్ ప్రదేశ్
వర్గం:ఉజ్జయినీ