బాణ రాజవంశం

**బాణ** లేదా **వాణ** రాజవంశం దక్షిణ భారతదేశానికి చెందినది, వీరు మహాబలి రాజు నుండి వచ్చిన వారమని చెప్పుకున్నారు. మహాబలి కుమారుడైన బాణ నుండి ఈ రాజవంశానికి ఆ పేరు వచ్చింది. బాణులు అనేక పొరుగు రాజవంశాల నుండి వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్నారు, వారు చాళుక్యులు, చోళులు, పాండ్యులు వంటి కొన్ని ప్రధాన రాజవంశాలకు లొంగిపోయిన తరువాత, వారి సామంతులుగా సేవలందించారు. వీరు కొన్ని రాజవంశాలకు సామంతులుగా కూడా పనిచేశారు. బాణులకు వివిధ సమయాల్లో వివిధ ప్రదేశాలలో రాజధానులు ఉన్నాయి, వాటిలో కోలార్, గుడిమల్లం ఉన్నాయి. బాణులు స్థానిక కన్నడ పాలక రాజవంశం.
## చరిత్ర

ప్రామాణికమైన చారిత్రక రికార్డులలో బాణుల గురించి మొట్టమొదటి ప్రస్తావన సా.శ. నాల్గవ శతాబ్దం మధ్యలో, శాతవాహనులు, తొలి పల్లవులకు సామంతులుగా కనిపిస్తుంది.

కానీ వాస్తవ సాహిత్య చరిత్ర (మైసూర్ స్టేట్ గెజిటీర్ 1968) ప్రకారం, ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని కోలార్, చిక్కబల్లాపూర్ జిల్లాలను పాలించిన మహాబలీలు లేదా బృహద్బాణులు మహాబలి కుమారుడైన బాణాసురుడు లేదా బాణ రాజు వారసులు. బృహద్బాణ రాజు మహాబలికి మనవడు. ఈ తరంలో పాలించిన చివరి రాజు సాంబయ్య. వారు కోలార్ ప్రాంతానికి చెందిన నోలంబులు, పశ్చిమ గంగులతో నిరంతరం ఘర్షణలు పడేవారు. వారు వైద్యుంబులను మిత్రులుగా కలిగి ఉన్నారు. వారు తమ రాజధానిగా ప్రస్తుత అవని ప్రాంతాన్ని (కోలార్ జిల్లాలోని ఒక గ్రామం) కలిగి ఉన్నారు.

బాణ రాజవంశం నల్ల జెండా, వృషభ (ఎద్దు) చిహ్నంతో కూడిన విలక్షణమైన లాంఛనాన్ని కలిగి ఉంది. సా.శ. 339 నాటి సంస్కృతంలో వ్రాయబడిన ముల్బాగల్ తాలూకాలో కనుగొనబడిన ఒక శాసనం శివుని కీర్తిస్తూ ప్రారంభమవుతుంది, ఆయన సింహాసనం నంది అని పిలువబడే పర్వత శిఖరంపై ఉందని చెబుతారు. ఈ శిఖరం ప్రస్తుత నందిదుర్గంగా నమ్ముతారు, ఇది శివుని ఎద్దు అయిన నందిని వ్యక్తపరుస్తుందని భావిస్తారు. విజయదిత్య దేవుని కుమారుడు, మహాబలి రాజవంశానికి చెందిన ప్రముఖ వ్యక్తి అయిన నందివర్మ మనవడు వధువల్లభ-మల్లదేవ-నందివర్మ ముదియనూరు (చుడాగ్రామ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది ముదియనూరు సంస్కృతీకరించబడిన రూపం) గ్రామాన్ని 25 మంది బ్రాహ్మణులకు మంజూరు చేసినట్లు ఈ శాసనం నమోదు చేసింది. అవన్య (అవని) పట్టణంలో ఉన్న రాజు, బాణ రాజవంశానికి శ్రేయస్సు తీసుకువచ్చినట్లు కీర్తించబడ్డాడు, బోధిసత్వుడితో పోల్చబడ్డాడు.

బాణులు 9వ శతాబ్దం చివరిలో పతనం అయ్యే వరకు దాదాపు బలమైన శక్తిగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. సుమారు 874లో జరిగిన సోరెమాటి యుద్ధంలో, బాణులు వైద్యుంబులతో కలిసి గంగులు, నోలంబులను ఓడించారని చెబుతారు. ఇంకా, సా.శ. 898, 905, 909 నాటి వారి శాసనాలలో ఏ ఆధిపత్య పాలకుని ప్రస్తావన లేదు. అయినప్పటికీ, బాణులు అన్ని వైపులా శత్రువులను కలిగి ఉన్నారు, వారి అధికారం 9th శతాబ్దం చివరి నుండి నిరంతరం బలహీనపడుతూ వచ్చింది. వారు చివరకు 1Oవ శతాబ్దం మొదటి భాగం నాటికి తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని కోల్పోయినట్లు కనిపిస్తోంది. నోలంబ రాజు మహేంద్ర (సుమారు 870-897) మహాబలి కుటుంబాన్ని అంతం చేసిన జిత్తులమారి రాజుగా వర్ణించబడితే, చోళ రాజు వీరనారాయణ లేదా పరాంతక 921లో ఇద్దరు బాణ రాజులను బలవంతంగా నిర్మూలించానని, ఈ పనిలో తనకు సహాయం చేసిన గంగ యువరాజు రెండవ పృథ్వీపతికి బాణాధిరాజ అనే బిరుదును ప్రదానం చేసినట్లు పేర్కొన్నాడు. 961లో (ఇది ఈ జిల్లాలో దొరికిన తాజా బాణ శాసనం తేదీ), సాంబయ్య అనే రాజు పల్లవ రాజు ఇరివ లేదా దిలీపుడి క్రింద ఒక చిన్న జిల్లాను పాలిస్తున్నట్లు మనకు తెలుస్తుంది. కానీ బాణులు రాజకీయ చరిత్ర నుండి పూర్తిగా కనుమరుగవ్వలేదు, ఇది కొన్ని తరువాతి సాహిత్య రచనలు, శాసనాలలో వారి గురించిన ప్రస్తావనల ద్వారా స్పష్టమవుతుంది. ఈ జిల్లా వెలుపల, ముఖ్యంగా దక్షిణాన, సా.శ. 16వ శతాబ్దం మొదటి త్రైమాసికం నాటి చెదురుమదురు బాణ రికార్డులు కనుగొనబడ్డాయి. బాణుల చరిత్ర, వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా, ఉత్తరాన ఆంధ్ర దేశం నుండి దక్షిణాన పాండ్య రాజుల క్రింద మధురై గవర్నర్లుగా ఉన్న పాండ్య దేశం వరకు జిల్లా నుండి జిల్లాకు వలసలు వెళ్లడం ద్వారా ఒక రాజవంశం సుదీర్ఘకాలం ఎలా మనుగడ సాగించిందో వివరిస్తుందన్న విషయంలో విశేషమైన ఆసక్తిని రేకెత్తిస్తుంది.

## సరిహద్దులు
బాణ రాజ్యం వివిధ కాలాల్లో వివిధ ప్రాంతాలతో కూడి ఉండేది, ఈ క్రింది పేర్లతో పిలువబడేది:

* సంగం కాలానికి చెందిన పెరుంబాణప్పాడి (గొప్ప బాణ దేశం). ఇది 'కంట్రీ ఆఫ్ బృహద్-బాణ' లేదా 'కంట్రీ ఆఫ్ ద బృహద్ (గ్రేట్) బాణ'కి తమిళ సమానార్థకం. పెరుంబాణప్పాడి అనేది ఆంధ్రపథానికి పశ్చిమాన ఉన్న ఒక పెద్ద భూభాగం. దీనికి పశ్చిమాన పుంగనూరు, కోలార్, శ్రీశైలం, తూర్పున శ్రీకాళహస్తి, షోలింగూర్ ఉన్నాయి, అయితే పాలార్ నది దీని దక్షిణ సరిహద్దుగా ఉంది. దీని రాజధాని వానపురంగా కూడా పిలువబడే తిరువల్లం. పెరుంబాణప్పాడి జయకొండ సోళ మండలం ప్రావిన్సులో భాగంగా ఉండేది  అంతేకాకుండా తొండై-మండలం వాయువ్య భాగాలకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది.
* బలికుల నాడు (బాణుల రాజ్యం). ఇది ఆధునిక చిత్తూరు, అనంతపురం, కడప జిల్లాల భాగాలతో రూపొందించబడింది. బలికుల నాడు ఒక భాగంలో తరువాత నెల్లూరు భాగాలు చేర్చబడ్డాయి. బాణులు సా.శ. 7వ శతాబ్దం నాటికే సదరు ప్రాంతాలలో ఉన్నారు, తమిళ చోళులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.
* ఆంధ్రపథం (ఆంధ్ర-దేశం లేదా ఆంధ్రుల ప్రావిన్స్ అని కూడా అంటారు) సాంప్రదాయకంగా గోదావరి, కృష్ణా నదుల మధ్య ఉంటుంది. ఆంధ్రపథంగా పిలువబడే ఈ బాణ రాజ్యం మొదట పశ్చిమాన శ్రీకాళహస్తి వరకు విస్తరించింది, ప్రస్తుత ఉత్తర ఆర్కాట్ జిల్లా మొత్తాన్ని ఆక్రమించింది. ఇది ప్రస్తుత గుంటూరును కూడా కలిగి ఉండి, శాతవాహనుల క్రింద వృద్ధి చెందింది. ఆంధ్రపథంను తమిళులు వడుగవల్లి, వడుగవల్లి మేర్కు లేదా వడుగవల్లి 12,000 అని పిలిచేవారు. సా.శ. 338లో బాణ రాజు వధువల్లబ మల్లదేవ నందివర్మన్ ఇచ్చిన మంజూరు ద్వారా ఆంధ్రపథం ఆంధ్రమండలంగా అభివృద్ధి చేయబడింది. ఆంధ్రపథాన్ని వీరపురుషదత్తుడు వంటి ఇక్ష్వాకు రాజులు పరిపాలించారు.

## మధ్యయుగ దక్షిణ భారతదేశంలో
పశ్చిమ గంగ రాజు రెండవ పృథ్వీపతికి బాణులను ఓడించిన తర్వాత చోళుడు మొదటి పరాంతక "బాణుల ప్రభువు" అనే బిరుదును ప్రదానం చేశాడు. చోళ రాజు మొదటి పరాంతక సా.శ. 909 - 916 మధ్య కాలంలో బాణుల ఆంధ్రపథం రాజ్యాన్ని లాక్కున్న తర్వాత, బాణులు తదనంతరం నెల్లూరు, గుంటూరు, అనంతపురం వంటి వివిధ భాగాలను మధ్యయుగ ఆంధ్రాలో నాయకులుగా పాలిస్తున్నట్లు కనిపించింది.

### నెల్లూరులో
సన్నమూరులో లభించిన ఒక శాసనం సా.శ. 11వ శతాబ్దంలో నెల్లూరు జిల్లా ఉత్తర భాగాన్ని పరిపాలించిన ఒక బాణ రాజవంశం ఉనికిని వెల్లడించింది. ఆ సమయంలో బాణ రాజు పేరు అగ్గపరాజు (అగ్గపరాజు అలియాస్ అగ్గప్ప అని కూడా పిలుస్తారు), అతను మహాబలి వంశానికి చెందినవాడని చెప్పుకున్నాడు, పరవిపుర, నందగిరిలపై ఆధిపత్యం సాధించాడు. అతని పూర్వీకుల గురించి ఏమీ తెలియనప్పటికీ, అగ్గప్ప చాళుక్య యువరాజు విమలాదిత్యుని సామంతుడిగా పరిపాలించి ఉండవచ్చని నమ్ముతారు.

### కొణిదెనలో
బాణులకు చెందిన మొదటి చుర్రబలి లేదా మొదటి చురబల్లిరాజు సా.శ. 12వ శతాబ్దంలో కొణిదెనను పరిపాలిస్తున్నాడు. రెండవ చురబల్లి అలియాస్ రెండవ చురబ్బిరాజు, మహామండలేశ్వరుడిగా పనిచేశాడు, అగ్గప్పరాజు మాదిరిగానే సుదీర్ఘ ప్రశస్తి, బిరుదులను కలిగి ఉన్నాడు. అందువల్ల అతను అగ్గప రాజు వారసుడని సూచించబడింది. సా.శ. 1151 నాటి కొణిదెన నుండి లభించిన చురబ్బిరాజు ఏకైక రికార్డు అతనిని "మహామండలేశ్వర బెర్బహ చుర్రబల్లి రాజు" అని పేర్కొంది. అతని బిరుదులు అతను వశిష్ట గోత్రానికి చెందినవాడని పేర్కొన్నాయి. అతను పరవిపుర, నందగిరిలపై ఆధిపత్యాన్ని ప్రకటించుకుని కమ్మనాడులోని ఒక భాగాన్ని పరిపాలించాడు.

### ఇతర బాణులు
* సా.శ. 1122 నాటి అనంతపురం రికార్డులో కనిపిస్తున్న చిత్తరస బహుశా బాణ వంశానికి చెందినవాడు కావచ్చు.
* కాకతీయ రాజవంశానికి చెందిన ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో, తెలుగు దేశంలో కొందరు బాణులు వినిపిస్తారు. విద్యానాథుడు రచించిన 'ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణ' గ్రంథంలో వీరి ప్రస్తావన ఉంది.
* త్రివిక్రమదేవుడు బాణ వారసత్వాన్ని చెప్పుకుని 15వ శతాబ్దంలో వృద్ధి చెందాడు. అతను ప్రాకృత వ్యాకరణంపై ఒక గ్రంథమైన త్రివిక్రమ వృత్తిని రాశాడు.
* బాణ వంశానికి చెందినవారమని చెప్పుకున్న మదురై విజయనగర వైస్రాయ్‌లకు (నాయకులు) చివరి తేదీ సా.శ. 1546.

## బృహత్ఫలాయనులు
జయవర్మ బృహత్ఫలాయనుని రాగి పలకల ఆధారంగా, బృహత్ఫలాయనుడు అంటే బృహద్-బాణ అని అర్థం అని సూచించబడింది, ఇక్కడ 'ఫల', 'బాణ' రెండింటికీ 'బాణం తల' అనే ఒకే అర్థం ఉంది. బృహత్ఫలాయనులు సా.శ. 3వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో మచిలీపట్నం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను పాలించారు. అదనంగా, ఉజ్జయిని శక మహాక్షత్రపులు బృహత్ఫల (బాహఫల) గోత్రాన్ని ప్రకటించుకున్నారు, ఇక్ష్వాకులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. గుంటూరు-కృష్ణా ప్రాంతానికి చెందిన ఇక్ష్వాకుల రికార్డు ప్రకారం మహారాజ ఎహువుల ఛాంతమూలుని భార్య, మహారాజ ఛాంతమూలుని కోడలు అయిన వర్మ భటారిక అనే రాణి బాహపాల (అంటే బృహత్ఫల లేదా బృహత్ఫలాయన) గోత్రానికి చెందినదని, ఆమె ఒక మహాక్షత్రపుని కుమార్తె అని చెబుతారు. అందువల్ల బృహత్ఫలాయన అనే గోత్ర నామాన్ని బృహద్-బాణ వంశోత్పత్తిని సూచించడానికి ఉపయోగించారని ఊహించవచ్చు.

## బాణ రాజులు
వివిధ చారిత్రక మూలాలలో పేర్కొనబడిన కొందరు బాణ రాజులు:
* జయనందివర్మన్
* మొదటి విజయాదిత్యుడు, జయనందివర్మన్ కుమారుడు
* మల్లదేవ, మొదటి విజయాదిత్యుని కుమారుడు
* బాణ విద్యాధరుడు, మల్లదేవుని కుమారుడు (సా.శ. 1000 - 1016 మధ్య పాలించిన గంగ రాజు శివ మహారాజు మనుమరాలిని వివాహం చేసుకున్నాడు)
* ప్రభుమేరుదేవ, బాణ విద్యాధరుని కుమారుడు
* మొదటి విక్రమాదిత్యుడు, ప్రభుమేరుదేవుని కుమారుడు
* రెండవ విక్రమాదిత్యుడు లేదా పుగల్విప్పవర్-గండ, మొదటి విక్రమాదిత్యుని కుమారుడు
* విజయబాహు రెండవ విక్రమాదిత్యుడు, రెండవ విక్రమాదిత్యుని కుమారుడు
* అరగళూరుకు చెందిన అరగళూర్ ఉడైయ పొన్పారప్పినన్ రాజరాజదేవన్ అలియాస్ మగదేసన్ (మగడై మండలం నాయకుడు)
* వల్లవరాయన్ వందియదేవన్

## సంగం సాహిత్యంలో
సంగం కాలం నాటి పురాతన తమిళ పద్యం వానర్ ప్యాలెస్ ముందు ఉన్న దృశ్యాన్ని ఈ విధంగా వివరిస్తుంది:

రాజు నుండి కవులు ఎన్నో బహుమతులతో రాజభవనం నుండి వెళ్ళిపోతున్నారు, అయితే రాజ్యంలోని చిన్న ప్రాంతాలకు చెందిన అరెస్టయిన పాలకులు, రాజుకు కప్పం చెల్లించడంలో విఫలమై రాజు క్షమాపణ కోసం ఎదురుచూస్తున్నప్పుడు కవులు ఖరీదైన బహుమతులతో వెళ్లడం చూస్తారు, ఆ బహుమతులు వాస్తవానికి రాజు వారి నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నవి. వారిలో ఒకరు, బహుమతులను చూసి, కవి తీసుకువెళుతున్నది తన గుర్రమేనని అంటాడు, మరొకరు అతని ఏనుగును చూపిస్తాడు, ఇలా పురాతన వానరుల పరాక్రమాన్ని పట్టుకుని ఈ పద్యం సాగుతుంది. ఈ పద్యం దక్షిణ వానర్ల సంపద, అధికారాన్ని వివరిస్తుంది. కల్కి, తన చారిత్రక నవల పొన్నియిన్ సెల్వన్లో, వానర్ వంశానికి చెందినవాడిగా చెప్పుకునే కథానాయకుడు వల్లవరాయన్ వందియదేవన్, తన వంశ పతనం గురించి ఆలోచిస్తూ ఈ పద్యం పాడే సన్నివేశాన్ని వివరిస్తాడు.

## బిరుదులు
బాణ నాయకులు వివిధ ప్రాంతాలలో, వివిధ సమయాల్లో వానర్, వానర, వానవరాయర్, వానకోవరాయర్, పొన్పరప్పినన్ వంటి వివిధ బిరుదులను కలిగి ఉండేవారు, కొందరు "వాణ-కులోత్తమన్," "గంగ-కుల-ఉత్తమన్," "కంగేయర్" వంటి ఇతర బిరుదులను కూడా ప్రకటించుకున్నారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
*తంజావూరు నాయక రాజవంశం

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు
వర్గం:తమిళనాడు చరిత్ర