తిర్హుత లిపి

**[[మిథిల|మిథిలా]]**  లేదా మైథిలి లిపి అని కూడా పిలువబడే తిర్హుత చారిత్రాత్మకంగా సాంస్కృతిక మిథిలలోని దాదాపు 35 మిలియన్ల మంది ప్రజలు మాట్లాడే ఇండో-ఆర్యన్ భాష అయిన మైథిలిని వ్రాయడానికి ఉపయోగించబడింది. దీనిని సంస్కృత భాషను వ్రాయడానికి కూడా ఉపయోగించారు.. మైథిలి, బెంగాలీ, అస్సామీ, నెవారి, ఒడియా, టిబెటన్ లిపులు ఒకే లిపిలో భాగంగా ఉన్నాయి.

## చరిత్ర.
ఎడమ|thumb|'''తిర్హుత''' లిపిని చూపించే 7వ శతాబ్దం AD  మందర్ పర్వత్ శాసనాలు
పురాతన బౌద్ధ గ్రంథం లలితవిస్త్ర వైదేహి లిపి గురించి ప్రస్తావించింది. క్రీ.శ. ష. 7వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఈశాన్య అక్షరమాలలో గణనీయమైన మార్పు సంభవించింది. ఈ అభివృద్ధి మొదట ఆదిత్యసేన శాసనాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ సవరించిన లిపి  తూర్పు రూపాంతరం తరువాత మైథిలి లిపి అభివృద్ధి చెందింది, ఇది అస్సాం, బెంగాల్ , నేపాల్ వంటి ప్రాంతాలలో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది..

మైథిలి లిపికి సంబంధించిన తొలి నమోదిత శిలాశాసన ఆధారాలు 1000 BC నాటివి. ష. 7వ శతాబ్దానికి చెందినది. ఇది బీహార్‌లోని బంకా జిల్లాలోని బౌన్సిలో ఉన్న మందర్ కొండపై ఉన్న ఆదిత్యసేన శాసనాలలో కనుగొనబడింది. ఇప్పుడు దేవఘర్ బైద్యనాథ్ ఆలయంలో భద్రపరచబడిన ఈ శాసనాలు, ఈ లిపి  ప్రారంభ అభివృద్ధికి కీలకమైన సంగ్రహావలోకనం అందిస్తాయి.
alt=Location of it is Sahodara temple in West Champaran Bihar.|ఎడమ|thumb|'''మైథిలి''' లిపిలో క్రీ. శ. 950 నాటి ''సాహోదర్'' శాసనం
ఇది విస్తృతంగా వ్యాపించిన ఈశాన్య భారత లిపిలలో ఒకటి. ఇది క్రీ.పూ. ష. ఇది 10వ శతాబ్దం నాటికి ప్రస్తుత రూపాన్ని సంతరించుకుంది. క్రీ.శ. ష. 950 AD నాటి సహోదర్ రాతి శాసనాలలో మిథిలాక్షర్  పురాతన రూపం కూడా కనిపిస్తుంది. చంపారణ్ నుండి డియోఘర్ వరకు మిథిలా అంతటా ఈ లిపి ఉపయోగించబడింది.
thumb|''సిమ్రౌంగఢ్'' నుండి ''12వ శతాబ్దం'' రాతి శాసనం ప్రారంభ తిర్హుటా రచనను చూపిస్తుంది
ఈ లిపికి సంబంధించిన పురాతన ఆధారాలలో ఒకటి 12వ శతాబ్దానికి చెందిన మిథిలా కర్నాట్ మధ్యయుగ రాజధాని సిమ్రౌంగాధ్‌లో లభించిన ఒక చిన్న శాసనం..

## ప్రస్తుత స్థితి
గత 100 సంవత్సరాలుగా ఈ లిపి వాడకం తగ్గుతూ వస్తోంది, ఇది సంస్కృతుల క్షీణతకు ప్రధాన కారణం. రాజ్యాంగ హోదా ఉన్నప్పటికీ, విస్తృతంగా ఉపయోగించే లిపి లేకపోవడం మైథిలి భాష అభివృద్ధికి ఆటంకం కలిగిస్తుంది.

ఈ రోజుల్లో, మైథిలి భాష దాదాపుగా దేవనాగరి లిపిలోనే వ్రాయబడుతోంది, అయితే కొన్నిసార్లు మత పండితులు , కొన్ని సంస్కృతి-స్పృహ ఉన్న కుటుంబాలు తిర్హుటను ఉత్సవ లేఖలు (పాటలు & సాంస్కృతిక వ్యవహారాలు) రాయడానికి ఉపయోగిస్తారు , దాని ఉపయోగం  పరిధిని విస్తృతం చేయడానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.

తిర్హుత ఇంకా ప్రింటింగ్ టెక్నాలజీ రంగంలోకి ప్రవేశించలేదు. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, శిలాజ ప్రక్రియ ద్వారా కొన్ని సంస్కృత రచనలు ఈ లిపిలో ముద్రించబడ్డాయి. తరువాత, పుస్క్ భండార్, లాహిరియసరై తిర్హుటలో కొన్ని రకాలను ఉత్పత్తి చేయగలిగారు , కొన్ని రచనలను ప్రచురించారు, కానీ ఎటువంటి పురోగతిని సాధించలేకపోయారు. గత శతాబ్దం మధ్యలో, ఆల్ ఇండియా మైథిలి కాన్ఫరెన్స్ కొత్త రకాలను కనిపెట్టి, వాటిని ప్రతిష్టాత్మకమైన బృహత్ మైథిలి నిఘంటువు ప్రచురణలో ఉపయోగించింది. ఈ లిపి కోసం ఎలక్ట్రానిక్ సాంకేతికత ఇంకా అందుబాటులో లేదు. .

నేపాల్  14 ప్రాంతీయ అధికారిక భాషలలో ***మైథిలి*** భాషకు అధికారిక గుర్తింపు , 2003లో భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్ చేర్చడం ద్వారా ఇది స్వతంత్ర గుర్తింపుతో ఒక భాషగా స్థాపించబడింది. అయితే, ప్రస్తుతం దేవనాగరి లిపిలోని *మైథిలి* అధికారికంగా గుర్తించబడింది.

## అక్షరాలు

### స్వరం అక్షరాలు
 
చాలా హల్లు అక్షరాలు బెంగాలీ-అస్సామీ అక్షరాలతో సమానంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, యూనికోడ్ సమర్పణ 33 అక్షరాలలో 7 అక్షరాలకు కొత్త గ్రాఫిక్ డిజైన్లను సృష్టించడానికి మాత్రమే ఇబ్బంది పడింది: ⟨jh, ṭ, ḍh, ṇ, l, ś, h⟩.

### అచ్చులు

### ఇతర సంకేతాలు

## సంఖ్యలు
స్థాన దశాంశ సంఖ్యా వ్యవస్థ కోసం తిర్హుత లిపి దాని స్వంత సంకేతాలను ఉపయోగిస్తుంది.

## చిత్రాల గ్యాలరీ
మైథిలి లిపి  ప్రారంభ శాసనాల నుండి సమకాలీన చేతివ్రాత వరకు దాని దృశ్య ప్రాతినిధ్యం.
దస్త్రం:Mandar_parvat_inscriptions_of_Tirhuta.jpg|alt=7th Century AD, Mandar Parvat inscriptions of Tirhuta| *క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దానికి* చెందిన **తిర్హుతాలోని** మందర్ పర్వత శాసనాలు
దస్త్రం:Tirhuta_script_found_on_Mandar_parbat.jpg|alt=Tirhuta script found on Mandar Parvat| మందర పర్వతంపై తిరుహత లిపి కనుగొనబడింది
దస్త్రం:Tirhuta_inscriptions_at_Mandar_Parvat.jpg|alt=Image showing early Tirhuta writing in 7th century AD, Mandar Hills inscriptions| 7వ శతాబ్దం AD నాటి తొలి **తిర్హుత** రచనలను చూపించే చిత్రం, మందర్ హిల్స్ శాసనాలు
దస్త్రం:Table_showing_various_alphabets_used_in_Mithila.png|alt=Table showing various alphabets used in Mithila| మిథిలలో ఉపయోగించిన వివిధ వర్ణమాలలను చూపించే పట్టిక
దస్త్రం:Varṇa_Ratnākara_manuscript_in_the_Library_of_Royal_Asiatic_Society_of_Bengal.jpg|alt=Varṇa Ratnākara manuscript in Maithili script| **మైథిలీ** *లిపిలో* **వర్ణ రత్నాకర** *మాన్యుస్క్రిప్ట్*
దస్త్రం:Three_scripts_of_Mithila.png|alt=A Sanskrit Shloka written in three characters of Mithila| మిథిలా అనే మూడు అక్షరాలతో వ్రాయబడిన సంస్కృత శ్లోకం


## యూనికోడ్
2014 జూన్ లో 7వ వెర్షన్ విడుదలతో తిర్హుటా లిపి యునికోడ్ ప్రమాణానికి జోడించబడింది.

తిర్హుటా యూనికోడ్ బ్లాక్ U+11480–U+114DF:

## సూచనలు