హిందూ తత్వశాస్త్రం

**హిందూ తత్వశాస్త్రం** లేదా **వేద తత్వశాస్త్రం** అనేది భారతదేశ ఇనుప, శాస్త్రీయ యుగాలలో మొదటి హిందూ మత సంప్రదాయాలతో పాటు అభివృద్ధి చెందిన తాత్విక వ్యవస్థల సముదాయం. భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో హిందూ తత్వశాస్త్రం ఒక ప్రముఖ ఉపసమితి, ఇందులో తత్వశాస్త్రానికి ఉపయోగించే పదం ***దర్శనం*** (సంస్కృతం: दर्शन; అర్థం: "దృక్పథం లేదా కోణం"), ఇది 'చూడటం, అనుభవించడం' అని అర్థం వచ్చే సంస్కృత మూలం 'दृश' (drish) నుండి ఉద్భవించింది.

హిందూ తత్వశాస్త్రం లోని ఆలోచనా పాఠశాలలు లేదా *దర్శనాలు* ప్రధానంగా ఆరు పురాతన సనాతన పాఠశాలలతో సమానంగా ఉంటాయి: *[[ఆస్తిక - నాస్తిక|ఆస్తిక]]* (సంస్కృతం: आस्तिक) పాఠశాలలు, జ్ఞానానికి ప్రామాణిక మూలంగా సంస్కృత గ్రంథాల పురాతన సేకరణ అయిన వేదాలను అంగీకరించడం ద్వారా ఇవి నిర్వచించబడ్డాయి. ఈ ఆరింటిలో, ద్వైత సిద్ధాంతానికి చెందిన అత్యంత పురాతన పాఠశాల సాంఖ్యం (सांख्य); యోగా (योग) సాంఖ్య అధిభౌతిక శాస్త్రాన్ని ధ్యానం, శ్వాస పద్ధతులతో మిళితం చేస్తుంది; న్యాయ (न्याय) అనేది ప్రత్యక్ష వాస్తవికతను నొక్కిచెప్పే తర్క పాఠశాల; వైశేషికం (वैषेशिक) అనేది పరమాణువాదం, ప్రకృతివాదానికి సంబంధించిన న్యాయ పాఠశాల శాఖ; మీమాంస (मीमांसा) అనేది ఆచారం, విశ్వాసం, మతపరమైన బాధ్యతలను సమర్థించే పాఠశాల; వేదాంతం (वेदान्त) ప్రధానంగా అద్వైతాన్ని స్వీకరించే వివిధ సంప్రదాయాలను కలిగి ఉంటుంది.

ప్రాచీన, మధ్యయుగ కాలంలో భారతీయ తాత్విక రంగం ఆస్తిక సంప్రదాయాలతో అనేక భావనలను పంచుకునే తాత్విక వ్యవస్థలను కూడా ఉత్పత్తి చేసింది, అయితే అదే సమయంలో ఆత్మ వంటి అనేక కేంద్ర వేద భావనలను తిరస్కరించాయి లేదా వ్యతిరేకించాయి, లేదంటే వాటిని తమదైన రీతిలో అర్థం చేసుకున్నాయి. వీటిని *నాస్తిక* (సనాతన-యేతర) తత్వాలు అని పిలుస్తారు, వీటిలో ఇవి ఉన్నాయి: బౌద్ధమతం, జైనమతం, చార్వాక, ఆజీవికం మొదలైనవి. ఈ నాస్తిక పాఠశాలలు భారతీయమైనవిగా పరిగణించబడతాయి కానీ దాదాపు ఎప్పుడూ హిందూ మతానికి చెందినవిగా పరిగణించబడవు. పశ్చిమ దేశాల పండితులు 18, 19 వ శతాబ్దపు ఇండాలజిస్టులు, ఓరియంటలిస్టుల రచనలతో ప్రారంభించి ఆస్తిక, నాస్తిక తత్వాల మధ్య సంబంధాలు, వ్యత్యాసాలపై చర్చించారు. భారతీయ తత్వశాస్త్రాలలో చేర్చబడిన వివిధ సోదర సంప్రదాయాలు వైవిధ్యమైనవి, ఇవి పంచుకున్న చరిత్ర, భావనలు, వచన వనరులు, అస్తిత్వ మీమాంస, మోక్ష శాస్త్ర దృష్టి, విశ్వోద్భవ శాస్త్రం ద్వారా ఐక్యం చేయబడ్డాయి.

హిందూ తత్వశాస్త్రం ఆరు సనాతన తత్వాలలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఆలోచనలను అనుసంధానించే ఆస్తిక తత్వాల ఉప-పాఠశాలలను కూడా కలిగి ఉంది. అటువంటి పాఠశాలల ఉదాహరణలు: పాశుపత శైవం, శైవ సిద్ధాంతం, ప్రత్యభిజ్ఞ, రసేశ్వర, వైష్ణవం. కొన్ని ఉప-పాఠశాలలు కొన్ని బౌద్ధ సంప్రదాయాలలో కనిపించే తాంత్రిక ఆలోచనలను పంచుకుంటాయి, ఇవి పురాణాలు, ఆగమాలలో కనిపిస్తాయి. హిందూ తత్వశాస్త్రం ప్రతి పాఠశాల *[[ప్రమాణాలు|ప్రమాణ]]* అని పిలువబడే విస్తృతమైన జ్ఞానమీమాంస సాహిత్యాన్ని కలిగి ఉంది, అలాగే అధిభౌతిక శాస్త్రం, ఆక్సియాలజీ, ఇతర అంశాలపై సిద్ధాంతాలను కలిగి ఉంది.

## వర్గీకరణలు
భారతదేశ చరిత్రలో ఆరు సనాతన పాఠశాలలు సాధారణ శకానికి ముందే ఉద్భవించాయి, కొన్ని పాఠశాలలు బుద్ధుడి కంటే ముందే ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. సనాతన, సనాతన-యేతర పాఠశాలల వర్గీకరణ సరిపోతుందా లేదా ఖచ్చితమైనదా అని కొందరు పండితులు ప్రశ్నించారు.

ప్రాచీన కాలం నుండి, భారతీయ తత్వశాస్త్రం ఆస్తిక, నాస్తిక పాఠశాలలుగా వర్గీకరించబడింది. భారతీయ తత్వశాస్త్రం లోని సనాతన పాఠశాలలను **షడ్దర్శనాలు** ('ఆరు వ్యవస్థలు') అని పిలుస్తారు. ఈ రూపాన్ని 12, 16వ శతాబ్దాల మధ్య వేదాంతులు సృష్టించారు.

### ఆస్తిక
ఆరు ఆస్తిక (సనాతన) పాఠశాలలు ఉన్నాయి. ప్రతిదానిని దర్శనం అని పిలుస్తారు, ప్రతి దర్శనం వేదాలను అధికారంగా అంగీకరిస్తుంది. ప్రతి ఆస్తిక దర్శనం *[[ఆత్మ (హిందూ మతం)|ఆత్మ]]* (శాశ్వతమైనది) ఉనికిలో ఉందనే ఆవరణను కూడా అంగీకరిస్తుంది. తాత్విక ఆస్తిక పాఠశాలలు ఇవి:

# సాంఖ్యం – చైతన్యం (*పురుష*), పదార్థం (*ప్రకృతి*) కి సంబంధించిన బలమైన ద్వైత సైద్ధాంతిక వివరణ. దేవుడు లేదా దేవతలకు సంబంధించి అజ్ఞేయవాదం.
# యోగా – సాంఖ్యం నుండి ఉద్భవించిన ఏకేశ్వరోపాసన పాఠశాల, ఇది సాంఖ్య సిద్ధాంతం ఆచరణాత్మక ఉపయోగాన్ని నొక్కి చెబుతుంది: ధ్యానం, ఏకాగ్రత, మోక్షం.
# న్యాయ లేదా తర్కం – జ్ఞాన మూలాలను అన్వేషించే ఎపిస్టెమాలజీ పాఠశాల.
# వైశేషికం – పరమాణువాదానికి చెందిన అనుభవవాద పాఠశాల.
# మీమాంస – కర్మకాండ, సనాతన ధర్మాలకు సంబంధించిన సన్యాస వ్యతిరేక, ఆధ్యాత్మిక వ్యతిరేక పాఠశాల. ఆచార చర్యలపై వ్యవహరించే పూర్వ వేద గ్రంథాలపై దృష్టి సారించినందున ఈ సంప్రదాయాన్ని **పూర్వ-మీమాంస** అని కూడా పిలుస్తారు.
# వేదాంతం – వీరు వేదాలలోని జ్ఞాన విభాగానికి చెందిన చివరి భాగం లేదా జ్ఞానకాండపై దృష్టి పెడతారు. వేదాంతాన్ని *ఉత్తర-మీమాంస* అని కూడా అంటారు. ఈ పాఠశాల ఉపనిషత్తులు, బ్రహ్మ సూత్రాలు, భగవద్గీతలను ప్రామాణిక గ్రంథాలుగా పరిగణిస్తుంది.

### నాస్తిక

వేదాల అధికారాన్ని అంగీకరించని పాఠశాలలు నాస్తిక తత్వాలు, వీటిలో నాలుగు నాస్తిక పాఠశాలలు ప్రముఖమైనవి:

# చార్వాక, స్వేచ్ఛా సంకల్పం ఉనికిని అంగీకరించిన భౌతికవాద పాఠశాల.
# ఆజీవికం, స్వేచ్ఛా సంకల్పం ఉనికిని ఖండించిన భౌతికవాద పాఠశాల.
# బౌద్ధమతం, ఆత్మ ఉనికిని తిరస్కరించే తత్వశాస్త్రం, ఇది గౌతమ బుద్ధుని బోధనలు, జ్ఞానోదయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
# జైనమతం, ఆత్మ ఉనికిని అంగీకరించే తత్వశాస్త్రం, ఇరవై నాలుగు తీర్థంకరుల బోధనలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

### ఇతర పాఠశాలలు
ప్రధాన సనాతన, సనాతన-యేతర పాఠశాలలే కాకుండా, ఆలోచనలను మిళితం చేసిన, తమదైన కొత్త వాటిని ప్రవేశపెట్టిన సమకాలీన ఉప-పాఠశాలలు ఉనికిలో ఉన్నాయి. మధ్యయుగ పండితుడు మధ్వాచార్యులు తన 'సర్వదర్శన సంగ్రహం' పుస్తకంలో 14వ శతాబ్దం నాటికి ఉన్న 16 తాత్విక వ్యవస్థలను చేర్చారు. ఇందులో కింది ఉప-పాఠశాలలు ఉన్నాయి:

* నకులీశుడు అభివృద్ధి చేసిన పాశుపత శైవం
* ఆస్తిక సాంఖ్య పాఠశాల అయిన శైవ సిద్ధాంతం
* కాశ్మీర శైవానికి చెందిన గుర్తించదగిన పాఠశాల అయిన ప్రత్యభిజ్ఞ
* అమరత్వాన్ని చేరుకోవడానికి పాదరసం వాడకాన్ని సమర్థించిన శైవ పాఠశాల రసేశ్వర
* పాణినీయ

పై ఉప-పాఠశాలలు న్యాయ వాస్తవికత, వైశేషిక ప్రకృతివాదం, అద్వైత మోక్షానికి ఆత్మ జ్ఞానం, యోగా స్వీయ-క్రమశిక్షణ వంటి ఆస్తిక పాఠశాలల నుండి భావనలను స్వీకరిస్తూనే తమ స్వంత ఆలోచనలను ప్రవేశపెట్టాయి.

## లక్షణాలు




## అవలోకనం

### జ్ఞానమీమాంస (ఎపిస్టెమాలజీ)
ఎపిస్టెమాలజీని (జ్ఞానమీమాంస) ప్రమాణ అంటారు. ఇది పురాతన కాలం నుండి హిందూమతంలో అభ్యసిస్తున్న ప్రధాన, విస్తృతంగా చర్చించబడిన రంగం. ప్రమాణ అనేది జ్ఞానానికి సంబంధించిన హిందూ సిద్ధాంతం, మానవులు ఖచ్చితమైన జ్ఞానాన్ని పొందే చెల్లుబాటు అయ్యే మార్గాలను ఇది చర్చిస్తుంది. సరైన జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందవచ్చో, ఒకరికి ఎలా తెలుసు, ఎలా తెలియదు, ఒకరి గురించి లేదా దేని గురించి అయినా ఏ మేరకు జ్ఞానాన్ని పొందవచ్చు అనేది ప్రమాణ దృష్టి.

ప్రాచీన, మధ్యయుగ హిందూ గ్రంథాలు ఖచ్చితమైన జ్ఞానం, సత్యాలకు సరైన సాధనంగా ఆరు ప్రమాణాలను గుర్తిస్తాయి:

# ప్రత్యక్ష – ప్రత్యక్ష గ్రహణశక్తి
# అనుమాన – అనుమితి లేదా పరోక్ష గ్రహణశక్తి
# ఉపమాన – పోలిక, సారూప్యత
# అర్థాపత్తి – ప్రతిపాదన, పరిస్థితుల నుండి ఉత్పన్నం
# అనుపలబ్ధి – గ్రహణశక్తి లేకపోవడం, రుజువు లేకపోవడం
# శబ్ద – పదం, గతం లేదా వర్తమాన విశ్వసనీయ నిపుణుల వాంగ్మూలం

## సాంఖ్యం
సాంఖ్యం (సంస్కృతం: सांख्य) హిందూ మతంలోని సనాతన తాత్విక వ్యవస్థలలో పురాతనమైనది, దీని మూలాలు సా.శ.పూ. 1వ సహస్రాబ్దిలో ఉన్నాయి. ఇది భారతీయ తత్వశాస్త్రానికి చెందిన హేతువాద పాఠశాల, భారతీయ తత్వశాస్త్రాలలోని ఇతర పాఠశాలలపై బలమైన ప్రభావాన్ని చూపింది.

సాంఖ్య పాఠశాల సాక్షి-చైతన్యం, 'ప్రకృతి' (మనస్సు, గ్రహణశక్తి, పదార్థం) మధ్య ద్వైతాన్ని సమర్థిస్తుంది. ఇది విశ్వం రెండు వాస్తవాలను కలిగి ఉన్నట్లుగా పరిగణిస్తుంది: పురుషుడు (సాక్షి-చైతన్యం), ప్రకృతి. జీవుడు (ప్రాణి) అనేది పురుషుడు ఏదో ఒక రూపంలో ప్రకృతితో బంధించబడిన స్థితి.

## యోగా
భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో, ఆరు ఆస్తిక తాత్విక పాఠశాలల్లో యోగా (సంస్కృతం: योग) ఒకటి. యోగా తాత్విక వ్యవస్థ సాంఖ్య పాఠశాల ద్వంద్వ పరికల్పనలతో దగ్గరగా ఉంటుంది. యోగా పాఠశాల సాంఖ్య మనస్తత్వశాస్త్రం, అధిభౌతిక శాస్త్రాన్ని అంగీకరిస్తుంది, అయితే ఇది దేవుడి (ఈశ్వర) భావనను అంగీకరించినందున ఆస్తికవాదంగా పరిగణించబడుతుంది. పతంజలి యోగ సూత్రాలు ఈ పాఠశాల ప్రధాన గ్రంథం. యోగా పాఠశాల జ్ఞానం మోక్షానికి తగిన సాధనం అనే సాంఖ్య పాఠశాల సిద్ధాంతంపై నిర్మించబడింది.

## వైశేషికం
వైశేషిక (సంస్కృతం: वैशेसिक) తత్వశాస్త్రం ఒక ప్రకృతివాద పాఠశాల. ఇది భౌతిక తత్వశాస్త్రంలో పరమాణువాదం యొక్క రూపం. భౌతిక విశ్వంలోని అన్ని వస్తువులను పరమాణువులకు కుదించవచ్చని, పదార్థం ఇంటర్‌ప్లే నుండి ఒకరి అనుభవాలు తీసుకోబడ్డాయని ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. వైశేషిక పాఠశాల న్యాయ పాఠశాలకు సంబంధించినది కానీ దాని జ్ఞానమీమాంస, అధిభౌతిక శాస్త్రం, ఒంటాలజీలో వ్యత్యాసాలను కలిగి ఉంది.

## న్యాయ
న్యాయ (సంస్కృతం: न्याय) పాఠశాల వాస్తవిక ఆస్తిక తత్వశాస్త్రం. తర్కం సిద్ధాంతం, పద్దతి, జ్ఞానమీమాంసపై దాని గ్రంథాలు భారతీయ తత్వశాస్త్రానికి ఈ పాఠశాల అత్యంత ముఖ్యమైన రచనలు. సా.శ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్దికి చెందిన న్యాయ సూత్రాలు ఈ పాఠశాల పునాది వచనం.

## మీమాంస

మీమాంస (సంస్కృతం: मीमांसा) పాఠశాల మతపరమైన హర్మెనియూటిక్స్, ఎక్సెజెసిస్‌ను నొక్కి చెబుతుంది. ఇది దార్శనిక వాస్తవికత రూపం. జైమిని రాసిన పూర్వ మీమాంస సూత్రాలు ఈ పాఠశాల ముఖ్య గ్రంథాలు. మీమాంస పాఠశాల ఎపిస్టెమాలజీ ద్వారా నిర్వచించబడిన అనేక ఉప-పాఠశాలలను కలిగి ఉంది.

## వేదాంతం

వేదాంత (సంస్కృతం: वेदान्त) పాఠశాల ఉపనిషత్తులు, సా.శ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్దికి చెందిన బ్రహ్మ సూత్రాల బోధనల ఆధారంగా నిర్మించబడింది. హిందూ పాఠశాలల్లో ఇది బాగా తెలిసినది.

### అద్వైతం

*అద్వైతం* అనగా "రెండు కాదు, ఏకైక, ఏకత్వం". ఇది వేదాంతానికి చెందిన ఉప-పాఠశాల, ఆధ్యాత్మిక, సార్వత్రిక అద్వైతాన్ని ఇది నొక్కి చెబుతుంది. దీని అధిభౌతిక శాస్త్రం సంపూర్ణ ఏకవాదం యొక్క రూపం. ఈ పాఠశాల ప్రాథమిక గ్రంథాలు బ్రహ్మ సూత్రాలు, సా.శ.పూ. 1వ సహస్రాబ్దికి చెందిన ప్రారంభ ఉపనిషత్తులు. దీని మొదటి గొప్ప ఏకీకరణకర్త 8వ శతాబ్దపు పండితుడు ఆది శంకరాచార్యులు.

### విశిష్టాద్వైతం

రామానుజాచార్యులు (సుమారు 1037–1137) విశిష్టాద్వైతం లేదా అర్హత కలిగిన అద్వైత తత్వశాస్త్రానికి అగ్రగామి. విశిష్టాద్వైతం ముఖ్యమైన లక్షణాలు లేదా గుణాలతో కూడిన సర్వోన్నత వ్యక్తి భావనను సమర్థించింది. బ్రహ్మాన్ని వ్యక్తిగత శూన్య ఏకత్వంగా అద్వైతులు భావించడాన్ని విశిష్టాద్వైతులు వ్యతిరేకించారు. వారు బ్రహ్మాన్ని శాశ్వతమైన ఏకత్వంగా మాత్రమే కాకుండా సమస్త సృష్టికి మూలంగా చూశారు.

### ద్వైతం
ద్వైతం అనేది హిందూ తత్వశాస్త్రం వేదాంత సంప్రదాయంలోని ఆస్తిక ఉప-పాఠశాలను సూచిస్తుంది. తత్వవాదం, బింబప్రతిబింబవాదం అని కూడా పిలువబడే ఈ ఉప-పాఠశాలను 13వ శతాబ్దపు పండితుడు మధ్వాచార్యులు స్థాపించారు. దేవుడు (విష్ణువు, పరమాత్మ), ఆత్మ స్వతంత్ర వాస్తవాలుగా ఉనికిలో ఉన్నాయని ఈ పాఠశాల నమ్ముతుంది.

### ద్వైతాద్వైతం (భేదాభేదం)
ద్వైతాద్వైతాన్ని ఆంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన 7వ శతాబ్దపు వైష్ణవ తత్వవేత్త నింబార్కాచార్యులు ప్రతిపాదించారు, దీనిని ఆయన శిష్యుడు శ్రీనివాసాచార్యులు మరింతగా ప్రతిపాదించారు. ఈ తత్వశాస్త్రం ప్రకారం ఉనికిలో బ్రహ్మ, ఆత్మ, పదార్థం అనే మూడు వర్గాలు ఉన్నాయి.

### శుద్ధాద్వైతం
శుద్ధాద్వైతం అనేది వల్లభాచార్యులు (1479–1531) ప్రతిపాదించిన "స్వచ్ఛమైన అద్వైత" తత్వశాస్త్రం. ఈ వ్యవస్థాపక తత్వవేత్త కృష్ణారాధనపై దృష్టి సారించిన వైష్ణవ సంప్రదాయం వల్లభ సంప్రదాయం లేదా పుష్టిమార్గానికి గురువు కూడా.

### అచింత్య భేదాభేదం
చైతన్య మహాప్రభు (1486–1534), దేవుని శక్తి దేవుని నుండి భిన్నమైనది, విడదీయరానిది అని పేర్కొన్నాడు, దేవుడిని ఆయన కృష్ణుడు, గోవిందుడిగా గుర్తించాడు.

### అక్షర పురుషోత్తమ దర్శనం

## చార్వాక
చార్వాక (సంస్కృతం: चार्वाक) పాఠశాల నాస్తిక లేదా "సనాతన-యేతర" తత్వాలలో ఒకటి. ఇది అతీంద్రియవాదాన్ని తిరస్కరిస్తుంది, భౌతికవాదం, తాత్విక సందేహవాదాన్ని నొక్కి చెబుతుంది, అనుభవవాదం, అవగాహన, షరతులతో కూడిన అనుమితిని జ్ఞానానికి సరైన మూలంగా ఉంచుతుంది. చార్వాక అనేది నాస్తిక ఆలోచనా పాఠశాల. మరణానంతర జీవితం లేదా పునర్జన్మ లేదని ఇది విశ్వసిస్తుంది.

## శైవ మతం
శైవ మతం ప్రారంభ చరిత్రను నిర్ణయించడం కష్టం. శైవ మతం అద్వైత, ద్వైత, అద్వైత-ద్వైత దృక్కోణాలతో సహా వివిధ తాత్విక పాఠశాలలచే ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. విద్యారణ్యుడు తన రచనలలో మూడు ప్రధాన శైవ ఆలోచనా పాఠశాలలను పేర్కొన్నాడు: పాశుపత శైవం, శైవ సిద్ధాంతం, కాశ్మీర శైవం.

### పాశుపత శైవం
పాశుపత శైవం ప్రధాన శైవ పాఠశాలలలో పురాతనమైనది. పాశుపత శాఖ తత్వశాస్త్రాన్ని 2వ శతాబ్దంలో లకులీశుడు క్రమబద్ధీకరించాడు.

### శైవ సిద్ధాంతం
ప్రామాణిక తాంత్రిక శైవ మతంగా పరిగణించబడే శైవ సిద్ధాంతం తాంత్రిక శైవ మతం ప్రామాణిక ఆచారాలు, విశ్వోద్భవ శాస్త్రం, వేదాంత వర్గాలను అందిస్తుంది. ఒక ద్వంద్వ తత్వశాస్త్రం అయినందున, శైవ సిద్ధాంతం లక్ష్యం ఆంటోలాజికల్‌గా భిన్నమైన శివుడిగా మారడం.

### కాశ్మీర శైవం
కాశ్మీర శైవం కాశ్మీర్‌లో ఎనిమిది లేదా తొమ్మిదవ శతాబ్దంలో ఉద్భవించింది, పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి వరకు తాత్వికంగా, వేదాంతపరంగా గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది.

## గ్రంథ ఆధారాలు

## గ్రంథ పట్టిక

* 
* 

## మరింత చదవడానికి

* 

## బాహ్య లింకులు

* 

## మూలాలు
వర్గం:Webarchive template wayback links