బళ్లారి చరిత్ర

బళ్లారి (ఆంగ్లం: **[[బళ్లారి|బల్లారి]]**) కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని బళ్లారి జిల్లా ఉన్న ఒక చారిత్రక నగరం.

## బళ్లారి ప్రాంతం చారిత్రక పేర్లు
*కుంతల దేశ
బళ్లారి ఒకప్పుడు *కుంతల* దేశ్ (కుంతల దేశ లేదా కుంతల విషయ్ (కుంతాల్ విషయా) అని కూడా పిలువబడే ప్రాంతంలో భాగంగా ఉండేది. అనేక శాసనాలు పశ్చిమ చాళుక్యులను కుంతల లేదా కొండళ పాలకులని సూచిస్తున్నాయి.

* సింధావాడి

తలకాడు గంగాల సమయంలో ఉన్న ఒక శాసనం ఒక నిర్దిష్ట సింధా విషయాల గురించి మాట్లాడుతుంది, ఇందులో నేటి బళ్లారి, హవేరి, గడగ్, ధార్వాడా, కొప్పల, బాగలకోట్ జిల్లాలు లేదా మొత్తం భాగాలు ఉన్నాయి. యాదవులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు రాసిన అనేక శాసనాలు ఈ ప్రాంతాలను సింధవాడి (సిందవాడి) లేదా సింధవాడి-నాడు (సిందవాడి-నాడు) (సింధవాడి-1000) గా పేర్కొన్నాయి.
*నోలంబవాడి

పశ్చిమ చాళుక్యుల పాలనలో బళ్లారి చుట్టుపక్కల ప్రాంతం ప్రస్తుత శివమొగ్గ, చిత్రదుర్గ, దవానాగేరే, బళ్లారి, అనంతపురం జిల్లాల భాగాలను కలిగి ఉన్న నోలంబవాడి (నోలంబవాటి-32000) లో భాగంగా ఉండేది. ఇంకా, కొన్ని శాసనాలు *నోలంబవాడి-నాడు* (నోలంబవాది-నాడు) *కుంతల దేశ* ఒక భాగమని పేర్కొన్నాయి 

## కాలక్రమం

***[[నవీన శిలా యుగం|నియోలిథిక్ యుగం]]**

బళ్లారి చుట్టూ అనేక కొత్త రాతియుగం పురావస్తు ప్రదేశాలు కనుగొనబడ్డాయి, బళ్లారి జిల్లాలోని సంగనకల్లు, బుధిహల్, కుడితిని, తెక్కలకోట్, హిరెగుడ్డ, కుపగల్, రాయచూర్ జిల్లా మస్కి, అనంతపురం జిల్లా పాల్వోయ్ & వెల్పుముడుగు వద్ద బూడిద దిబ్బలు నగరానికి దగ్గరగా ఉన్నాయి. నియోలిథిక్ మతసంబంధులు నిర్వహించే ఆచారాలలో పేడను పేరుకుపోయి, కాల్చడం ద్వారా ఈ బూడిద దిబ్బలు ఏర్పడ్డాయి.
: 1, 000 ఎకరాల (4) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉన్న సంగనకల్లు స్థావరం బళ్లారి చుట్టూ ఉన్న అతిపెద్ద నియోలిథిక్ సముదాయాలలో ఒకటి. ఇక్కడ కనుగొనబడిన కొన్ని నూతన శిలాయుగ కళాఖండాలు: మట్టి, రాతి ఇళ్ళు, విల్లు రాళ్ళు, రాతి గొడ్డలి, కోత, పెయింట్ చేసిన కుండలు. రాక్ ఆర్ట్ అనేది ఆచారాలు, సామాజిక వేడుకలకు సాక్ష్యంగా ఉంటుంది, ఇందులో రాళ్ళు మోగుతాయి, ఇవి ఇప్పటికీ చేతి-పెర్క్యూషన్ గుర్తుల రూపంలో భద్రపరచబడ్డాయి. రాతి గొడ్డలిని పాలిష్ చేసిన గ్రౌండింగ్ గాడి బండరాళ్లపై లోతులేని పుటాకార ఉపరితలాలు, ఇక్కడ ధాన్యాన్ని ప్రాసెస్ చేసే డోలెరైట్ డైక్లు పారిశ్రామిక స్థాయిలో రాతి పనిముట్లను తయారు చేయడానికి త్రవ్వబడ్డాయి.
:* మట్టి, రాతి ఇళ్ళు, క్వెర్న్లు, రాతి గొడ్డలి, కోత పెయింట్ చేసిన కుండలు.
:* రాక్ ఆర్ట్ అనేది ఆచారాలు, సామాజిక వేడుకలకు సాక్ష్యంగా ఉంటుంది, ఇందులో రాళ్ళు మోగుతాయి, ఇవి ఇప్పటికీ చేతి-పెర్క్యూషన్ గుర్తుల రూపంలో భద్రపరచబడ్డాయి.
:* రాతి గొడ్డలిని పాలిష్ చేసిన చోట గ్రౌండింగ్ పొడవైన కమ్మీలు
:* ధాన్యాన్ని ప్రాసెస్ చేసిన బండరాళ్లపై లోతులేని పుటాకార ఉపరితలాలు
:* డోలెరైట్ డైకులు పారిశ్రామిక స్థాయిలో రాతి పనిముట్లను తయారు చేయడానికి త్రవ్వకాలు జరిపారు.
* **300 BCE-1336 క్రీ. శ**

: అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ, మాలిక్ కఫూర్, ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ ఆధ్వర్యంలో ఢిల్లీ నుండి వచ్చిన ఇస్లామిక్ సుల్తానేట్ల చేతిలో సెవునా యాదవులు, హొయసలలు (వరంగల్ కాకతీయులు, మదురై పాండ్యులు) ఓడిపోయిన తరువాత, మొదటి హరిహర, మొదటి బుక్కాల ఆధ్వర్యంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం ఉద్భవించింది. క్రీ. శ. 1565 వరకు బళ్లారి ప్రాంతంలో విజయనగర పాలకులు ఆధిపత్యం చెలాయించారు. బళ్లారిలోనే విజయనగర పాలకులకు చెందిన పాలయాగర (పామేగర్) సామంతుడు హండే హనుమప్ప నాయక కుటుంబం పాలించింది.

* **9వ శతాబ్దం & క్రీ. శ** **1000-1250** 
* పల్లవ కుటుంబానికి చెందిన *నోలంబ-పల్లవులు* అనే శాఖ నోలంబవాడి-32000ను పరిపాలించింది. తరువాత క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దంలో వారు పశ్చిమ చాళుక్యులు, హొయసలల ఆధ్వర్యంలో నోలంబవాడిలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు.

* **క్రీ. శ** **1100-1188**
కళ్యాణి చాళుక్యులు, కలచుర్యులు, హొయసలల సామంతులు, తమను తాము *పాండ్యులు* (*నోలంబవాడి పాండ్యులు*) అని పిలుచుకుంటూ నోలంబది-32000 లోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. వారు తమ అధిపతుల మధ్య ఘర్షణలలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు.

* **క్రీ. శ 1336-1565** 
అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ, మాలిక్ కఫూర్, ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ ఆధ్వర్యంలో ఢిల్లీ నుండి వచ్చిన ఇస్లామిక్ సుల్తానేట్ల చేతిలో సెవునా యాదవులు, హొయసలలు (వరంగల్ కాకతీయులు, మదురై పాండ్యులు) ఓడిపోయిన తరువాత, మొదటి హరిహర, మొదటి బుక్కాల ఆధ్వర్యంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం ఉద్భవించింది. క్రీ. శ. 1565 వరకు బళ్లారి ప్రాంతంలో విజయనగర పాలకులు ఆధిపత్యం చెలాయించారు. బళ్లారిలోనే విజయనగర పాలకులకు చెందిన పాలయాగర (పామేగర్) సామంతుడు హండే హనుమప్ప నాయక కుటుంబం పాలించింది. 
* **క్రీ. శ. 1565** 
విజయనగర సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం తాలికోటా యుద్ధంతో ముగిసింది, అక్కడ వారు దక్కన్ సుల్తానేట్ సమ్మేళనం చేతిలో ఓడిపోయారు. విజయనగర పతనం తరువాత బళ్లారికి చెందిన హండే నాయకులు బీజాపూర్ ఆదిల్షాహి సుల్తానేట్‌కు అనుబంధంగా ఉండేవారు.
* **క్రీ. శ. 1678** 
బళ్లారి శివాజీ ఆధ్వర్యంలో మరాఠాలకు అనుబంధంగా ఉండేది. శివాజీ ఆ మార్గంలో వెళుతుండగా, అతని వేటగాళ్ళలో కొంతమందిని దండు సైన్యం చంపిందని, అతను బళ్లారిని ఆక్రమించమని ప్రేరేపించాడని, కానీ అతనికి కప్పం చెల్లించాలనే షరతుపై వెంటనే దానిని తిరిగి హండే నాయకులకు అప్పగించాడని కథ చెబుతుంది.
* **క్రీ. శ. 1685** 
దక్కన్‌లో జరిగిన మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు దండయాత్రకు బళ్లారి పడిపోయింది.
* **క్రీ. శ.** **1724**   

: గుజరాత్ మాల్వాకు సుబేదార్‌గా ఉన్న అసఫ్ జా I, బెరార్ జిల్లాలోని షకర్ ఖేడా వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో ఢిల్లీ మద్దతు ఇచ్చిన  దక్కన్  సుబేదార్ మొబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపాడు.
: ఆ తరువాత వెంటనే, మొదటి అసఫ్ జా మొఘల్ నియంత్రణ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొంది, హైదరాబాద్ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా స్థాపించి, అసఫ్ జాహి రాజవంశాన్ని ప్రారంభించాడు. మొదటి ఆసిఫ్ జా *[[నిజాం|నిజాం-ఉల్-ముల్క్]]* అనే బిరుదును స్వీకరించాడు, బళ్లారి నిజాం డొమినియన్లో చేర్చబడింది.
* **క్రీ. శ. 1761**
బళ్లారి అప్పటి నిజాం సలాబత్ జంగ్ సోదరుడు, ఆడవానీ (అదోనీ, రాయచూర్) సుబేదార్ అయిన బసాలత్ జంగ్ ఉపనదిగా మారింది.
* **క్రీ. శ. 1769** 
బళ్లారికి చెందిన హండే నాయక బసాలత్ జంగ్కు కప్పం కట్టడానికి నిరాకరించడంతో అతను బళ్లారిలో స్థిరపడటానికి ప్రేరేపించబడ్డాడు. అప్పుడు బళ్లారిని రక్షించమని మైసూరుకు చెందిన హైదర్ అలీ నాయకుడు వేడుకున్నాడు. హైదర్ అలీ ఆక్రమణదారులను బలవంతంగా బహిష్కరించాడు, ఆ తరువాత హండే నాయకులు అతనికి సహాయంగా మారారు.
* **క్రీ. శ. 1792** 
మూడవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం తరువాత టిప్పు సుల్తాన్ భూభాగాన్ని బ్రిటిష్ వారు విభజించినప్పుడు, ఈ జిల్లాను అప్పటి నిజాం అసఫ్ జా II కు ఇవ్వబడింది.
* **క్రీ. శ. 1800** 
శ్రీరంగపట్టణం (శ్రీరంగపట్నం) లో జరిగిన నాలుగో ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం టిప్పు సుల్తాన్ ఓటమి, మరణం తరువాత మైసూరు భూభాగాలు వోడేయర్లు, రెండవ అసఫ్ జా, బ్రిటిష్ వారి మధ్య మరింతగా విభజించబడ్డాయి.

క్రీ. శ. 1796లో, మరాఠాలు, టిప్పు సుల్తాన్ చేత వేధింపులకు గురైన రెండవ అసఫ్ జా, లార్డ్ వెల్లెస్లీ సబ్సిడియరీ అలయన్స్ సిద్ధాంతం ప్రకారం బ్రిటిష్ సైనిక రక్షణను పొందాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఈ ఒప్పందంలో భాగంగా రెండవ ఆసిఫ్ జా, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ 'బళ్లారి జిల్లా' గా చేర్చడానికి హండే నాయకుల సమ్మతితో బళ్లారితో సహా స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగంలో ఎక్కువ భాగాన్ని బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు. ఈ ప్రాంతాన్ని సెడెడ్ జిల్లాలు అని కూడా పిలిచేవారు, ఈ ప్రాంతాలకు ఇప్పటికీ ఉపయోగించే పదం, ప్రస్తుత జిల్లా కంటే గణనీయంగా పెద్దది, ఇందులో ప్రస్తుత కడప జిల్లాలు (కడప అనంతపురం, కర్నూలులో ఎక్కువ భాగం (కర్నూలులో) ఉన్నాయి. 
* **క్రీ. శ.1800-1807**   
విజయనగర కాలం నుండి ఈ రాజకీయ మార్పులన్నింటిలో, హండే నాయకులు బళ్లారి వాస్తవ పాలకులు-వారి యజమానులు నిరంతరం మారుతూ ఉండగా, స్థానికంగా వారి అధికారాలు సంపూర్ణంగా ఉండేవి. సెడెడ్ జిల్లాల మొదటి కలెక్టర్ మేజర్ థామస్ మున్రో రాకతో ఇదంతా మారిపోయింది, అతను ఎనభై పాలాయాగర్లను (జిల్లాల పాలీగర్లు) పెన్షన్లతో లేదా వారి ఎస్టేట్ల విలీనంతో పారవేసి, రైయత్వారీ వ్యవస్థను స్థాపించాడు-భూమిని నేరుగా మట్టిని దున్నడం నుండి సేకరించే భూమి ఆదాయం. 
* **క్రీ. శ. 1808**
విడిచిపెట్టిన జిల్లా ప్రాంతాన్ని బళ్లారి, కడప అనే రెండు జిల్లాలుగా విభజించారు. బళ్లారి ప్రాంతం ఇప్పటికీ కడప కంటే పెద్దదిగా ఉండి, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ రెండవ అతిపెద్ద జిల్లాగా ఉంది, ఇది 13000 చదరపు మైళ్ళు (వేల్స్ కంటే దాదాపు రెండు రెట్లు), 1,250,000 జనాభా (వేల్స్ కన్నా ఒకటిన్నర రెట్లు) కలిగి ఉంది.
* **క్రీ. శ. 1840** 
బళ్లారి జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయంగా మారింది. ఈ సంవత్సరం వరకు కలెక్టర్ అనంతపురంలో నివసించారు. 
* **క్రీ. శ. 1867** 
అడోని మునిసిపల్ కౌన్సిల్తో పాటు బళ్లారి మునిసిపల్ కౌన్సిల్ సృష్టించబడింది. చాలా కాలం పాటు బళ్లారి జిల్లా మొత్తంలో ఇవి రెండు మునిసిపల్ టౌన్షిప్లు మాత్రమే.
* **క్రీ. శ. 1882** 
దక్షిణ తాలూకాలలో ఏడు తాలూకాలను అనంతపురం జిల్లాగా ఏర్పరచి, బళ్లారి జిల్లా పరిమాణాన్ని మరింత తగ్గించారు.

సండూర్ మరాఠా సంస్థానాన్ని బళ్లారి జిల్లా చుట్టుముట్టింది.
* **క్రీ. శ. 1894** 
ఆవిరి పత్తి-నూలు మిల్లు స్థాపించబడింది. 
* **క్రీ. శ. 1901** 
బళ్లారి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ఏడవ అతిపెద్ద పట్టణం, దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రధాన సైనిక స్థావరాలలో ఒకటి, బ్రిటిష్ భారత ప్రభుత్వంలో బ్రిటిష్, స్థానిక భారతీయ దళాలు రక్షణలో ఉన్నాయి. దక్షిణ మరాఠా రైల్వే వాలంటీర్ రైఫిల్స్ యొక్క ఒక సంస్థ కూడా పట్టణంలో ఉంచబడింది.

ఈ పట్టణంలో బళ్లారి కోటకు తూర్పున ఒక పౌర రైల్వే స్టేషన్, పశ్చిమాన కంటోన్మెంట్, దాని రైల్వే స్టేషన్, కౌల్ బజార్, 'బ్రూస్-పెట్టా' (ప్రస్తుతం బ్రూస్పెట్, 'మెల్లర్-పెట్టా అని పిలుస్తారు) శివారు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి, దీనికి ఒకప్పుడు పట్టణంలో ఉన్న ఇద్దరు బ్రిటిష్ అధికారుల పేరు పెట్టారు. ఈ పట్టణం రోమన్ కాథలిక్ మిషన్, లండన్ మిషన్లకు కూడా ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండేది. పట్టణంలోని పరిశ్రమలలో ఒక చిన్న డిస్టిలరీ, రెండు ఆవిరి పత్తి-ప్రెస్లు ఉన్నాయి. 1894లో స్థాపించబడిన ఆవిరి పత్తి-నూలు మిల్లులో 17,800 కుదురులు ఉన్నాయి, 520 చేతులను ఉపయోగించారు.
* **క్రీ. శ. 1 అక్టోబరు 1953  **

మద్రాసు రాష్ట్రం బళ్లారి జిల్లా భాషా ప్రాతిపదికన విభజించబడింది.

కన్నడ మాట్లాడే జనాభా (హరపనహళ్లి, హదగాలి, కుడ్లిగి, హోసపేట, సండూరు, సిరుగుప్ప) గణనీయంగా ఉన్న ప్రాంతాలు మైసూరు రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడ్డాయి, తరువాత ఇది కర్ణాటక రాష్ట్రంగా మారింది.
గణనీయమైన తెలుగు మాట్లాడే జనాభా ఉన్న జిల్లాలోని ప్రాంతాలు (యెమ్మిగనూరు, ఆడవానీ, ఆలూరు, రాయదుర్గ, డి.హిరేహాల్, కనకలూ, బొమ్మనహళు, గుమ్మగట్టలు అనంతపురం, కర్ణులు జిల్లాలలో విలీనం చేయబడ్డాయి, తరువాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా మారింది. బళ్లారి నగరంలో తెలుగు మాట్లాడే జనాభాలో అత్యధికులు కన్నడ మాట్లాడే మైనారిటీలు ఉన్నారు, అయితే సుదీర్ఘ చర్చ, వివాదం తరువాత దీనిని మైసూర్ రాష్ట్రంలో చేర్చారు.
* **క్రీ. శ.1997** 
కర్ణాటకలోని జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణతో, హరపనహళ్లి తాలూకా దేవనగేరె జిల్లాకు బదిలీ చేశారు, దీనితో జిల్లాలో తాలూకాల సంఖ్య ఏడుకు తగ్గింది.***'
* '''క్రీ. శ.''' '''2004''' 
కర్ణాటకలోని జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణతో, [[హర్పనహళ్లి|హరపనహళ్లి]] [[మండలం|తాలూకా]] దేవనగేరె జిల్లాకు బదిలీ చేశారు, దీనితో జిల్లాలో తాలూకాల సంఖ్య ఏడుకు తగ్గింది.***'
* **క్రీ. శ. 2018** 
బళ్లారి నగర పురపాలక సంఘాన్ని నగరపాలక సంస్థగా అప్గ్రేడ్ చేశారు. 
* **క్రీ. శ. 2021** 
విజయనగర జిల్లా 2021లో బళ్లారి జిల్లా నుండి వేరు చేయబడింది, ప్రస్తుతం బళ్లారి జిల్లాలో కాంప్లి, సండూర్, సిరుగుప్ప, కురుగోడు, బళ్లారి అనే ఐదు తాలూకా మాత్రమే ఉన్నాయి.
* క్రీ. శ. 2023 
సెప్టెంబర్ 2023 నాటికి, బళ్లారి నగరంలోని సరైన నివాసితులు అయిన కొంతమంది తెలుగు ప్రజలు బళ్లారి నగరం కేంద్రపాలిత ప్రాంతం ఉండాలని, తెలుగు కూడా అధికారిక భాషగా ఉండాలని, బళ్లారీ నగరంలో కన్నడ సమాన హోదాను కలిగి ఉండాలని ఒక సమస్యను లేవనెత్తారు, ఎందుకంటే వారి మాతృభాష తెలుగు అని, ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్ అధికారిక భాష అని పేర్కొంటూ కొంతమంది కన్నడ ప్రజలు తమ భాషకు సంబంధించి వివక్ష చూపారు, వారు బళ్లారిలో తెలుగు మాట్లాడకూడదు, కన్నడలో మాత్రమే మాట్లాడాలి లేదా వారు బళ్లారి నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ వరకు వెళ్లాలి, బళ్లారిలోని కమ్మ భవన్లో ప్రముఖ తెలుగు నటుడు, రాజకీయ నాయకుడు ఎన్. టి. రామారావు విగ్రహాన్ని నిర్మించి, తెలుగు దేశం నాయకుడు నారా చంద్రబాబు నాయుడు ప్రారంభించారు. కానీ తెలుగువారు లేవనెత్తిన సమస్యకు అంతగా ఆదరణ లభించలేదు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* ముంబై చరిత్ర
* బీడ్ చరిత్ర
* నాసిక్ చరిత్ర
* పూణే చరిత్ర
* రాయ్‌గడ్ జిల్లా చరిత్ర
## మూలాలు

వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర