కామందక నీతిసారము

**కామందక నీతిసారము** (కామండకి లేదా నీతిసారము) రాజకీయాలు, ప్రభుత్వకళపై ఒక పురాతన భారతీయ గ్రంథం. దీనిని చాణుక్యుని శిష్యుడైన కామందక  అని కూడా పిలువబడే కామందకుడు రచించాడు. ఇది సుమారుగా క్రీస్తుపూర్వం 4వ-3వ శతాబ్దం నాటిది, అయినప్పటికీ ఆధునిక పాండిత్యము దీనిని గుప్త, హర్షుల కాలం మధ్య 3వ,7 వ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది. వాస్తవానికి ఇది క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దం యొక్క శుక్రనీతి ఆధారంగా పునరావృతమైనది. ఇందులో 20 విభాగాలు ఉన్నాయి. ఈ రచన పాటలీపుత్ర చంద్రగుప్తుడికి అంకితం చేయబడింది. ఈ రచన హితోపదేశ నమూనాగా రూపొందించబడిందని పండితులు భావిస్తున్నారు.

## రచనాకాలం
మౌర్య చక్రవర్తి చంద్రగుప్తుని పేరును సూచిస్తున్నందున, కమాండకియ నీతిసారను మౌర్యుల కాలానికి అనంతర గ్రంథంగా పరిగణిస్తారు. మరోవైపు, మహాభారతం  (శాంతిపర్వం, 123,11) లో కామందకీయ ప్రస్తావన  గొప్ప ఇతిహాసం పూర్తయ్యే ముందు కాలానికి చెందినదని తెలియజేస్తుంది. చరిత్రకారుడు కె. పి. జయస్వాల్ ఈ గ్రంథాన్ని గుప్తుల యుగానికి (క్రీ. శ. 3వ-6వ శతాబ్దం) ఆపాదించారు.

7వ శతాబ్దపు కవి భవభూతి దౌత్యకళలో ప్రావీణ్యం ఉన్న కామందకుడిని సూచిస్తున్నందున, ఈ గ్రంథం క్రీ. శ. 7వ శతాబ్దానికి పూర్వపు రచనగా నిర్ణయించడం జరిగింది. క్రీ. శ. 6వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో నివసించిన దండి యొక్క దశకుమారచరిత్రము మొదటి అధ్యాయం చివరిలో నీతిసారం ఉదహరించబడింది. అందువల్ల, ఈ గ్రంథం క్రీ పూ 3వ శతాబ్దం, క్రీ పూ 7వ శతాబ్దం మధ్య ఎప్పుడైనా రచించబడి ఉండవచ్చు.

డి.ఆర్. భణ్డార్కర్ ప్రకారము ఇది క్రీ.శ. 300 కాలానికి చెందినదని, చార్లెస్ డెంక్మీర్ ప్రకారం, ఇవి 4వ-5వ శతాబ్దానికి చెందినవి. కౌటిల్యుడు రెండవ చంద్రగుప్తుడి మంత్రి (శిఖర్) లేదా రాజకీయాల్లో చురుకుగా పాల్గొనని మేధావి అని ఆయన నమ్ముతాడు. ఉపిందర్ సింగ్ 'నితిసార్' ను 500-700 AD నాటిదిగా పరిగణించారు. కృష్ణేందు దీని కూర్పు కాలాన్ని 700-750 AD గా పరిగణించారు.

## రచనా విశేషాలు
నీతిసారంలో 20 సర్గలు (అధ్యాయాలు), 36 ప్రకరణాలు ఉన్నాయి. ఇది కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రం మీద ఆధారపడింది, సామాజిక క్రమం యొక్క సిద్ధాంతాలు, రాష్ట్ర నిర్మాణం, పాలకుడి బాధ్యతలు, ప్రభుత్వ సంస్థ, ప్రభుత్వ సూత్రాలు, విధానాలు, అంతర్ రాష్ట్ర సంబంధాలు, రాయబారులు, గూఢచారుల నీతి, వివిధ రాజకీయ ప్రయత్నాల అనువర్తనం, వివిధ రకాల యుద్ధ శ్రేణులు, నైతికత పట్ల వైఖరి మొదలైన వివిధ సామాజిక అంశాలతో వ్యవహరిస్తుంది.

నీతిసార అనేది పూర్తిగా రాజకీయాలపై ఆధారపడిన పుస్తకం. ఇందులో 1192 శ్లోకాలు ఉన్నాయి, వీటిని 32 అధ్యాయాలుగా విభజించారు. ఈ అధికరణాలను 20 సర్గలుగా (అధ్యాయాలు) వర్గీకరించారు. వీటిలో, ఇంద్రియాలపై విజయం, విద్య, వర్ణాశ్రమం, శిక్షా విధానం, సప్త స్వభావాలు, యజమాని మరియు సేవకుల విధులు, విభజన తొలగింపు, యువరాజు కుమారుని రక్షణ, ద్వాదశమండలము, షాడ్గుణ్యం, మంత్రాన, దూత, గూఢచారి, ప్రకృతి వ్యసనం, వ్యూహ నిర్మాణం, విజయ యాత్ర, స్కంధవర్, పరిష్కారం మరియు ప్రత్యామ్నాయాలు, సైన్యం మరియు దాని రకాలు, సైనికాధిపతి మొదలైన అంశాలపై వివరణాత్మక చర్చ జరిగింది.

రాజు మరియు రాజ్య విస్తరణకు యుద్ధాలు అవసరమని కౌటిల్యుడు చెప్పాడు. రాజు యుద్ధాలు చేయగల సామర్థ్యం కలిగి ఉండాలంటే, అతను నిరంతరం వేటాడటం మొదలైన వాటి ద్వారా తనను తాను శిక్షణ పొందాలని చాణక్యుడు నమ్మాడు. నీతిసారలో, రాజు వేటాడటం కూడా అనవసరమని వర్ణించబడింది, ఇది అన్ని జీవుల మనుగడ మరియు సహజీవనం గురించి మాట్లాడుతుంది. నీతిసార దౌత్యం, సంప్రదింపులు మరియు ఇలాంటి అహింసా పద్ధతుల వాడకానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.కౌటిల్యుడు విజయానికి 'సామ, దాన, దండము మరియు భేదము' అనే విధానాన్ని ఉత్తమమని భావిస్తాడు. వారు భ్రమ, నిర్లక్ష్యం మరియు మాయాజాలాన్ని నమ్ముతారు. నీతిసార సంప్రదింపుల శక్తి, దేవుని శక్తి మరియు ఉత్సాహ శక్తి గురించి మాట్లాడుతుంది. ఇందులో, రాజుకు రాష్ట్ర విస్తరణ కోరిక ఉండదు, అయితే అర్థశాస్త్రం రాష్ట్ర విస్తరణ మరియు దేశ ఐక్యత కోసం ప్రతి రకమైన విధానానికి మద్దతు ఇస్తుంది.

నీతిసార యుద్ధాలకు వ్యతిరేకంగా అనేక వాదనలను కలిగి ఉంది మరియు తెలివైన పాలకుడు ఎల్లప్పుడూ యుద్ధాలను నివారించడానికి ప్రయత్నించాలని పదే పదే పేర్కొంది.అంతర్రాష్ట్ర విధానాల కింద కౌటిల్యుడు నాలుగు చర్యలను వివరించాడు. కౌటిల్యుడు నాలుగు కొలతలకు బదులుగా ఏడు కొలతలను సూచించాడు. అదేవిధంగా, వివిధ రాజ్యాల ఏర్పాటు మరియు శత్రువుతో వివిధ రకాల ఒప్పందాలు సాపేక్షంగా వివరంగా వివరించబడ్డాయి.

## మూలాలు

వర్గం:అర్థ శాస్త్రము
వర్గం:సంస్కృత సాహిత్యం