పూణే చరిత్ర

పూణే భారతదేశంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన 9వ నగరం, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో జనాభా పరంగా రెండవ అతిపెద్ద నగరం.

పూణే చుట్టుపక్కల ప్రాంతానికి సహస్రాబ్దాల చరిత్ర ఉన్నప్పటికీ, నగరం ఇటీవలి చరిత్ర 17వ-18వ శతాబ్దం నుండి మరాఠా సామ్రాజ్యం పెరుగుదలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. 1600 ల ప్రారంభంలో అహ్మద్నగర్ నిజాం షాహి మాలోజీ భోస్లేకు పూణే భూస్వామ్యం మంజూరు చేసినప్పుడు పూణే మొదట మరాఠా నియంత్రణలోకి వచ్చింది. మాలోజీ కుమారుడు షాహాజీ ఆదిల్ షాహీ సుల్తానేట్ కోసం సుదూర దక్షిణ భారతదేశంలో ప్రచారంలో పాల్గొనవలసి వచ్చినప్పుడు, అతను తన భార్య జిజాబాయి,  మరాఠా సామ్రాజ్య భవిష్యత్ స్థాపకుడైన చిన్న కుమారుడు శివాజీ నివాసానికి పూణేను ఎంచుకున్నాడు. శివాజీ తన బాల్యం, యుక్తవయస్సు సంవత్సరాలలో కొంత భాగాన్ని పూణేలో గడిపినప్పటికీ, పూణే ప్రాంతం వాస్తవ నియంత్రణ శివాజీ,  భోస్లే కుటుంబం ఆదిల్ షాహి రాజవంశం, మొఘలుల మధ్య మారింది.

1700 ల ప్రారంభంలో, పూణే దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను శివాజీ మనవడు ఛత్రపతి షాహు కొత్తగా నియమించబడిన మరాఠా పేష్వా బాలాజీ విశ్వనాథ్ మంజూరు చేశారు. బాలాజీ విశ్వనాథ్ కుమారుడు, పేష్వాగా వారసుడు అయిన మొదటి బాజీరావు పూణేను తన పరిపాలన స్థానంగా మార్చాడు. ఇది బాజీరావు పాలనలో నగరంలో వృద్ధిని ప్రేరేపించింది, దీనిని అతని వారసులు 18వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగించారు. ఆ కాలంలో ఈ నగరం భారత ఉపఖండంలో రాజకీయ, వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉండేది. 1818లో జరిగిన మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతిలో మరాఠాలు ఓడిపోవడంతో ఈ కాలం ముగిసింది.

1818లో పేష్వా పాలన పతనం తరువాత, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఈ నగరాన్ని తన ప్రధాన సైనిక స్థావరాలలో ఒకటిగా చేసింది. వారు నగర తూర్పు భాగంలో సైనిక కంటోన్మెంట్లను, సమీపంలోని ఖడ్కీలో మరొకటి స్థాపించారు. బ్రిటిష్ పాలనలో  భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత కొన్ని దశాబ్దాల పాటు ఈ నగరాన్ని పూనా పేరుతో పిలిచేవారు. 1858లో క్వీన్ విక్టోరియా జారీ చేసిన ప్రకటన నిబంధనల ప్రకారం, పూణే  మిగిలిన బ్రిటిష్ ఇండియాతో పాటు బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ బ్రిటిష్ కిరీటం ప్రత్యక్ష పాలనలోకి వచ్చినప్పుడు కంపెనీ పాలన ముగిసింది. ఒక శతాబ్దానికి పైగా నగరంలో బ్రిటిష్ పాలన నగరం సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక జీవితంలో భారీ మార్పులను చూసింది. వీటిలో రైల్వేలు, టెలిగ్రాఫ్, రోడ్లు, ఆధునిక విద్య, ఆసుపత్రులు, సామాజిక మార్పులు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. బ్రిటిష్ వారు స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ముందు, ఈ నగరం ముథా నది తూర్పు ఒడ్డుకు పరిమితం చేయబడింది. అప్పటి నుండి, ఈ నగరం నదికి ఇరువైపులా పెరిగింది. బ్రిటిష్ పాలనలో, పూణేను బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీకి వర్షాకాల రాజధానిగా చేశారు. రాజభవనాలు, పార్కులు, గోల్ఫ్ కోర్స్, రేస్ కోర్స్, బోటింగ్ సరస్సు వంటివి వర్షాకాలంలో నగరంలో ఉన్న బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ పాలక బ్రిటిష్ ఉన్నతవర్గాలు,  సైనిక సిబ్బంది విశ్రాంతిగా ఉండటానికి నిర్మించబడిన కొన్ని సౌకర్యాలు. 19వ, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, పూణే సామాజిక సంస్కరణలకు కేంద్రంగా, 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో జాతీయవాదానికి కేంద్రంగా ఉండేది. తరువాతి కాలంలో, బ్రిటిష్ వారు తమ పాలనకు వ్యతిరేకంగా రాజకీయ అశాంతికి కేంద్రంగా భావించారు. 1800ల చివరి భాగంలో జ్యోతిబా ఫూలే చేపట్టిన సామాజిక సంస్కరణ ఉద్యమంలో బాలికలతో పాటు దళితుల కోసం పాఠశాలలను ఏర్పాటు చేశారు. 1890లలో జాతీయవాద నాయకుడు బాల్ గంగాధర్ తిలక్ రాజకీయ క్రియాశీలత, మేధోపరమైన ఉపన్యాసం, కవిత్వం పారాయణ, నాటకాలు, కచేరీలు, జానపద నృత్యాలకు రహస్య మార్గంగా గణేష్ పండుగ బహిరంగంగా జరుపుకోవాలని ప్రచారం చేశారు.

1947 తరువాత స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో పూణే మధ్య తరహా నగరం నుండి పెద్ద మహానగరంగా మారింది. 1950లలో హడప్సర్, భోసరి, పింప్రి వంటి నగరంలోని బాహ్య ప్రాంతాలలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధి ప్రారంభమైంది. 1954లో పింప్రీలో ప్రభుత్వం నడుపుతున్న హిందూస్తాన్ యాంటీబయాటిక్స్ మొదటి పెద్ద ఆపరేషన్. భోసారి చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని పారిశ్రామిక అభివృద్ధి కోసం 1960ల ప్రారంభంలో కొత్తగా ఏర్పడిన మహారాష్ట్ర పారిశ్రామిక అభివృద్ధి సంస్థ (ఎంఐడిసి) కేటాయించింది. కొత్త వ్యాపారాలు కార్యకలాపాలను ప్రారంభించడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలను ఎంఐడిసి అందించింది. 1950లో మునిసిపాలిటీని పూణే మహానగర్ పాలికా లేదా పూణే మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (పిఎంసి) గా మార్చినప్పుడు పూణే హోదాను పట్టణం నుండి నగరానికి పెంచారు. తయారీ పరిశ్రమలో ఇటీవల సాఫ్ట్వేర్ రంగంలో విజృంభణ కారణంగా ఈ కాలంలో నగరానికి భారీ సంఖ్యలో ప్రజలు వచ్చారు. మహారాష్ట్రలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి అలాగే రాష్ట్రం వెలుపల నుండి కూడా ప్రజలు వచ్చారు. స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో నగరంలో ఉన్నత విద్య రంగం మరింత వృద్ధి చెందింది. ఇందులో పూణే విశ్వవిద్యాలయం (ఇప్పుడు, 1949లో సావిత్రిబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయం, 1950లో నేషనల్ కెమికల్ లాబొరేటరీ, 1955లో నేషనల్ డిఫెన్స్ అకాడమీ స్థాపించబడ్డాయి. 1961లో వచ్చిన పాన్షెట్ వరద ఫలితంగా నది ఒడ్డున భారీ గృహ నష్టం జరిగింది, కొత్త శివారు ప్రాంతాల పెరుగుదలకు ఊతమిచ్చింది. 1990లలో, ఈ నగరం ప్రధాన సమాచార సాంకేతిక కేంద్రంగా అవతరించింది.

## ప్రారంభ & మధ్యయుగ

పూణే ప్రాంతం గురించి మొదటి ప్రస్తావన రాష్ట్రకూట పాలకుడు మొదటి కృష్ణ జారీ చేసిన 758, 768 AD నాటి రెండు రాగి పలకలలో కనుగొనబడింది. ఈ పలకలను వరుసగా "పూనీ విషయ" & "పూనక విషయ" అని పిలుస్తారు. పూణే చుట్టుపక్కల థూర్, ఉరులి, చోరచి అలండి, కలాస్, ఖేడ్, దపోడి, బోప్ఖేల్, భోసారి వంటి ప్రాంతాలను ఈ ఫలకాలు ప్రస్తావించాయి. ఈ సమయంలో పాటలేశ్వర్ రాతి ఆలయ సముదాయం నిర్మించబడింది. తరువాత పూణే 9వ శతాబ్దం నుండి దేవగిరి యాదవ సామ్రాజ్యం భాగమైంది. ఈ సమయంలో, దీనిని "పుణెకవాడి" & "పుణెవాడి" అని పిలిచేవారు. 2003లో, నగరంలోని కస్బా పేత్ ప్రాంతంలో సత్వాహన కాలం నుండి కళాఖండాల ప్రమాదవశాత్తు ఆవిష్కరణ ఈ ప్రాంతంలో స్థిరపడిన జీవితం మూలాన్ని మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభ భాగంలో ఉంచింది.

ఖిల్జీ రాజవంశం 1317లో యాదవులను పడగొట్టింది. ఇది పూణేపై ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నియంత్రణకు వంద సంవత్సరాల ప్రారంభం. ఖిల్జీ రాజవంశం తరువాత మరో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ రాజవంశం, తుగ్లక్లు అధికారంలోకి వచ్చారు. దక్కన్ కు చెందిన తుగ్లక్ గవర్నర్ తిరుగుబాటు చేసి స్వతంత్ర బహమనీ సుల్తానేట్ను సృష్టించాడు. పునేశ్వర్, నారాయణేశ్వర్ దేవాలయాలను వరుసగా యంగర్ సలాహ్, ఎల్డర్ సలాహ్ సూఫీ పుణ్యక్షేత్రాలుగా మార్చారని సాంప్రదాయ వృత్తాంతాలు పేర్కొంటున్నాయి. బహమనీలు, వారి వారసులైన రాష్ట్రాలు, సమిష్టిగా దక్కన్ సుల్తానేట్లు అని పిలువబడేవి, పూణే ప్రాంతాన్ని 1400 నుండి 1600 ల ప్రారంభంలో పాలించాయి. ఈ కాలంలో, ఇది ఒక గ్రామం, దీనిని "కసాబే పూణే" అని పిలిచేవారు. చుట్టూ రక్షణ గోడను 1300 ల ప్రారంభంలో ఖిల్జీలు లేదా తుగ్లక్ల కమాండర్ అయిన బార్యా అరబ్ నిర్మించారు. ముస్లిం సుల్తానుల కాలంలో, ముథా నది తూర్పు ఒడ్డున గ్రామంలో ఒక కోట నిర్మించబడింది. బ్రాహ్మణులు, వ్యాపారులు, రైతులు ఇంతకు ముందు గ్రామం చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా ఉన్నారు, కోట గోడ నిర్మాణం తరువాత దాని చుట్టూ ఉన్నారు. హిందూ సాధువు, నామ్దేవ్ (1270-1350) కేదారేశ్వర్ ఆలయాన్ని సందర్శించినట్లు నమ్ముతారు. బెంగాలీ సాధువు చైతన్య మహాప్రభు నిజాంషాహి పాలనలో ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించారు. బహమనీ ప్రారంభ నిజామ్షాహీ ఆధ్వర్యంలో, 15వ శతాబ్దం చివరలో, పూణే సంస్కృత గ్రంథాల అభ్యాస కేంద్రంగా మారింది.

## మరాఠా పాలన
పూణే మొదట 1600 ల ప్రారంభంలో మరాఠా నియంత్రణలోకి వచ్చింది. అయితే, శతాబ్దంలో ఎక్కువ భాగం నియంత్రణ భోంస్లే కుటుంబం, ఆదిల్ షాహి రాజవంశం, మొఘలుల మధ్య మారింది. 1700 ల ప్రారంభంలో, పూణే దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు కొత్తగా నియమించబడిన మరాఠా పేష్వా బాలాజీ విశ్వనాథ్కు మంజూరు చేయబడ్డాయి. 1818లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతిలో అతని మునిమనవడు రెండవ బాజీరావు ఓడిపోయే వరకు ఇది అతని కుటుంబంతో ఉండిపోయింది.

## భోసలే కుటుంబ సంపద (1599-1714)
1595 లేదా 1599లో, మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు శివాజీ తాత మలోజీ భోంస్లేకు అహ్మద్ నగర్ సుల్తానేట్ పాలకుడు బహదూర్ నిజాం షా II " రాజా " అనే బిరుదును ఇచ్చాడు. నిజాం వజీర్, మాలిక్ అంబర్ సిఫారసు మేరకు, మాలోజీకి శివనేరి, చకన్ కోటలపై నియంత్రణతో పాటు జాగీర్ (పూణే, సుపే పరగణాలు సామ్రాజ్యం) మంజూరు చేయబడింది.

1630-31 లో బీజాపూర్‌కు చెందిన ఆదిల్ షాహీకి చెందినజనరల్ మురార్ జగదేవ్ పండిట్ పూణేపై దాడి చేసి, మొత్తం ఆధిపత్యానికి చిహ్నంగా గాడిదతో గీసిన నాగలిని ఉపయోగించి దానిని నేలమట్టం చేశాడు. ఆ తరువాత వెంటనే, మాలోజీ కుమారుడు షాహాజీ ఆదిల్ షాహీ సేవలో చేరి, 1637లో తన కుటుంబం పూణే జాగీరును తిరిగి పొందాడు. ఆయన దాదోజీ కొండ్దియోని ఈ ప్రాంతానికి పరిపాలకుడిగా నియమించారు. దాదోజీ నెమ్మదిగా పట్టణాన్ని పునర్నిర్మించి, మురార్ జగ్దేవ్ విధ్వంసం సమయంలో దానిని విడిచిపెట్టిన ప్రముఖ కుటుంబాలను తిరిగి తీసుకువచ్చాడు. షాహాజీ తన భార్య జిజాబాయి, మరాఠా సామ్రాజ్య భవిష్యత్తు స్థాపకుడు అయిన శివాజీ నివాసానికి పూణేను కూడా ఎంచుకున్నారు. లాల్ మహల్ అనే రాజభవనం నిర్మాణం 1640లో పూర్తయింది. కస్బా గణపతి ఆలయ నిర్మాణాన్ని జిజాబాయి స్వయంగా ప్రారంభించినట్లు చెబుతారు. ఈ ఆలయంలో ప్రతిష్ఠించబడిన గణేష్ విగ్రహాన్ని నగరానికి ప్రధాన దేవతగా (గ్రామదేవత) పరిగణిస్తారు.

మిగిలిన శతాబ్దంలో పూణే మొఘలులు, మరాఠాల మధ్య చాలాసార్లు చేతులు మారింది. ఇది శివాజీ తన కెరీర్‌లో ఎక్కువ భాగం శివాజీ నియంత్రణలో ఉండింది, అయితే, అతను రాజ్‌గడ్ & రాయ్‌గడ్  వంటి పర్వత కోటల నుండి పనిచేశాడు. పూణే సైనిక సామర్థ్యాన్ని గుర్తించి, మొఘల్ జనరల్ షాయిస్తా ఖాన్, తరువాత, చక్రవర్తి ఔరంగజేబు నగరం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాలను మరింత అభివృద్ధి చేశారు.

### పేష్వా పాలన (1714-1818)

1714లో మరాఠా పాలకుడు షాహు చిట్పావన్ బ్రాహ్మణుడైన బాలాజీ విశ్వనాథ్ తన పేష్వాగా నియమించాడు. అదే కాలంలో, బాలుడి ప్రాణాలను కాపాడినందుకు అతని కృతజ్ఞతగల తల్లి, అతని మంత్రులలో ఒకరైన పాంటాచివ్, బాలాజీకి పూణే చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చింది. 1720లో మొదటి బాజీ రావు తన తండ్రికి వారసుడిగా పేష్వాగా షాహు చేత నియమించబడ్డాడు. బాజీరావు తన పరిపాలనను 1728లో సస్వాద్ నుండి పూణేకు మార్చాడు, ఈ ప్రక్రియలో, కస్బా ను పెద్ద నగరంగా మార్చడానికి పునాది వేశాడు. మొదటి బాజీరావు పూణేను తన ప్రధాన కార్యాలయంగా మార్చడానికి ముందు, పట్టణంలో అప్పటికే కస్బా, శనివర్, రవివర్, సోమ్వర్, మంగల్వార్, బుధ్వార్ అనే ఆరు "పెత్స్" లేదా వార్డులు ఉండేవి. బాజీరావు ముథా నది తూర్పు ఒడ్డున శనీవర్ వాడా అనే రాజభవన నిర్మాణాన్ని కూడా ప్రారంభించాడు. ఈ నిర్మాణం 1730లో పూర్తయింది, ఇది నగరంపై పేష్వా నియంత్రణ యుగానికి నాంది పలికింది. తరువాతి దశాబ్దాల్లో మరాఠా పాలన విస్తరించడంతో ఈ నగరం పరిమాణం ప్రభావంతో పెరిగింది. ఈ కాలంలో, సమాఖ్య  పరిపాలనా రాజధానిగా ఉండటమే కాకుండా, ఈ నగరం ఆర్థిక రాజధానిగా కూడా మారింది. నగరంలోని 150 మంది బ్యాంకర్లు లేదా "సవకారులు" లో ఎక్కువ మంది చిత్పవన్ లేదా దేశస్థ బ్రాహ్మణ వర్గాలకు చెందినవారు.

నానాసాహెబ్ అని కూడా పిలువబడే మొదటి బాజీరావ్ కుమారుడు బాలాజీ బాజీ రావు పాలనలో మరాఠా ఆధిపత్యం భారతదేశం అంతటా పెరగడంతో ఈ నగరం మరింత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. 1761లో జరిగిన ఘోరమైన పానిపట్ యుద్ధం తరువాత మరాఠా ప్రభావం తగ్గించబడింది. ఆ సమయంలో హైదరాబాద్ నిజాం నగరాన్ని దోచుకున్నాడు. మొదటి పేష్వా మాధవరావు స్వల్ప పాలనలో నగరం సామ్రాజ్యం కోలుకున్నాయి. మిగిలిన పేష్వా శకం కుటుంబ కుట్రలు, రాజకీయ కుతంత్రాలతో నిండి ఉండేది. ఇందులో ప్రధాన పాత్రను తన మేనల్లుళ్ళు మొదటి మాధవరావు, నారాయణరావు కోల్పోయి అధికారాన్ని కోరుకునే నానాసాహెబ్ తమ్ముడు, ప్రతిష్టాత్మకమైన రఘునాథరావు పోషించారు. 1775లో రఘునాథరావు భార్య ఆదేశాల మేరకు నారాయణరావు హత్య తరువాత, దాదాపు మిగిలిన శతాబ్దం పాటు నానా ఫడ్నవీస్ నేతృత్వంలోని రీజెన్సీ కౌన్సిల్ ద్వారా నారాయణరావు కుమారుడు రెండవ మాధవరావు పేరిట అధికారాన్ని వినియోగించారు. చాలా వరకు, పేష్వా పాలనలో నగర ఉన్నతవర్గాలు చిత్పవన్ బ్రాహ్మణ సమాజం నుండి వచ్చాయి. వారు సైనిక కమాండర్లు, బ్యూరోక్రాట్లు, బ్యాంకర్లు,  వైవాహిక పొత్తుల ద్వారా ఒకరితో ఒకరు సంబంధాలు కలిగి ఉన్నారు.

పేష్వాల పాలనలో పూణే ఒక నగరంగా అభివృద్ధి చెందింది. నానాసాహెబ్ నగరానికి దక్షిణ శివార్లలోని కత్రాజ్ వద్ద ఒక సరస్సును నిర్మించారు, సరస్సు నుండి శనివర్ వాడాకు నీటిని తీసుకురావడానికి ఇప్పటికీ పనిచేస్తున్న భూగర్భ కాలువను నిర్మించారు. తరువాత శతాబ్దంలో, 1782లో నగరానికి భూగర్భ మురుగునీటి వ్యవస్థ లభించింది, చివరికి అది నదిలోకి విడుదల చేయబడింది. నగరానికి దక్షిణాన ఉన్న అంచున నానాసాహెబ్ పార్వతి కొండ ఒక రాజభవనాన్ని నిర్మించారు. కొండ సమీపంలో, అతను హీరా బాగ్ అనే తోటను అభివృద్ధి చేసి, సరస్సు మధ్యలో ఒక ద్వీపంలో గణేష్ ఆలయం ఒక సరస్సును తవ్వించాడు. సదాశివ్ పేత్, నారాయణ్ పేత్, రస్తా పేత్, నానా పేత్ అనే కొత్త వాణిజ్య, వాణిజ్య, నివాస ప్రాంతాలను కూడా ఆయన అభివృద్ధి చేశారు. 1790లలో ఈ నగరం జనాభా 6,00,000. 1781లో, నగర జనాభా లెక్కల తరువాత, *ఘర్పట్టి* అని పిలువబడే గృహ పన్ను మరింత సంపన్నులపై విధించబడింది, ఇది ఆస్తి విలువలో ఐదవ వంతు నుండి ఆరవ వంతు వరకు ఉండేది.

పేష్వా పాలనలో, కొత్వాల్ కార్యాలయం ద్వారా శాంతిభద్రతలు అమలు చేయబడేవి. కొత్వాల్ పోలీసు చీఫ్, మేజిస్ట్రేట్, అలాగే మునిసిపల్ కమిషనర్ కూడా. అతని విధుల్లో వివిధ నేరాలకు సంబంధించిన దర్యాప్తు, విధింపు, జరిమానాలను వసూలు చేయడం ఉన్నాయి. *చావ్డి* లేదా పోలీస్ స్టేషన్ నిర్వహించే పోలీసు అధికారులు కొత్వాల్కు సహాయం చేశారు, గుమస్తాలు జరిమానాలు చెల్లించిన సమాచారం సేకరించేవారు, వారు వ్యక్తులపై దుష్ప్రవర్తన అభియోగాలు మోపడానికి అవసరమైన నిఘా సమాచారాన్ని అందించారు. ఈ నేరాలలో అక్రమ వ్యవహారాలు, హింస, హత్యలు ఉన్నాయి. కొన్నిసార్లు, హత్య విషయంలో కూడా జరిమానా మాత్రమే విధించేవారు. కులాంతర లేదా మతాంతర వ్యవహారాలు కూడా జరిమానాలతో పరిష్కరించబడ్డాయి. . కొత్వాల్ జీతం నెలకు 9000 రూపాయల వరకు ఉండేది, కానీ అందులో ప్రధానంగా రామోషి కులానికి చెందిన అధికారులను నియమించే ఖర్చు కూడా ఉండేది. పేష్వా పాలనలో పూణేలో అత్యంత ప్రసిద్ధ కొత్వాల్ ఘషిరామ్ కొత్వాల్. ఈ యుగంలో పోలీసు బలగాలను నగరానికి వచ్చిన యూరోపియన్ సందర్శకులు మెచ్చుకున్నారు.

బ్రాహ్మణ పేష్వాల ప్రోత్సాహంతో లక్డీ పుల్, పార్వతి కొండ ఉన్న దేవాలయాలతో సహా నగరంలో సుమారు 250 దేవాలయాలు, వంతెనల నిర్మాణంతో పూణే గొప్ప విస్తరణకు దారితీసింది. మారుతి, విఠోబా, విష్ణు, మహాదేవ్, రామ, కృష్ణ, గణేష్ దేవాలయాలు ఈ యుగంలో నిర్మించబడ్డాయి. ఈ ప్రోత్సాహం హిందూ పవిత్ర గ్రంథాలు లేదా శాస్త్రాలను బోధించే నగరంలోని 164 పాఠశాలలు లేదా "పాఠశాలలకు" కూడా విస్తరించింది. అయితే, పాఠశాలలు బ్రాహ్మణ కులాలకు చెందిన పురుషులకు మాత్రమే తెరిచి ఉండేవి. ఈ నగరం అనేక ప్రజా ఉత్సవాలను కూడా నిర్వహించింది. ప్రధాన పండుగలు హోలీ, దక్కన్ న్యూ ఇయర్ లేదా గుడి పాడ్వా, గణేశోత్సవం, దసరా దక్షిణ. పేష్వా ఆస్థానంలో హోలీని ఐదు రోజుల పాటు జరుపుకునేవారు. హిందూ నెల శ్రావణంలో జరుపుకునే దక్షిణ పండుగ, లక్షలాది రూపాయలు పంపిణీ చేయబడినప్పుడు, భారతదేశం నలుమూలల నుండి బ్రాహ్మణులను పూణేకు ఆకర్షించింది. పండుగలు, దేవాలయాల నిర్మాణం, దేవాలయాలలో నిర్వహించే ఆచారాలు ఈ కాలంలో నగర ఆర్థిక వ్యవస్థలో 15% మతానికి బాధ్యత వహించడానికి దారితీశాయి.

పేష్వా పాలకులునగరంలో నివసించే నైట్స్ కూడా వారి స్వంత అభిరుచులు, ఆసక్తులను కలిగి ఉన్నారు. ఉదాహరణకు, రెండవ మాధవరావు వద్ద సింహాలు, ఖడ్గమృగాలు వంటి అన్యదేశ జంతువుల ప్రైవేట్ సేకరణ ఉంది, ఇది తరువాతి పేష్వే పార్క్ జంతుప్రదర్శనశాల ఉన్న ప్రదేశానికి దగ్గరగా ఉంది. చివరి పేష్వా, రెండవ బాజీరావు శారీరక బలం, కుస్తీ ఔత్సాహికులు. పోల్ జిమ్నాస్టిక్స్ లేదా మల్ఖాంబ్ క్రీడను పూణేలో, అతని పోషణలో, బాలంభత్ దేవధర్ అభివృద్ధి చేశారు. చాలా మంది పేష్వాలు, సభికులు మహారాష్ట్ర ప్రజాదరణ పొందిన సంగీతం, జానపద నృత్యం శైలి అయిన లావణి పోషకులు. రామ్ జోషి, అనంత్ ఫండి, ప్రభాకర, హొనాజీ బాల వంటి అనేక మంది స్వరకర్తలు ఈ కాలం నుండి వచ్చారు. పూణే అద్భుతాలను ప్రశంసిస్తూ రామ్ జోషి ఒక పోవాడను కూడా రచించాడు. నృత్యకారులు మాంగ్, మహర్ వంటి కులాల నుండి వచ్చేవారు.  పేష్వా ఆస్థానంలో హోలీ వేడుకల్లో లావణి ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా ఉండేది.

పానిపట్ యుద్ధం మరాఠా దళాల ఓటమి తరువాత భారతదేశంలో పేష్వా ప్రభావం తగ్గింది, కానీ పూణే అధికార స్థానంగా మిగిలిపోయింది. 1795లో రెండవ బాజీరావు అధికారంలోకి వచ్చిన తరువాత నగరం సంపద వేగంగా క్షీణించింది. 1802లో పూణే యుద్ధంలో యశ్వంతరావు హోల్కర్ పూణేను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, ఇది నేరుగా రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధానికి దారితీసింది. 1818లో మౌంట్‌స్టువర్ట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ నాయకత్వంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేతిలో రెండవ బాజీరావ్ ఓటమితో పేష్వా పాలన ముగిసింది.

## బ్రిటిష్ పాలన (1818-1947)

1818లో పూణే, మిగిలిన పేష్వా భూభాగాలు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నియంత్రణలోకి వచ్చాయి. 1858లో క్వీన్ విక్టోరియా జారీ చేసిన ప్రకటన నిబంధనల ప్రకారం, పూణే, మిగిలిన బ్రిటిష్ ఇండియాతో పాటు బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ బ్రిటిష్ కిరీటం ప్రత్యక్ష పాలనలోకి వచ్చినప్పుడు కంపెనీ పాలన ముగిసింది.

### పట్టణ అభివృద్ధి

ఒక శతాబ్దానికి పైగా బ్రిటిష్ పాలనలో సామాజిక, ఆర్థిక, ఇతర రంగాలలో కూడా భారీ మార్పులు కనిపించాయి. బ్రిటిష్ వారు నగరానికి తూర్పున పెద్ద సైనిక కంటోన్మెంట్ నిర్మించారు. 17 పూనా హార్స్ అశ్వికదళం, లాంక్షైర్ ఫ్యూసిలియర్స్, మరాఠా లైట్ ఇన్‌ఫాంట్రీ, ఇతరుల రెజిమెంట్ల స్థిరనివాసం జనాభా పెరుగుదలకు దారితీసింది. తేలికపాటి వాతావరణం కారణంగా, ఈ నగరం బొంబాయి గవర్నర్ "రుతుపవనాల రాజధాని" గా మారింది, తద్వారా ఇది బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ అత్యంత ముఖ్యమైన నగరాల్లో ఒకటిగా మారింది. పాత నగరం, కంటోన్మెంట్ ప్రాంతాలు వివిధ రకాల అభివృద్ధి విధానాలను అనుసరించాయి, బ్రిటిష్ సైనిక తరగతి అవసరాలను తీర్చడానికి యూరోపియన్ మార్గాల్లో రెండోది మరింత అభివృద్ధి చేయబడింది. పాత నగరంలో కులం, మతం ద్వారా వేరు చేయబడిన ఇరుకైన దారులు, ప్రాంతాలు ఉండేవి. అనేక దశాబ్దాలుగా, పూణే సామాజిక సంస్కరణలకు కేంద్రంగా, శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత జాతీయవాదానికి కేంద్రంగా ఉండేది. బ్రిటిష్ కాలంలో ముథా నది పశ్చిమ ఒడ్డున, భాంబుర్డే గ్రామానికి సమీపంలో కూడా అభివృద్ధి జరిగింది.

గతంలో పేష్వా పాలన క్షీణిస్తున్న అదృష్టంతో నగర జనాభా తగ్గుతూ వచ్చింది. బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభంలో జనాభా 100,000 గా అంచనా వేయబడింది, నగరం ఒక ప్రధాన శక్తి స్థానంగా దాని స్థాయిని కోల్పోయినందున ఇది మరింత క్షీణించింది. 1851 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, కంటోన్మెంట్ మినహా పాత నగరం జనాభా 70,000 కు తగ్గింది. రైల్వేలను ప్రవేశపెట్టిన తరువాత జనాభా 1864లో 80,000,1872లో 90,000, 1881లో 100,000కు పెరిగింది. గ్రేటర్ పూనా జనాభా (కంటోన్మెంట్, ఖడ్కి  చుట్టుపక్కల గ్రామాలు ఘోర్పాడి వంటి వాటితో సహా) 1881లో 1,44,000గా ఉంది. 1931 నాటికి ఇది 250,000కు పెరిగింది. 1890లలో, బుబోనిక్ ప్లేగు సమయంలో, వ్యాధి కారణంగా మరణాలు, వ్యాధి నుండి తప్పించుకోవడానికి నగరం విడిచి వెళ్ళే ప్రజల కారణంగా జనాభా కోల్పోయింది. నగరంలోని భారతీయ జనాభా టీకాలు వేయడాన్ని ప్రవేశపెట్టడం, అంగీకరించడం వల్ల తరువాతి దశాబ్దాల్లో జనాభా తిరిగి పుంజుకుంది. బ్రిటిష్ కాలంలో, పాత నగర జనాభాలో ఎక్కువ మంది మరాఠీ మాట్లాడే హిందువులు ఉన్నారు. ఇతర ముఖ్యమైన మైనారిటీలలో ముస్లింలు, క్రైస్తవులు, రోమన్ కాథలిక్కులు, పార్సీలు, యూదులు, గుజరాతీలు, మార్వాడీలు ఉన్నారు. ఈ కాలంలో నగర జనాభా కుల, ఆర్థిక స్థితి ఆధారంగా భారీగా విభజించబడింది.

పూనా మునిసిపాలిటీ 1858లో స్థాపించబడింది. కంటోన్మెంట్ ప్రాంతానికి మొదటి నుండి దాని స్వంత ప్రత్యేక పరిపాలన ఉండేది, నేటికీ విడిగా పరిపాలించబడుతుంది. బొంబాయి మునిసిపల్ కౌన్సిల్ మాదిరిగా కాకుండా, పూనా మునిసిపాలిటీలో మూడింట రెండు వంతుల మంది సభ్యులు ఎన్నికయ్యారు. బొంబాయి విషయంలో, ఇది సగం మంది సభ్యులు మాత్రమే. ప్రెసిడెన్సీ వలసరాజ్య ప్రభుత్వం పదవిని నిర్వహించడానికి ఆస్తి,  విద్యా అర్హతలను ఏర్పాటు చేయడం వల్ల, కార్పొరేషన్లో ఎక్కువ సీట్లు మహారాష్ట్ర బ్రాహ్మణుల చేతిలో ఉండేవి, వీరు 1800ల చివరిలో నగర జనాభాలో 20% మంది ఉన్నారు. మహారాష్ట్రేతర హిందువులు (గుజరాతీ, దక్షిణ భారతీయులు, మొదలైనవి)  పార్సీలు కూడా గణనీయమైన సంఖ్యలో సీట్లను కలిగి ఉన్నారు. సాంఘిక సంస్కర్త జ్యోతిరావు ఫూలే 1870లలో మండలికి నియమించబడ్డారు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తన పాలన ప్రారంభంలో జిల్లా కలెక్టర్ పదవిని సృష్టించింది, స్వాతంత్ర్యం తరువాత కూడా ఇది కొనసాగించబడింది. పూణే  జిల్లాలో కూడా ఒక కలెక్టర్ ఉండేవారు, ఆయనకు రెవెన్యూ సేకరణ,  న్యాయ విధుల విస్తృత పరిపాలనా అధికారం ఉండేది. పూణే, పేష్వా భూభాగాలు కంపెనీ పాలనలోకి వచ్చినప్పుడు, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ గవర్నర్ మౌంట్‌స్టువర్ట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ న్యాయంతో సహా పాత క్రమం అనేక పద్ధతులను కొనసాగించాలని కోరుకున్నాడు. సివిల్ కేసులలో తీర్పు ఇవ్వడానికి స్థానిక పెద్దల జ్యూరీ అయిన పంచాయతీ పద్ధతిని ఆయన కొనసాగించారు, అయితే, లిటిగెంట్లు ఆంగ్ల న్యాయ వ్యవస్థ మాదిరిగా సమాంతర న్యాయస్థానాలకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. 1867లో పూణేలో జ్యూరీ విచారణను ప్రవేశపెట్టారు.

బ్రిటిష్ కాలంలో చాలా వరకు, పారిశ్రామికీకరణ విషయానికి వస్తే పూణే ముంబైకి పేద బంధువుగా ఉండిపోయింది. అయితే, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కాగితం మిల్లు, లోహపు ఫోర్జ్ వర్క్స్, పత్తి మిల్లు వంటి కొన్ని పారిశ్రామిక సంస్థలు చురుకుగా ఉండేవి. 1869లో ఖడ్కిలో మందుగుండు సామగ్రి కర్మాగారాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. నగరంలో పెద్ద సంఖ్యలో విద్యా సంస్థలు ఉండటం వల్ల ముద్రణ నగరం ఆర్థిక వ్యవస్థకు గణనీయంగా దోహదపడింది. చాలా వరకు, తయారీ అనేది చిన్న తరహా వ్యాపారం. పత్తి, పట్టు నేత 19వ శతాబ్దంలో పెరిగిన ప్రధాన పరిశ్రమలు. ఇత్తడి, రాగి వస్తువుల విషయంలో కూడా ఇదే జరిగింది . వాస్తవానికి రైల్వేల ఆగమనం తరువాత అభివృద్ధి చెందినది షీట్ మెటల్ దిగుమతిని సులభతరం చేసింది  ఇతర చిన్న పరిశ్రమలలో ఆభరణాలు, బీడీ తయారీ, తోలు పని,  ఆహార ప్రాసెసింగ్ ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ శకం ముగిసే సమయానికి, ప్రభాత్ ఫిల్మ్ కంపెనీ వంటి ప్రముఖ స్టూడియోలు నగరంలో ఉండటంతో చలన చిత్ర నిర్మాణం ఒక ముఖ్యమైన వ్యాపారంగా మారింది. బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో, శనివర్ వాడా వెలుపల బహిరంగ కూరగాయల మార్కెట్ ఉండేది. ఇది పూనా మునిసిపాలిటీ నిర్మించిన ఇండోర్ ప్రదేశానికి మార్చబడింది, దీనిని 1886లో ప్రారంభించారు. ఈ మార్కెట్‌కు అప్పటి బొంబాయి గవర్నర్ లార్డ్ రే పేరు పెట్టారు, ఇది మునిసిపల్ కార్యాలయంతో పాటు రిటైల్, టోకు మార్కెట్‌గా పనిచేసింది. కూరగాయల మార్కెట్‌కు సమీపంలో తులసి బాగ్ అనే పాత మార్కెట్-జిల్లా కూడా ఉంది, ఇది వివిధ రకాల గృహ వస్తువులను విక్రయించేది.

మొదటి, రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాల సమయంలో, ముంబై నుండి పూణేకు సామాగ్రిని తరలించడానికి 4 నుండి 5 వారాలు పట్టేది. 1804లో కంపెనీ నిర్మించిన సైనిక రహదారి ప్రయాణాన్ని 4 నుండి 5 రోజులకు తగ్గించింది. ఆ సంస్థ తరువాత 1830లో ఒక మకాడెమైజ్డ్ రహదారిని నిర్మించింది, ఇది రెండు నగరాల మధ్య మెయిల్-కార్ట్ సేవలను ప్రారంభించడానికి వీలు కల్పించింది. గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా రైల్వే (జిఐపిఆర్) చేత నిర్వహించబడుతున్న బొంబాయి నుండి ఒక రైల్వే లైన్ 1858లో నగరానికి చేరుకుంది. తరువాతి దశాబ్దాలలో, ఈ మార్గం నగరానికి తూర్పు, దక్షిణాన ఉన్న ప్రదేశాలకు విస్తరించబడింది. తూర్పున, జిఐపిఆర్ 1871లో రాయచూర్ వరకు తన మార్గాన్ని విస్తరించింది, అక్కడ అది మద్రాస్ రైల్వే ఒక మార్గాన్ని కలుసుకుని, తద్వారా పూనాను మద్రాసు అనుసంధానించింది. పూణే-మిరాజ్ లైన్ 1886లో పూర్తయింది. మీటర్ గేజ్ మిరాజ్ లైన్ పూర్తవడంతో నగరం ఒక ముఖ్యమైన రైల్వే జంక్షన్ మారింది. 1920లలో బొంబాయి-పూనా రైలు మార్గం విద్యుదీకరించబడింది. ఇది నగరాల మధ్య ప్రయాణ సమయాన్ని మూడు గంటలకు తగ్గించింది, వ్యాపారం లేదా విశ్రాంతి కోసం నగరాల మధ్య పగటి పర్యటనలు చేయడం సాధ్యమైంది, ఉదాహరణకు బొంబాయి నుండి ధనవంతులు పూనా రేసులను చూడటానికి నగరాన్ని సందర్శిస్తారు. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో పూణేలో రైల్వేలు వచ్చినప్పటికీ, ప్రజా-బస్సు సేవను అనుసరించడానికి దాదాపు తొంభై సంవత్సరాలు పట్టింది. ముంబై మాదిరిగా, పూణేలో ఎప్పుడూ ట్రామ్ సేవ లేదు. మొదటి బస్సు సేవను పూణేలో 1941లో సిల్వర్ బస్ కంపెనీ ప్రవేశపెట్టింది. ఇది నిరసనగా సమ్మెకు దిగిన టాంగా క్యారియర్లలో (గుర్రపు బండిలో) భారీ గందరగోళానికి కారణమైంది. 1950ల వరకు తంగాలు ప్రజా రవాణా సాధారణ మార్గంగా ఉండేవి. 1930లలో ప్రైవేట్ ఉపయోగం కోసం సైకిళ్ళు వాహనాల ఎంపికగా ఉండేవి.

ఒక ప్రధాన సైనిక స్థావరంగా పూణే ప్రాముఖ్యతను దృష్టిలో ఉంచుకుని, 1858లో బ్రిటిష్ వారు నగరంలో టెలిగ్రాఫ్ ఏర్పాటు చేశారు. 1885లో, GIPR సంస్థ  టెలిగ్రాఫ్ సేవతో పాటు నగరానికి దాని స్వంత టెలిగ్రాఫ్ కార్యాలయం ఉందని ది గెజిటీర్ ఆఫ్ ది బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ: పూనా (1885 2 pts) నివేదించింది. ఈ నగరం జిల్లాకు పంపిణీ అనంతర కేంద్రంగా ఉండేది. నగరంలో రెండు తపాలా కార్యాలయాలు ఉన్నాయి, ఇవి మెయిలింగ్ సేవలతో పాటు మనీ ఆర్డర్, పొదుపు బ్యాంకు సేవలను అందించాయి. 1928లో, ఇంపీరియల్ వైర్‌లెస్ చైన్ సిస్టమ్ కోసం రేడియోటెలిగ్రాఫ్ సిగ్నల్‌లను ప్రసారం చేయడానికి ఖడ్కిలో ఒక బీమ్ రిలే స్టేషన్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.

పూణేకు తూర్పున ఉన్న ప్రాంతాలలో సహ్యాద్రి పర్వతాల ప్రక్కనే ఉన్న నగరానికి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాల కంటే చాలా తక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. తక్కువ వర్షపాతం ఉన్న ప్రాంతాల్లో కరువు ప్రమాదాన్ని తగ్గించడానికి, 1878లో ఖడక్వాస్లా వద్ద ముథా నదిపై రాతి ఆనకట్ట నిర్మించారు. ఆ సమయంలో, ఈ ఆనకట్ట ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దదిగా పరిగణించబడింది. నగరానికి తూర్పున ఉన్న భూములకు నీటిపారుదల కోసం నది ఒడ్డున రెండు కాలువలు తవ్వారు. ఈ కాలువలు నగరానికి, పూణే కంటోన్మెంట్‌కు కూడా తాగునీటిని సరఫరా చేశాయి. 1890లో పూనా పురపాలక సంఘం నీటి శుద్ధి పనులను ఏర్పాటు చేయడానికి రూ. 2,00,000 ఖర్చు చేసింది.

1920లో నగరంలో మొదటిసారిగా విద్యుత్తు సరఫరా ప్రారంభమైంది. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, పూణే, ముంబై మధ్య పశ్చిమ కనుమలలో జలవిద్యుత్ ప్లాంట్లు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. టాటా సంస్థ అయిన పూనా విద్యుత్ సరఫరా సంస్థ, ఘాట్లకు ముంబై వైపున ఉన్న ఖోపోలి నుండి ముల్షి ఆనకట్ట సమీపంలో ఉన్న భివ్పురి ప్లాంట్ల నుండి విద్యుత్తును పొందింది. ముంబై,  పూణే మధ్య నడిచే విద్యుత్ రైళ్లకు, పరిశ్రమ & దేశీయ గృహ వినియోగానికి ఉపయోగించారు.

ఆంగ్లో-ఇండియన్, గోవా-లూసో-ఇండియన్, యురేషియన్ (మిశ్రమ పూర్వీకుల) వర్గాలకు చెందిన బ్రిటిష్-క్రైస్తవ సైనికులు, అధికారుల మతపరమైన, విద్యా అవసరాలను తీర్చడానికి, ప్రారంభ వలసరాజ్యాల కాలంలో అనేక ప్రొటెస్టంట్, కాథలిక్ చర్చిలు, పాఠశాలలు నిర్మించబడ్డాయి, వీటిలో ది బిషప్ స్కూల్ (పూణే హచింగ్స్ హై స్కూల్, పూణే సెయింట్ మేరీస్ స్కూల్ వంటివి ఉన్నాయి. సెయింట్ విన్సెంట్ హై స్కూల్, సెయింట్ అన్నేస్ స్కూల్ (పుణె) అనేవి కాథలిక్ సమాజాన్ని తీర్చడానికి 1800లలో స్థాపించబడిన ఇతర పాఠశాలలు.
[కుడి|thumb|గణేష్ ఖిండ్ వద్ద బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ బ్రిటిష్ గవర్నర్ వేసవి నివాసం. ఈ భవనం ఇప్పుడు [పూణే విశ్వవిద్యాలయం|సావిత్రిబాయి ఫూలే పూణే విశ్వవిద్యాలయం ప్రధాన భవనం]]
1820లలో కంపెనీ ప్రభుత్వం సంస్కృతంలో విద్యను అందించడానికి ఒక హిందూ కళాశాలను ఏర్పాటు చేసింది. 1840లలో కళాశాల మరింత సమకాలీన పాఠ్యాంశాలను అందించడం ప్రారంభించింది. ఆ తరువాత ఈ కళాశాల పేరు పూనా కళాశాలగా, తరువాత డెక్కన్ కళాశాలగా మార్చబడింది. 1800లలో ప్రారంభ జాతీయవాదులు పాఠశాలలు, కళాశాలల ఏర్పాటులో అద్భుతమైన కార్యకలాపాలను కూడా చూశారు. ఉదాహరణకు, దక్కన్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ వ్యవస్థాపకుల్లో బాల గంగాధర్ తిలక్ ఒకరు. ఈ సంఘం న్యూ ఇంగ్లీష్ పాఠశాలతో పాటు ప్రఖ్యాత ఫెర్గూసన్ కళాశాల ఏర్పాటు చేసింది. మరో జాతీయవాది వాసుదేవ్ బల్వంత్ ఫడ్కే మహారాష్ట్ర ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ సహ వ్యవస్థాపకుడు. దక్కన్ మహారాష్ట్ర ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ రెండూ ఇప్పటి వరకు పూణేలో అబాసాహెబ్ గర్వారే కళాశాల వంటి ఇతర నగరాల్లో అనేక పాఠశాలలు, కళాశాలలను నడుపుతున్నాయి. 1883లో బాలుర కోసం నూతన్ మరాఠీ విద్యాలయ పాఠశాలను, 1916లో ఉన్నత విద్య కోసం ఎస్. పి. కళాశాలను ఏర్పాటు చేయడానికి శిక్షణ్ ప్రసారక్ మండలి బాధ్యత వహించింది. వలసరాజ్యాల యుగంలో బాలికలకు, అంటరాని కులాలకు పాఠశాలలు ప్రారంభమయ్యాయి. 1848లో పూణేలో మొదటి బాలికల పాఠశాలను ఏర్పాటు చేసిన జ్యోతిరావు ఫూలే, సావిత్రిబాయి ఫూలే భార్యాభర్తల ద్వయం ఈ పనిలో మార్గదర్శకులు. తరువాత 1885లో జస్టిస్ మహాదేవ్ గోవింద్ రానాడే, ఆర్. జి. భండార్కర్ పూణేలో హుజూర్‌పాగా అనే మొదటి  ప్రఖ్యాత బాలికల ఉన్నత పాఠశాలను స్థాపించారు. భారతదేశంలో మహిళల కోసం మొట్టమొదటి విశ్వవిద్యాలయమైన ఎస్ఎన్డిటి ఉమెన్స్ యూనివర్శిటీని 1916లో ధోండో కేశవ్ కర్వే పూణేలో స్థాపించారు. బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభంలో, 1830లలో, భవనాలు, ఆనకట్టలు, కాలువలు, రైల్వేలు, వంతెనలు వంటి ప్రజా పనులను నిర్వహించడానికి అధీన అధికారులకు శిక్షణ ఇవ్వడానికి "పూనా ఇంజనీరింగ్ క్లాస్ అండ్ మెకానికల్ స్కూల్" స్థాపించబడింది. తరువాత, 1864 సంవత్సరంలో, ఈ పాఠశాల "పూనా సివిల్ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల" గా మారింది. అటవీ, వ్యవసాయ విషయాలను చేర్చడానికి కోర్సుల సంఖ్యను పెంచారు, దీని ఫలితంగా దాని పేరును పూనా కాలేజ్ ఆఫ్ సైన్స్‌గా మార్చారు. 1911 నాటికి అన్ని ఇంజినీరింగ్ కాని కోర్సులు నిలిపివేయబడ్డాయి, ఈ కళాశాలకు ప్రభుత్వ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల, పూనా అని పేరు మార్చారు. వలసరాజ్యాల కాలంలో ఉన్న కొన్ని పారిశ్రామిక సంగ్రహాలయాలలో ఒకటైన లార్డ్ రే ఇండస్ట్రియల్ మ్యూజియం 1890లో పూణేలో స్థాపించబడింది.

1871లో బీజే మెడికల్ స్కూల్ స్థాపనతో పూణేలో పాశ్చాత్య వైద్య విద్య ప్రారంభమైంది. అదే సమయంలో 1868లో పరోపకారి సస్సూన్ కుటుంబం సహాయంతో సస్సూను ఆసుపత్రి కూడా ప్రారంభించబడింది. 1800ల చివరిలో యెర్వాడా వద్ద ప్రాంతీయ మానసిక ఆశ్రయం స్థాపించబడింది.

ఈ యుగంలో పూనా పెద్ద కంటోన్మెంట్ తో చాలా ముఖ్యమైన సైనిక స్థావరం. కంటోన్మెంట్లో సైనికులు, అధికారులు, వారి కుటుంబాలతో కూడిన గణనీయమైన యూరోపియన్ జనాభా ఉండేది. ఈ కాలంలో భారతీయ జనాభాను రక్షించడానికి అనేక ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి, కానీ ప్రధానంగా కలరా, బుబోనిక్ ప్లేగు, మశూచి మొదలైన వ్యాధుల ఆవర్తన అంటువ్యాధుల నుండి యూరోపియన్లను సురక్షితంగా ఉంచడానికి ఈ చర్య జనాభాకు టీకాలు వేయడంలో మెరుగైన పారిశుద్ధ్య ఏర్పాట్లలో రూపొందింది. ఇంపీరియల్ బాక్టీరియోలాజికల్ ప్రయోగశాల మొదట 1890లో పూణేలో ప్రారంభించబడింది, కానీ తరువాత కుమావోన్ కొండలలోని ముక్తేసర్ మార్చబడింది. విస్తారమైన సాంస్కృతిక విభేదాలు, కొన్నిసార్లు వలసవాద అధికారుల అహంకారం కారణంగా, ఈ చర్యలు ప్రజల ఆగ్రహానికి దారితీశాయి. 1897లో నగరంలో బుబోనిక్ ప్లేగు మహమ్మారి సమయంలో ప్రజల కోపం అత్యంత ప్రసిద్ధ కేసు. 1897 ఫిబ్రవరి చివరి నాటికి, సాధారణం కంటే రెట్టింపు మరణాల రేటుతో ఈ అంటువ్యాధి ఉధృతంగా వ్యాపించింది, నగర జనాభాలో సగం మంది పారిపోయారు. ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్ అధికారి అయిన డబ్ల్యూ. సి. రాండ్ అధ్యక్షతన ప్రత్యేక ప్లేగు కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. అత్యవసర పరిస్థితిని ఎదుర్కోవడానికి ఆయన యూరోపియన్ దళాలను తీసుకువచ్చారు. అతను ఉపయోగించిన భారీ చర్యలలో కొన్నిసార్లు అర్ధరాత్రి బలవంతంగా ప్రజల ఇళ్లలోకి ప్రవేశించడం, వ్యాధి సోకిన వ్యక్తులను తొలగించడం, అంతస్తులను త్రవ్వడం వంటివి ఉన్నాయి, ఆ రోజుల్లో ప్లేగు బాసిల్లస్ బ్యాక్టీరియా నివసిస్తుందని నమ్ముతారు. ఈ చర్యలు తీవ్రంగా జనాదరణ పొందలేదు. తిలక్ తన వార్తాపత్రికలైన కేసరి, మహరత్తలో ఈ చర్యలకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడారు. 1897 జూన్ 22న చాపెకర్ సోదరులు రాండ్, అతని సైనిక సహచరులను కాల్చి చంపడంతో ఈ ఆగ్రహం ముగిసింది. గణేష్ ఖిండ్ రోడ్డులో చాపేకర్ సోదరుల స్మారక చిహ్నం ఉంది. ఈ హత్య ప్రజారోగ్య విధానాల పునఃపరిశీలనకు దారితీసింది. . ఇది తిలక్ కూడా 1906లో టీకా ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి దారితీసింది. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పూనా మునిసిపాలిటీ ఆయుర్వేద, సాధారణ ఆంగ్ల వైద్యాన్ని అందించే క్లినిక్లను నడిపింది. 1916లో మొదటిదాన్ని మూసివేసే ప్రణాళికలు నిరసనకు దారితీశాయి,  పురపాలక సంఘం వెనక్కి తగ్గింది. శతాబ్దం తరువాత, ఆయుర్వేద వైద్యాన్ని ప్రభుత్వం గుర్తించింది, నగరంలో 80 పడకలతో ఆయుర్వేద మహావిద్యాలయ అనే శిక్షణా ఆసుపత్రిని స్థాపించారు. సస్సూన్ ఆసుపత్రిలో నర్సింగ్, మంత్రసానులలో శిక్షణను ప్రారంభించడంలో రమాబాయి రానాడే నేతృత్వంలోని సేవా సదన్ సంస్థ కీలక పాత్ర పోషించింది. 1912లో కె. ఇ. ఎం. ఆసుపత్రిలో ప్రసూతి వార్డును ఏర్పాటు చేశారు. అధిక శిశు మరణాల రేటుకు మంత్రసానుల లభ్యత మెరుగైన వైద్య సౌకర్యాలు సరిపోవు. 1921లో శిశు మరణాల రేటు 1000 జననాలకు 876 మరణాలు గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది.

### సామాజిక సంస్కరణ & జాతీయవాద కేంద్రం
ఈ నగరం 19వ శతాబ్దం చివరలో 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సామాజిక, మత సంస్కరణ ఉద్యమాలకు, అలాగే జాతీయవాద ఉద్యమానికి ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉండేది. 19వ శతాబ్దంలో నగరంలో స్థాపించబడిన లేదా చురుకుగా ఉన్న ప్రముఖ పౌర సంఘాలలో పూనా సార్వజనిక సభ, ప్రార్థన సమాజ్, ఆర్య మహిళా సమాజ్, సత్య శోధక్ సమాజ్ ఉన్నాయి. 1875-76 కరువు సమయంలో సహాయక చర్యలలో సర్వజనిక్ సభ చురుకుగా పాల్గొంది. 1885లో స్థాపించబడిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సభ పూర్వగామిగా పరిగణించబడుతుంది. 19వ శతాబ్దం చివరలో  20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత జాతీయవాదంలో అత్యంత ప్రముఖ వ్యక్తులలో ఇద్దరు, రాజకీయ వర్ణపటానికి వ్యతిరేక వైపులా ఉన్న గోపాల కృష్ణ గోఖలే, బాల గంగాధర్ తిలక్, పూణేను తమ నివాసంగా పేర్కొన్నారు. జ్యోతిరావు ఫూలే, జస్టిస్ రానాడే, స్త్రీవాది తారాబాయి షిండే, ధోండో కేశవ్ కర్వే, విఠల్ రామ్జీ షిండే, పండిత రమాబాయి నేతృత్వంలోని సామాజిక సంస్కరణలకు కూడా ఈ నగరం కేంద్రంగా ఉండేది. పూణేలో ప్రారంభ సామాజిక సంస్కరణలు, జాతీయవాద నాయకులు చాలా మంది బ్రాహ్మణ కులానికి చెందినవారు, వారు కాంగ్రెస్ పార్టీ లేదా దాని అనుబంధ సమూహాలకు చెందినవారు. నగరంలోని బ్రాహ్మణేతరులు 1920ల ప్రారంభంలో కేశవరావు జేధే, బాబూరావు జవాల్కర్ నాయకత్వంలో వ్యవస్థీకరించడం ప్రారంభించారు. ఇద్దరూ బ్రాహ్మణేతర పార్టీకి చెందినవారు. గణపతి, శివాజీ పండుగలను బ్రాహ్మణ ఆధిపత్యం నుండి స్వాధీనం చేసుకోవడం వారి ప్రారంభ లక్ష్యాలు. వారు జాతీయవాదాన్ని కుల వ్యతిరేకతతో కలిపి పార్టీ లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. తరువాత 1930లలో, జెధే బ్రాహ్మణేతర పార్టీని కాంగ్రెస్ పార్టీలో విలీనం చేసి, పార్టీని ఉన్నత కుల ఆధిపత్య సంస్థ నుండి మరింత విస్తృతంగా ఆధారిత పార్టీగా మార్చింది, కానీ పూణే, మహారాష్ట్రలోని ఇతర ప్రాంతాలలో మరాఠా ఆధిపత్య పార్టీగా కూడా మారింది.

మహాత్మా గాంధీ అనేకసార్లు యెర్వాడా సెంట్రల్ జైలు ఖైదు చేయబడ్డారు. అంబేద్కర్, గాంధీల మధ్య అంటరాని కులాలకు రిజర్వు చేసిన సీట్లపై చారిత్రాత్మక పూనా ఒప్పందం 1932లో సంతకం చేయబడింది. గాంధీని 1942-44 లోని ఆగా ఖాన్ ప్యాలెస్ గృహ నిర్బంధంలో ఉంచారు, అక్కడ ఆయన భార్య, సహాయకుడు మహాదేవ్ దేశాయ్ ఇద్దరూ మరణించారు.

### సంస్కృతి

నగరంలోని సామాజిక సంస్కర్తలు, జాతీయవాద నాయకులు ప్రింటింగ్ ప్రెస్ల లభ్యతతో ఎంతో సహాయపడ్డారు. చిత్రశాల ముద్రణాలయం, విష్ణు శాస్త్రి చిప్లుంకర్ ఆర్యభూషణ్ ముద్రణాలయం 19వ శతాబ్దంలో పూణేలో ఉన్న ప్రముఖ ముద్రణాలయాలు. ఈ నగరం నుండి ప్రచురించబడిన మొదటి మరాఠీ వార్తాపత్రికలు 1844లో మిత్రదయ, 1849లో *జ్ఞానప్రకాశ్*. హిందూ సామాజిక ఆచారాలను విమర్శించడానికి, అలాగే సైన్స్, మెడిసిన్ వంటి లౌకిక విషయాలపై జ్ఞానాన్ని అందించడానికి బొంబాయి, పూణేలలో ఉన్న క్రైస్తవ మిషనరీలు 1840లలో *జ్ఞానోదయ* అనే పత్రికను ప్రారంభించారు. మిషనరీ విమర్శలకు సమాధానంగా, కృష్ణ శాస్త్రి చిప్లుంకర్, విష్ణు భికాజీ గోఖలే 1852లో వరుసగా *విచర్లహరి* , వర్తమాన్ దీపికను ప్రారంభించారు. తరువాత 19వ శతాబ్దంలో తిలక్, అగార్కర్ వరుసగా ఆంగ్ల వార్తాపత్రిక *మహ్రాట్టా*, మరాఠీ వార్తాపత్రిక *[[కేసరి (మరాఠీ వార్తాపత్రిక)|కేసరి]]* ప్రారంభించారు. ఈ పత్రాలు ఆర్యభూషణ్ ముద్రణాలయంలో ముద్రించబడ్డాయి. తిలక్తో సైద్ధాంతిక విభేదాల తరువాత, అగార్కర్ *కేసరి* విడిచిపెట్టి, తన సొంత సంస్కరణవాద పత్రిక అయిన సుధారక్ను ప్రారంభించాడు. పైన పేర్కొన్న పత్రాలలో ఎక్కువ భాగం బ్రాహ్మణులచే నడపబడ్డాయి లేదా ఉన్నత కులాలకు అందించబడ్డాయి. బొంబాయి పత్రికలు, *దీన్బంధు,*   విటాల్విధ్వన్సక్, వరుసగా 1877, 1886లో స్థాపించబడ్డాయి, ఇవి బ్రాహ్మణేతర కులాలకు సేవలు అందించాయి, ముఖ్యంగా ఫూలే  కుల వ్యతిరేక తత్వాన్ని ప్రచారం చేశాయి. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, అనేక వార్తాపత్రికలు స్థాపించబడ్డాయి లేదా ప్రత్యేక పూణే సంచికను కలిగి ఉన్నాయి. 1940లలో *ప్రభాత్*, తక్కువ ఆదాయ వర్గాలకు సేవలు అందించిన మొదటి అన్న వార్తాపత్రిక. 1931లో నానాసాహెబ్ పారులేకర్ ప్రారంభించిన సకల్ ఈ రోజు వరకు నగరంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన మరాఠీ దినపత్రిక.

ఆధునిక కాలంలో భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో ప్రాచుర్యం పొందిన బహిరంగ గణేశోత్సవం 1892లో పూణేలో యువ హిందూ పురుషుల బృందంచే ప్రారంభించబడింది. అయితే, జాతీయవాద నాయకుడు తిలక్ వార్షిక దేశీయ పండుగను పెద్ద, చక్కటి వ్యవస్థీకృత ప్రజా కార్యక్రమంగా మార్చారు. తిలక్ గణేశుడి విజ్ఞప్తిని "ప్రతి ఒక్కరికీ దేవుడు" గా గుర్తించాడు, గణేష్ చతుర్థి జాతీయ పండుగగా ప్రాచుర్యం పొందాడు, "బ్రాహ్మణులు & 'బ్రాహ్మణేతర' మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించడానికి  వారి మధ్య కొత్త అట్టడుగు ఐక్యతను నిర్మించడానికి ఒక సందర్భాన్ని కనుగొనడానికి", బ్రిటిష్ వలస పాలనను వ్యతిరేకించడానికి మహారాష్ట్ర ప్రజలలో జాతీయవాద ఉత్సాహాన్ని సృష్టించింది. అప్పటి వరకు, పూణేలోని హిందువులు విరాళాలు ఇవ్వడం, తాజియా చేయడం ద్వారా షియా ముస్లిం పండుగ మొహర్రం లో పాల్గొన్నారు. 1800ల చివరలో సుమారు 100 ప్రజా గణపతిని ఏర్పాటు చేశారు. బ్రిటిష్ పాలన ముగింపులో ఇది సుమారు 300కు పెరిగింది. మరోవైపు, వలసవాద అధికారులు భారతీయ జనాభా అశాంతిని నియంత్రించడానికి సామాజిక, రాజకీయ సమావేశాలను నిరుత్సాహపరిచినప్పుడు, తిలక్ ప్రోత్సహించిన గణేష్ చతుర్థి సమాజ భాగస్వామ్యాన్ని సులభతరం చేసింది. ఈ పండుగ మేధోపరమైన ఉపన్యాసాలు, కవిత్వ పఠనాలు, నాటకాలు, కచేరీలు, జానపద నృత్యాల రూపంలో ప్రజా వినోదాన్ని అనుమతించింది. 1895లో మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు శివాజీ పుట్టినరోజును బహిరంగంగా జరుపుకోవడంలో కూడా లోకమాన్య తిలక్ ముందడుగు వేశారు. జస్టిస్ రానాడే 1875లో వసంత వ్యాఖ్యన్మాలా అనే వసంత ఉపన్యాస శ్రేణిని ప్రారంభించారు.
[కుడి|thumb|[జ్యోతీరావ్ ఫులే|జ్యోతిరావు ఫూలే, సామాజిక సంస్కర్త]]
[thumb|లోకమాన్య తిలక్, [భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం|భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం ప్రధాన వ్యక్తి]]
బ్రిటిష్ పాలన సుదీర్ఘ కాలంలో, అనేక రకాల వినోదాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి, తరువాత పూణేలో కనుమరుగయ్యాయి. 1840లలో, రామాయణ, మహాభారతం వంటి హిందూ ఇతిహాసాల కథల ఆధారంగా రూపొందించిన నాటకాలు విష్ణుదాస్ భావే ప్రయాణ బృందాలచే ప్రాచుర్యం పొందాయి. తరువాతి నలభై సంవత్సరాలుగా, ప్రయాణ బృందాల నాటకాలు, గుడారాలలో లేదా ప్రైవేట్ నివాసాలలో కూడా ప్రదర్శనలు నగరంలోని మరాఠీ మాట్లాడే జనాభాలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి. తరువాతి కాలానికి చెందిన మరాఠీ సంగీత రంగస్థలం ట్రావెలింగ్ థియేటర్ పునాదిపై నిర్మించబడింది. ఈ యుగంలో ప్రసిద్ధి చెందిన మరో కళారూపం లావణి, తమాషా, ఆర్యభూషణ్ థియేటర్‌లో నృత్యం చేసి ప్రదర్శించారు. ప్రభాత్ స్టూడియోస్ వంటి కంపెనీలు నాణ్యమైన సినిమాలను నిర్మించడంతో ఈ నగరం చలనచిత్ర వ్యాపారంలో మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. పూణేలోని మొదటి సినిమా థియేటర్‌ను ఆర్యన్ థియేటర్ అని పిలిచేవారు. 1930లలో టాకీస్ వచ్చిన తర్వాత సినిమా హాల్‌ను సూచించడానికి (టాకీస్) అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు. ప్రారంభ హాళ్లలో చాలా వరకు మినర్వా, గ్లోబ్, లిబర్టీ మొదలైన పాశ్చాత్య పేర్లను ఉండేవి.

భారతదేశంలోని బ్రిటిష్ పాలకులు బహిరంగ క్రీడలను ఇష్టపడ్డారు, వారి విశ్రాంతి కోసం సౌకర్యాలను నిర్మించారు. పూణేలో బ్రిటిష్ పాలనలో క్రికెట్ వంటి బ్రిటిష్ క్రీడల పరిచయం, కొత్త బ్యాడ్మింటన్ ఆట అభివృద్ధి రెండూ జరిగాయి. 1860లో పార్సీ వ్యాపారవేత్త జంషెడ్జీ జీజీభాయ్ ఆర్థిక సహాయం చేసిన బండ్ గార్డెన్స్ వద్ద ఒక తక్కువ ఆనకట్ట నిర్మాణం, వినోదం కోసం ములా-ముథా నదిపై పడవ ప్రయాణానికి వీలు కల్పించింది. నగరంలోని కంటోన్మెంట్ ప్రాంతంలో రేస్ కోర్స్ ఉంది, ఇది ఇప్పటికీ గుర్రపు పందాలకు ఆతిథ్యం ఇస్తుంది. బ్రిటిష్ వారు ఒక గోల్ఫ్ కోర్సును కూడా నిర్మించారు, ఇది ఇప్పటికీ పూనా గోల్ఫ్ క్లబ్గా ప్రస్తుతం ఉప-పట్టణ నేపధ్యంలో పనిచేస్తోంది. 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి పూనా యూరోపియన్లు వంటి ప్రత్యేకంగా తెల్లజాతి క్లబ్బులు,  పూనా పార్సీలు, పూనా హిందూ జిమ్ఖానా వంటి మతం ఆధారంగా క్లబ్బులు క్రికెట్ కోసం ఉండేవి. తరువాతి క్లబ్ నగరంలోని విద్యావంతులైన బ్రాహ్మణ కులం ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అయితే, నగరానికి చెందిన ఇద్దరు దిగువ కుల సోదరులు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత క్రికెట్‌లో స్టార్లుగా మారారు. వారు పల్వంకర్ బాలూ, అతని సోదరుడు విఠల్ పల్వంకర్లు. హిందువులు, పార్సీలు, ముస్లింలు, యూరోపియన్ల మధ్య జరిగిన చతుర్ముఖ క్రికెట్ టోర్నమెంట్‌లో విఠల్‌ను హిందువుల కెప్టెన్‌గా నియమించారు. బ్రిటిష్ పాలనలో సాంప్రదాయ అఖాడా లేదా తాలిం వద్ద దేశీయ క్రీడల సమాంతర అభివృద్ధి కూడా జరిగింది. ఏదేమైనా, పూణేలో గోఫాన్ తలీం నడుపుతున్న చాపెకర్ సోదరులు 1897లో రాండ్ను హత్య చేయడంతో, ఈ వేదికలను తీవ్రవాద అభిప్రాయాలకు సంభావ్య కేంద్రాలుగా వలసరాజ్యాల అధికారులు అనుమానంతో చూడటానికి దారితీసింది. ఖో-ఖో కోసం నియమాలను రూపొందించే కమిటీని 1914లో నగరంలో ఏర్పాటు చేశారు. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఏర్పడిన డెక్కన్ జింఖానా స్పోర్ట్స్ క్లబ్ 1920లో ఆంట్వెర్ప్‌లో జరిగిన ఒలింపిక్ సమావేశానికి మొదటి భారతీయ ప్రతినిధి బృందాన్ని నిర్వహించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది 20వ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో ఏర్పడిన మహారాష్ట్ర మండల్ క్లబ్, శారీరక సంస్కృతి, విద్యను ప్రోత్సహించడంలో ముందడుగు వేసింది. ఈ క్లబ్ దేశీయ, పాశ్చాత్య క్రీడలను ప్రోత్సహించింది. 

## స్వాతంత్య్రానంతరం (1947-ప్రస్తుతం)
1947, నేటి మధ్య కాలంలో పూణే మధ్య తరహా నగరం నుండి పెద్ద మహానగరంగా మారింది. తయారీ పరిశ్రమలో ఇటీవల సాఫ్ట్వేర్ రంగంలో విజృంభణ కారణంగా ఈ కాలంలో నగరానికి భారీ సంఖ్యలో ప్రజలు వచ్చారు. మహారాష్ట్రలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి అలాగే రాష్ట్రం వెలుపల నుండి కూడా ప్రజలు వచ్చారు. భారత ప్రభుత్వం 1991లో ఆర్థిక సరళీకరణ కాలాన్ని ప్రారంభించింది, ఇది నగరం వృద్ధిపై విపరీతమైన ప్రభావాన్ని చూపింది, అందువల్ల స్వాతంత్య్రానంతర కాలాన్ని 1947-1991, 1991-ప్రస్తుతం రెండు కాలాలుగా విభజించవచ్చు.

1947లో బ్రిటిష్ పాలన నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, పూణే బొంబాయి రాష్ట్రం భాగమైంది. స్వాతంత్య్రం వచ్చిన ఒక సంవత్సరం తరువాత, 1948లో మహాత్మా గాంధీ హత్యకు గురయ్యారు. గాంధీ హంతకుడు నాథూరామ్ గాడ్సే, ఆయన తోటి కుట్రదారులలో ఎక్కువ మంది పూణేకు చెందినవారు. 1950లలో, మరాఠీ మాట్లాడేవారి కోసం ఏకీకృత రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్ర కోసం జరిగిన పోరాటంలో పూణే ముందంజలో ఉంది. కేశవరావు జేధే, ఎస్. ఎం. జోషి, శ్రీపాద్ అమృత్ డాంగే, నానాసాహెబ్ గోరే, ప్రహ్లాద్ కేశవ్ అత్రే వంటి సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి చెందిన చాలా మంది నాయకులు పూణేలో ఉన్నారు. మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలలో సమితి అద్భుతమైన విజయాన్ని సాధించిన తరువాత, కేంద్రంలోని కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రభుత్వం 1960లో మరాఠీ మాట్లాడే ప్రదేశాలను కొత్తగా ఏర్పడిన మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో విలీనం చేయడానికి అంగీకరించింది, పూణే దాని ప్రముఖ నగరాల్లో ఒకటిగా ఉంది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి ఈ నగరం పూణే లోక్సభ నియోజకవర్గంలో భాగంగా ఉంది. స్వాతంత్య్రం వచ్చినప్పటి నుండి, ఈ నగరంలో కాంగ్రెస్ పార్టీ నుండి విఠలరావు గాడ్గిల్, ఇటీవలి కాలంలో అవినీతి ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న సురేష్ కల్మాడి వంటి ఎన్నుకోబడిన అభ్యర్థులు ఎక్కువగా ఉన్నారు. 1957లో ఐక్య మహారాష్ట్ర కోసం జరిగిన పోరాటంలో నానాసాహెబ్ గోరే లేదా 1977లో అత్యవసర పరిస్థితి ఎత్తివేసిన తరువాత మోహన్ ధారియా వంటి సంక్షోభ సమయాల్లో నగరం ప్రతిపక్ష అభ్యర్థులను ఎన్నుకుంది. ఈ నగరం దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో మహారాష్ట్ర శాసనసభకు ఆరు ఏక సభ్యుల నియోజకవర్గాలు ఉన్నాయి. కాంగ్రెస్ పార్టీ లేదా ఎన్సీపీ వంటి విడిపోయిన వర్గాలు చారిత్రాత్మకంగా ఈ సంస్థకు జరిగిన ఎన్నికలలో ఆధిపత్యం చెలాయించాయి.

### నగర అభివృద్ధి
స్వాతంత్ర్యం తరువాత నగర జనాభా వేగంగా పెరిగింది, 1968లో దాదాపు 0.5-0.8 మిలియన్ల నుండి 1కి పెరిగింది. 1976లో 5 మిలియన్లు  1996 నాటికి, జనాభా 25 లక్షల మందికి పెరిగింది. 2001 నాటికి, జనాభా 3.76 మిలియన్లకు పెరిగింది, ఇది భారతదేశంలోని ఇరవై అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాల్లో పూణేను ఒకటిగా చేసింది. 1970ల వరకు ఈ నగరాన్ని "పెన్షనర్ల స్వర్గం" గా పిలిచేవారు, ఎందుకంటే చాలా మంది ప్రభుత్వ అధికారులు, సివిల్ ఇంజనీర్లు, ఆర్మీ సిబ్బంది పదవీ విరమణ తర్వాత పూణేలో స్థిరపడటానికి ఇష్టపడతారు 1950లో మునిసిపాలిటీని పూణే మహానగర పాలిక లేదా పూణే మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (పిఎంసి) గా మార్చినప్పుడు పూణే హోదా పట్టణం నుండి నగరానికి పెంచబడింది. ప్రణాళికలను ఏకీకృతం చేయడానికి, పిఎంసి, పింప్రి-చిన్చ్వాడ్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్, మూడు కంటోన్మెంట్స్, చుట్టుపక్కల గ్రామాలను కలిగి ఉన్న పూణే మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ 1967లో నిర్వచించబడింది.
కుడి|thumb|1980లలో ఓంకారేశ్వర ఆలయం  శివాజీ వంతెన మధ్య ముథా నది
కుడి|thumb|ప్రధాన మంత్రి నెహ్రూ 1956లో పింప్రీలో హిందూస్తాన్ యాంటీ బయోటిక్స్ కార్యకలాపాలను సందర్శించారు.
1950లలో హడప్సర్ , భోసారి, పింప్రి వంటి నగరంలోని అవుట్‌లైన్ ప్రాంతాలలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధి ప్రారంభమైంది . 1954లో పింప్రిలో ప్రభుత్వ నిర్వహణలో ఉన్న హిందూస్తాన్ యాంటీబయాటిక్స్‌ను స్థాపించిన మొదటి పెద్ద ఆపరేషన్. 1960ల ప్రారంభంలో కొత్తగా సృష్టించబడిన MIDC ద్వారా భోసారి చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని పారిశ్రామిక అభివృద్ధి కోసం కేటాయించారు . కొత్త వ్యాపారాలు కార్యకలాపాలను ఏర్పాటు చేయడానికి అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలను MIDC అందించింది. టెల్కో (ఇప్పుడు టాటా మోటార్స్ ) 1961లో కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది, ఇది ఆటోమొబైల్ రంగానికి భారీ ప్రోత్సాహాన్ని ఇచ్చింది. 1970 తర్వాత, టెల్కో, బజాజ్ , కైనెటిక్ , భారత్ ఫోర్జ్ , ఆల్ఫా లావల్ , అట్లాస్ కాప్కో , శాండ్విక్,  థర్మాక్స్ తమ మౌలిక సదుపాయాలను విస్తరించడంతో పూణే దేశంలోని ప్రముఖ ఇంజనీరింగ్ నగరంగా ఉద్భవించింది. ఇది ఆ సమయంలో "డెట్రాయిట్ ఆఫ్ ఇండియా" బిరుదు కోసం చెన్నైతో పోటీ పడటానికి నగరాన్ని అనుమతించింది. పింప్రి చించ్వాడ్,  భోసారి ప్రాంతాలలో పెరుగుదల ఈ ప్రాంతాలను పింప్రి-చించ్వాడ్ ప్రత్యేక నగరంగా విలీనం చేయడానికి అనుమతించింది . వేగవంతమైన వృద్ధి దృష్ట్యా, పూణే మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం 1967లో నిర్వచించబడింది. ఇందులో పూణే, మూడు కంటోన్మెంట్ ప్రాంతాలు అనేక చుట్టుపక్కల శివారు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.1991 ఆర్థిక సరళీకరణ తర్వాత ముఖ్యంగా సమాచార సాంకేతికత, ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలలో పూణే విదేశీ మూలధనాన్ని ఆకర్షించడం ప్రారంభించింది. 2000కి ముందు మూడు సంవత్సరాలలో పూణే సమాచార సాంకేతిక రంగంలో భారీ అభివృద్ధిని చూసింది,  ఔంధ్ , హింజెవాడి & నగర్ రోడ్‌లలో ఐటీ పార్కులు ఏర్పాటు చేశారు  2005 నాటికి పూణే ముంబై, చెన్నై రెండింటినీ అధిగమించి 200,000 కంటే ఎక్కువ ఐటీ నిపుణులను కలిగి ఉంది. 2008 సంవత్సరంలో జనరల్ మోటార్స్ , వోక్స్‌వ్యాగన్ & ఫియట్ వంటి అనేక బహుళజాతి ఆటోమొబైల్ కంపెనీలు చకన్, తలేగావ్ ప్రాంతాలలో పూణే సమీపంలో సౌకర్యాలను ఏర్పాటు చేశాయి.

స్వాతంత్య్రానికి ముందు నగరంలో ప్రైవేట్ ప్రొవైడర్ను ఉపయోగించి బస్సు సేవ రూపంలో ప్రజా రవాణా ప్రవేశపెట్టబడింది. స్వాతంత్ర్యం తరువాత పూనా మునిసిపల్ ట్రాన్స్పోర్ట్ (పి. ఎం. టి.) గా ఈ నగరం సేవలను చేపట్టింది. 1990లలో పి. ఎం. టి., పింప్రి-చిన్చ్వాడ్ లో సేవలను నడుపుతున్న బస్సు కంపెనీ అయిన పింప్రి-చిచిన్చ్వాడ్ మునిసిపల్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ (పి. సి. ఎం. ట్టి), కలిసి వెయ్యికి పైగా బస్సులను కలిగి ఉన్నాయి. పింప్రి-చిన్చ్వాడ్, హడప్సర్ సమీపంలోని పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు చెందిన అనేక మంది యజమానులు కూడా మునిసిపల్ రవాణా కారణంగా తమ ఉద్యోగులకు ప్రైవేట్ బస్సు సేవలను అందించారు. ఈ కంపెనీలకు చెందిన బస్సుల సంఖ్య పురపాలక బస్సుల సంఖ్య కంటే అనేక రెట్లు ఎక్కువ. ఈ రెండు బస్సు కంపెనీలు 2007లో విలీనం అయ్యి పిఎంఎంఎల్ను ఏర్పాటు చేశాయి. 2006లో, బస్ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్ (బిఆర్టి) ను అభివృద్ధి చేసిన భారతదేశంలో మొట్టమొదటి నగరం ఈ నగరం, కానీ అనేక కారణాల వల్ల ఈ ప్రాజెక్ట్ ఆలస్యం అయింది. 2008, కామన్వెల్త్ యూత్ గేమ్స్ నగరంలో జరిగాయి, ఇది నగరంలోని వాయువ్య ప్రాంతంలో అదనపు అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించింది, కంప్రెస్డ్ నేచురల్ గ్యాస్ (సిఎన్జి) పై నడుస్తున్న బస్సుల సముదాయాన్ని జోడించింది. 1951లో పనిచేయడం ప్రారంభించిన మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర రవాణా బస్సుల ద్వారా మహారాష్ట్రలోని ఇతర పట్టణాలు, నగరాలకు కూడా పూణే అనుసంధానించబడింది.

1960ల నుండి, గుర్రపు బండ్లు క్రమంగా మధ్యంతర ప్రజా రవాణా కోసం మోటారు చేయబడిన మూడు చక్రాల ఆటోరిక్షా భర్తీ చేయబడ్డాయి. వారి సంఖ్య 1960లో 200 నుండి 1996లో 20,000కు పెరిగింది. 1930ల నుండి పూణే భారతదేశపు సైకిల్ నగరంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అయితే, 1970ల నుండి ఈ సైకిల్ స్థానంలో మోటారు చేయబడిన ద్విచక్ర వాహనాలు వచ్చాయి. ఉదాహరణకు, 1965, 1995 మధ్య కాలంలో ద్విచక్ర వాహనాల సంఖ్య 1000 మందికి 5 నుండి 1000 మందికి 118 కి పెరిగింది. 1989లో దేహు రోడ్-కత్రాజ్ బైపాస్ (పశ్చిమ బైపాస్) పూర్తయింది, ఇది లోపలి నగరంలో ట్రాఫిక్ రద్దీని తగ్గించింది, అయితే రహదారి ప్రారంభమైన తరువాతి దశాబ్దాలలో పరిశ్రమతో పాటు బైపాస్ వెంట గృహ నిర్మాణానికి దారితీసింది. 1998లో ఆరు లేన్ల ముంబై-పుణే ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే పనులు ప్రారంభమై, 2001లో పూర్తయ్యాయి. ఈ టోల్-రోడ్ రెండు నగరాల మధ్య ప్రయాణ సమయాన్ని గణనీయంగా తగ్గించింది. 1951లో, జిఐపిఆర్తో సహా అనేక రైల్వే కంపెనీలు సెంట్రల్ రైల్వే జోన్ విలీనం అయ్యాయి, పూణే ఒక ముఖ్యమైన రైల్వే జంక్షన్గా ఉంది. స్వాతంత్య్రానంతర ప్రారంభ యుగంలో కొత్త రైలు పట్టాలను వేసే వేగం మందగించింది. ఏదేమైనా, ఈ కాలంలో ప్రధాన మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులలో ఒకటి 1972లో పూణే-మిరాజ్ రైల్వేను మీటర్ గేజ్ నుండి విస్తృత బ్రాడ్-గేజ్‌గా  మార్చడం.

సాయుధ దళాలకు పూణే ఒక ముఖ్యమైన స్థావరంగా ఉంది. 1939లో బ్రిటిష్ వారు లోహ్‌గావ్‌లో స్థాపించిన విమానాశ్రయాన్ని భారత వైమానిక దళం మరింత అభివృద్ధి చేసింది. ఈ విమానాశ్రయం 2005 వరకు దేశీయ స్వల్ప-దూర ప్రయాణీకుల విమానాల కోసం ఉపయోగించబడింది, ఈ విమానాశ్రయంను దుబాయ్, సింగపూర్, ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్‌లకు విమానాలతో అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయంగా అప్‌గ్రేడ్ చేశారు. 2004-05లో పూణే విమానాశ్రయం రోజుకు సుమారు 165 మంది ప్రయాణికులను నిర్వహించింది. ఇది 2005-06 లో రోజుకు 250 మంది ప్రయాణికులకు పెరిగింది. రోజువారీ ప్రయాణికులు 4,309 మందికి చేరుకున్నప్పుడు 2006-07లో పదునైన పెరుగుదల ఉంది. 2010-2011లో ప్రయాణీకుల సంఖ్య రోజుకు 8,000కు చేరుకుంది.
కుడి|thumb|2004లో పూణేలో రద్దీగా ఉండే వీధి
1961లో నిర్మాణంలో ఉన్న పన్షెట్ ఆనకట్ట విఫలమైంది. ఈ ఉల్లంఘన కారణంగా విపరీతమైన నీటిని విడుదల చేసింది, ఇది దిగువ భాగంలో ఉన్న ఖడక్వాస్లా ఆనకట్టను కూడా దెబ్బతీసింది. ఫలితంగా వచ్చిన వరద కారణంగా నది ఒడ్డున ఉన్న నారాయణ్, శనివర్, కస్బా పెత్ ప్రాంతాల్లోని చాలా పాత గృహాలు దెబ్బతిన్నాయి లేదా ధ్వంసమయ్యాయి. దెబ్బతిన్న ఆనకట్టలను మరమ్మతు చేసి నగరానికి నీటిని అందించడం కొనసాగించారు. గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో నగర జనాభా వేగంగా పెరగడం వల్ల, ఈ నదులను తీవ్రంగా కలుషితం చేసిన స్థానిక ముథా, ములా నదులలో శుద్ధి చేసిన, శుద్ధి చేయని పాక్షికంగా శుద్ధి చేసిన నీటిని విడుదల చేస్తున్నారు.

వేగవంతమైన పారిశ్రామికీకరణ నగరానికి కొత్త ప్రజల భారీ ప్రవాహానికి దారితీసింది, గృహ సరఫరా డిమాండ్కు అనుగుణంగా లేదు, అందువల్ల ఈ కాలంలో మురికివాడల నివాసాలు బాగా పెరిగాయి. పాన్షెట్ అనంతర కాలంలో, కొత్త గృహాలు ప్రధానంగా బంగ్లాలు, అపార్ట్‌మెంట్ భవనాల రూపంలో ఉండేవి. అయితే, 1980లలో గృహాలకు అధిక డిమాండ్ కారణంగా, బంగ్లాలను కూల్చివేసి, వాటిని  అపార్ట్‌మెంట్ భవనాల రూపంలో ఉండేవి, ఫలితంగా జనాభా సాంద్రత పెరిగింది, నీటి సరఫరా వంటి వినియోగాలకు డిమాండ్ పెరిగింది. 1990ల నుండి, నగరంలో మాగర్‌పట్ట, నాందేడ్, అమానోరా, బ్లూ రిడ్జ్, లైఫ్ రిపబ్లిక్,  లావాసా వంటి అనేక మైలురాయి ఇంటిగ్రేటెడ్ టౌన్‌షిప్‌లు ఉనికిలోకి వచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ భాగం ప్రైవేట్ డెవలపర్‌లచే నిర్మించబడ్డాయి, ప్రైవేట్‌గా కూడా నిర్వహించబడుతున్నాయి.

1949లో పూణే చుట్టూ ఉన్న బొంబాయి రాష్ట్రంలోని 13 జిల్లాల్లో 18 అనుబంధ కళాశాలలతో పూణే విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడింది. నగరంలో దీర్ఘకాలంగా స్థాపించబడిన కళాశాలలను నడుపుతున్న కొన్ని సమూహాలు విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటును వ్యతిరేకించాయి. స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో ఖడక్వాస్లా నేషనల్ డిఫెన్స్ అకాడమీ, 1960లో మాజీ ప్రభాత్ స్టూడియోలలో ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా,  పాశాన్ వద్ద నేషనల్ కెమికల్ లాబొరేటరీ స్థాపించబడ్డాయి. పూణేను భారత సైన్యం దక్షిణ కమాండ్ ప్రధాన కార్యాలయంగా కూడా చేశారు. 1982లో ముఖ్యమంత్రి వసంతదాదా పాటిల్ నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం విద్యా రంగాన్ని సరళీకృతం చేసిన తరువాత సంవత్సరాలలో నగరంలో అనేక ప్రైవేట్ కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు స్థాపించబడ్డాయి. మహారాష్ట్రలో భారీ సహకార ఉద్యమంలో పాల్గొన్న రాజకీయ నాయకులు, నాయకులు ప్రైవేట్ సంస్థలను ఏర్పాటు చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

### సంస్కృతి

బ్రిటిష్ శకానికి చెందిన అనేక వార్తాపత్రికలు, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన దశాబ్దాల తరువాత కూడా ప్రచురణను కొనసాగించాయి. వీటిలో ''కేసరి'', తరుణ్ భరత్, *ప్రభాత్*, సకల్ ఉన్నాయి. స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తరువాత *కేసరి* మరింత కాంగ్రెస్ పార్టీ అనుకూల వైఖరిని అవలంబించగా, *తరుణ్ భారత్* హిందూ జాతీయవాద భారతీయ జనసంఘ్, దాని వారసుడు బిజెపి పట్ల సానుభూతి చూపారు. నానాసాహెబ్ పారులేకర్ నాయకత్వంలో, సకల్ రాజకీయంగా తటస్థ వైఖరిని కొనసాగించారు. పారులేకర్ నాయకత్వంలో ఇది అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన మరాఠీ దినపత్రిక, 1980ల నుండి పవార్ కుటుంబం నియంత్రణలో ఆ స్థానాన్ని కొనసాగించింది. ప్రస్తుతం, *కేసరి* ఆన్‌లైన్ వార్తాపత్రికగా మాత్రమే ప్రచురించబడుతుంది. ముంబైకి చెందిన *మహారాష్ట్ర టైమ్స్*, *లోకసత్తా*, *లోక్‌మత్*, గత పదిహేనేళ్లలో తమ పూణే ఎడిషన్‌లను ప్రవేశపెట్టాయి. ముంబైకి చెందిన ప్రముఖ ఆంగ్ల వార్తాపత్రిక *[[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్]]* పూణే ఎడిషన్ ఉంది. దాని ప్రత్యర్థి *[[ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా|టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా]]* 2008లో *పూణే మిర్రర్* పత్రికను ప్రవేశపెట్టింది.

ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని ఆల్ ఇండియా రేడియో (AIR) 1953 అక్టోబరులో పూణేలో ఒక స్టేషన్ను స్థాపించింది. 1955లో కవి గా దీ మడ్గుల్కర్, స్వరకర్త సుధీర్ ఫడ్కే రూపొందించిన 55 పాటల శ్రేణి గీత్ రామాయణం ఈ స్టేషన్ నిర్మించిన ప్రారంభ ముఖ్యమైన కార్యక్రమాలలో ఒకటి, 1973లో బాంబే టీవీ-స్టేషన్ నుండి పూణే వరకు నలుపు & తెలుపు టెలివిజన్ సంకేతాలను ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించింది. సంకేతాలను స్వీకరించడానికి సింహగడ్ కోట వద్ద ఒక రిలే స్టేషన్ నిర్మించబడింది. 1982 ఆసియా క్రీడల సమయంలో పూణే  భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలకు రంగు సేవలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.

బ్రిటిష్ కాలం నుండి, సంగీత నాటక రూపంలో ప్రత్యక్ష నాటకశాల పూణే ఇతర మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలలో ప్రాచుర్యం పొందింది. స్వాతంత్య్రానంతర యుగంలో, రంగస్థలం ఒక చిన్న వృత్తిగా మారింది,  సంగీత-నాటక శైలి ఖర్చు కారణంగా క్షీణించింది. తక్కువ హాజరు ఉన్నప్పటికీ, స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో పూణే మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ 1960లలో బాల్ గంధర్వ రంగ మందిర్  1990లలో యశ్వంత్రావ్ చవాన్ నాట్య గృహ వంటి అనేక కొత్త నాటక మందిరాలను నిర్మించింది. థియేటర్ అకాడమీ వంటి రంగస్థల సంస్థలు 1970లలో ఘషిరామ్ కొత్వాల్, మహానిర్వన్ వంటి నాటకాలతో అభివృద్ధి చెందాయి. స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో పూణే పట్టణ భారతదేశంలో ప్రజలకు ప్రజాదరణ పొందిన వినోదం సినిమా. పాత నగరం చుట్టూ ఒకే సినిమాలు ప్రదర్శించే థియేటర్లు ఉండేవి. ప్రారంభ థియేటర్లు సౌకర్యం, సాంకేతికతకు సంబంధించి చాలా ప్రాథమికంగా ఉండేవి. 1970లలో, పూర్తిగా ఎయిర్ కండిషన్డ్ కొత్త థియేటర్లు నిర్మించబడ్డాయి, వాటిలో కొన్ని రాహుల్ థియేటర్ వంటివి, 70 మిమీ చిత్రాలను చూపించడానికి విస్తృత-ఫార్మాట్ స్క్రీన్ను కలిగి ఉన్నాయి. థియేటర్లలో ఎక్కువగా హిందీ సినిమాలు, కొన్ని మరాఠీ, ఆంగ్ల చిత్రాలు ప్రదర్శించబడేవి. 1991 అనంతర సరళీకరణ కాలంలో మల్టీప్లెక్స్ సినిమాస్ పెరుగుదల  పాత థియేటర్ల క్షీణత కనిపించింది.

దాని పరిమాణంలో ఉన్న నగరానికి, పూణేలో ఎల్లప్పుడూ చాలా తక్కువ పబ్లిక్ పార్కులు ఉండేవి. బ్రిటిష్ కాలంలో కంటోన్మెంట్ ప్రాంతంలో బండ్ గార్డెన్, ఎంప్రెస్ గార్డెన్స్ అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో, పేష్వే పార్క్  జంతుప్రదర్శనశాల 1953లో, పార్వతి కొండకు సమీపంలో, సవాయి మాధవరావు తన సొంత జంతువుల సేకరణను కలిగి ఉన్న అదే ప్రదేశంలో మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడింది. గణేష్ ఆలయంతో ఉద్యానవనం పక్కన ఉన్న పేష్వా యుగపు సరస్సును 1960లలో పారుదల చేసి తోటగా మార్చారు, దీనికి సరస్ బాగ్ అని పేరు పెట్టారు. దీని వెనుక ఉన్న పార్వతి, తల్జాయ్ కొండలను 1980లలో పచ్గావ్ కొండ అని పిలువబడే రక్షిత ప్రకృతి రక్షిత ప్రాంతంగా మార్చారు. ఈ రిజర్వ్ అటవీ ప్రాంతం కలిగి ఉంది, వలస పక్షులకు ఒక నిలయం. 

మహారాష్ట్ర క్రికెట్ అసోసియేషన్ 1930లలో ఏర్పడింది, అప్పటి నుండి పూణేలో ఉంది. 1969లో అసోసియేషన్ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని 25,000 మంది సామర్థ్యం గల నెహ్రూ స్టేడియానికి మార్చారు. పరిమిత ఓవర్ల ఆటను ప్రవేశపెట్టడంతో స్టేడియం  తక్కువ సామర్థ్యంతో, అసోసియేషన్ నగరం బయటి అంచులలో కొత్త, పెద్ద సామర్థ్యం గల స్టేడియంను నిర్మించింది. 1970లలో, ఛత్రపతి శివాజీ స్టేడియం నగరంలోని మంగల్వార్ పేత్ ప్రాంతంలో, కుస్తీ ఇతర సాంప్రదాయ భారతీయ క్రీడలకు ఆతిథ్యం ఇవ్వడానికి నిర్మించబడింది. 1994 జాతీయ క్రీడలకు ఈ నగరం ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. దీని కోసం బాలేవాడీలో శ్రీ శివ ఛత్రపతి స్పోర్ట్స్ కాంప్లెక్స్ అనే కొత్త క్రీడా వేదికను నిర్మించారు. ఈ సముదాయాన్ని 2008 కామన్వెల్త్ యూత్ గేమ్స్ కోసం కూడా ఉపయోగించారు.

20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు మహారాష్ట్ర హిందూ సమాజం ఆహారానికి సంబంధించి చాలా సంప్రదాయవాదంగా ఉండేది  పూణేలో కొన్ని సంప్రదాయ రెస్టారెంట్లు ఉండేవి. నగరంలోని ప్రారంభ రెస్టారెంట్లు, ప్రధానంగా కంటోన్మెంట్ ప్రాంతంలో, పార్సీలు, ఇరానియన్లచే స్థాపించబడ్డాయి. ఫెర్గూసన్ కళాశాల సమీపంలోని దక్కన్ జింఖానా ప్రాంతంలో లక్కీ, కేఫ్ గుడ్ లక్ మొదటి ఇరానీ రెస్టారెంట్లు. సనాతన-హిందూ శాఖాహార కుటుంబాలకు చెందిన చాలా మంది యువకులకు, ఈ రెస్టారెంట్లలో ఆమ్లెట్ ఆర్డర్ చేయడం చాలా ధైర్యంగా భావించబడింది. దక్కన్ జిమ్ఖానా ప్రాంతంలో మొట్టమొదటి కుటుంబ రెస్టారెంట్, కేఫ్ యూనిక్, 1930లలో మిస్టర్ భావే చేత ప్రారంభించబడింది. స్వాతంత్య్రానంతర కాలంలో, కర్ణాటక తీరప్రాంత ఉడిపి జిల్లా నుండి వలస వచ్చినవారు అనేక రెస్టారెంట్లను స్థాపించారు. ఈ సంస్థలు దోసె,  ఇడ్లీలతో కూడిన సాధారణ దక్షిణ భారత భోజనాన్ని అందించాయి. స్వాతంత్య్రానంతర యుగం ప్రారంభంలో మహారాష్ట్ర తీపి, రుచికరమైన స్నాక్స్ అందించే ఐకానిక్ చితాలే బంధు స్వీట్ షాపులు కూడా ప్రారంభమయ్యాయి. 1991 మార్కెట్ సరళీకరణ తరువాత, నగరం మరింత విశ్వవ్యాప్తమైంది,   మెక్‌డొనాల్డ్స్, డొమినోస్ మొదలైన అనేక అమెరికన్ ఫ్రాంచైజ్-రెస్టారెంట్లు స్థాపించబడ్డాయి.

## గ్రంథ పట్టిక

* 
* 
* 
* 
* మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ గెజిటీర్-
* జోసెఫ్ మాగ్వైర్, ఆసియా అంతటా క్రీడలుః రాజకీయాలు, సంస్కృతులు,గుర్తింపులు 
* గాడ్గిల్, డిఆర్, హౌసింగ్ ఇన్ పూనా 
* మృదులా రామన్న, పాశ్చాత్య వైద్యం, ప్రజారోగ్యం వలసరాజ్యాల బొంబాయిలో, 1845-1895 
* అశుతోష్ జోషి, టౌన్ ప్లానింగ్: రీజెనరేషన్ ఆఫ్ సిటీస్ (2008) 
* మీరా కొసాంబి, రావు, భట్, కాడెకర్, రీడర్ ఇన్ అర్బన్ సోషియాలజీ, 1991 
* రత్న ఎన్. రావు, సోషల్ ఆర్గనైజేషన్ ఇన్ యాన్ ఇండియన్ స్లమ్ (స్టడీ ఆఫ్ ఎ కాస్ట్ స్లమ్) 1990 
* ఖైర్కర్, వి. పి. 2008. భారతదేశంలోని పూణే నగరంలో వలస సమూహాల విభజన 
* సిధ్వానీ, ప్రణవ్, పెద్ద భారతీయ నగరాల్లో ప్రాదేశిక అసమానతలు 
* ముల్లెన్, డబ్ల్యు. టి., 2001. దక్కన్ క్వీన్ః ఎ స్పేషియల్ అనాలిసిస్ ఆఫ్ పూనా ఇన్ ది నైన్టీన్త్ అండ్ ఎర్లీ ట్వంటీత్ సెంచురీస్ 
* మున్షి, టి. జోషి, ఆర్. అధ్వర్యు, బి., 2015, ల్యాండ్ యూజ్-ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ఇంటిగ్రేషన్ ఫర్ సస్టైనబుల్ అర్బనిజం 
## ఇవి కూడా చూడండి
* ముంబై చరిత్ర
* బీడ్ చరిత్ర
* నాసిక్ చరిత్ర
* బళ్లారి చరిత్ర
* రాయ్‌గడ్ జిల్లా చరిత్ర
* ఔరంగాబాద్ చరిత్ర
* నాగ్‌పూర్ చరిత్ర

## మూలాలు

వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర చరిత్ర
వర్గం:మహారాష్ట్ర
వర్గం:పూణే జిల్లా