స్వతంత్ర భారతదేశంలో బొంబాయి చరిత్ర

గతంలో బొంబాయి అని పిలువబడే ముంబై, భారతదేశ ఆర్థిక రాజధాని, ప్రపంచంలోని అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాల్లో ఒకటి. 19వ శతాబ్దంలో వస్త్ర మిల్లులు, విదేశీ వాణిజ్యం ఆధారంగా ముంబై భారతదేశంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. స్వాతంత్ర్యం తరువాత, మరాఠీ సామాజిక  భాషా ముంబైని ఒక విశ్వవ్యాప్త చట్రంగా మార్చాలనే కోరిక 1950లలో బలంగా వ్యక్తం చేయబడింది. భారతదేశంలో పారిశ్రామికీకరణ చేయబడిన తొలి నగరాల్లో ఒకటైన ముంబై, భారతదేశంలో బలమైన వ్యవస్థీకృత కార్మిక ఉద్యమానికి కేంద్రంగా ఉద్భవించింది, ఇది భారతదేశం అంతటా కార్మిక ఉద్యమాలకు స్ఫూర్తినిచ్చింది.

## నేపథ్యం
ముంబైని  పోర్చుగీస్ వచ్చిన ఏడు ద్వీపాలు దశాబ్దాలుగా మరాఠీ మాట్లాడే కోలీలు, ఆగ్రీల సమాజాలకు నిలయంగా ఉన్నాయి. పోర్చుగీసులకు, తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అప్పగించబడటానికి ముందు ఈ ద్వీపాలు వరుస స్వదేశీ సామ్రాజ్యాల నియంత్రణలోకి వచ్చాయి. 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, బ్రిటిష్ వారు పెద్ద ఎత్తున సివిల్ ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టులతో ముంబైని పునర్నిర్మించారు, ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య పట్టణంగా ఉద్భవించింది.

మరాఠీ మాట్లాడే కోలీల స్థానిక మత్స్యకారుల భూమి ముంబై  19వ శతాబ్దంలో వస్త్ర మిల్లులు, విదేశీ వాణిజ్యం ఆధారంగా ఆగ్రిస్ భారతదేశంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఈ నగరాన్ని మొదటగా, ఒక బ్రిటిష్ వారు నిర్మించి, అభివృద్ధి చేశారు, తరువాత గుజరాత్ నుండి వలస వచ్చినవారు, పార్సీలు, గుజరాతీ హిందువులు, ముస్లిం సమాజాలతో కూడిన పారిశ్రామిక, వాణిజ్య బూర్జువా వర్గానికి విస్తృతమైన అరేబియా వాణిజ్యంపై తమ సంపదను సంపాదించారు. ముంబైలో విస్తరిస్తున్న శ్రామిక శక్తిని ప్రారంభంలో నగరానికి దక్షిణాన ఉన్న కొంకణ్ తీరప్రాంతం నుండి తీసుకున్నారు. 1940ల వరకు, ఈ ప్రాంతాలకు చెందిన మరాఠీ మాట్లాడేవారు నగర జనాభాలో 68% మంది ఉన్నారు,  ఎక్కువగా ఉద్యోగాలు చేశారు.

## బొంబాయి రాష్ట్రం
thumb|బొంబాయి పాత మ్యాప్
1947 ఆగస్టు 15న బ్రిటిష్ పాలన నుండి భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, విభజన తరువాత బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ భూభాగాన్ని భారతదేశం నిలుపుకుంది, దీనిని బొంబాయి రాష్ట్రం పునర్నిర్మించారు. భారత యూనియన్‌లో చేరిన అనేక పూర్వపు సంస్థానాలు బొంబాయి రాష్ట్రంలో విలీనం అయిన తరువాత బొంబాయి రాష్ట్ర విస్తీర్ణం పెరిగింది. తదనంతరం, పూర్వపు బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ రాజధాని అయిన బొంబాయి నగరం బొంబాయి రాష్ట్రానికి రాజధానిగా మారింది. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ నుండి కొత్తగా ఏర్పడిన పాకిస్తాన్‌లోని సింధ్ ప్రావిన్స్‌లోని హిందువులు, ముస్లింల మధ్య మతపరమైన అల్లర్ల తరువాత, పాకిస్తాన్ నుండి 100,000 మందికి పైగా సింధీ హిందూ శరణార్థులను బొంబాయి మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం కల్యాణ్ నుండి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సైనిక శిబిరాల్లో పునరావాసం కల్పించారు. దీనిని 1949లో పట్టణంగా మార్చారు, అప్పటి భారత గవర్నర్ జనరల్ సి. రాజగోపాలాచారి దీనికి ఉల్హాస్‌నగర్ అని పేరు పెట్టారు.
[కుడి|thumb|1950ల ప్రారంభంలో బొంబాయి కార్మిక ఉద్యమంలో [జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్ కీలక వ్యక్తిగా ఎదిగారు.]]
1947లో కాంగ్రెస్ పార్టీ కార్యకర్తలు వస్త్ర పరిశ్రమలో బలమైన రాజకీయ పునాదిని నిర్ధారించడానికి 32,000 మంది సభ్యత్వంతో రాష్ట్రీయ మజ్దూర్ మిల్ సంఘ్ (ఆర్. ఎం. ఎం. ఎస్) ను స్థాపించారు. బొంబాయిలో స్వతంత్ర సంఘవాదం యొక్క ఉచిత అభివృద్ధికి RMMS శాశ్వత అవరోధంగా పనిచేసింది. 1950లలో చాలా వరకు భారతదేశంలో ఆర్థిక వృద్ధి సాపేక్షంగా బలంగా ఉంది, బొంబాయిలో ఉపాధి వృద్ధి ముఖ్యంగా బాగుంది, ఎందుకంటే నగరం తయారీ రంగం వైవిధ్యభరితంగా మారింది. 1950ల వరకు బొంబాయి వస్త్ర పరిశ్రమ చాలా వరకు సజాతీయంగా ఉండేది, సాపేక్షంగా తక్కువ సంఖ్యలో పెద్ద పారిశ్రామిక మిల్లులు ఆధిపత్యం చెలాయించాయి. 1950ల చివరి నుండి, మిల్లుల విస్తరణను అరికట్టడానికి, చేనేత & పవర్‌లూమ్ రంగాల నుండి పెరిగిన ఉత్పత్తిని ప్రోత్సహించడానికి, వాటి ఉపాధిని సృష్టించే సామర్థ్యాల కారణంగా విధానాలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. బలమైన యూనియన్‌లు, ముఖ్యంగా కంపెనీ లేదా ఎంటర్‌ప్రైజ్ ఆధారిత యూనియన్లు, తరచుగా విదేశీ యాజమాన్యంలోని సంస్థలలో పెరిగిన భారతదేశంలోని కొన్ని పారిశ్రామిక కేంద్రాలలో బొంబాయి ఒకటి. 1950ల ప్రారంభంలో బొంబాయి కార్మిక ఉద్యమంలో కీలక వ్యక్తి జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్. ఆయన 1950లలో బొంబాయి కార్మిక విభాగాల సంఘీకరణలో కేంద్ర వ్యక్తిగా ఉన్నారు.

1947 తర్వాత తీవ్ర రాజకీయ దృష్టిని ఆకర్షించడం, ప్రభుత్వ నిధుల కోసం కొత్త వనరులను పొందడంతో బొంబాయి బాలీవుడ్ చిత్ర పరిశ్రమ వేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఇది పరిశ్రమ సాంకేతిక ఆవిష్కరణలను ప్రారంభించడానికి దేశవ్యాప్తంగా పంపిణీల కోసం సమర్థవంతమైన వ్యవస్థలను స్థాపించడానికి వీలు కల్పించింది. దేశవ్యాప్తంగా ప్రేక్షకుల సంఖ్య, సినిమా హాళ్లలో అపారమైన పెరుగుదల త్వరలోనే బొంబాయి సినిమాను ఆధిపత్య భారతీయ చిత్ర పరిశ్రమగా స్థాపించింది. ఏప్రిల్ 1950లో బొంబాయి శివారులు, బొంబాయి నగర విలీనంతో గ్రేటర్ బాంబే జిల్లా ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఇది 235.1 కిమీ 2 (90.77 చదరపు మైళ్ళు) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి 1951లో 2,339,000 మంది జనాభా నివసించింది. మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ పరిమితులను పశ్చిమ రైల్వే వెంట జోగేశ్వరి వరకు  సెంట్రల్ రైల్వే వెంట భాండుప్ వరకు విస్తరించారు . ఈ పరిమితిని ఫిబ్రవరి 1957లో పశ్చిమ రైల్వే వెంట దహిసర్, సెంట్రల్ రైల్వేలోని ములుండ్ వరకు విస్తరించారు. సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీలో దేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థలలో ఒకటైన ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ బాంబే, 1958 లో బొంబాయి ఉత్తర శివారు ప్రాంతమైన పోవైలో యునెస్కో సహాయంతో సోవియట్ యూనియన్ అందించిన నిధులతో స్థాపించబడింది.

## ముంబై యుద్ధం
ఎడమ|thumb|ఫ్లోరా ఫౌంటెన్ సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమానికి స్మారక చిహ్నంగా హుతాత్మ చౌక్ (అమరవీరుల స్క్వేర్) గా పేరు మార్చారు. నేపథ్యంలో ఎడమ వైపున ఫ్లోరా ఫౌంటెన్ తో కూడిన హుతాత్మ చౌక్ స్మారక చిహ్నం
మరాఠీ సామాజిక, భాషా ముంబైని విశ్వవ్యాప్త చట్రంగా మార్చాలనే కోరిక 1950లలో బలంగా వ్యక్తం చేయబడింది. 1946 మే 13న బెల్గామ్లో జరిగిన మరాఠీ సాహిత్య సదస్సు, ఏకీకృత మరాఠీ రాష్ట్ర ఏర్పాటుపై ఏకగ్రీవంగా తీర్మానం చేసింది. పర్యవసానంగా, మరాఠీ మాట్లాడే భూభాగాలన్నింటినీ ఒకే రాజకీయ విభాగంగా ఏకం చేయడానికి 1946 సెప్టెంబర్ 28న సంయుక్త మహారాష్ట్ర పరిషత్ (యునైటెడ్ మహారాష్ట్ర కాన్ఫరెన్స్) ఏర్పడింది. ఈ పరిషత్‌లో కాంగ్రెస్, ఇతర పార్టీలకు చెందిన రాజకీయ నాయకులు, ప్రముఖ సాహితీ ప్రముఖులు ఉన్నారు. ఇది తన అభిప్రాయాన్ని రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిటీకి సమర్పించింది. అయితే, 1955లో భారత ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన నివేదికలో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిటీ, ముంబైని రాజధానిగా చేసుకుని మహారాష్ట్ర-గుజరాత్ కోసం ద్విభాషా రాష్ట్రాన్ని సిఫారసు చేసింది. మరాఠీ మాట్లాడేవారు ఎక్కువ మంది ఉన్నందున మహారాష్ట్ర ప్రజలు ముంబైని మహారాష్ట్రలో భాగంగా కోరుకున్నారు. అయితే, గ్రామీణ ప్రాంతాల అభివృద్ధికి కట్టుబడి ఉన్న ప్రభుత్వ హయాంలో బొంబాయి క్షీణిస్తుందని నగర ఆర్థిక, రాజకీయ ప్రముఖులు భయపడ్డారు. ముంబై సిటిజన్స్ కమిటీ  ప్రముఖ వలస గుజరాతీ పారిశ్రామికవేత్తలతో కూడిన న్యాయవాద సమూహం ముంబై స్వతంత్ర హోదా కోసం లాబీయింగ్ చేసింది.

1955 నవంబర్ 15న జరిగిన *లోక్‌సభ* చర్చలలో, గుజరాతీ అనుకూల లాబీ రాజకీయ నాయకుడు, ముంబైకి చెందిన కాంగ్రెస్ పార్లమెంటు సభ్యుడు (ఎంపి) ఎస్. కె. పాటిల్, తన మరాఠీ వ్యతిరేక స్వభావాన్ని నొక్కి చెబుతూ, ఈ నగరాన్ని స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన నగర-రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేయాలని డిమాండ్ చేశారు. 1955 నవంబర్ 20న ముంబై ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ ముంబైలోని చౌపాటి బీచ్ ఒక బహిరంగ సభను నిర్వహించింది, అక్కడ ఎస్. కె. పాటిల్, అప్పటి బొంబాయి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి మొరార్జీ దేశాయ్ ముంబైపై రెచ్చగొట్టే ప్రకటనలు చేశారు. పాటిల్, "మహారాష్ట్రకు రాబోయే 5,000 సంవత్సరాల వరకు బొంబాయి లభించదు" అని అన్నారు. 1955 నవంబర్ 21న హింసాత్మక పేలుళ్లు చెలరేగాయి, బొంబాయిలో మొత్తం హర్తాల్ జరిగింది. రాష్ట్ర శాసనసభ సమావేశమవుతున్న కౌన్సిల్ హాల్ వైపు శాంతియుతంగా కవాతు చేయడానికి వేలాది మంది కోపంతో ఉన్న నిరసనకారులు హుతాత్మ చౌక్ వద్ద సమావేశమయ్యారు. జనాన్ని చెదరగొట్టడానికి పోలీసులు టియర్ గ్యాస్ ప్రయోగించారు, కానీ అది విఫలమైనప్పుడు, వారు చివరికి కాల్పులకు జరపగా, 15 మంది మరణించారు. ముంబైలోని వ్యాపార ప్రయోజనాల ఒత్తిడితో, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిటీ నివేదిక సిఫార్సులను పక్కనపెట్టి, కేంద్ర పాలిత పరిపాలన కింద ముంబైకి కేంద్రపాలిత ప్రాంత హోదాను ఇవ్వాలని నిర్ణయించారు. 1956 జనవరి 16న, భారతదేశ మొదటి ప్రధాన మంత్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూ, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ ప్రత్యేక రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయాలన్న ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని ప్రకటించారు, కానీ ముంబై నగరాన్ని కేంద్ర పరిపాలనలో ఉంచారు. పెద్ద ప్రదర్శనలు, సామూహిక సమావేశాలు, అల్లర్లు జరిగాయి. ముంబై పోలీసులు సామూహిక సమావేశాలను రద్దు చేసి, ఉద్యమ నాయకులలో చాలా మందిని అరెస్టు చేశారు. జనవరి 16-22 మధ్య, అరెస్టులను నిరసిస్తూ నిరసనకారులపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు, ఇందులో 80 మందికి పైగా మరణించారు.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిటీ నివేదికను 1956 నవంబర్ 1న అమలు చేయాల్సి ఉంది. ఇది గొప్ప రాజకీయ ప్రకంపనలకు దారితీసింది, 1956 ఫిబ్రవరి 6న సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి (యునైటెడ్ మహారాష్ట్ర కమిటీ) స్థాపనకు దారితీసింది.< సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి ప్రాథమికంగా సంయుక్త మహారాష్ట్ర పరిషత్ నుండి పుట్టింది, కానీ కాంగ్రెస్ మాత్రమే కాకుండా, ప్రతిపక్ష పార్టీలు, స్వతంత్రుల నుండి కూడా విస్తృత ప్రాతినిధ్యంతో విస్తరించిన గుర్తింపును కలిగి ఉంది. హింసాత్మక మార్గాలను ఉపయోగించి ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్రం నుండి ముంబై సహా ప్రత్యేక మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్‌ను సమితి హింసాత్మక మార్గాలను ఉపయోగించి ముందుకు నడిపించింది. 1956 ఆగస్టు చర్చల్లో, మహారాష్ట్ర, మరాఠ్వాడా, విదర్భ, గుజరాత్, సౌరాష్ట్ర, కచ్, ముంబై నగరాలతో సహా పెద్ద ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు కేంద్ర మంత్రివర్గం అంగీకరించింది. 1957లో జరిగిన బొంబాయి రాష్ట్ర రెండవ సార్వత్రిక ఎన్నికలలో, ప్రస్తుత పశ్చిమ మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలోని 133 సీట్లలో సమితి 101 సీట్లలో మెజారిటీ సాధించింది. మహారాష్ట్రలోని 133 సీట్లలో కాంగ్రెస్ కేవలం 32 సీట్లను మాత్రమే గెలుచుకోగలిగింది, గ్రేటర్ ముంబై 24 లో 13 సీట్లను మాత్రమే పొందింది. అయితే మరాఠ్వాడా, విదర్భ మద్దతుతో బొంబాయి రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో కాంగ్రెస్ విజయం సాధించింది. యశ్వంత్రావు చవాన్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 1959లో బొంబాయి రాష్ట్ర భవిష్యత్తు గురించి చర్చించడానికి ఆయన 15 మంది మంత్రివర్గానికి నాయకత్వం వహించారు, వారిలో 4 మంది గుజరాత్ కు ప్రాతినిధ్యం వహించారు. గుజరాత్,  మహారాష్ట్రలలో కాంగ్రెస్ అవకాశాలను మరింతగా ప్రమాదంలో పడేస్తున్న ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్రం నిరర్థకత గురించి 1959లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికైన జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ,  ఇందిరా గాంధీ ఒప్పించడంలో చవాన్ విజయం సాధించారు. చివరకు 1959 డిసెంబరు 4న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ (సిడబ్ల్యుసి) బొంబాయి రాష్ట్ర విభజనను సిఫారసు చేస్తూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.

1960 మే 1న బొంబాయి రాష్ట్రం భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరించబడినప్పుడు సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి తన లక్ష్యాన్ని సాధించింది. బొంబాయి రాష్ట్రంలోని గుజరాతీ మాట్లాడే ప్రాంతాలు గుజరాత్ రాష్ట్రంగా విభజించబడ్డాయి. బొంబాయి రాష్ట్రంలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలు, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, బెరార్ నుండి ఎనిమిది జిల్లాలు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి ఐదు జిల్లాలు, వాటి మధ్య చుట్టుముట్టబడిన అనేక రాచరిక రాష్ట్రాల విలీనంతో ముంబై రాజధానిగా మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది. ముంబై కోసం జరిగిన యుద్ధంలో మొత్తం 105 మంది మరణించారు. సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమ అమరవీరులకు స్మారక చిహ్నంగా, *హుతాత్మ చౌక్* (మార్టిర్ స్క్వేర్)  ఒక స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించారు, ఎందుకంటే ఇది ఆందోళనకు ప్రారంభ స్థానం.

1960 విభజన తర్వాత, చాలా మంది గుజరాతీలు ముంబై కంటే గుజరాత్‌లో తాము మెరుగ్గా ఉంటామని భావించి, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం తమను నిర్లక్ష్యం చేస్తుందనే భయంతో ముంబైని విడిచిపెట్టారు. సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమంలో 105 మంది అమరవీరుల మరణానికి కూడా మహారాష్ట్ర ప్రజలు గుజరాతీలను నిందించారు.

## ప్రాంతీయతత్వం పెరుగుదల
[కుడి|thumb|[బాల్ ఠాక్రే 1966లో శివసేన పార్టీని స్థాపించారు.]]
1960లలో సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితికి అత్యంత స్థిరమైన మద్దతుదారులుగా ఉన్న ముంబైలోని మరాఠీ మాట్లాడే మధ్యతరగతి ప్రజలు మహారాష్ట్ర ఏర్పడినప్పటికీ ముంబైలో బెదిరింపులకు గురయ్యారు. దీనికి ప్రధాన కారణం ఉద్యోగాలు కోసం వారితో పోటీ పడుతున్న వలసదారుల సంఖ్య పెరగడం.  గుజరాతీ, మార్వారీ వర్గాలు నగరంలోని పరిశ్రమ & వాణిజ్య సంస్థలలో ఎక్కువ భాగాన్ని కలిగి ఉండగా, వైట్-కాలర్ ఉద్యోగాలను ప్రధానంగా నగరానికి వలస వచ్చిన దక్షిణ భారత వలసదారులు కోరుకున్నారు.

ముంబై కార్టూనిస్ట్, పాత్రికేయుడు బాల్ ఠాక్రే 1963లో ప్రారంభించిన తన వారపత్రిక *మార్మిక్* (సతీరె) లో ఈ పంక్తిని తీసుకున్నారు, ఇది త్వరలో ముంబైలోని స్థానిక మరాఠీ మాట్లాడేవారిలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పత్రికలలో ఒకటిగా మారింది. తన తండ్రి ప్రబోధంకర్ ఠాక్రే, స్నేహితుల బృందం మద్దతుతో ముంబైలో మహారాష్ట్రీయుల సాపేక్ష అణచివేతపై ఆగ్రహంతో 1966 జూన్ 19న శివసేన పార్టీని స్థాపించాడు. దక్షిణ భారతీయులు, కమ్యూనిస్టులు, గుజరాతీ నగర ప్రముఖులు, భారతదేశంలోని ముస్లింలకు వ్యతిరేకంగా శివసేన ర్యాలీ చేసింది. 1960లు, 1970లలో శివసేన కార్యకర్తలు దక్షిణ భారత సమాజాలపై వివిధ దాడులలో పాల్గొని, దక్షిణ భారత రెస్టారెంట్లను ధ్వంసం చేసి, మరాఠీలను నియమించమని యజమానులపై ఒత్తిడి తెచ్చారు.

## నవీ ముంబై (న్యూ బాంబే) ఏర్పాటు
కుడి|thumb|బొంబాయి జనాభాను చెదరగొట్టడానికి, నియంత్రించడానికి సహాయపడటానికి, జంట నగరమైన నవీ ముంబై 1979లో స్థాపించారు.
ముంబై ద్వీపం అవతల ప్రధాన భూభాగంలో పట్టణాభివృద్ధి ఆవశ్యకతను మొదట అధికారికంగా 1940లలో సిఫార్సు చేశారు. 1945లో యుద్ధానంతర అభివృద్ధి కమిటీ నగర భవిష్యత్తు వృద్ధిని నిరోధించడానికి నౌకాశ్రయానికి ఎదురుగా ప్రధాన భూభాగంలో ప్రాంతాలను అభివృద్ధి చేయాలని సూచించింది. 1947లో ఎన్. వి. మోడక్, ఆల్బర్ట్ మేయర్ తమ ప్రణాళికను ప్రచురించారు, నగర శివారు ప్రాంతాలు, దాని పొరుగు నగరాలైన థానే, వసాయ్, ఉరాన్ వంటి వాటి నియంత్రిత అభివృద్ధిపై నొక్కి చెప్పారు. మార్చి 1964లో గ్రేటర్ ముంబై మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ గ్రేటర్ ముంబై కోసం తన అభివృద్ధి ప్రణాళికను సమర్పించింది, ఇది వివిధ కారణాల వల్ల విమర్శించబడింది, కానీ 1967లో ఆమోదించబడింది. ఆ సమయానికి, ముంబైకి చెందిన ఇద్దరు ప్రముఖ వాస్తుశిల్పులు చార్లెస్ కొరియా, ప్రవీణ్ మెహతా & ఒక ఇంజనీర్ షిరిష్ పటేల్ మరొక ప్రణాళికను అభివృద్ధి చేశారు. గ్రేటర్ ముంబైకి సమాన పరిమాణం, ప్రాముఖ్యత కలిగిన "జంట నగరం" మాత్రమే నగర రద్దీ సమస్యలను పరిష్కరించగలదని వారు సూచించారు. ఆ విధంగా నవీ ముంబైని సృష్టించాలనే ఆలోచన పుట్టింది.

నవీ ముంబై కోసం ప్రతిపాదిత స్థలం 344 కిమీ 2 (133 మైళ్ళు 2 ) విస్తీర్ణంలో ఉంది, థానే & రాయ్‌గడ్ జిల్లాల్లో విస్తరించి ఉన్న 95 గ్రామాలను ఏకీకృతం చేసింది.

## 21వ శతాబ్దం
కుడి|thumb|200x200px|2006 జూలై 11న జరిగిన రైలు బాంబు దాడుల్లో ముంబైలోని మహీం స్టేషన్‌లో బాంబు దాడిలో దెబ్బతిన్న కోచ్‌లలో ఒకటి.
ఈ నగరం 21వ శతాబ్దంలో అనేక ఉగ్రవాద దాడులు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలను ఎదుర్కొంది.

* 2002 డిసెంబర్ 6న ముంబైలోని ఘాట్కోపర్ స్టేషన్ సమీపంలో ఖాళీగా ఉన్న బెస్ట్ (బృహన్ ముంబై ఎలక్ట్రిక్ సప్లై అండ్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్) బస్సు సీటు కింద ఉంచిన బాంబు పేలింది. ఈ ఘటనలో 2  మరణించగా, 28 మంది గాయపడ్డారు. అయోధ్య బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత పదేళ్ల నాడు ఈ  ఈ బాంబు దాడి జరిగింది.
* 2003 జనవరి 27న ముంబైలోని విలే పార్లే స్టేషన్ సమీపంలో సైకిల్‌పై ఉంచిన బాంబు పేలింది. ఈ బాంబు దాడిలో 1  మృతి చెందగా, 25 మంది గాయపడ్డారు. అప్పటి భారత ప్రధాని అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి నగరాన్ని సందర్శించడానికి ఒక రోజు ముందు ఈ పేలుడు సంభవించింది.
* 2003 మార్చి 13న రైలు ముంబైలోని ములుండ్ స్టేషన్లోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు రైలు కంపార్ట్‌మెంట్‌లో బాంబు పేలింది. 10 మంది మృతి చెందగా, 70 మంది గాయపడ్డారు. 1993 ముంబై బాంబు పేలుళ్ల పదేళ్ల తర్వాత ఈ పేలుడు సంభవించింది.
* 2003 జూలై 28న ఘట్కోపర్‌లో బెస్ట్ బస్సు సీటు కింద ఉంచిన బాంబు పేలింది. ఈ బాంబు దాడిలో 4 మంది మృతి చెందగా, 32 మంది గాయపడ్డారు.
* 2003 ఆగస్టు 25న దక్షిణ ముంబై రెండు పేలుళ్లు జరిగాయి-ఒకటి గేట్ వే ఆఫ్ ఇండియా సమీపంలో, మరొకటి కల్బాదేవి జవేరి బజార్ వద్ద జరిగింది. కనీసం 44 మంది మరణించారు,  150 మంది గాయపడ్డారు. ఈ దాడికి ఏ గ్రూపు బాధ్యత వహించలేదు, కానీ పాకిస్తాన్ ఆధారిత లష్కరే తోయిబా ఈ దాడుల వెనుక ఉందని సూచించబడింది.

[కుడి|thumb|2008 నవంబరు దాడుల సమయంలో దెబ్బతిన్న [ఒబెరాయ్ హోటల్సు, రిసార్ట్సు|ఒబెరాయ్ ట్రైడెంట్ హోటల్నవంబర్ 2008 దాడులు]]

* 2006 జూలై 11న ముంబైలోని సబర్బన్ రైల్వే ఖార్, మహిమ్, మాటుంగా, జోగేశ్వరి, బోరివాలి వద్ద 11 నిమిషాల వ్యవధిలో ఏడు వరుస బాంబు పేలుళ్లు జరిగాయి, ఖార్, శాంటా క్రూజ్ మధ్య ఒకటి జరిగింది. 209 మంది మరణించారు & 700 మందికి పైగా గాయపడ్డారు. ముంబై పోలీసుల ప్రకారం, బాంబు పేలుళ్లను లష్కరే తోయిబా మరియు  స్టూడెంట్స్ ఇస్లామిక్ మూవ్‌మెంట్ ఆఫ్ ఇండియా (సిమ్ఐ) నిర్వహించాయి.

#### 2008 ముంబై దాడులు
2008 నవంబర్ నుండి, లష్కర్-ఎ-తోయిబా ఉగ్రవాద సంస్థ ఆటోమేటిక్ ఆయుధాలు మరియు గ్రెనేడ్లను ఉపయోగించి పది సమన్వయ ఉగ్రవాద దాడులను నిర్వహించింది. ఈ దాడుల ఫలితంగా 164 మంది మరణించారు, 308 మంది గాయపడ్డారు  అనేక ముఖ్యమైన భవనాలు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. ఎనిమిది దాడులు దక్షిణ ముంబైలో జరిగాయి: ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ టెర్మినస్, ది ఒబెరాయ్ ట్రైడెంట్, ది తాజ్ మహల్ ప్యాలెస్ హోటల్ & టవర్, లియోపోల్డ్ కేఫ్, కామా హాస్పిటల్, నారిమన్ హౌస్ జ్యూయిష్ కమ్యూనిటీ సెంటర్, మెట్రో సినిమా, ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా భవనం & సెయింట్ జేవియర్స్ కళాశాల వెనుక ఒక వీధిలో. ముంబై ఓడరేవు ప్రాంతంలోని మజగావ్ వద్ద, విలే పార్లే వద్ద టాక్సీలో కూడా పేలుడు సంభవించింది. నవంబర్ 28 తెల్లవారుజామున నాటికి, [తాజ్ హోటల్] మినహా అన్ని ప్రదేశాలను ముంబై పోలీసు విభాగం, భద్రతా దళాలు భద్రపరిచాయి. నవంబర్ 29న, భారతదేశ జాతీయ భద్రతా దళాలు (ఎన్ఎస్జి) మిగిలిన దాడి చేసినవారిని తరిమికొట్టడానికి 'ఆపరేషన్ బ్లాక్ టొర్నాడో' నిర్వహించాయి, తాజ్ హోటల్ వద్ద చివరి దాడి చేసినవారి మరణంతో ఇది ముగిసి, దాడులను ముగించింది. దాడి చేసిన వారు లష్కరే తోయిబా సభ్యులని అజ్మల్ కసబ్ వెల్లడించాడు. దాడి చేసినవారు పాకిస్తాన్ నుండి వచ్చారని, వారి నియంత్రికలు పాకిస్తాన్ ఉన్నారని భారత ప్రభుత్వం తెలిపింది. 2009 జనవరి 7న, ఈ దాడుల్లో ప్రాణాలతో బయటపడిన ఏకైక నేరస్థుడు పాకిస్తాన్ పౌరుడని పాకిస్తాన్ ధృవీకరించింది. ఏప్రిల్ 9, 2015న, దాడులకు ప్రధాన సూత్రధారి అయిన జకీర్ రెహ్మాన్ లఖ్వీకి పాకిస్తాన్‌లో రూ. 200,000 (US$1,900) పూచీకత్తుపై బెయిల్ మంజూరు చేయబడింది.

### వలస వ్యతిరేక దాడులు
2008లో రాజ్ ఠాక్రే నేతృత్వంలోని మహారాష్ట్ర నవనిర్మాణ్ సేన (ఎంఎన్ఎస్) సభ్యులు ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్ నుండి ఉత్తర భారత వలసదారులపై, ముంబైలోని ఎస్పి పార్టీ కార్యకర్తలపై దాడి చేశారు. దాడులలో ఉత్తర భారత టాక్సీ డ్రైవర్లపై దాడి, వారి వాహనాలను దెబ్బతీయడం ఉన్నాయి.

### ప్రకృతి వైపరీత్యాలు
2005 జూలై 1న ముంబైలో కుండపోత వర్షాలు కురిశాయి, ఈ సమయంలో నగరం పూర్తిగా నిలిచిపోయింది. నగరంలో 24 గంటల్లో 37 అంగుళాలు (940 మిల్లీమీటర్లు) వర్షపాతం నమోదైంది-ఇది ఏ భారతీయ నగరానికైనా ఒకే రోజులో లభించిన అత్యధిక వర్షపాతం. సుమారు 83 మంది మరణించారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* బ్రిటిష్ పాలనలో బొంబాయి చరిత్ర (1661-1947)
* పోర్చుగీస్ పాలనలో బొంబాయి చరిత్ర (1534-1661)
## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశం
వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర