మరియానా దీవులు

**మరియానా దీవులు** (స్థానిక భాషలో: Manislan Mariånas), లేదా క్లుప్తంగా **మరియానాస్**, వాయువ్య పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో, 12వ మరియు 21వ ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 145వ తూర్పు రేఖాంశం వెంబడి విస్తరించి ఉన్న ఒక అర్ధచంద్రాకారపు ద్వీపసమూహం. ఇవి నిలువుగా వరుసలో ఉన్న పదిహేను పర్వతాల శిఖరాలతో ఏర్పడ్డాయి; ఈ పర్వతాలలో చాలా వరకు ప్రస్తుతం నిద్రాణ స్థితిలో ఉన్న అగ్నిపర్వతాలే. ఇవి జపాన్‌కు దక్షిణ-ఆగ్నేయంగా, హవాయికి పశ్చిమ-నైరుతిగా, న్యూ గినియాకు ఉత్తరంగా మరియు ఫిలిప్పీన్స్‌కు తూర్పుగా నెలకొని ఉన్నాయి; ఇవి ఫిలిప్పీన్ సముద్రపు తూర్పు సరిహద్దును సూచిస్తాయి. ఇవి మైక్రోనేషియా అనే పశ్చిమ ఓషియానిక్ ఉప-ప్రాంతపు ఉత్తర భాగంలో ఉన్నాయి. రాజకీయంగా ఈ దీవులు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల పరిధిలోని రెండు అధికార పరిధులుగా విభజించబడ్డాయి: అవి ఉత్తర భాగంలో ఉన్న 'ఉత్తర మరియానా దీవుల కామన్వెల్త్' మరియు ఈ ద్వీపమాలిక యొక్క దక్షిణ చివరన ఉన్న 'గ్వామ్' భూభాగం. 17వ శతాబ్దంలో ఈ దీవులు వలస పాలనలోకి వచ్చిన తర్వాత, అప్పటి ప్రభావవంతమైన స్పానిష్ రాణి 'మరియానా ఆఫ్ ఆస్ట్రియా' గౌరవార్థం వీటికి ఆ పేరు పెట్టబడింది.

ఈ దీవుల స్థానిక నివాసులు 'చమోరో' ప్రజలు. మరియానా దీవులలో మొట్టమొదట స్థిరపడిన ప్రజలు, మానవ చరిత్రలోనే అప్పటికి అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ఎక్కడా ఆగకుండా సాగిన సముద్ర ప్రయాణాన్ని పూర్తి చేసి ఇక్కడికి చేరుకున్నారని సూచించే పురావస్తు ఆధారాలను పరిశోధకులు 2013లో వెల్లడించారు. మానవులు మొట్టమొదటగా స్థిరపడిన ఓషియానియా ద్వీపం Tinian అయ్యే అవకాశం ఉందని సూచించే పరిశోధన ఫలితాలను వారు మరింతగా నివేదించారు.

16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పోర్చుగీస్ అన్వేషకుడు Ferdinand Magellan చేపట్టిన యాత్రతో మొదలైన స్పానిష్ యాత్రలు, ఆ ప్రాంతానికి చేరుకున్న మొట్టమొదటి యూరోపియన్లుగా నిలిచాయి; కాలక్రమేణా, స్పెయిన్ ఈ ద్వీపసమూహాన్ని ఆక్రమించి వలస పాలన స్థాపించింది, ఇందులో భాగంగా అతిపెద్ద ద్వీపమైన Guam తమ రాజధానిని ఏర్పాటు చేసుకుంది. దక్షిణ అమెరికా దక్షిణ కొన నుండి పసిఫిక్ మహాసముద్రాన్ని దాటిన తర్వాత Magellanకు మొట్టమొదటగా తారసపడిన ద్వీపాలు ఈ Marianas ద్వీపాలే. అక్కడ లభించిన పండ్లు, అప్పటికే డజన్ల కొద్దీ సిబ్బందిని బలిగొన్న scurvy వ్యాధి బారి నుండి మిగిలిన యాత్రికులను రక్షించాయి.

## భౌగోళికం
 Mariana ద్వీపాలు పటంలో కుడి వైపున, Philippine సముద్రానికి తూర్పున, సముద్ర గర్భంలోని Mariana Trenchకు సరిగ్గా పశ్చిమాన ఉన్నాయి.Mariana ద్వీపాలు, Guam నుండి జపాన్ సమీపం వరకు  పొడవునా విస్తరించి ఉన్న, నీటిలో మునిగి ఉన్న ఒక పర్వత శ్రేణి దక్షిణ భాగం. భౌగోళికంగా, మరియానా దీవులు మైక్రోనేషియా అని పిలువబడే ఒక విశాలమైన ప్రాంతంలో భాగంగా ఉన్నాయి. ఇవి 13°, 21° ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య, అలాగే 144°, 146° తూర్పు రేఖాంశాల మధ్య విస్తరించి ఉన్నాయి.

మరియానా దీవుల మొత్తం భూభాగ విస్తీర్ణం .
ఇవి రెండు పరిపాలనా విభాగాలుగా విభజించబడ్డాయి:
* గ్వామ్, ఇది ఒక యునైటెడ్ స్టేట్స్ భూభాగం.
* ఉత్తర మరియానా దీవులు (సైపాన్, టినియన్ మరియు రోటా దీవులతో సహా), ఇవి యునైటెడు స్టేట్స్ కామన్వెల్త్‌గా ఏర్పడ్డాయి.

భౌగోళికంగా ఈ దీవుల సమూహం రెండు ఉపవిభాగాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి ఉత్తర సమూహం—ఇందులో పది ప్రధాన అగ్నిపర్వత దీవులు ఉన్నాయి, ఇవన్నీ ప్రస్తుతం నిర్జనంగా (నివాసం లేనివిగా) ఉన్నాయి; మరొకటి దక్షిణ సమూహం—ఇందులో ఐదు పగడపు సున్నపురాయి దీవులు (రోటా, గ్వామ్, అగుయిజాన్, టినియన్, సైపాన్) ఉన్నాయి; అగుయిజాను మినహా మిగిలినవన్నీ జనవాసాలు కలిగిన దీవులే. ఉత్తర అగ్నిపర్వత సమూహంలోని దీవులలో గరిష్ట ఎత్తు సుమారు  వరకు ఉంటుంది; ఇక్కడ అగ్నిపర్వత క్రియాశీలతకు సంబంధించిన ఆనవాళ్లు కలిగిన బిలాలు కనిపిస్తాయి, అలాగే భూకంపాలు సంభవించడం కూడా అరుదేమీ కాదు. తక్కువ ఎత్తులో ఉండే దక్షిణ దీవుల తీరాలను పగడపు దిబ్బలు (Coral reefs) ఆవరించి ఉంటాయి.

భూపటలంలోనే అత్యంత లోతైన ప్రదేశమైన మరియానా అగాధం, ఈ దీవులకు సమీపంలోనే ఉంది; దీనికి ఆ దీవుల పేరే పెట్టబడింది.

మరియానా దీవులలోని చాలా దీవులు ఇప్పటికీ తమ స్థానిక పేర్లనే కలిగి ఉన్నాయి, ఈ పేర్ల చివర '-an' అనే అక్షరాలు ఉంటాయి; ఉదాహరణకు: Guahan (గ్వామ్ యొక్క స్థానిక పేరు), Agrigan, Agrihan, Aguihan/Aguigan, Pagan, Sarigan, Saipan, Tinian.

## భూగర్భ శాస్త్రం
ఈ ద్వీపాలు Izu–Bonin–Mariana Arc వ్యవస్థగా పిలువబడే ఒక భూగర్భ నిర్మాణానికి చెందినవి. పసిఫిక్ పలక పశ్చిమ అంచు పడమర దిశగా కదులుతూ, మరియానా పలక కిందకు చొచ్చుకుపోవడం (subduction) ఫలితంగా ఈ ద్వీప సమూహం ఏర్పడింది; భూమిపై అత్యంత క్రియాశీలక అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలు కలిగిన 'అభిసరణ పలక సరిహద్దు' (convergent plate boundary) ప్రాంతం ఇదే. ఈ ద్వీప సమూహానికి సరిగ్గా తూర్పున ఉన్న ఈ అంతర్లీన ప్రాంతం, ప్రసిద్ధ మరియానా అగాధాన్ని (Mariana Trench) ఏర్పరుస్తుంది; ఇది భూమిపై ఉన్న మహాసముద్రాలన్నింటిలోకెల్లా అత్యంత లోతైన భాగం మరియు భూపటలం ఉపరితలంపైనే అత్యంత దిగువన ఉన్న ప్రదేశం. భూగర్భ శాస్త్ర సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఈ ప్రాంతంలో పసిఫిక్ పలకలోని విస్తృతమైన పగుళ్ళలో సర్పెంటైనైటు‌ రూపంలో చిక్కుకున్న నీరు, పలక అంతర్లీనంగా చొచ్చుకుపోయే క్రమంలో లోతులో ఉండే అధిక ఉష్ణోగ్రతల వల్ల వేడెక్కుతుంది. ఈ క్రమంలో ఏర్పడే ఆవిరి వ్యాకోచం వల్ల కలిగే పీడనం, ఆ ప్రాంతంలో ఉష్ణజల కార్యకలాపాలకు, మరియానా ద్వీపాలను ఏర్పరిచిన అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలకు దారితీస్తుంది.

## జీవావరణ శాస్త్రం

:en: Farallon de Medinilla మరియు Uracas లేదా Farallon de Pajaros (ఉత్తర ద్వీప సమూహంలో ఉన్నవి) మినహా, మిగిలిన ద్వీపాలన్నీ దాదాపుగా దట్టమైన అడవులతో నిండి ఉన్నాయి. ఇక్కడి వృక్షసంపద చాలా దట్టంగా ఉండి, Carolines,  ఫిలిప్పీన్సు ద్వీపాలలో కనిపించే వృక్షసంపదను పోలి ఉంటుంది; వాస్తవానికి, ఫిలిప్పీన్స్ నుండే అనేక మొక్కల జాతులు ఇక్కడికి ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. నేలలోని తేమ కారణంగా cryptogams (బీజాల ద్వారా సంతానోత్పత్తి చేసే మొక్కలు) మరియు అనేక రకాల గడ్డి జాతులు ఇక్కడ సమృద్ధిగా కనిపిస్తాయి. చాలా ద్వీపాలలో నీటి సరఫరా పుష్కలంగా ఉంది.

మరియానా ద్వీపాల జంతుజాలం ​​సంఖ్య మరియు వైవిధ్యం పరంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, దాని స్వభావం మాత్రం Carolines ద్వీపాల జంతుజాలాన్ని పోలి ఉంటుంది; అంతేకాకుండా, కొన్ని నిర్దిష్ట జాతులు ఈ రెండు ద్వీప సమూహాలకు స్థానికంగా (indigenous) ఉన్నాయి. ఇక్కడి వాతావరణం తేమగా ఉన్నప్పటికీ ఆరోగ్యకరమైనది; అలాగే, trade windల (వాణిజ్య పవనాల) ప్రభావం వల్ల వేడి నియంత్రించబడి, ఫిలిప్పీన్స్ వాతావరణం కంటే ఇక్కడ వేడి తక్కువగా ఉంటుంది. ఉష్ణోగ్రతలో వచ్చే మార్పులు కూడా పెద్దగా ఉండవు.

## చరిత్ర

### తొలిదశ

ఈ ద్వీపాలు  ఇజు–బోనిన్–మరియానా ఆర్కు వ్యవస్థగా పిలువబడే ఒక భూగర్భ నిర్మాణంలో భాగం. అత్యంత సాంద్రమైన, చాలా పురాతనమైన పసిఫికు ప్లేటు పశ్చిమ అంచు క్రిందికి చొచ్చుకుపోయి మరియానా ట్రెంచు అడుగు భాగాన్ని ఏర్పరచడం వల్ల ఈ ద్వీపాలు ఏర్పడ్డాయి. అలా చొచ్చుకుపోయే క్రమంలో, అది మరియానా ప్లేట్ కింద చిక్కుకున్న నీటిని తనతో పాటు తీసుకువెళుతుంది. ప్లేట్ మరింత క్రిందికి తీసుకువెళ్ళబడినప్పుడు ఈ నీరు అధిక వేడికి గురవుతుంది. దీని ఫలితంగా జరిగే అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలే, ఈ సబ్డక్షను ప్రాంతం పైన మరియానా ద్వీపాల వంపును ఏర్పరిచాయి.

రిమోట్ ఓషియానియాలో మానవులు స్థిరపడిన మొదటి ద్వీపాలు మరియానా దీవులు. యాదృచ్ఛికంగా, ఇది రిమోటు ఓషియానియాలోకి ఆస్ట్రోనేషియన్ ప్రజలు చేసిన సముద్రయానాలలో మొదటిది మరియు అత్యంత సుదీర్ఘమైనది కూడా, మరియు ఇది రిమోటు ఓషియానియాలోని మిగిలిన ప్రాంతాలలో తరువాత పాలినేషియన్ చేసిన స్థిరనివాసానికి భిన్నమైనది. క్రీ.పూ. సుమారు 1500 నుండి 1400 మధ్య కాలంలో, ఫిలిప్పీన్స్ నుండి వలస వచ్చిన వారిచే ఈ ప్రాంతం మొట్టమొదటగా స్థిరనివాసంగా మార్చబడింది.

ఈ ద్వీపాలలో మానవ కార్యకలాపాలపై జరిపిన పురావస్తు అధ్యయనాలు, క్రీ.పూ. 1500, 1400 మధ్య కాలానికి చెందినవని భావిస్తున్న మట్టి పాత్రలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి; మరియానా ద్వీపాలలో లభించిన ఈ పాత్రలు ఎరుపు రంగు పూతతో, వృత్తాకార ముద్రలతో మరియు బిందువుల వంటి ముద్రలతో కూడిన డిజైన్లను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ పురావస్తు కళాఖండాలు ఉత్తర మరియు మధ్య ఫిలిప్పీన్స్‌లో, ముఖ్యంగా క్రీ.పూ. 2000 నుండి 1300 మధ్య కాలంలో విలసిల్లిన నాగ్సబరన్ (కాగయాను లోయ) మృణ్మయ కళాఖండాలలో కనిపించే సౌందర్య లక్షణాలనే పోలి ఉన్నాయి.

తులనాత్మక మరియు చారిత్రక భాషాశాస్త్ర అధ్యయనాలు కూడా, చమోరో భాష అనేది రిమోట్ ఓషియానియాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కనిపించే ఓషియానిక్ భాషా ఉపకుటుంబానికి కాకుండా, ఆస్ట్రోనేషియన్ భాషల  ఫిలిప్పీన్ భాషా ఉపకుటుంబానికి అత్యంత సన్నిహిత సంబంధాన్ని కలిగి ఉందని సూచిస్తున్నాయి.

Chamorro ప్రజల మైటోకాండ్రియల్ DNA  పూర్తి జన్యుక్రమ విశ్లేషణ ఫలితాలు, వారి పూర్వీకులు Philippines నుండి వచ్చారని బలంగా సమర్థిస్తున్నాయి. Guamల లభించిన, 'Latte' కాలానికి పూర్వం నాటి అస్థిపంజరాల జన్యు విశ్లేషణ కూడా ఒక విషయాన్ని వెల్లడిస్తోంది: వారికి Australo-Melanesian ("Papuan") పూర్వీకత లేదు. ఈ విషయం, వారి మూలాలు Bismarck Archipelago, New Guinea, తూర్పు Indonesia ప్రాంతాల నుండి వచ్చాయనే వాదనను తోసిపుచ్చుతుంది. Lapita culture (పాలినిషియను వలసల పూర్వీక శాఖ) అనేది మరియానాస్ దీవులలోని మొట్టమొదటి మానవ ఆవాసాల కంటే కాలక్రమంలో తర్వాతిదిగా ఉంది (అత్యంత పురాతనమైన Lapita కళాఖండాలు క్రీ.పూ. 1350 నుండి 1300 మధ్య కాలానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి); దీనిని బట్టి, ఈ రెండు సమూహాలూ వేర్వేరు వలస ప్రయాణాల ద్వారా ఉద్భవించాయని తెలుస్తోంది.

అయినప్పటికీ, మరియానాస్ యొక్క ప్రాచీన నివాసులకు మరియు Bismarck Archipelagoలోని తొలి లాపిటా నివాసులకు మధ్య సన్నిహిత జన్యు సంబంధాలు ఉన్నాయని DNA విశ్లేషణలు కూడా వెల్లడిస్తున్నాయి. లాపిటా సంస్కృతి మరియు మరియానాస్ రెండూ ఫిలిప్పీన్స్ నుండి జరిగిన ప్రత్యక్ష వలసల ద్వారా ఆవాసాలుగా మారాయని, లేదా మరియానాస్ నుండి వచ్చిన తొలి నివాసులు మరింత దక్షిణ దిశగా బిస్మార్క్స్ వైపు ప్రయాణించి, అక్కడ లాపిటా ప్రజలతో తిరిగి సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారని ఇది సూచించవచ్చు.

తరువాతి కాలంలో, సా.శ. మొదటి సహస్రాబ్ది నాటికి, మరియానాస్ వారు Caroline Islandsతో కూడా సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు మరియు అక్కడి నుండి వలసలను స్వీకరించారు. దీని ఫలితంగా కొత్త రకాల మట్టి పాత్రల శైలులు, భాషలు, జన్యువులు మరియు సంకర జాతి పాలినేషియన్ breadfruit (రొట్టె పండు) అక్కడికి చేరుకున్నాయి.

మరియానా దీవుల చరిత్రలో, స్పానిష్ వలస పాలనకు సరిగ్గా ముందు మరియు ఆ కాలంలో (సా.శ. 900 నుండి 1700 వరకు) ఉన్న కాలాన్ని ''Latte'' కాలం అని పిలుస్తారు. ఈ కాలం వేగవంతమైన సాంస్కృతిక మార్పులకు ప్రసిద్ధి చెందింది; ముఖ్యంగా భారీ రాతి *[[:en: latte| latte]]* స్తంభాలు (వీటిని *[[:en: latde| latde]]* లేదా *[[:en: latti| latti]]* అని కూడా రాస్తారు) దీనికి ప్రధాన చిహ్నాలు. ఈ నిర్మాణాలు *[[:en: haligi| haligi]]* అనే నిలువు స్తంభాలతో రూపొందించబడ్డాయి, వీటి పైభాగంలో *tasa* అనే మరొక రాయిని అమర్చేవారు (ఇది ఎలుకలు వంటి జీవులు స్తంభాలను ఎక్కకుండా నిరోధించేది). చెక్కతో నిర్మించిన మిగిలిన భవన నిర్మాణానికి ఈ రాతి స్తంభాలు ఆధారాలుగా నిలిచేవి. ఇటువంటి చెక్క స్తంభాలతో నిర్మించిన ఇతర నిర్మాణాల అవశేషాలు కూడా ఇక్కడ లభించాయి. *[[:en: Latte| Latte]]* నిర్మాణాల ముందు భాగంలో మానవ సమాధులు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. *[[:en: Latte| Latte]]* కాలం యొక్క మరొక ప్రత్యేకత వరి సాగు ప్రారంభం కావడం; స్పానిష్ వలసదారులు రాకముందు నాటి పసిఫిక్ దీవుల చరిత్రలో ఇది ఒక అరుదైన విశేషం.

ఈ మార్పులకు గల కారణాలు ఇప్పటికీ స్పష్టంగా తెలియవు, కానీ ఆగ్నేయాసియా దీవుల నుండి వచ్చిన వలసదారుల మూడవ తరంగం కారణంగా ఇవి సంభవించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. ఇతర నిర్మాణ సంప్రదాయాలతో పోల్చి చూస్తే, ఈ మూడవ వలస తరంగం మళ్ళీ ఫిలిప్పీన్స్ నుండి గానీ, లేదా తూర్పు ఇండోనేషియా (అది సులవేసి లేదా సుంబా కావచ్చు) నుండి గానీ వచ్చి ఉండవచ్చని తెలుస్తోంది; ఈ ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ, పైభాగంలో రాతి మూతలను కలిగిన ఎత్తైన భవనాలను నిర్మించే సంప్రదాయం ఉంది. *[[:en: Haligi| Haligi]]* ("స్తంభం") అనే పదం ఫిలిప్పీన్స్ వ్యాప్తంగా ఉన్న వివిధ భాషలలో వాడుకలో ఉంది; అలాగే చమోరో భాషలో *గుమా * ("ఇల్లు") అనే పదానికి, సుంబా భాషలోని *ఉమా* అనే పదానికి మధ్య చాలా దగ్గరి పోలిక ఉంది.

### స్పానిష్ అన్వేషణ మరియు ఆధిపత్యం

ఈ దీవుల సమూహాన్ని మొదట వీక్షించిన ఐరోపావాసులు ఒక స్పానిష్ యాత్ర బృందం; వీరు మార్చి 6, 1521న, ఫెర్డినాండ్ మాగెల్లన్ నాయకత్వంలో సాగిన ప్రపంచ ప్రదక్షిణ యాత్రలో భాగంగా, వరుసగా ఉన్న కొన్ని దీవులను గమనించి, వాటిలో రెండింటి మధ్యగా ప్రయాణించారు. చారిత్రకంగా, స్పానిష్ బృందం తీరానికి చేరుకున్న ప్రదేశంగా గువామ్‌లోని ఉమాటాక్ అనే దక్షిణ గ్రామాన్ని పేర్కొంటారు. దీనికి నిర్ధారణగా, ప్రస్తుతం ఫిలిప్పీన్స్లో భద్రపరచబడి ఉన్న ఆ నావికుడి దినచర్య పుస్తకంపై జరిగిన ఒక పరిశోధనలో ఆసక్తికర విషయం వెల్లడైంది: ఆ పుస్తకంలో గీసిన దీవుల చిత్రంలో, పైన ఉన్న ఒక పెద్ద దీవికి దక్షిణాన ఒక చిన్న దీవి ఉన్నట్లుగా చూపబడింది. ద్వీపాల అమరికకు సంబంధించి వర్ణించిన వివరాలు, మాగెల్లన్ వాస్తవానికి గ్వామ్ మరియు కోకోస్ ద్వీపం (Cocos Island) మధ్య ప్రయాణించాడని—కొందరు మొదట్లో భావించినట్లుగా గ్వామ్ మరియు రోటా (Rota) మధ్య కాదని—ధృవీకరిస్తున్నాయి; ముఖ్యంగా గ్వామ్ ఉత్తర ప్రాంతాలలో నౌకలను లంగరు వేయడానికి అనువైన సురక్షితమైన చిన్న అఖాతాలు లేదా రేవులు లేకపోవడమే ఇందుకు ప్రధాన కారణం. అంతేకాకుండా, గ్వామ్ నైరుతి వైపున కనిపించే సురక్షితమైన అఖాతాలు మరియు నీటి ప్రవాహాలతో పోల్చినప్పుడు, ఉత్తర గ్వామ్ జలాలు తరచుగా మరింత неలజడితో కూడి ఉంటాయి, అక్కడి నీటి ప్రవాహాలు మరీ ప్రమాదకరంగా ఉంటాయి.

వారు ఎక్కడ దిగినా సరే, స్పానిష్ నౌకలు గ్వామ్ చేరుకున్నాయి. అయితే అక్కడి స్థానికులైన చమోరో ప్రజలు "నౌకల్లోకి ప్రవేశించి, తమ చేతికి చిక్కినదల్లా దొంగలించడంతో"—అందులో "ప్రధాన నౌక (flagship) వెనుక భాగంలో కట్టి ఉంచిన చిన్న పడవ" కూడా ఉంది—స్పానిష్ సిబ్బందికి తాజా ఆహారం లభించలేదు అని స్పానిష్ సిబ్బంది సభ్యుడు ఆంటోనియో పిగాఫెట్టా పేర్కొన్నారు. దీనికి ప్రతీకారంగా, స్పానిష్ సిబ్బంది చమోరో ప్రజలపై దాడి చేసి, ఆ ద్వీపాలకు **[[:en: Islas de los Ladrones| Islas de los Ladrones]]** (దొంగల ద్వీపాలు) అని పేరు పెట్టారు. పిగాఫెట్టా ఇలా రాశారు: "ఆ ప్రజలు పేదవారు అయినప్పటికీ, చాలా తెలివైనవారు మరియు అత్యంత దొంగతనం చేసే స్వభావం కలవారు; ఈ కారణంగానే మేము ఆ మూడు ద్వీపాలను 'దొంగల ద్వీపాలు' (Islands of Ladrones) అని పిలిచాము." పిగాఫెట్టా ఇంకా ఇలా రాశారు:

ఆ కెప్టెన్-జనరల్ (నౌకాదళాధిపతి), తన నౌకలకు అవసరమైన సరుకులను తిరిగి నింపుకోవడానికి, ఆ మూడు ద్వీపాలలోకెల్లా అతిపెద్ద ద్వీపాన్ని సమీపించాలని భావించారు. కానీ అది సాధ్యం కాలేదు; ఎందుకంటే ఆ ద్వీపాల ప్రజలు నౌకల్లోకి ప్రవేశించి మా వస్తువులను దొంగలించారు, దాంతో మేము వారి నుండి మమ్మల్ని మేము రక్షించుకోలేకపోయాము. మేము తీరానికి చేరుకోవడానికి వీలుగా తెరచాపలను మడిచి నౌకను నిలిపివేయాలని ప్రయత్నిస్తున్న సమయంలోనే, వారు కెప్టెన్ నౌక వెనుక భాగంలో కట్టి ఉంచిన 'స్కిఫ్' (skiff) అనే చిన్న పడవను అత్యంత వేగంగా దొంగలించారు. దీనితో ఆయన తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురై, నలభై మంది సాయుధ సైనికులతో కలిసి తీరానికి వెళ్లారు. సుమారు నలభై లేదా యాభై ఇళ్లను, అలాగే అనేక పడవలను దహనం చేసి, ఆ ద్వీపానికి చెందిన ఏడుగురు పురుషులను సంహరించిన అనంతరం, వారు తమ చిన్న పడవను (skiff) తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

ఆ ద్వీపవాసులు ఉపయోగించే పడవలను గురించి పిగాఫెట్టా వర్ణించారు; వీటిలో "లేటీన్ తెరచాప" (నిజానికి ఇది 'crab claw' తెరచాప) ఆకారంలో ఉండే తెరచాప ఒకటి ఉంది. అందుకే ఈ ద్వీపాలకు **[[:en: Islas de las Velas Latinas| Islas de las Velas Latinas]]** (లేటీన్ తెరచాపల ద్వీపాలు) అనే పేరు వచ్చింది—మాగెల్లన్ వీటిని స్పానిష్ సామ్రాజ్యం తరపున స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు ఈ పేరే వాడబడింది. తర్వాతి కాలపు నావికులు ఈ ద్వీపాలకు 'San Lazarus archipelago', 'Jardines' ('తోటలు'), 'Prazeres' వంటి పేర్లను కూడా పెట్టారు.

1667లో స్పెయిన్ అధికారికంగా ఆ దీవుల మీద తన హక్కును ప్రకటించుకుంది, అక్కడ ఒక క్రమబద్ధమైన వలస రాజ్యాన్ని స్థాపించింది. 1668లో, ఆ దీవులకు 'Las Marianas' అనే అధికారిక నామాన్ని ప్రసాదించింది; స్పెయిన్ చక్రవర్తి ఫిలిప్ IV  వితంతువుగా, తన కుమారుడు చక్రవర్తి చార్లెస్ II మైనారిటీ దశలో ఉన్నప్పుడు స్పెయిన్ సామ్రాజ్యానికి రాజప్రతినిధిగా వ్యవహరించిన స్పెయిను రాణి మరియానా ఆఫ్ ఆస్ట్రియా గౌరవార్థం ఈ పేరు పెట్టబడింది. ఆ సమయంలో, ఆ దీవుల జనాభా 50,000 మందికి పైగా ఉండేది. అమెరికా ఖండం నుండి మనీలా గాలియన్ నౌకల ద్వారా ప్రయాణికులు మరియు వలసదారులు రాకతో, ఈ ద్వీపాలలో కొత్త అంటువ్యాధులు ప్రవేశించాయి; ఇవి స్థానిక చమోరో ప్రజలలో అనేక మరణాలకు కారణమయ్యాయి. తమను తాము *[[:en: Taotao Tano| Taotao Tano]]* (భూమి పుత్రులు/స్థానికులు) అని పిలుచుకునే స్థానిక ప్రజలు కానీ ప్రారంభ స్పానిష్ వలసవాదులకు వీరు *[[:en: Chamurres| Chamurres]]* లేదా *HachaMori* గా సుపరిచితులు. ఒక ప్రత్యేక జాతిగా వీరు కాలక్రమేణా అంతరించిపోయారు, అయినప్పటికీ వీరి వారసులు ఇతర జాతులతో వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. 1668లో స్పానిష్ ఆక్రమణ సమయంలో, చమోరోల జనాభా సుమారు 50,000గా అంచనా వేయబడింది; కానీ ఒక శతాబ్దం తర్వాత కేవలం 1,800 మంది స్థానికులు మాత్రమే మిగిలారు, ఎందుకంటే జనాభాలో అధిక భాగం స్పానిష్-చమోరో మిశ్రమ రక్తం కలిగినవారు లేదా మెస్టిజోలుగా మారిపోయారు. వీరు విశిష్టమైన మైక్రోనేషియన్లు, వీరికి ఒక గొప్ప నాగరికత ఉండేది. టినియన్ ద్వీపంలో వీరికి సంబంధించిన కొన్ని అవశేషాలు ఉన్నాయి; ఇవి రెండు వరుసలలో అమర్చిన భారీ చతురస్రాకార రాతి స్తంభాలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ స్తంభాలు సుమారు 5 అడుగుల 4 అంగుళాల (1.6 మీటర్ల) వెడల్పు మరియు 14 అడుగుల (4.3 మీటర్ల) ఎత్తు కలిగి ఉండి, వాటి పైభాగంలో 'latte stone'లు అని పిలువబడే భారీ, గుండ్రని శిరోభాగాలను కలిగి ఉంటాయి. తొలి స్పానిష్ వ్రాతల ప్రకారం, స్తంభాల పైభాగాలైన 'క్యాపిటల్స్'లో అతుక్కుని ఉన్న స్థితిలో అస్తికల కలశాలు (cinerary urns) లభించాయి.

1668 జూన్ 14న స్పానిష్ స్థావరాల ఏర్పాటు ప్రారంభమైనప్పుడు, అవి మెక్సికన్ కాలనీకి (త్వరలోనే వైస్రాయల్టీగా మారిన) అయిన న్యూ స్పెయిన్ ఆధీనంలో ఉండేవి; 1817లో అవి స్పానిష్ ఈస్ట్ ఇండీస్లో భాగంగా ఫిలిప్పీన్స్ ఆధీనంలోకి వచ్చాయి.

ఈ ద్వీపసమూహంలో పరిశోధనలు కమోడోర్ ఆన్సన్ ద్వారా నిర్వహించబడ్డాయి; ఈయన ఆగస్టు 1742లో టినియన్ (Tinian) ద్వీపంలో అడుగుపెట్టారు. లాడ్రోన్సు (Ladrones) ద్వీపాలను 1765లో బైరన్, 1767లో వాలిస్, 1772లో  సందర్శించారు.

మరియానా ద్వీపాలు—ముఖ్యంగా గ్వామ్ (Guam) ద్వీపం—అకాపుల్కో (మెక్సికో) నుండి మనీలా (ఫిలిప్పీన్స్)కు ప్రయాణించే స్పానిష్ గాలియన్ నౌకలకు ఒక విరామ కేంద్రంగా ఉండేవి; ఈ నౌకా శ్రేణిని 'గాలియోన్ డి మనీలా' (Galeon de Manila) అని పిలిచేవారు. 1818లో స్పానిష్-ఫిలిప్పీన్స్ నిర్వహించిన జనాభా లెక్కల ప్రకారం—ఆ సమయంలో మరియానా ద్వీపాలు ఫిలిప్పీన్స్ దీవుల పరిపాలన పరిధిలోనే ఉండేవి—ఈ ద్వీపసమూహంలో మొత్తం 7,555 మంది నివసిస్తున్నట్లు నమోదైంది. వీరిలో 160 మంది స్పానిష్ సైనికులు (స్పెయిన్, మెక్సికోకు చెందినవారు) మరియానా ద్వీపాలలో సైనిక రక్షణ బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తూ ఉండేవారు. 1872 కావిట్ తిరుగుబాటు అనంతరం, పలువురు ఫిలిప్పీన్ వాసులు గ్వామ్‌కు బహిష్కరించబడ్డారు; వీరిలో పెడ్రో పటెర్నో తండ్రి అయిన మాక్సిమో పటెర్నో, డాక్టర్ ఆంటోనియో M. రెగిడోర్ y జురాడో మరియు జోస్ మారియా బాసా వంటి ప్రముఖులు ఉన్నారు.

19వ శతాబ్దంలో, బ్రిటిష్ మరియు అమెరికన్ తిమింగల వేట నౌకలకు ఈ ద్వీపాలు ఒక ప్రముఖ విడిది కేంద్రంగా (port of call) ఉండేవి. రికార్డుల ప్రకారం, అక్టోబర్ 1799లో *Resource* నౌక గ్వామ్‌ను సందర్శించడం ఇటువంటి పర్యటనలలో మొట్టమొదటిది. ఫిబ్రవరి 1904లో అమెరికన్ తిమింగల వేట నౌక ''Charles W. Morgan'' జరిపిన పర్యటన, ఈ ద్వీపాలకు జరిగిన చివరి ప్రసిద్ధ సందర్శనగా నమోదైంది.

### స్పెయిన్ నుండి కోల్పోవడం మరియు పాలనలో విభజన

1898 వరకు, మరియానా దీవులు ఫిలిప్పీన్స్ సాధారణ ప్రభుత్వం ఆధ్వర్యంలో స్పెయిన్‌కు చెందిన ఒక వలస ప్రాంతంగా కొనసాగాయి. ఆ సంవత్సరంలో జరిగిన స్పానిష్-అమెరికన్ యుద్ధంలో ఓటమి ఫలితంగా, స్పెయిన్ గ్వామ్ దీవిని అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు అప్పగించింది. అప్పటి నుండి గ్వామ్, ఉత్తర మరియానా దీవుల నుండి వేరుగా ఉంది. ఫిలిప్పీన్-అమెరికన్ యుద్ధం అనంతరం, 1901లో అపోలినారియో మాబిని మరియు ఇతర ఫిలిప్పీన్ నాయకులను గ్వామ్‌కు బహిష్కరించారు.

స్పానిష్-అమెరికన్ యుద్ధంలో ఓటమి కారణంగా బలహీనపడిన స్పెయిన్, మైక్రోనేషియా అంతటా తన ఆధీనంలో మిగిలి ఉన్న దాదాపు 6,000 దీవులను—వాటిలో ఉత్తర మరియానా దీవులు, కరోలిన్ దీవులు మరియు పెలెవ్ దీవులు కూడా ఉన్నాయి—ఇకపై సమర్థవంతంగా నియంత్రించలేకపోయింది మరియు రక్షించలేకపోయింది. అందువల్ల, ఉత్తర మరియానా దీవులను మరియు తన వద్ద మిగిలి ఉన్న ఇతర దీవులను జర్మనీకి 837,500 జర్మన్ బంగారు మార్కులకు (ఆ సమయంలో సుమారు US$4,100,000 విలువ చేసే మొత్తం) విక్రయించేందుకు, స్పెయిన్ 1899 ఫిబ్రవరి 12న జర్మన్-స్పానిష్ ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఉత్తర మరియానా దీవులు మరియు ఇతర దీవుల సమూహాలను జర్మనీ, తన విస్తృతమైన న్యూ గినియా జర్మన్ సంరక్షిత ప్రాంతంలో ఒక చిన్న భాగంగా విలీనం చేసుకుంది. ఈ దీవులలోని ఉత్తర మరియానాస్ భాగంలో ఆ సమయంలో మొత్తం జనాభా కేవలం 2,646 మంది నివాసులు మాత్రమే ఉండేవారు, అత్యంత ఉత్తరాన ఉన్న పది దీవులు చురుకైన అగ్నిపర్వతాలుగా ఉండటం వలన అవి చాలా వరకు జనావాసాలు లేనివిగా ఉండేవి.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో ఎంటెంటె కూటమితో మిత్రదేశంగా ఉన్న జపాన్, ఉత్తర మరియానా దీవులతో సహా తూర్పు ఆసియా మరియు మైక్రోనేషియాలోని జర్మనీ యొక్క అన్ని వలస ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకుని, యుద్ధం ముగిసే వరకు వాటిని తన ఆధీనంలో ఉంచుకుంది. 1919 నాటి వెర్సైల్స్ ఒప్పందం నిబంధనల ప్రకారం, పలావు, కరోలిన్, ఉత్తర మరియానా మరియు మార్షల్ దీవులతో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న జర్మనీ యొక్క అన్ని వలస ప్రాంతాలను తొలగించారు. అంతర్జాతీయ ఒప్పందం ద్వారా, వీటన్నింటినీ లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ నిర్వహణ కింద ధర్మకర్తృత్వంలో ఉంచారు, అది వాటిని క్లాస్ సి సౌత్ సీస్ మాండేట్‌గా జపాన్‌కు అప్పగించింది. ఈ సమయంలో, జపాన్ కొన్ని ద్వీపాలను చెరకు ఉత్పత్తి కోసం ఉపయోగించుకుంది, దీనివల్ల కొన్ని ద్వీపాల జనాభా స్వల్పంగా పెరిగింది.

### రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ఈ ద్వీప సమూహంలో తీవ్రమైన పోరాటాలు జరిగాయి. 1898 నుండి అమెరికా ఆధీనంలో ఉన్న గ్వామ్ ద్వీపాన్ని, జపాన్ పెర్ల్ హార్బర్ దాడి జరిగిన రోజే (డిసెంబర్ 8, 1941—అంతర్జాతీయ దత్తరేఖకు అవతలి వైపున పెర్ల్ హార్బర్ దాడి జరిగిన అదే సమయానికి) ఉత్తర మరియానా ద్వీపాల వైపు నుండి దాడి చేసి ఆక్రమించుకుంది. 1944లో, అమెరికా జపాన్ నుండి మరియానా ద్వీప సమూహాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది: జపాన్ ప్రధాన భూభాగంపై బాంబు దాడులు చేయడానికి అనువైన స్థావరాలుగా ఉత్తర మరియానా ద్వీపాలను అమెరికా కోరుకుంది; ఈ ఉద్దేశంతోనే, గ్వామ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే ప్రయత్నం ప్రారంభించడానికి ఒక నెల ముందే, జూన్ నెలలో సైపాన్ ఆక్రమణ మొదలుపెట్టబడింది. ఆ తర్వాత ఒక నెలకే, అమెరికా గ్వామ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది మరియు టినియన్ ద్వీపాన్ని ఆక్రమించుకుంది. సైపాన్ మరియు టినియన్ ద్వీపాలు స్వాధీనమైన తర్వాత, అమెరికా సైన్యం వాటిని విస్తృతంగా ఉపయోగించుకుంది; ఈ ద్వీపాల ద్వారా జపాన్ ప్రధాన భూభాగం అమెరికా B-29 బాంబర్ విమానాలు వెళ్లి తిరిగి రాగలిగే పరిధిలోకి వచ్చింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, జపాన్ దళాలు నవంబర్ 1944 నుండి ఫిబ్రవరి 1945 వరకు సైపాన్ మరియు టినియన్‌లలోని స్థావరాలపై దాడులు చేశాయి. అదే సమయంలో మరియు ఆ తర్వాత, ఈ ద్వీపాలలో స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకున్న అమెరికా సైనిక వైమానిక దళాలు, టోక్యో, నగోయా, ఒసాకా, కోబే మరియు ఇతర నగరాలతో సహా, సైనిక మరియు పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన జపాన్ నగరాలపై తీవ్రమైన వ్యూహాత్మక బాంబు దాడుల ప్రచారాన్ని నిర్వహించాయి. అమెరికాకు చెందిన రెండు బాంబర్ విమానాలు—*[[:en: Enola Gay| Enola Gay]]* మరియు *[[:en: | ]]* (ఇవి వరుసగా హిరోషిమా మరియు నాగసాకిలపై అణు బాంబులను జారవిడిచాయి)—తమ మిషన్లను టినియన్‌లోని నార్త్ ఫీల్డ్ నుండే నిర్వహించాయి.

వెర్నర్ గ్రుల్ ప్రకారం: "గ్వామ్ జనాభాలో సుమారు 20,000 మంది ఉండగా, వారిలో 10 శాతం మంది హింసాకాండకు బలయ్యారని మరియానా ద్వీపాల చరిత్రకారులు అంచనా వేస్తున్నారు; వీరిలో అత్యధికులు జపాన్ సామ్రాజ్య సైన్యం మరియు నౌకాదళం చేతిలో మరణించారు."

### రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం అనంతర కాలం

మరియానా దీవులపై రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం యొక్క ప్రత్యక్ష ఫలితం ఏమిటంటే, యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత, ఉత్తర మరియానా దీవులు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల నియంత్రణలోకి వచ్చాయి; సరిగ్గా మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత అవి జపాన్ సామ్రాజ్యం నియంత్రణలోకి వచ్చిన విధంగానే ఇది జరిగింది. అయితే, ఈసారి అవి ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి తీర్మానం 21 ప్రకారం స్థాపించబడిన, అమెరికా పరిపాలనలో ఉన్న 'పసిఫిక్ దీవుల ట్రస్ట్ భూభాగం' (TTPI)లో భాగంగా మారాయి. ఆ తర్వాత, భద్రతా మండలి తీర్మానం 683 ప్రకారం TTPI నుండి వైదొలిగిన అనంతరం, 'ఉత్తర మరియానా దీవుల కామన్వెల్త్' ఒక అమెరికా భూభాగంగా (U.S. territory) అవతరించింది. ప్రస్తుతం ఈ రెండు ప్రాంతాలు అమెరికా నియంత్రణలో ఉన్నప్పటికీ, ఉత్తర మరియానా దీవులు గ్వామ్ నుండి వేరుగా ఉన్నాయి. మరియానా దీవుల పునరేకీకరణకు జరిగిన ప్రయత్నాలు పాక్షికంగా విఫలమయ్యాయి; దీనికి ప్రధాన కారణం, గ్వామ్ (యుద్ధ సమయంలో కేవలం 31 నెలల పాటు జపాన్ ఆక్రమణలో ఉంది) మరియు ఉత్తర మరియానా దీవుల (సుమారు 30 ఏళ్ల పాటు జపాన్ ఆక్రమణలో ఉన్నప్పటికీ, సాపేక్షంగా శాంతియుతంగానే ఉంది) చరిత్రలు పూర్తిగా భిన్నంగా ఉండటం వల్ల ఏర్పడిన, యుద్ధానంతర ఉద్రిక్తతలు ఇంకా మిగిలి ఉండటమే.

## ద్వీపాల జాబితా (ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు)

అదనంగా, Esmeralda Bank, Ruby Seamount, Supply Reef అనేవి మరియానా ద్వీపసమూహంలోని సముద్రగర్భ భూస్వరూపాలు.

## పర్యాటకం

ఉత్తర మరియానా దీవులలో పర్యాటకం ప్రధానంగా ఫిలిప్పీన్స్, జపాన్, అమెరికా, కొరియా, తైవాన్, చైనా దేశాలకు చెందిన పర్యాటకుల మధ్య విస్తరించి ఉంది. ఈ దీవికి వచ్చే ఆసియా పర్యాటకులకు సేవలందించే అనేక పెద్ద పర్యాటక సంస్థలు (tour operators) సైపాన్‌లో ఉన్నాయి. మరియానా దీవుల సమూహంలో పర్యాటక కార్యకలాపాలు అత్యధికంగా గ్వామ్‌లోనే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. గ్వామ్‌లో రోజుకు అనేక విమానాలు దిగుతాయి; వీటిలో చాలా వరకు తెల్లవారుజామున 1:00 నుండి 3:30 గంటల మధ్య చేరుకుంటాయి. ఉత్తర మరియానా దీవులలో వస్త్ర పరిశ్రమలు మూతపడటంతో, పర్యాటక రంగం నెమ్మదిగా వృద్ధి చెందింది మరియు ప్రస్తుతం ఇది అక్కడి ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక కీలక భాగంగా మారింది. ఈ దీవులలోని అనేక వ్యాపార సంస్థలు పర్యాటకులు చేసే కొనుగోళ్లపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి; ఈ పర్యాటకులలో ఎక్కువ మంది తూర్పు ఆసియా దేశాలకు చెందినవారే. అయితే, COVID-19 మహమ్మారి పర్యాటక రంగంపై తీవ్రమైన ప్రతికూల ప్రభావాన్ని చూపింది; ఈ ద్వీపాలకు వచ్చే వివిధ దేశాల పర్యాటకుల సంఖ్య వేగంగా క్షీణించడంతో, మొత్తం పర్యాటక రాకపోకలలో కొరియా సందర్శకులే అత్యధిక శాతాన్ని ఆక్రమించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. 2019 మరియు 2024 క్యాలెండర్ సంవత్సరాల మధ్య, గువామ్ మరియు ఉత్తర మరియానా ద్వీపాలలో సందర్శకుల సంఖ్య వరుసగా 55.6% మరియు 53% మేర తగ్గినట్లు నివేదికలు వెల్లడిస్తున్నాయి. పర్యాటక రంగ క్షీణతకు తోడుగా, చైనా పర్యాటకులకు సంబంధించిన ఎలక్ట్రానిక్ ప్రయాణ అనుమతుల (ETA) జారీలో జరుగుతున్న జాప్యం, మరియానా ద్వీపాల యొక్క "ఇప్పటికే కుదేలవుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థకు" మరొక తీవ్రమైన దెబ్బగా పరిణమించింది. పర్యాటక రంగ క్షీణతను ఎదుర్కోవడంలో పురోగతి కనిపిస్తోంది; ఇందులో గ్వామ్ గవర్నర్ Lou Leon Guerrero మద్దతుతో, గ్వామ్ విజిటర్స్ బ్యూరో రూపొందించిన రెండేళ్ల, $60 మిలియన్ల పర్యాటక పునరుద్ధరణ ప్రణాళిక వంటి పథకాలు కూడా ఉన్నాయి.

## వంటకాలు

మరియానా దీవులలో సాధారణంగా లభించే వంటకాలలో ఎర్ర బియ్యం, గ్రిల్‌పై కాల్చిన లేదా కొబ్బరి పాలలో వండిన మాంసం లేదా కోడి మాంసం, చికెన్ *[[:en: | ]]*, *[[:en: apigigi]]* (అరటి ఆకులో చుట్టి తయారుచేసే లేత కొబ్బరి, కర్రపెండలం ముద్ద మిశ్రమం), మరియు ఉష్ణమండల పండ్లు ఉన్నాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి
* మరియానా దీవులలో రైలు రవాణా
* మరియానా దీవుల అపోస్టోలిక్ ప్రిఫెక్చరు
* దీవుల జాబితాలు
* మరియానాస్ ఉష్ణమండల పొడి అడవులు
* మరియానా దీవులలో స్థానిక మొక్కల జాబితా
* ఉత్తర మరియానా దీవుల పక్షుల జాబితా
* ఉత్తర మరియానా దీవుల క్షీరదాల జాబితా
* మరియానా అగాధం

## మూలాలు