జియోంగ్ను సామ్రాజ్యం

జియోంగ్ను (, ) గిరిజన సమాఖ్య  
పురాతన చైనీసు మూలాలు ప్రకారం తూర్పు యురేషియను స్టెప్పీలో సా.శ 3వ శతాబ్దం నుండి 1వ శతాబ్దం చివరి వరకు నివసించిన సంచార ప్రజలు. మోదు చాన్యు, సా.శ 209 తర్వాత అత్యున్నత నాయకుడు, **జియోంగ్ను సామ్రాజ్యాన్ని'' స్థాపించాడు. 

వారి మునుపటి అధిపతులను పడగొట్టిన తర్వాత  యుఎజి, మంగోలియను పీఠభూమి మీద కేంద్రీకృతమై ఉన్న [[తూర్పు ఆసియా]] [[స్టెప్పీ]]లలో జియోంగ్ను ఆధిపత్య శక్తిగా మారింది. జియాంగ్ను ఇప్పుడు [[సైబీరియా]], ఇన్నరు మంగోలియా, గన్సు  జిన్జియాంగు ప్రాంతాలలో కూడా చురుకుగా ఉన్నారు. ఆగ్నేయంలోని చైనీసు రాజవంశాలతో వారి సంబంధాలు సంక్లిష్టంగా ఉండేవి. శాంతి, యుద్ధం, అణచివేత వివిధ కాలాల మధ్య ప్రత్యామ్నాయంగా ఉండేవి. చివరికి జియాంగ్నును హాన్ రాజవంశం శతాబ్దాల సుదీర్ఘ సంఘర్షణ తరువాత ఓడించారు. దీని ఫలితంగా సమాఖ్య రెండుగా విడిపోయింది. హాన్ సరిహద్దులలో పెద్ద సంఖ్యలో జియాంగ్నును బలవంతంగా తిరిగి స్థిరపరిచారు. "ఐదు అనాగరికులు"లో ఒకటిగా జాబితా చేయబడిన పదహారు రాజ్యాల కాలంలో వారి వారసులు హాన్-జావో, ఉత్తర లియాంగు, హెలియను జియా రాజవంశ రాజ్యాలను స్థాపించారు. ఉత్తర దక్షిణ రాజవంశాల కాలంలో ఉత్తర చైనాలో ఉత్తర జౌ (జియోంగ్ను మూలానికి చెందిన యువెను తెగ సభ్యులు స్థాపించారు) స్థాపించారు.

జియోంగ్నును సమీపంలోని సకాలు, సర్మాటియన్లతో అనుబంధించడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు ఒకప్పుడు వివాదాస్పదమయ్యాయి. అయితే పురావస్తు జన్యుశాస్త్రం జియోంగ్నుతో వారి పరస్పర చర్యను, బహుశా [[హూనిక్ సామ్రాజ్యం|హన్స్]]తో వారి సంబంధాన్ని కూడా నిర్ధారించింది. జియోంగ్ను జాతి కేంద్రం గుర్తింపు విభిన్న పరికల్పనలకు సంబంధించిన అంశంగా ఉంది. ఎందుకంటే కొన్ని పదాలు, ప్రధానంగా బిరుదులు, వ్యక్తిగత పేర్లు మాత్రమే చైనీసు మూలాలలో భద్రపరచబడ్డాయి. ''జియోంగ్ను'' అనే పేరు హస్సు, లేదా హునా, అనే పేరుతో సంబంధితమైనది కావచ్చు. అయితే ఇది వివాదాస్పదమైనది. ఇతర భాషా లింకులు—అన్నీ వివాదాస్పదమైనవి—విద్యార్థులు ప్రతిపాదించిన వాటిలో; టర్కికు  ఇరానియను,  మంగోలికు, యురాలికు, యెనిసియను,   లేదా బహుళ జాతి ఉన్నాయి.

==పేరు==
"జియోంగ్ను" అనే పదానికి "ఉగ్ర బానిస" అని అర్థం. వారిని హాన్ చైనీయులు గుర్రం మీద ప్రయాణించిన ఉత్తరం నుండి వచ్చిన ఆక్రమణదారులుగా గుర్తించారు.  జియోంగ్ను ఉచ్చారణ జియోనుగా  అనేది ఆధునిక మాండరిను చైనీసు ఉచ్చారణ. ఇది ఇప్పుడు బీజింగు‌లో మాట్లాడే మాండరిను మాండలికం నుండి వచ్చింది. ఇది సా.శ. రెండవ సహస్రాబ్దిలో మాత్రమే ఉనికిలోకి వచ్చింది. పురాతన చైనీసు ఉచ్చారణను వాంగు లి జెంగు‌జాంగు షాంగ్ఫాంగు అభిప్రాయం ప్రకారం ''జియోను-న'' లేదా ''ఘొన్నా'' గా పునర్నిర్మించారు. ఇవి చైనాలో విస్తృతంగా గుర్తించబడిన రెండు పురాతన చైనీసు పునర్నిర్మాణాలు.  సైనాలజిస్టు ఆక్సెలు షుస్లరు (2014) జియోంగ్ను ఉచ్చారణలను చివరి పాత చైనీసు ()లో ''హియాను-న''గా, తూర్పు హాన్ చైనీసులో ''హియాను-న''గా పునర్నిర్మించారు; ఇతర చైనీసు ట్రాన్సుక్రిప్షను‌లను ఉదహరిస్తూ, వెలారు నాసికా మధ్యస్థ ''-న-'', ఒక చిన్న అచ్చు తర్వాత సాధారణ నాసికా పాత్రను పోషించినట్లు అనిపిస్తుంది - కొన్నిసార్లు ''ఎన్'' లేదా ''ఎమ్'' కు సమానం -, షూస్లరు ప్రతిపాదించాడు 香ను జియోంగ్ను ''హియాను-న'', ''హాన్-న'' అనేది విదేశీ ,''హోన'' లేదా,''హ్యూనా'' చైనీసు అనువాదం, హాన్ లేదా ప్రీ-హాన్ కావచ్చు. దీనిని షూస్లరు [[హూనిక్ సామ్రాజ్యం |హన్స్]], సంస్కృత ''[[హ్యూణప్రజలు|హునా]]''తో పోల్చారు. అయితే అదే మధ్యస్థ ''-ŋ-'' క్రిస్టోఫరు పి. అట్వుడు (2015) ను పునర్నిర్మించమని ప్రేరేపిస్తుంది. ''జియోనై'', దీనిని ఆయన [[మంగోలియా]]లోని ఓంగి నది () నుండి తీసుకున్నాడు. ఇది మొదట జాతి పేరు కంటే రాజవంశ పేరు అని సూచిస్తుంది.

== చరిత్ర ==

=== పూర్వీకులు ===

మధ్య, తూర్పు మంగోలియాలోని జియోంగ్నుతో అనుబంధించబడిన భూభాగాలు గతంలో స్లాబు గ్రేవు కల్చరు (ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా మూలం) నివసించేవి. ఇవి సా.శ 3వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగాయి. జన్యు పరిశోధన సూచిస్తుంది.  జియోంగ్ను ప్రాథమిక పూర్వీకులు  స్లాబు గ్రేవు ప్రజలని వారు పశ్చిమ యురేషియన్లతో గణనీయమైన, సంక్లిష్టమైన మిశ్రమం ద్వారా జియోంగ్ను ఏర్పడ్డారని.

పశ్చిమ జౌ (క్రీ.పూ. 1045–771) కాలంలో ఉత్తర, వాయువ్య ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన సంచార తెగలతో అనేక ఘర్షణలు జరిగాయి. వీటిని జియాన్యును, గుయిఫాంగు లేదా జిరాంగు, షా‌న్రాంగు లేదా క్వాన్రాంగు వంటి వివిధ "రోంగు" తెగలు అని పిలుస్తారు. ఈ తెగలు జౌ భూభాగాన్ని వేధిస్తున్నట్లు నమోదు చేయబడ్డాయి. కానీ ఆ సమయంలో జౌ ​​ఉత్తరం వైపు విస్తరిస్తూ వారి సాంప్రదాయ భూములను, ముఖ్యంగా వీ నది లోయ వరకు ఆక్రమించారు. పురావస్తుశాస్త్రపరంగా సివా సంస్కృతి ఖర్చుతో జౌ ఉత్తరం, వాయువ్యం వైపు విస్తరించింది.  సాశ 771 లో క్వాన్రాంగు పశ్చిమ జౌను అంతం చేశాడు. తరువాత హౌజింగు జౌ రాజధానిని కొల్లగొట్టి చివరి పశ్చిమ జౌ రాజు యును చంపాడు. ఆ తర్వాత ఉత్తర తెగలతో వ్యవహరించే పనిని వారి సామంతుడు, క్విన్ రాజ్యంకు వదిలేశారు.

పశ్చిమాన జియాంగ్నసు ఏర్పడటానికి ముందే పాజిరికు సంస్కృతి (క్రీ.పూ. 6వ–3వ శతాబ్దం)  ఉంది.   సిథియను సంస్కృతి;  [[సైబీరియా]],శాశ్వత మంచులో, ఆల్టై పర్వతాలు, [[కజకస్తాన్]], సమీపంలోని [[మంగోలియా]]లో కనుగొనబడిన సైబీరియను ఐస్ మైడెను వంటి తవ్విన కళాఖండాలు  మమ్మీ చేయబడిన మానవుల ద్వారా దీనిని గుర్తించారు.  దక్షిణాన, ఆర్డోసు సంస్కృతి [[కంచుయుగం]]  ప్రారంభ  [[ఇనుప యుగం]] నుండి క్రి.పూ 6వ శతాబ్దం వరకు ఆర్డోసు లూపు (ఆధునిక ఇన్నరు మంగోలియా, [[చైనా]])లో అభివృద్ధి చెందింది. తెలియని జాతి-భాషా మూలం, ఇది ఇండో-యూరోపియను-మాట్లాడేవారి తూర్పున ఉన్న విస్తరణను సూచిస్తుందని భావిస్తున్నారు.  సా.శ 2వ శతాబ్దంలో జియాంగ్ను విస్తరణ ద్వారా యుయెజి స్థానభ్రంశం చెంది మధ్య, దక్షిణ ఆసియాకు వలస వెళ్ళవలసి వచ్చింది. 

=== ప్రారంభ చరిత్ర ===


పశ్చిమ హాను చరిత్రకారుడు సిమా క్వియాను తన ''గ్రాండు హిస్టారియను రికార్డ్సు'' (సుమారు క్రీపూ 100) ఒక ''లీజువాను'' (శ్రేణి ఖాతా)లో జియోంగ్ను మీద ప్రారంభమైన కానీ వివరణాత్మక వివరణను రచించాడు. దీనిలో జియోంగ్ను ఒక నిర్దిష్ట చున్వీ వారసులుగా ఆరోపించబడ్డాడు. ఆయన "లార్డు జియా వంశం" యు ది గ్రేటు నుండి వచ్చాడు. అయినప్పటికీ సిమా కియాను కూడా పాశ్చాత్య (హూవాక్సియా)కి మధ్య ఒక ప్రత్యేక రేఖను గీసాడు. (జియోంగ్ను), వారిని నాగరికత, అనాగరిక సమాజం అనే అర్థంలో రెండు ధ్రువ సమూహాలుగా వర్ణించారు: హువా–యి వ్యత్యాసం. సిమా క్వియాను కూడా క్రీపూ 265 కి ముందు జావో-జియోంగ్ను యుద్ధానికి ముందు వైల్డు గూసు గేటు, డై కమాండరీలకు ఉత్తరాన జియోంగ్ను ప్రారంభ రూపాన్ని ప్రస్తావించాడు; అయితే సినోలజిస్టు ఎడ్విను పుల్లీబ్లాంకు (1994) వాదిస్తూ క్రీపూ 241- పూర్వపు జియోంగ్ను ప్రస్తావనలు హు ప్రజలుకు కాలానుగుణ ప్రత్యామ్నాయాలు అని వాదించాడు. 
కొన్నిసార్లు జియోంగ్ను ఇతర సంచార ప్రజల నుండి వేరు చేయబడేవారు; అవి హు ప్రజలు; కానీ ఇతర సందర్భాలలో చైనీసు మూలాలు తరచుగా జియోంగ్నును ''హు'' ప్రజలుగా వర్గీకరించాయి. ఇది సంచార ప్రజలకు ఒక సాధారణ పదం. సిమా క్వియాను కూడా అస్థిరంగా ఉన్నాడు: "జావో వంశపారంపర్య గృహం" అనే అధ్యాయంలో ఆయన డోంఘును హు ప్రాపరు‌గా పరిగణించాడు.  అయినప్పటికీ మరెక్కడా ఆయన జియాంగ్నును కూడా హుగా పరిగణించాడు. 

పురాతన చైనా తరచుగా జియాన్యును, జిరాంగు సంచార ప్రజలతో సంబంధం కలిగి ఉండేది. తరువాతి చైనీసు చరిత్ర చరిత్రలో ఈ ప్రజలలోని కొన్ని సమూహాలు జియాంగ్ను ప్రజల పూర్వీకులుగా నమ్మబడ్డాయి. ఈ సంచార ప్రజలు తరచుగా షాంగు (ముఖ్యంగా జౌతో) పదేపదే సైనిక ఘర్షణలు జరిపారు. వారు తరచుగా విస్తరణ ప్రవాహంలో సంచార జాతులను జయించి బానిసలుగా చేసుకున్నారు. యుద్ధ రాజ్యాల కాలంలో క్విన్, జావో, యాన్ రాజ్యాల సైన్యాలు జియాంగ్ను, ఇతర హు ప్రజలు నివసించే వివిధ సంచార భూభాగాలను ఆక్రమించి జయించాయి.

జియాంగ్ను ఒక భాగమని పుల్లీబ్లాంకు వాదించారు. యికు అనే జిరాంగు సమూహం, షాన్బీలో నివసించారు. వారు శతాబ్దాలుగా చైనాచే ప్రభావితమయ్యారు. [[హూనిక్ సామ్రాజ్యం|క్విన్ రాజవంశం]] వారిని తరిమికొట్టడానికి ముందు.  జియాంగ్నుకు వ్యతిరేకంగా క్విన్ చేసిన పోరాటం జియాంగ్నును  క్విన్ భూభాగాంగా విస్తరించింది.  క్విన్ రాజవంశం ఏకీకరణ తర్వాత జియాంగ్ను క్విన్ ఉత్తర సరిహద్దుకు ముప్పుగా మారింది. వారు ప్రకృతి వైపరీత్యాలను ఎదుర్కొన్నప్పుడు క్విన్ రాజవంశం మీద దాడి చేసే అవకాశం ఉంది.

=== రాజ్యం ఏర్పాటు ===
మొదటిగా తెలిసిన జియాంగ్ను నాయకుడు టౌమాను. ఆయన క్రీపూ 220, 209 మధ్య పాలించాడు. క్రీపూ 215లో చైనా చక్రవర్తి క్విన్ షి హువాంగు జనరలు మెంగు టియానును జియాంగ్నుకు వ్యతిరేకంగా క్విన్ సైనిక పోరాటానికి పంపాడు. మెంగు టియాను జియాంగ్నును ఓడించి ఓర్డోసు లూపు నుండి వారిని బహిష్కరించాడు. వారిని టౌమాను, జియాంగ్ను ఉత్తరం వైపు మంగోలియను పీఠభూమి లోకి పారిపోయేలా చేశాడు. క్రీపూ 210 లో మెంగు టియాను మరణించాడు. క్రీపూ 209 లో జియాంగ్ను కుమారుడు మోదు జియాంగ్ను ''చాన్యు'' అయ్యాడు.

[[క్విన్ రాజవంశం]] ముప్పు నుండి జియోంగ్నును రక్షించడానికి మోదు చాన్యు జియోంగ్నును ఒక శక్తివంతమైన సమాఖ్యగా ఏకం చేశాడు. ఇది జియోంగ్నును మరింత బలీయమైన రాజకీయ వ్యవస్థగా మార్చింది. ఇది పెద్ద సైన్యాలను ఏర్పరచగలదు, మెరుగైన వ్యూహాత్మక సమన్వయాన్ని అమలు చేయగలదు.  క్రీపూ 207 లో క్విన్ రాజవంశం పతనమైంది. అంతర్గత సంఘర్షణ తర్వాత క్రీపూ 202లో పశ్చిమ హాన్ రాజవంశం ద్వారా అది భర్తీ చేయబడింది. ఈ చైనీసు అస్థిరత కాలం జియాంగ్ను వంశానికి శ్రేయస్సు కాలంగా మారింది. వారు భారీ శ్రమ కొరకు బానిసలను ఉపయోగించడం, వంటి అనేక హాన్ వ్యవసాయ పద్ధతులను స్వీకరించి హాన్-శైలి ఇళ్లలో నివసించారు.



అంతర్గత ఐక్యతను ఏర్పరచుకున్న తర్వాత మోదు చాన్యు జియాంగ్ను సామ్రాజ్యాన్ని అన్ని దిశలలో విస్తరించాడు. ఉత్తరాన ఆయన దక్షిణ సైబీరియాలోని డింగ్లింగుతో సహా అనేక సంచార జాతుల ప్రజలను జయించాడు. గన్సు హెక్సీ కారిడారులో తూర్పు మంగోలియా, మంచూరియా డోంఘు ప్రజల శక్తిని అలాగే యుయెజిని అణిచివేశాడు. అక్కడ ఆయన కుమారుడు జిజు, యుయెజి రాజు  పుర్రె నుండి కప్పును తయారు చేశాడు. గతంలో క్విన్ జనరలు మెంగు టియాను స్వాధీనం చేసుకున్న పసుపు నది మీద ఉన్న జియోంగ్ను అసలు మాతృభూమిని కూడా మోడు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మోడు నాయకత్వంలో జియోంగ్ను హాన్ రాజవంశాన్ని బెదిరించేంత శక్తివంతమైనదిగా మారింది.

క్రీపూ 200లో మోడు తన 3,20,000 మంది సైన్యంతో బైడెంగు (ప్రస్తుత డాటాంగు, షాంక్సి)లోని పెటెంగు కోట వద్ద మొదటి హాన్ రాజవంశ చక్రవర్తి గావో-డి (గావో-డి)ని ముట్టడించాడు.  ఉత్తర ప్రావిన్సులను జియోంగ్నుకు అప్పగించడం, వార్షిక పన్నులు చెల్లించడం వంటి మోడు నిబంధనలన్నింటినీ గావో (గావో-డి) అంగీకరించిన తర్వాత ఆయన ముట్టడిని విడిచిపెట్టడానికి అనుమతించబడ్డాడు. గావోజు తన రాజధాని చాంగను (ప్రస్తుత [[జియాన్]])కి తిరిగి రాగలిగినప్పటికీ మోడు అప్పుడప్పుడు హాన్ ఉత్తర సరిహద్దును బెదిరించాడు. చివరికి క్రీపూ 198 లో శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది.

జియాంగ్ను వారి విస్తరణలో క్రీస్తుపూర్వం 176లో వారి పశ్చిమ పొరుగున ఉన్న యుయేజీని హెక్సీ కారిడారు నుండి తరిమికొట్టారు. యుయేజీ రాజును చంపి పశ్చిమ ప్రాంతాలలో తమ ఉనికిని చాటుకున్నారు.

క్రీ.పూ. 174లో మోడు మరణించే సమయానికి  హాన్ సామ్రాజ్యం సరిహద్దులో ఉన్న సంచార జాతులలో జియాంగ్ను అత్యంత ప్రముఖులుగా గుర్తించబడ్డారు ''హాన్ పుస్తకం'' ప్రకారం తరువాత డువాను చెంగ్షి తొమ్మిదవ శతాబ్దపు ''ఇతర మోర్సెల్లెనియసు మోర్సెల్సు ఫ్రం యుయాంగు''లో ఉదహరించబడింది:


=== జియోంగ్ను సోపానక్రమం ===


జియాంగ్ను పాలకుడిని ''చాన్యు'' అని పిలిచేవారు. ఆయన కింద టుక్వి కింగులు ఉన్నారు. ఎడమవైపు టుక్వి రాజు సాధారణంగా ఊహాజనిత వారసుడుగా ఉండేవాడు . ఆయన క్రింద ఎడమ, కుడి జతల అధికారులు ఉన్నారు: ''గులి'', సైన్యాధికారులు, గొప్ప గవర్నర్లు, ''డాంఘు'', ''గుడు''. వారి క్రింద వెయ్యి, వంద, పది మంది వ్యక్తులతో కూడిన దళాల కమాండర్లు ఉన్నారు. ఈ సంచార జాతి, ఒక సైన్యం వలె వ్యవస్థీకృతమైంది.

మోడు తర్వాత తరువాతి నాయకులు జియోంగ్ను ఎడమ, కుడి శాఖలను ప్రాంతీయ ప్రాతిపదికన విభజించి రాజకీయ సంస్థ, ద్వంద్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు. చైనా చక్రవర్తికి సమానమైన పాలకుడు ''చాన్యు'' లేదా ''షాన్యు'', కేంద్ర భూభాగం మీద ప్రత్యక్ష అధికారాన్ని ఉపయోగించాడు. లాంగు‌చెంగు (ఖాంగై పర్వతాల చుట్టూ, ఓటుకెను) ([[చైనీస్ భాష|చైనీస్]]: 龍城; మంగోలియను: లూట్; అక్షరాలా "డ్రాగను నగరం") వార్షిక సమావేశ స్థలంగా మారింది. జియోంగ్ను రాజధానిగా పనిచేసింది.  లాంగ్చెంగు శిథిలాలు దక్షిణాన కనుగొనబడ్డాయి 2017లో 

షాంగ్సీకి ఉత్తరంగా వామపక్షాల తుకి రాజు బీజింగు‌కు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నారు. కుడివైపున ఉన్న తుకి రాజు గన్సు వరకు ఆర్డోసు లూపు ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నారు.

=== హాన్ రాజవంశంతో వివాహ దౌత్యం ===
క్రీ.పూ. 200 శీతాకాలంలో తైయువాను జియాంగ్ను ముట్టడి తరువాత హాన్ చక్రవర్తి గావోజు మోడు చాన్యు మీద సైనిక పోరాటానికి వ్యక్తిగతంగా నాయకత్వం వహించాడు. బైడెంగు యుద్ధంలో ఆయన మెరుపుదాడికి గురయ్యాడు. జియాంగ్ను అశ్వికదళం ఆయన మీద దాడి చేసింది. చక్రవర్తి ఏడు రోజుల పాటు సరఫరాలు, బలగాల నుండి తెగబడినప్పటికీ పట్టుబడకుండా తృటిలో తప్పించుకున్నాడు.

హాన్ రాజవంశం జియాంగ్నుతో హెకిను () వివాహ సంబంధాలను ఆచరిస్తున్నప్పుడు చక్రవర్తి కుమార్తెలను పంపకుండా ఉండటానికి  "రాకుమార్తెలు" అని ముద్ర వేయబడిన సాధారణ మహిళలను, హాన్ సామ్రాజ్య కుటుంబ సభ్యులుగా జియాంగ్నుకు అనేకసార్లు పంపింది. సరిహద్దు దాడులను ఆపడానికి చేసే వారి ప్రయత్నాలలో జియాంగ్ను నాయకులను వివాహం చేసుకోవడానికి హాన్ ఈ "యువరాణులను" పంపాడు. ఏర్పాటు చేసిన వివాహాలతో పాటు, దాడిని ఆపడానికి జియాంగ్నుకు లంచం ఇవ్వడానికి హాన్ బహుమతులు పంపాడు. క్రీపూ 200 లో పింగు‌చెంగు వద్ద ఓటమి తర్వాత హాన్ చక్రవర్తి జియాంగ్ను ముప్పుకు సైనిక పరిష్కారాన్ని వదులుకున్నాడు. బదులుగా క్రీపూ 198లో రాజ సభ్యుడుగా లియు జింగును చర్చల కోసం పంపారు. పార్టీల మధ్య చివరికి కుదిరిన శాంతి ఒప్పందంలో ''చాన్యు''తో వివాహంలో హాన్ యువరాణిని ఇవ్వడం; [[పట్టుచీర|పట్టు]], స్వేదన పానీయాలు, [[బియ్యం]] జియాంగ్నుకు కాలానుగుణ బహుమతులు; రాజ్యాల మధ్య సమాన హోదా;  పరస్పర సరిహద్దుగా సరిహద్దు గోడ ఉన్నాయి.



ఈ మొదటి ఒప్పందం అరవై సంవత్సరాల పాటు హాన్, జియోంగ్ను మధ్య సంబంధాలకు నమూనాను నిర్దేశించింది. క్రీపూ 135 వరకు ఈ ఒప్పందం తొమ్మిది సార్లు పునరుద్ధరించబడింది. ప్రతిసారీ జియోంగ్ను సామ్రాజ్యానికి "బహుమతులు" పెరిగాయి. క్రీపూ 192 లో మోదును హాన్ చక్రవర్తి గావోజు వితంతువు సామ్రాజ్ఞి లూ ఝి చేతిని కూడా కోరాడు. ఆయన కుమారుడు. వారసుడు లావోషాంగు చాన్యు అని పిలువబడే శక్తివంతమైన జియు. తన తండ్రి విస్తరణ విధానాలను కొనసాగించాడు. పెద్ద ఎత్తున ప్రభుత్వ ప్రాయోజిత మార్కెటు వ్యవస్థను నిర్వహించడానికి చక్రవర్తి వెనుతో చర్చలు జరపడంలో లావోషాంగు విజయం సాధించాడు.

జియోంగ్నుకు మంచి ప్రయోజనం చేకూర్చినప్పటికీ చైనా దృక్కోణం నుండి వివాహ ఒప్పందాలు ఖరీదైనవి. చాలా అవమానకరమైనవి, అసమర్థమైనవిగా భావించబడ్డాయి. లావోషాంగు చాన్యు శాంతి ఒప్పందాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించలేదని చూపించాడు. ఒక సందర్భంలో ఆయన స్కౌట్సు చాంగ్'ఆన్ సమీపంలోని ఒక ప్రదేశానికి చొచ్చుకుపోయాయి. క్రీ.పూ. 166లో ఆయన వ్యక్తిగతంగా 1,40,000 అశ్వికదళాన్ని ఆండింగు మీద దండెత్తి, యోంగు వద్ద సామ్రాజ్య తిరోగమనం వరకు చేరుకున్నాడు. క్రీ.పూ. 158లో ఆయన వారసుడు షాంగు‌డాంగు మీద దాడి చేయడానికి 30,000 అశ్వికదళాలను, యున్‌జోంగు మీద మరో 30,000 మందిని పంపాడు.

హాన్ రాజవంశ అధికారులు, అధికారులతో జియాంగ్నులు వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. వారు  హాన్ చక్రవర్తి సేవలో జియాంగ్నుకు చేరిన హాన్ చైనీయులు ''చాన్యు''  సోదరీమణులు, కుమార్తెలను వివాహం చేసుకున్నారు.   లావోషాంగు చాన్యు కుమార్తె ( జుంచెను చాన్యు, యిజిక్సి చాన్యు అక్క)  హాన్ రాజవంశానికి సేవ చేస్తున్న జియాంగ్ను జి మార్క్విసు జనరలు జావో జిను‌ను వివాహం చేసుకున్నారు. క్వీడిహౌ చాన్యు కుమార్తె హాన్ చైనీసు జనరలు లి లింగును వివాహం చేసుకుంది. ఆయన లొంగిపోయి తర్వాత   జియాంగ్నుకు ఫిరాయించిన మరో హాన్ చైనీస్ జనరలు లి గ్వాంగ్లిని, హెవెన్లీ హార్సెసు యుద్ధంలో జనరలు హులుగు చాన్యు కుమార్తెను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. హాన్ చైనీసు దౌత్యవేత్త సువు అరెస్టు చేయబడి బందీగా తీసుకెళ్లబడినప్పుడు లి లింగు ఇచ్చిన జియాంగ్ను స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నాడు. హాన్ చైనీసు అన్వేషకుడు జాంగు క్వియాను ఒక జియోంగ్ను స్త్రీని వివాహం చేసుకున్నాడు. జియోంగ్ను చేత బంధించబడినప్పుడు ఆమె ద్వారా ఒక బిడ్డకు జన్మనిచ్చాడు. 

యెనిసీ కిర్గిజు ఖగనేటు ఖాగనులు [[హాన్ రాజవంశం]] జనరలు లీ గువాంగు మనవడు అయిన చైనీసు జనరలు లీ లింగు నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు.  క్రీపూ మొదటి శతాబ్దంలో లి లింగు‌ను జియాంగ్నులు బంధించారు.
 టాంగు రాజ లి కుటుంబం కూడా లి గువాంగు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పుకున్నందున కిర్గిజు ఖగను టాంగు ఇంపీరియలు కుటుంబ సభ్యుడిగా భహిష్కరించబడినట్లు గుర్తించబడింది. కిర్గిజు ఖగను అరే (阿熱) ఉయ్ఘరు ఖగనేటు మీద దండెత్తి ఖాసరు ఖగనును ఉరితీసిన తరువాత ఈ సంబంధం శాంతపరిచబడింది. ఈ వార్తను కిర్గిజు రాయబారి జువు హేసు (註吾合素) చాంగ్'ఆన్ కు తీసుకువచ్చారు.

=== హాన్–జియోంగ్ను యుద్ధం ===

హాన్ చక్రవర్తి వు పశ్చిమాన ఉన్న మర్మమైన రాజ్యాలను అన్వేషించడానికి జియోంగ్నును ఎదుర్కోవడానికి యుయెజి ప్రజలతో కూటమిని ఏర్పరచడానికి హాన్ చైనీసు అన్వేషకుడిని జాంగు క్వియాను పంపినప్పుడు హాన్ రాజవంశం యుద్ధానికి సన్నాహాలు చేసింది. ఈ సమయంలో జాంగు జియాంగ్ను భార్యను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయనకు ఒక కొడుకును కన్నది. జియాంగ్ను నాయకుడి నమ్మకాన్ని పొందాడు. జాంగు క్వియాను ఈ మిషను‌లో విజయం సాధించలేకపోయినప్పటికీ పశ్చిమ దేశాల గురించి ఆయన నివేదికలు హాన్ సామ్రాజ్యం నుండి పశ్చిమ మార్గాలలో జియోంగ్ను పట్టును ఎదుర్కోవడానికి మరింత ప్రోత్సాహాన్ని అందించాయి. హాన్ [[సిల్క్ రోడ్| ఉత్రర సిల్క్ రోడ్]] ఉపయోగించి మనుషులను. సామాగ్రిని తరలించడానికి పెద్ద ఎత్తున దాడి చేయడానికి సిద్ధమైంది.

చక్రవర్తి వెన్ పాలన నుండి హాన్ రాజవంశం సైనిక ఘర్షణకు సన్నాహాలు చేస్తుండగా మాయి వద్ద ''చాన్యు''ను మెరుపుదాడికి గురిచేసే ఒక అబార్టివు ట్రాపు తర్వాత క్రీపూ 133 వరకు విరామం రాలేదు. ఆ సమయానికి సామ్రాజ్యం రాజకీయంగా, సైనికంగా, ఆర్థికంగా ఏకీకృతం అయింది. కోర్టులో సాహసోపేతమైన యుద్ధ అనుకూల వర్గం నాయకత్వం వహించింది. ఆ సంవత్సరంలో చక్రవర్తి వు శాంతి ఒప్పందాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఒక సంవత్సరం ముందు తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని తిప్పికొట్టాడు.

క్రీపూ 129 చివరిలో పూర్తి స్థాయి యుద్ధం ప్రారంభమైంది. 40,000 హాన్ అశ్వికదళం సరిహద్దు మార్కెట్లలో జియాంగ్ను మీద ఆకస్మిక దాడి చేసింది. 127 లో హాన్ జనరలు వీ క్వింగు ఆర్డోసు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. క్రీపూ 121లో హువో క్యూబింగు లాంగ్జీ నుండి పశ్చిమ దిశగా తేలికపాటి అశ్విక దళాన్ని నడిపించి ఆరు రోజుల్లోనే ఐదు జియాంగ్ను రాజ్యాల గుండా పోరాడినప్పుడు జియాంగ్నుకు మరో ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. జియాంగ్ను హున్యే రాజు 40,000 మంది పురుషులతో లొంగిపోవలసి వచ్చింది. క్రీపూ 119 లో హువో, వీ ఇద్దరూ 50,000 మంది అశ్వికదళ సైనికులకు, 1,00,000 మంది ఫుటు‌సైనికులకు నాయకత్వం వహించారు (జియాంగ్ను కదలికను కొనసాగించడానికి, అశ్వికదళం కాని హాన్ సైనికులలో చాలామంది గుర్రం మీద ప్రయాణించే మొబైలు పదాతిదళ సైనికులు, కానీ కాలినడకన పోరాడారు), వేర్వేరు మార్గాలలో ముందుకు సాగడం వలన ''చాన్యు,'' ఆయన జియోంగ్ను కోర్టు [[గోబీ ఎడారి]]కి ఉత్తరం వైపు పారిపోవాల్సి వచ్చింది. 



ప్రధాన లాజిస్టికలు ఇబ్బందులు ఈ పోరాటాల వ్యవధి  దీర్ఘకాలిక కొనసాగింపును పరిమితం చేశాయి. యాన్ యు (嚴尤) విశ్లేషణ ప్రకారం ఇబ్బందులు రెండు రెట్లు ఉన్నాయి. మొదటగా సుదూర ప్రాంతాలకు ఆహారాన్ని సరఫరా చేయడంలో సమస్య ఉంది. రెండవది, ఉత్తర జియోంగ్ను భూములలో వాతావరణం హాన్ సైనికులకు కష్టంగా ఉంది. వారు ఎప్పుడూ తగినంత ఇంధనాన్ని మోయలేరు.
అధికారిక నివేదికల ప్రకారం, జియోంగ్ను 80,000 నుండి 90,000 మంది పురుషులను కోల్పోయింది. హాన్ దళాలు ఎడారిలోకి తీసుకువచ్చిన 1,40,000 గుర్రాలలో 30,000 కంటే తక్కువ మంది హాన్ సామ్రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చారు.

క్రీ.పూ. 104, 102లో హాన్ దయువాను రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడి స్వర్గపు గుర్రాల యుద్ధం గెలిచారు. ఫలితంగా హాన్ అనేక ఫెర్ఘానా గుర్రాలను సంపాదించింది. ఇవి జియోంగ్నుతో జరిగిన యుద్ధంలో వారికి మరింత సహాయపడ్డాయి. ఈ యుద్ధాల ఫలితంగా హాన్ సామ్రాజ్యం ఓర్డోసు గన్సు కారిడారు నుండి లాపు నారు వరకు వ్యూహాత్మక ప్రాంతాన్ని నియంత్రించింది. వారు జియోంగ్నును దక్షిణాన క్యాంగు ప్రజలు నుండి వేరు చేయడంలో విజయం సాధించారు. పశ్చిమ ప్రాంతాలకు ప్రత్యక్ష ప్రాప్తిని కూడా పొందారు. జియోంగ్ను మీద బలమైన హాన్ నియంత్రణ కారణంగా జియోంగ్ను అస్థిరంగా మారింది. ఇక మీద హాన్ సామ్రాజ్యానికి ముప్పుగా లేదు.

=== జియోంగ్ను అంతర్యుద్ధం (క్రీ.పూ. 60–53) ===


చాన్యు మరణించినప్పుడు ఆయన కొడుకు వయస్సుకు రాకపోతే అధికారం ఆయన తమ్ముడికి వెళ్ళవచ్చు. ఈ వ్యవస్థ సాధారణంగా ఒక వయోజన పురుషుడిని సింహాసనం మీద ఉంచుతుంది. కానీ తరువాతి తరాలలో సింహాసనాన్ని పొందే అనేక వంశాలు ఉన్నప్పుడు ఇబ్బంది కలిగించవచ్చు. జులుక్వాంక్యూ చాన్యు క్రీస్తుపూర్వం 60లో మరణించినప్పుడు, జులుక్వాంక్యూ బంధువు మనవడు వోయాన్కుడి అధికారాన్ని తీసుకున్నాడు. కొంతవరకు దోపిడీదారుడిగా ఉండటంతో ఆయన తన సొంత వ్యక్తులను అధికారంలో ఉంచడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇది ఆయన శత్రువుల సంఖ్యను పెంచింది. జులుక్వాంక్యూ కుమారుడు తూర్పుకు పారిపోయాడు. క్రీపూ 58 లో తిరుగుబాటు చేశాడు. కొంతమంది వోయాన్కుడికి మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన ఆత్మహత్యకు పాల్పడ్డాడు. తిరుగుబాటు కుమారుడు హుహాన్యే చాన్యుగా మిగిలిపోయాడు. వోయాన్కుడి వర్గం ఆయన సోదరుడు టుకిని క్రీస్తుపూర్వం 58లో చాన్యుగా ఏర్పాటు చేసింది. క్రిపూ 57 లో మరో ముగ్గురు వ్యక్తులు తమను తాము ''చాన్యు''గా ప్రకటించుకున్నారు. ఆ సంవత్సరంలో టుకి చేతిలో ఓడిపోయిన మూడవ వ్యక్తికి అనుకూలంగా ఇద్దరు తమ వాదనలను వదులుకున్నారు. తరువాతి సంవత్సరం హుహాన్యేకు లొంగిపోయారు. క్రీపూ 56 లో టుకి హుహాన్యే చేతిలో ఓడిపోయి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. కానీ మరో ఇద్దరు హక్కుదారులు కనిపించారు: రన్జెను, హుహాన్యే అన్నయ్య జిజి చాన్యు. క్రీపూ 54లో రన్జెను జిజి చేత చంపబడ్డాడు. జిజి, హుహాన్యే మాత్రమే మిగిలిపోయారు. జిజి అధికారం స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. క్రీపూ 53లో హుహాన్యే దక్షిణానికి వెళ్లి చైనీయులకు లొంగిపోయాడు. జిజిని బలహీనపరచడానికి హుహాన్యే చైనా మద్దతును ఉపయోగించాడు. ఆయన క్రమంగా పశ్చిమానికి వెళ్ళాడు. క్రీపూ 49 లో టుకి సోదరుడు తనను తాను ''చాన్యు''గా ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు.  క్రీపూ 36 లో ఆయన జిజి చేత చంపబడ్డాడు.బాల్ఖాషు సరస్సు సమీపంలో పశ్చిమాన కొత్త రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు జిజిని చైనా సైన్యం చంపింది.

=== హాన్ తో సామంత సంబంధాలు ===
క్రీ.పూ. 53లో హుహాన్యే హాన్ చైనాతో సామంతులు సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నారు. హాన్ కోర్టు పట్టుబట్టిన అసలు నిబంధనలు ఏమిటంటే మొదట ''చాన్యు'' లేదా ఆయన ప్రతినిధులు కప్పం చెల్లించడానికి రాజధానికి రావాలి; రెండవది ''చాన్యు''   యువరాజును బందీగా పంపాలి; మూడవదిగా ''చాన్యు'' హాన్ చక్రవర్తికి కప్పం అర్పించాలి. చైనీసు ప్రపంచ క్రమంలో జియాంగ్ను రాజకీయ హోదా "సోదర రాజ్యం" నుండి "బాహ్య సామంతుడు" (外臣) కు తగ్గించబడింది.



హుహాన్యే తన కొడుకు "కుడి జ్ఞాని రాజు" అయిన షులౌజుటాంగు‌ను హాన్ కోర్టుకు బందీగా పంపాడు. క్రీపూ 51లో చంద్ర నూతన సంవత్సరం నాడు చక్రవర్తికి కప్పం చెల్లించడానికి ఆయన వ్యక్తిగతంగా చాంగను‌ను సందర్శించాడు. అదే సంవత్సరంలో ఆధునిక షాంజీ వాయువ్యంలో ఉన్న గాంక్వాను ప్యాలెసు వద్ద మరొక రాయబారి కిజుషాను‌ను స్వీకరించారు.  హుహాన్యే పాల్గొన్నందుకు ఆర్థికంగా ఆయనకు పెద్ద మొత్తంలో బంగారం, నగదు, బట్టలు, పట్టు, గుర్రాలు, ధాన్యం లభించాయి. హుహాన్యే క్రీపూ 49 -క్రీపూ 33 లలో మరో రెండు కప్పం చెల్లించే యాత్రలు చేశాడు; ప్రతిదానితో సామ్రాజ్య బహుమతులు పెంచబడ్డాయి. చివరి పర్యటనలో హుహాన్యే సామ్రాజ్య అల్లుడిగా ఉండటానికి అనుమతించమని కోరే అవకాశాన్ని పొందాడు. జియాంగ్ను రాజకీయ హోదా క్షీణతకు సంకేతంగా, చక్రవర్తి యువాను నిరాకరించాడు. బదులుగా ఆయనకు ఐదుగురు లేడీస్-ఇన్-వెయిటింగు‌లను ఇచ్చాడు. వారిలో ఒకరు వాంగు జావోజును, నలుగురు అందగాళ్ళలో ఒకరిగా చైనీసు జానపద కథలలో ప్రసిద్ధి చెందాడు.

తన సోదరుడి సమర్పణ గురించి జిజి తెలుసుకున్నప్పుడు ఆయన కూడా క్రీపూ 53 లో హాన్ కోర్టుకు ఒక కుమారుడిని బందీగా పంపాడు. తరువాత రెండుసార్లు - క్రీపూ 51,క్రీపూ 50 లలో - ఆయన హాన్ కోర్టుకు రాయబారులను కప్పం చెల్లించి పంపాడు. కానీ వ్యక్తిగతంగా కప్పం చెల్లించడంలో విఫలమైనందున ఆయన ఎప్పుడూ సామంతరాజ్య వ్యవస్థలోకి అనుమతించలేదు.క్రీపూ 36లో, పశ్చిమ ప్రాంతాల రక్షక-జనరలు గన్ యాన్షౌ సహాయంతో చెన్ టాంగు అనే జూనియరు అధికారి, జిజి యుద్ధంలో ఆయన ఓడించి ఆయన తలని చాంగను‌కు ట్రోఫీగా పంపాడు.

జిన్ రాజవంశం రాజకీయ తిరుగుబాట్లకు అనుగుణంగా హుదుర్షి పాలనలో (క్రీ.శ. 18–48)సామంతరాజ్య సంబంధాలు నిలిపివేయబడ్డాయి. పశ్చిమ ప్రాంతాల మీద అలాగే వుహువాను వంటి పొరుగు ప్రజల మీద తిరిగి నియంత్రణ సాధించడానికి జియోంగ్ను అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకున్నాడు. సా.శ 24 లో హుదర్షి సామంత వ్యవస్థను తిప్పికొట్టడం గురించి కూడా మాట్లాడాడు.

=== దక్షిణ జియోంగ్ను - ఉత్తర జియోంగ్ను ===

చక్రవర్తి గ్వాంగ్వు సంతృప్తిపరిచే విధానంతో జియోంగ్ను కొత్త శక్తిని ఎదుర్కొన్నాడు. తన శక్తి  అత్యున్నత స్థాయిలో హుదుర్షి తనను తాను తన ప్రముఖ పూర్వీకుడు మోడుతో పోల్చుకున్నాడు. అయితే జియోంగ్నులో పెరుగుతున్న ప్రాంతీయవాదం కారణంగా  ఎప్పుడూ ప్రశ్నించని అధికారాన్ని హుదుర్షి స్థాపించలేకపోయాడు. హుహాన్యే స్థాపించిన సోదర వారసత్వ సూత్రానికి విరుద్ధంగా, హుదుర్షి తన కుమారుడు పునును వారసుడిగా నియమించాడు. అయితే మునుపటి చాన్యు పెద్ద కుమారుడుగా కుడి వైపున ఉన్న రిజు రాజు బి (పై) మరింత చట్టబద్ధమైన హక్కును కలిగి ఉన్నాడు. తత్ఫలితంగా, చాన్యు ఆస్థానంలో జరిగే వార్షిక సమావేశానికి బి హాజరు కావడానికి నిరాకరించాడు. అయినప్పటికీ, క్రీ.శ. 46లో, పును సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

క్రీ.శ. 48లో దక్షిణాన బి అధికార స్థావరంలోని ఎనిమిది జియోంగ్ను తెగల సమాఖ్య, మొత్తం 40,000 నుండి 50,000 మంది పురుషుల సైనిక దళంతో, పును రాజ్యం నుండి విడిపోయి బీ ని చాన్యుగా ప్రకటించింది. ఈ రాజ్యం ''దక్షిణ జియోంగ్ను'' () గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

==== ఉత్తర జియోంగ్ను ====
ఓర్ఖాను (ఆధునిక ఉత్తర మధ్య మంగోలియా) చుట్టూ ఉన్న పును కింద ఉన్న రంప్ రాజ్యం **ఉత్తర జియోంగ్ను** () గా ప్రసిద్ధి చెందింది. పును ఉత్తర చాన్యుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. సా.శ 49లో ఉత్తర జియోంగ్నును దక్షిణ జియోంగ్ను ఘోరంగా ఓడించింది. అదే సంవత్సరం లియాడోంగు హాన్ గవర్నరు అయిన జై టోంగు కూడా వుహువాను, జియాను‌బీలను హాన్ రాజవంశంతో శాంతి చర్చలు జరపడానికి ఉత్తర జియోంగ్ను రాయబారుల మీద దాడి చేయమని అనేక ప్రత్యేక సందర్భాలలో ప్రలోభపెట్టాడు. కానీ పెద్దగా పురోగతి సాధించలేదు.

1960లలో ఉత్తర జియోంగ్ను పశ్చిమ ప్రాంతాలకు తమ ప్రభావాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నించడంతో శత్రుత్వాన్ని తిరిగి ప్రారంభించి హాన్ సరిహద్దుల మీద దాడులు ప్రారంభించారు. 73లో హాన్ రాజులు డౌ గు, జెంగు చోంగు‌లను తారిం బేసిను‌లోని ఉత్తర జియోంగ్నుకు వ్యతిరేకంగా ఒక గొప్ప దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించడానికి పంపడం ద్వారా ప్రతిస్పందించారు. ప్రఖ్యాత జనరలు బాన్ చావో సాహసకృత్యాలతో ఈ దండయాత్ర ప్రారంభంలో విజయవంతమైంది. కానీ  75లో హాన్ స్వదేశానికి సంబంధించిన విషయాల కారణంగా తాత్కాలికంగా ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది. బాన్ చావో వెనుకబడి ఉండి 1970లో మరణించే వరకు పశ్చిమ ప్రాంతాల మీద చైనా ప్రభావాన్ని కొనసాగించాడు.

తరువాతి దశాబ్దంలో ఉత్తర జియోంగ్ను మిడతల తెగుళ్ల కారణంగా కరువులను భరించాల్సి వచ్చింది. 87లో వారు జియాను‌బీ చేతిలో ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూశారు. వారు వారి చాన్యు యూలియును చంపి ఆయన చర్మాన్ని ట్రోఫీగా తీసుకున్నారు. ఉత్తర జియోంగ్ను గందరగోళంలో ఉండటంతో హాన్ జనరలు డౌ జియాను 89లో ఆల్టై పర్వతాల యుద్ధంలో దండయాత్రను ప్రారంభించి వారిని అణిచివేశాడు. 91లో మరొక హాన్ దాడి తర్వాత ఉత్తర ''చాన్యు'' తన అనుచరులతో వాయువ్య దిశకు పారిపోయాడు. మళ్ళీ కనిపించలేదు అయితే వెనుకబడిన వారు హాన్‌కు లొంగిపోయారు. **'

94లో కొత్తగా నియమించబడిన *చాన్యు* పట్ల అసంతృప్తితో లొంగిపోయిన ఉత్తర జియోంగ్ను తిరుగుబాటు చేసి ఫెంగు‌హౌను తమ చాన్యుగా ప్రశంసించారు. ఆయన వారిని సరిహద్దు వెలుపల పారిపోయేలా చేశాడు. అయితే వేర్పాటువాద పాలన కరువులను, పెరుగుతున్న జియాను‌బీ ముప్పును ఎదుర్కొంటూనే ఉంది. దీని వలన 96లో 10,000 మంది హాన్‌కు తిరిగి వచ్చారు. ఫెంగు‌హౌ తరువాత హాన్‌కు సామంతుడిగా లొంగిపోవాలని ఉద్దేశించి రాయబారులను పంపాడు కానీ తిరస్కరించబడ్డాడు. ఉత్తర జియోంగ్ను చెల్లాచెదురుగా ఉన్నారు. వారిలో ఎక్కువ మంది జియాను‌బీ చేత విలీనం చేయబడ్డారు. 118లో ఓడిపోయిన ఫెంగు ‌హౌ సుమారు 100 మంది అనుచరులను హాన్‌కు లొంగిపోయేలా తీసుకువచ్చాడు.**'

ఉత్తర జియోంగ్ను అవశేషాలు తారిం బేసిను‌లో ఉండి జుషి రాజ్యంతో పొత్తు పెట్టుకుని  119లో యివును స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. 126 నాటికి వారిని హాన్ జనరలు బాన్ యోంగు లొంగదీసుకున్నాడు. అయితే "హుయాను రాజు" నేతృత్వంలోని ఒక శాఖ ప్రతిఘటించడం కొనసాగించింది. హుయాను రాజు చివరిగా 151లో యివు మీద దాడి చేసినప్పుడు ప్రస్తావించబడ్డాడు కానీ హాన్ దళాలచే తరిమివేయబడ్డాడు. ఐదవ శతాబ్దపు ''వీయి పుస్తకం'' ప్రకారం ఉత్తర ''చాన్యు'' తెగ అవశేషాలు కుచా సమీపంలో యుబానుగా స్థిరపడి వుసునును లొంగదీసుకున్నాయి; మిగిలిన వారు ట్రాన్సోక్సానియా లోని కాంగ్జు వైపు ఆల్టై పర్వతాలు దాటి పారిపోయారు. ఈ సమూహం తరువాత హెఫ్తలైట్సుగా మారిందని ఇది పేర్కొంది.



==== దక్షిణ జియోంగ్ను ====

యాదృచ్ఛికంగా పును బెదిరింపు ఉన్నప్పటికీ దక్షిణ జియోంగ్ను ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, దురదృష్టాలతో బాధపడింది. అందువలన క్రీ.శ. 50లో దక్షిణ జియోంగ్ను హాన్ చైనాతో సామంతరాజ్య సంబంధాలకు లొంగిపోయాడు. ''చాన్యు'' తన ఆస్థానాన్ని మీజీ కౌంటీలోని జిహే కమాండరీలో స్థాపించాలని ఆదేశించబడ్డాడు. అయితే ఆయన అనుచరులు ఎనిమిది సరిహద్దు కమాండరీలలో పునరావాసం పొందారు. అదే సమయంలో పెద్ద సంఖ్యలో చైనీయులు ఈ కమాండరీలలో మిశ్రమ హాన్-జియోంగ్ను స్థావరాలలో పునరావాసం పొందారు. ఆర్థికంగా దక్షిణ జియోంగ్ను హాన్‌తో వాణిజ్యం, చైనీసు కోర్టు నుండి వార్షిక సబ్సిడీల మీద ఆధారపడ్డారు.

దక్షిణ జియోంగ్ను ఉత్తర సరిహద్దును సంచార దళాల నుండి రక్షించడంలో సహాయకులుగా పనిచేశారు, ఉత్తర జియోంగ్నును ఓడించడంలో కూడా పాత్ర పోషించారు. అయితే వారి ఉత్తర ప్రతిరూపం పతనంతో కూడా వారు నిరంతర దాడుల భారాన్ని చవిచూస్తూనే ఉన్నారు. ఈసారి స్టెప్పీ ప్రజలు జియాను‌బీ. సరిహద్దుల పేలవమైన వాతావరణం, జీవన పరిస్థితులతో పాటు వారి రాజకీయాలలో చైనీసు కోర్టు కూడా జోక్యం చేసుకుంది. వారు తరచుగా హాన్ ప్రయోజనాల పట్ల పక్షపాతంతో ఉన్న ''చాన్యుసును'' నియమించారు. ఫలితంగా దక్షిణ జియోంగ్ను కాలానుగుణంగా తిరుగుబాటు చేస్తూ అప్పుడప్పుడు వుహువానుతో దళాలు చేరి జియాను‌బీ నుండి మద్దతు పొందాడు.

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరిలో ''చాన్యు'' తన ప్రజలను హాన్ అంతర్గత విషయాలను పరిష్కరించడానికి పంపడం ప్రారంభించాడు; మొదట పసుపు తలపాగా తిరుగుబాటు మీద తరువాత 188లో హెబీలో వుహువాను మీద దాడి చేశారు. ఆయన చర్యలు హాన్ కోర్టుకు నిరంతర సైనిక సేవకు ఒక ఉదాహరణగా నిలుస్తాయని జియోంగ్నులో చాలామంది భయపడ్డారు. ఆ సమయంలో మరొక సామంతుడు, జియుచుగే, బింగ్జౌలో తిరుగుబాటు చేసి ప్రాంతీయ ఇన్స్పెక్టరు‌ను చంపాడు. తదనంతరం దక్షిణ జియోంగ్నులోని ఒక తిరుగుబాటు వర్గం వారితో పొత్తు పెట్టుకుని ''చాన్యు''ను కూడా చంపింది. హాన్ కోర్టు ఆయన కుమారుడు యుఫులువోను ఆయన వారసుడిగా నియమించింది. కానీ తిరుగుబాటుదారులు ఆయనను తన భూభాగం నుండి బహిష్కరించారు.

యుఫులువో హాన్ కోర్టు నుండి సహాయం కోరడానికి లుయోయాంగుకు ప్రయాణించాడు. కానీ గ్రాండు జనరలు హీ జిన్ నపుంసకులు మధ్య జరిగిన ఘర్షణ, చివరికి యుద్ధ నాయకుడు డాంగు జువో జోక్యం కారణంగా ఆస్థానం గందరగోళంలో పడింది. ''చాన్యు'' తరువాత తన అనుచరులతో షాంగ్సీ లోని ఫెన్ నది తూర్పున పింగ్యాంగు ప్రాంతంలో స్థిరపడ్డాడు. అక్కడ ఆయన మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు హుచుక్వాను 195లో వారసుడిగా వచ్చాడు. ఇంతలో తిరుగుబాటుదారులు మొదట తమ సొంత ''చాన్యు''ను ఎన్నుకున్నారు. కానీ ఆయన తన పాలనలో కేవలం ఒక సంవత్సరం తర్వాత మరణించిన తర్వాత వారు ఆ స్థానాన్ని ఖాళీగా ఉంచి ఆయన స్థానంలో వృద్ధ నామమాత్రపు రాజును ఉంచారు. ''చాన్యు'' అధికారం చెదిరిపోవడంతో దక్షిణ జియోంగ్ను తెగలలో చాలామంది విడిపోయారు. కొనసాగుతున్న హాన్ అంతర్యుద్ధంను నివారించారు. యుఫులువో సమూహం  జియుచుగే ఈ సంఘర్షణలోకి లాగబడ్డారు. తరువాత వారిని యుద్ధ నాయకుడు కావో కావో అణచివేశారు.**'

దక్షిణ జియోంగ్ను తిరుగుబాటు షుఫాంగు  యున్‌జోంగు వంటి అనేక సరిహద్దు కమాండరీలను శత్రు తెగలకు కోల్పోయాయి. దీని వలన కావో కావో వాటిని రద్దు చేసి వదిలివేయవలసి వచ్చింది. 216లో ఆయన యే నగరంలో హుచుక్వాను‌ను నిర్బంధించాడు. దక్షిణ జియోంగ్ను, చివరి అవశేషాలను ఆధునిక షాంగ్సీ లోని తైయువాను కమాండరీ చుట్టూ *ఐదు విభాగాలు* (; ఎడమ, కుడి, దక్షిణ, ఉత్తర  మధ్య)గా పునర్వ్యవస్థీకరించాడు. వాటిని చైనీసు కోర్టు ప్రభావానికి దగ్గరగా తీసుకువచ్చాడు. *చాన్యు* కార్యాలయం హుచుక్వాను‌తో యే వద్ద ఆయన మరణం వరకు ఉంది. తరువాత అది ఖాళీగా మారింది. ఐదు విభాగాలను ఆయన మామ క్యూబే పర్యవేక్షణలో ఉంచారు. ప్రతి విభాగానికి స్థానిక అధిపతి నాయకత్వం వహించారు. ఆయన ఒక చైనీసు నివాసి పర్యవేక్షణలో ఉన్నాడు. షాంగ్జీలోని తెగలు తిరుగుబాటులో పాల్గొనకుండా నిరోధించడం దీని లక్ష్యం, కావో కావో వారిని తన అశ్వికదళంలో సహాయకులుగా ఉపయోగించుకోవడానికి కూడా అనుమతించింది.

### ఉత్తర చైనాలోని వారసులు - తరువాత రాజ్యాలు
ఫాంగు జువాన్లింగు *బుక్ ఆఫ్ జిన్* గ్రేటు వాలు‌లో పునరావాసం పొందిన పంతొమ్మిది జియోంగ్ను తెగలను జాబితా చేస్తుంది: చుగే (屠各), జియాన్జి (鮮支), కౌటౌ (寇頭), వుటన్ (烏]Tile]), (赤勒), హంజీ (捍蛭), హీలాంగు (黑狼), చిషా (赤沙), యుగాంగు (鬱鞞), వీసువో (萎莎), టుటాంగు (禿童), బోమీ (勃蔑), హు ఏల్ ట్రిబ్), 羌渠be (賀賴), జాంగు‌కిన్ (鐘跂), దలో (大樓), యోంగ్కు (雍屈), జెన్షు (真樹), లిజీ (力羯). పంతొమ్మిది తెగలలో, జియుచుగే అని కూడా పిలువబడే చుగే అత్యంత గౌరవనీయమైన, ప్రతిష్టాత్మకమైనవారు.

దక్షిణ జియోంగ్ను పతనంతో జాతి ఏకీకరణ  సామాజిక మార్పుల కారణంగా జియోంగ్ను పేరు క్రమంగా వారి వారసులలో కనుమరుగైంది. బింగు‌జౌ లోని ఐదు విభాగాల రాజకీయాల మీద చుగే ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అది వారి ప్రజలకు కొత్త సాధారణ లేబులు‌గా మారింది. ఐదు విభాగాల వెలుపల, జియోంగ్ను వివిధ తప్పుగా నిర్వచించబడిన "*హు*" సమూహాలుగా విభజించబడింది. తరువాత అవి వుహువాను,  జియాను‌బీ వంటి వివిధ జాతుల తెగలతో కలిసిపోయిఅయి. వారిలో చాలామంది లియు వంటి చైనీసు కుటుంబ పేర్లను స్వీకరించారు. ఇది ఐదు విభాగాలలో ముఖ్యంగా ప్రబలంగా ఉంది.**

అయినప్పటికీ ఇటీవలి చరిత్ర చరిత్రలో జియోంగ్ను తరచుగా పదహారు రాజ్యాలు కాలం నాటి "ఐదు అనాగరికులు"గా వర్గీకరించబడ్డారు. ఎందుకంటే హాన్-జావో (చుగే), ఉత్తర లియాంగు (లుషుయిహు)  హెలియను జియా (టిఫు) అన్నీ జియోంగ్ను మూలాలు కలిగిన కుటుంబాలచే స్థాపించబడ్డాయి. తరువాత జావో స్థాపకుడు, షి లే కూడా కియాంగ్క్యూ తెగ వారసుడు, కానీ ఆయనకు కాలానికి, ఆయన ప్రజలు జీ అని పిలువబడ్డారు. వీరు ఐదుగురు బార్బేరియన్ల వర్గంలోని జియోంగ్ను నుండి వేరుగా పరిగణించబడ్డారు.
#### హాన్-జావో రాజవంశం (304–329)
###### హాన్ (304–319)

ఐదు విభాగాలు చివరికి వారి దాస్యం పట్ల అసంతృప్తి చెందాయి. వారి స్వంత శక్తిని నొక్కి చెప్పడానికి ప్రయత్నించాయి. కావో వీ, పశ్చిమ జిన్ కోర్టులు జోక్యం చేసుకుని వారిని ఐదుగా బలవంతంగా  సమైఖ్యం చేసే ముందు 3వ శతాబ్దం మధ్యలో ఎడమ విభాగం కమాండరు లియు బావో వారిని క్లుప్తంగా ఏకం చేశాడు. వారి విధేయతను మరింతగా నిర్ధారించుకోవడానికి ఐదు విభాగాల ప్రభువులు తమ పిల్లలను చైనా రాజధానికి బందీలుగా పంపవలసి వచ్చింది. అక్కడ వారు చైనీసు కన్ఫ్యూషియను బోధనలు, సంస్కృతికి అలవాటు పడ్డారు. వారు జిన్ కింద ప్రభుత్వ కార్యాలయాలను నిర్వహించడానికి కూడా అనుమతించబడ్డారు. కానీ వారి చైనీసు తోటివారితో పోలిస్తే వారి హోదా తక్కువగానే ఉంది. ఎనిమిది మంది యువరాజుల యుద్ధం ఉత్తర చైనాను గందరగోళంలోకి నెట్టినప్పుడు ఐదు విభాగాలు 304లో పశ్చిమ జిన్‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడానికి అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకున్నాయి.

లియు యువాను, లియు బావో కుమారుడు, జిన్ యువరాజులలో ఒకరి కింద పనిచేస్తున్న జనరలు, ఐదు విభాగాలు తమ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించమని ఆఫరు చేశాయి. తన యువరాజును మోసం చేసిన తర్వాత, లియు యువాను బింగు‌జౌకు తిరిగి వచ్చాడు. గ్రాండు *చాన్యు*గా ప్రశంసించబడ్డాడు. ఆ సంవత్సరం తరువాత. ఆయన తనను తాను హాన్ రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు. ఆధునిక పరిశోధన లియు యువాను ఒక జాతి చుగే అని చెబుతుంది. కానీ సమకాలీన రికార్డులలో ఆయన, ఆయన కుటుంబం దక్షిణ జియోంగ్ను *చాన్యుసు* నుండి యుఫులువో ద్వారా ప్రత్యక్ష సంతతికి చెందినవారని పేర్కొన్నారు. సామ్రాజ్య చట్టబద్ధత కోసం ఆయన తన రాజ్యాన్ని హాన్ రాజవంశం పునరుద్ధరణగా చిత్రీకరించాడు. తన పూర్వీకులు చక్రవర్తి గౌజు కాలం నుండి *హెకిను* ద్వారా హాన్ యువరాణులను వివాహం చేసుకున్నారని పేర్కొన్నాడు.* *ఆయన చైనీసు పాలక వ్యవస్థను స్వీకరించాడు. జాతి హాన్, చైనీసు కాని తెగలను తన కింద సేవ చేయడానికి అనుమతించాడు. 308లో ఆయన తన బిరుదును హాన్ చక్రవర్తిగా పెంచుకున్నాడు. 309లో ఆయన తన రాజధానిని పింగ్యాంగులో స్థిరపరిచాడు.

యుద్ధం, ప్రకృతి వైపరీత్యాలతో నాశనమైన పశ్చిమ జిన్, హాన్ పెరుగుతున్న ముప్పును ఆపలేకపోయింది. లియు కాంగు హాన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన కొన్ని నెలల తర్వాత 311లో జిన్ సామ్రాజ్య సైన్యాన్ని ఆయన దళాలు నాశనం చేశాయి. త్వరలోనే హాన్ జిన్ రాజధాని లుయోయాంగు మీద దాడిచేసి నగరాన్ని కొల్లగొట్టి యోంగ్జియా విపత్తు అని పిలువబడే సంఘటనలో జిన్ చక్రవర్తి హువాయిను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 316లో చాంగ్'ఆన్‌లో చక్రవర్తి మిన్ నేతృత్వంలో జరిగిన జిన్ పునరుద్ధరణను లియు కాంగు బంధువు లియు యావో నేతృత్వంలోని హాన్ దళాలు కూడా అణిచివేశాయి. చాంగను పతనం తరువాత. జియాంకాంగు వద్ద యాంగ్జీ నదికి దక్షిణాన ఉన్న జిన్ అవశేషాలు 318లో తూర్పు జిన్ రాజవంశంగా తిరిగి స్థాపించబడ్డాయి.

వారి సైనిక విజయం ఉన్నప్పటికీ హాన్ కూడా అంతర్గత కలహాలు, బలహీనమైన కేంద్ర అధికారంతో బాధపడ్డాడు. ఆస్థానంలో క్రూరమైన, వ్యర్థమైన పాలకుడిగా వర్ణించబడిన లియు కాంగు, తన పాలనకు అసమ్మతి మంత్రులు, సింహాసనం మీద హక్కు ఉన్న ఆయన సోదరుడు ముప్పు పొంచి ఉన్నారని చూశాడు. దీనికి ప్రతిగా ఆయన తన వారసుడు, సన్యాసి బంధువులు నపుంసకులు లను గొప్పగా శక్తివంతం చేశాడు. ఆస్థానాన్ని క్రూరమైన ప్రక్షాళనలో ముగించిన అధికార పోరాటంలోకి నెట్టాడు. అదనంగా ఆస్థానానికి పెద్ద భూభాగం మీద వారి పాలనను అమలు చేసే సామర్థ్యం లేదు. షాంగ్జీలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. వారి జనరల్సు సమర్థవంతంగా యుద్ధ ప్రభువులుగా వ్యవహరించారు. దీని ఫలితంగా షి లే, జీ జనరలు, సామ్రాజ్యం తూర్పు భాగంలో తన ప్రభావాన్ని నిరూపించుకున్నారు. 318లో లియు కాంగు మరణం తరువాత భార్య బంధువు జిన్ జున్ పింగ్యాంగు‌లోని సామ్రాజ్య కుటుంబాన్ని ఊచకోత కోశాడు. తరువాత ఆయన లియు యావో, షి లే నేతృత్వంలోని సంయుక్త దళం చేతిలో ఓడిపోయాడు.

###### పూర్వ జావో (319–329)
జిన్ జున్ తిరుగుబాటు సమయంలో ఊచకోత నుండి తప్పించుకున్న హాన్ అధికారులు సామ్రాజ్య కుటుంబంలో అత్యంత ప్రముఖ సభ్యుడు, విశిష్ట సైనిక కమాండరు అయిన లియు యావోకు సింహాసనాన్ని అందించారు. లియు యావో సారవంతమైన, రక్షణాత్మకమైన గ్వాను‌జోంగు ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. 319లో ఆయన రాజధానిని పింగ్యాంగు నుండి చాంగను‌కు తరలించి రాజవంశానికి జావో అని పేరు మార్చాడు. తన పూర్వీకుల మాదిరిగా కాకుండా ఆయన మోడు చాన్యును గౌరవించడం ద్వారా, హాన్ పునరుద్ధరణ రాజ్యం ప్రారంభ స్థానం నుండి తనను తాను దూరం చేసుకోవడం ద్వారా తన జియాంగ్ను పూర్వీకులకు మరింత గౌరవం అందించాడు. అయితే ఇది లియు యువాను నుండి విరామం కాదు. ఎందుకంటే ఆయన మరణానంతరం లియు యువాను, లియు కాంగు లను గౌరవించడం కొనసాగించాడు; అందువలన దీనిని చరిత్రకారులు సమిష్టిగా హాన్-జావో అని పిలుస్తారు. అదే సంవత్సరం షి లే స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించి తన సొంత జావో రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసుకుని ఉత్తర చైనా మీద ఆధిపత్యం కోసం లియు యావోను సవాలు చేశాడు. ఈ కారణంగా షి లే తరువాత జావో నుండి వేరు చేయడానిని హాన్-జావోను చరిత్రకారులు మాజీ జావో అని కూడా పిలుస్తారు.

తన పాలన ప్రారంభంలో లియు యావో జిన్, మాజీ లియాంగు చౌచి అవశేషాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం చేయడం ద్వారా తన రాజ్యాన్ని పశ్చిమ దిశగా విస్తరించాడు. చివరికి ఆయన తన సైన్యాన్ని లుయోయాంగు మీద నియంత్రణ కోసం లేటరు జావోతో పోరాడటానికి నడిపించాడు. కానీ యుద్ధంలో షి లే దళాలచే బంధించబడి 329లో ఉరితీయబడ్డాడు. చాంగను త్వరలోనే లేటరు జావో చేతిలో ఓడిపోయాడు. మాజీ జావో దళాలలో చివరిది నాశనమైంది. తద్వారా హాన్-జావో రాజవంశం ముగిసింది. చుగే తరువాతి రెండు శతాబ్దాల పాటు ఉత్తర చైనాలో ఒక ప్రముఖ జాతి సమూహంగా కొనసాగింది. *జ్హో పుస్తకం* ప్రకారం బింగు‌జౌలోని ఐదు విభాగాల వారసులు తరువాత జిహుగా పరిణామం చెందారు.

#### టిఫు తెగ - హెలియను జియా రాజవంశం (309–431)

టిఫు తెగ అధిపతులు క్యూబీ నుండి వచ్చారు. మరొక తెగ, దుగుకు సంబంధించినవారు. జియాంగ్ను తండ్రులు, జియాన్బీ తల్లులు ఉన్న వ్యక్తులకు ఉపయోగించే వారి పేరు ఆధారంగా ఈ తెగ జియాన్బీతో కలిసిపోవడం ద్వారా ఏర్పడింది. రికార్డులు వారిని "వుహువాను" అని కూడా సూచిస్తాయి. ఇవి 4వ శతాబ్దం నాటికి డోంగు (జియాను‌బీ, వుహువాను) నేపథ్యాలు కలిగిన *హు* తెగలకు ఒక సాధారణ పదంగా మారాయి. 309లో వారి అధిపతి లియు హు షాంగ్జీలోని పశ్చిమ జిన్‌ మీద తిరుగుబాటు చేశాడు. కానీ ఓర్డోసు పీఠభూమి లోని షుఫాంగు కమాండరీకి తరిమివేయబడ్డాడు. హాన్ పతనం సమయంలో ఎక్కువగా వదిలివేయబడిన ఓర్డోసు సంచార తెగల వర్గానికి నిలయంగా మారింది. వారి రాక తరువాత టియుఫు 392 లో ఉత్తర వీ రాజవంశం ద్వారా నాశనం చేయబడటానికి ముందు ఈ ప్రాంతంలో ఒక ప్రముఖ వంశంగా ఎదిగారు.

టియుఫులో జీవించి ఉన్న సభ్యుడు లియు బోబో బహిష్కరణకు వెళ్లి చివరికి క్యాంగు నేతృత్వంలోని సైనికుల ద్వారా క్వినుకు లొంగిపోయాడు. వారు ఆయనను షుఫాంగు వద్ద సైనిక స్థావరంలో ఉంచారు. క్విన్ వారి ఉత్తర సరిహద్దును ముఖ్యంగా ఉత్తర వీ నుండి రక్షించుకోవడానికి ఓర్డోసు‌ తెగల సామంతరాజ్యం మీద ఆధారపడ్డారు. కానీ చైబి యుద్ధంలో కీలకమైన ఓటమిని చవిచూసిన తరువాత క్విన్ వీ చేత బలవంతంగా శాంతింపజేయబడ్డాడు. 407 లో క్విన్ వీ మధ్య శాంతి చర్చలతో ఆగ్రహించిన లియు బోబో తిరుగుబాటు చేసి, హెలియను జియా రాజవంశం స్థాపించడానికి బలవంతంగా ఓర్డోసు తెగలను ఏకం చేశాడు.

లియు బోబో తన జియాంగ్ను వంశాన్ని గట్టిగా ధృవీకరించాడు; జియాంగ్ను వంశం జియా రాజవంశం నుండి వచ్చిందనే వాదన ఆధారంగా ఆయన రాజ్య పేరు "జియా". తరువాత ఆయన తన కుటుంబ పేరును "లియు" (劉) నుండి జియాంగ్ను లాంటి "హెలియను" (赫連) గా మార్చుకున్నాడు. హాన్ నుండి తన మాతృస్వామ్య రేఖను అనుసరించడం తగదని నమ్మాడు. హెలియను బోబో లేటరు క్విన్‌ను శాశ్వత యుద్ధ స్థితిలో ఉంచి దాని పతనానికి ఎంతో దోహదపడ్డాడు. జిన్ లేటరు క్విను‌ను నాశనం చేసిన సుమారు ఒక సంవత్సరం తర్వాత 418లో తూర్పు జిన్ రాజవంశం నుండి గ్వాను‌జోంగు ప్రాంతాన్ని జయించడం ద్వారా ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని దాని శిఖరానికి తీసుకువచ్చాడు .

425లో హెలియను బోబో మరణించిన తర్వాత ఉత్తర వీ నుండి పెరిగిన సైనిక ఒత్తిడి కారణంగా జియా త్వరగా క్షీణించింది. 428లో చక్రవర్తి, హెలియను చాంగు రాజధాని రెండూ వీ దళాలచే స్వాధీనం చేసుకోబడ్డాయి. ఆయన సోదరుడు హెలియను డింగు ఆయన తర్వాత వచ్చి 431లో వెస్ట్రను క్వినును జయించాడు. కానీ అదే సంవత్సరం ఉత్తర లియాంగుకు వ్యతిరేకంగా దండయాత్రకు ప్రయత్నిస్తుండగా తుయుహును ఆయన మీద దాడి చేసి జైలులో పెట్టడంతో జియా సామ్రాజ్యం చివరి దశకు చేరుకుంది. మరుసటి సంవత్సరం హెలియను డింగు‌ను వీకి పంపారు. అక్కడ ఆయనను ఉరితీశారు.

టోంగ్వాను‌చెంగు ("అన్ని దేశాలను ఏకం చేయండి" అని అర్థం), ఇది హెలియను బోబో పాలనలో నిర్మించబడిన జియా రాజధానులలో ఒకటి. శిథిలమైన నగరం 1996లో కనుగొనబడింది. 
స్టేటు కౌన్సిలు దీనిని అత్యున్నత రాజ్య రక్షణలో సాంస్కృతిక అవశేషంగా పేర్కొంది. యోంగ్'ఆన్ ప్లాట్ఫాం మరమ్మత్తు పూర్తయింది. ఇక్కడ హీలియను బోబో కవాతు దళాలను సమీక్షించాడు. 31 మీ(102 అ) పొడవైన టవరు ‌మీద పునరుద్ధరణ జరిగింది. 
#### జుక్ వంశం - ఉత్తర లియాంగు రాజవంశం (401–460)
జుక్ వంశం అనేది 397లో ఆధునిక గన్సులో ఉత్తర లియాంగు రాజవంశాన్ని స్థాపించిన లుషుయ్హు కుటుంబం. ఇటీవలి చరిత్రలు తరచుగా ఉత్తర లియాంగు‌ను "జియోంగ్ను" రాజ్యంగా వర్గీకరిస్తాయి. అయితే లుషుయ్హు అనేది వాయువ్య చైనాలోని హు తెగలకు సాధారణ పదమా లేదా ఒక నిర్దిష్ట జాతి సమూహాన్ని సూచిస్తుందా అనే దాని మీద ఇప్పటికీ చర్చ కొనసాగుతోంది. లుషుయ్హు అనేది కియాంగు ప్రజలతో కలిసిపోయిన లెస్సరు యుయెజి నుండి ఉద్భవించిందని ఒక ప్రముఖ సిద్ధాంతం. కానీ జుక్యు పూర్వీకులు ఒకప్పుడు జియోంగ్ను సామ్రాజ్యానికి సేవ చేశారనే వాస్తవం ఆధారంగా, లుషుయ్హును ఇప్పటికీ జియోంగ్ను శాఖగా పరిగణించవచ్చు.   టియాంటిషాను, మొగావో గుహలు వంటి బౌద్ధ ప్రదేశాలను నిర్మించడం ద్వారా గన్సులో బౌద్ధమత ప్రచారానికి ఉత్తర లియాంగు ప్రసిద్ధి చెందింది. 439లో ఉత్తర వీ రాజవంశం దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత పదహారు రాజ్యాలు అని పిలవబడే వాటిలో ఇది చివరిది.  442, 460 మధ్య ఉనికిలో ఉన్న గావోచాంగు, ఉత్తర లియాంగు కూడా ఉంది.

## ప్రాముఖ్యత
జియోంగ్ను సమాఖ్య అసాధారణంగా స్టెప్పీ సామ్రాజ్యానికి చాలా కాలం పాటు కొనసాగింది. మధ్య మైదానం మీద దాడి చేయడం కేవలం వస్తువుల కోసం కాదు. మధ్య మైదాన రాజకీయాలను క్రమం తప్పకుండా కప్పం చెల్లించమని బలవంతం చేయడం. జియోంగ్ను పాలకుడి అధికారం హాన్ కప్పం మీద ఆయన నియంత్రణ మీద ఆధారపడింది. దానిని ఆయన తన మద్దతుదారులకు ప్రతిఫలంగా ఇచ్చాడు. జియోంగ్ను రాజ్యం హాన్ కప్పం మీద ఆధారపడినందున హాన్, జియోంగ్ను సామ్రాజ్యాలు ఒకే సమయంలో పెరిగాయి. జియోంగ్ను బలహీనత పార్శ్వ వారసత్వ ఆచారం. చనిపోయిన పాలకుడి కుమారుడు ఆజ్ఞాపించేంత వయస్సులో లేకుంటే అధికారం దివంగత పాలకుడి సోదరుడికి బదిలీ అవుతుంది. ఇది మొదటి తరంలో పనిచేసింది కానీ రెండవ తరంలో అంతర్యుద్ధానికి దారితీయవచ్చు. ఇది మొదటిసారి జరిగినప్పుడు, క్రీ.పూ. 60లో బలహీనమైన పార్టీ బార్‌ఫీల్డు 'అంతర్గత సరిహద్దు వ్యూహం' అని పిలిచే దానిని స్వీకరించింది. వారు దక్షిణానికి వెళ్లి ఆధిపత్య సెంట్రలు ప్లెయిను పాలనకు లొంగిపోయారు. తరువాత ఉత్తర జియోంగ్నును ఓడించి సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి స్థాపించడానికి వారి అధిపతి నుండి పొందిన వనరులను ఉపయోగించారు. ఇది రెండవసారి జరిగినప్పుడు. అంటే దాదాపు సా.శ 47 లో ఆ వ్యూహం విఫలమైంది. దక్షిణ పాలకుడు ఉత్తర పాలకుడిని ఓడించలేకపోయాడు. జియోంగ్ను విడిపోయింది.

## జాతి భాషా మూలాలు
జియాంగ్ను టర్కికు లేదా మంగోలియను మూలానికి చెందినవారా అనే దాని మీద చరిత్రకారులు విభేదిస్తున్నారు. అయితే చైనీసు క్రానికల్సు నుండి కొన్ని శకలాలు జియాంగ్ను మంగోలియను మూలం కంటే టర్కికు‌కు చెందినవని సూచించవచ్చు. ఆరు రాజ్యాల కాలంకి సంబంధించిన శకలాలు జియాంగ్ను మంగోలియను లేదా పారామంగోలియను మూలానికి చెందిన జియాను‌బీ భాషకు భిన్నమైన భాషను మాట్లాడారని పేర్కొంటున్నాయి. అయితే జియోంగ్ను మూలం ఊహాగానాలకు సంబంధించిన అంశంగా మిగిలిపోయింది.

జియాంగ్ను సామ్రాజ్యం బహుళజాతికి చెందినదని విస్తృతంగా భావిస్తున్నారు.జియోంగ్ను ఉన్నతవర్గం ఏ భాష మాట్లాడిందనే దాని మీద మేధావుల మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేనప్పటికీ జియోంగ్ను జాతి భాషా గుర్తింపు మీద అనేక సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. 

### హన్స్‌కు ప్రతిపాదిత లింక్

జియాంగ్ను-హున్ పరికల్పనను మొదట 18వ శతాబ్దపు ఫ్రెంచి చరిత్రకారుడు జోసెఫు డి గిగ్నెసు ప్రతిపాదించాడు. పురాతన చైనీసు మేధావులు జియోంగ్నుతో సంబంధం ఉన్న తెగల సభ్యులను "హున్" అనే పేరుకు సమానమైన పేర్లతో సూచించారని గమనించాడు. అయితే వివిధ చైనీసు అక్షరాలతో ఎటియను డి లా వైసియరు "సోగ్డియను పురాతన అక్షరాలు" అని పిలవబడే సోగ్డియను లిపిలో, జియాంగ్ను, హన్స్ రెండింటినీ γwn (*xwn*) అని సూచిస్తున్నారని చూపించారు. ఇది రెండు పేర్లు పర్యాయపదాలు అని సూచిస్తుంది. జియాంగ్ను హన్స్‌కు పూర్వగాములు అని సిద్ధాంతం ఇప్పుడు చాలా మంది మేధావులు అంగీకరించినప్పటికీ అది ఇంకా ఏకాభిప్రాయ అభిప్రాయం కాలేదు. హన్స్‌తో గుర్తింపు తప్పు కావచ్చు లేదా అతి సరళీకరణ కావచ్చు (ప్రోటో-మంగోలు ప్రజలు, రౌరాను, విషయంలో ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. వీరు కొన్నిసార్లు మధ్య యూరపు‌లోని అవార్సుతో ముడిపడి ఉన్నారు).

### ఇరానియను సిద్ధాంతం

జియోంగ్ను ఉన్నత వర్గం మొదట సోగ్డియను మూలానికి చెందినవారని తరువాత టర్కికు భాషకు మారారని చాలా మంది మేధావులు అంగీకరిస్తున్నారు. హెరాల్డు వాల్టరు బెయిలీ జియాంగ్ను ఇరానియను మూలాన్ని ప్రతిపాదించారు. క్రీపూ 2వ శతాబ్దం నాటి అన్ని తొలి జియాంగ్ను పేర్లను ఇరానియను రకానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. మధ్య ఆసియా మేధావి  1వ క్రిస్టోఫరు బెకు‌వితు జియాంగ్ను పేరు సిథియను, సాకా, సోగ్డియా, సహజాతం కావచ్చని ఇది తూర్పు ఇరానియను సిథియన్లు పేరుకు అనుగుణంగా ఉంటుందని పేర్కొన్నాడు. బెక్వితు అభిప్రాయం ప్రకారం జియోంగ్ను వారు ప్రారంభించినప్పుడు ఒక ప్రముఖ ఇరానియను భాగాన్ని కలిగి ఉండవచ్చు. కానీ వారు ముందుగా ఇరానియను ప్రజల పౌరులుగా ఉండి వారి నుండి ఇరానియను సంచార నమూనాను నేర్చుకున్నారు.

1994 యునెస్కో ప్రచురించిన *మధ్య ఆసియా నాగరికతల చరిత్ర*లో దాని సంపాదకుడు జానోసు హర్మట్టా జియోంగ్ను రాజ వంశాలు, రాజులు ఇరానియను పేర్లను కలిగి ఉన్నారని చైనీయులు గుర్తించిన అన్ని జియోంగ్ను పదాలను సిథియను భాష నుండి వివరించవచ్చని అందువలన ఇది స్పష్టంగా ఉందని పేర్కొన్నారు. జియోంగ్ను తెగలలో ఎక్కువ మంది తూర్పు ఇరానియను భాష మాట్లాడేవారు.

2020లో ఎవల్యూషనరీ హ్యూమను సైన్సెసు జర్నలు‌లో ప్రచురితమైన అలెగ్జాండరు సవేలీవు, చూంగ్వాను జియోంగు అధ్యయనం ప్రకారం, "జియోంగ్ను జనాభాలో అధిక భాగం టర్కికు మాట్లాడే అవకాశం ఉంది". అయితే ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక, సాంకేతిక, రాజకీయ అంశాలు తూర్పు ఇరానియను మాట్లాడే స్టెప్పీ సంచార జాతుల ద్వారా ప్రసారం చేయబడి ఉండవచ్చు: "నిస్సందేహంగా ఈ ఇరానియను మాట్లాడే సమూహాలు కాలక్రమేణా జియాంగ్ను జనాభాలో ప్రధానమైన టర్కికు మాట్లాడే భాగంగా సమీకరించబడ్డాయి". 

### యెనిసియను సిద్ధాంతాలు

లాజోసు లిగేటి జియోంగ్ను యెనిసియను భాష మాట్లాడుతుందని మొదట సూచించాడు. 1960ల ప్రారంభంలో ఎడ్విను పుల్లీబ్లాంకు ఈ ఆలోచనను విశ్వసనీయమైన ఆధారాలతో విస్తరించిన మొదటి వ్యక్తిగా గుర్తించబడ్డాడు. పశ్చిమ జియోంగ్ను ప్రజలు జీ యెనిసియను భాష మాట్లాడారని యెనిసియను సిద్ధాంతం ప్రతిపాదిస్తుంది. హ్యూను జిన్ కిం సా.శ 7వ శతాబ్దపు చైనీసు కాన్పెండియం, *జిన్ షు*, జీ మూలం లిప్యంతరీకరణ పాటను కలిగి ఉందని ఇది యెనిసియను‌గా కనిపిస్తుందని పేర్కొన్నాడు. ఈ పాట పరిశోధకులు పుల్లీబ్లాంకు, వోవిను యెనిసియను జీ ఆధిపత్య మైనారిటీ కోసం వాదించడానికి దారితీసింది. ఇది ఇరానియను, టర్కికు ప్రజలు వంటి ఇతర జియోంగ్ను జాతులను పాలించింది. జియోంగ్ను ప్రాబల్యం గల భాష టర్కికు లేదా యెనిసియను భాష అని కిం పేర్కొన్నాడు. అయితే జియోంగ్ను ఖచ్చితంగా బహుళ జాతి సమాజమని హెచ్చరించాడు.

జియోంగ్ను శీర్షికలు "మొదటిగా సైబీరియను పదాలు కానీ తరువాత టర్కికు, మంగోలికు ప్రజలు అరువు తెచ్చుకున్నారని" పుల్లీబ్యాంకు, డి. ఎన్. కీట్లీ నొక్కిచెప్పారు.  టార్గను, టెగిను  కఘను వంటి శీర్షికలు కూడా జియోంగ్ను భాష నుండి వారసత్వంగా పొందాయి. బహుశా యెనిసియను మూలానికి చెందినవి. ఉదాహరణకు "స్వర్గం" అనే పదానికి జియోంగ్ను పదం ప్రోటో-యెనిసియను  *tɨŋVr* నుండి వచ్చినట్లు సిద్ధాంతీకరించబడింది. 

జియోంగ్ను శాసనాల నుండి పదజాలం కొన్నిసార్లు యెనిసియను కాగ్నేటు‌లను కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. వీటిని జియోంగ్నులో పెద్ద యెనిసియను భాగం ఉందనే తన సిద్ధాంతానికి మద్దతుగా వోవిను ఉపయోగించాడు. ప్రతిపాదిత కాగ్నేటు‌ల ఉదాహరణలలో జియోంగ్ను వంటి పదాలు ఉన్నాయి. క“అలా” ( 'కొడుకు'), కెట్ కలెకు 'చిన్న కొడుకు', జినోగ్ను  సక్డక్ 'బూట్',కెట్ సగ్డీబూటు ‘జినోగ్ను గ“ అవ “ "ప్రిన్సు", కెటు గిజు "ప్రిన్స్", జినోగ్ను “ అట్టిజు “ 'భార్య ', ప్రోటో-యెనిసియను,”అల్రిట్డరు ", జియోన్ను లేక కంపార్డెను” యుఘు టిర్ “ఉత్తరం”.  జియోంగ్ను పదాలు r మరియు l లతో సమూహాలను కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నందున, పదం ప్రారంభంలో అది టర్కిక్ మూలానికి చెందినది కాదని పుల్లీబ్లాంక్ వాదించాడు మరియు బదులుగా మనకు ఉన్న చాలా పదజాలం ఎక్కువగా యెనిసియన్ భాషలను పోలి ఉంటుందని నమ్మాడు.

జియోంగ్ను భాషలోని కొన్ని గుర్రాల పేర్లు యెనిసియను ఉపసర్గలతో టర్కికు పదాలుగా కనిపిస్తాయని అలెగ్జాండరు వోవిను కూడా రాశారు. 

సవేలీవు, జియోంగు (2020) చేసిన విశ్లేషణ యెనిసియను సిద్ధాంతం మీద సందేహాన్ని రేకెత్తించింది. సమోయెడికు మాట్లాడేవారితో జన్యుపరంగా సారూప్యత కలిగిన ఆధునిక కెట్ ప్రజలు పురాతన యెనిసియన్లను సూచిస్తున్నారని ఊహిస్తే, జియోంగ్ను యెనిసియను ప్రజల పట్ల జన్యుపరమైన అనుబంధాన్ని ప్రదర్శించదు. బహుళ జాతి జియోంగ్నులలో యెనిసియను-మాట్లాడేవారి ఉనికిని తిరస్కరించకూడదని "సాధారణ యుగం మొదటి సహస్రాబ్దిలో యురేషియా చరిత్రలో యెనిసియను-మాట్లాడే ప్రజలు మరింత ప్రముఖమైన (ఇంతకు ముందు గుర్తించబడిన దానికంటే) పాత్ర పోషించి ఉండాలని" విల్సను (2023) చేసిన సమీక్ష వాదిస్తుంది.  విల్సన్ (2023) చేసిన సమీక్ష ప్రకారం, బహుళ జాతి జియోంగ్నులలో యెనిసియన్ మాట్లాడేవారి ఉనికిని తిరస్కరించకూడదు మరియు "సాధారణ యుగం యొక్క మొదటి సహస్రాబ్దిలో యురేషియా చరిత్రలో యెనిసియన్ మాట్లాడే ప్రజలు (ఇంతకు ముందు గుర్తించబడిన దానికంటే) మరింత ప్రముఖ పాత్ర పోషించి ఉండాలి" అని వాదించారు.

జియోంగ్ను, తరువాత వచ్చిన హన్స్ బహుళ-జాతి మూలానికి చెందినవారని కానీ కనీసం పాక్షికంగా, పాలియో-సైబీరియను, ప్రత్యేకంగా యెనిసియను జాతి కోర్‌ను కలిగి ఉన్నారని బోన్మాను ఫ్రైసు (2025) వాదించారు. ఇది ప్రారంభ అరిను భాషకి అనుగుణంగా ఉంటుంది.

### టర్కికు సిద్ధాంతాలు

2020లో ఎవల్యూషనరీ హ్యూమను సైన్సెసు జర్నలు‌లో ప్రచురించబడిన అలెగ్జాండరు సవేలీవు  చూంగ్వాను జియోంగు చేసిన అధ్యయనం ప్రకారం "జియోంగ్ను జనాభాలో ప్రధాన భాగం టర్కికు మాట్లాడే అవకాశం ఉంది". అయితే జన్యు అధ్యయనాలు పశ్చిమ, తూర్పు యురేషియను మూలాల నుండి హాప్లోగ్రూపు‌ల మిశ్రమాన్ని కనుగొన్నాయి. ఇవి పెద్ద జన్యు వైవిధ్యాన్ని, బహుశా జియోంగ్ను ఉన్నత వర్గాల బహుళ మూలాలను సూచించాయి. టర్కికు-సంబంధిత భాగాన్ని తూర్పు యురేషియను జన్యు ఉపరితలంగా తీసుకురావచ్చు.

టర్కికు భాషా సిద్ధాంతం ఇతర ప్రతిపాదనలు; ఇ.హెచ్ పార్కరు, జీన్-పియరు అబెలు-రెముసాటు, జూలియసు క్లాప్రోతు, గుస్టాఫు జాన్ రాం‌స్టెడు, అన్నెమరీ వాన్ గబైను,, చార్లెసు హకరు. ఆండ్రే వింకు పేర్కొన్నట్లు జియోంగ్ను బహుశా టర్కికు ప్రారంభ రూపాన్ని మాట్లాడి ఉండవచ్చు; జియోంగ్ను "టర్కులు" కాకపోయినా లేదా టర్కికు మాట్లాడేవారు కాకపోయినా వారు చాలా ప్రారంభంలోనే టర్కికు మాట్లాడే వారితో సన్నిహిత సంబంధంలో ఉన్నారు.  క్రెయిగు బెంజమిను జియోంగ్నును ప్రోటో-టర్కులు లేదా ప్రోటో-మంగోలు గా చూస్తారు. వారు డింగ్లింగుకు సంబంధించిన భాషను మాట్లాడేవారు కావచ్చు. 
చైనీసు మూలాలు అనేక టర్కికు ప్రజలను జియాంగ్నుతో అనుసంధానిస్తాయి:
* *బుక్ ఆఫ్ జౌ*, *ఉత్తర రాజవంశాల చరిత్ర*, *టోంగ్డియను*, *న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* ప్రకారం, గోక్తుర్క్సు పాలక అషినా వంశం జియాంగ్ను సమాఖ్యలో ఒక భాగం. లో ఉటంకించబడింది. అనువదించబడింది.
** అయితే అషినా-ఇంటిపేరు గల గోక్టర్కు‌లు కూడా పింగ్లియాంగు (ఇప్పుడు ఆధునిక గన్సు ప్రావిన్సు, చైనాలో ఉంది) నుండి పారిపోయిన "మిశ్రమ అనాగరికులు" (; 'జాహు') అని పేర్కొన్నారు. లేదా జియోంగ్నుకు ఉత్తరాన ఉన్న అస్పష్టమైన సువో రాజ్యం (索国) నుండి. ఉయ్ఘరు ఖగన్లు జియోంగ్ను (చైనీసు చరిత్ర ప్రకారం) నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు. *వీషు*, ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థాపకుడు జియాంగ్ను పాలకుడి వంశస్థుడు). 
* యుబాన్ ఉత్తర చాన్యు తెగ అవశేషాల నుండి వచ్చారని యుబాను భాష, ఆచారాలు గావోచే (高车) ను పోలి ఉన్నాయని వెయి పుస్తకం పేర్కొంది. టైలు మరొక పేరు.
* ది బుక్ ఆఫ్ వీ జిన్* మాజీ యాను సరిహద్దుల్లోకి ప్రవేశించిన 19 దక్షిణ జియోంగ్ను తెగలను జాబితా చేస్తుంది. 14వది అలతు (చిహెచ్. హెలై హెలై~హెలాన్ హెలాన్   ~ 曷剌 హెలా ); *అలతు* అనేది ఓల్డ్ టర్కికులో "పైబాల్డు హార్సు" (సిహెచ్. బార్జ్ హార్స్ ~ 駮马 *బోమా*) గ్లోసూ చేయబడింది. *అయితే చైనీసు మూలాలు కూడా జియోంగ్ను మూలాలను పారా-మంగోలికు మాట్లాడే కుమో జి, ఖితాన్సుకు ఆపాదించాయి.

### మంగోలికు సిద్ధాంతాలు

మంగోలియనుకు చెందిన ఇతర మేధావులు జియోంగ్ను మంగోలికు భాషలకు సంబంధించిన భాషను మాట్లాడారని సూచించారు.  మంగోలియను పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు స్లాబు గ్రేవు కల్చరు ప్రజలు జియోంగ్ను పూర్వీకులు అని ప్రతిపాదించారు. కొంతమంది మేధావులు జియోంగ్ను మంగోలుల పూర్వీకులు అయి ఉండవచ్చని సూచించారు. నికితా బిచురిను జియోంగ్ను, జియాను‌బీలను ఒకే జాతికి చెందిన రెండు ఉప సమూహాలు (లేదా రాజవంశాలు)గా పరిగణించారు. 

*సాంగు పుస్తకం* ప్రకారం *వీ పుస్తకం* ప్రోటో-మంగోలికు సంతానంగా గుర్తించబడిన రౌరనులు  డోంగు హు ప్రజలు  *డాటను* "టాటరు" ది జియాంగ్ను" అని పిలువబడే ప్రత్యామ్నాయ పేరు(లు) కలిగి ఉన్నారు.  *ఓల్డ్ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* ఇరవై షివే తెగల గురించి ప్రస్తావించింది.  ఖితాన్లతో సంబంధం ఉన్న ఇతర చైనీసు వనరులు (సుయి పుస్తకం, టాంగు కొత్త పుస్తకం).జియానుబీ నుండి వచ్చిన మరొక ప్రజలు. ఇంకా జియాను‌బీ డోంఘు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. వీరిని సిమా క్వియాను జియాంగ్ను నుండి వేరు చేశాడు.  జియాను‌బీ, ఖితాను‌లు, షివేలు సాధారణంగా ప్రధానంగా మంగోలికు, పారా-మంగోలికు, మాట్లాడేవారని నమ్ముతారు.  అయినప్పటికీ జియాను‌బీ డోంఘు నుండి వచ్చినట్లు చెప్పబడింది. వీరిని సిమా క్వియాను జియాంగ్ను నుండి వేరు చేశాడు.. అదనంగా చైనీసు చరిత్రకారులు జియాంగ్ను మూలాలను వివిధ సంచార సమూహాలకు ఆపాదించారు: ఉదాహరణకు, జియాంగ్ను పూర్వీకులను పారా-మంగోలియను మాట్లాడే కుమో జి, అలాగే టర్కికు మాట్లాడే గోక్తుర్క్సు, టైలే; 

చెంఘీజ్ ఖాన్ మోడు చాన్యు కాలాన్ని "మన *చాన్యు* మారుమూల కాలం"గా దావోయిస్టు క్యూ చుజికి రాసిన లేఖలో పేర్కొన్నాడు.  అంతేకాకుండా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్న జియోంగ్ను సూర్యుడు  చంద్రుని చిహ్నం మంగోలియన్యు సోయోంబో చిహ్నంని పోలి ఉంటుంది.

### బహుళ జాతులు

19వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి అనేక మంది పాశ్చాత్య మేధావులు వివిధ భాషా కుటుంబాలు లేదా ఉపకుటుంబాలు, జియోంగ్ను భాష లేదా భాషల మధ్య సంబంధాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఆల్బర్టు టెర్రియను డి లాకోపెరీ వాటిని బహుళ-భాగాల సమూహాలుగా పరిగణించారు. చాలా మంది మేధావులు జియోంగ్ను సమాఖ్య వివిధ జాతి-భాషా సమూహాల మిశ్రమం అని వారి ప్రధాన భాష (చైనీసు మూలాలలో ప్రాతినిధ్యం వహించినట్లు) దాని సంబంధాలు ఇంకా సంతృప్తికరంగా నిర్ణయించబడలేదని నమ్ముతారు. "ఈ విస్తృతమైన బహుళజాతి, బహుభాషా, స్టెప్పీ సామ్రాజ్యాల చారిత్రక వాస్తవికతకు" అనుకూలంగా కిం "పాత జాతి సిద్ధాంతాలను లేదా జాతి అనుబంధాలను" తిరస్కరిస్తారు. 

చైనీసు మూలాలు టైలు పీపులు, అషినాను జియోంగ్నుతో అనుసంధానించాయి. అందరు టర్కికు ప్రజలు కాదు. *బుక్ ఆఫ్ జౌ*, *ఉత్తర రాజవంశాల చరిత్ర* ప్రకారం ఆషినా వంశం జియోంగ్ను డినాస్టియను డిఫెడరేషనులో ఒక భాగం. కానీ ఈ సంబంధం వివాదాస్పదంగా ఉంది.  *సుయి పుస్తకం*, *టోంగ్డియను పింగ్లియాంగు నుండి.  అషినా,  టైలు జియోంగ్నుతో కలిసిన ప్రత్యేక జాతి సమూహాలు అయి ఉండవచ్చు.  14 సెప్టెంబరు నిజానికి, చైనీసు మూలాలు వారి ఉత్తర సరిహద్దులలోని అనేక సంచార ప్రజలను (హు; *వు హు* చూడండి) జియోంగ్నుతో లింకు చేస్తాయి, గ్రీకో-రోమను చరిత్రకారులు పన్నోనియను అవార్సు, హన్సులను "సిథియన్సు" అని పిలిచినట్లుగానే *టూర్కియా (గ్రీకు:టౌప్కియా) * గ్రీకు సంబంధిత బైజాంటైను 7వ కాన్స్టాంటైను తన పుస్తకం *డి అడ్మినిస్ట్రాండో ఎంపైరు*లో ఉపయోగించారు.  అయినప్పటికీ ఆయన ఉపయోగంలో "టర్కులు" ఎల్లప్పుడూ మాగ్యార్లు అని పిలుస్తారు. ఇటువంటి ఆర్కైజింగు ఒక సాధారణ సాహిత్య *టోపోసు, *సారూప్య భౌగోళిక మూలాలు, సంచార జీవనశైలిని సూచిస్తుంది కానీ ప్రత్యక్ష అనుబంధం కాదు. *

కొంతమంది ఉయ్ఘర్లు జియోంగ్ను నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొన్నారు (చైనీసు చరిత్ర వీషు ప్రకారం, ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థాపకుడు జియోంగ్ను పాలకుడి నుండి వచ్చినవాడు)  కానీ చాలా మంది సమకాలీన మేధావులు ఆధునిక ఉయ్ఘరు‌లను పాత ఉయ్ఘరు ఖగనేటు నుండి ప్రత్యక్ష రేఖీయ సంతతికి చెందినవారిగా పరిగణించరు. ఎందుకంటే ఆధునిక ఉయ్ఘరు భాష, పాత ఉయ్ఘరు భాష భిన్నంగా ఉంటాయి. బదులుగా వారు వారిని అనేక మంది వ్యక్తుల వారసులుగా భావిస్తారు. వారిలో ఒకరు పురాతన ఉయ్ఘర్లు. 

మున్ము ఆఫ్ సిల్లా స్మారక చిహ్నాల మీద ఉన్న వివిధ రకాల పురాతన శాసనాలలో రాజు మున్ముకు జియాంగ్ను వంశపారంపర్యత ఉందని నమోదు చేయబడింది. అనేక మంది చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం కొరియన్ మూలానికి చెందిన తెగలు ఉండే అవకాశం ఉంది. సిల్లా, తూర్పు జియోంగ్ను సమాధి వస్తువులు ఒకేలా ఉన్నాయని సూచించే కొంతమంది కొరియను పరిశోధకులు కూడా ఉన్నారు.

### భాషా వివిక్త సిద్ధాంతాలు
టర్కికు శాస్త్రవేత్త గెర్హార్డు డోర్ఫరు జియోంగ్ను భాషకు  తెలిసిన ఏదైనా ఇతర భాషకు మధ్య సంబంధం ఉందని టర్కికు లేదా మంగోలియను‌తో కూడా ఏదైనా సంబంధం ఉందని ఖండించారు.

## భౌగోళిక మూలాలు
జియాంగ్ను, అసలు భౌగోళిక స్థానం స్టెప్పీ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలలో వివాదాస్పదంగా ఉంది. 1960ల నుండి ప్రారంభ ఇనుప యుగం సమాధి నిర్మాణాల విశ్లేషణ ద్వారా జియాంగ్ను భౌగోళిక మూలాన్ని కనుగొనడానికి ప్రయత్నించారు. జియాంగ్ను పద్ధతులకు స్పష్టంగా సరిపోయే మార్చురీ పద్ధతులు ఏ ప్రాంతంలోనూ ఉన్నట్లు నిరూపించబడలేదు.
### ఆర్కియాలజీ

1920లలో ప్యోటరు కోజ్లోవు ఉత్తర మంగోలియాలోని నోయిను-ఉలా సమాధి స్థలం వద్ద రాజ సమాధుల తవ్వకాన్ని పర్యవేక్షించారు. ఇది దాదాపు సా.శ మొదటి శతాబ్దం   నాటిది. ఓర్డోసు సంస్కృతి వంటి ఇతర జియాంగ్ను ప్రదేశాలు ఇన్నరు మంగోలియాలో తవ్వబడ్డాయి.  సినాలజిస్టు ఒట్టో మాయెన్చెను-హెల్ఫెను, ట్రాన్సు‌బైకలు ఇయా  ఆర్డోసు జియోంగ్ను చిత్రణలు సాధారణంగా పశ్చిమ యురేషియను లక్షణాలను కలిగి ఉన్న వ్యక్తులను చూపిస్తాయని చెప్పారు.  ఆర్డోసు ప్రాంతంలోని పశ్చిమ యురేషియను చిత్రణలను "సిథియను అనుబంధం"కి ఆపాదించాలని యారోస్లావు లెబెడిన్స్కీ అన్నారు. 

నోయిను-ఉలా త్రవ్వకాలలో కనిపించే చిత్రాలు ఇతర సాంస్కృతిక ఆధారాలు  ప్రభావాలను ప్రదర్శిస్తాయి. ఇవి చైనీసు, జియోంగ్ను కళ ఒకదానికొకటి పరస్పరం ప్రభావితం చేశాయని చూపిస్తున్నాయి. నోయిను-ఉలా కుర్గానులలోని ఈ ఎంబ్రాయిడరీ పోర్ట్రెయిటు‌లలో కొన్ని జియాంగ్నును పొడవైన జడ జుట్టుతో వెడల్పు రిబ్బను‌లతో చిత్రీకరిస్తాయి. ఇది అషినా వంశం జుట్టు-శైలితో సమానంగా కనిపిస్తుంది.జియాంగ్నులో బాగా సంరక్షించబడిన శరీరాలు, మంగోలియా, దక్షిణ సైబీరియాలోని జియాంగ్ను పూర్వ సమాధులు తూర్పు ఆసియా, పశ్చిమ యురేషియా లక్షణాలను చూపుతాయి..

జియాంగ్నుకు ఆపాదించబడిన కొన్ని ప్రదేశాల నుండి కపాల అవశేషాల విశ్లేషణ అవి తూర్పు ఆసియా క్రానియోమెట్రికు లక్షణాలతో డోలికోసెఫాలికు పుర్రెలు ఉన్నాయి. వాటిని ప్రస్తుత మంగోలియాలోని పొరుగు జనాభా నుండి వేరు చేస్తాయి. రష్యను,  చైనీసు మానవ శాస్త్ర, క్రానియోఫేషియలు అధ్యయనాలు జియోంగ్ను భౌతికంగా చాలా భిన్నమైనవని, ఆరు వేర్వేరు జనాభా సమూహాలు పశ్చిమ యురేషియా, తూర్పు ఆసియా భౌతిక లక్షణాల, విభిన్న స్థాయిలను చూపించాయని చూపిస్తున్నాయి.

ప్రస్తుతం నాలుగు పూర్తిగా తవ్వబడి చక్కగా నమోదు చేయబడిన స్మశానవాటికలు ఉన్నాయి: ఐవోల్గా, డైరెస్టుయి,  బుర్ఖాను టోల్గోయి,
,డయోడంజు. అదనంగా ట్రాన్సు‌బైకలు ఐయా, మంగోలియాలో వేలాది సమాధులు నమోదు చేయబడ్డాయి.

## జన్యుశాస్త్రం
### తల్లి వంశాలు

2003 అధ్యయనంలో 89% జియోంగ్ను తల్లి వంశాలు తూర్పు ఆసియా మూలానికి చెందినవని 11% పశ్చిమ యురేషియా మూలానికి చెందినవని తేలింది. అయితే 2016 అధ్యయనంలో 37.5% జియోంగ్ను తల్లి వంశాలు పశ్చిమ యురేషియను అని తేలింది. ఇది ఒక మధ్య మంగోలియను నమూనాలో ఉంది. 

రోజర్సు & కెస్ట్లే (2022) ప్రకారం ఈ అధ్యయనాలు జియోంగ్ను జనాభా మునుపటి స్లాబు గ్రేవు జనాభాకు చాలా సారూప్యంగా ఉందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఇది తూర్పు, పశ్చిమ మాతృ హాప్లోగ్రూపు‌ల, సారూప్య ఫ్రీక్వెన్సీని కలిగి ఉంది. ఇది స్లాబు గ్రేవు కాలం నుండి జియోంగ్ను వరకు కొనసాగింపు పరికల్పనకు మద్దతు ఇస్తుంది. జన్యుశాస్త్ర పరిశోధనలో ఎక్కువ భాగం జియాంగ్ను మాతృ హాప్లోగ్రూపు‌లలో దాదాపు 27% పశ్చిమ యురేషియను మూలానికి చెందినవని మిగిలినవి తూర్పు ఆసియా అని వారు రాశారు. 

జియాంగ్ను నమూనాలలో గమనించిన ప్రసూతి హాప్లోగ్రూపు‌లకు కొన్ని ఉదాహరణలు డి4బి2బి4, ఎన్9ఎ2ఎ, జి3ఎ3, డి4ఎ6, డి4బి2బి2బి.
 య2ఇఎల్.

### తండ్రి వంశాలు
రోజర్సు & కేస్ట్లే (2022) ప్రకారం, జియాంగ్ను కాలం నాటి అవశేషాలలో దాదాపు 47% ఆధునిక పశ్చిమ యురేషియన్లతో సంబంధం ఉన్న పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లకు చెందినవి. మిగిలినవి (53%) తూర్పు ఆసియా హాప్లోగ్రూపు‌లకు చెందినవి. తూర్పు ఆసియా పితృస్వామ్యాలు ఆధిపత్యం వహించిన మునుపటి స్లాబు గ్రేవు కాలంతో ఇది తీవ్రంగా విభేదిస్తుందని వారు గమనించారు. ఇది పశ్చిమ యురేషియా పితృస్వామ్య హాప్లాగు గ్రూపులతో ఉన్న వ్యక్తుల దూకుడు విస్తరణను లేదా పాశ్చాత్య పితృస్వామ్యాలతో ఉన్న వ్యక్తులకు అనుకూలంగా వివాహ పొత్తులు లేదా సాంస్కృతిక నెట్వర్కు‌ల అభ్యాసాన్ని ప్రతిబింబించవచ్చని వారు సూచిస్తున్నారు. 

జియోంగ్ను నమూనాలలో పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లకు కొన్ని ఉదాహరణలు సి2 , క్యూ1బి, ఆర్1, ఆర్1బి, ఒ3ఎ3బి2,  , జె2ఎ, జె-ఎమ్267, ఇ1బి1బి1ఎ. 

లీ & కువాంగు అభిప్రాయం ప్రకారం ఎగిను గోలు లోయలో మిగిలి ఉన్న జియోంగ్ను ఎలైటు ప్రధాన పితృ వంశాలు పితృ హాప్లోగ్రూప్సు ఎన్1సి1, క్యూ-ఎమ్242, సి-ఎమ్217 లకు చెందినవి. బార్కోలు నుండి జియోంగ్ను అవశేషాలు ప్రత్యేకంగా హాప్లోగ్రూపు క్యూ కి చెందినవి. హాప్లోగ్రూపు‌లు సి2, క్యూ, ఎన్ జియోంగ్ను తెగల ప్రధాన పితృ హాప్లోగ్రూపు‌లను ఏర్పరుస్తాయని వారు వాదిస్తున్నారు. అయితే ఆర్1a అనేది ఆల్టై పర్వతం నుండి పొరుగున ఉన్న సంచార జాతులలో అత్యంత సాధారణ పితృ హాప్లోగ్రూపు (44.5%), వారు బహుశా జియోంగ్ను సమాఖ్యలో చేర్చబడ్డారు. జీ ప్రజలతో సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు. డ్యూర్లిగు నార్సు నుండి ఎలైటు జియోంగ్ను నమూనాలు ఆర్1ఎ1కి చెందినవి, సి-ఎమ్217 నుండి ఉలాను ఎలైటు క్హోయోను‌కు చెందినవి అయితే ఆర్‌ఎల్‌ఎ12-జెడ్95, ఆర్‌ఎల్‌ఎ-Z2125, హాపు‌లాగు‌గ్రూపు జె2125, క్యూ-ఎమ్1,1 ఎన్1ఎ1.  జుహ్యోన్ లీ నమూనా డిఎ39 ప్రకారం, మధ్య-ఉత్తర మంగోలియాలోని గోల్ మోడ్ 2 సైట్ నుండి జియోంగ్ను సామ్రాజ్యం *చాన్యు* హాప్లోగ్రూపు ఆర్1కు కేటాయించబడింది. షోంబుజిను బెల్చిరు నుండి ప్రభువులు, ఎస్‌బిబి009, ఎస్‌బిబి010, ఎస్‌బిబి001 నమూనాలు హాప్లోగ్రూపు సి-ఎఫ్1756 కు చెందినవి. హాగ్స్ట్రోం, ఇతరులు. (2024) తరువాత డిఎ39 ను హాప్లోగ్రూపు ఆర్-వై56311 కు తిరిగి కేటాయించారు. 

### ఆటోసోమలు వంశపారంపర్యత
2006 అక్టోబరులో *అమెరికను జర్నలు ఆఫ్ ఫిజికలు ఆంత్రోపాలజీ*లో ప్రచురించబడిన ఒక అధ్యయనం ఎగిన్ గోల్ వద్ద పరిశీలించబడిన వ్యక్తులకు, ఆధునిక మంగోలియన్లకు మధ్య గణనీయమైన జన్యు కొనసాగింపును గుర్తించింది. 

2018 మేలో *నేచరు*లో ప్రచురించబడిన జన్యు అధ్యయనం ఐదు జియాంగ్ను అవశేషాలను పరిశీలించింది. ఈ అధ్యయనం జియోంగ్ను సమాఖ్య జన్యుపరంగా భిన్నమైనదని, జియోంగ్ను వ్యక్తులు రెండు విభిన్న సమూహాలకు చెందినవారని తేల్చింది. ఒకటి ప్రధానంగా తూర్పు ఆసియా మూలానికి చెందినది (మునుపటి స్లాబు-సమాధి సంస్కృతితో సంబంధం కలిగి ఉంది), మరొకటి పశ్చిమ యురేషియను (బహుశా మధ్య సాకా నుండి) మూలాలతో గణనీయమైన మిశ్రమ స్థాయిలను ప్రదర్శిస్తుంది. హన్స్ బహుశా జియాంగ్ను పశ్చిమ దిశగా వలసల ద్వారా సాకాలోకి చిన్న పురుష-ఆధారిత జన్యు ప్రవాహం ద్వారా ఉద్భవించిందని ఆధారాలు సూచించాయి. 

2020 నవంబరులో ప్రచురించబడిన ఒక అధ్యయనం మంగోలియా అంతటా 60 మంది ప్రారంభ, చివరి జియోంగ్ను వ్యక్తులను పరిశీలించింది. మంగోలియను ప్రాంతం నుండి మూడు వేర్వేరు సమూహాల మిశ్రమం నుండి జియోంగ్ను ఉద్భవించిందని ఈ అధ్యయనం కనుగొంది. రెండు ప్రారంభ జన్యు సమూహాలు ఆల్టై పర్వతాల నుండి "ప్రారంభ జియోంగ్ను_పశ్చిమ" (92% హైబ్రిడు యురేషియను చాండు‌మను వంశపారంపర్యంగా మరియు 8% బిఎమ్‌ఎసి వంశపారంపర్యంగా ఏర్పడ్డాయి), మంగోలియాన్ పీఠభూమి నుండి "ప్రారంభ జియోంగ్ను_విశ్రాంతి" (ప్రధానంగా ఉలాన్జుఖు-స్లాబు గ్రేవు వంశపారంపర్యంగా ఉన్న వ్యక్తులు, లేదా "ప్రారంభ జియోంగ్ను_పశ్చిమ"తో కలిపినవి). "లేటు జియోంగ్ను" అని పిలువబడే తరువాతి మూడవ సమూహం మరింత ఎక్కువ వైవిధ్యతను కలిగి ఉంది. చాంద్మాను, ఉలాన్జుఖు-స్లాబు గ్రేవు పూర్వీకుల కలయిక కొనసాగింది. సర్మాటియను, హాన్ చైనీస్ మూలాల నుండి అదనపు జన్యు ప్రవాహం ఉంది. వారి యూనిపేరెంటలు హాప్లోగ్రూపు అసైన్మెంటులు‌లు వారి ఎథ్నోజెనిసిసు ‌మీద హన్సుతో వారి సంబంధాన్ని కూడా హెటెరోజెనెటికు ప్రభావాన్ని చూపించాయి. దీనికి విరుద్ధంగా తరువాతి మంగోలులు ఆధునిక మంగోలికు-మాట్లాడే జనాభా మాదిరిగానే మొత్తం మీద చాలా ఎక్కువ తూర్పు యురేషియా వంశపారంపర్యత కలిగి ఉన్నారు.

2024 అధ్యయనంలో విశ్లేషించబడిన ఒక జియోంగ్ను అవశేషం (జిడి 1-4) పూర్తిగా ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియన్లు నుండి ఉద్భవించిందని, పశ్చిమ యురేషియా-సంబంధిత వంశపారంపర్యంగా లేకుండా ఉందని కనుగొనబడింది. ఈ నమూనా టర్కికు కాలం నాటి గోక్టర్కు అవశేషం (జిడి1-1) తో దగ్గరగా వర్గీకరించబడింది. 
#### జియోంగ్ను ప్రజలలో జాతి - హోదా మధ్య సంబంధం

జియోంగ్ను మొత్తం జాతిపరంగా భిన్నమైనప్పటికీ వైవిధ్యం సామాజిక స్థితికి చాలా సంబంధించినదిగా కనిపిస్తుంది. వారి చిన్న, పరిధీయ సమాధుల ద్వారా గుర్తించబడినట్లుగా తక్కువ హోదా కలిగిన వారిలో జన్యు వైవిధ్యం అత్యధికంగా ఉంది. ఈ రిటైనర్లు ప్రధానంగా చాంద్మాను (ఉయుకు సంస్కృతి) (సింటాష్ట సంస్కృతి, బైకాలు వేటగాళ్ల జన్యు ప్రొఫైలు‌ను కలిపే హైబ్రిడు యురేషియను జన్యు సమూహంగా వర్గీకరించబడింది (బైకాలు ఇబిఎ), లేదా చాంద్మాను(ఉయుకు) ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా ఉలాన్జుఖు(స్లాబు గ్రేవు) ప్రొఫైలు‌ల వివిధ కలయికల ద్వారా వర్గీకరించబడింది.

దీనికి విరుద్ధంగా ఉన్నత హోదా కలిగిన జియోంగ్ను వ్యక్తులు తక్కువ జన్యు వైవిధ్యాన్ని కలిగి ఉంటారు. వారి పూర్వీకులు తప్పనిసరిగా తూర్పు యురేషియను ఉలాన్జుఖు (స్లాబు గ్రేవు సంస్కృతి) నుండి ఉద్భవించారు. లేదా ప్రత్యామ్నాయంగా జియాను‌బీ నుండి ఉద్భవించారు. ఇది వారి తూర్పు పూర్వీకానికి బహుళ వనరులను సూచిస్తుంది. ఉన్నత హోదా కలిగిన స్త్రీ నమూనాలలో ఉన్నత తూర్పు వంశపారంపర్యత ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. అయితే తక్కువ హోదా కలిగిన పురుష నమూనాలు మరింత వైవిధ్యంగా, అధిక పాశ్చాత్య వంశపారంపర్యంగా ఉంటాయి. డిఎ39 ఆయన ప్రతిష్టాత్మక సమాధి ద్వారా గుర్తించబడిన *చాన్యు*, "పశ్చిమ సరిహద్దులలో" ఉన్నత హోదా కలిగిన స్త్రీ వలె సారూప్య వంశపారంపర్యతను కలిగి ఉన్నట్లు చూపబడింది. ఇది దాదాపు 39.3% స్లాబు గ్రేవు (లేదా ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియా) జన్యు వంశపారంపర్యంగా ఉద్భవించింది. 51.9% హాన్ (లేదా యెల్లో నది రైతులు) వంశపారంపర్యంగా ఉంది. మిగిలిన (8.8%) సాకా (చాంద్మను) వంశపారంపర్యంగా ఉంది. 

## సంస్కృతి
### కళ

జియాంగ్ను సంస్కృతిలో చైనీసు కాలక్రమణిక పరంగా "యుగం" నుండి "యుగం" వరకు కంటే సైటు నుండి సైటు‌కు ఎక్కువ వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది. అయినప్పటికీ అవన్నీ హాన్, చైనీసు కాని ఉత్తరాన ఉన్న ఇతర ప్రజల నుండి భిన్నమైన మొత్తాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. కొన్ని సందర్భాలలో ఐకానోగ్రఫీని ప్రధాన సాంస్కృతిక గుర్తింపుగా ఉపయోగించలేము. ఎందుకంటే జంతువుల వేటను వర్ణించే కళ స్టెప్పీ ప్రజలలో సాధారణం. జియోంగ్ను సంస్కృతితో ముడిపడి ఉన్న జంతువుల వేటకు ఉదాహరణ చనిపోయిన ఆహారాన్ని మోసుకెళ్లే పులి.  జియోంగ్ను రాజకీయ నియంత్రణలో ఉన్నట్లు భావించే మావోకింగు‌గౌ నుండి వచ్చిన రచనలో ఇలాంటి మూలాంశం కనిపిస్తుంది. కానీ ఇప్పటికీ స్పష్టంగా జియోంగ్ను కానిది. మావోకింగు‌గౌ ఉదాహరణలో ఆహారం పులి పాదం పొడిగింపుతో భర్తీ చేయబడింది. ఈ రచన మరింత కఠినమైన ఉరిశిక్షను కూడా వర్ణిస్తుంది; మావోకింగు‌గౌ పనిని గుండ్రంగా, తక్కువ వివరణాత్మక శైలిలో నిర్వహించారు.  విస్తృత కోణంలో జంతువుల వేట జియోంగ్ను ఐకానోగ్రఫీలో అలుచైడెంగు నుండి బంగారు శిరస్త్రాణం, మంగోలియాలోని ఇన్నరు జిగౌపానులో కనుగొనబడిన మణి, జాడే పొదుగుతో బంగారు చెవిపోగులు వంటి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.

జియోంగ్ను కళను సాకా లేదా సిథియను కళ నుండి వేరు చేయడం కష్టం. శైలీకృత అమలులో సారూప్యత ఉంది. కానీ జియోంగ్ను కళ, సాకా కళ తరచుగా ఐకానోగ్రఫీ పరంగా విభిన్నంగా ఉంటాయి. సాకా కళలో వేటాడే దృశ్యాలు, ముఖ్యంగా చనిపోయిన ఆహారం లేదా ఒకే-జంతు పోరాటంతో సహా ఉన్నట్లు కనిపించడం లేదు. అదనంగా సాకా కళలో జియోంగ్ను ఐకానోగ్రఫీకి సాధారణం కాని అంశాలు ఉన్నాయి. రెక్కలుగల కొమ్ములున్న గుర్రాలు. రెండు సంస్కృతులు రెండు రకాల పక్షి తలలను కూడా ఉపయోగించాయి. జియోంగ్ను పక్షుల చిత్రణలు మధ్యస్థ-పరిమాణ కన్ను, ముక్కును కలిగి ఉంటాయి. అవి చెవులతో కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి. అయితే సాకా పక్షులకు స్పష్టమైన కన్ను, ముక్కు ఉంటుంది. చెవులు లేవు. కొంతమంది మేధావులు ఈ తేడాలు సాంస్కృతిక వ్యత్యాసాలను సూచిస్తాయని పేర్కొన్నారు. జియోంగ్ను జంతువుల వేట (ముఖ్యంగా పులి), ఆహారం, చిత్రాలు మరణం, పునర్జన్మ, ఆధ్యాత్మిక ప్రాతినిధ్యం అని మేధావులు సోఫియా-కరిను ప్సారాసు సూచిస్తున్నారు. అదే-జంతు పోరాటం శక్తిని సంపాదించడం లేదా నిర్వహించడం ప్రతినిధి.

### రాతి కళ - రచన

యిన్, హెలాను పర్వతాలు, రాతి కళ 9వ సహస్రాబ్ది బి.సి నుండి సా.శ19వ శతాబ్దం వరకు ఉంది. ఇది ప్రధానంగా చెక్కబడిన సంకేతాలు (పెట్రోగ్లిఫు‌లు)  అతి తక్కువ పెయింటు చేసిన చిత్రాలను కలిగి ఉంటుంది.

చైనీసు మూలాలు జియాంగ్ను చైనీసు లాగా భావజాల రచనా రూపాన్ని కలిగి లేదని సూచిస్తున్నాయి. కానీ క్రీపూ 2వ శతాబ్దంలో తిరుగుబాటు చేసిన చైనీసు ప్రముఖుడు యు "షాన్యుకి చైనీసు కోర్టుకు అధికారిక లేఖలను 31సెం (12అ) పొడవు గల చెక్క పలక మీద రాయడం  ముద్ర, పెద్ద-పరిమాణ ఫోల్డరు‌ను ఉపయోగించడం నేర్పించాడు." జియాంగ్ను ఏదైనా నోటు చేసుకున్నప్పుడు లేదా సందేశాన్ని ప్రసారం చేసినప్పుడు వారు చెక్క ముక్క మీద కోతలు చేసారని ('ke-mu'), వారు "హు లిపి" (vol. 110) గురించి కూడా ప్రస్తావించారని అదే మూలాలు చెబుతున్నాయి. మంగోలియాలోని నోయిను-ఉలా, ఇతర జియోంగ్ను సమాధి ప్రదేశాలలో, బైకాలు  సరస్సుకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతంలో, 1924, 1925లో నిర్వహించిన త్రవ్వకాలలో కనుగొనబడిన వస్తువులలో 20 కి పైగా చెక్కబడిన అక్షరాలు ఉన్నాయి. ఈ అక్షరాలలో ఎక్కువ భాగం యురేషియను స్టెప్పీల మీద కనిపించే ప్రారంభ మధ్య యుగాల పాత టర్కికు వర్ణమాల అక్షరాలకు సమానంగా (లేదా చాలా పోలిక కలిగి ఉంటాయి). దీని నుండి కొంతమంది నిపుణులు జియోంగ్ను పురాతన యురేషియను రూనిఫాం‌కు సమానమైన లిపిని ఉపయోగించారని ఈ వర్ణమాల తరువాతి టర్కికు రచనకు ఆధారం అని తేల్చారు.

### మతం - ఆహారం
*హాన్ పుస్తకం* ప్రకారం జియోంగ్ను స్వర్గం (天) 'చెంగ్లీ' అని పిలిచాడు, (撐犁) చైనీసు లిప్యంతరీకరణ ట్రాన్స్క్రిప్షను. జియోంగ్ను ఒక సంచార ప్రజలు. మందలను మేపుకునే వారి జీవనశైలి, చైనాతో వారి గుర్రపు వ్యాపారం నుండి, వారి ఆహారంలో ప్రధానంగా మేక మాసం, గుర్రపు మాంసం, కాల్చివేయబడిన అడవి పెద్దబాతులు ఉన్నాయని నిర్ధారించవచ్చు.

క్రీపూ 2వ శతాబ్దం నుండి, ప్రోటో-మంగోలు ప్రజలు (జియోంగ్ను, జియాను‌బీ  ఖితాన్సు) బౌద్ధమతంతో సుపరిచితులని చారిత్రక ఆధారాలు విశ్వసించటానికి కారణాన్ని అందిస్తాయి. బౌద్ధ ప్రార్థన పూసలు అవశేషాలు ఇవోల్గిన్స్కీ డిస్ట్రిక్టు లోని జియోంగ్ను సమాధిలో కనుగొనబడ్డాయి. 

## ఇవి కూడా చూడండి
* బాన్ యోంగు
* చైనీసు చరిత్రలో జాతి సమూహాలు
* హాన్ రాజవంశం చరిత్ర
* అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల జాబితా
* జియాంగ్ను చాన్యుల జాబితా
* సంచార సామ్రాజ్యం
* ఓర్డోస్ సంస్కృతి
* పాలకుల కుటుంబ వృక్షం
* చాన్యు చాన్యు కుటుంబ వృక్షాలు

## మూలాలు