ప్రతాప్ చంద్ర లాల్

**ప్రతాప్ చంద్ర లాల్**, DFC (6 డిసెంబర్ 1916 – 13 ఆగస్టు 1982) భారత వైమానిక దళంలోని చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్గా పనిచేసిన అధికారి. ఆయన భారత వైమానిక దళంలో 1939 నుంచి 1973లో పదవీ విరమణ చేసే వరకు సేవలందించారు. ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం (1971) సమయంలో ఆయన చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్‌గా ఉన్నారు. యుద్ధం ప్రారంభానికి కారణమైన పాకిస్తాన్ వైమానిక దళం నిర్వహించిన ముందస్తు దాడులు అయిన ఆపరేషన్ చెంగిజ్ ఖాన్ సమయంలో కూడా ఆయన అదే పదవిలో ఉన్నారు.

మొదట ఆయన ఇంగ్లాండ్లో న్యాయశాస్త్రం చదవాలని భావించారు. అయితే ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు ఆయన ఎయిర్ ఫోర్స్ వాలంటీర్ రిజర్వ్‌లో చేరారు. మొదట నావిగేషన్ ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేసి, తరువాత పైలట్‌గా శిక్షణ పొంది నెం. 7 స్క్వాడ్రన్ ఐఎఎఫ్లో చేరారు. బర్మా యుద్ధరంగంలో ఈ స్క్వాడ్రన్‌కు కమాండర్‌గా పనిచేశారు. ఆ సమయంలో ఆయనకు డిస్టింగ్విష్డ్ ఫ్లయింగ్ క్రాస్ అవార్డు లభించింది మరియు అధికారిక నివేదికల్లో ప్రస్తావించబడ్డారు. 1945లో ఆయన భారత వైమానిక దళం శాశ్వత కేడర్‌లో చేరారు.

1947లో జరిగిన భారత విభజన తర్వాత, ఆయన ఎయిర్ హెడ్‌క్వార్టర్స్‌లో ప్రణాళిక మరియు శిక్షణ విభాగ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. 1949లో ఆయన ఆర్‌ఏఎఫ్ స్టాఫ్ కాలేజ్, ఆండోవర్లో శిక్షణ పొందారు. 1950లో నేపాల్ రాజు త్రిభువన్ను సురక్షితంగా తీసుకురావడంలో ఆయన నాయకత్వం వహించిన వైమానిక దళ బృందంలో ఉన్నారు. 1953 నుంచి 1956 వరకు ఆయన కేబినెట్‌కు సైనిక కార్యదర్శిగా ఎయిర్ కమోడోర్ హోదాలో పనిచేశారు. 1954లో శబ్ద వేగాన్ని దాటిన తొలి భారతీయుడిగా కూడా గుర్తింపు పొందారు.

తరువాత ఆయన ట్రైనింగ్ కమాండ్కు కమాండర్‌గా పనిచేశారు. అనంతరం అయిదేళ్ల పాటు ఆయనను ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కార్పొరేషన్కు డిప్యూటేషన్‌పై పంపారు. 1957 నుంచి 1962 వరకు ఆయన అదే సంస్థలో జనరల్ మేనేజర్గా పనిచేశారు. ఈ సమయంలో ఆయనకు రక్షణ మంత్రి వి. కె. కృష్ణ మెనన్తో విభేదాలు ఏర్పడి, 1962లో ఆయన సేవలు ముగించబడ్డాయి.

అదే సంవత్సరంలో ప్రారంభమైన చైనా-భారత యుద్ధం సమయంలో ఆయనను మళ్లీ సేవలోకి తీసుకుని ఎయిర్ హెడ్‌క్వార్టర్స్‌లో ఎయిర్ ఆఫీసర్ మెయింటెనెన్స్‌గా నియమించారు. కొంతకాలం ఆయన వెస్ట్రన్ ఎయిర్ కమాండ్కు అధిపతిగా పనిచేశారు. తరువాత ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం (1965) సమయంలో ఆయన వైస్ చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్గా పనిచేశారు. 1966 నుంచి 1969 వరకు ఆయన హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ సంస్థలో మ్యానేజింగ్ డైరెక్టర్గా, తరువాత చైర్మన్గా పనిచేశారు.

1969లో ఆయన భారత వైమానిక దళం ఏడవ చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆయన నాయకత్వంలో భారత వైమానిక దళం పాకిస్తాన్పై ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం (1971)లో నిర్ణయాత్మక విజయం సాధించింది. ఈ యుద్ధ ఫలితంగా 1971 డిసెంబరులో బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం విజయవంతమై బంగ్లాదేశ్ దేశం ఏర్పడింది.

ఆయన సేవలకు గుర్తింపుగా భారత ప్రభుత్వము ఆయనకు పద్మ విభూషణ్ మరియు పద్మ భూషణ్ పురస్కారాలను ప్రదానం చేసింది. ఇవి భారతదేశంలోని రెండవ మరియు మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారాలు. భారత వైమానిక దళం నుంచి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత ఆయన ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ సంస్థలో చైర్మన్ మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. తరువాత ఆయన ఎయిర్ ఇండియా సంస్థ చైర్మన్‌గా కూడా పనిచేశారు.
## ప్రారంభ జీవితం మరియు విద్య
లాల్ 6 డిసెంబర్ 1916న లూధియానాలో జన్మించారు. ఆయన మాడర్న్ స్కూల్ మరియు బిషప్ కాటన్ స్కూల్, షిమ్లాలో విద్యాభ్యాసం చేశారు.

1938లో ఆయన కింగ్స్ కాలేజ్, లండన్లో జర్నలిజం డిప్లొమా పూర్తి చేశారు. అనంతరం 1939 శరదృతువులో ఇన్స్ ఆఫ్ కోర్ట్లో పూర్తి స్థాయి న్యాయశాస్త్రం చదువుకోవాలని ఆయన భావించారు. అయితే ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభం కావడంతో ఆయన ప్రణాళికలు నిలిచిపోయాయి.

ఆయనకు పౌర పైలట్ లైసెన్స్ ఉన్నందున, లాల్‌ను ఎయిర్ ఫోర్స్ వాలంటీర్ రిజర్వ్‌లో చేరాలని ఆహ్వానించారు. సఫ్దర్జంగ్లోని సెలక్షన్ బోర్డు ముందు హాజరైన తర్వాత, ఆయన రిసాల్పూర్ ఎయిర్ ఫోర్స్ స్టేషన్కు (ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ అకాడమీ) చేరుకున్నారు.

అప్పుడు నావిగేటర్ల కొరత ఉండటంతో, ప్రారంభంలో లాల్‌ను నావిగేటర్‌గా నియమించారు. తరువాత ఆయనకు పైలట్‌గా శిక్షణ ఇవ్వాలని నిర్ణయించారు.
## సైనిక సేవ
### ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధం
లాల్ నవంబర్ 1939లో పైలట్ ఆఫీసర్ హోదాతో నియమితులై కరాచీలో పరిశీలకుడిగా నియమితులయ్యారు. తరువాత ఆయనను మళ్లీ రిసాల్పూర్కు నావిగేషన్ శిక్షకుడిగా బదిలీ చేశారు. కలకత్తాలోని తీర రక్షణ విభాగంలో కొద్దికాలం పనిచేసిన తర్వాత, ఆయనను అంబాలాలోని నెం.1 ఫ్లయింగ్ ట్రైనింగ్ స్కూల్‌లో నావిగేషన్ శిక్షకుడిగా నియమించారు. అక్కడే ఆయనకు పైలట్‌గా కూడా శిక్షణ లభించింది. ఆయన హాకర్ ఆడాక్స్ మరియు హాకర్ హార్ట్ విమానాలను నడిపారు.

1943లో ఫ్లైట్ లెఫ్టినెంట్ లాల్ యుద్ధ పైలట్‌గా నెం. 7 స్క్వాడ్రన్ ఐఎఎఫ్లో చేరారు. ఆ స్క్వాడ్రన్‌కు స్క్వాడ్రన్ లీడర్ హేమ్ చౌధురి నాయకత్వం వహిస్తున్నారు. ఈ స్క్వాడ్రన్ వల్టీ A-31 వెంజెన్స్ డైవ్ బాంబర్ విమానాలతో సజ్జమై చిండిట్స్కు మద్దతు ఇచ్చింది. అదేవిధంగా ఇంఫాల్ ముట్టడిను తొలగించడంలో కూడా సహకరించింది.

జూన్ 1944లో లాల్ తాత్కాలికంగా స్క్వాడ్రన్ లీడర్ హోదాకు పదోన్నతి పొందారు మరియు నెం.7 స్క్వాడ్రన్‌కు కమాండర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆయన నాయకత్వంలో స్క్వాడ్రన్ యుద్ధ విమానాలుగా మార్పు పొందింది. 1944 ప్రారంభం నుంచి 1945 మార్చి వరకు ఈ స్క్వాడ్రన్ బర్మా యుద్ధరంగంలో చాలా చురుకుగా పనిచేసింది. ఉత్తర బర్మా నుంచి రంగూన్ వరకు పద్నాలుగో సైన్యంకు మద్దతుగా వ్యూహాత్మక గూఢచారి విమానయాన కార్యకలాపాలను ఆయన నాయకత్వం వహించారు. డిసెంబర్ 1944లో ఆయన పేరు అధికారిక నివేదికల్లో ప్రస్తావించబడింది. 1945 అక్టోబరులో ఆయనకు డిస్టింగ్విష్డ్ ఫ్లయింగ్ క్రాస్ (DFC) పురస్కారం లభించింది.

యుద్ధం అనంతరం లాల్ భారత వైమానిక దళం శాశ్వత కేడర్‌లో చేరారు. తరువాత ఆయన ఎయిర్ హెడ్‌క్వార్టర్స్‌లోని మానింగ్ విభాగంలో పనిచేశారు. 1946 ఆగస్టులో ఆయన కలకత్తాలోని అంతర్విభాగ నియామక కేంద్రానికి బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 1946 డిసెంబర్‌లో ఆయనను ఉన్నతాధికారుల శిక్షణ కోర్సు కోసం యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్కు పంపించారు.

### స్వాతంత్ర్యం తర్వాత
1947 ఆగస్టు 15న భారత విభజనతో డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాకు కొత్త ఎయిర్ హెడ్‌క్వార్టర్స్ ఏర్పాటు చేయబడింది. లాల్‌ను అక్కడ ప్రణాళిక మరియు శిక్షణ విభాగ డైరెక్టర్‌గా నియమించారు. 1947 నవంబరులో ఆయన తాత్కాలికంగా గ్రూప్ కెప్టెన్ హోదాకు పదోన్నతి పొందారు. ప్రణాళిక మరియు శిక్షణ విభాగాల బాధ్యతలు విస్తృతంగా ఉండటంతో వాటిని రెండు విభాగాలుగా విభజించారు. 1948 చివర్లో గ్రూప్ కెప్టెన్ అర్జన్ సింగ్ శిక్షణ విభాగ డైరెక్టర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించగా, లాల్ ప్రణాళిక విభాగ డైరెక్టర్‌గా కొనసాగారు.

1949 మేలో గ్రూప్ కెప్టెన్ మినూ మెర్వాన్ ఇంజినీర్తో కలిసి లాల్ ఆర్‌ఏఎఫ్ స్టాఫ్ కాలేజ్, ఆండోవర్లో శిక్షణ పొందేందుకు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్కు వెళ్లారు. కోర్సు పూర్తయ్యాక ఆయన భారత్‌కు తిరిగి వచ్చి నెం.1 ఆపరేషనల్ కమాండ్ (తరువాత వెస్ట్రన్ ఎయిర్ కమాండ్)లో సీనియర్ ఎయిర్ స్టాఫ్ ఆఫీసర్‌గా మూడు సంవత్సరాలు పనిచేశారు.

1950లో నేపాల్ రాజ్యంలో ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్నాయి. త్రిభువన్ రాజుపై రాణా వంశం తిరుగుబాటు జరగడంతో ఆయన భారత రాయబార కార్యాలయంలో ఆశ్రయం పొందారు. రెండు డకోటా విమానాలతో లాల్ నేతృత్వంలో భారత వైమానిక దళ బృందం రాజును సురక్షితంగా న్యూ ఢిల్లీకి తీసుకువచ్చింది.

1953 జనవరిలో లాల్ తాత్కాలికంగా ఎయిర్ కమోడోర్ హోదాకు పదోన్నతి పొంది కేబినెట్ కార్యదర్శిత్వంలో ఉప కార్యదర్శిగా నియమితులయ్యారు.

1954 అక్టోబరులో గ్రూప్ కెప్టెన్ హృషికేశ్ మూల్గావ్కర్ మరియు ఫ్లైట్ లెఫ్టినెంట్ రోషన్ లాల్ సూరితో కలిసి యూరప్‌కు వెళ్లి భారత వైమానిక దళానికి కొత్త విమానాలను ఎంపిక చేసే బృందానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. ఈ బృందం సూపర్‌మరైన్ స్విఫ్ట్ను తిరస్కరించి ఫోలాండ్ గ్నాట్ను ఎంపిక చేసింది. ఈ నిర్ణయం తరువాత ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం (1965)లో భారతదేశానికి ఎంతో ప్రయోజనకరంగా మారింది.

### భారత ఎయిర్‌లైన్స్ కార్పొరేషన్
1957 నవంబరులో లాల్ సేవలను ఐదేళ్లపాటు ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కార్పొరేషన్కు అప్పగించారు. అక్కడ ఆయన జనరల్ మేనేజర్గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. అదే సమయంలో ఆయన ఎయిర్ ఇండియా మరియు ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ బోర్డు సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు. ఆయన కాలంలో సంస్థ విమాన దళం ఆధునీకరించబడింది మరియు మొదటిసారి లాభాలు నమోదు చేసింది.

### భారత వైమానిక దళానికి తిరిగి చేరిక
1962లో జరిగిన చైనా-భారత యుద్ధం తరువాత లాల్‌ను మళ్లీ సేవలోకి తీసుకుని ఎయిర్ హెడ్‌క్వార్టర్స్‌లో ఎయిర్ ఆఫీసర్ మెయింటెనెన్స్‌గా నియమించారు. తరువాత ఆయన వెస్ట్రన్ ఎయిర్ కమాండ్కు కమాండర్‌గా నియమితులయ్యారు. అనంతరం ఆయన వైస్ చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్గా పనిచేశారు.

ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం (1965) సమయంలో ఆయన వైస్ చీఫ్‌గా సేవలందించారు. యుద్ధ సమయంలో విశిష్ట సేవలకుగాను ఆయనకు పద్మ భూషణ్ పురస్కారం లభించింది.

### హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్
1966లో లాల్‌ను హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL) సంస్థకు పంపించి మ్యానేజింగ్ డైరెక్టర్గా నియమించారు. ఆయన కాలంలో సంస్థలో అనేక సంస్కరణలు చేపట్టబడ్డాయి. ఉత్పత్తి ప్రణాళిక మరియు నియంత్రణ వ్యవస్థలను ప్రవేశపెట్టారు. అలాగే మికోయాన్-గురేవిచ్ మిగ్-21, ఫోలాండ్ గ్నాట్ మరియు హాకర్ సిడ్లీ HS 748 విమానాల తయారీ లైన్లు ఏర్పాటులో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.

### చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్
1969 జూలై 16న లాల్ ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ హోదాకు పదోన్నతి పొంది భారత వైమానిక దళం చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.

#### ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం (1971)

1971లో జరిగిన యుద్ధం బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధంతో ప్రారంభమైంది. పాకిస్తాన్ తూర్పు ప్రాంతంలో జరిగిన ఘర్షణల కారణంగా లక్షలాది శరణార్థులు పశ్చిమ బెంగాల్కు చేరుకున్నారు. చివరకు 1971 డిసెంబర్ 3న యుద్ధం ప్రారంభమైంది. పాకిస్తాన్ వైమానిక దళం భారత వైమానిక దళ స్థావరాలపై దాడులు చేసింది. అనంతరం భారత వైమానిక దళం ప్రతిదాడి చేసి పాకిస్తాన్ వైమానిక స్థావరాలను లక్ష్యంగా చేసుకుంది.

ఈ యుద్ధం రెండు వారాలకంటే తక్కువ కాలంలో ముగిసింది. 90,000కు పైగా పాకిస్తాన్ సైనికులు లొంగిపోయారు. ఫలితంగా కొత్త దేశంగా బంగ్లాదేశ్ ఏర్పడింది.

దేశానికి చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా లాల్‌కు 1972 జనవరిలో పద్మ విభూషణ్ పురస్కారం ప్రదానం చేశారు.

లాల్ 33 సంవత్సరాలకు పైగా సేవలందించిన తరువాత 1973 జనవరి 16న పదవీ విరమణ చేశారు. ఆయన స్థానంలో ఓం ప్రకాశ్ మెహ్రా చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 
## పదవీ విరమణ తర్వాత
1973 ఏప్రిల్‌లో లాల్‌ను ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ కార్పొరేషన్ (IAC) యొక్క పూర్తి కాల ఛైర్మన్ మరియు మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ (CMD)గా నియమించారు. IAC పరిమాణం మరియు కార్యకలాపాలు విస్తరించడంతో పూర్తి కాల CMDను నియమించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది.

లాల్, ప్రైవేట్ రంగ పరిశ్రమల్లో పారిశ్రామిక సంబంధాల సమస్యలను పరిశీలించడానికి కార్మిక మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన 21 సభ్యుల అత్యున్నత కమిటీలో కూడా సభ్యుడిగా ఉన్నారు.

1976 ఆగస్టులో సంజయ్ గాంధీతో విభేదాలు ఏర్పడటంతో ఆయనను ఛైర్మన్ పదవి నుండి తొలగించారు.

1977 మార్చిలో మోరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలో కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడిన తర్వాత, జూలైలో లాల్‌ను ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ పార్ట్‌టైమ్ ఛైర్మన్‌గా నియమించారు.

లాల్ టాటా గ్రూప్కు చెందిన ఇండియన్ ట్యూబ్ కంపెనీకి కూడా ఛైర్మన్‌గా పనిచేశారు.

1978 ఫిబ్రవరిలో జె. ఆర్. డి. టాటా, ఎయిర్ ఇండియా స్థాపకుడు మరియు దీర్ఘకాల ఛైర్మన్, ప్రధానమంత్రి మోరార్జీ దేశాయ్ ద్వారా బోర్డు నుండి తొలగించబడ్డారు. ఆ సమయంలో ఇండియన్ ఎయిర్‌లైన్స్ ఛైర్మన్‌గా ఉన్న లాల్‌ను ఎయిర్ ఇండియా ఛైర్మన్‌గా కూడా నియమించారు. ఈ నిర్ణయానికి నిరసనగా మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ K. G. అప్పుస్వామి మరియు డిప్యూటీ మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ నారి దస్తూర్ రాజీనామా చేశారు. 
## మరణం మరియు వారసత్వం
లాల్ 13 ఆగస్టు 1982న లండన్ సందర్శనలో ఉండగా గుండెపోటుతో మరణించారు. ఆయన మృతదేహాన్ని ఎయిర్ ఇండియా విమానంలో భారత్‌కు తీసుకొచ్చారు. ఆయనకు పూర్తి సైనిక గౌరవాలతో అంత్యక్రియలు నిర్వహించారు. శవపేటికను మోసిన వారిలో మాజీ ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ అర్జన్ సింగ్ మరియు అప్పటి ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ దిల్బాగ్ సింగ్ ఉన్నారు. 

ఆయనకు నివాళిగా రక్షణ మంత్రి ఆర్. వెంకటరామన్ అలాగే మూడు సాయుధ దళాల అధిపతులు—భూసేనాధిపతి జనరల్ కె. వి. కృష్ణారావు, నౌకాదళాధిపతి అడ్మిరల్ ఆస్కర్ స్టాన్లీ డాసన్ మరియు వాయుసేనాధిపతి ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ దిల్బాగ్ సింగ్ పుష్పగుచ్ఛాలు సమర్పించారు.

లాల్ మరణించే సమయానికి తన స్మృతిచిత్రాలు మరియు భారత వాయుసేన చరిత్రపై ఒక పుస్తకాన్ని రచిస్తున్నాడు. ఆయన భార్య ఈలా లాల్ ఆ పుస్తకాన్ని సంపాదించి పూర్తి చేసి, *My Years with the IAF* అనే పేరుతో 1986లో ప్రచురించారు.

లాల్ నాయకత్వంలో భారత వాయుసేన తన అత్యంత నిర్ణాయక విజయాన్ని సాధించింది. ఆయనను ఒక ఆదర్శవంతమైన పైలట్ మరియు పరిపాలకుడిగా భావిస్తారు. పూర్వపు ఎయిర్ చీఫ్‌లతో పోలిస్తే, ఆయన యుద్ధ విమాన పైలట్ కాకుండా శిక్షకుడిగా మరియు నిర్వాహకుడిగా ఎక్కువగా గుర్తింపు పొందారు.

భారత వాయుసేన ప్రతి సంవత్సరం 'ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ పి. సి. లాల్ స్మారక ఉపన్యాసం'ను నిర్వహిస్తుంది. 

## మూలాలు
వర్గం:1916 జననాలు
వర్గం:1982 మరణాలు
వర్గం:భారత వైమానిక దళాధికారులు
వర్గం:పద్మ విభూషణ్ గ్రహీతలు
వర్గం:పద్మ భూషణ్ గ్రహీతలు
వర్గం:లూధియానా జన్మస్థులు