హిందూమత పదకోశం

**హిందూమతం నిబంధనలు పదకోశం** ఈ కింది హిందూమతంలో పదము, అర్థములు పదకోశం ఉంది. అలాగే పొందుపరచిన జాబితాలో సంస్కృత పదాలు, అదేవిధముగా భారతదేశం యొక్క ఇతర భాషలలో వ్యక్తం చేసినవి ఉన్నాయి. ఇవి హిందూమతం, హిందూ మతం సంప్రదాయం, రెండింటి నుండి ఆ భావనలు కలిగి ఉంది.

ఈ జాబితాలో ప్రధాన ప్రయోజనం సులభంగా ఒక పదము కనుగొనేందుకు చేయడానికి, నిర్దిష్ట భావనల గుర్తించడం, ఒకే చోట హిందూమతం అన్ని భావనలు కలిపి ఒక గైడ్‌గా అందిస్తుంది, ఒకటి లేదా రెండు పంక్తులు భావన నిర్వచించటానికి మాత్రమే ఇక్కడ ఉంది.

## అ
* **అచ్యుతుడు** (अच्युत): శ్రీ విష్ణువు పర్యాయపదం.
* **అథిరథుడు** (अधिरथ): కర్ణుని పెంపుడు తండ్రి.
* **[[అదితి]]** (अदिति): ఆకాశంలో, స్పృహ, భూత, భవిష్యత్, సంతానోత్పత్తి దేవత.
* **ఆచార్యుడు** (आचार्य): టీచర్ లేదా గురువు.
* **[[ఆది శంకరాచార్యులు|ఆది శంకర]]** (आदि शङ्कर): మొదటి హిందూ మతం తత్వవేత్త, అద్వైత వేదాంతం తత్వశాస్త్రం యొక్క సూత్రాలు చాటిచెప్పారు.
* **అంగ** (अंग): మ్లేచ్చ రాజులు, కౌరవుల మద్దతుదారు.
* **[[అంగదుడు|అంగద]]** (अंगद): అతిధేయ కోతి ఒకటి; వాలి కుమారుడు. రెండు: శ్రీరాముడు తమ్ముడైన లక్ష్మణుడు యొక్క పెద్ద కొడుకు. అంగదుడు అంగదపురమును నిర్మించాడు.
* **అనుహ్లాదుడు**: హిరణ్యకశిపుని కొడుకు.
* **అంజన దేవి** (अंजना): హనుమాన్ యొక్క తల్లి.
* **అంజలికం** (अंजलिका): అర్జున యొక్క గొప్ప బాణాలు. వీటితో కర్ణుని చంపుటకు ప్రయోగించబడినవి. 
* **అంధక** (अंधक): శివ భగవానుడు యొక్క కుమారుడు అంధకాసురుడు, అతని చెమట (డ్రాప్) చుక్క నుండి సృష్టించబడింది. ఇతను గ్రుడ్డివాడుగా జన్మించాడు. జన్మించిన తరువాత, ఇతణ్ణి కుమారులు లేని, హిరణ్యాక్షుడుకు అందించడం జరిగింది. తదుపరి ఇతను హిరణ్యాక్షుడు రాజ్యానికి రాజు అయ్యాడు.
* **[[అంబ (మహాభారతం)|అంబ]]** (अम्‍बा), **[[అంబిక (మహాభారతం)|అంబిక]]** (अम्‍बिका), **[[అంబాలిక]]** (अम्‍बालिका): కాశీ రాజు ముగ్గురు కుమార్తెలు, అందులో పెద్ద కుమార్తె అంబ. ఈమె సాల్వరాజు ప్రేమలో పడింది.
* **అంశుమంత** (अंशुमत): ఒక శక్తివంతమైన యుద్ధ రథం వీరుడు.
* **అకంపన** (अकम्‍पन): అర్థం ( జయించటానికి వీలుకాని) - హనుమంతుడు ద్వారా వధించబడిన ఒక రాక్షసుడు.
* **అక్షయపాత్ర** (अक्षयपत्र): సూర్య దేవుని ద్వారా యుధిష్టురుడు నకు ప్రాప్తించిన ఒక అద్భుతమైన పాత్ర.. ఇది ఎప్పుడూ ఆహారమును విఫలమవకుండా నిరంతరం సరఫరాను నిర్వహిస్తుంది.
* **[[అగస్త్యుడు|అగస్త్య]]** (अगस्त्य): ఒక గొప్ప యోగి. భక్తులుగా పవిత్ర స్థలాలు దర్శించునపుడు ఈయన జీవిత కథ పాండవుల నేర్చుకున్నారు. ఈయన భార్య లోపాముద్ర కూడా అగస్త్యుడుతో సమానంగా, ఆమె స్వంతంగా ఒక గొప్ప యోగినిగా ఉంది.
* **[[అగ్ని]]** (अग्‍नि): హిందూ మతం పవిత్ర అగ్ని దేవుడు.
* **[[అగ్ని]]**: అగ్నిదేవుడు
* **[[అగ్నిహోత్రం|అగ్నిహోత్ర]]** (अग्निहोत्र): అగ్ని దేవుడు నకు ఒక త్యాగం.
* **అఘాసుర** (अघासुर): కృష్ణుని చంపుటకు కంసుడు పంపిన రాక్షసుడు.
* **అజసత** (अजसत):బుద్ధ చంపడానికి దేవదత్తునితో చేతులు కలపాలని చూసిన యువరాజు. 
* **అజాతశత్రు** (अजातशत्रु): ఏ శత్రువు లేనివాడు, జన్మించిన అన్ని విషయాలు యందు స్నేహితుడు, యుధిష్ఠిరుడి బిరుదు.
* **[[అద్వైత వేదాంతం|అద్వైత వేదాంత]]** (अद्वैत वेदान्त): హిందూ మతం వేదాంతం లో తరచుగా ఏకత్వం అనే పిలవబడే ఒక పాఠశాల. లేదా ద్వంద్వ స్వభావాన్నికాని వ్యవస్థ. సంపూర్ణ (బ్రాహ్మణ) నుంచి ఇది నేనే (ఆత్మ) అవిభాజ్యత సూచిస్తుంది.
* **అనంత** (अनन्‍त): 1. బలరామా నోటి నుండి జారీ, చేసిన వెయ్యి తలల నాగ, 2. కాత్యాయన సూత్ర రచయిత, వ్యాఖ్యాత మర్యు 3. రాజస్థాన్ లోని ప్రస్తుత షెఖావతి ప్రాంతం అనంత కావచ్చు.
* **[[అనంతుడు|అనంత]]** (अनन्‍त): ఆదిశేషువు, విష్ణువు, రుద్రుడు
* **అనరణ్య** : ఇతని తండ్రి త్రసదస్యుడు.
* **అనల**: మాలి కొడుకు, విభీషణుడు అనుచరుడు.
* **అనల : [[కుశుడు]] వంశము లోని నిషధుడు యొక్క కొడుకు.**
* **[[అనసూయ]]** (अनुसूया): అత్రి భార్య, దత్తాత్రేయుడు (दत्तात्रेय) తల్లి.
* **అనిల** : అష్టవసువులలో ఒకడు.
* **అనువు** : కురువశుడు కొడుకు.
* **అనుతాపక** : దనువు పుత్రుడు.
* **అనుపదేవ** : దేవకుడు కొడుకు
* **అనుపదేవ** : అక్రూరుడు రెండవ కొడుకు.
* **[[అనిరుద్ధుడు|అనిరుద్ధ]]** (अनिरुद्ध): కల్పాదియందు బ్రహ్మను పుట్టించుటకై నారాయణుడు మరో అవతారము.
* **[[అనిరుద్ధుడు|అనిరుద్ధ]]** (अनिरुद्ध): ప్రద్యుమ్న కుమారుడు. బాణాసురుడు కూతురు ఉష ఇతని భార్య.
* **[[అప్సరస]]** (अपसरा): స్వర్గలోకపు అప్సరసగా, ఇంద్రుడు యొక్క సభ యందు నృత్య అమ్మాయిలు యందు ఒకరు.
* **[[అభిమన్యుడు|అభిమన్యు]]** (अभिमन्यु): అర్జునుడు, సుభద్ర యొక్క కుమారుడు. విరాట రాజు కుమార్తె ఉత్తర (మహాభారతం) వివాహం జరిగింది, అతను మోసం పూరితంగా కురుక్షేత్ర సమయంలో కౌరవుల ద్వారా చంపబడ్డాడు.
* **[[అమర్ కంటక్|అమరకంట]]** (अमरकंटक): అమరకంటకం మధ్యప్రదేశ్ కి చెందిన సహజ వారసత్వం. వింధ్య, సాత్పురా పర్వత శ్రేణులు కలిసే చోటులో మైకల్ కొండ ఉంది. ఈ ప్రదేశం లోనే నర్మద, సోనే, జోహీల నదులు ఉద్భవించాయి.
* **[[అమరావతి]]** (अमरावती): ఇంద్ర నగరం. 
* **[[అమృతం|అమృత]]** (अमृत): దేవతలను అమరులుగా చేసే ముఖ్య ఆహారం.
* **[[అయోధ్య]]** (अयोध्या): జయించటానికి వీలులేనిది, కోసలదేశం లోని నగరం.
* **[[అరణ్యకము|]]** (आरण्यक): హిందూ మతం లోని వేదములు యొక్క భాగం. శ్రుతి (గ్రంధములు) లోని తత్వశాస్త్రం, త్యాగం, నూతన సంవత్సరము విరామము చర్చించడము., 
* **అరుంధతి** (अरुंधति): వసిష్ఠ మహాముని భార్య. కర్దమ ప్రజాపతి, దేవహుతుల తొమ్మిది మంది సంతానంలో ఒకరు.
* **[[అర్జునుడు|అర్జున]]** (अर्जुन): పాండవులలో మధ్యముడు. కృష్ణుని బావ. ఈతనికి యుద్ధంలో వచ్చిన సందేహాల నివృత్తి కోసం శ్రీ కృష్ణుడు భగవద్గీత బోధించాడు.
* **[[అర్థం|అర్థ]]** (अर्थ): ధనము. నాలుగు పురుషార్ధాలలో ఒకటి. తక్కిన మూడు - ధర్మం, కామం, మోక్షం. 
* **అలంబస** (अलम्‍बस): దుర్యోధనుడికి స్నేహితుడైన ఒక రాక్షసుడు. మహాభారత సంగ్రామంలో సాత్యకి ధాటికి తట్టుకోలేక కదనరంగాన్ని వదిలి పారిపోయాడు.
* **అలర** (अलर) : బుద్ధ భావనలు కల ఒక ప్రసిద్ధ యోగి.
* **[[అశ్వత్థామ]]** (अश्‍वत्‍थामां): ద్రోణాచార్య యొక్క పుత్రుడు, కౌరవువులు బలగం లోని చివరి సుప్రీం కమాండర్ అయిన ఒక బలమైన గుర్రం. 
* **అశ్వపతి** (अश्‍वपति): భరత, శత్రుఘ్న ల యొక్క మేనమామ. 
* **[[అశ్వమేధం|అశ్వమేధ యజ్ఞం]]** (अश्‍वमेध यज्ञ): ఒక త్యాగ గుర్రం .
* **[[అశ్వమేధం|అశ్వమేధ]]** (अश्‍वमेध): గుర్రం త్యాగం
* **అశ్వసేన** (अश्‍वसेन): నాగ తక్షక కుమారుడు, పాండవుల ద్వారా ఖాండవ వనం మంటతో దహనం చేయగా జరిగినప్పుడు, ఇంద్రుడు చే రక్షింపబడిన వాడు. ఐదు శక్తివంతమైన బాణాలు కర్ణుడు ద్వారా కాల్చాడు.
* **[[అశ్వినీ దేవతలు]]** (अश्‍विन): దివ్య కవలలు
* **[[అష్టలక్ష్ములు|అష్ట లక్ష్మీ]]**: అష్ట ఐశ్వర్యాలకు చిహ్నంగా లక్ష్మీదేవిని అభివర్ణిస్తారు.
* **[[అష్టావక్రుడు|అష్టావక్ర]]** (अष्‍टवक्र): గర్భంలో పిండ స్థితిలోనే ఉండాగానే విద్యలు నేర్చుకున్న ఒక ప్రసిద్ధ పండితుడు .
* **అసమంజ** (असमंज): సగర కుమారుడు.
* **అసిత** (असित): జూదం శిథిలానికి మరో మార్గము, అందరు తెలివైన ప్రజలు ఆడరాదు అనే మార్గము పాటించే ఒక యోగి.
* **అసిక** : వసుదేవుని తమ్ముడు.
* **అస్త్ర** (अस्त्र): పవిత్ర మంత్రం ద్వారా శక్తిని నిక్షింప్తం చేసిన ఒక క్షిపణి.
* **అస్మక** (अस्मक): అభిమన్యుడు మీద దాడి చేసిన ఒక కౌరవుల యోధుడు.
* **[[అహంకారము|అహంకార]]** (अहंकार): నేను అనే అహం. సంస్కృత శబ్దం నుంచి ఆవిష్కృతమైంది
* **అహి** (अहि): మూడు తలల పాము. 
* **[[అహింస]]** (अहिंसा): అన్ని జీవరాశులను గౌరవిస్తూ హింసకు దూరంగా ఉండడం 
* **[[గరుడుడు|అక్విల]]** (अक्‍विला):, గరుడతో సమానంగా ఉండే దివ్య డేగ
* **** (अरणि): ఒక ఎగువ, దిగువ చెక్క ముక్కతో ఘర్షణ ద్వారా అగ్నిమాపక ఉత్పత్తి కోసం ఉపయోగిస్తారు .

## ఆ
* **ఆగ్నేయాస్త్ర** (आग्नेयास्त्र): ఆగ్నేయాస్త్రం అనేది అగ్ని జ్వాలలతో ద్విగుణీకృతమైన ఆయుధం, ఇది అగ్ని దేవుడుచే బహుకరించబడినది,
* **ఆత్మ** (आत्‍मा): అంతర్లీన అధిభౌతిక స్వీయం, కొన్నిసార్లు ఆత్మ లేదా ప్రాణముగా అనువదించవచ్చును.
* **ఆర్య**: గౌరవ వాచకం. పూజ్యులు. వేద కాలంలో భారత జాతిని ఉద్దెశించి కూడా ఉపయోగిస్తారు. వీరికి ప్రధాన శత్రువులు దాసులు.
## ఇ
* **[[#ఇక్ష్వాకులు ఇక్ష్వాకుడు|ఇక్ష్వాకు]]** (इक्ष्वाकु): ఇక్ష్వాకు అనే పదం "చేదుదారి" అని అర్ధం. పురాతన భారతదేశంలో వేద నాగరికతలో సూర్య రాజవంశం యొక్క మొదటి రాజు, స్థాపకుడు ఇక్ష్వాకుడు. అతను మను కుమారుడు (భూమిపై మొట్టమొదటి వ్యక్తి), రామాయణం లోని శ్రీరాముడు ఇక్ష్వాకు యొక్క ఇంటికి చెందిన వారసుడు.
* **ఇల్వళుడు** (ईवल): ఇల్వలుడు, వాతాపి రాక్షసులు.వీరు బాదామిని పరిపాలించేవాడు. బాదామికి పూర్వ నామం వాతాపి.
* **[[ఇంద్రుడు|ఇంద్ర]]** (इन्‍द्र): దేవతల రాజు. ఋగ్వేదానికి అధిపతి. స్వర్గలోకానికి రాజు. వాతావరణం, యుద్ధానికి అధిపతి.
* **[[ఇంద్రజిత్ |ఇంద్రజిత్తు]]** (इन्‍द्र जीत): రావణుడి కుమారుడు. ఇతడికి మేఘనాధుడని ఇంకొక పేరు ఉంది. ఇంద్రుడిని జయించి ఇంద్రజిత్తు అని పేరు గడించాడు. రాముడి సోదరుడైన లక్ష్మణుడి చేతిలో మరణించాడు.
* **[[ఇంద్రప్రస్థం|ఇంద్రప్రస్త]]** (इन्‍द्रप्रस्‍थ): యమునా నాదీ తీరాన ప్రాచీన భారత దేశంలో పాండవుల రాజధాని. ప్రస్తుత ఢిల్లీలో పురానా ఖిల్లాగా కొంత మంది విశ్వసిస్తారు.
* **ఇంద్రసేన్** (इन्‍द्रसेन): పాండవుల యొక్క బంధువు నల, దమయంతి కుమారుడు.
* **[[ఇంద్రసేన]]** (इन्‍द्रसेना): నల, దమయంతి కుమార్తె.
* **ఇంద్రకీలాద్రి** (इन्‍द्रकिला):ఒక పర్వతం అర్జునుడు మహాదేవుని నుండి శక్తివంతమైన కొత్త ఆయుధాలను పొందేందుకు తపస్సు చేసేందుకు హిమాలయాలకు వెళ్లాడు.

## ఈ
* **[[ఈశ్వరుడు|ఈశ్వర]]** (ईश्व‍र): A Hindu philosophical concept of God referring to the Supreme Being which is the lord and the ruler of everything. Hinduism uses the term Ishvara exclusively to refer to the Supreme God in a monotheistic sense.

## ఉ
ఉచ్చైహ్శ్రవసు  : ఉచ్చైహ్శ్రవసు అనేది ఇంద్రుని తెల్ల గుర్రం. ఇది సముద్ర మథనంలో ఉత్పన్నమైంది. అమృతాన్ని ఆహారంగా తీసుకుంటుంది. గుర్రాలలో రాజుగా పరిగణించబడుతుంది.

ఉదయనుడు: ఉదయనుడు చంద్రవంశానికి చెందిన యువరాజు, సహస్రాణికుని కుమారుడు. ఇతను ఒక ప్రసిద్ధ కథానాయకుడు. వత్స రాజ్యానికి రాజు, సాధారణంగా వత్సరాజు అని పిలువబడతాడు. అతని రాజధాని కౌశాంబి. ఇది అగస్త్యుని పేరుగా కూడా ఉంది.

ఉద్దాలక: వేదాంతానికి గొప్ప ఋషి మరియు గురువు.

ఉద్దవ: కృష్ణుని స్నేహితుడు మరియు సలహాదారు. కొందరి ప్రకారం, అతను కృష్ణుని మేనమామ వసుదేవుని సోదరుడు దేవభాగుని కుమారుడు కావున కృష్ణుని మేనబావ. ఇతనిని పవనయాధి అని కూడా పిలిచేవారు.

ఉగ్రసేన (उग्रसेन): యాదవుల రాజు. తన కుమారుడు కంసుడు అతన్ని గద్దె దించాడు. అతని భార్య పవనరేఖ. కృష్ణుడు కంసుని సంహరించి ఉగ్రసేనుని సింహాసనంపై స్థాపించాడు.

ఉజ్జయినీ (उज्‍जयिनि) లేదా ఉజ్జయిన్ (उज्जैन): మధ్య భారతదేశంలోని మాల్వా ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రాచీన నగరం. విక్రమాదిత్యుని సింహాసనం ఇక్కడ కనుగొనబడింది. ఇది హిందువుల ఏడు పవిత్ర నగరాలలో ఒకటి. ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఇక్కడ కుంభమేళా జరుగుతుంది. ఇక్కడ మహాకాళేశ్వర జ్యోతిర్లింగం ఉంది, ఇది శివునికి అంకితమైన పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి.

ఉలూక  (उलूक): 'గుడ్లగూబ'. కితవుని కుమారుడు. అతను అదే పేరుతో ఉన్న దేశానికి రాజు. కౌరవుల మిత్రుడు. పాండవుల వద్దకు వారి దూతగా వెళ్లాడు.

ఉలూపి (उलूपी): నాగరాజు కౌరవ్యుని కుమార్తె. అర్జునుడు ఆమెతో వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె తన సవతి కుమారుడు బభ్రువాహనుని సంరక్షించింది మరియు అతనిపై గొప్ప ప్రభావం చూపింది. విష్ణు పురాణం ప్రకారం ఆమెకు ఇరవత్ అనే కుమారుడు ఉన్నాడు.

ఉమాదేవి (उमादेवी): శివుని భార్య.

ఊంచవృత్తి (उन्‍छवृत्ती): భిక్షాటన జీవితం, అంటే భిక్ష తీసుకొని జీవించడం.

ఉపచిత్ర (उपचित्र): ధృతరాష్ట్రుని కుమారులలో ఒకడు. యుద్ధంలో మరణించాడు.

ఉపనిషత్తు (उपनिषद्): హిందూ శ్రుతి గ్రంథాలలో భాగం. ఇవి ప్రధానంగా ధ్యానం మరియు తత్వశాస్త్రాన్ని చర్చిస్తాయి. హిందూ మతంలోని చాలా పాఠశాలలు వీటిని ఆధ్యాత్మిక బోధనలుగా పరిగణిస్తాయి.

ఉపప్లవ్య (उपप्‍लव्‍य): మత్స్య రాజ్యంలో ఉన్న స్థలం. పాండవులు పదమూడు సంవత్సరాల వనవాసం అనంతరం ఇక్కడ నివసించారు.

ఉపరిచర: ఒక వసువు (అర్ధదేవుడు). మహాభారతం ప్రకారం, ఇంద్రుని ఆజ్ఞతో చెది రాజ్యానికి రాజుగా అయ్యాడు. తన భార్యకు ఐదు కుమారులు పుట్టారు. అద్రిక అనే అప్సరస, చేప రూపంలో భూమిపై నివసించాల్సిన శాపం పొందింది. ఆమె ద్వారా అతనికి మత్స్య అనే కుమారుడు మరియు సత్యవతి అనే కుమార్తె పుట్టారు. సత్యవతి వ్యాసుని తల్లి.

ఉపసుందుడు : సుందుడు మరియు ఉపసుందుడు ఇద్దరు శక్తివంతమైన అసుర యువరాజులు. వారు బ్రహ్మను ప్రసన్నం చేయడానికి తపస్సు చేశారు. బ్రహ్మ వారికి ఒకరినొకరు తప్ప మరెవ్వరూ చంపలేరని వరం ఇచ్చాడు. తరువాత బ్రహ్మ తిలోత్తమ అనే అప్సరసను సృష్టించి వారిలో విభేదాలు కలిగించి వారిని నాశనం చేశాడు.

ఉర్మిళ (उर्मिला): జనకుని రెండవ కుమార్తె. ఆమెను లక్ష్మణునికి ఇచ్చారు.

ఊర్వశి (उर्वसी): ఇంద్రుని సభలో అప్సరస. ఆమె ప్రేమాభ్యర్థనలను అర్జునుడు తిరస్కరించాడు.

ఉష (उषा): అనిరుద్ధుని భార్య. బాణాసురుని కుమార్తె.

ఉశనస (उशना): అసురుల పూజారులుగా నియమించబడ్డారు. జీవన శాస్త్రాన్ని తెలిసినవారు.

Uttanka (उत्‍तंक): ఉత్తంకుడు వేదుని శిష్యుడు. ధౌమ్య ఋషికి మూడు శిష్యులు ఉన్నారు. వారిలో మూడవవాడు ఉత్తంకుడు. మిగతా ఇద్దరు జనమేజయుడు మరియు పోష్యుడు.

ఉత్తర (उत्तर): విరాటరాజు కుమారుడు. యుద్ధంలో శల్యుడు అతన్ని చంపాడు.

ఉత్తర (उत्तरा): విరాటరాజు కుమార్తె. ఆమె అర్జునుని కుమారుడు అభిమన్యునితో వివాహం చేసుకుంది.

ఉత్తరకాండ (उत्तरकांड): వాల్మీకి రచనలో తరువాత చేర్చబడిన రామాయణంలోని భాగం.

## ఊ
	
## ఋ
ఋగ్వేదం (ऋग्वेद): ఋగ్వేదం అనేది వేద సంస్కృత స్తోత్రాల సమాహారం. ఇది హిందువుల నాలుగు పవిత్ర గ్రంథాలలో (వేదాలలో) అత్యంత పవిత్రమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఋషభ (ऋषभ): ఋషభుడు, ఎద్దు రూపంలో ఉన్న హిందూ దేవుడు, ఇతను ఇతిహాస మరియు పురాణ సాహిత్యంలో ప్రస్తావించబడ్డాడు. విష్ణువు యొక్క అసాధారణ అవతారంగా భావించబడతాడు. భారతీయ సంగీత స్వరమాలలో రెండవ స్వరం (షడ్జ, ఋషభ, గాంధార, మధ్యమ, పంచమ, దైవత, నిషాద — స, రి, గ, మ, ప, ధ, ని).

ఋత (ऋतं): విశ్వాన్ని సహజ, నైతిక మరియు యజ్ఞ సంబంధిత స్థాయిలలో నియంత్రించి సమన్వయం చేసే వేద సూత్రం.

ఋషి (ऋषि): ఋషి, మంత్రద్రష్ట ("మంత్రాలను దర్శించినవాడు") మరియు వేదవక్త ("వేదాలను జపించినవాడు") అని కూడా పిలువబడతాడు. ఋషి అనగా వేద స్తోత్రాలను "శ్రవణం చేసిన" మహర్షి. ఒక ఋషి అనేది తండ్రి, పూజారి, గురువు, వేద స్తోత్ర రచయిత, ముని, సంత్, తపస్వి, ప్రవక్త మరియు వనప్రస్థుడు అనే అన్ని లక్షణాలను కలిగిన వ్యక్తిగా భావించబడతాడు.

ఋష్యమూక (ऋष्यमूक): సుగ్రీవుడు నివసించిన పర్వతం.

ఋష్యశృంగ (ऋष्यश्रृंग): ఋష్యశృంగుడు మహర్షి విభండకుని కుమారుడు. తన తండ్రి తప్ప మరే మానవుణ్ణి చూడకుండా పెరిగాడు. అంగ రాజ్యం తీవ్రమైన కరువు బాధపడుతున్నప్పుడు, వర్షం మరియు సంపదను తీసుకురావడానికి రాజు అతన్ని ఆహ్వానించాడు.

ఋతుపర్ణ (ऋतुपर्ण): అయోధ్య రాజు. నలుడు అతనికి రథసారథిగా మారాడు

## ౠ

కాలం

## ఏ
ఏకచక్ర (Ekachakra): ఏకచక్ర అనేది పాండవులు తమ తల్లి కుంతీ దేవితో కలసి, లక్క ఇంట్లో జరిగిన అగ్ని ప్రమాదం (జతుగృహం) నుండి తప్పించుకుని అరణ్యవాసానికి వెళ్లినప్పుడు కొంతకాలం నివసించిన ఒక నగరం.
* **[[ఏకలవ్యుడు|ఏకలవ్య]]** (एकलव्‍य): అతను నిషాధా గిరిజనుల యువరాజు, అతనిని తిరస్కరించినప్పటికీ అర్జునుడికి సమాంతరంగా నైపుణ్యం ఉన్న స్థాయిని సాధించాడు. అతను తక్కువ కులం సభ్యుడిగా ఉన్నాడు, ద్రోణాచార్యుల గురువుకాలంలో చదివాడు.

## ఐ
* **[[ఐరావతం|ఐరావత]]** (ऐरावत): ఇంద్రుడు యొక్క ఏనుగు.
* ఐరావణుడు: ఐరావణుడు అర్జునుడికి మరియు ఒక నాగ కన్య అయిన ఉలూపికి జన్మించిన కుమారుడు.

## ఒ

## ఓ

ఓం (Om) లేదా ఔం (Aum): ఓం, లేదా ఔం (ॐ) అనేది హిందూ ధర్మంలో అత్యంత పవిత్రమైన అక్షరం. ఇది మొట్టమొదట వేద సంప్రదాయంలో వెలుగులోకి వచ్చింది. ఇది హిందూ ధర్మంలో అత్యంత పవిత్రమైన ఏకాక్షరం (ఒకే అక్షరం).  కొన్నిసార్లు ఈ అక్షరాన్ని "ఉద్గీత" అని పిలుస్తారు లేదా "ప్రణవ మంత్రం" (ప్రారంభ మంత్రం) అని కూడా అంటారు. కారణం  దీనిని కేవలం మూల ధ్వని (ప్రైమల్ సౌండ్) గానే కాకుండా, చాలా మంత్రాలు దీనితోనే ప్రారంభం అవుతాయి కాబట్టి దీనిని ప్రణవ మంత్రం అని పిలుస్తారు.

## ఔ

## అం

## క

కులము (Cast): హిందూ వర్గీకరణ వ్యవస్థలోని ప్రజల విభాగాలను (జాతి) పాశ్చాత్య సందర్భంలో వివరించడానికి ఉపయోగించే పోర్చుగీస్ పదం.

కచుడు (Kacha): అంగీరస మహర్షికి మనుమడు, బృహస్పతి కుమారుడు. ఇతను బ్రహ్మచారిగా శుక్రాచార్యుల వద్ద విద్యనభ్యసించడానికి వెళ్ళాడు. గురువు యొక్క అందమైన కుమార్తె దేవయాని అతనితో ప్రేమలో పడింది. చనిపోయిన వారిని బ్రతికించే రహస్యాన్ని దొంగిలించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడని అనుమానించిన అసురులు (రాక్షసులు) అతన్ని అనేకసార్లు చంపారు. కానీ దేవయాని అతనిపై ఉన్న ప్రేమ కారణంగా, ప్రతిసారీ చంపబడినప్పుడు ఆమె తండ్రి అతన్ని తిరిగి బ్రతికించాడు. అంతిమంగా ఈ రహస్యాన్ని దేవతలు తెలుసుకుని, అసురులను ఓడించడంలో విజయం సాధించారు.

Kagola (కగోల): వేదాంతానికి గొప్ప ఋషి మరియు గురువు అయిన ఉద్దాలక శిష్యుడు. అతను సద్గుణవంతుడు మరియు ఉత్సాహవంతుడు అయినప్పటికీ, వేదాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడానికి అవసరమైన తెలివితేటలు అతనికి లేవు. అతను అష్టావక్రుడి తండ్రి కూడా, అష్టావక్రుడు గర్భంలో ఉన్నప్పుడు కగోల వేదాలను పఠించడంలో తప్పు చేసిన ప్రతిసారీ అతను గర్భంలో మెలికలు తిరగడం వలన అష్టావక్రుడికి అసాధారణమైన వంకరత ఏర్పడింది.

కైకేయి (Kaikeyi): ఈమె రాజు దశరథుడి యొక్క ముగ్గురు భార్యలలో అతి చిన్నది, అయోధ్య రాణి. కైకేయి భరతుడి తల్లి.

కైలాష్ (Kailash): ఇది గాంగ్డిసే పర్వతాలలో ఒక శిఖరం, ఆసియాలోని నదులైన - సింధు నది, సట్లెజ్ నది మరియు బ్రహ్మపుత్ర నదికి జన్మస్థానం. ఇది హిందూ మతం, బౌద్ధ మతం, జైన మతం మరియు బోన్ విశ్వాసం అనే నాలుగు మతాలలో పవిత్ర స్థలంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ పర్వతం టిబెట్‌లోని మానసరోవర్ సరస్సు మరియు రాక్షసతల్ సరస్సు సమీపంలో ఉంది.

కైటభుడు (Kaitabh): కైటభుడు హిందూ మతపరమైన విశ్వోద్భవ శాస్త్రానికి సంబంధించిన ఒక అసురుడు. ఇతను తన సహచరుడైన మధుతో పాటు విష్ణుమూర్తి చెవులలో ఒకదాని నుండి ఉద్భవించాడు. కైటభుడు మరియు మధు బ్రహ్మను అంతం చేయడానికి రూపొందించబడ్డారు.

కాలయవన (Kalayavan): కాలయవన అనే అసురుడు ముప్పై మిలియన్ల రాక్షస స్నేహితుల సైన్యంతో మథురను చుట్టుముట్టాడు. అప్పుడు కృష్ణుడు సముద్రం మధ్యలో ద్వారక నగరాన్ని నిర్మించడానికి బయలుదేరి, తన ప్రజలందరినీ ఈ నగరానికి తరలించి, వారిని ద్వారకలో విడిచిపెట్టాడు. తరువాత కృష్ణుడు తిరిగి వచ్చి కాలయవనుడిని సంహరించాడు.

కాలపురుషుడు (Kala-purusha): కాల-పురుషుడు (సమయ-పురుషుడు), ఓరియన్ యొక్క బెంగాలీ పేరు.

కలి (Kali): కలి ఒక రాక్షసుడు, నాల్గవ యుగానికి వ్యక్తిరూపం. ఇతను నలుడిని ఆవహిస్తాడు.

కలియుగ (Kali Yuga): కలియుగం (వెలుగు - చీకటి యుగం), హిందూ గ్రంధాలలో వివరించబడిన యుగాల చక్రంలో భాగంగా ప్రపంచం గుండా వెళ్ళే అభివృద్ధి యొక్క నాలుగు దశలలో ఒకటి, మిగిలినవి ద్వాపర యుగం, త్రేతా యుగం మరియు సత్య యుగం.

కాళి (Kali): శివుడి భార్య అయిన దేవి యొక్క చీకటి, నల్లని రూపం.

కాళింది (Kalindi): కాళింది సూర్యుడి (సూర్యుడు) కుమార్తె, ఆమె కృష్ణుడు ద్వారకలో పాలించేటప్పుడు అతన్ని వివాహం చేసుకుంది. ఉత్తర భారతదేశంలోని యమునా నదికి కాళింది మరొక పేరు.

కాళియుడు (Kaliya): కాళీయ అనేది యమునా నది ఒడ్డున నివసించే విషపూరితమైన హైడ్రా లేదా నాగుడి పేరు. కాళియుడిని కృష్ణుడు అణచివేసి, రమణక ద్వీపంలోని తన నివాసానికి పంపాడు.

Kāl nāginī (కాల నాగినీ): చంద్ సాదగర్ కుమారుడైన లక్ష్మీందరను చంపే ఒక సర్పం. చంద్ సాదగర్ చంపక నగర్ యొక్క వర్తక-రాజు.

కల్కి (Kalki): విష్ణువు యొక్క పదవ అవతారం, ఇంకా రావలసిన వాడు మరియు కలియుగం చివరిలో గుర్రంపై ఉన్న మనిషి రూపంలో కనిపిస్తాడు.

కామ (Kama): సౌందర్యం (aesthetics) గా బాగా అర్థం చేసుకోబడింది, కామం యొక్క నిర్వచనంలో ఇంద్రియ సంతృప్తి, లైంగిక నెరవేర్పు, ఇంద్రియాల ఆనందం, ప్రేమ మరియు సాధారణ జీవిత ఆనందాలు ఉన్నాయి. ఇది పురుషార్థాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

కామదేవ (Kamadeva): కామదేవుడు హిందూ ప్రేమ దేవత. అతను విల్లు మరియు బాణాలను కలిగి ఉన్న యువ మరియు అందమైన రెక్కలున్న వ్యక్తిగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాడు.

కాంభోజులు (Kambojas): కర్ణుడిచే ఓడించబడిన కౌరవుల శత్రువులు.

కామధేను (Kamadhenu): కామధేనువు అన్ని ఆవులకు తల్లిగా భావించబడే ఒక దైవిక ఆవు. ఆమె బిడ్డ నందిని లాగే, ఆమె నిజమైన అన్వేషకుడికి ఏ కోరికనైనా తీర్చగలదు. కామధేనువు వసిష్ఠుడికి అతని యాగాల కోసం అవసరాలను అందించింది. కామధేనువు ('కోరిక-ఆవు'), తన యజమానికి అతను కోరుకున్నది ఇవ్వగల అద్భుతమైన సమృద్ధి గల ఆవు.

Kampilya (కమ్పిల్య): ద్రుపదుడు పాలించిన పాంచాల రాజ్యానికి రాజధాని.

కంస (Kansa): శ్రీకృష్ణుడి మేనమామ మరియు ఉగ్రసేనుడి కుమారుడు, జరాసంధుడికి అల్లుడు కూడా, ఇతన్ని శ్రీకృష్ణుడు సంహరించాడు.

కామ్యక వనం (Kamyaka Vana): మహాభారతంలో పేర్కొనబడిన కామ్యక వనం థార్ ఎడారి శిరస్సు వద్ద, త్రినాబిందు సరస్సు సమీపంలో కురు రాజ్యం యొక్క పశ్చిమ సరిహద్దులో, సరస్వతి నది ఒడ్డున ఉంది. ఇది కురుక్షేత్ర మైదానానికి పశ్చిమాన ఉంది.

Kanika (కణిక): శకుని మంత్రి.

కంక (Kanka): విరాట రాజు కొలువులో ధర్మరాజుకు మరొక పేరు.

కణ్వ (Kanva): శకుంతల తండ్రి.

కన్యా పూజ (Kanya Puja): స్వచ్ఛమైన ప్రాథమిక సృజనాత్మక శక్తికి చిహ్నంగా కన్య బాలికలను పూజించే ఒక హిందూ ఆచారం.

కపిల (Kapila Rishi): సాంఖ్య తత్వశాస్త్ర పాఠశాల వ్యవస్థాపకులలో ఒకరిగా ఘనత పొందిన ఒక వైదిక ఋషి. అతను భాగవత పురాణంలో ప్రముఖంగా ఉన్నాడు, ఇది అతని సాంఖ్య తత్వశాస్త్రం యొక్క ఆస్తిక సంస్కరణను కలిగి ఉంది.

కర్కోటకుడు (Karkotaka): ఇంద్రుడి అభ్యర్థన మేరకు నలుడిని కాటు వేసిన నాగుడు, నలుడిని వంకరగా మరియు వికారమైన ఆకారంలోకి మార్చాడు.

కార్తవీర్యార్జునుడు (Kartavirya Arjuna): కార్తవీర్యార్జునుడు మాహిష్మతి రాజు, రామాయణ కాలానికి చెందిన క్షత్రియుడు, ఇతనికి వెయ్యి చేతులు ఉన్నాయని నమ్ముతారు. అతను పరశురాముడి తండ్రి అయిన జమదగ్నిని శిరచ్ఛేదం చేశాడు. ప్రతీకారంగా, పరశురాముడు కార్తవీర్యార్జునుడి వంశం మొత్తాన్ని చంపాడు. రావణుడు అతనిచే పూర్తిగా ఓడించబడి అవమానానికి గురయ్యాడు.

కర్మ (Karma): కారణం మరియు ప్రభావం యొక్క మొత్తం చక్రాన్ని కలిగి ఉన్న ఒక సంస్కృత పదం.

కర్మయోగం (Karma Yoga): కర్మను క్రమశిక్షణతో ఆచరించడం. కర్మయోగం ప్రతిఫలంపై నిస్సంగత్వం కలిగి ఉంటూనే విధికి (ధర్మానికి) కట్టుబడి ఉండటంపై దృష్టి పెడుతుంది. నిస్వార్థ పద్ధతిలో తన కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించడం ద్వారా మోక్షాన్ని (విముక్తిని) పొందవచ్చని ఇది పేర్కొంటుంది.

Karṇa (కర్ణ): సాటిలేని యోధుడు, సూర్య దేవుడు మరియు కుంతి కుమారుడు. పరశురాముడి శిష్యుడు. అతని పెంపుడు తల్లి రాధ కుమారుడు కూడా, రాధేయుడు అని పిలువబడ్డాడు.

Kārtavīrya (కార్తవీర్య): లంకా రాజు అయిన రావణుడిని ఓడించిన గొప్ప యోధుడు.

కార్తికేయుడు (Kartikeya): దేవతల సైన్యాలకు అధిపతి, తన తండ్రి శివుడిచే సృష్టించబడిన ఒక మాయా స్పార్క్ నుండి జన్మించిన దేవుడు. అతని సోదరుడు గణేశుడు.

కశ్యపుడు (Kashyapa): ఒక ప్రాచీన ఋషి, దేవతలు, అసురులు, నాగులు మరియు మొత్తం మానవాళికి తండ్రి. అతను అదితిని వివాహం చేసుకున్నాడు, ఆమెతో కలిసి అగ్ని మరియు సవిత్రులు యొక్క తండ్రి. అతని రెండవ భార్య, దితి, దైత్యులకు జన్మనిచ్చింది. దితి మరియు అదితి రాజు దక్షుడి కుమార్తెలు మరియు శివుడి భార్య అయిన సతీ సోదరీమణులు. దశరథుడి సలహాదారులలో ఒకరు కూడా.

కౌరవులు (Kaurava): కౌరవ అనేది ఒక సంస్కృత పదం, దీని అర్థం కురు యొక్క వారసుడు, ధృతరాష్ట్రుడి కుమారుల యొక్క ప్రత్యామ్నాయ పేరు.

కౌసల్య (Kausalya): ఆమె రాజు దశరథుడి ముగ్గురు భార్యలలో పెద్దది మరియు అయోధ్య రాణి. ఆమె రాముడి తల్లి.

Kausikam (కౌసికమ్): ధర్మవ్యాధుడి నుండి ధర్మం యొక్క రహస్యాన్ని, ఒకరి కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించే రహస్యాన్ని నేర్చుకున్న ఒక ఋషి.

కౌస్తుభం (Kaustubha): ఒక దైవిక ఆభరణం - అత్యంత విలువైన రాయి "మణి", ఇది విష్ణుమూర్తి ఆధీనంలో ఉంది.

కేకయ (Kekaya): పాండవుల వైపు ఉన్న ఒక ధైర్యవంతుడైన యోధుడు, ఆరో రోజు పోరాటంలో భీముడు అతని రథంలోకి ఎక్కాడు. ఉషీనరులు, సిబి, మద్రులు మరియు కేకయులు యయాతి కుమారుడు అను యొక్క ప్రత్యక్ష వారసులు.

Kesava (కేశవ): శ్రీకృష్ణుడి పేర్లలో ఒకటి.

Keshinī (కేశిని): సాగరుడి భార్య.

Ketama (కేతమ): ద్రోణుడిచే శిరచ్ఛేదం చేయబడిన మరొక నాయకుడు.

Ketu (కేతు): కేతువు సాధారణంగా ఒక "నీడ" గ్రహంగా సూచించబడుతుంది. ఇది మానవ జీవితాలపై మరియు మొత్తం సృష్టిపై అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. ఖగోళ శాస్త్రం ప్రకారం, సూర్యుడు మరియు చంద్రుడు ఖగోళ గోళంపై కదులుతున్నప్పుడు వారి మార్గాల ఖండన బిందువులను కేతువు మరియు రాహువు సూచిస్తాయి.

Khaṇdavaprastha (ఖాండవప్రస్థ): పాండవుల పూర్వీకులు, నహుషుడు మరియు యయాతి పాలించిన ప్రాచీన రాజధాని. పాండవులు ఆ శిథిలమైన నగరాన్ని పునర్నిర్మించి, రాజభవనాలు మరియు కోటలను నిర్మించి, దానికి ఇంద్రప్రస్థ అని పేరు మార్చారు.

Khandava Vana (ఖాండవవనం): ఖాండవ వనం మహాభారతంలో పేర్కొనబడిన ఒక ప్రాచీన అడవి, ఇక్కడ నాగ తెగలు నివసించేవి. ఇది యమునా నదికి పశ్చిమాన, ఆధునిక ఢిల్లీ భూభాగంలో ఉంది. పాండవులు ఈ అడవిని శుభ్రం చేసి ఇంద్రప్రస్థ అనే తమ రాజధాని నగరాన్ని నిర్మించారు.

Khara (ఖర): ఖరుడు రావణుడి తమ్ముడు, ఇతను రాముడిచే సంహరించబడ్డాడు.

కీచకుడు (Kichaka): సుధేష్ణ సోదరుడు, విరాట సైన్యం యొక్క కమాండర్-ఇన్-చీఫ్, ఇతను సైరంధ్రి (ద్రౌపది) పట్ల దురుద్దేశంతో ప్రవర్తించాడు. రాత్రివేళ మహిళల నృత్యశాలలో ఆమెను కలవడానికి అతను ఆహ్వానించబడ్డాడు, అక్కడ అతనికి బదులుగా వలలుడు (భీముడు) ఒక స్త్రీ వేషంలో కనిపించి అతన్ని (కీచకుడిని) చంపాడు.

Khir (ఖీర్): కృష్ణుడి మనవడు.

కిన్నెరులు (Kinnara): తమ రెక్కల క్రింద సంగీత వాయిద్యాలతో ఉన్న మానవ పక్షులు.

కిరాతులు (Kirata): వేటగాడు, ఈ భూమి యొక్క ఆర్యులు కాని ఆదిమ నివాసులు. వారు చైనీయుల కోసం చినస్ తో పాటు పేర్కొనబడ్డారు. కిరాతులు టిబెటో-బర్మా మూలానికి చెందినవారని నమ్ముతారు.

Kirmira (కిర్మీర): కిర్మీరుడు బకాసురుడి సోదరుడైన ఒక రాక్షసుడు, ఇతను కామ్యక వనంలో నివసించేవాడు మరియు ఆ అడవిలో నివసించే ఋషులను భయభ్రాంతులకు గురిచేసేవాడు. పాండవులు తమ అజ్ఞాతవాసాన్ని కామ్యక వనంలో ప్రారంభించినప్పుడు అతను వారిని ఎదుర్కొన్నాడు. తన సోదరుడు బకాసురుడిని సంహరించిన భీముడు ఉన్నాడని తెలుసుకున్న తరువాత, ఆ రాక్షసుడు పాండవుడిని యుద్ధానికి సవాలు చేశాడు. భీకర యుద్ధం తరువాత, భీముడు కిర్మీరుడిని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసి చంపాడు.

కిష్కింధ (Kishkindha): కిష్కింధ రామాయణ కాలంలో వానర రాజు సుగ్రీవుడు, వాలి యొక్క తమ్ముడు పాలించిన రాజ్యం. అతను తన అత్యంత తెలివైన మంత్రి అయిన హనుమంతుడి సహాయంతో పాలించిన రాజ్యం ఇది.

కోసల (Kosala): కోసల ఒక ప్రాచీన భారతీయ ఆర్య రాజ్యం, ఇది స్థూలంగా ఆధునిక ఔధ్ ప్రాంతంతో సరిపోలుతుంది. దీని రాజధాని అయోధ్య, ఇక్కడ రాముడు జన్మించాడు.

Kripa (కృప): హిందూ మతంలో, ముఖ్యంగా భక్తియోగంలో దైవిక అనుగ్రహం అనే భావన.

కృపాచార్యుడు (Kripacharya): అశ్వత్థామ మేనమామ, ఇతను అర్జునుడిపై యుద్ధంలో సంయుక్త దాడి చేయాలని వాదించాడు, దానికి విరుద్ధంగా కర్ణుడు తాను ఒక్కడినే అతన్ని ఎదుర్కోగలనని గొప్పలు చెప్పుకున్నాడు.

కృష్ణుడు (Krishna): విష్ణువు యొక్క ఎనిమిదవ అవతారం, చాలా మంది హిందువులచే అత్యంత ఆరాధించబడే వారిలో ఒకరు. భగవద్గీతలో వ్రాయబడిన అర్జునుడికి అతని ఉపన్యాసానికి కృష్ణుడు ప్రసిద్ధి చెందాడు.

కృష్ణ ద్వైపాయనుడు (Krishna Dvaipayana): వ్యాస మహర్షికి మరొక పేరు.

కృష్ణ జన్మాష్టమి (Krishna Janmashtami): హిందూ దేవుడు విష్ణువు యొక్క అవతారం అయిన శ్రీకృష్ణుడి జన్మదినాన్ని జరుపుకునే ఒక హిందూ పండుగ.

Krauncha (క్రౌంచ): కర్లూ-హెరాన్.

Krauncha-Vyuha (క్రౌంచ వ్యూహ): చాచిన ముక్కు మరియు విస్తరించిన రెక్కలతో ఉన్న హెరాన్ (పక్షి) ను పోలి ఉండే ఒక సైనిక నిర్మాణం. ప్రాచీన భారతీయ ఆచారంలో, సైన్యాలు యుద్ధం కోసం నిర్దిష్ట నమూనాల నిర్మాణాలలో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి, వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి నిజమైన లేదా ఊహించిన పోలిక ప్రకారం చక్ర, లేదా కూర్మ లేదా క్రౌంచ లేదా మకర వంటి పేరును కలిగి ఉండేది.

కృతవర్మ (Kritavarma): కౌరవ బలగాల పక్షాన పోరాడిన ఒక ముఖ్యమైన యాదవ యోధుడు.

Kshatriya (క్షత్రియ): హిందూ సంప్రదాయంలో నాలుగు ప్రాథమిక వర్ణాలలో ఒకటి, సమాజంలోని యోధులు, సైనికులు మరియు పాలకులను కలిగి ఉంటుంది.

Kshatradharma (క్షాత్రధర్మ): ఇది "అన్వేషకులను రక్షించడం మరియు దుర్మార్గులను నాశనం చేయడం" తో కూడిన ఒక రకమైన ఆధ్యాత్మిక అభ్యాసం. మరో మాటలో చెప్పాలంటే, భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి చెప్పినట్లుగా చెడుకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటం యొక్క విధి ఇది.

కుబేరుడు (Kubera): సంపద మరియు ఐశ్వర్య దేవతలలో ఒకరు.

Kuchasthala (కుచస్థల): ధృతరాష్ట్రుడి సభకు వెళ్లే మార్గంలో కృష్ణుడు రాత్రి బస చేసిన నగరం.

Kumāra (కుమార): శివుడు మరియు పార్వతి కుమారుడు, ఇతను తారక అనే రాక్షసుడిని ఓడించి సంహరించాడు.

Kumbha (కుంభ): కుంభుడు ఒక రాక్షసుడు, హనుమంతుడు వైద్య మూలికను తెచ్చేటప్పుడు కోతులకు వ్యతిరేకంగా ఒక సమూహాన్ని నడిపించాడు.

కుంభకర్ణుడు (Kumbhakarna): లంకా రాజు అయిన రావణుడి సోదరుడు, ఇతను బ్రహ్మ శాపం కారణంగా చాలా సమయం నిద్రిస్తూ ఉండేవాడు.

Kundalpur (కుండల్పుర్): కృష్ణుడి భార్య అయిన రుక్మిణి తండ్రి రాజా భీష్మకుడి రాజధాని.

Kundinapura (కుండినపుర): విదర్భ రాజధాని.

కుంతి (Kunti): పాండవుల తల్లి, సూర కుమార్తె, ప్రిథా అని కూడా పిలుస్తారు. ఆమె రాజు సంతానం లేని బంధువు అయిన కుంతిభోజుడికి దత్తత ఇవ్వబడింది మరియు ఆమె దత్తత తండ్రి పేరు మీద కుంతి అని పేరు పెట్టబడింది.

Kunti-Madri (కుంతి-మాద్రి): రాజు పాండు యొక్క రాణులు, ఇతను కొన్ని పాపాలు చేసినందుకు అడవిలో చాలా సంవత్సరాలు గడిపాడు, అక్కడ వీరు ముగ్గురు మరియు ఇద్దరు కుమారులకు జన్మనిచ్చారు, వీరిని పాండవులు అని పిలుస్తారు. ఈ కుమారులు యుధిష్ఠిరుడు, భీముడు, అర్జునుడు, నకులుడు మరియు సహదేవుడు.

కూర్మావతారం (Kurma): తాబేలు, విష్ణువు యొక్క రెండవ అవతారం, ఇక్కడ అతను తాబేలు రూపాన్ని తీసుకున్నాడు.

కురుజాంగల (Kurujangala): భారతదేశంలోని ఒక ప్రాచీన రాజ్యం, ఉత్తరాన యమునా మరియు గంగా నదుల దగ్గర. ఈ ప్రాంతం యొక్క ప్రధాన నగరాలు హస్తినాపురం మరియు ఇంద్రప్రస్థ. దీని రాజులను కొన్నిసార్లు కురులు అని పిలుస్తారు. భారతదేశం యొక్క ఆధునిక మ్యాప్‌లో, ఈ రాజ్యం సుమారుగా హర్యానా రాష్ట్రంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ఇంద్రప్రస్థ (ఇప్పుడు భారతదేశ రాజధాని ఢిల్లీగా పిలువబడుతుంది) దాని రాజధాని.

కురుక్షేత్రం (Kurukshetra): మైదానం, హస్తినాపురం సింహాసనం కోసం పాండవులు మరియు కౌరవుల మధ్య జరిగిన గొప్ప యుద్ధ సన్నివేశం. దీని ఫలితంగా ప్రత్యర్థి వంశాలకు మిత్రులుగా అనేక ప్రాచీన రాజ్యాలు పాల్గొన్న యుద్ధం జరిగింది. యుద్ధ స్థలం ఆధునిక హర్యానా రాష్ట్రంలోని కురుక్షేత్రం.

కురు (Kuru): భారతదేశంలోని వైదిక నాగరికతలో ఒక ఇండో-ఆర్యన్ తెగ మరియు వారి రాజ్యం పేరు. వారి రాజ్యం ఆధునిక హర్యానా ప్రాంతంలో ఉంది. భీష్ముడు వారి సంరక్షకుడు.

కుశుడు (Kusha): కుశుడు మరియు అతని జంట సోదరుడు లవ హిందూ దేవుడు రాముడు మరియు అతని భార్య సీత యొక్క పిల్లలు, వీరి కథ రామాయణంలో చెప్పబడింది.

కుసస్థల: పాండవులు అడిగిన ప్రావిన్సులలో ఒకటి.

## ఖ

## గ

గజాసుర (Gajasura): గజాసురుడు (ఏనుగు రాక్షసుడు) అనేది నీల అనే రాక్షసుడిని సూచించడానికి ఉపయోగించే పేరు. ఇతను ఏనుగు రూపాన్ని ధరించి శివుడిపై దాడి చేశాడు. ఇతను గణపతిచే నాశనం చేయబడ్డాడు.

గణపతి (Ganapati): ప్రాంతానికి అధిపతి, కోరికలు తీర్చేవాడు, వ్యాపారుల దేవుడు, శివుడు మరియు పార్వతి యొక్క రెండవ కుమారుడు. వ్యాసుడు చెప్పిన మహాభారత కథను ఎటువంటి విరామం లేదా సంకోచం లేకుండా వ్రాయడానికి అంగీకరించిన వ్యాసుడి గుమాస్తా (లేఖకుడు).

గంగ (Ganga): ఉత్తర భారతదేశంలోని ఒక పవిత్ర నది, హిందువులచే ఒక దేవతగా నమ్ముతారు (హిందూ మతంలో గంగాను చూడండి), దీనికి సమానం గంగా. విశ్వామిత్రుడు రాముడు మరియు లక్ష్మణుడికి గంగా నది జన్మ వృత్తాంతాన్ని చెప్పాడు.

గణేష్ (Ganesh): అదృష్ట దేవత, సాధారణంగా తన ఏనుగు తల కోసం గుర్తించబడ్డాడు.

గాంధారి (Gandhari): ధృతరాష్ట్రుడి భార్య, కౌరవులకు తల్లి.

గంధర్వ s (Gandharva): సంగీతంలో నిపుణులుగా పరిగణించబడే ఒక తరగతి ఖగోళ జీవులు.

గాండీవం (Gandiva): అర్జునుడి యొక్క అత్యంత శక్తివంతమైన విల్లు.

గంగాద్వార (Gangadwara): అగస్త్య మహర్షి మరియు అతని భార్య తపస్సు చేసిన ప్రదేశం.

గరుడ (Garuda): ఇది హిందూ మరియు బౌద్ధ పురాణాలలో కనిపించే ఒక పెద్ద పౌరాణిక పక్షి లేదా పక్షి లాంటి జీవి.

గౌరి (Gauri): గౌరీ లేదా దాక్షాయణి వైవాహిక ఆనందం మరియు దీర్ఘాయువు యొక్క దేవత; ముఖ్యంగా మహిళలు తమ భర్తల దీర్ఘాయువు కోసం ఆమెను పూజిస్తారు. దేవి యొక్క ఒక రూపం, దాక్షాయణి శివుడి భార్య.

గాయత్రి (Gayatri): హిందూ మతంలో ఒక గౌరవనీయమైన మంత్రం, ఇది యజుర్వేదంలో కనుగొనబడింది.

గిరివ్రజ (Girivraja): కేకయ రాజ్యములో ఒక సంపన్న నగరం, దీనిని రాజగృహం అని కూడా అందురు.

గోపాల (Gopala): మందలు మరియు పశువుల దేవుడిగా అతని మూలాన్ని సూచించే కృష్ణుడి పేరు.

గోపాలురు (Gopa): సమానంగా, మంద కాపరుల బాలురు.

గోపికలు (Gopi): గోపి అనేది సంస్కృత మూలానికి చెందిన పదం, దీని అర్థం 'ఆవుల కాపరుల అమ్మాయిలు'.

గోవర్ధన (Govardhan): గోవర్ధన్ భారతదేశంలోని బృందావనం పట్టణానికి సమీపంలో ఉన్న ఒక కొండ.

గోవింద (Govinda): శ్రీకృష్ణుడు మరియు విష్ణువు యొక్క బిరుదులలో ఒకటి; దీని అర్థం గోవుల కాపరి మరియు గోపాలుర స్థావరమైన గోకులలో కృష్ణుడి వృత్తిని సూచిస్తుంది.

గృహస్థ (Grihastha): ఒక వ్యక్తి వివాహం చేసుకుని జీవితంలో స్థిరపడి పిల్లలను కనేటప్పుడు, ఒక మనిషి యొక్క నాలుగు దశలలో (పురుషార్థాలు) రెండవది.

గుహ (Guha): నిషాధ రాజు.

గురువు (Guru): గౌరవనీయులైన ఉపదేశకుడు, ఒక ఆధ్యాత్మిక గురువు. సమకాలీన భారతదేశంలో, "గురువు" అనే బిరుదు మరియు పదం "జ్ఞానవంతుడు" అనే సాధారణ అర్థంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది.

గురు పూర్ణిమ (Guru Purnima): హిందూ క్యాలెండర్‌లోని ఆషాఢ మాసంలో వచ్చే పౌర్ణమి రోజును హిందువులు సాంప్రదాయకంగా గురు పూర్ణిమగా జరుపుకుంటారు. ఈ రోజున, భక్తులు తమ గురువుకు పూజ (ఆరాధన) చేస్తారు.

## ఘ
* **[[ఘటోత్కచుడు|ఘటోత్కచ]]** (घटोत्‍कच): రాక్షసి హిడింబ, భీముడు యొక్క కుమారుడు.

## చ

చక్ర (Chakra): మానవ శరీరంలోని శక్తి కేంద్రం. ఏడు ప్రధాన చక్రాలు వెన్నెముక అడుగు నుండి తల పైభాగం వరకు ఆరోహణ స్తంభంలో అమర్చబడి ఉన్నట్లుగా వర్ణించబడ్డాయి. ప్రతి చక్రం ఒక నిర్దిష్ట రంగు, అనేక నిర్దిష్ట విధులు, చైతన్యం యొక్క ఒక అంశం, ఒక శాస్త్రీయ మూలకం మరియు ఇతర విలక్షణ లక్షణాలతో ముడిపడి ఉంటుంది.

చల (Chala): కౌరవ యోధుడు.

చంప (Champa): గంగా నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక నగరం. ఇక్కడ కర్ణుడిని శిశువుగా ఉన్నప్పుడు అధిరథుడు మరియు రాధా కనుగొన్నారు.

చండాల (Chandala): తక్కువ స్థాయి కులానికి చెందిన వ్యక్తి, ఇతని ప్రవర్తన ప్రమాణానికి చాలా దిగువన ఉంటుంది మరియు ఇతని వలన కాలుష్యం కలుగుతుంది.

చంద్రకేతు (Chandraketu): మానసా దేవి భక్తుడు.

Channa (చన్న): సిద్ధార్థ యువరాజు (బుద్ధుడిగా మారబోయేవాడు) యొక్క రాజ సేవకుడు మరియు ప్రధాన రథసారథి.

Chānd Sadāgar (చాంద్ సదాగర్): చంపక నగర్ యొక్క వర్తక-రాజు. మానసా దేవి అతని భక్తిని కోరుకుంటుంది.

చరచిత్ర (Charachitra): యుద్ధంలో చంపబడిన ధృతరాష్ట్ర కుమారుడు.

చరక సంహిత (Charaka Samhita): చరకుడిచే వ్రాయబడిన అంతర్గత వైద్యంపై ఒక ప్రాచీన భారతీయ ఆయుర్వేద గ్రంథం. ఇది ఆయుర్వేదం యొక్క మూడు పురాతన గ్రంథాలలో అత్యంత పురాతనమైనదిగా నమ్ముతారు.

చావడి (Chavadi): గ్రామం యొక్క బహిరంగ సమావేశ స్థలం. ఇది మొత్తం సమాజం యొక్క ఆస్తి. ఇందులో అన్ని ప్రజా వ్యవహారాలు జరుగుతాయి, మరియు ఇది గ్రామ క్లబ్‌గా, గ్రామ పోలీసుల ప్రధాన కార్యాలయంగా మరియు ప్రయాణికుల కోసం అతిథి గృహంగా కూడా పనిచేస్తుంది.

చేది (Chedi): శిశుపాలుడి రాజ్యం, ప్రస్తుత చందేరి యొక్క పాత పేరు.

చేకితన (Chekitana): చేకితనుడు ధృష్టకేతుడి కుమారుడు, కేకయుల రాజు, మరియు పాండవుల మిత్రుడు.

చిత్ర (Chitra): యుద్ధంలో చంపబడిన ధృతరాష్ట్ర కుమారుడు.

చిత్రాక్ష (Chitraksha): యుద్ధంలో చంపబడిన ధృతరాష్ట్ర కుమారుడు.

చిత్రకూటం (Chitrakuta): చిత్రకూటం అనేది రాముడు, సీత మరియు లక్ష్మణుడు తమ వనవాసంలో పదకొండున్నర సంవత్సరాలు గడిపిన పర్వత అడవులలో ఉంది; వాల్మీకి, అత్రి, సతీ అనసూయ, దత్తాత్రేయ, మహర్షి మార్కండేయ, శరభంగ, సుతీక్ష్ణ యొక్క ఆశ్రమాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి; మరియు ఇక్కడ హిందూ దేవతల ప్రధాన త్రయం, బ్రహ్మ, విష్ణువు మరియు మహేష్ (శివుడు) తమ అవతారాలను తీసుకున్నారు.

చిత్రలేఖ (Chitralekha): చిత్రలేఖ ఉష యొక్క స్నేహితురాలు మరియు బాణాసురుడి మంత్రి కుమార్తె. ఆమె ప్రతిభావంతురాలైన మహిళ, ఉష కలలో కనిపించిన యువకుడు అనిరుద్ధుడిని గుర్తించడానికి ఉషకు సహాయం చేసింది. చిత్రలేఖ తన అద్భుత శక్తుల ద్వారా కృష్ణుడి రాజభవనం నుండి అనిరుద్ధుడిని అపహరించి ఉష వద్దకు తీసుకువచ్చింది.

చిత్రసేన (Chitrasena): గంధర్వుల రాజు. ఇతను తను శిబిరం వేసిన చెరువు దగ్గర కౌరవులు తమ శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేయకుండా అడ్డుకున్నాడు.

చిత్రాయుధ (Chitrayuddha): యుద్ధంలో తన ప్రాణాలను అర్పించిన ఒక కౌరవ యువరాజు.

చిత్రవర్మ (Chitravarma): యుద్ధంలో చంపబడిన దుర్యోధనుడి సోదరుడు.

చిత్రాంగద (Chitrangada): శంతనుడికి మత్స్యగంధి (సత్యవతి) ద్వారా జన్మించిన పెద్ద కుమారుడు, ఇతను హస్తినాపురం సింహాసనంపై తన తండ్రి తరువాత అధికారం చేపట్టాడు.

చిత్రాంగద (Chitrangada): చిత్రాంగద అర్జునుడి భార్యలలో ఒకరు. అర్జునుడు తన వనవాసం సమయంలో భారతదేశం పొడవునా పర్యటించాడు. తూర్పు హిమాలయాలలోని ప్రాచీన మణిపూర్‌లో అతను మణిపూర్ రాజు కుమార్తె అయిన చిత్రాంగదను కలుసుకుని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ దంపతులకు త్వరలోనే బభ్రువాహనుడు జన్మించాడు. బభ్రువాహనుడు తన తాత తరువాత మణిపూర్ రాజుగా అధికారం చేపడతాడు.

చ్యవన (Chyavana): ఒక గొప్ప ఋషి, మరియు అందమైన భార్య సుకన్య యొక్క భర్త. అశ్వనీ దేవతలు ఆమె స్నానం చేస్తుండగా చూశారు.

## ఛ

## జ
జాంబవంతుడు (Jambavan): జాంబవంతుడు లేదా జాంబవంత ఒక ఎలుగుబంటి. ఇతను త్రేతాయుగం నుండి కలియుగం వరకు జీవించాడని హిందూ మతంలో నమ్ముతారు.

Jambudvīpa (జంబూద్వీపం): హిందూ మతం, బౌద్ధ మతం మరియు జైన మతం యొక్క విశ్వోద్భవ శాస్త్రాలలో ఊహించిన విధంగా, భూగోళ ప్రపంచంలోని ద్వీప ("ఖండం") పేరు. ఇది సాధారణ మానవులు నివసించే ప్రాంతం. దీని పేరు జంబూ (నేరేడు) చెట్టు నుండి ఉద్భవించిందని చెబుతారు.

Jambumali (జంబూమాలి): సీతను కనుగొన్న తరువాత సంతృప్తి చెందక అశోకవనంలో చెట్లను పగలగొట్టి, మండపాలను ధ్వంసం చేసిన హనుమంతుడిని చంపడానికి రావణుడు పంపిన యోధుడు.

జనకుడు (Janaka): మిథిలా రాజు, ఒక గొప్ప రాజర్షి; రాముడి భార్య సీత తండ్రి.

జనమేజయుడు (Janamejaya): మానవ జాతి శ్రేయస్సు కోసం గొప్ప యాగం చేసిన రాజు.

జనార్ధనుడు (Janardana): కృష్ణుడి పేరు.

జరాసంధుడు (Jarasandha): కంసుడి రాక్షస మామగారు, బృహద్రథుడి కుమారుడు. ఇతను మగధ యొక్క శక్తివంతమైన రాజు, అతని పరాక్రమానికి క్షత్రియులందరూ భయపడేవారు. శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు సాక్షులుగా భీముడిచే పదమూడు రోజులపాటు నిరంతర శారీరక పోరాటంలో చంపబడ్డాడు.

Jarita (జరిత), Laputa (లపుత): ఒక సారంగ పక్షి యొక్క ఆడ తోడు దొంగలు. గత జన్మలో అతను సంతానం లేకపోవడం వలన స్వర్గానికి ప్రవేశం నిరాకరించబడిన మండపాల అనే ఋషి.

జలాసురుడు (Jalasura): భీముడిచే చంపబడిన ఒక రాక్షసుడు.

జపము (Japa): ఒక ఆధ్యాత్మిక క్రమశిక్షణ, దీనిలో ఒక భక్తుడు మంత్రాన్ని లేదా దేవుని పేరును పదేపదే ఉచ్చరిస్తాడు. ఈ పునరావృత్తి బిగ్గరగా, కేవలం పెదవుల కదలికతో లేదా మనస్సులో ఉండవచ్చు.

జాతకం (Jataka): జాతక అనేది పెద్ద మొత్తంలో జానపద కథలు మరియు పురాణ సాహిత్యం, ప్రధానంగా ఇది పాళీ భాషలో (సుమారు క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం నుండి) వ్రాయబడిన థేరవాద బౌద్ధ సంప్రదాయంతో ముడిపడి ఉంది; రాముడి కథ జాతక కథలలో ఒకదానిలో చెప్పబడింది.

జటాసురుడు (Jatasura): ఒక బ్రాహ్మణుడి రూపంలో మారువేషంలో యుధిష్ఠిరుడు, సహదేవుడు, నకులుడు మరియు ద్రౌపదిని మోసుకెళ్లిన ఒక రాక్షసుడు. ఇతను భీముడిచే వెంబడించబడి చంపబడ్డాడు.

జటాయువు (Jatayu): జటాయువు గద్ద తెగలన్నింటికీ రాజు, అరుణ కుమారుడు మరియు గరుడుడి మేనల్లుడు. ఇతను (గద్ద) రూపాన్ని కలిగి ఉన్న ఒక అర్ధ-దేవత. రావణుడు సీతను అపహరించి లంకకు వెళ్లే మార్గంలో ఉన్నప్పుడు, అతను సీతను రక్షించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఇతని సోదరుడు సంపాతి.

జయ (Jaya): రాజు ధృతరాష్ట్రుడి కుమారులలో ఒకడు, ఇతను యుద్ధంలో భీముడిచే చంపబడ్డాడు.

జయద్రథుడు (సైంధవుడు) (Jayadratha): కౌరవుల పక్షాన ఉన్న యోధుడు, ద్రోణాచార్యుడు వేసిన చక్రవ్యూహ సైనిక నిర్మాణంలో అభిమన్యుడు చేసిన రంధ్రాన్ని మూసివేసి, అతన్ని లోపల బంధించాడు.

జయత్సేనుడు (Jayatsena): పాండవుల బంధువు.

జయత్సేనుడు (Jayatsena): కౌరవుల పక్షాన పోరాడిన ఒక యోధుడు.

జీవల (Jivala): అయోధ్య రాజు ఋతుపర్ణుడి రథసారథి, ఇతను బాహుకుడితో పాటు వచ్చాడు.

జ్ఞానము (Jñana): శాశ్వతమైన మరియు వాస్తవమైన దాని గురించి జ్ఞానం.

## ట

## డ

## ఢ
	
## త
Tall (టాల్): రావణుడి సలహాదారులలో ఒకరు.

తారా (Tara): తార (దేవి) చూడండి.

Tāragam (తారగం): తారగం అనేది ఒక అడవి పేరు. ఇక్కడ పదివేల మంది అన్యమత ఋషులు నివసించారు. ఈ ఋషులు విశ్వం శాశ్వతమని, ఆత్మలకు ప్రభువు లేడని, మరియు మోక్షాన్ని పొందడానికి కర్మలను (పనులు) చేయడం మాత్రమే సరిపోతుందని బోధించారు. శివుడు వారికి పాఠం నేర్పాడు మరియు వారు అతని అనుచరులు అయ్యారు. ఈ పురాణం శివుడి నాట్యంతో ముడిపడి ఉంది.

తారకాసురుడు (Taraka): శివుడి మొదటి కుమారుడు కుమారచే సంహరించబడిన ఒక రాక్షసుడు.

శివ తాండవ నృత్యం (Tandava): శివుడి విశ్వ నాట్యం.

తంత్ర (Tantra): ఆచారాలు మరియు యోగా యొక్క గూఢమైన (రహస్య) హిందూ సంప్రదాయాలు. తంత్ర అనేది వేదాలలోని వాటిని నమూనాగా చేసుకున్న స్వచ్ఛంద ఆచారాల యొక్క కుటుంబంగా, వాటితో పాటు ఉండే గ్రంథాలు మరియు వంశాలుగా సంగ్రహించబడుతుంది.

తంత్రీపాల (Tantripala): విరాటుడి సభలో సహదేవుడు ధరించిన పేరు.

తర్పణ or Tarpan (తర్పణం): ఒక సంస్కారం, ఒక మరణ కర్మ, దీనిని పితృ పక్షం సమయంలో కూడా నిర్వహిస్తారు.

తిలోత్తమ (Tilottama): తిలోత్తమ ఒక అప్సరస. ఆమె విశ్వకర్మచే నువ్వుల (Tila) గింజల నుండి సృష్టించబడిందని ప్రతీతి. సుందుడు మరియు ఉపసుందుడు అనే అసురులు పరస్పరం నాశనం కావడానికి ఆమె కారణం.

త్రిపుర (Tripura): త్రిపుర (సంస్కృతంలో మూడు నగరాలు అని అర్థం) గొప్ప వాస్తుశిల్పి మయాసురుడిచే నిర్మించబడింది. అవి ప్రపంచంపై సంపద, శక్తి మరియు ఆధిపత్యం గల గొప్ప నగరాలు, కానీ వారి దుర్మార్గపు స్వభావం కారణంగా, మాయ యొక్క నగరాలు శివుడిచే నాశనం చేయబడ్డాయి.

త్రిశిర (Trishira): త్రిశిర అంటే మూడు తలలు కలవాడు, రామాయణంలో పేర్కొనబడిన ఒక అసురుడు. అతను రావణుడి ఏడుగురు కుమారులలో ఒకడు, మరియు అతని ఇతర సోదరులు ఇంద్రజిత్తు, ప్రహస్తుడు, అతికాయ, అక్షయకుమార, దేవాంతక మరియు నరాంతక.

తులసీదాసు (Tulsidas): గోస్వామి తులసీదాస్ (1532–1623) ఒక హిందూ కవి మరియు తత్వవేత్త, ఇతను ఇతిహాసాలను స్థానిక భాషలోకి అనువదించాడు. తులసీదాస్ పన్నెండు పుస్తకాలు వ్రాశాడు మరియు అత్యంత గొప్ప మరియు ప్రసిద్ధ హిందీ కవులలో ఒకరిగా పరిగణించబడ్డాడు.

## ద
దేవేంద్ర (Devendra): దేవతల రాజు.

దండక (Dandaka): ఒక రాజ్యం మరియు ఒక అడవి, అదే పేరుతో ఉంది. ఇది రావణుడి పాలనలో లంక యొక్క ఒక వలస రాష్ట్రం. రావణుడి గవర్నర్ ఖరుడు ఈ ప్రావిన్స్‌ను పాలించాడు. దండక వనంలో నివసించే రాక్షస తెగలందరికీ ఇది ఒక బలమైన కోట.

దక్ష (Daksha): నైపుణ్యం కలవాడు, ఒక ప్రాచీన సృష్టికర్త దేవుడు, ప్రజాపతులు, ఋషులు మరియు ఆదిత్యులలో ఒకడు, మరియు బ్రహ్మ కుమారుడు.

దధీచి (Dadhichi): దధీచి ఒక వైదిక రాజు, అథర్వన్ కుమారుడు, ఇతను గొప్ప ఋషిగా మారాడు. అసురులకు అధిపతిగా మారిన వృత్రాసురుడిని, ఒక బ్రాహ్మణుడిని నాశనం చేయడానికి దధీచి తన ఎముకలను ఇచ్చాడు.

దమయంతి (Damayanti): ఈమె నల మహారాజు భార్య, ఈమె కథ మహాభారతంలో చెప్పబడింది.

దశరథ (Dasharatha): అయోధ్య రాజు, రాముడి తండ్రి.

దశార్ణ (Dasharna): తన ఏనుగు భగదత్తుడిని కాపాడటానికి భీముడి ఏనుగుపై దాడి చేసిన ఒక దేశ రాజు.

దశార్ణ (Dasharna): దశార్ణ అనేది మాండసౌర్ సమీపంలోని మాల్వా ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక ప్రాచీన భారతీయ రాజ్యం. చేది రాజ్యం యొక్క రాణి మరియు దమయంతి తల్లి దశార్ణ రాజు కుమార్తెలు.

దాక్షాయణి (Dakshayani): దాక్షాయణి వైవాహిక ఆనందం మరియు దీర్ఘాయువు యొక్క దేవత; ముఖ్యంగా మహిళలు తమ భర్తల దీర్ఘాయువు కోసం ఆమెను పూజిస్తారు. దేవి యొక్క ఒక రూపం, దాక్షాయణి శివుడి భార్య. దాక్షాయణికి ఇతర పేర్లు గౌరీ, ఉమ, సతి, అపర్ణ, లలిత, శివకామిని.

దారుక (Daruka): శ్రీ కృష్ణుడి రథసారథి.

దిలీప (Dilipa): అంశుమాన్ కుమారుడు మరియు భగీరథుడి తండ్రి.

దీపావళి (Diwali): అక్షరాలా దీపాల వరుస. హిందూ మతంలో అక్టోబరు మధ్య మరియు నవంబరు మధ్య జరిగే ఒక ముఖ్యమైన 5 రోజుల పండుగ. దీనిని దీపాల పండుగ అని కూడా అంటారు.

దుర్గ (Durga): దేవి యొక్క ఒక రూపం, పరమ దేవత. ఆమె ఆయుధాలను ధరించి, ముద్రలను ప్రదర్శిస్తూ అనేక చేతులతో సింహంపై స్వారీ చేసే స్త్రీగా చిత్రీకరించబడింది.

దుర్జయ (Durjaya): దుర్యోధనుడి సోదరులలో ఒకడు. కర్ణుడి ప్రాణాలను కాపాడటానికి భీముడిపై దాడి చేయడానికి పంపబడ్డాడు కానీ తన ప్రాణాలను కోల్పోయాడు.

దుర్ధర (Durdhara): యుద్ధంలో చంపబడిన ధృతరాష్ట్ర కుమారుడు.

దుర్మత (Durmata): భీముడిచే చంపబడిన ధృతరాష్ట్రుడి కుమారుడు.

దుర్మర్ష (Durmarsh): భీముడిచే చంపబడిన ధృతరాష్ట్రుడి కుమారుడు.

దుర్ముఖ (Durmukha): కౌరవుల పక్షాన రథంపై పోరాడే యోధుడు.

దుర్యోధన (Duryodhana): అంధ రాజు ధృతరాష్ట్రుడికి మరియు రాణి గాంధారికి పెద్ద కుమారుడు, నూరు మంది కౌరవ సోదరులలో పెద్దవాడు, మరియు పాండవుల ముఖ్య విరోధి.

దుర్వీషహ (Durvishaha): కౌరవుల పక్షాన పోరాడుతున్న ఒక యోధుడు.

దుశ్శాసన (Dushasana): ద్రౌపదిని సభామందిరంలోకి లాగి, యుధిష్ఠిరుడు పందెంలో ఆమెను కోల్పోయిన తరువాత ఆమెను వివస్త్రను చేయడానికి ప్రయత్నించిన దుర్యోధనుడి సోదరుడు. కృష్ణుడు ద్రౌపది సహాయానికి వచ్చినప్పుడు అతను చివరకు ఆ ప్రయత్నాన్ని విరమించుకున్నాడు. పాండవుడు భీముడు తాను తీసుకున్న శపథం ప్రకారం కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో అతన్ని చంపి అతని రక్తాన్ని తాగాడు.

దుష్కర్మ (Dushkarma): కౌరవుల పక్షానికి చెందిన ఒక యోధుడు.

దుష్యంత (Dushyanta): చంద్ర వంశానికి చెందిన ఒక వీరుడైన రాజు, మరియు పురు నుండి వంశస్థుడు. అతను శకుంతల భర్త, ఆమె ద్వారా అతనికి భరతుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. దుష్యంత మరియు శకుంతల ప్రేమ, ఆమె అతని నుండి వేరు కావడం, మరియు చేప కడుపులో అతని టోకెన్-ఉంగరం కనుగొనడం ద్వారా ఆమె తిరిగి కలవడం కాళిదాసు యొక్క ప్రసిద్ధ నాటకం 'శకుంతల' యొక్క కథాంశం.

దుస్సహ (Dussaha): భీముడిచే చంపబడిన ధృతరాష్ట్రుడి కుమారుడు.

దూర్వాస (Durvasa): తన కోపానికి ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక ప్రాచీన ఋషి, ఇతను కౌరవులను సందర్శించాడు. దుర్యోధనుడు అతన్ని తన కజిన్స్, పాండవులను సందర్శించమని కోరాడు, వారు అతని కోపానికి గురవుతారని ఆశించాడు.

దృష్టకేతు (Dhrishtaketu): దృష్టకేతు 1. దృష్టద్యుమ్నుడి కుమారుడు కావచ్చు. 2. చేది రాజు శిశుపాలుడి కుమారుడు మరియు పాండవుల మిత్రుడు. 3. కేకయుల రాజు, పాండవుల మిత్రుడు కూడా. 4. సత్యధృతి కుమారుడు. 5. నృగ కుమారుడు.

దృష్టద్యుమ్నుడు (Dhrishtadyumna): పాండవ దళాల సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు మరియు ద్రౌపది యొక్క జంట సోదరుడు.

దేవకి (Devaki): కృష్ణుడి తల్లి.

దేవదత్త (Devadatta): అర్జునుడి శంఖం పేరు, మరొక అర్థంలో బుద్ధుడి బంధువు.

దేవయాని (Devayani): రాక్షసుల గురువు అయిన శుక్రాచార్యుడి అందమైన కుమార్తె, ఇమె దేవతల గురువు అయిన బృహస్పతి కుమారుడు కచుడితో ప్రేమలో పడింది.

దేవరాత (Devarata): యాజ్ఞవల్క్యుడి తండ్రి. దేవతలు అతనికి ఒక గొప్ప విల్లు ఇచ్చారు మరియు దేవతలు, గంధర్వులు, అసురులు, రాక్షసులు లేదా మనుషులు ఎవరికీ దాన్ని ఎక్కుపెట్టే శక్తి లేదు.

దేవల (Devala): పాచికల ఆటను జూదం యొక్క దుష్ట రూపంగా ఖండించిన మరియు మంచి వ్యక్తులకు వినోదంగా ఇది అనర్హమని ప్రకటించిన ఒక ఋషి, ఎందుకంటే ఇది సాధారణంగా మోసం మరియు అక్రమాలకు అవకాశం ఇస్తుంది.

దేవవ్రత (Devavrata): శంతనుడి మరియు గంగ యొక్క ఎనిమిదవ సంతానం. ఇతను కాలక్రమేణా ఆయుధాల వినియోగంలో ప్రావీణ్యం సంపాదించి, వేదాలు మరియు వేదాంతాలను అలాగే శుక్రుడికి తెలిసిన శాస్త్రాలను నేర్చుకుని యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు, కానీ తరువాత బ్రహ్మచర్యాన్ని శపథం చేసి భీష్ముడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

దేవి (Devi): దేవ యొక్క స్త్రీ రూపం, అంటే స్త్రీ దేవత. శక్తి మతంలో దేవి పరమ దేవతగా పరిగణించబడుతుంది.

దేవ (Deva): దేవుడు లేదా దేవతకు సంస్కృత పదం. దీనిని ఒక అర్ధ-దేవత, దేవత లేదా అత్యున్నత శ్రేష్ఠత కలిగిన ఏదైనా అతీంద్రియ జీవిగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

దైత్యులు (Daitya): దైత్యులు దితి మరియు కశ్యప మహర్షి పిల్లలు. వారు దేవతలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన రాక్షసుల జాతి.

ద్యుమత్సేన (Dyumatsena): శాల్వ రాజు మరియు సత్యవాన్ తండ్రి.

ద్రుపద (Drupada): పాంచాల రాజు, ద్రోణుడి స్నేహితుడు, పాండవుల భార్య అయిన ద్రౌపది తండ్రి.

ద్రోణ (Drona): భీష్ముడిచే కనుగొనబడిన ఒక బ్రాహ్మణుడు, భరద్వాజ అనే బ్రాహ్మణుడి కుమారుడు; కృప యొక్క సోదరిని వివాహం చేసుకున్నాడు మరియు వారికి అశ్వత్థామ అనే కుమారుడు జన్మించాడు; గురువు అయిన పరశురాముడి నుండి సైనిక కళను నేర్చుకున్నాడు. తరువాత అతను కౌరవ మరియు పాండవ యువరాజులకు ఆయుధాల వినియోగంలో శిక్షకుడిగా మారాడు. మహాభారత యుద్ధంలో అతను ధృష్టద్యుమ్నుడిచే చంపబడ్డాడు.

ద్రౌపది (Draupadi): పాంచాల రాజు అయిన ద్రుపదుడి కుమార్తె, ఇమె అగ్ని నుండి జన్మించింది. ఆమె ధృష్టద్యుమ్నుడి సోదరి. అర్జునుడు స్వయంవరంలో ఆమెను గెలుచుకున్నప్పటికీ, వారు ప్రతిదీ పంచుకోవాలనే శపథం కారణంగా ఆమె ఐదుగురు పాండవులను వివాహం చేసుకుంది.

ద్వారక (Dwaraka): కృష్ణుడు ఉన్నత ప్రయోజనం కోసం మథురలో యుద్ధాన్ని విరమించుకుని ద్వారకను స్థాపించి అక్కడ స్థిరపడ్డాడు. వృష్ణి ప్రజలను ద్వారకలో విడిచిపెట్టి, కృష్ణుడు మథురకు తిరిగి వచ్చి కంసుడిని (తన మేనమామ) మరియు కాలయవన రాక్షసుడిని సంహరించి, ఉగ్రసేనుడిని (తన తాత) మథుర రాజుగా చేశాడు.

ద్వైత (Dvaita): శ్రీ మధ్వాచార్యచే స్థాపించబడిన హిందూ తత్వశాస్త్రం యొక్క ఒక శాఖ, ఇది ద్వైతత్వాన్ని సమర్థిస్తుంది మరియు దేవుడు మరియు ఆత్మల మధ్య కఠినమైన వ్యత్యాసాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.

ద్వైతయన (Dvaitayana): కౌరవుల ఆవులను పెంచి, ఉంచిన ఒక అడవి.

ద్వైతవన (Dvaitavana): ద్వైత వనం లేదా ద్వైతవనం కామ్యక వనానికి దక్షిణంగా ఉంది. దీనిలో ద్వైత సరస్సు అనే ఒక సరస్సు ఉంది. ఇది కురుజాంగల యొక్క నైరుతి శివార్లలో, ఎడారి సరిహద్దుల దగ్గర (హర్యానాలోకి థార్ ఎడారి యొక్క ఉత్తర విస్తరణ) ఉంది. ఇది సరస్వతి నది (అక్కడ భోగవతిగా పిలువబడుతుంది) ఒడ్డున కూడా ఉంది.

## ద

## ధ
ధనుంజయ (Dhananjaya): అర్జునుడి పేర్లలో ఇది ఒకటి. (దీని అర్థం సంపదను జయించేవాడు).

ధనుసాక్ష (Dhanusaksha): ఒక గొప్ప ఋషి. ఒకసారి మేధావి అనే పేరు గల బలాధి ఋషి కుమారుడు ఇతన్ని అవమానించాడు. అప్పుడు ధనుసాక్షుడు కోపంతో ఒక ఎద్దు రూపాన్ని ధరించి ఆ పర్వతాన్ని ఢీకొట్టి ముక్కలు చేశాడు. దాంతో మేధావి కిందపడి చనిపోయాడు.

ధన్వంతరి (Dhanvantari): హిందూ దేవుడు విష్ణువు యొక్క అవతారం. ధన్వంతరి వేదాలలో దేవతల వైద్యుడిగా కనిపిస్తాడు, మరియు ఆయుర్వేద వైద్యానికి అధిపతి.

ధర్మగ్రంథి (Dharmagranthi): విరాట రాజు కొలువులో నకులకు ఈ పేరు పెట్టబడింది.

ధర్మ (Dharma): సరియైన ప్రవర్తనా మార్గం. దీనికి చట్టం, నియమం లేదా విధి అనే అర్థాలు ఉండవచ్చు. ధర్మానికి అనుగుణంగా జీవించే జీవులు మోక్షం వైపు త్వరగా పయనిస్తారు.

ధర్మవ్యాధ (Dharmavyadha): ఇతను మంచి జీవితం యొక్క రహస్యాన్ని కలిగి ఉన్నాడు మరియు మిథిలా నగరంలో నివసించేవాడు. ఇతను ఒక మాంసం విక్రేత.

ధర్మానంద (Dharmananda): ధర్మాన్ని ఆనందించేవాడు, యుధిష్ఠిరుడి పేరు, ఇతను ధర్మ లేదా యముడి కుమారుడు.

ధౌమ్య (Dhaumya): పాండవుల గురువు, ఇతను వారి వనవాసం సమయంలో, మృత్యువుకు అధిపతి అయిన యముడికి సంబంధించిన సామ వేద గీతాలను పాడుతూ కురుజాంగల అడవిలోకి వారితో పాటు వెళ్ళాడు.

ధర్మపుత్ర (Dharmaputra): ధర్మరాజుకు మరో పేరు, ఇతను యమధర్మరాజుకు పుత్రుడు.

ధార్తరాష్ట్ర (Dhārtarāṣṭra): ధృతరాష్ట్రుడి కొడుకులు (కౌరవులు).

ధృతరాష్ట్ర (Dhritarashtra): విచిత్రవీర్యుడు మరియు అంబిక యొక్క పెద్ద కుమారుడు, పుట్టు గ్రుడ్డివాడు, దుర్యోధనుడి తండ్రి.

ధృవ (Dhruva): ధృవ యువరాజుకు విష్ణుమూర్తిచే ధృవ నక్షత్రంగా (Pole Star) శాశ్వత ఉనికి మరియు కీర్తిని పొందడానికి ఆశీర్వదించబడ్డాడు. పట్టుదల, భక్తి, స్థిరత్వం మరియు నిర్భయత్వానికి ఉదాహరణగా ధృవుడి జీవిత కథ తరచుగా పిల్లలకు చెప్పబడుతుంది.

Dhumrāksha (ధూమ్రాక్ష): బూడిద-కళ్ళు గల రాక్షసుడు. రావణుడిచే నియమించబడిన ఇతను హనుమాన్చే సంహరించబడ్డాడు.

## న
నచికేతా (Nachiketa): నచికేతుడు వాజశ్రవ అనే గోపాలుడి కుమారుడు. ఇతన్ని అతని తండ్రి స్వర్గంలో స్థానం సంపాదించుకోవడానికి యముడికి అర్పించాడు. నచికేతుడు తన తెలివితేటలతో మృత్యువు బోధించిన జ్ఞానాన్ని నేర్చుకుని, బ్రహ్మాన్ని కనుగొని మృత్యువు నుండి విముక్తుడయ్యాడు.

నాగ (Naga): నాగ అనేది సంస్కృతం మరియు పాలీ పదాలలో ఒక చిన్న దేవతను సూచిస్తుంది. ఇది హిందూ మరియు బౌద్ధ పురాణాలలో చాలా పెద్ద పాము రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. నాగ అనే పదం యొక్క ఉపయోగం తరచుగా అస్పష్టంగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఈ పదం ఇలాంటి సందర్భాలలో, "నాగలు" అని పిలువబడే లేదా ముద్దుపేరుగా పిలువబడే అనేక మానవ తెగలలో ఒకదానిని; ఏనుగులను; మరియు సాధారణ పాములను, ముఖ్యంగా కింగ్ కోబ్రా మరియు ఇండియన్ కోబ్రాలను కూడా సూచించవచ్చు. ఇందులో తరువాతి దానిని ఇప్పటికీ హిందీ మరియు భారతదేశంలోని ఇతర భాషలలో నాగ్ అని పిలుస్తారు.

నాగులు (Nagas): నాగలు మహాభారత ఇతిహాసం కాలంలో భారతదేశం అంతటా విస్తరించిన ఒక సమూహం. సుపర్ణులు (గరుడుడు చెందిన) అనే అర్ధ-దేవత తెగ నాగాలకు ముఖ్య శత్రువులు. ప్రసిద్ధ నాగులు అనంత, వాసుకి, తక్షక, కర్కోటక మరియు ఐరావత.

నాగపంచమి (Naga Panchami): నాగ పంచమి పండుగ హిందువులు జరుపుకుంటారు. నాగ పంచమిలో అయిదు నాగులు అనంత, వాసుకి, తక్షక, కర్కోటక, పింగళ పూజింపబడతాయి.

నాగవంశం (Nagavanshi): నాగవంశ రాజవంశం భారతదేశంలోని క్షత్రియ రాజవంశాలలో ఒకటి. ఇందులో అనేక జాట్లు మరియు రాజపుత్ వంశాలు ఉన్నాయి. నాగ (సర్పం) ఆరాధకులను నాగా లేదా నాగిల్ అని పిలిచేవారు. నాగుల వారసులను నాగవంశీయులు అని పిలిచేవారు.

నహుష (Nahusha): ఒక శక్తివంతమైన రాజు. ఇంద్రుడు పాపం మరియు మోసం ద్వారా వృత్రాసురుడిని చంపడం వలన అదృశ్యమైనందున ఇతన్ని దేవతలకు రాజుగా చేశారు.

నైమిశారణ్యము (Naimisharanya): నైమిషారణ్యం (నైమిష అడవి) మహాభారత ఇతిహాసంలో పేర్కొనబడిన ఒక ప్రాచీన అడవి. ఇది గోమతి నది (ఉత్తరప్రదేశ్‌లో) ఒడ్డున ఉంది. సౌనక మహర్షి నేతృత్వంలోని ఋషుల సభలో నైమిష అడవులలో మహాభారతం యొక్క మొత్తం కథనం జరిగింది.

నైవేద్య (Naivedhya): బలి అర్పణకు ముందుగా దేవునికి అర్పణగా అర్పించిన ఆహారం, భోజనం. (ఇవి కూడా చూడండి: ప్రసాదం)

నకుల (Nakula): పాండవుల నాల్గవ సోదరుడు.

నల (Nala): నిషాధ రాజు. ఇతను శాపం కారణంగా పాచికల ఆటలో తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయి, తన భార్య దమయంతిని విడిచిపెట్టాడు.

నంద (Nanda): నంద పవిత్ర గోపాలురుగా సూచించబడే గోపాలుర తెగకు అధిపతి మరియు కృష్ణుడి పెంపుడు తండ్రి, ఇతన్ని వాసుదేవుడు తనకు ఇచ్చాడని ఆరోపించబడింది. నంద యశోదను వివాహం చేసుకున్నాడు. కృష్ణుడు అతని నుండి నందలాల్ (నందుడి కుమారుడు అని అర్థం) అనే పేరును పొందాడు.

నంది (Nandi): నంది శివుడు స్వారీ చేసే తెల్లటి ఎద్దు, మరియు గణాలకు నాయకుడు. ఎద్దు యొక్క తెలుపు రంగు పరిశుద్ధత మరియు న్యాయాన్ని సూచిస్తుంది.

నందిని (Nandini): వశిష్ట మహర్షి యొక్క దైవాంశసంభూతమైన అందమైన ఆవు, కామధేను యొక్క బిడ్డ.

నరసింహ (Narasimha): విష్ణువు యొక్క నాల్గవ అవతారం. నరసింహావతారము మనిషి, సింహం మిశ్రమ రూపం.

నర (Nara): అర్జునుడు లేదా ధనంజయుడు.

నారద (Narada): నారద హిందూ దైవిక ఋషి, ఇతను హరి మరియు నారాయణ (విష్ణువుకు ఇతర పేర్లు) నామాలను నిరంతరం జపించేవాడు, వైష్ణవులు మరియు అనేక ఇతర హిందువులచే విష్ణువు పరమాత్మగా పరిగణించబడతాడు. అతను తన ఆలోచనల నుండి జన్మించినందున బ్రహ్మ యొక్క మానసపుత్రుడుగా పరిగణించబడ్డాడు. అతను త్రిలోక సంచారిగా పరిగణించబడ్డాడు, స్వర్గలోకం, మృత్యులోకం మరియు పాతాళలోకం అనే మూడు లోకాలలో ప్రజల జీవితం మరియు సంక్షేమం గురించి తెలుసుకోవడానికి తిరిగే అంతిమ సంచారి.

Nārāyaṇa (నారాయణ): నారాయణ అనేది విష్ణువుకు ఒక ముఖ్యమైన సంస్కృత పేరు. ఈ పేరు బ్రహ్మ మరియు కృష్ణుడితో కూడా ముడిపడి ఉంది. అతను అసలు మనిషి అయిన పురుషుడితో కూడా గుర్తించబడ్డాడు, లేదా అతని కుమారుడిగా.

Nārāyaṇa s (నారాయణులు): కృష్ణుడి బంధువులు.

Nārāyaṇāsrama (నారాయణాశ్రమం): పాండవులు తమ సంచార సమయంలో ఆగిన ఒక ఆకర్షణీయమైన అడవి.

Nārāyaṇastra (నారాయణాస్త్ర): నారాయణాస్త్రం అనేది నారాయణ రూపంలో విష్ణువు యొక్క వ్యక్తిగత క్షిపణి ఆయుధం. ఈ అస్త్రం ఒకేసారి మిలియన్ల కొద్దీ ఘోరమైన క్షిపణులను విడుదల చేస్తుంది.

Narishyanta (నరిష్యంత): నరిష్యంత వైవస్వత మనువు కుమారుడు మరియు క్షత్రియుల సూర్య వంశానికి చెందినవాడు.

నర్మద (Narmada): నర్మదా నది, అత్యంత ముఖ్యమైన పవిత్ర నదులలో ఒకటి, అమర్‌కంటక్ నుండి ఉద్భవించింది మరియు శివుడి ఆజ్ఞ మేరకు ఆకాశం నుండి దిగిందని నమ్ముతారు. వ్యక్తిరూపం పొందిన ఈ నదిని మేకల అనే ఋషి కుమార్తెగా (దీని నుండి ఆమెను మేకల మరియు మేకల-కన్య అని పిలుస్తారు), చంద్రుడి కుమార్తెగా, సోమపుల యొక్క 'మనస్సులో జన్మించిన కుమార్తె'గా మరియు నాగుల సోదరిగా వివిధ రకాలుగా సూచిస్తారు. గంధర్వులకు వ్యతిరేకంగా నాగుల సహాయం కోసం పురుకుత్సను తీసుకువచ్చింది ఆమెనే, మరియు కృతజ్ఞత గల సర్ప-దేవతలు ఆమె పేరును పాము విషానికి వ్యతిరేకంగా ఒక మంత్రంగా మార్చారు.

నవదుర్గలు (Navadurga): అక్షరాలా తొమ్మిది దుర్గలు అని అర్థం, హిందూ పురాణాల ప్రకారం, దుర్గ తొమ్మిది విభిన్న రూపాలలో వ్యక్తమవుతుంది.

నవరాత్రి (Navaratri): ఆరాధన మరియు నృత్యం యొక్క హిందూ పండుగ. నవరాత్రి అనే పదానికి సంస్కృతంలో అక్షరాలా తొమ్మిది రాత్రులు అని అర్థం. ఈ తొమ్మిది రాత్రులు మరియు పది రోజులలో, శక్తి/దేవి యొక్క తొమ్మిది రూపాలు పూజించబడతాయి.

Netā (నేతా): నేతా శివుడి కుమార్తె మరియు మానసా దేవి స్నేహితురాలు.

Nikumbha (నికుంభ): రావణుడి జనరల్స్‌లో ఒకడు. ఇతను రాక్షసులను వానర సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా నడిపించాడు మరియు సంహరించబడ్డాడు.

Nīla (నీల): అగ్ని కుమారుడు; ప్రహస్తుడు కాపలా కాస్తున్న గేటు వద్ద ఉంచబడిన వానర సైన్యంలో ఒకడు.

Nirvāṇa (నిర్వాణ): అక్షరాలా "నాశనం" మరియు/లేదా "అంతం చేయడం" అని అర్థం, ఇది విముక్తి కోసం యోగి యొక్క అన్వేషణకు పరాకాష్ఠ. మోక్షం యొక్క స్థితిని వివరించడానికి హిందూ మతం నిర్వాణ అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తుంది, ఇది స్థూలంగా స్వర్గానికి సమానం.

Nishādha (నిషాధ): ఒక దేశం. ఇంద్రుడు, దేవతల ప్రభువు, ఒకప్పుడు బ్రాహ్మణుడిగా మారువేషంలో నివసించాడు. నిషాధ రాజు గుహుడు, ఇతను రాముడు తన వనవాసంలో కోసల రాజ్యాన్ని దాటిన తరువాత అతనికి కాపలాగా ఉన్నాడు.

నిషాదులు (Nishādha): నిషాధ ప్రజలు ప్రాచీన భారతదేశంలో నివసించిన స్థానిక తెగలు. ప్రాచీన భారతదేశంలోని వైదిక నాగరికతకు చెందిన ఇండో-ఆర్యన్ ప్రజలు నిషాధలను అనాగరిక మరియు ఆటవిక ప్రజలుగా చూశారు. నిషాధులు వైదిక మతాన్ని అనుసరించలేదు, మరియు ఇండో-ఆర్యన్ రాజ్యాలతో అనేక యుద్ధాలలో పాల్గొన్నారు.

## ప
Palāsa (పలాస): పలాస వృక్షం (Butea frondosa). దీనిని "అడవి మంట" (flame of the forest) అని కూడా పిలుస్తారు.

Pānchālya (పాంచాల్య): రాజు ద్రుపదుడి కుమారులలో ఒకడు, ఇతను యుద్ధంలో మరణించాడు.

Parṇada (పర్ణాద): నలుడి గురించి దమయంతికి వార్త తీసుకువచ్చిన ఒక బ్రాహ్మణుడి పేరు.

పార్వతి (Parvati): ప్రేమ దేవత, శివుడి భార్య మరియు గణేశుడి తల్లి. కృష్ణుడిని వివాహం చేసుకోవాలని మనసులో నిర్ణయించుకున్న రుక్మిణి, చేది రాజు క్రూరుడైన శిశుపాలుడి నుండి తనను రక్షించమని ఆమెను ప్రార్థించింది.

పాశుపతాస్త్రం (Pāśupatāstra): శివుడి యొక్క అత్యంత శక్తివంతమైన మరియు విధ్వంసకర వ్యక్తిగత ఆయుధం. దీనిని మనస్సు, కళ్ళు, మాటలు లేదా విల్లు ద్వారా ప్రయోగించవచ్చు.

Paurava (పౌరవ): ఒక కౌరవ వీరుడు.

Pavanrekhā (పవనరేఖ): ఉగ్రసేనుడి భార్య, కంసుడి తల్లి.

ఫల్గుణ (Phalguna): అర్జునుడు.

Pitāmaha (పితామహ): అక్షరాలా తాత అని అర్థం. అయితే, ఇది వృద్ధాప్య బలహీనత యొక్క అపవాదును సూచించదు, కానీ కుటుంబ పెద్ద (pater familias) యొక్క హోదాను సూచిస్తుంది.

Prabhasa (ప్రభాస): వసిష్ఠుడి దైవిక ఆవును పట్టుకున్న వసువు.

Pradyumna (ప్రద్యుమ్నుడు): కృష్ణుడు మరియు రుక్మిణి కుమారుడు.

Prahasta (ప్రహస్త): పొడవైన తల అని అర్థం, రావణుడి సేనాధిపతులలో ఒకడు.

ప్రజాపతి (Prajāpatī): ప్రజాపతులు బ్రహ్మ యొక్క పిల్లలు, సృష్టి దేవుళ్ల సమూహం (లేదా ఒకరు). ఇందులో దక్షుడు కూడా ఉన్నాడు.

Pramanakoti (ప్రమాణకోటి): కురు రాజధాని హస్తినాపురానికి ఉత్తరాన, గంగా నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక అందమైన ప్రదేశం. దుర్యోధనుడు గంగా నది జలాల్లో విహరించడానికి ఇక్కడ ఒక రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు. ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టు ఆ ప్రదేశానికి గుర్తుగా ఉండేది. ఇక్కడ అతను భీముడి ఆహారంలో విషం కలిపి, అతన్ని కట్టి గంగా నదిలో పడేశాడు. సమీపంలో నివసించే నాగ తెగలు భీముడిని రక్షించాయి.

ప్రసాదం (Prasada): దేవునికి సమర్పించిన తరువాత పవిత్రమైనదిగా పరిగణించబడే ఆహారం లేదా ఇతర సమర్పణలు. (ఇవి కూడా చూడండి: నైవేద్య).

Pratikhami (ప్రతిఖ్యామి): దుర్యోధనుడి రథసారథి.

ప్రయాగ (Prayaga): అలహాబాద్‌లోని పవిత్ర స్థలం, ఇక్కడ గంగా మరియు యమునా నదులు కలుస్తాయి.

Prithā (పృథా): కర్ణుడి తల్లి మరియు పాండవుల తల్లి; దీనికి సమానం కుంతి.

Puṇdarikaksha (పుండరీకాక్ష): కృష్ణుడు, తామర కన్నులు కలవాడు.

పురోచనుడు (Purochana): ఒక వాస్తుశిల్పి మరియు దుర్యోధనుడి స్నేహితుడు, ఇతను వారణావతంలో "శివం" అనే పేరుతో ఒక అందమైన లక్క భవనాన్ని నిర్మించాడు. కుంతి ఒక విందును ఏర్పాటు చేసింది, అది అతనిని మత్తులో ముంచెత్తింది మరియు లక్క భవనం కాలిపోవడంతో అతను మరణించాడు.

Purumitra (పురుమిత్ర): ఒక కౌరవ యోధుడు.

Purushārtha (పురుషార్థ): మానవ జీవితంలో నాలుగు ప్రధాన లక్ష్యాలు. తక్కువ నుండి అత్యధికంగా అమర్చబడిన ఈ లక్ష్యాలు: ఇంద్రియ సుఖాలు (కామ), ప్రాపంచిక స్థితి మరియు భద్రత (అర్థ), వ్యక్తిగత ధర్మం మరియు సామాజిక నీతి (ధర్మ), మరియు పునర్జన్మ చక్రం నుండి విముక్తి (మోక్ష).

పురుషోత్తమ (Purushottama): శ్రీ కృష్ణుడి యొక్క బిరుదు. ఇది విష్ణువు యొక్క పేర్లలో ఒకటి మరియు పరమాత్మ అని అర్థం.

పుష్కరుడు (Pushkara): నలుడి సోదరుడు, ఇతనికి నలుడు జూదంలో తన రాజ్యాన్ని మరియు తాను కలిగి ఉన్నదంతా కోల్పోయాడు.

పాంచాలి (Panchali): ద్రౌపదికి మరొక పేరు, పాండవుల రాణి మరియు ద్రుపద రాజు కుమార్తె.

పంచవటి (Panchavati): గోదావరి నది పక్కన ఉన్న ప్రదేశం, ఇక్కడ రాముడు, సీత మరియు లక్ష్మణుడు వనవాసంలో ఉన్నారు.

పరమహంస (Paramahamsa): పరమ హంస (అత్యున్నత హంస).

పరవశు (Paravasu): రైభ్యుడి కుమారుడు మరియు అరవావసు యొక్క అన్నయ్య. ఇతని భార్యను యావక్రీతుడు అపవిత్రం చేశాడు, యావక్రీతుడు తన పాపం కోసం ఒక భూతం చేత ఈటెతో చంపబడ్డాడు.

పరశురామ (Parashurama): విష్ణువు యొక్క ఆరవ అవతారం, జమదగ్ని కుమారుడు. అతని పేరు అక్షరాలా గొడ్డలితో రాముడు అని అర్థం. అతను శివుడిని సంతోషపెట్టడానికి తీవ్రమైన తపస్సు చేసిన తరువాత శివుడి నుండి ఒక గొడ్డలిని అందుకున్నాడు, శివుడి నుండి అతను యుద్ధ పద్ధతులు మరియు ఇతర నైపుణ్యాలను నేర్చుకున్నాడు. పరశురాముడి సృష్టి ఒక పొరపాటు, ఎందుకంటే అతని తల్లికి క్షత్రియ బిడ్డను కనడానికి చేసిన పానీయం ఇవ్వబడింది. పరశురాముడు మిశ్రమ వర్ణం (mixed varna) కలవాడు.

పరాశర (Parashara): ఒక గొప్ప ఋషి, వేద వ్యాసుడి తండ్రి.

పరీక్షిత్తు (Parikshit): అభిమన్యుడి కుమారుడు మరియు పాండవుల మనుమడు. కౌరవులు మరియు పాండవులు అంతమైన తరువాత ఇతను రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు.

పాంచజన్య (Panchajanya): కృష్ణుడి శంఖం పేరు.

పాంచాల (Panchala): పాంచాల గంగా నది మరియు యమునా నది మధ్య, కాన్పూర్ మరియు బెనారస్ నగరం చుట్టూ ఉన్న భౌగోళిక ప్రాంతానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. పురాతనంగా, ఇది పాంచాలురు అనే భారతీయ రాజ్యానికి నిలయంగా ఉండేది, ఇది మహాజనపదాలలో ఒకటి.

పాండవ (Pandava): సంస్కృతంలో పాండవులు అంటే పాండు యొక్క ఐదుగురు కుమారులు, అతని ఇద్దరు భార్యలు కుంతి మరియు మాద్రి ద్వారా జన్మించిన వారు. వారు యుధిష్ఠిరుడు, భీముడు, అర్జునుడు మరియు నకులుడు, సహదేవుడు.

పాండు (Pandu): విచిత్రవీర్యుడు మరియు అంబాలిక యొక్క రెండవ కుమారుడు. అతని అన్నయ్య ధృతరాష్ట్రుడు అంధుడిగా జన్మించినందున, తన తండ్రి మరణం తరువాత హస్తినాపురం సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. పాండవుల తండ్రి.

పార్థ (Partha): అర్జునుడికి మరొక పేరు.

పురాణములు (Purana): పురాణం అర్థం "ప్రాచీన" లేదా "పాత" అనేది ఒక కళా ప్రక్రియ (లేదా తత్సంబంధ శైలుల యొక్క సమూహం). ఇది (మౌఖిక సాహిత్యం భిన్నంగా) భారతీయులు రచించిన సాహిత్యం పేరు. దీని సాధారణ నేపథ్యాలు చరిత్ర, సంప్రదాయం, మతంగా ఉంటాయి. ఇది సాధారణంగా మరొక వ్యక్తి ద్వారా సంబంధించిన కథల రూపంలో వ్రాయబడుతుంది.

## ఫ

## బ

బభ్రువాహునుడు,బభ్రువాహనుడు,అర్జునుడు మరియు చిత్రాంగద కుమారుడు.

బదరిక ఆశ్రమం (बद्रीकाश्रम),బదరికాశ్రమం,"హిమాలయాల్లో, గంగా నది సమీపంలో ఉన్న విష్ణువుకు పవిత్రమైన స్థలం, ముఖ్యంగా విష్ణువు యొక్క నర-నారాయణ రూపంలో."

"బాహ్లీక (बाह्लिक), దశార్ణ (दशर्ण)","బాహ్లీక, దశార్ణ","వీటి రాజులు కళింగ, మగధ, పాండవులకు స్నేహపూర్వకంగా ఉన్న మత్స్య, పాంచాల, శాల్వ."

బాహు (बाहु),బాహు,"సౌర వంశానికి చెందిన ఒక రాజు. హైహయ మరియు తాలజంఘ తెగలచే ఓడించబడి, తన దేశం నుండి తరిమివేయబడ్డాడు. ఇతను సగరుని తండ్రి."

బాహుక (बाहुक),బాహుకుడు,అయోధ్య రాజు ఋతుపర్ణుడికి రథసారథిగా ఉన్న నలుని మార్చబడిన పేరు. రాజు బాహుకు మరొక పేరు కూడా.

బలదేవ (बलदेव),బలదేవుడు,"బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడి అన్నయ్య."

బలరామ (बलराम),బలరాముడు,"శ్రీకృష్ణుడి అన్నయ్య, చాలా శక్తిమంతుడు మరియు శేషనాగుడి అవతారం."

బలరామ (बलराम),బలరాముడు,"ఆదిశేషుని యొక్క అవతారం లేదా అంశ, వైకుంఠంలో లార్డ్ మహావిష్ణువు దానిపై శయనిస్తాడు."

బకాసుర (बकासुर),బకాసురుడు,"ఏకచక్రపుర నగరానికి సమీపంలో ఒక గుహలో నివసించిన ఒక ఆకలిగొన్న, క్రూరమైన మరియు భయంకరమైన బలవంతుడైన రాక్షసుడు, ఇతడిని భీముడు చంపడం వలన పౌరులకు చాలా ఉపశమనం కలిగింది."

బాణాసుర (बाणासुर),బాణాసురుడు,బలి కుమారుడైన వేయి చేతులు గల అసురుడు. ఇతను శక్తివంతమైన మరియు భయంకరమైన అసురుడు. భూమి రాజు మరియు స్వర్గంలోని దేవతలు కూడా అతనికి భయపడేవారు. బాణాసురుడు శివుడిని అనుసరించేవాడు. అతనికి ఉష అనే అందమైన కుమార్తె ఉంది.

బెహుళ (बेहुला),బెహుళ,నిచ్ఛని నగర్ వర్తకుడైన సాహా కుమార్తె; శివుని కుమార్తె అయిన మానస దేవి కథలో ప్రస్తావించబడిన లక్ష్మిందరను వివాహం చేసుకుంటుంది.

భద్ర (भद्र),భద్ర,ఒక శక్తివంతమైన ఏనుగు.

భద్రకాళి (भद्रकाली),భద్రకాళి,"భద్రకాళిని సౌమ్యమైన కాళి అని కూడా పిలుస్తారు, దక్షుడు శివుడిని అవమానించినప్పుడు దేవి కోపం నుండి ఆమె ఉద్భవించింది. ఆమె వీరభద్రుని భార్య."

భగదత్త (भगदत्‍त),భగదత్తుడు,"ప్రాగ్జ్యోతిష రాజు, కౌరవుల మిత్రుడు."

భగవాన్ (भगवान),భగవాన్,"దేవతలు మరియు గొప్ప ఋషులను సంబోధించే రూపం, ఉదాహరణకు-భగవాన్ శ్రీ కృష్ణుడు, నారదుడు, వ్యాసుడు. ""పవిత్రమైన లేదా ఆశీర్వదించబడినవాడు"" అని అర్థం వచ్చే సంస్కృత పదం. ఇది తరచుగా ""ప్రభువు"" అని అనువదించబడే గౌరవప్రదమైన బిరుదు మరియు దేవుడిని సూచిస్తుంది."

భగవద్గీత (भगवद् गीता ),భగవద్గీత,"మహాభారతంలో ఉన్న జాతీయ గ్రంథం, భీష్మ-పర్వంలోని 23–40 అధ్యాయాలలో ఉన్న మహాకావ్యం మహాభారతంలో భాగం. హిందూ మతం మరియు తత్వశాస్త్రం యొక్క ప్రధాన పవిత్ర గ్రంథం."

భగవతి (भगवती),భగవతి,"అలియాస్ పార్వతి, శివుని భార్య."

భగీరథ (भगीरथ),భగీరథుడు,"కోసల రాజు దిలీపుడి కుమారుడు, శివుడిని పూజించి గంగను కిందికి తీసుకువచ్చాడు."

భజన (भजन),భజన,హిందూ భక్తి పాట. భక్తి ఉద్యమంలో భజనలు పాడటానికి గొప్ప ప్రాముఖ్యత ఉంది.

భక్తి (भक्ति),భక్తి,చర్య (సేవ) ద్వారా వ్యక్తం చేయబడిన తీవ్రమైన భక్తిని అర్థం చేసుకునే సంస్కృత పదం. భక్తిని ఆచరించే వ్యక్తిని భక్తుడు అంటారు.

భక్తియోగం (भक्ति योग),భక్తి యోగం,"దేవుడి పట్ల ప్రేమపూర్వక భక్తిని పెంపొందించే ఆధ్యాత్మిక అభ్యాసానికి హిందూ పదం, దీనిని భక్తి అంటారు."

భరద్వాజ (भरद्वाज),భరద్వాజుడు,"ఒక ఋషి, యావక్రీదుని తండ్రి."

భరత (भरत),భరతుడు,"(""నిర్వహించబడటం"" లేదా ""నిర్వహించబడుతున్నది"" అని అర్థం). భరతుడు ఈ క్రింది వారిని సూచించవచ్చు: 1. అగ్ని యొక్క పేరు 2. రుద్రుని పేరు 3. ఆదిత్యులలో ఒకడు 4. దుష్యంతుడు మరియు శకుంతల కుమారుడైన చక్రవర్తి భరతుడు భరతుడు (రామాయణం), దశరథుని కుమారుడు, రాముడికి తమ్ముడు 6. భరత ముని, నాట్యశాస్త్రం రచయిత 7. భరతుడు (భాగవతం), భాగవత పురాణం ప్రకారం ఋషభ దేవుడు అనే పుణ్యాత్ముడైన రాజు యొక్క నూరు మంది కుమారులలో పెద్దవాడు."

భారతం (भारत),భారతం,"(""భరతుని నుండి ఉద్భవించినది"" అని అర్థం). భారతం ఈ క్రింది వాటిని సూచించవచ్చు: 1. భరతులు, ఋగ్వేదానికి చెందిన ఒక ఆర్యన్ తెగ 2. మహాభారతం యొక్క ప్రధాన భాగాన్ని (విస్తరించిన ఇతిహాసంలో నాలుగింట ఒక వంతు వరకు ఉంటుంది) ఏర్పరిచిన ఒక ప్రారంభ ఇతిహాసం 3. భారతదేశ గణతంత్ర రాజ్యం (సరిగ్గా, భారత గణరాజ్యం, भारत गणराज्य)."

భార్గవ (भार्वग),భార్గవ,కర్ణుని దివ్య ఆయుధం.

భౌమాసుర (भौमासुर),భౌమాసురుడు,కృష్ణుడు సంహరించిన ఒక రాక్షసుడు.

భీమ (भीम),భీముడు,"పాండవులలో రెండవవాడు. ఇతను వాయు దేవుడికి జన్మించాడు, భౌతిక పరాక్రమంలో రాణించాడు."

భీష్ముడు (भीष्‍म),భీష్ముడు,"శంతన మహారాజు కుమారుడు. గొప్ప యోధువు, కురు సామ్రాజ్య గృహానికి సంరక్షకుడు."

భీష్మక (भीष्‍मक),భీష్మకుడు,కుండలపూర్ రాజు మరియు రుక్మిణి తండ్రి.

భోజులు (भोज),భోజులు,కృష్ణుడి తెగకు చెందిన యాదవ వంశంలో ఒక శాఖ.

భూమన్య,భూమన్య,భరతుడి కుమారుడి పేరు. ఇతను భరతుడి తర్వాత భారతదేశానికి చక్రవర్తి అయ్యాడు.

భూమింజయ (भुमिंजय),భూమింజయ,"విరాట రాజు కుమారుడైన ఉత్తర యువరాజుకు మరొక పేరు, ఇతను కౌరవ సైన్యాలతో పోరాడటానికి బయలుదేరాడు, బృహన్నల తన రథసారథిగా ఉన్నాడు."

భూరిశ్రవ (भुरिश्र्वस),భూరిశ్రవసుడు,"బహ్లికుల యువరాజు మరియు కౌరవుల మిత్రుడు, మహాభారత గొప్ప యుద్ధంలో సంహరించబడ్డాడు."

భూత,భూతం,"ఒక దెయ్యం, పిశాచం, గుండ్రని ఆకారం. శ్మశానవాటికలను వెంటాడే, చెట్లలో దాగి ఉండే, మృతదేహాలలో జీవం పోసే మరియు మానవులను మోసగించి మింగే దుష్ట ఆత్మలు."

బీభత్సుడు (बिभत्‍सु),బీభత్సుడు,అర్హత లేని పనులను ద్వేషించేవాడు అనే అర్థం గల అర్జునుడి పేర్లలో ఒకటి.

బ్రహ్మ (ब्रह्‍मा),బ్రహ్మ,"విశ్వాన్ని సృష్టించినవాడు, హిందూ సృష్టికర్త దేవుడు, మరియు త్రిమూర్తులలో ఒకరు, మిగిలిన ఇద్దరు విష్ణువు మరియు శివుడు. హిందూ తత్వశాస్త్రం యొక్క పరమ కాస్మిక్ స్పిరిట్ బ్రహ్మన్ తో ఇతనిని అయోమయం చేయకూడదు."

బ్రహ్మాస్త్రం (ब्रह्‍मास्‍त्र),బ్రహ్మాస్త్రం,"ఒక దివ్య ఆయుధం, తిరుగులేనిది, లార్డ్ బ్రహ్మ స్వయంగా ఇచ్చింది."

Brahmachārin (ब्रह्‍मचारिन),బ్రహ్మచారిన్,"ఒక మత విద్యార్థి, అవివాహితుడు, తన ఆధ్యాత్మిక గురువుతో నివసిస్తూ, అధ్యయనం మరియు సేవకు అంకితమైనవాడు."

Brahmacharya (ब्रह्‍मचर्य),బ్రహ్మచర్యం,"బ్రహ్మచారి, పవిత్రత; పవిత్రత మరియు సేవ అవసరమైన వైదిక అధ్యయనం యొక్క జీవిత దశ, బ్రహ్మచర్యం అనే పదం బ్రహ్మను అన్వేషించే జీవితాన్ని గడిపే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది, లేదా మరో మాటలో చెప్పాలంటే ఒక హిందూ విద్యార్థి."

బ్రహ్మదత్త (ब्रह्‍मदत्‍త),బ్రహ్మదత్తుడు,బనారస్ రాజు.

బ్రాహ్మణ (ब्राह्‍मण),బ్రాహ్మణ,"అపరిమితమైన, శాశ్వతమైన, అంతర్లీన మరియు అతీతమైన వాస్తవికత యొక్క భావనకు ఇవ్వబడిన సూచించే పేరు, ఇది అన్ని జీవులకు దివ్య ఆధారం."

బ్రాహ్మణ (ब्राह्ममन),బ్రాహ్మణ,"పండితులు, పూజారులు మరియు ఆధ్యాత్మిక ఉపాధ్యాయులను కలిగి ఉన్న హిందూ వర్ణ (వర్ణ) వ్యవస్థలో నాలుగు ప్రాథమిక వర్ణాలలో ఒకటి."

బ్రజ్ (ब्रज),బ్రజ్,"(బ్రిజ్ లేదా బ్రజ్‌భూమి అని కూడా పిలుస్తారు) ఇది భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో, మధుర-బృందావనం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం. ఇది కృష్ణుడి భూమిగా పరిగణించబడుతుంది మరియు సంస్కృత పదం వ్రజ నుండి ఉద్భవించింది."

బృహదస్వ (बृहदास्‍व),బృహదస్వుడు,"పాండవులను వారి అరణ్య ఆశ్రమంలో సందర్శించిన ఒక గొప్ప ఋషి మరియు నిషాధ రాజు నలుడిని వారికి గుర్తుచేశాడు, అతను కూడా పాచికల ఆటలో తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయాడు మరియు ఒక శాపం కారణంగా తన భార్య దమయంతిని విడిచిపెట్టాడు, కానీ చివరికి రెండింటినీ తిరిగి పొందాడు."

భ్రుహద్రథ (बृहद्रथ),బృహద్రథుడు,"మూడు రెజిమెంట్ల కమాండర్ మగధను పాలించాడు మరియు గొప్ప వీరుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు, కాశీ రాజు యొక్క కవల కుమార్తెలను వివాహం చేసుకున్నాడు. అతని ఇద్దరు భార్యలు కౌశిక ఋషి ఇచ్చిన మామిడి పండులో సగం సగం తిని ఒక్కో పాపలో సగం చొప్పున కన్నారు. ఒక రాక్షసి విసిరి పారేసిన చెత్తబుట్ట నుండి రెండు భాగాలను తిరిగి పొందింది మరియు అవి అనుకోకుండా కలిసినప్పుడు, అవి బొద్దుగా ఉన్న శిశువుగా మారాయి, దానిని ఆమె రాజుకు సమర్పించి, అది అతని బిడ్డ అని చెప్పింది, ఇది తరువాత జరాసంధుడిగా ప్రసిద్ధి చెందింది."

బృహద్యుమ్న (बृहद्युम्‍न),బృహద్యుమ్నుడు,"ఒక రాజు, రైభ్య ఋషి యొక్క శిష్యుడు."

బృహన్నల (बृहन्नल),బృహన్నల,విరాట రాజు ఆస్థానంలో అజ్ఞాతంలో నివసిస్తున్నప్పుడు అర్జునుడు ధరించిన పేరు. విరాట రాజ్య యువరాణి అయిన ఉత్తరకు ఆయన కళలను నేర్పారు.

బృహస్పతి (बृहस्‍पति),బృహస్పతి,కచుడి తండ్రి మరియు దేవతలకు పూజారి.

బృహత్బాల (बृहत्बल),బృహత్బలుడు,కౌరవ సైన్యం యొక్క వలలో చిక్కుకున్న అభిమన్యుడిపై దాడి చేసిన ఒక ధైర్యవంతుడైన యోధుడు.

బృందావన్ (बृन्दावन),బృందావనం,"ఒక పురాతన అడవి స్థలంలో ఉన్న ఒక పట్టణం, ఇది లార్డ్ కృష్ణుడు తన బాల్యాన్ని గడిపిన ప్రాంతం. ఇది బ్రజ్ ప్రాంతంలో ఉంది."

## భ
* **[[భగవద్గీత|గీత]]** (गीता): చూడండి భగవద్గీత.

## మ
Mādhava (माधव)	మాధవుడు	కృష్ణుడి పేర్లలో ఒకటి. దీని అర్థం లక్ష్మీపతి.

Madhu (मधु)	మధు	శత్రుఘ్నుడి రాజ్యం పేరు.

Madhusudana (मधुसुदन)	మధుసూదనుడు	కృష్ణుడికి మరొక పేరు, మధు అనే అసురుణ్ణి సంహరించినవాడు.

Mahābhārata (महाभारत)	మహాభారతం	భారతదేశంలోని రెండు ప్రధాన ప్రాచీన సంస్కృత ఇతిహాసాలలో ఒకటి, మరొకటి రామాయణం. మహాభారతం భారతదేశంలో మతపరమైన మరియు తాత్విక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది; ముఖ్యంగా, భగవద్గీత, ఇది దాని అధ్యాయాలలో (భీష్మపర్వంలో) ఒకటి మరియు హిందూ మతానికి ఒక పవిత్ర గ్రంథం.

Mahādeva (महादेव)	మహాదేవుడు	శివుడికి మరొక పేరు.

Mahāpārshwa (महापार्शव)	మహాపార్శ్వ	రావణుడి సేనాపతులలో ఒకడు.

Mahārāksha (महाराक्ष)	మహారాక్షుడు	ఖరుడి కుమారుడు, లంకలో సంహరించబడ్డాడు.

Mahāvishnu (महाविष्‍णु)	మహావిష్ణువు	విశ్వ ప్రభువు, లోక రక్షణ కోసం బలి చక్రవర్తి నుండి తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందడానికి మానవ జన్మ ఎత్తాడు. లంక రాజు రావణుడిని సంహరించడానికి లార్డ్ విష్ణువు దశరథుని కుమారుడైన రాముడిగా కూడా జన్మించాడు.

Mahendra (महेन्‍द्र)	మహేంద్రుడు	స్వర్గాన్ని చేరుకున్న ఒక రాజు. సీతను వెతుకుతున్నప్పుడు హనుమంతుడు ఆవేశంతో దానిని కదిలించి, దాని అడవులు మరియు గుహలలో నివసించే ప్రతి మృగాన్ని భయపెడుతూ పరుగెత్తిన పర్వతం పేరు కూడా.

Mainaka (मैनक)	మైనాకుడు	సీతను వెతుకుతున్నప్పుడు హనుమంతుడు గాలిలో పయనిస్తున్నప్పుడు, దట్టమైన అడవులతో మరియు పండ్లు, దుంపలతో నిండిన మరొక పర్వతం.

Maitreya (मैत्रेय)	మైత్రేయ మహర్షి	ధృతరాష్ట్రుడి ఆస్థానాన్ని సందర్శించిన ఒక ఋషి, పాండవుల దుస్థితికి విచారం వ్యక్తం చేశాడు, దుర్యోధనుడికి తన మంచి కోసం పాండవులకు హాని చేయవద్దని సలహా ఇచ్చాడు.

Makandi	మాకంది	పాండవులు అడిగిన రాష్ట్రాలలో ఒకటి, హస్తినాపురానికి దక్షిణంగా, గంగా నది ఒడ్డున ఉన్న ఒక రాష్ట్రం. పాంచాల రాజధాని నగరం కాంపిల్య, దక్షిణ పాంచాల రాజ్యంలో మాకంది రాష్ట్రంలో ఉంది (1,140).

Makara Sankaranti (मकर संक्रान्ति)	మకర సంక్రాంతి	సూర్యునికి సంబంధించిన ఒక పెద్ద మతపరమైన పండుగ. అక్షరాలా మకరం అంటే మకరం మరియు సంక్రాంతి అంటే పరివర్తన. ఇది సూర్యుడు తన ఖగోళ మార్గంలో మకర రాశిలోకి మారడం గురించి.

Mālinī (मालिनी)	మాలిని	కణ్వ ఋషి ఆశ్రమం ఉన్న అడవిలో ప్రవహించే నది పేరు, అక్కడ దుష్యంతుడు శకుంతలతో ప్రేమలో పడ్డాడు.

Manasā Devī (मन्‍सादेवी)	మానసా దేవి	సర్పాల దేవత మానస దేవి; శివుడికి మరియు ఒక అందమైన మానవ స్త్రీకి పుట్టిన కుమార్తె. ఆమె సవతి తల్లి, భగవతి లేదా పార్వతి, శివుడి భార్యకు ఆమె ఇష్టమైనది కాదు.

Manasaputra (मानसपुत्र)	మానసపుత్రులు	అక్షరాలా "మనస్సు యొక్క కుమారులు". బ్రహ్మ మెదడు నుండి సృష్టించబడిన జ్ఞానులు. వారు అత్రి, భరద్వాజ, గౌతమ, జమదగ్ని, కశ్యప, వశిష్ట మరియు విశ్వామిత్ర అని జాబితా చేయబడ్డారు. కొన్ని వనరులు ఈ జాబితాకు మరిన్ని పేర్లను జోడించాయి.

Mānasarovar (मानसरोवर)	మానస సరోవరం	హిమాలయాలలో ఒక పవిత్ర సరస్సు.

Mandara (मंदर)	మందర పర్వతం	దేవతలు ఒక వైపు మరియు అసురులు మరొక వైపు తాడుగా వాసుకి నాగాన్ని ఉపయోగించి సముద్ర మథనం కోసం సముద్రాన్ని చిలకడానికి చిలుకు కర్రగా ఉపయోగించిన పర్వతం.

Mandavya (मंदव्‍य)	మాండవ్యుడు	దొంగల నాయకుడిగా రాజుచే తప్పుగా శిక్షించబడిన ఒక ఋషి, అతను లోతైన ధ్యానంలో ఉన్నప్పుడు అతని ఆశ్రమం యొక్క ఒక మూలలో దొంగిలించబడిన వస్తువులను రహస్యంగా దాచారు. ధర్మ ప్రభువు బాల్యంలో పక్షులు మరియు తేనెటీగలను హింసించినందుకు అతనికి ఈ శిక్షను ఇచ్చాడు. దీనికి మాండవ్యుడు ధర్మదేవుడిని శపించాడు, అందువలన ధర్మదేవుడు విదురుడిగా జన్మించాడు, విచిత్రవీర్యుని భార్య అయిన అంబాలిక యొక్క సేవకురాలికి, ఆమె అంబాలికకు బదులుగా వ్యాస మహర్షికి తనను తాను అర్పించుకుంది.

Mandhatri	మాంధాత	మాంధాత ఒక రాజు, ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన యువనాశ్వుడి కుమారుడు, మరియు ఋగ్వేదంలో ఒక స్తోత్రాన్ని రచించినవాడు.

Mandodarī (मंदोदरी)	మండోదరి	మండోదరి దానవుల రాజు మయాసురుడు మరియు స్వర్గపు అప్సరస హేమ కుమార్తె. ఆమె లంక ప్రభువు రావణుడి మొదటి భార్య.

Manipura chakra / Manipura	మణిపూర చక్రం / మణిపూర	సంస్కృతంలో 'ఆభరణాల నగరం'. హిందూ సంప్రదాయం ప్రకారం మణిపూర మూడవ ప్రాథమిక చక్రం. ఇది నాభి ప్రాంతంలో ఉంది మరియు ఆధ్యాత్మిక అజ్ఞానం, దాహం, అసూయ, ద్రోహం, సిగ్గు, భయం, అసహ్యం, భ్రమ, మూర్ఖత్వం మరియు విచారం యొక్క వృత్తులకు సరిపోయే పది రేకులను కలిగి ఉంది.

Mantharā (मंथरा)	మంథర	అయోధ్య సింహాసనం తన కుమారుడు భరతుడికి చెందుతుందని, రాముడిని రాజ్యం నుండి బహిష్కరించాలని కైకేయిని ఒప్పించిన సేవకురాలు మంథర.

Mantra (मंत्र)	మంత్రం	శక్తివంతమైన పదాలతో కూడిన ఉచ్చారణ. ఒక మతపరమైన అక్షరం లేదా కవిత, సాధారణంగా సంస్కృత భాష నుండి. అవి ప్రధానంగా ఆధ్యాత్మిక వాహకాలుగా, భక్తుడిలో ఏకాగ్రతను కలిగించే పదాలు మరియు ప్రకంపనలుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఇతర ప్రయోజనాలలో సంపదను కూడబెట్టుకోవడానికి, ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి లేదా శత్రువులను తొలగించడానికి మతపరమైన వేడుకలు ఉన్నాయి. మంత్రాలను పఠించడం ద్వారా నిర్వహిస్తారు.

Manu Smriti (मनुस्मृति)	మనుస్మృతి	మనుస్మృతి (మనువు యొక్క చట్టాలు) హిందూ చట్టం మరియు ప్రాచీన భారతీయ సమాజం యొక్క ముఖ్యమైన రచనగా పరిగణించబడుతుంది. మనువు మానవులందరికీ పూర్వీకుడు మరియు మనుస్మృతి రచయిత. కొంతమంది చరిత్రకారులు దీనిని సంఘ వంశానికి చెందిన పుష్యమిత్ర శుంగ పాలనలో సుమారు 200 C.E. లో వ్రాయబడిందని నమ్ముతారు.

Mārīcha (मारीच)	మారీచుడు	రామాయణంలో ఒక పాత్ర, రావణుడి మామ, సీతను ఆకర్షించడానికి రావణుడి కోరిక మేరకు బంగారు జింకగా తనను తాను మార్చుకున్నాడు.
Mārkandeya (मार्कण्‍डेय)	మార్కండేయుడు	కౌశిక అనే బ్రాహ్మణుడి కథను యుధిష్ఠిరుడికి చెప్పిన ఒక ఋషి.

Marutta (मरुत्त)	మరుత్తుడు	ఇక్ష్వాకు రాజవంశానికి చెందిన ఒక రాజు, ఇతని యజ్ఞం ఇంద్రుడు మరియు బృహస్పతిని ధిక్కరిస్తూ సంవర్తచే నిర్వహించబడింది.
Mātalī (मातली)	మాతలి	ఇంద్రుడి రథసారథి, అర్జునుడిని దేవతల రాజ్యానికి తీసుకెళ్లాడు.

Matanga (मतंग)	మతంగ ఋషి	రామాయణ కాలంలో ఒక ఋషి, సుగ్రీవుడు నివసించిన ఋష్యమూక పర్వతానికి వెళ్లే దారిలో సీతను వెతుకుతున్నప్పుడు రాముడు మరియు లక్ష్మణుడు అతని వద్ద నుండి వెళతారు.

Mathurā (मथुरा)	మధుర	కంసుడిచే దండెత్తబడిన యాదవుల రాజధాని.

Matrikas	మాతృకలు	అమ్మ దేవతల సమూహం.

Matsya (मत्‍स्‍य)	మత్స్యం	విష్ణువు యొక్క మొదటి అవతారం, ఇక్కడ అతను చేప రూపంలో వచ్చాడు.

Māyā (मा‍या)	మాయ	మన దైనందిన స్పృహ చిక్కుబడిన పరిమితమైన, పూర్తిగా భౌతిక మరియు మానసిక వాస్తవికత. మాయ అనేది ఒక భ్రమ, నిజమైన, ఏకమైన ఆత్మను - బ్రహ్మన్ అని కూడా పిలువబడే కాస్మిక్ స్పిరిట్‌ను కప్పి ఉంచడం అని నమ్ముతారు. మాయ ఉపనిషత్తులు అని పిలువబడే హిందూ గ్రంథాలలో ఉద్భవించింది.

Mayasura (मयासुर)	మయాసురుడు	మయ (मय), లేదా మయాసురుడు భూమిపై ఉన్న అసురులు, దైత్యులు మరియు రాక్షస జాతులలో ఒక గొప్ప పురాతన రాజు. అతను పాతాళ లోకాల ప్రజలకు ప్రధాన వాస్తుశిల్పి కూడా.

Medhavi (मेधवी)	మేధావి	బలధి ఋషి కుమారుడు, తన కుమారుడు ఒక నిర్దిష్ట పర్వతం ఉన్నంత కాలం జీవించాలని కోరుకున్నాడు. అహంకారంతో నిండిన మేధావి, ధనుషక్షుడిని కోపం తెప్పించాడు, అతను ఎద్దు రూపాన్ని ధరించి, పర్వతం ముక్కలయ్యే వరకు దాన్ని గుద్ది చంపాడు.

Menakā (मेनका)	మేనక	మేనకను స్వర్గపు అప్సరసలలో అత్యంత అందమైన వారిలో ఒకరిగా పరిగణిస్తారు. విశ్వామిత్రుడు చేపట్టిన తీవ్ర తపస్సును భగ్నం చేయడానికి ఆమెను దేవతల రాజు ఇంద్రుడు పంపాడు.

Meru (मेरु)	మేరు పర్వతం	ఒక పురాతన పర్వతం మరియు విశ్వం యొక్క పౌరాణిక కేంద్రం, దానిపై బ్రహ్మ నగరం ఉంది. మేరు పట్ల అసూయ పడిన వింధ్య పర్వతం సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు గ్రహాలను అడ్డుకుంటూ చాలా ఎత్తుగా పెరగడం ప్రారంభించింది. వింధ్య పర్వతం గౌరవించిన అగస్త్యుడు, తాను దక్షిణం వైపు వెళ్లేటప్పుడు దానిని దాటి, మళ్లీ ఉత్తరానికి తిరిగి వచ్చే వరకు పెరగడం ఆపమని అడిగాడు. కానీ అతను దక్షిణాన స్థిరపడటం వలన తిరిగి రాలేదు.

Mithilā (मिथिला)	మిథిల	మిథిల ప్రాచీన భారతదేశంలో ఒక రాజ్యం. ఇది ఈ రోజు భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ మరియు బీహార్ రాష్ట్రాలలో మరియు నేపాల్ భాగాలలో విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతాలలో తూర్పు గంగా మైదానాలలో ఉంది. సీత తండ్రి అయిన జనక మహారాజు ఈ రాజ్యానికి రాజు.

Mitra (मित्र)	మిత్రుడు	ఆదిత్యులలో ఒకరు.

Moksha (मोक्ष)	మోక్షం	జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తిని సూచిస్తుంది. ఉన్నత హిందూ తత్వశాస్త్రంలో, ఇది అద్భుతమైన ఉనికి యొక్క అతీతంగా, సమయం, స్థలం మరియు కారణం (కర్మ) యొక్క ఏదైనా స్పృహ యొక్క భావంగా పరిగణించబడుతుంది.
Muchukunda (मुचुकुंद)	ముచుకుందుడు	ముచుకుందుడు ఒక గొప్ప ఋషి, ఇతను భారతీయ ఇతిహాసం మహాభారతంలో గొప్ప యవన యోధుడు అయిన కాలయవనుడిని సంహరిస్తాడు.

Mukāsura (मुकासुर)	ముకాసురుడు	ముకాసురుడు ఒక రాక్షసుడు, కౌరవుల స్నేహితుడు, అర్జునుడు కైలాస పర్వతంపై చేస్తున్న తపస్సును భగ్నం చేయడానికి పంపబడ్డాడు. ముకాసురుడు అడవికి వెళ్లి, అర్జునుడు తన ప్రార్థన, జాగరణ మరియు ఉపవాస ప్రతిజ్ఞలను అభ్యసిస్తున్న చోట చంపడానికి పంది రూపంలో అర్జునుడిపై దాడి చేశాడు. అదే సమయంలో శివుడు వేటగాడి రూపంలో వచ్చి అతన్ని రక్షించాడు. శివుడు అర్జునుడికి దివ్య ధనస్సు అయిన గాండీవాన్ని ఇచ్చి ఆశీర్వదించాడు.

## య
యాదవులు (Yādavas): యమునా నది తీరంలో నివసించిన యదువు యొక్క వంశస్థులు.

యదు (Yadu): చంద్రవంశానికి చెందిన ఒక రాజు; ఋగ్వేదంలో పేర్కొన్న ఐదు ఆర్య తెగలలో యదు ఒకటి. ఇతని వంశస్థులనే యాదవులు అంటారు. మహాభారతం మరియు పురాణాల ప్రకారం, యదువు యయాతి మహారాజు యొక్క జ్యేష్ఠ కుమారుడు.

యదువంశీయులు (Yaduvamsis): యదు వంశానికి చెందిన వారు.

యజ్ఞం (Yajignna): దేవతలను లేదా పరబ్రహ్మను ప్రీతిపరచడానికి చేసే వైదిక ప్రక్రియ. ఇందులో అగ్ని దేవుడికి ప్రతీకగా మధ్యలో హోమగుండాన్ని ఏర్పాటు చేసి, వివిధ ద్రవ్యాలను అర్పిస్తారు.

యక్షులు (Yakṣa): హిందూ మరియు బౌద్ధ పురాణాల ప్రకారం వీరు ప్రకృతి శక్తులు లేదా చిన్న దేవతా రూపాలు. స్త్రీ రూపాన్ని యక్షిణి అంటారు. వీరు సంపదకు అధిపతి అయిన కుబేరుని అనుచరులు.

యముడు (Yama): ఇతడిని యమరాజు అని కూడా పిలుస్తారు. మృత్యువుకు అధిపతి. ధర్మానికి ప్రతిరూపం, ఇతని కుమారుడే యుధిష్ఠిరుడు. ఒక మాయా సరోవరం వద్ద యముడు అడిగిన ప్రశ్నలకు యుధిష్ఠిరుడు సరైన సమాధానాలు చెప్పి తన సోదరులను పునర్జీవింపజేసుకున్నాడు.

యమాలు (Yamas): యమ అంటే సంస్కృతంలో "నియమం" అని అర్థం. ధర్మబద్ధమైన జీవితాన్ని గడపడానికి పాటించవలసిన నీతి నియమావళి.

యమునా నది (Yamuna): గంగా నదితో కలిసే పవిత్ర నది. సంస్కృతంలో దీని అర్థం "జంట" (గంగకు సమాంతరంగా ప్రవహిస్తుంది కాబట్టి). దీని ప్రస్తావన ఋగ్వేదం, అథర్వవేదం మరియు ఐతరేయ, శతపథ బ్రాహ్మణాలలో ఉంది.

యశోద (Yashodā): నందుని భార్య మరియు శ్రీకృష్ణుని పెంపుడు తల్లి. బలరాముడు మరియు సుభద్రల పెంపకంలో కూడా ఆమె ముఖ్య పాత్ర పోషించింది. పురాణాల ప్రకారం ఆమెకు ఏకానంగ అనే కుమార్తె కూడా ఉంది.

యవక్రీతుడు (Yavakrida): వేదాలను ఔపోసన పట్టాలని తపించిన భరద్వాజ మహర్షి కుమారుడు.

యయాతి (Yayati): భరత వంశానికి చెందిన చక్రవర్తి. శర్మిష్ఠ బావిలో నెట్టివేసిన దేవయానిని రక్షించి, ఆపై వారిద్దరినీ వివాహం చేసుకున్నాడు. శుక్రాచార్యుడి శాపం వల్ల అకాల వృద్ధాప్యం పొందిన పాండవుల పూర్వీకుడు.

యోగ (Yoga): మోక్షం లేదా జ్ఞానోదయం పొందడానికి చేసే ఆధ్యాత్మిక సాధన. కర్మ యోగం, భక్తి యోగం, జ్ఞాన యోగం మరియు రాజ యోగం అనేవి ప్రధానమైన నాలుగు యోగ మార్గాలు.

యోగ సూత్రాలు (Yoga Sutra): హిందూ తత్వశాస్త్రంలోని ఆరు దర్శనాలలో ఒకటి. పతంజలి మహర్షి రచించిన ఈ సూత్రాలు యోగ చరిత్రలో మైలురాయి వంటివి.

యోగి (Yogi): యోగాను అభ్యసించే వ్యక్తి. ముఖ్యంగా ఉన్నత స్థాయి సాధకులను యోగి అని పిలుస్తారు. యోగ అంటే "కలయిక" (జీవాత్మ, పరమాత్మల అనుసంధానం).

యుధామన్యుడు (Yudhāmanyu): పాండవులకు మద్దతు ఇచ్చిన పాంచాల దేశపు రాజకుమారుడు. ఇతను ఉత్తమౌజుడితో కలిసి అర్జునుడి రథ చక్రాలను రక్షించే బాధ్యతను నిర్వర్తించాడు. అశ్వత్థామ చేతిలో నిద్రలో హతుడయ్యాడు.

యుధిష్ఠిరుడు (Yudhishthira): పాండురాజు మరియు కుంతీదేవిల జ్యేష్ఠ కుమారుడు. హస్తినాపురానికి మరియు ఇంద్రప్రస్థానికి రాజు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ప్రధాన నాయకుడు. నిష్కళంకమైన ధర్మపాలన వల్ల ఇతడిని "ధర్మరాజు" అని పిలుస్తారు.

యుగం (Yuga): హిందూ తత్వశాస్త్రం ప్రకారం సృష్టి చక్రం నాలుగు యుగాలుగా (కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి) విభజించబడింది.

యుగ ధర్మం (Yuga Dharma): ఆయా యుగాలకు అనుగుణంగా మార్పు చెందే ధర్మం. ఎల్లప్పుడూ ఒకేలా ఉండేది 'సనాతన ధర్మం' అయితే, కాల పరిస్థితులను బట్టి మారేది 'యుగ ధర్మం'.

యుయుధానుడు (Yuyudhāna): సాత్యకికి మరో పేరు. ఇతను కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో చనిపోలేదు, కానీ ఆ తర్వాత యాదవుల మధ్య జరిగిన అంతఃకలహంలో మరణించాడు.

యుయుత్సుడు (Yuyutsu): ధృతరాష్ట్రుడి కుమారుడు. కౌరవ పక్షానికి చెందినవాడైనా, ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం సమయంలో మరియు అభిమన్యుడిని అధర్మంగా చంపినప్పుడు తీవ్ర విచారాన్ని, నిరసనను వ్యక్తం చేసిన నీతిమంతుడు.

## ర
రాక్షసులు: వీరు సాధారణంగా దుష్ట శక్తులుగా వర్ణించబడే అద్భుత శక్తులు గల జీవులు. వీరు దేవతలతో నిరంతరం యుద్ధం చేస్తుంటారు.

రాధ (Rādhā): బృందావనంలో శ్రీకృష్ణుడితో కలిసి ఆడుకున్న గోపికలలో ఒకరు. మరొక రాధ, రథసారథి అయిన అధిరథుని భార్య. ఈమెకు దొరికిన శిశువుకు 'కర్ణుడు' అని పేరు పెట్టి పెంచింది.

రాహువు (Rāhu): సూర్యచంద్రులను మింగి గ్రహణాలకు కారణమయ్యే సర్ప రూప గ్రహం. నవగ్రహాలలో రాహువు ఒకటి.

రైభ్య (Raibhya): రిషికేశ్ సమీపంలోని గంగానది తీరంలో ఆశ్రమం కలిగిన ఒక మహర్షి. విష్ణుమూర్తి ఇతనికి 'హృషీకేశుడి'గా దర్శనమిచ్చాడు. పాండవులు తమ వనవాస సమయంలో ఈ పుణ్యక్షేత్రాన్ని సందర్శించారు. ఇక్కడే దశరథుని కుమారుడైన భరతుడు స్నానమాచరించాడు. ఇంద్రుడు వృత్రాసురుడిని చంపిన పాపం నుండి ఇక్కడ స్నానం చేసి విముక్తుడయ్యాడు.

రాధేయుడు (Rādheya): రాధ కుమారుడు (కర్ణుడు). అధిరథుని భార్య అయిన రాధ వద్ద పెరగడం వల్ల కర్ణుడికి ఈ పేరు వచ్చింది.

రాజసూయ యాగం (Rājasūya): ఒక రాజు 'చక్రవర్తి' అనే బిరుదును పొందడానికి నిర్వహించే గొప్ప యాగం.

రాక్షస (Rākṣasa): హిందూ ధర్మం ప్రకారం అధర్మానికి ప్రతిరూపాలైన రాక్షసులు లేదా అసురులు.

రాముడు (Rāma): విష్ణుమూర్తి యొక్క ఏడవ అవతారం. రాముని జీవితం మరియు సాహసకృత్యాలను వాల్మీకి మహర్షి 'రామాయణం'లో రచించారు.

రమణక ద్వీపం (Ramaṇaka Dvīpa): యమునా నది తీరంలో కాళీయ సర్పం నివసించిన ప్రదేశం.

రామాయణం (Rāmāyaṇa): వాల్మీకి మహర్షి రచించిన హిందూ స్మృతి గ్రంథం. ఏడు కాండలు, 24,000 శ్లోకాలతో కూడిన ఈ కావ్యం అయోధ్య రాజకుమారుడైన రాముని కథను, రావణ సంహారాన్ని వివరిస్తుంది.

రామనవమి (Rāma Navami): శ్రీరాముని జన్మదిన వేడుక. ఇది చైత్ర మాస శుక్ల పక్ష నవమి నాడు జరుపుకుంటారు.

రోహిణి (Rohini): వసుదేవుని భార్య మరియు బలరాముని తల్లి.

రోమపాదుడు (Romapada): అంగదేశపు రాజు. ఇతని పాలనలో ఒకసారి తీవ్రమైన కరువు ఏర్పడింది.

రుద్రుడు (Rudra): ఋగ్వేదంలో పేర్కొన్న తుఫాను, వేట మరియు ప్రకృతికి అధిపతి. రుద్రుడు శివుని యొక్క ప్రాచీన రూపం.

రుద్ర నృత్యం (Rudra Nṛtya): సృష్టి లయకారుడైన శివుడు చేసే ప్రళయ తాండవం.

రుక్మి (Rukmi): విదర్భ రాజకుమారుడు, రుక్మిణి అన్న. కృష్ణ బలరాములతో ఓడిపోయిన తర్వాత, కుండినపురానికి తిరిగి వెళ్లలేక 'భోజకట' అనే కొత్త నగరాన్ని నిర్మించుకుని అక్కడే రాజ్యపాలన చేశాడు.

రుక్మిణి (Rukmiṇī): భీష్మక మహారాజు కుమార్తె. శ్రీకృష్ణుని మొదటి భార్య మరియు పట్టపు రాణి. ఈమె లక్ష్మీదేవి అవతారంగా పరిగణించబడుతుంది.

రూపురేఖ (Rūpurekha): విక్రమాదిత్యుని సింహాసనానికి ఉన్న అందమైన విగ్రహాలలో ఒకటి.

రంభ (Rambha): ఇంద్ర సభలోని అప్సరసలలో ఒకరు.

రతి (Ratī): దక్షుని కుమార్తె మరియు మన్మథుని (కామదేవుడు) భార్య. ఈమె మోహానికి, కోరికకు అధిదేవత.

రావణుడు (Rāvaṇa): లంకకు రాజు. సీతమ్మను అపహరించినవాడు. పది దిక్కుల జ్ఞానానికి ప్రతీకగా ఇతనికి పది తలలు ఉన్నట్లు చూపిస్తారు.

రేవతి (Revatī): రేවත మహారాజు కుమార్తె మరియు బలరాముని భార్య.

## ల
లాక్షాగృహం (Lakshagrah): వారణాసిలో దుర్యోధనుడు పాండవుల కోసం నిర్మించిన లక్క ఇల్లు. దీనిని సులభంగా నిప్పు అంటుకునే పదార్థాలతో పురోచనుడు అనే వ్యక్తి నిర్మించాడు. పాండవులను అందులో బంధించి దహనం చేయాలనేది కౌరవుల పన్నాగం. అయితే, విదురుడు ఈ కుట్రాన్ని ముందే గ్రహించి, ఒక గని తవ్వేవాడిని పంపి సొరంగ మార్గాన్ని ఏర్పాటు చేయించాడు. దాని ద్వారా పాండవులు క్షేమంగా తప్పించుకున్నారు.

లక్ష్మణుడు (Lakshmaṇa): శ్రీరాముని తమ్ముడు, దశరథ మహారాజు మరియు సుమిత్రల కుమారుడు. అలాగే దుర్యోధనుని కుమారుడి పేరు కూడా లక్ష్మణుడే (లక్ష్మణ కుమారుడు).

లక్ష్మీ దేవి (Lakshmī): సంపద, ఐశ్వర్యం మరియు అదృష్టానికి అధిదేవత. విష్ణుమూర్తి అర్ధాంగి మరియు శక్తి స్వరూపిణి.

లక్ష్మీందరుడు (Lakshmīndara): చాంద్ సదాగర్ కుమారుడు మరియు బెహులా భర్త. ఇతను కాల-నాగిని చేత చంపబడి, మనసా దేవి అనుగ్రహంతో తిరిగి బ్రతికించబడ్డాడు.

లంక (Lankā): రావణాసురుని నివాసమైన ద్వీప నగరం. దీనిని ప్రస్తుత సిలోన్ (శ్రీలంక) గా గుర్తిస్తారు.

లవుడు (Lava): శ్రీరామచంద్రుడు మరియు సీతాదేవిల కుమారులు కుశ-లవులు. అందులో లవుడు ఒకడు.

లోమశ మహర్షి (Lomasa): ఒక బ్రాహ్మణ ముని. పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్లేటప్పుడు, అంతటి కష్టాలను భరించలేని అనుచరులను ధృతరాష్ట్రుని వద్దకు లేదా దృపద మహారాజు వద్దకు పంపమని యుధిష్ఠిరునికి సలహా ఇచ్చాడు. ఇతను పాండవుల వనవాస సమయంలో వారికి తోడుగా ఉన్నాడు.

లోపాముద్ర (Lopamudra): విదర్భ రాజకుమారి మరియు అగస్త్య మహర్షి భార్య.

నారాయణుడు (Lord Narayana): నరులకు ఆశ్రయం ఇచ్చేవాడు; మహావిష్ణువుకు మరొక పేరు.

## వ
వినాయక చవితి (Ganesh Chaturthi): శివపార్వతుల కుమారుడైన గణేశుడు తన భక్తుల కోసం భూమిపైకి వచ్చే పర్వదినం. ఇది వినాయకుడి పుట్టినరోజు. హిందూ క్యాలెండర్ ప్రకారం భాద్రపద మాస శుక్ల చవితి నాడు ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు.

వేణువు: శ్రీకృష్ణుడు అడవిలో వాయించే వెదురు పిల్లనగ్రోవి. ఈ వేణునాదానికి ముగ్ధులై ప్రజ్వాసినులు (గోపికలు) తన వద్దకు వచ్చేవారు.

వరాహావతారం (Varaha): విష్ణుమూర్తి యొక్క మూడవ అవతారం. హిరణ్యాక్షుడు అనే అసురుడు భూమిని సముద్ర గర్భంలో దాచగా, విష్ణువు వరాహ రూపంలో వచ్చి అతడిని సంహరించి భూమిని రక్షించాడు.

వైశంపాయనుడు (Vaishampayana): కృష్ణ యజుర్వేదానికి ప్రధాన గురువు. ఇతను వేదవ్యాసుని శిష్యుడు. వ్యాసుని నుండి మహాభారతాన్ని నేర్చుకుని, జనమేజయ మహారాజు జరిపిన యాగంలో దానిని వినిపించాడు.

వైష్ణవ యాగం (Vaishnava): దుర్యోధనుడు అడవిలో నిర్వహించిన యాగం. గతంలో యయాతి, మాంధాత, భరతుడు వంటి చక్రవర్తులు కూడా దీనిని నిర్వహించారు.

వైష్ణవ మంత్రం: ఒక అస్త్రానికి విష్ణువు యొక్క అజేయమైన శక్తిని ప్రసాదించే మంత్రం.

వైష్ణవం (Vaishnavism): విష్ణువును లేదా ఆయన అవతారాలైన రాముడు, కృష్ణులను పరమదైవంగా ఆరాధించే హిందూ సంప్రదాయం.

వైశ్రవణుడు (Vaishrāvan): రావణాసురుని అన్న. రావణ సంహారం తర్వాత రాముడు పుష్పక విమానాన్ని ఇతనికే తిరిగి ఇచ్చాడు.

వైశ్యులు (Vaishya): హిందూ వర్ణ వ్యవస్థలోని నాలుగు వర్ణాలలో ఒకటి. వీరు వ్యాపారం, వ్యవసాయం మరియు చేతివృత్తుల ద్వారా సమాజానికి సేవ చేస్తారు.

వైవస్వత మనువు (Vaivasvata Manu): ప్రస్తుత మన్వంతరానికి అధిపతి. సూర్యవంశ స్థాపకుడు. మత్స్య పురాణ కాలంలో ద్రావిడ దేశానికి రాజు.

వజ్రహనుడు (Vajrahanu): రావణాసురుని సేనాపతులలో ఒకడు.

వజ్రాయుధం (Vajrayudha): దేవేంద్రుని ఆయుధం. దీనితోనే ఇంద్రుడు విశ్వరూపుడిని సంహరించాడు.

వలలుడు (Valala): విరాట రాజు కొలువులో భీముడు వంటవాడిగా ఉన్నప్పుడు పెట్టుకున్న పేరు.

వాలి (Vali): కిష్కింధకు రాజు, ఇంద్రుని కుమారుడు మరియు సుగ్రీవుని అన్న. రాముని చేతిలో మరణించాడు.

వాల్మీకి (Valmiki): రామాయణ మహాకావ్య రచయిత. శ్లోక ఛందస్సును కనిపెట్టిన మహర్షి. కుశ లవులకు రామాయణాన్ని బోధించాడు.

వామదేవుడు (Vamadeva): శివుని పంచ ముఖాలలో ఒక రూపం. అలాగే దశరథ మహారాజు పురోహితులలో ఒకరు.

వామనావతారం (Vamana): విష్ణుమూర్తి ఐదవ అవతారం. పూర్తి మానవ రూపంలో (మరుగుజ్జు బ్రాహ్మణుడిగా) వచ్చిన మొదటి అవతారం.

బాణాసురుడు (Banasura): వేయి చేతులు కలిగిన శక్తివంతమైన అసురుడు, బలి చక్రవర్తి కుమారుడు. ఇతను శివ భక్తుడు, ఇతని కుమార్తె పేరు ఉష.

వానప్రస్థం (Vanaprastha): హిందూ ఆశ్రమ ధర్మాలలో మూడవది. ప్రాపంచిక బాధ్యతలను వదిలి భార్యతో కలిసి అడవిలో ఆధ్యాత్మిక జీవితం గడిపే దశ.

వంది (Vandi): మిథిలా నగర ఆస్థాన కవి. అష్టావక్రుడితో వాదనలో ఓడిపోయి వరుణుని లోకానికి వెళ్ళాడు.

వర్ధమాన (Vardhamana): కురు సామ్రాజ్య రాజధాని హస్తినాపురానికి ఉన్న ఉత్తర ద్వారం.

వర్ణం (Varna): సమాజంలోని నాలుగు సహజ తరగతులు: బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య మరియు శూద్ర.

వారణావతం (Varnavata): పాండవులు అడిగిన ఐదు గ్రామాలలో ఒకటి. ఇక్కడే కౌరవులు వారిని చంపడానికి 'లక్క ఇల్లు' నిర్మించారు.

వరుణుడు (Varuna): వర్షం, ఆకాశం మరియు సముద్రాలకు అధిపతి.

వరుణి (Varuni): మద్యానికి అధిదేవత.

వాసవ (Vasava): ఇంద్రుడు కర్ణుడికి ఇచ్చిన శక్తివంతమైన అస్త్రం.

వశిష్ఠుడు (Vasishtha): సప్తర్షులలో ఒకరు, సూర్యవంశ రాజగురువు. బ్రహ్మ మానస పుత్రుడు. ఇతని వద్ద కామధేనువు ఉండేది. ఈయన భార్య అరుంధతి.

వసుదేవుడు (Vasudeva): యదు వంశస్థుడు, రోహిణి మరియు దేవకిల భర్త, శ్రీకృష్ణుని తండ్రి.

వాసుకి (Vasuki): పాతాళంలో ఉండే సర్ప జాతికి రాజు. క్షీరసాగర మథనంలో మందర పర్వతానికి త్రాడుగా ఉపయోగపడ్డాడు.

వాతాపి: ఇల్వలుని తమ్ముడు. వీరిద్దరూ దండకారణ్యంలో ఉంటూ మునులను హింసించే రాక్షసులు.

వాయుదేవుడు (Vayu): గాలికి అధిపతి. భీముడు మరియు హనుమంతుల తండ్రి.

వేదాలు (Vedas): హిందూ ధర్మానికి మూలస్తంభాలైన ప్రాచీన పవిత్ర గ్రంథాలు (ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వణవేదం).

వేదవ్యాసుడు (Veda Vyasa): మహాభారత కర్త మరియు వేదాలను విభజించిన మహర్షి.

వెంకటేశ్వర స్వామి: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని చిత్తూరు జిల్లా తిరుమలలో వెలసిన కలియుగ దైవం.

విభాండకుడు: ఋష్యశృంగుని తండ్రి, అడవిలో తపస్సు చేసుకునే ముని.

విభీషణుడు (Vibhishana): రావణుని తమ్ముడు. రాక్షస కులంలో పుట్టినా ధర్మాన్ని పాటించి, రాముని శరణు కోరిన ఉత్తముడు.

విచిత్రవీర్యుడు (Vichitravirya): శంతన మహారాజు మరియు సత్యవతిల కుమారుడు. ధృతరాష్ట్రుడు, పాండురాజుల తండ్రి.

విదురుడు (Vidura): హస్తినాపుర దాసీ పుత్రుడు, గొప్ప నీతిమంతుడు మరియు పాండవుల హితైషి.

విజయ (Vijaya): కర్ణుని విల్లు పేరు.

విజయదశమి (Vijayadashami): ఆశ్వయుజ మాసంలో జరుపుకునే పండుగ, చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి ప్రతీక.

వికర్ణుడు (Vikarna): ధృతరాష్ట్రుని కుమారులలో ఒకడు. ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం సమయంలో అది అధర్మమని ఎదిరించిన ఏకైక కౌరవుడు.

విక్రమాదిత్య (Vikramaditya): ఉజ్జయినిని పాలించిన సాహసవంతుడైన పురాణ కాలపు రాజు.

వింధ్య (Vindhya): ఉత్తర మరియు దక్షిణ భారతాన్ని వేరు చేసే మధ్య భారతంలోని పర్వత శ్రేణులు.

విరాటుడు (Virata): మత్స్య దేశపు రాజు. పాండవులు తమ అజ్ఞాతవాసాన్ని ఇతని కొలువులోనే గడిపారు.

వీరభద్రుడు (Virabhadra): దక్ష యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి శివుని జటాజూటం నుండి ఉద్భవించిన ఉగ్ర రూపం.

విష్ణువు (Vishnu): సృష్టిని రక్షించే దైవం (త్రిమూర్తులలో ఒకరు).

విశ్వకర్మ (Vishwakarma): దేవతల శిల్పి మరియు వాస్తుశిల్పి.

విశ్వామిత్రుడు (Vishvamitra): రాజర్షి నుండి బ్రహ్మర్షిగా మారిన గొప్ప తపస్వి. గాయత్రీ మంత్రాన్ని దర్శించిన మహర్షి.

వృత్రాసురుడు (Vritra): ఇంద్రుని ప్రధాన శత్రువు. ఇతడిని ఇంద్రుడు దధీచి వెన్నెముకతో చేసిన వజ్రాయుధంతో చంపాడు.

వృకోదరుడు (Vrikodara): ఆకలిని భరించలేనివాడు మరియు సింహపు నడుము కలవాడు అని అర్థం. ఇది భీముని పేరు.

## శ
శ్రీరాముడు (Sri Rama): రాముడు లేదా రామచంద్రుడు అని కూడా పిలుస్తారు. హనుమంతుడు శ్రీరాముని శరీరాన్ని తాకినప్పుడు తాను ఎంతగా పులకించిపోయాడో భీముడికి వివరిస్తాడు. అయోధ్య రాజైన రాముడు పద్నాలుగేళ్ల వనవాసానికి వెళ్లి, తన భార్య సీతను అపహరించిన లంకాధిపతి రావణుడిని సంహరించాడు.

శృంజయులు (Srinjayas): పాండవులకు మద్దతుగా నిలిచిన వారు.

శ్రుతాయువు, అస్తుతాయువు: కౌరవ పక్షాన పోరాడిన ఇద్దరు సోదరులు. వీరు అర్జునుడిని ఎదుర్కొని యుద్ధంలో మరణించారు.

శ్రుతాయుధుడు (Srutayudha): కౌరవ పక్షాన పోరాడిన యోధుడు. ఇతని తల్లి పర్ణశ, వరుణుడి నుండి ఒక మాయా గదను వరంగా పొందింది. ఆ గదను యుద్ధం చేయని వారిపై ప్రయోగిస్తే, అది తిరిగి ప్రయోగించిన వ్యక్తినే చంపుతుందని వరుణుడు చెప్పాడు. కృష్ణుడిపై ఆ గదను ప్రయోగించగా, అది తిరిగి వచ్చి శ్రుతాయుధుడినే చంపింది.

శుక మహర్షి (Śuka): వేదవ్యాసుని కుమారుడు. ఇతడు అర్జునుడి మనవడైన పరీక్షిత్తు మహారాజుకు 'శ్రీమద్భాగవత పురాణాన్ని' వినిపించాడు.

శ్లోకం (Shloka): సంస్కృతంలో రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పాదాలు కలిగిన పద్యం. దీనిని సాధారణంగా ప్రార్థనగా ఉపయోగిస్తారు.

స్మార్త (Smartas): అద్వైత తత్వాన్ని అనుసరించే హిందూ శాఖ. వీరు దైవాలన్నీ పరమేశ్వరుని రూపాలే అని నమ్ముతారు.

శృతి (Shruti): "శృతి" అనగా "వినిపించినది". ఇవి మానవ నిర్మితం కావు. మంత్రద్రష్టలైన ఋషులకు ధ్యాన సమాధిలో వినిపించిన పరమ సత్యాలు లేదా విశ్వ శబ్దాలు (వేదాలు).

శర్మిష్ఠ (Sarmishtha): అసుర రాజు వృషపర్వుని కుమార్తె మరియు యయాతి భార్య. ఈమె దేవయానిపై కోపంతో ఆమెను నూతిలోకి తోసేసింది. ఈమెకు ద్రుహ్యుడు, అనువు మరియు పూరుడు అనే కుమారులు కలిగారు.

శాంత (Shanta): దశరథ మహారాజు కుమార్తె మరియు ఋష్యశృంగ మహర్షి భార్య.

శంతనుడు (Shantanu): హస్తినాపుర రాజు, భీష్ముని తండ్రి. ఇతడు గంగను, ఆ తర్వాత సత్యవతిని వివాహం చేసుకున్నాడు.

శైభ్యుడు (Shaibya): పాండవుల పట్ల స్నేహభావంతో ఉన్న ఒక పాలకుడు.

శైరంధ్రి (Sairandhri): అంతఃపుర స్త్రీలకు అలంకరణలు చేయడంలో సహాయపడే పరిచారిక. ద్రౌపది అజ్ఞాతవాసంలో ఈ పేరుతోనే విరాట కొలువులో ఉంది.

శైంధవుడు (Saindhava): సింధు దేశాధిపతి అయిన జయద్రథుని మరో పేరు.

శక్రుడు (Shakra): వేద కాలపు దేవుడైన ఇంద్రుడికి మరొక పేరు. ఇతడిని పన్నెండు మంది ఆదిత్యులలో ఒకరిగా పరిగణిస్తారు.

శకుని (Shakuni): గాంధార రాజైన సుబలుని కుమారుడు, గాంధారి సోదరుడు. దుర్యోధనుని మేనమామ. ఇతడు జూదంలో కపటంతో పాండవుల సంపదనంతా గెలుచుకుని, వారి వనవాసానికి కారకుడయ్యాడు.

శచీ దేవి (Shachi): ఇంద్రుని భార్య (ఇంద్రాణి). నహుషుడు ఈమెపై కన్నేసినప్పుడు, బృహస్పతి సహాయంతో నహుషుడి పతనాన్ని శాసించి తిరిగి ఇంద్రుడిని దేవేంద్రునిగా ప్రతిష్టించింది.

శల్యుడు (Shalya): మద్ర దేశాధిపతి, మాద్రి సోదరుడు (పాండవుల మేనమామ). దుర్యోధనుడి ఆతిథ్యానికి ముగ్ధుడై, ఇష్టం లేకపోయినా కౌరవుల పక్షాన పోరాడాడు.

శంబుడు (Sambu): శ్రీకృష్ణుని కుమారుడు. ఇతడు దుర్యోధనుని కుమార్తె అయిన లక్ష్మణను వివాహం చేసుకున్నాడు.

శతానికుడు (Satanika): విరాట రాజు కుమారుడు. ద్రోణాచార్యుని చేతిలో మరణించాడు.

శక్తి (Shakti): దేవి యొక్క స్వరూపం. సృష్టిలోని చైతన్యానికి మరియు స్త్రీ శక్తికి ప్రతీకగా ఆ దివ్యజననిని పూజిస్తారు.

శాక్తేయం (Shaktism): శక్తిని లేదా దేవిని పరమ దైవంగా ఆరాధించే హిందూ మత శాఖ. వైష్ణవం, శైవంతో పాటు ఇది ప్రధానమైన శాఖ.

శకుంతల (Shakuntala): విశ్వామిత్రుడు మరియు మేనకల పుత్రిక. దుష్యంతుని భార్య మరియు భరత చక్రవర్తి తల్లి.

శాల్వ రాజు (Shalwa): అంబ రహస్యంగా ప్రేమించిన రాజు.

శంకరుడు (Shankara): శివుని నామాలలో ఒకటి. అలాగే చాంద్ సదాగర్ మిత్రుడైన ఒక గొప్ప మాంత్రికుడి పేరు.

శంఖం (Shankha): విష్ణుమూర్తి చేతిలో ఉండే పవిత్రమైన చిహ్నం. దీని నుండి వచ్చే నాదం మంగళకరమైనదిగా భావిస్తారు. అలాగే విరాట రాజు కుమారులలో ఒకరి పేరు కూడా శంఖుడు.

శత్రుఘ్నుడు (Shatrughna): దశరథ మహారాజు నలుగురు కుమారులలో చిన్నవాడు. మధురాపురానికి రాజు.

శతపథ బ్రాహ్మణం (Shatapatha Brahmana): శుక్ల యజుర్వేదానికి సంబంధించిన వేద క్రతువులను వివరించే గద్య గ్రంథం.

శైవం (Shaivism): శివుడిని పరమ దైవంగా ఆరాధించే అత్యంత ప్రాచీనమైన హిందూ మత శాఖ.

శేషుడు (Shesha): అనంతమైన సర్ప రూపం (ఆదిశేషుడు). విష్ణుమూర్తికి శయ్యగా ఉంటూ, తన వేయి పడగలపై భూమండలాన్ని మోస్తున్నాడని పురాణాలు చెబుతాయి. ఇతడు దేవకికి బలరాముడిగా జన్మించాడు.

శివుడు (Shiva): త్రిమూర్తులలో లయకారుడు. శైవ మతంలో పరమేశ్వరుడు.

శిఖండి (Shikhandi): దృపద మహారాజు సంతానం. పూర్వజన్మలో అంబగా పుట్టి, భీష్మునిపై పగతో ఈ జన్మలో శిఖండిగా మారి పాండవుల పక్షాన పోరాడాడు. భీష్ముని పతనానికి కారణమయ్యాడు.

శిశుపాలుడు (Shishupala): చేది దేశపు రాజు. శ్రీకృష్ణుని మేనత్త కుమారుడు (బావ). రుక్మిణిని వివాహం చేసుకోవాలనుకుని భంగపడి, కృష్ణుడిపై ద్వేషం పెంచుకున్నాడు. ధర్మరాజు రాజసూయ యాగంలో కృష్ణుని చేతిలో హతుడయ్యాడు.

శిబి చక్రవర్తి (Shivi): అత్యంత దయాగుణం గల రాజు. ఒక పావురాన్ని రక్షించడానికి తన శరీరంలోని మాంసాన్ని కోసి ఇచ్చిన త్యాగశీలి. ఇంద్రుడు, అగ్ని ఇతనిని పరీక్షించడానికి డేగ, పావురం రూపాల్లో వచ్చారు.

శ్రీ (Sri): లక్ష్మీదేవికి మరొక పేరు. సంపదకు, శుభానికి సంకేతం.

శృతకీర్తి (Srutakirthi): కుశధ్వజుని కుమార్తె, శత్రుఘ్నుని భార్య.

శూద్రులు (Shudra): హిందూ వర్ణ వ్యవస్థలో సేవా వృత్తులు చేసే నాల్గవ వర్ణం.

శుక్రాచార్యుడు (Shukracharya): భృగు మహర్షి కుమారుడు మరియు అసురుల (రాక్షసుల) గురువు. ఇతడిని శుక్ర గ్రహానికి అధిపతిగా భావిస్తారు.

## ష

## స
స్వర్గం (Swarga): ఇంద్రాది దేవతలు నివసించే అద్భుతమైన లోకం. మనుష్యులు తాము భూమిపై చేసిన పుణ్యకార్యాల ఫలాన్ని ఇక్కడ అనుభవిస్తారు. ఇక్కడ కోరిన కోర్కెలన్నీ నెరవేరుతాయి.

శ్వేతుడు (Sveta): విరాట రాజు కుమారుడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో భీష్ముని బాణానికి మరణించాడు.

స్వయంవరం (Swayamvara): ప్రాచీన భారతదేశంలో పెళ్లికి సిద్ధంగా ఉన్న యువతి, తన వద్దకు వచ్చిన పెళ్లికొడుకుల నుండి తనకు నచ్చిన వాడిని స్వయంగా ఎంచుకునే పద్ధతి.

శ్యాల (Syala): గర్గ మహర్షిని అవమానించిన యాదవ యువరాజు. దీనివల్ల గర్గుడు కాలయవనుడికి తండ్రి అయ్యాడు. కాలయవనుడు కృష్ణుడికి, యాదవ వంశానికి పెద్ద శత్రువు.

సుకన్య (Sukanyā): చ్యవన మహర్షి భార్య. ఈమె అత్యంత అందగత్తె. అశ్వినీ దేవతలు ఈమె పాతివ్రత్యాన్ని పరీక్షించి, వృద్ధుడైన చ్యవనుడిని యువకుడిగా మార్చారు.

సుమాన్ (Sumān): అసమంజసుని కుమారుడు.

సుమతి (Sumatī): సగర చక్రవర్తి భార్య.

సుమిత్ర (Sumitra): అభిమన్యుని రథసారథి.

సుమిత్ర (Sumitrā): దశరథుని ముగ్గురు భార్యలలో ఒకరు. లక్ష్మణ శత్రుఘ్నుల తల్లి.

సుందుడు (Sunda): సుందోపసుందులు అనే ఇద్దరు శక్తివంతులైన అసుర సోదరులు. బ్రహ్మ వరంతో ఒకరి చేతిలో తప్ప వేరొకరి చేతిలో చావు లేకుండా చేసుకున్నారు. వీరిని నాశనం చేయడానికి బ్రహ్మ తిలోత్తమ అనే అప్సరసను సృష్టించాడు. ఆమె కోసం వారిద్దరూ గొడవపడి పరస్పరం చంపుకున్నారు.

సునీతి (Sunitī): ధ్రువుని తల్లి.

సుపార్శ్యుడు (Supārshwa): రావణుని మంత్రులలో ఒకడు.

సురభి (Surabhi): పాల సముద్ర మథనంలో ఉద్భవించిన పవిత్రమైన కామధేనువు. కోరిన కోర్కెలు తీర్చే గోవు.

శూర్పణఖ (Surpankhā): రావణుని సోదరి. రాముడిని మోహించి, ఆపై సీతను చంపబోగా లక్ష్మణుడు ఆమె ముక్కు చెవులు కోసి శిక్షించాడు.

సుప్రతీకం (Supratika): ప్రాగ్జ్యోతిషపు రాజు భగదత్తుని ఏనుగు పేరు.

సూర్యుడు (Sūrya): వైదిక దేవతలలో ఒకరు, సమస్త జీవరాశికి శక్తినిచ్చే గ్రహరాజైన సూర్య దేవుడు.

సుశర్మ (Susarma): త్రిగర్త దేశపు రాజు. కౌరవులకు మద్దతుదారుడు. విరాట రాజు దేశంపై దాడి చేయమని దుర్యోధనుడికి సలహా ఇచ్చాడు.

సుషేణుడు (Sushena): లంకా యుద్ధంలో శ్రీరాముడికి సహాయపడిన వానర ప్రముఖుడు.

సుశ్రుత సంహిత (Sushruta Samhita): ప్రాచీన భారతదేశంలో ఆయుర్వేదం మరియు శస్త్రచికిత్స (Surgery) గురించి సుశ్రుత మహర్షి రచించిన గొప్ప గ్రంథం.

సూత్రం (Sūtra): తక్కువ మాటల్లో ఎక్కువ అర్థాన్ని ఇచ్చే విజ్ఞాన సముదాయం. ఉపనిషత్తుల తర్వాత వేదాధ్యయనంలో ఇవి ముఖ్యమైనవి.

సువర్ణ (Suvarna): కౌరవ పక్షాన పోరాడిన ఒక సైనికుడు.

స్మృతి: "స్మృతి" అనగా "గుర్తుంచుకున్నది". శృతి (వేదాల) తర్వాత ప్రమాణంగా పరిగణించబడే ధర్మశాస్త్రాలు (ఉదా: మనుస్మృతి).

సోమరసం (Soma): వేద కాలంలో యజ్ఞ యాగాదులలో దేవతలకు అర్పించే మరియు తాగి ఉత్తేజం పొందే ఒక పవిత్ర పానీయం.

సోమదత్తుడు (Somadutta): దేవకిని వివాహం చేసుకోవాలనుకున్న వారిలో ఒకడు, కౌరవుల బంధువు.

స్థూణుడు (Sthūṇa): కుబేరుని అనుచరుడైన ఒక యక్షుడు. శిఖండితో తన లింగాన్ని మార్చుకున్నాడు.

సుబాహుడు (Subahu): విశ్వామిత్రుని యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి ప్రయత్నించి రాముని చేతిలో మరణించిన రాక్షసుడు. అలాగే కులింద రాజు మరియు చేది రాజు పేరు కూడా సుబాహుడే.

సుభద్ర (Subhadra): శ్రీకృష్ణుని సోదరి, అర్జునుని భార్య మరియు అభిమన్యుని తల్లి.

సుబ్రహ్మణ్యం (Subrahmaniam): కుమారస్వామి లేదా కార్తికేయుడు. దక్షిణ భారతదేశంలో ఎక్కువగా ఆరాధించే దైవం.

సుదక్షిణ (Sudakshina): కౌరవ పక్షాన పోరాడిన యోధుడు.

సుదర్శన చక్రం (Sudarshana Chakra): విష్ణుమూర్తి చేతిలో ఉండే అత్యంత శక్తివంతమైన చక్రాయుధం.

సుదేష్ణ (Sudeshna): విరాట రాజు భార్య. అజ్ఞాతవాసంలో ద్రౌపది (సైరంధ్రిగా) ఈమె వద్దే పనిచేసింది.

సుదేవుడు (Sudeva): దమయంతిని వెతికి పట్టుకోవడంలో సహాయపడిన ఒక బ్రాహ్మణుడు.

సుగ్రీవుడు (Sugrīva): కిష్కింధకు రాజు, హనుమంతుని మిత్రుడు. శ్రీరాముడికి సీతను వెతకడంలో సహాయపడ్డాడు.

సుజాత (Sujata): ఉద్దాలక మహర్షి కుమార్తె మరియు అష్టావక్రుని తల్లి.

సిద్ధాశ్రమం (Siddhāshrama): శ్రీరామ లక్ష్మణులు విశ్వామిత్రుని యజ్ఞాన్ని కాపాడిన పుణ్య ప్రదేశం.

సింహనాదం (Simhanāda): యుద్ధరంగంలో యోధులు తమ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ లేదా విజయం సాధించినప్పుడు చేసే గంభీరమైన గర్జన.

సింధు నది (Sindhu): భారత ఉపఖండంలో ప్రవహించే అత్యంత పొడవైన మరియు ముఖ్యమైన నది.

సింహిక (Simhika): హనుమంతుడు సముద్రాన్ని దాటుతుండగా అడ్డుకున్న రాక్షసి. ఆమె నీడను పట్టి లాగి హనుమంతుని ఆపడానికి ప్రయత్నించింది.

సీత (Sita): జనక మహారాజు కుమార్తె, శ్రీరాముని భార్య. ఈమె లక్ష్మీదేవి అవతారం మరియు మహిళా ధర్మానికి నిలువుటద్దం.

సరస్వతి (Saraswati): చదువుల తల్లి, బ్రహ్మ దేవుని భార్య. జ్ఞానానికి, కళలకు అధిదేవత.

సరయూ నది (Sarayu): అయోధ్య నగరం ఈ నది తీరంలోనే ఉంది. శ్రీరాముడు ఈ నదిలోనే అవతారం చాలించాడు.

సన్యాసి (Sannyasin): ప్రాపంచిక బంధాలను, కోరికలను వదిలి మోక్షం కోసం ఆధ్యాత్మిక జీవితం గడిపే వ్యక్తి.

సరణుడు (Saran): రావణుని గూఢచారి. వానర సైన్యం యొక్క బలాన్ని రావణుడికి వివరించాడు.

సరసన (Sarasana): యుద్ధంలో మరణించిన కౌరవ సోదరులలో ఒకడు.

సాధన (Sadhana): మోక్షం లేదా దైవ సాక్షాత్కారం కోసం చేసే ఆధ్యాత్మిక అభ్యాసం.

సగర చక్రవర్తి (Sagara): సూర్యవంశపు రాజు, భగీరథుని పూర్వీకుడు.

సహదేవుడు (Sahadeva): పాండవులలో ఐదవవాడు, అత్యంత జ్ఞాని. రాజసూయ యాగంలో కృష్ణుడికి అగ్రతాంబూలం ఇవ్వాలని ప్రతిపాదించాడు.

సాళ్వుడు (Salva): శిశుపాలుని మిత్రుడు. శిశుపాలుని మరణానికి పగ తీర్చుకోవడానికి ద్వారకపై దాడి చేశాడు.

సమాధి (Samadhi): యోగ సాధనలో అత్యున్నత స్థితి. అలాగే మరణించిన వారి జ్ఞాపకార్థం నిర్మించిన కట్టడం.

సాంఖ్య (Samkhya): కపిల మహర్షి బోధించిన ఒక ప్రాచీన భారతీయ తత్వశాస్త్రం.

సంపాతి (Sampati): జటాయువు అన్న. సీతమ్మ జాడను కనుగొనడంలో వానరులకు సహాయపడ్డాడు.

సంశప్తకులు (Samsaptaka): యుద్ధంలో వెనుతిరగకుండా పోరాడి గెలవాలి లేదా మరణించాలి అని శపథం చేసిన యోధుల బృందం.

సంసారం (Samsara): జనన మరణ చక్రం లేదా ప్రపంచం.

సంవర్తుడు (Samvarta): బృహస్పతి తమ్ముడు, గొప్ప విద్వాంసుడు.

సాంబుడు (Samba): శ్రీకృష్ణుని కుమారుడు. ఇతను మునుల శాపం వల్ల ఇనుప రోకలికి జన్మనిచ్చాడు, అదే యాదవ వంశ నాశనానికి కారణమైంది.

సముద్ర మథనం (Samudra manthan): దేవతలు మరియు అసురులు అమృతం కోసం పాల సముద్రాన్ని చిలికిన ఘట్టం.

సంజయుడు (Sanjaya): ధృతరాష్ట్రునికి కురుక్షేత్ర యుద్ధాన్ని కళ్లకు కట్టినట్లు వివరించినవాడు.

సంజీవని (Sanjīvanī): మరణించిన వారిని లేదా మూర్ఛపోయిన వారిని బతికించే శక్తి గల మాయా మూలిక. హనుమంతుడు దీనిని ద్రోణగిరి పర్వతం నుండి తెచ్చాడు.

సంకుల యుద్ధం (Sankula Yuddha): సైనికుల మధ్య జరిగే హోరాహోరీ మరియు గందరగోళ పోరాటం.

సతీ దేవి (Satī): శివుని భార్య, దక్షుని కుమార్తె.

సాత్యకి (Satyaki): యాదవ యోధుడు, పాండవుల పరమ మిత్రుడు. కౌరవులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు.

సత్యవాన్ (Satyavan): సావిత్రి భర్త. సావిత్రి తన పాతివ్రత్యంతో యముడిని మెప్పించి సత్యవంతుడి ప్రాణాలను తిరిగి తెచ్చుకుంది.

సత్యవతి (Satyavati): శంతన మహారాజు భార్య, వ్యాస మహర్షి తల్లి.

సవ్యసాచి (Savyasachi): రెండు చేతులతో సమానంగా బాణాలను ప్రయోగించగలవాడు. ఇది అర్జునుని పేరు.

## హ
హ్లాదుడు: హిరణ్యకశిపుని కుమారులలో ఒకడు (ప్రహ్లాదుని సోదరుడు).

హంస, హిడింబా, కంస: జరాసంధుని మిత్రులు. కంస జరాసంధుని ఇద్దరు కుమార్తెలను వివాహం చేసుకున్నాడు. కంస శ్రీకృష్ణుడికి మేనమామ, కృష్ణుడి చేతిలోనే హతుడయ్యాడు.

హలాయుధుడు (Halayudha): నాగలిని ఆయుధంగా ధరించినవాడు. ఇది బలరాముని నామాలలో ఒకటి.

హనుమంతుడు (Hanumāna): శ్రీరామ భక్తుడైన వానర శ్రేష్ఠుడు. అసాధారణ తెలివితేటలు, వివేకం కలిగినవాడు. లంకలో బంధీగా ఉన్న సీతమ్మను వెతికి పట్టుకున్నాడు. వాయు దేవుడు మరియు అంజనా దేవిల కుమారుడు.

హరి (Hari): విష్ణుమూర్తికి మరొక పేరు. విష్ణు సహస్రనామాలలో ఇది 650వ నామం.

హరివంశం (Harivamsa): సంస్కృత సాహిత్యంలో ఒక ముఖ్యమైన గ్రంథం. ఇది మహాభారతానికి అనుబంధం వంటిది (ఖిల భాగం). ఇందులో 16,375 శ్లోకాలు ఉన్నాయి, ఇవి ప్రధానంగా శ్రీకృష్ణుని జీవిత విశేషాలను వివరిస్తాయి.

హస్తినాపురం (Hastināpura): కురు వంశస్థులైన కౌరవ, పాండవుల రాజధాని. ఈ సింహాసనం కోసమే కురుక్షేత్ర మహాసంగ్రామం జరిగింది.

హిడింబుడు (Hidimbā): భయంకరమైన రూపం, పసుపు రంగు కళ్లు కలిగిన ఒక శక్తివంతమైన అసురుడు. పాండవులు వారణావతం నుండి తప్పించుకున్నాక అడవిలో ఉన్నప్పుడు ఇతను వారిని చంపబోయాడు. భీముడు ఇతడిని సంహరించాడు. ఇతని సోదరి హిడింబి భీముడిని వివాహం చేసుకుంది. వారికి పుట్టిన కుమారుడే ఘటోత్కచుడు.

హిందూ గ్రంథాలు (Hindu Scripture): సంస్కృతంలో వ్రాయబడిన హిందూ మత పవిత్ర గ్రంథాలు. వీటిని రెండు రకాలుగా విభజించవచ్చు: 1. శృతి (వినిపించినది - వేదాలు), 2. స్మృతి (గుర్తుంచుకున్నది - పురాణాలు, ఇతిహాసాలు).

హిందూ ధర్మం (Hinduism): వేదాల ఆధారంగా ఏర్పడిన పురాతన జీవన విధానం మరియు మతం. ఇందులో అనేక సంప్రదాయాలు, శాఖలు మరియు తత్వాలు అంతర్భాగంగా ఉన్నాయి.

హిరణ్యకశిపుడు (Hiranyakashipu): ఒక శక్తివంతమైన అసుర రాజు. ఇతని తమ్ముడు హిరణ్యాక్షుడిని విష్ణుమూర్తి వరాహ రూపంలో చంపాడు. పురాణాల ప్రకారం ఇతడే తర్వాతి జన్మల్లో రావణుడిగా, శిశుపాలుడిగా జన్మించాడు.

హిరణ్యాక్షుడు (Hiranyaksha): హిరణ్యకశిపుని తమ్ముడు. భూమిని అపహరించి సముద్ర గర్భంలో దాచగా, విష్ణుమూర్తి వరాహ అవతారమెత్తి ఇతడిని సంహరించి భూమిని రక్షించాడు.

హోలిక (Holikā): హిరణ్యకశిపుని సోదరి. ప్రహ్లాదుడిని మంటల్లో వేసి చంపబోయి, తాను పొందిన వరం దుర్వినియోగం కావడం వల్ల తానే దహనమైపోయింది. ఈ సంఘటన చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా హోలీ పండుగను జరుపుకుంటారు.

హృషీకేశుడు (Hrishikesha): ఇంద్రియాలను జయించినవాడు. ఇది శ్రీకృష్ణునికి లేదా విష్ణుమూర్తికి ఉన్న మరొక పేరు.

## క్ష

## ఇవి కూడా చూడండి
* హిందూ మతము సృష్టి క్రమము
* హిందూమతం సంబంధిత వ్యాసాలు జాబితా
* హిందూమతం సారాంశము
* భారత దేశము చరిత్ర సారాంశం (ప్రాచీనం)
* హిందూ మతము గ్రంథాల జాబితా
* హిందూ మతము దేవతలు జాబితా

## మరింత చదవటానికి
* 
* 
* 

## మూలాలు

* 
* 
* 
* 
* Sister Nivedita & Ananda K.Coomaraswamy: Myths and Legends of the Hindus and Bhuddhists, Kolkata, 2001 ISBN 81-7505-197-3
* The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa, translated by Kisari Mohan Ganguli
* Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary
* Encyclopedia for Epics of Ancient India
* Glossary of Indian epics
* Glossary of Indian Terms

వర్గం:హిందూమతం
వర్గం:జాబితాలు
వర్గం:హిందూ మతము సంబంధిత వ్యాసాలు
వర్గం:హిందూ మతము సంబంధిత జాబితాలు