సిద్ధేశ్వర ఆలయం

**సిద్ధేశ్వర దేవాలయం** (దీనిని **సిద్ధేశ్వర** లేదా **సిద్ధేశ్వర** అని కూడా పిలుస్తారు, స్థానికంగా *పురద సిద్ధేశ్వర* అని పిలుస్తారు) భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని హవేరి జిల్లాలోని హవేరిలో ఉంది. ఇది 12వ శతాబ్దపు పశ్చిమ చాళుక్య కళకు ఒక అలంకారమైన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది, ఇందులో ఉన్న హిందూ దేవతల అనేక విడి శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. అయితే, శాసనాల ఆధారాలు దేవాలయం యొక్క ప్రారంభ ప్రతిష్ఠాపన 11వ శతాబ్దం చివరిలో జరిగిందని సూచిస్తున్నాయి. ఈ దేవాలయం యొక్క ఒక ఆసక్తికరమైన అంశం ఏమిటంటే, ఇది చాళుక్య నిర్మాణాలలో ఒక ప్రమాణంగా ఉన్న తూర్పున సూర్యోదయం వైపు కాకుండా పడమర వైపుకు తిరిగి ఉంటుంది.  ప్రస్తుతం ఇది శివునికి అంకితం చేయబడిన శైవ దేవాలయంగా ఉపయోగించబడుతున్నప్పటికీ, చరిత్రకారులకు ఈ ఆలయం మొదట ఏ మతం లేదా శాఖచే ప్రతిష్ఠించబడింది, ఏ దేవతకు అంకితం చేయబడింది అనే దానిపై స్పష్టత లేదు. చాలా మంది తమ ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసాల కోసం ఈ ఆలయాన్ని సందర్శిస్తారు, అయితే గీతలోని 17వ అధ్యాయం, 23వ శ్లోకంలో దీనికి విరుద్ధమైన ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. శివుని శిల్పాలలో చాలా వరకు ఆయన ధ్యానం చేస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తాయి. ఆయన తనపై తానే ధ్యానం చేస్తాడని కొన్ని వాదనలు ఉన్నాయి, అయితే శివుడు వేరొక దేవుని కోసం ధ్యానం చేస్తాడని దేవీ-భాగవత పురాణంలో కొన్ని ఆధారాలు లభిస్తాయి. ఈ అనిశ్చితి బహుశా దేవతల యొక్క అనేక విడివిడి శిల్పాల వల్ల, ప్రధాన గోడ చిత్రాలు శిథిలమవడం వల్ల ఏర్పడి ఉండవచ్చు.
## దేవాలయ ప్రణాళిక

సబ్బురాయితో నిర్మించబడిన సిద్ధేశ్వర దేవాలయం, పట్టణానికి తూర్పు చివరన ఉంది. శాసనాల ప్రకారం, హావేరిని వాస్తవానికి నలపురి అని పిలిచేవారు, ఇది ఆధునిక కర్ణాటకలోని పురాతన అగ్రహారాలలో (విద్యా కేంద్రం) ఒకటి. పట్టణంలో లభించిన సా.శ. 1067 నాటి ఒక పత్రం గ్రామాన్ని 400 మంది బ్రాహ్మణులకు దానం చేసినట్లు పేర్కొంది. ఈ దేవాలయం హావేరి సమీపంలోని మరికొన్ని చాళుక్య దేవాలయాలైన చవుడయదనపురలోని ముక్తేశ్వర దేవాలయం, హరలహళ్లిలోని సోమేశ్వర దేవాలయం, నిరల్గిలోని సిద్ధరామేశ్వర దేవాలయాలను పోలి ఉంటుంది. ఈ దేవాలయం యొక్క పునాది మొత్తం కొన్ని అడుగుల మేర కుంగిపోయింది, దీనివల్ల బహిరంగ మండపంలోకి దిగడం అవసరమవుతుంది.

ఈ దేవాలయం మొదట వైష్ణవ దేవాలయంగా (విష్ణుమూర్తికి) ప్రతిష్ఠించబడి ఉండవచ్చు, తరువాత జైనులు దీనిని స్వాధీనం చేసుకుని దేవాలయం నుండి కొన్ని విగ్రహాలను తొలగించి ఉండవచ్చు, చివరికి శివుని ఆరాధకుల ఆధీనంలోకి వచ్చిన తర్వాత శైవ దేవాలయంగా మారి ఉండవచ్చు.  ఈ ఆలయం యొక్క తూర్పు గోడపై (వెనుక గోడపై) చిన్న కీర్తిముఖాల (గార్గోయిల్ ముఖాలు) క్రింద సూర్య భగవానుడి చిత్రం ఉన్నందున ఈ నిర్ధారణకు వచ్చారు. అయితే, మండపం పైకప్పు పైన ఉన్న శిఖరం ముందు భాగంలో, ఒక ప్రత్యేక రాతి పలకపై చెక్కబడి అమర్చిన శివుని చిత్రం దీనికి భిన్నమైన సూచనను ఇస్తుంది. మొత్తంగా, ఈ ఆలయ ప్రణాళికలో 11వ శతాబ్దపు ప్రామాణిక చాళుక్య నిర్మాణంలోని ద్రావిడ వాస్తుశిల్ప లక్షణాలన్నీ ఉన్నాయి. దీనికి 12వ శతాబ్దపు కొన్ని వినూత్న అంశాలైన ఏడిక్యూల్స్, స్తంభాలపై ఉన్న చిన్న అలంకార గోపురాలు జోడించబడ్డాయి.
## శిల్పాలు
ఆలయంలోని మండపంలో ఉమా మహేశ్వరులు (తన భార్య పార్వతితో ఉన్న శివుడు), విష్ణువు, అతని భార్య లక్ష్మి, సూర్య భగవానుడు, నాగ-నాగిని (ఆడ, మగ సర్ప దేవతలు), శివుని కుమారులైన గణపతి, కార్తికేయుల శిల్పాలు ఉన్నాయి. శివుడు నాలుగు చేతులతో చిత్రీకరించబడ్డాడు, మూడు చేతులలో తన ఆయుధాలైన డమరుకం, అక్షమాల, త్రిశూలాన్ని పట్టుకుని ఉన్నాడు. అతని కింది ఎడమ చేయి శివుని ఒడిలో కూర్చుని, తన కుడి చేతితో అతన్ని ఆలింగనం చేసుకుంటూ, అతని ముఖంలోకి చూస్తున్న ఉమపై ఆని ఉంది. ఉమ శిల్పం పూలమాలలు, పెద్ద చెవిపోగులు, ఉంగరాల జుట్టుతో చక్కగా అలంకరించబడింది. నాగ, నాగినులు తమ తోకలు పెనవేసుకుని, పార్వతి చిత్రంతో పాటు అంతరాలయం (ముందరి గది) తలుపు పక్కన కనిపిస్తారు. ఒక గూడులో ఆరు చేతులతో ఉన్న ఒక వింత పురుష విగ్రహం ఉంది. కింది రెండు చేతులలో లింగం (శివుని చిహ్నం),, మధ్య ఎడమ చేతిలో చక్రం ఉన్నాయి.

అంతరాలయం ప్రవేశ ద్వారం పైభాగంలో ఉన్న దూలంపై బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువుల చిత్రాలు ఉన్నాయి, మధ్యలో శివుడు ఉన్నాడు. గణపతి, కార్తికేయులు బ్రహ్మ, విష్ణువులకు ఇరువైపులా ఉన్నారు. ద్వారానికి ఇరువైపులా రంధ్రాలు కలిగిన రాతి కిటికీలు ఉన్నాయి,, ప్రధాన గర్భగుడిలో సాదా లింగం (శివుని చిహ్నం) ఉంది. కొన్ని పైకప్పు పలకలపై సప్తమాతృకల చిత్రాలు ఉన్నాయి, అయితే ఒక చతురస్రాకార స్తంభంపై అష్టదిక్పాలకుల చిత్రాలతో పాటు హిందూ త్రిమూర్తులు, సూర్యుని చిత్రాలు ఉన్నాయి. సప్తమాతృకలు బయట ఉన్న మెట్ల బావి గోడపై కూడా చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఫ్రీజ్‌లపై ఉన్న సప్తమాతృకల శిల్పాలలో స్త్రీ దేవతలు ఉంటారు, సాధారణంగా ప్రతి ఒక్కరి ఒడి లోనూ మాతృత్వాన్ని సూచించడానికి ఒక బిడ్డ కూడా ఉంటుంది, వారి కింద ఉన్న వారి పురుష ప్రతిరూపం యొక్క వాహనం ద్వారా గుర్తించబడతారు. ఫ్రీజ్ యొక్క ఒక చివర శివుడు,, మరొక చివర గణపతి ఉన్నారు. శివుని పక్కన మాతృకా దేవతలు ఉన్నారు: బ్రహ్మ భార్య అయిన బ్రాహ్మి (లేదా బ్రాహ్మణి), హంసతో; శివుని భార్య అయిన మహేశ్వరికి నంది (ఎద్దు); విష్ణువు భార్య అయిన వైష్ణవికి గరుడ పక్షి; కార్తికేయుని భార్య అయిన కౌమారికి నెమలి; వరాహుని భార్య అయిన వారాహికి గేదె (పందికి బదులుగా); ఇంద్రుని భార్య అయిన ఇంద్రాణికి ఏనుగు; చివరి "తల్లి" కుక్కతో ఉన్న చాముండ యొక్క అస్థిపంజర చిత్రం కావచ్చు లేదా ఒక శవం కావచ్చు. గూళ్ళలో ప్రస్తావించదగిన ఇతర విడి శిల్పాలు ఏడు తలల పాముతో కప్పబడిన సూర్యుడు, మహిషాసురమర్దిని (దుర్గా రూపం)వి. దేవాలయ ప్రాంగణంలో దానాలను నమోదు చేసే అనేక పురాతన కన్నడ శాసనాలు ఉన్నాయి; వాటిలో అత్యంత పురాతనమైనది దేవాలయం లోపల ఒక దూలంపై చెక్కబడి, క్రీ.శ. 1087 నాటిది కాగా, క్రీ.శ. 1108 నాటి మరొక శిలాశాసనం బయట ఉంది.
## గ్యాలరీ

File:Outerwall decorative relief in the Siddhesvara temple at Haveri.JPG|హవేరిలోని సిద్ధేశ్వర ఆలయం యొక్క బయటి గోడపై అలంకార శిల్పం
File:Kirthimukha sculpture in Siddhesvara Temple at Haveri.jpg|హవేరిలోని సిద్ధేశ్వర ఆలయంలో కీర్తిముఖ శిల్పం
File:Kirtimukha relief on outerwall of Siddhesvara temple at Haveri.JPG|హవేరిలోని సిద్ధేశ్వర ఆలయం యొక్క బయటి గోడపై కీర్తిముఖ శిల్పం
File:Old Kannada inscription (13th century) ascribed to the Seuna Yadava kingdom on pillar base in the Siddhesvara temple at Haveri.JPG|హవేరిలోని సిద్ధేశ్వర ఆలయంలో స్తంభం పీఠంపై సేయున యాదవ రాజ్యానికి చెందిన పాత కన్నడ శాసనం (13వ శతాబ్దం)
File:Old Kannada inscription (13th century) on pillar base ascribed to the Seuna Yadava kingdom in the Siddhesvara temple at Haveri 2.JPG|హవేరిలోని సిద్ధేశ్వర ఆలయంలో స్తంభం పీఠంపై సేయున యాదవ రాజ్యానికి చెందిన పాత కన్నడ శాసనం (13వ శతాబ్దం)
File:Old Kannada inscription (13th century) on pillar base ascribed to the Seuna Yadavas in the Siddhesvara temple at Haveri 1.JPG|హవేరిలోని సిద్ధేశ్వర ఆలయంలో స్తంభం పీఠంపై సేయున యాదవ రాజ్యానికి చెందిన పాత కన్నడ శాసనం (13వ శతాబ్దం)
File:Kirtimukha relief between half pilasters in the Siddhesvara temple at Haveri.JPG|సిద్ధేశ్వర ఆలయంలోని కీర్తిముఖం