సుఖ్‌లాల్ సంఘవి

**సుఖ్‌లాల్ సంఘవి** (8 డిసెంబర్ 1880 – 2 మార్చి 1978), **పండిత్ సుఖ్‌లాల్‌జీ**గా కూడా ప్రసిద్ధులు, ప్రముఖ జైన పండితుడు మరియు తత్వవేత్త. ఆయన జైనమతంలోని స్థానకవాసి శాఖకు చెందినవారు.  

పండిత్ సుఖ్‌లాల్ పదహారేళ్ల వయసులో స్మాల్‌పాక్స్ వ్యాధి కారణంగా చూపును కోల్పోయారు. అయినప్పటికీ, ఆయన పట్టుదలతో జైన తర్కశాస్త్రంలో అపారమైన నైపుణ్యం సంపాదించి, బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రొఫెసర్‌గా ఎదిగారు. జైన తత్వశాస్త్రంపై ఆధునిక కాలంలో అత్యంత సూక్ష్మమైన వ్యాఖ్యాతలలో ఒకరిగా ఆయనను పాల్ డండాస్ అభివర్ణించారు.  

డండాస్ అభిప్రాయం ప్రకారం, సంఘవి ప్రస్తుతం దాదాపు కనుమరుగైన ఒక విశిష్టమైన పండిత, మేధో ప్రపంచానికి ప్రతినిధిగా నిలిచారు. ఆయన ప్రముఖ జైన పండితుడు పద్మనాభ్ జైనీకి గురువుగా వ్యవహరించారు.  

తన జీవితకాలంలో ఆయనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించగా, భారత ప్రభుత్వంచే పద్మభూషణ్ పురస్కారంతో గౌరవించబడ్డారు. చూపులేమి ఉన్నప్పటికీ అపారమైన విజ్ఞానం కలిగినవారిగా పేరుగాంచినందున ఆయనను *ప్రజ్ఞాచక్షు* అని కూడా పిలిచేవారు.
## ప్రారంభ జీవితం
సుఖ్‌లాల్ 8 డిసెంబర్ 1880న (విక్రమ సంవత్ 1937, మార్గశీర్ష మాసం శుక్ల పక్షంలోని పంచమి తిథి) గుజరాత్లోని సురేంద్రనగర్ జిల్లాకు చెందిన లిమ్లి గ్రామంలో జన్మించారు.  

ఆయన గుజరాత్‌కు చెందిన వీసా శ్రీమాలీ వాణిక్ (వ్యాపార వర్గం) సమాజానికి చెందారు. ఆయన తండ్రి తల్షీ సంఘవి, తల్లి ఆయన మొదటి భార్య మణిబెన్. సుఖ్‌లాల్ నాలుగేళ్ల వయసులోనే ఆయన తల్లి మరణించారు.  

అనంతరం ఆయనను సయ్లాకు చెందిన దూరపు బంధువు ముల్జీభాయ్ లిమ్లిలోనే పెంచి పెద్ద చేశారు. పదహారేళ్ల వయసులో స్మాల్‌పాక్స్ వ్యాధి సోకిన కారణంగా ఆయన చూపును కోల్పోయారు. ఈ సంఘటన ఆయనను మరింత ఆత్మపరిశీలన వైపు మళ్లించగా, తన జీవితాన్ని సంపూర్ణంగా విద్యాభ్యాసానికి అంకితం చేయడానికి దోహదపడింది. 
## విద్యాభ్యాసం
సుఖ్‌లాల్ జైన సన్యాసుల ఉపన్యాసాలకు హాజరవుతూ, ఒక పఠకుని సహాయంతో శాస్త్రగ్రంథాలను అధ్యయనం చేశారు. 1904లో ఆయన బెనారస్లోని శ్రీ యశోవిజయ జైన సంస్కృత పాఠశాలలో చేరారు. అక్కడ తత్వశాస్త్రం మరియు భాషావిజ్ఞానాన్ని అభ్యసిస్తూ, తన ప్రాథమిక విద్యాకాలాన్ని ఎనిమిదవ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రాకృతం వ్యాకరణ గ్రంథమైన *సిద్ధ-హేమ-వ్యాకరణం*ను లోతుగా నేర్చుకోవడంలో కేంద్రీకరించారు.  

వ్యాకరణంతో పాటు ఆయన *తర్కసంగ్రహ*, *ముక్తావళి*, *వ్యాప్తిచక్ర* వంటి గ్రంథాలను వివిధ వ్యాఖ్యానాలతో అధ్యయనం చేశారు. అలాగే *[[రఘువంశం]]*, *మాఘకావ్యం*, *నైషధచరితం* వంటి మహాకావ్యాలతో పాటు *అలంకారశాస్త్రం* మరియు *కోశం*లలో కూడా ఆయనకు మంచి ప్రావీణ్యం ఏర్పడింది.  

మరింత ఉన్నత విద్యాభ్యాసం కోసం 1911లో ఆయన మిథిలకు వెళ్లి, అక్కడ పండితుడు బాలకృష్ణ మిశ్రాతో అధ్యయనం చేశారు. అనంతరం ఆయన వారణాసికి వెళ్లి జైన సాహిత్యం మరియు తత్వశాస్త్రానికి సంబంధించిన గ్రంథాల అనువాదం మరియు వ్యాఖ్యాన రచనలను ప్రారంభించారు.  

తరువాత ఆయన ఆగ్రాకు వెళ్లి, దేవేంద్రసూరి రచించిన కర్మగ్రంథాలలో మొదటి నాలుగు భాగాలు, *పంచప్రతిక్రమణ*, అలాగే హరిభద్ర సూరి రచించిన *యోగదర్శనం* మరియు *యోగవింశికా* వంటి ముఖ్యమైన జైన గ్రంథాలను సంపాదించారు.  

న్యాయాచార్య పరీక్షను ఉత్తీర్ణత సాధించిన తరువాత, ఆయన జైన పాఠశాలల్లో బోధన కొనసాగించారు. ఆయన శిష్యులలో భవిష్యత్తులో ప్రసిద్ధి చెందిన జైన పండిత–సన్యాసులు ముని జిన్విజయ, ముని లలిత్విజయ మరియు ముని పుణ్యవిజయ ఉన్నారు. 
## పండితుడిగా , తత్వవేత్తగా ప్రస్థానం
1922లో సుఖ్‌లాల్ గుజరాత్ విద్యాపీఠ్లోని పురాతత్త్వ మందిరంలో భారతీయ తత్వశాస్త్రం ప్రొఫెసర్‌గా చేరారు. అక్కడ ఆయన సిద్ధసేన దివాకరుని రచన అయిన *సన్మతితర్క*ను విలువైన సూచికలు మరియు అనుబంధాలతో కూడిన ఐదు సంపుటాలుగా సంపాదించారు. ఈ కార్యంలో ఆయనకు పండిత్ బెచర్దాస్‌జీ సహకారం అందించారు.  

1934 నుండి 1944 వరకు ఆయన బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో జైన తత్వశాస్త్ర విభాగాధిపతిగా (చైర్) పనిచేశారు. ఈ కాలంలో ఆయన సంస్కృతం, హిందీ మరియు గుజరాతీ భాషలలో అనేక విలువైన గ్రంథాల రచన మరియు సంపాదనకు తన సమయాన్ని అంకితం చేశారు.  

ఆయన *తత్త్వార్థసూత్రం* మరియు *న్యాయావతార* గ్రంథాలను గుజరాతీ భాషలో మూలపాఠ్యాలు మరియు అనువాదాలతో సంపాదించారు. అలాగే హేమచంద్రుడు రచించిన *ప్రమాణమీమాంసా*ను విస్తృతమైన పరిచయం మరియు వ్యాఖ్యలతో సంపాదించారు. అసలు పాండులిపుల ఫోటోప్రతుల ఆధారంగా మూలపాఠ్యాలను సరిచేసినదే కాకుండా, తులనాత్మక పాఠాంతరాలను కూడా అందించారు.  

చార్వాకులుకు చెందిన జయరాశి రచించిన వ్యవస్థాత్మక గ్రంథమైన *తత్వప్లవ* (*Tatavapaplava*)ను విమర్శాత్మకంగా సంపాదించడం ద్వారా ఆయనకు విస్తృతమైన గుర్తింపు లభించింది. అలాగే బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం చరిత్రపై కొత్త వెలుగును ప్రసరింపజేస్తూ, ధర్మకీర్తి రచించిన *హేతుబిందు*పై అర్చటుడు చేసిన వ్యాఖ్యానాన్ని సంపాదించారు.  

1944లో బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, ఆయన తిరిగి భారతీయ విద్యాభవన్కు వచ్చి జైన సన్యాసి ఆచార్య జినవిజయజీతో కలిసి పనిచేశారు. 1957లో భారతీయ తత్వశాస్త్రంపై ఐదు ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడానికి బరోడా ఎం.ఎస్. విశ్వవిద్యాలయం ఆయనను ఆహ్వానించింది. ఆ ఉపన్యాసాలు గుజరాతీ (1951), హిందీ (1971) మరియు ఆంగ్లం (1977) భాషలలో ప్రచురించబడ్డాయి.  

గుజరాత్ విద్యాసభలో ఆయన ఇచ్చిన *ఆత్మ–పరమాత్మ* మరియు *సాధన* అనే పండిత ఉపన్యాసాలు, *అధ్యాత్మ విచారణ* అనే శీర్షికతో హిందీ మరియు గుజరాతీ భాషలలో ప్రచురించబడ్డాయి. అలాగే బాంబే విశ్వవిద్యాలయం ఆచార్య హరిభద్రుడుపై ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడానికి ఆయనను ఆహ్వానించగా, అవి గుజరాతీ (1961) మరియు హిందీ (1966) భాషలలో వెలువడ్డాయి.  

మతం, తత్వశాస్త్రం, ప్రయాణాలు మరియు విమర్శలపై ఆయన రచించిన విమర్శాత్మక వ్యాసాల సమాహారం — దాదాపు ఆయన గుజరాతీ రచనలన్నింటినీ కలిగి ఉన్న — *దర్శన్ అనే చింతన్* (తత్వవిమర్శలు మరియు ఆలోచనలు) అనే శీర్షికతో ప్రచురించబడింది. ఈ గ్రంథానికి 1958లో సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది.  

ఈ వ్యాసాలలో పశుపోషణ, అంటరానితనం, మహిళా హక్కులు మరియు భారతదేశంలోని భాషా రాజకీయాలు వంటి అనేక అంశాలు చర్చించబడ్డాయి. 
## వారసత్వం , ప్రభావాలు
యువకుడైన సుఖ్‌లాల్‌జీ, పండితుడు నాథూరామ్ ప్రేమీ రచనల ద్వారా ప్రేరణ పొందారు. ప్రేమీ తరువాత ఆయన కుటుంబానికి సన్నిహిత మిత్రుడిగా మారారు. సుఖ్‌లాల్‌జీ తన దృక్పథంలో పంథావిభజనలకతీతంగా ఉండేవారు. ప్రేమీజీ వంటి అనేక దిగంబర పండితులతో ఆయనకు మంచి స్నేహబంధం ఉండేది; వారి మధ్య పరస్పర గౌరవం స్పష్టంగా కనిపించేది:

:“ఆయన (ప్రేమీజీ) ఒక పండితుడిగా — జైన సంప్రదాయానికి చెందిన పండితుడిగా — పరిగణించబడేవారు. ఇది నాకు ఆశ్చర్యంగా అనిపించింది! ఆయన రచనలు అంత నిష్పక్షపాతంగా, ధైర్యంగా ఎలా ఉండగలిగాయి? నేను అనేక మంది జైన మిత్రులు మరియు పండితులతో పరిచయం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అప్పటివరకు కొద్ది మందిని తప్ప, ప్రేమీజీ లాగా పంథావిభజనలకతీతంగా మరియు నిర్భయంగా ఉండే పండితుడిని చూడలేదు. అందువల్ల జైన పండితుడు ఒకేసారి పంథావిభజనలకతీతంగా, నిర్భయంగా ఉండటం అసాధ్యమనే భావన నాకు ఏర్పడింది. ప్రేమీజీ రచనలు క్రమంగా ఆ భావన తప్పని నాకు గ్రహింపజేశాయి. ఇదే ఆయన వైపు నేను ఆకర్షితుడవ్వడానికి ప్రధాన కారణం.
:[...]
:మేమిద్దరం ఒకరి సంప్రదాయాలను మరొకరం బాగా అర్థం చేసుకున్నాము; అయితే మా మధ్య ఎలాంటి పంథసంబంధిత సంక్లిష్టతలు లేవు.”

సుఖ్‌లాల్‌జీ జైనమతానికి చెందిన ముగ్గురు పండితులకు మార్గదర్శకత్వం వహించారు — మహేంద్రకుమార్ న్యాయాచార్య, పద్మనాభ్ జైనీ మరియు దాల్సుఖ్ మాల్వానియా. వీరిలో రెండవ మరియు మూడవవారు ఆయన ప్రత్యక్ష శిష్యులు. జైనమతాన్ని సరిగా అర్థం చేసుకోవాలంటే పాలీ కానన్ అధ్యయనం అవసరమని సుఖ్‌లాల్‌జీ ఎల్లప్పుడూ నొక్కిచెప్పేవారు. అదే విధంగా యువ పద్మనాభ్ జైనీకి బౌద్ధమతం అధ్యయనం కోసం శ్రీలంకకు వెళ్లాలని ఆయన ప్రోత్సహించారు.  

రచయిత బి. కె. మతిలాల్ అభిప్రాయం ప్రకారం, సుఖ్‌లాల్‌జీ “ఏ సంస్కృత తత్వగ్రంథమైనా పక్షపాతరహితమైన చారిత్రక–తులనాత్మక అధ్యయనం చేయాలి” అని వాదించారు. ఆయన *Advanced Studies in Indian Logic and Metaphysics (1961)* గ్రంథానికి ముందుమాటలో ఇలా పేర్కొన్నారు:

:“ఏ తత్వవ్యవస్థ అధ్యయనమైనా తప్పనిసరిగా కొన్ని ముందస్తు అర్హతలను కోరుకుంటుందని, ఆ అర్హతలలో భారతదేశంలోని వివిధ తత్వవ్యవస్థల మధ్య ఉన్న చారిత్రక పరస్పర సంబంధాలపై సరైన అవగాహన కూడా ఉండాలని నేను గట్టిగా నమ్మాను.”

సుఖ్‌లాల్‌జీ అపారమైన పాండిత్యం, దృఢమైన శాస్త్రీయ నైపుణ్యం, అసాధారణ జ్ఞాపకశక్తి, అలాగే అత్యంత నైతికత మరియు బాధ్యతాయుత స్వభావానికి ప్రసిద్ధులు. అన్ని విషయాల్లో ఏకాభిప్రాయం లేకపోయినా, అనేక మంది పండితులతో ఆయన కలిసి పనిచేసి, వారితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు కొనసాగించారు. ఆయన కలిసి పనిచేసిన ప్రముఖుల్లో ముని జిన్విజయ, ముని పుణ్యవిజయ, ఆచార్య ప్రేమ సూరి, పండిత్ నాథూరామ్ ప్రేమీ, పండిత్ జుగల్‌కిశోర్ ముఖ్తార్, డా. హీరాలాల్ జైన్, డా. ఎ. ఎన్. ఉపాధ్యే, డా. మహేంద్రకుమార్ న్యాయాచార్య, ప్రొఫెసర్ డా. పద్మనాభ్ జైనీ, డా. దాల్సుఖ్ దహ్యాభాయి మాల్వానియా మరియు డా. నాగిన్ జె. షా ఉన్నారు.
## అవార్డులు , గౌరవ డాక్టరేట్లు
* 1947లో ఆయనకు విజయ ధర్మసూరి జైన సాహిత్య స్వర్ణ పతకం ప్రదానం చేయబడింది.
* 1957లో గుజరాత్ విశ్వవిద్యాలయం, 1967లో సర్దార్ పటేల్ విశ్వవిద్యాలయం, 1973లో సౌరాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయం ఆయనకు గౌరవ డాక్టరేట్ (D.Litt.) బిరుదును ప్రదానం చేశాయి.
* ఆయన అభిమానులు ఆయన గౌరవార్థం *పండిత్ శ్రీ సుఖ్‌లాల్‌జీ సమ్మాన్ సమితి*ని స్థాపించారు. 1957లో బాంబేలో, డా. రాధాకృష్ణన్ అధ్యక్షతన ఆయనను సత్కరించారు. ఆ సందర్భంలో ఆయనకు డెబ్బై వేల రూపాయల నగదు కానుకగా అందజేశారు. ఆ మొత్తంతో పండిత్‌జీ *జ్ఞానోదయ ట్రస్ట్*ను స్థాపించి, భారతీయ మతం మరియు తత్వశాస్త్ర అభివృద్ధి మరియు విస్తరణ కోసం వినియోగించాలని నిర్ణయించారు.
* భారతదేశ జాతీయ సాహిత్య అకాడమీ అయిన సాహిత్య అకాడమీ 1958లో ఆయన రచించిన తాత్విక వ్యాసాల సంకలనం *దర్శన్ అనే చింతన్*కు గాను, ఐదు వేల రూపాయల నగదు బహుమతితో కూడిన సాహిత్య అకాడమీ అవార్డును ప్రదానం చేసింది. ఈ రచనకు బాంబే ప్రభుత్వం కూడా ప్రత్యేక బహుమతిని అందజేసింది.
* 1961లో భారత ప్రభుత్వం సంస్కృత భాషలో చేసిన సేవలకు గాను ఆయనకు గౌరవ ధ్రువపత్రంతో పాటు పెన్షన్ మంజూరు చేసింది.
* 1974లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మభూషణ్ పురస్కారంతో సత్కరించింది.
* 1975లో బీహార్‌లోని నావ నలందా విహార్ ఆయనకు *విద్యావరిధి* అనే బిరుదును ప్రదానం చేసింది.

భారత రాష్ట్రపతి డా. రాధాకృష్ణన్ — స్వయంగా ప్రముఖ తత్వవేత్త మరియు పండితుడు — సుఖ్‌లాల్‌జీ జీవితాన్ని *జ్ఞానయజ్ఞం* (జ్ఞానారాధన) నిర్వహించిన ఒక సన్యాసి జీవనంగా ప్రశంసిస్తూ, ఆయనకు విశేషమైన నివాళులు అర్పించారు. 
## రచనలు
సుఖ్‌లాల్‌జీ అత్యంత ఫలవంతమైన రచయిత. ఆయన సంస్కృతం నుంచి గుజరాతీ మరియు హిందీ భాషలలో అనేక గ్రంథాలను అనువదించి, సంపాదించారు. ఆయన రచనలలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి:

* ఉమాస్వాతి రచించిన *తత్త్వార్థసూత్రం*ను గుజరాతీ మరియు హిందీ భాషలలో అనువదించారు.
**

* సిద్ధసేన దివాకర రచించిన *సన్మతితర్క* గ్రంథాన్ని అనువదించి, సంపాదించారు.

* సిద్ధసేన దివాకరుడు రచించిన **' గ్రంథానికి అనువాదం మరియు సంపాదన చేశారు.
** S. Divākara and S. Sanghvī (1945). Siddhasena Divākara . ముంబై: భారతిీయ విద్యా భవన్.

* సిద్ధసేన దివాకరుడు రచించిన **' (జైన తర్కశాస్త్రంపై గ్రంథం)ను సంస్కృత మూలపాఠ్యంతో పాటు గుజరాతీ వివరణతో అనువదించి సంపాదించారు.
** Siddhasena Divākara and Sukhalāla Sanghvī. 1995. Nyāyāvatāra sūtra. శ్రీ శ్వేతాంబర మూర్తిపూజక బోర్డింగ్ గ్రంథమాల, 7. అహ్మదాబాద్: శారదాబెన్ చీమనభాయ్ ఎడ్యుకేషనల్ రీసెర్చ్ సిరీస్.

* *Pacifism and Jainism*. ప్రచురణకర్త: జైన్ కల్చరల్ రీసెర్చ్ సొసైటీ, బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం, 1950.

* *Samaj Dharma ane Sanskruti* (సమాజం, ధర్మం మరియు సంస్కృతి). ప్రచురణకర్త: గుజర్ గ్రంథరత్న కార్యాలయ – అహ్మదాబాద్.

* *Anekant Chintan* (అనేకాంత చింతన). ప్రచురణకర్త: గుజర్ గ్రంథరత్న కార్యాలయ – అహ్మదాబాద్.

* దేవేంద్రసూరి రచించిన *కర్మగ్రంథం* (నాలుగు భాగాలు – కర్మవిపాక, కర్మస్తవ, బంధస్వామిత్వ మరియు షడ్శితిక్) — సంస్కృతం నుంచి హిందీకి అనువాదం. ప్రచురణకర్త: పార్శ్వనాథ్ విద్యాశ్రమ్ – వారణాసి. 

## మూలాలు