జమ్మూ కాశ్మీరు (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం)

**జమ్మూ కాశ్మీర్**  అనేది భారతప్రభుత్వంచే పరిపాలించబడే కేంద్రపాలిత ప్రాంతం. ఇది కాశ్మీర్ దక్షిణభాగంలో పెద్ద ప్రాంతంతో ఉంది. ఇది 1947 నుండి భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌ల మధ్య, 1959 నుండి భారతదేశం, చైనా మధ్య వివాదానికి సంబంధించిన అంశంతో ముడిపడి ఉంది.  జమ్మూ కాశ్మీర్‌ను పాకిస్థానీ ఆధీనంలో ఉన్న ఆజాద్ కాశ్మీర్, పశ్చిమ, ఉత్తరాన గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ నుండి నియంత్రణ రేఖ వేరు చేస్తుంది. ఇది భారతదేశంలోని హిమాచల్ ప్రదేశ్, పంజాబ్ రాష్ట్రాలకు ఉత్తరాన లడఖ్‌కు, పశ్చిమాన కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా భారతప్రభుత్వంచే నిర్వహించబడుతుంది. 

జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం ఏర్పాటుకు సంబంధించిన నిబంధనలు జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019 లో ఉన్నాయి. దీనిని 2019 ఆగస్టులో భారత పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఆమోదించాయి. ఈ చట్టం పూర్వపు జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రాన్ని రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్య్వస్థీకరించింది. ఒకటి జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్. ఇది  2019 అక్టోబరు 31 నుండి అమలులోకి వచ్చింది. 

## పరిభాష
జమ్మూ కాశ్మీర్‌ను తిరిగి రెండు ప్రాంతాలుగా విభజించి, జమ్మూ ప్రాంతం, కాశ్మీర్ లోయ అనే రెండు పేర్లు పెట్టారు. భారత ప్రభుత్వం జమ్మూ కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం-2019 ప్రకారం, కాశ్మీర్ ప్రాంతం భారత నియంత్రణలో ఉన్న ప్రాంతాన్ని "పాకిస్తాన్-ఆక్రమిత కాశ్మీర్" (POK) అని పిలువబడే పాకిస్తాన్ నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది.   పాకిస్తాన్ భారత నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగాన్ని "భారత-ఆక్రమిత కాశ్మీర్" (IOK) లేదా "ఇండియన్-ఆధీనంలో ఉన్న కాశ్మీర్" (IHK)లో భాగంగా పరిగణిస్తుంది.  తటస్థ మూలాలుగా ప్రాంతాలను గుర్తించడానికి "భారత-పరిపాలన కాశ్మీర్"/"పాకిస్తాన్- పరిపాలిత కాశ్మీర్" , "భారత-నియంత్రిత కాశ్మీర్"/"పాకిస్తాన్-నియంత్రిత కాశ్మీర్".  

## చరిత్ర
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 370 ద్వారా జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రానికి ప్రత్యేక హోదా కల్పించబడింది. భారతదేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలకు భిన్నంగా, జమ్మూ కాశ్మీర్ దాని స్వంత రాజ్యాంగం, జెండా, పరిపాలనా స్వయంప్రతిపత్తిని కలిగి ఉంది. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 35A ప్రకారం ఇతర రాష్ట్రాలకు చెందిన భారతీయ పౌరులు జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో భూమి లేదా ఆస్తిని కొనుగోలు చేయడానికి అనుమతిలేదు. 

జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో మూడు విభిన్న ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. హిందూ-మెజారిటీ  ఉన్న జమ్మూ ప్రాంతం, ముస్లిం-మెజారిటీ ఉన్న కాశ్మీర్ లోయ, బౌద్ధుల ఆధిపత్యం ఉన్న లడఖ్.  కాశ్మీరీ లోయలో అశాంతి, హింస నిత్యం కొనసాగేది. 1987లో వివాదాస్పద రాష్ట్ర ఎన్నికల తరువాత, స్వయంప్రతిపత్తి , హక్కులపై నిరసనగా తిరుగుబాటు కొనసాగింది. 

భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజెపి) 2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలలో అధికారంలోకి వచ్చింది. ఐదు సంవత్సరాల తరువాత జమ్మూ కాశ్మీర్‌ను ఇతర రాష్ట్రాలతో సమాన హోదాకు తీసుకురావడానికి భారత రాజ్యాంగం లోని ఆర్టికల్ 370 రద్దుచేయటానికి, వారి 2019 ఎన్నికల మ్యానిఫెస్టోలో చేర్చింది.

ఆర్టికల్ 370ని రద్దు చేయాలనే తీర్మానాన్ని భారత పార్లమెంటు ఉభయ సభలు 2019 ఆగస్టులో ఆమోదించాయి. అదే సమయంలో పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం కూడా ఆమోదం పొందింది. ఇది రాష్ట్రాన్ని జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్  అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా పునర్నిర్మించింది,  అయితే ఆర్టికల్ 35A కూడా 1954 నాటి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులను సస్పెండ్ చేయడం ద్వారా రద్దు చేయబడింది. పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం- 2019 అక్టోబరు 31 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది 

2019 సెప్టెంబరులో, ఇద్దరు మాజీ ముఖ్యమంత్రులు, వందలాది మంది ఇతర రాజకీయ నాయకులతో సహా దాదాపు 4,000 మందిని కాశ్మీర్‌లో భారత అధికారులు అరెస్టు చేశారు. రాష్టంలో లాక్ డౌన్ విధించారు. కమ్యూనికేషన్, ఇంటర్నెట్ సేవలు నిలిపివేయబడ్డాయి. 

2023 డిసెంబరు 11న భారత సర్వోన్నత న్యాయస్థానం ఆర్టికల్స్ 370, 35A రద్దును ఏకగ్రీవంగా సమర్థించింది. అదే సమయంలో జమ్మూ, కాశ్మీర్ రాష్ట్ర హోదాను పునరుద్ధరించాలని, 2024 సెప్టెంబరు లోపు శాసనసభ ఎన్నికలను నిర్వహించాలని కేంద్రప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించింది. 

## భౌగోళిక శాస్త్రం
ఎడమ|thumb|200x200px|కాశ్మీర్ లోయ, జమ్మూ ప్రాంతానికి కనిపించే ఎత్తుతో జమ్మూ కాశ్మీరు స్థలాకృతి పటం.
కాశ్మీర్ లోయ, తావిలోయ, చెనాబ్ లోయ, పూంచ్ లోయ, సింధ్ లోయ, లిడ్డర్ లోయ వంటి అనేక లోయలకు జమ్మూ కాశ్మీర్ నిలయం. కాశ్మీర్ లోయ 100 కిమీ (62 మైళ్లు) వెడల్పు,  విస్తీర్ణంలో ఉంది.  హిమాలయాలు కాశ్మీర్ లోయను టిబెటన్ పీఠభూమి నుండి విభజించగా, పశ్చిమ, దక్షిణ లోయలను చుట్టుముట్టే పీర్ పంజాల్ శ్రేణి దీనిని ఇండో-గంగా మైదానం పంజాబ్ మైదానం నుండి వేరుచేస్తుంది. లోయ ఈశాన్య సమీపవైపు హిమాలయాల ప్రధానశ్రేణి నడుస్తుంది. ఈ లోయ సముద్ర మట్టానికి సగటున 1,850 మీటర్లు (6,070 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది, కానీ చుట్టుపక్కల ఉన్న పీర్ పంజాల్ శ్రేణి సగటున 10,000 అడుగుల (3,000 మీటర్లు) ఎత్తులో ఉంటుంది. కాశ్మీర్ లోయ గుండా ప్రవహించే ప్రధాన హిమాలయ నది జీలం నది. దక్షిణ జమ్మూ ప్రాంతం ఎక్కువగా పర్వతప్రాంతంగా ఉంటుంది. శివాలిక్, మధ్య గొప్ప హిమాలయాలు ఆగ్నేయ-వాయువ్య దిశలో ఒకదానికొకటి సమాంతరంగా ఉన్నాయి. ఒక ఇరుకైన నైరుతి పట్టీ సారవంతమైన మైదానాలను కలిగి ఉంటుంది. చెనాబ్, తావి, రావి నదులు జమ్మూ ప్రాంతం గుండా ప్రవహించే ముఖ్యమైన నదులు.
[thumb|బనిహాల్ కనుమ నుండి కనిపించే దృశ్యం ఈ కనుమ [కాశ్మీరు విభాగం|కాశ్మీర్ లోయ (ఎడమవైపు) జమ్మూ పర్వత ప్రాంతం (కుడి వైపు) కలుపుతుంది.]]

### వాతావరణం
జమ్మూ కాశ్మీర్ వాతావరణం ఎత్తును బట్టి, ప్రాంతాలను బట్టి మారుతూ ఉంటుంది. దక్షిణ, నైరుతి ప్రాంతాలలో వేసవివేడి, చల్లని శీతాకాలాలతో ఉప ఉష్ణమండల వాతావరణం ఉంటుంది.ఈ ప్రాంతంలో వర్షాకాలంలో ఎక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. తూర్పు, ఉత్తర ప్రాంతాలలో వేసవి కాలం సాధారణంగా ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. కాశ్మీర్ లోయ వంటి పీర్ పంజాల్ నది ప్రవాహం వైపు ఉన్న ప్రాంతాలలో రుతుపవనాల ప్రభావం తగ్గుతుంది. పశ్చిమాన వాతావరణ అల్లర్ల కారణంగా వసంత ఋతువులో ఎక్కువ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది. శీతాకాలాలు చల్లగా ఉంటాయి. ఉష్ణోగ్రతలు సున్నా కంటే తక్కువ స్థాయికి చేరుకుంటాయి. లోయ పర్వత ప్రాంతాలలో మంచు కురవడం సర్వసాధారణం.

## పరిపాలనా విభాగాలు
జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో జమ్మూ డివిజన్, కాశ్మీర్ డివిజన్ అనే రెండు విభాగాలు ఉన్నాయి. దీనిని 20 జిల్లాలుగా విభజించబడింది.
thumb|'''''జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం''''' (J & K) కార్మైన్ రంగులో సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. '''''లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం''''' (ఎల్. ఎల్.) నీలం రంగులో సరిహద్దులుగా ఉంది.|220x220px

## రవాణా
[thumb|[శ్రీనగర్ విమానాశ్రయం, శ్రీనగర్]]

### వాయుమార్గం
జమ్మూ కాశ్మీర్ భూభాగంలోని రెండు రాజధానులలో రెండు ప్రధాన విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. జమ్మూలోని జమ్మూ విమానాశ్రయం, శ్రీనగర్లోని శ్రీనగర్ విమానాశ్రయం. ఇది భూభాగంలోని ఏకైక అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం. ఈ విమానాశ్రయాలకు ఢిల్లీ, ముంబై, బెంగళూరు, చండీగఢ్,  దేశంలోని ఇతర ప్రధాన నగరాలకు క్రమం తప్పకుండా విమానాలు ఉన్నాయి.
ఎడమ|thumb|శ్రీనగర్ రైల్వే స్టేషన్
thumb|జమ్మూ-శ్రీనగర్ జాతీయ రహదారి

### రైలు మార్గం
ఉత్తర రైల్వే నిర్మాణంలో ఉన్న జమ్మూ-బారాముల్లా మార్గం ఈ భూభాగంలో ఉన్న ఏకైక రైల్వే మార్గం. ఇది పూర్తయిన తర్వాత, ఈ మార్గం జమ్మూ కాశ్మీర్లోని రెండు ప్రాంతాలను కలుపుతుంది. దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి కాశ్మీర్ లోయకు రైలు మార్గాన్ని కూడా అందిస్తుంది.

### రోడ్డు మార్గం
జమ్మూ-శ్రీనగర్ జాతీయ రహదారి, ఎన్.హెచ్ 44 లోని ఒక విభాగం, రెండు రాజధానులను రహదారి ద్వారా కలిపే భూభాగంలోని ప్రధాన రహదారి. జాతీయ రహదారులు 1, 144,144ఎ, 444, 501, 701, 701ఎ ఈ భూభాగంలోని ఇతర జాతీయ రహదారులు.

## జనాభా గణాంకాలు
2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, జమ్మూ కాశ్మీర్ మొత్తం జనాభా 1,22,67,013. లింగ నిష్పత్తి 1000 మంది పురుషులకు 889 మంది మహిళలు. జనాభాలో సుమారు 9,24,485 (7.54%) షెడ్యూల్డ్ కులాలకు చెందినవారు ఉండగా, 12,75,106  (10.39%) మంది షెడ్యూల్డ్ తెగలకు చెందినవారు ఉన్నారు, ప్రధానంగా గుజ్జర్, బకర్వాల్, గడ్డీస్. ఎస్సీలు ఎక్కువగా జమ్మూ ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. ఈ ప్రాంతంలో మైనారిటీ క్రైస్తవ సమాజం కూడా ఉంది.2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, జమ్మూ కాశ్మీర్లో అక్షరాస్యత రేటు 67.17% ఉండగా , పురుషుల అక్షరాస్యత 75% ఉంది. స్త్రీల అక్షరాస్యత 56.43% గా ఉంది.

### మతాలు
జమ్మూ కాశ్మీర్ జనాభాలో ముస్లింలు అధిక సంఖ్యలో ఉండగా, పెద్ద సంఖ్యలో హిందూ మైనారిటీలు ఉన్నారు. కాశ్మీర్ విభాగంలో ప్రధానంగా ముస్లింలు (96.41%), చిన్న హిందూ (2.45%), సిక్కు (0.81%) జనాభా ఉన్నారు. ఇస్లామిక్ తీవ్రవాదులు బలవంతంగా స్థానభ్రంశం చేసిన తరువాత 808 కాశ్మీరీ హిందూ పండిట్ కుటుంబాలు మాత్రమే లోయలో మిగిలి ఉన్నాయి. షియాలు ఎక్కువగా బుద్గాం జిల్లా కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. ఇక్కడ వారు జనాభాలో 30-40% మంది ఉన్నారు.

జమ్మూ విభాగంలో ప్రధానంగా హిందువులు (66%), గణనీయమైన ముస్లిం జనాభా (30%) ఉన్నారు. రాజౌరీ (63% పూంచ్ (90% దోడా (54% కిష్త్వార్ (58%), రాంబన్ (71%) జమ్మూ జిల్లాల్లో ముస్లింలు మెజారిటీగా ఉండగా, కథువా జిల్లాలో  (88% సంబా (86% జమ్మూ (84%), ఉధంపూర్ (88%) జిల్లాల్లో హిందువులు మెజారిటీలో ఉన్నారు. రియాసి జిల్లాలో హిందువులు, ముస్లింలు దాదాపు సమాన సంఖ్యలో ఉన్నారు. పొరుగున ఉన్న కాశ్మీరీల (ప్రధానంగా ముస్లిం విశ్వాసం ఉన్నవారు) నుండి సాంస్కృతిక, భాషా,  మతపరమైన వ్యత్యాసాల ఆధారంగా భూభాగాన్ని విభజించిన తరువాత డోగ్రాలు, హిందూ-మెజారిటీ జమ్మూ ప్రాంతంలోని వివిధ సంస్థలు ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలని ఆందోళన చేశాయి.

ప్రజలు  ఎక్కువగా మాట్లాడే కాశ్మీరీ భాష, ఇది ప్రధానంగా కాశ్మీర్ లోయలో, చెనాబ్ లోయ ఎగువ ప్రాంతాలలో మాట్లాడతారు. జమ్మూ నగరంలో గణనీయమైన సంఖ్యలో మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. పంజాబీ, పహారీ భాషలకు సంబంధించిన డోగ్రీ జమ్మూ విభాగంలోని  మైదాన ప్రాంతాలతో పాటు కొండలలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో మాట్లాడతారు. కొండ ప్రజలు అనేక భాషలు మాట్లాడతారు. పాకిస్తాన్ పాలిత కాశ్మీర్ సరిహద్దులో ఉన్న పీర్ పంజాల్ శ్రేణిలో, ప్రధాన భాష పహారీ-పోత్వారీ. ఇది పంజాబీ పాశ్చాత్య రకం, అలాగే గోజ్రీ, ఇది గుజ్జర్ తెగ భాష. జమ్మూ విభాగంలోని తూర్పు కొండలలో సిరాజీ, భదేర్వాహి వంటి వివిధ పశ్చిమ పహారీ భాషలు మాట్లాడతారు. ఇవి పశ్చిమ హిమాచల్ ప్రదేశ్ మాండలికాలతో విలీనం అవుతాయి. ఉర్దూ కూడా విస్తృతంగా అర్థం చేసుకుంటారు. కొంతమంది మాట్లాడతారు.
ఎడమ|thumb|కాశ్మీర్ విశ్వవిద్యాలయం
శ్రీనగర్లో ఉన్న కాశ్మీర్ విశ్వవిద్యాలయం ఈ భూభాగంలోని ప్రధాన విశ్వవిద్యాలయం. ఇతర విశ్వవిద్యాలయాలలో జమ్మూ విశ్వవిద్యాలయం, షేర్-ఎ-కాశ్మీర్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ సైన్సెస్ అండ్ టెక్నాలజీ ఆఫ్ కాశ్మీర్, శ్రీ మాతా వైష్ణో దేవి విశ్వవిద్యాలయం,ఇస్లామిక్ యూనివర్శిటీ అఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ మొదలైనవి ఉన్నాయి.వైద్య కళాశాలలలో శ్రీనగర్లోని స్కిమ్స్, ప్రభుత్వ వైద్య కళాశాల, జమ్మూలోని విజయపురలో ఆల్ ఇండియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ ఉన్నాయి.

## ప్రభుత్వం, రాజకీయాలు
భారత రాజ్యాంగం  నిబంధనల ప్రకారం జమ్మూ కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా  నిర్వహించబడుతుంది. పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంకోసం మొదట రూపొందించిన ఆర్టికల్ 239ఎ, జమ్మూ కాశ్మీరుకు  కూడా వర్తిస్తుంది.

### కార్యనిర్వాహక శాఖ
జమ్మూ కశ్మిర్ పరిపాలన నిర్వహణ భారత రాష్ట్రపతి నియమించిన  లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ నేత్రత్వంలో సాగుతుంది. ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రుల మండలిని శాసనసభ సభ్యత్వం నుండి లెఫ్టినెంట్ గవర్నరు నియమిస్తారు. శాసనసభ అధికార పరిధిలోని విషయాలలో విధులను నిర్వర్తించడంలో లెఫ్టినెంట్ గవర్నరుకు సలహా ఇవ్వడం వారి పాత్రగా ఉంటుంది. ఇతర విషయాలలో, లెఫ్టినెంట్ గవర్నరు  తన సొంత సామర్థ్యంలో వ్యవహరించే అధికారం కలిగి ఉంటారు.

### శాసన శాఖ
ప్రభుత్వ శాసనశాఖ ఏకసభ శాసనసభ. దీని పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు. భారత రాజ్యాంగం రాష్ట్ర జాబితా "ప్రజా క్రమం",  "పోలీసు" మినహా ఏదైనా విషయాలకు శాసనసభ చట్టాలను రూపొందించవచ్చు. ఇవి భారత కేంద్ర ప్రభుత్వంచే  సంరక్షించబడతాయి. శాసనసభ చట్టాల మాదిరిగానే శక్తిని కలిగి ఉన్న ఆర్డినెన్సులను ప్రకటించే అధికారం లెఫ్టినెంట్ గవర్నరుకు ఉంది.

### న్యాయ శాఖ
thumb|భారత తపాలా స్టాంపులపై జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు|220x220px
ఈ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం జమ్మూ కాశ్మీర్ హైకోర్టు పరిధిలోకి వస్తుంది. ఇది లడఖ్కు కూడా ఇదే హైకోర్టుగా పనిచేస్తుంది. పోలీసు సేవలను జమ్మూ కాశ్మీర్ పోలీసులు అందిస్తారు.

### పార్టీలు
ఈ ప్రాంతంలో క్రియాశీలకంగా ఉన్న ప్రధాన రాజకీయ పార్టీలు 

* జమ్మూ  కాశ్మీర్ నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్ (అధ్యక్షుడుః ఫరూక్ అబ్దుల్లా)
* జమ్మూ & కాశ్మీరు పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ పార్టీ (అధ్యక్షుడుః మెహబూబా ముఫ్తీ)
* భారతీయ జనతా పార్టీ (రాష్ట్ర అధ్యక్షుడుః రవీందర్ రైనా)
* భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (రాష్ట్ర అధ్యక్షుడు;గులాం అహ్మద్ మీర్)
* జమ్మూ & కశ్మీర్ పీపుల్స్ కాన్ఫరెన్స్ (అధ్యక్షః సజ్జద్ గని లోన్)

ఈ ప్రాంతంలోఉనికిలో ఉన్న ఇతరపార్టీలలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్), జమ్మూ కాశ్మీర్ నేషనల్ పాంథర్స్ పార్టీ, జమ్మూ కాశ్మీరు అప్నీ పార్టీ (ప్రెసిడెంట్ః అల్తాఫ్ బుఖారీ) ఉన్నాయి.

### భారత పార్లమెంటులో జమ్మూ కాశ్మీర్
జమ్మూ కాశ్మీర్ భారత పార్లమెంటు దిగువసభకు ఐదుగురు సభ్యులను (ఎంపీలు), ఎగువసభకు (రాజ్యసభ) నలుగురు సభ్యులను పంపుతుంది.

; జమ్మూ కాశ్మీర్ లోని లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
thumb|కాశ్మీర్ యాపిల్స్ వాటి రుచికి ప్రసిద్ధి చెందాయి.

కాశ్మీర్ లోయ సెరికల్చర్, చల్లటి నీటి చేపల పెంపకానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. కాశ్మీర్ విల్లో అని పిలువబడే అధిక-నాణ్యత గల క్రికెట్ బ్యాట్లను తయారు చేయడానికి కాశ్మీర్ కలపను ఉపయోగిస్తారు. జమ్మూ కాశ్మీర్ నుండి ప్రధాన వ్యవసాయ ఎగుమతులలో ఆపిల్, బేరి, చెర్రీ, ప్లం, కుంకుమపువ్వు, అక్రోట్లు ఉన్నాయి. సాంప్రదాయ కాశ్మీరీ హస్తకళల పరిశ్రమలో సుమారు 3 లక్షల 40 వేల మంది చేతివృత్తులవారు పెద్ద సంఖ్యలో పనిచేస్తున్నారు, ఎగుమతి వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే అవకాశం ఉంది. చిన్న తరహా కుటీర పరిశ్రమలలో తివాచీ నేత, పట్టులు, శాలువలు, బుట్టలు, కుండలు, రాగి, వెండి వస్తువులు, కాగితం-మాచే వాల్నట్ కలప ఉన్నాయి. ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఉద్యానవన రంగం తదుపరి అతిపెద్ద ఆదాయ వనరు. జమ్మూ కాశ్మీర్ ఉష్ణోగ్రత పూల పెంపకానికి సరిపోతుంది. వివిధ జాతుల వృక్షజాలానికి మద్దతు ఇస్తుంది.
thumb|పురాతన కాశ్మీరీ దోచల్లా షాల్ నుండి బోతేహ్
జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో 500 కంటే ఎక్కువ ఖనిజ బ్లాకులు ఉన్నాయి. వాటిలో 261 కాశ్మీర్ విభాగంలోనే ఉన్నాయి.  కిష్త్వార్‌ను 'నీలమణి, కుంకుమపువ్వు'గా పిలుస్తారు.  కలప, మూలికలు, ఔషధ పొదలు, పుట్టగొడుగులు, చిల్గోజా, బ్లాక్ జీరా, కుంకుమపువ్వు వంటి ఆహారపదార్థాలు అడవులలో అందుబాటులో ఉన్నాయి.  మచైల్, పద్దర్‌లోని నీలమణి రిజర్వ్ గనులు ఖనిజ సంపదకు మూలం.  భారతదేశంలో పెద్ద మొత్తంలో బోరాక్స్, నీలమణి వనరులను కలిగి ఉన్న ఏకైక పరిపాలనా విభాగం జమ్మూ కాశ్మీర్.  ఇది భారతదేశంలో 36 శాతం గ్రాఫైట్, 21 శాతం మార్బుల్, 14 శాతం జిప్సం కలిగి ఉంది. బొగ్గు, సున్నపురాయి, మాగ్నసైట్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని వివిధ జిల్లాల్లో చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తాయి. 

ఇతర ముఖ్యమైన ఖనిజాలు బాక్సైట్, బాల్ క్లే, రాజౌరీలోని ఉధంపూర్ బెంటోనైట్ లోని చైనా బంకమట్టి, బారాముల్లా లిగ్నైట్ లోని ఉధంపూర్ గ్రాఫైట్, కుప్వారా క్వార్ట్జ్‌ని పాలరాయి, అనంతనాగ్, దోడా, ఉధంపూర్లలో సిలికా ఇసుక, అనంతనాగ్లోని క్వార్ట్జ్. అదనంగా, మాగ్నెటైట్, డోలోమైట్, ఇంధన ఖనిజాలు, అలంకార భవన రాళ్ళు, రాళ్లపలకలు, రత్నాలు వంటి ఖనిజాల ఉనికిని భూగర్భ శాస్త్రం, గనుల శాఖ నిర్ణయించింది. ఇవన్నీ అనేక ఉత్పత్తులు, కర్మాగారాలలో వాణిజ్య, పారిశ్రామిక ఉపయోగాలతో కూడిన పదార్థాలు.

జమ్మూ కాశ్మీర్లో ఆపిల్ పరిశ్రమ గణనీయమైన ఉపాధివనరుగా ఉంది.ఇది అత్యధిక సంఖ్యలో ఉద్యోగాలను సృష్టిస్తుంది.ఇది హెక్టారుకు సుమారు 400 మానవరోజుల పనిని అందిస్తుంది.ఇది 35 లక్షల మంది శ్రామికశక్తికి మద్దతు ఇస్తుంది.అంతేకాకుండా, ఇది స్థూల రాష్ట్ర దేశీయ ఉత్పత్తికి (జిఎస్డిపి) సుమారు 10 శాతానికి దోహదం చేస్తుంది. 2020-2021 సంవత్సరంలో, కాశ్మీర్లో ఆపిల్ ఉత్పత్తి 1,695,000.00 మెట్రిక్ టన్నులుగా నివేదించబడింది, జమ్మూ డివిజన్లో ఇది 24,415.69 మెట్రిక్ టన్నులు లభిస్తుంది. మొత్తం కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన జమ్మూ కాశ్మీర్లో మొత్తం ఆపిల్ ఉత్పత్తి 1,719,415.69 మెట్రిక్ టన్నులు. ముఖ్యంగా, కాశ్మీర్ లోయ ఈ సంఖ్యలకు ప్రధాన దోహదకారి. ఇది భారతదేశ మొత్తం ఆపిల్ ఉత్పత్తిలో 75 శాతం వాటాను కలిగి ఉంది. సంవత్సరానికి 18 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల ఆపిల్సును ఎగుమతి చేస్తుంది.

## మీడియా
thumb|తేలియాడే తపాలా కార్యాలయం, దాల్ సరస్సు-శ్రీనగర్

జమ్మూ కాశ్మీర్లోని ప్రధాన పత్రికలలో *గ్రేటర్ కాశ్మీర్*, రైజింగ్ కాశ్మీర్, *కాశ్మీర్ టైమ్స్*, డైలీ ఎక్సెల్సియర్,*ఎలైట్ కాశ్మీర్,* *కాశ్మీర్ మానిటర్* ఉన్నాయి. డిడి కాశీర్ ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని టెలివిజన్ ప్రసార సంస్థ. ప్రముఖ ప్రైవేట్ టెలివిజన్ ఛానళ్లు ఇటివి ఉర్దూ, గులిస్తాన్ న్యూస్. ఆల్ ఇండియా రేడియో సహకారంతో, డిడి కాశీర్ భారతదేశం-పాకిస్తాన్ సరిహద్దు వెంబడి అధిక శక్తి ట్రాన్స్మిటర్లను ఏర్పాటు చేసింది. కాశ్మీరీ పండితుల కోసం ప్రపంచవ్యాప్త కమ్యూనిటీ రేడియో సేవ అయిన రేడియో శారదాను రమేష్ హంగ్లూ ప్రారంభించారు. ఎఫ్ఎమ్ తడ్కా 95,బిగ్ ఎఫ్ఎమ్ 92,7, రేడియో మిర్చి, రెడ్ ఎఫ్ఎమ్ 93 చానల్స్. అందుబాటులోకి వచ్చాయి.

## క్రీడలు
thumb|తొలి ఖేలో ఇండియా వింటర్ గేమ్స్ ప్రారంభం
జమ్మూ కాశ్మీర్లో క్రీడా టోర్నమెంట్లను భారత సైన్యం, పోలీసులు, అలాగే ప్రధాన స్రవంతి రాజకీయ పార్టీలు, ఆల్ పార్టీస్ హురియత్ కాన్ఫరెన్స్ నిర్వహిస్తాయి. టోర్నమెంట్లలో భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించే క్రీడాకారులు వేర్పాటువాదుల నుండి కళంకం ఎదుర్కొంటుంటారు.

జమ్మూ కాశ్మీర్లో 18 స్టేడియంలు,23 శిక్షణా కేంద్రాలు, మూడు ఇండోర్ స్పోర్ట్స్ కాంప్లెక్స్లు , 42 ప్రభుత్వ నిర్వహణలో ఉన్న ఆటస్థలాలు ఉన్నాయి. శ్రీనగర్ షేర్-ఇ-కాశ్మీర్ స్టేడియానికి నిలయం. ఇక్కడ అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్లు జరిగాయి. జమ్మూలోని మౌలానా ఆజాద్ స్టేడియం జమ్మూ కాశ్మీర్ క్రికెట్ జట్టు హోమ్ వేదికలలో ఒకటి. శ్రీనగర్లోని బక్షి స్టేడియం, బక్షి గులాం మహ్మద్ పేరు పెట్టబడింది, ఫుట్‌బాల్ మ్యాచ్లకు ఆతిథ్యం ఇస్తుంది.

జవహర్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మౌంటెనీరింగ్, వింటర్ స్పోర్ట్స్ వంటి సంస్థలు పర్వతారోహణ, స్కీయింగ్, సాహస కోర్సులను అందిస్తాయి. దాల్ సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న శ్రీనగర్లోని రాయల్ స్ప్రింగ్స్ గోల్ఫ్ కోర్స్ భారతదేశంలోని ఉత్తమ గోల్ఫ్ కోర్సులలో ఒకటిగాపరిగణించబడుతుంది. 2020లో గుల్మార్గ్లో జరిగిన మొదటి ఖేలో ఇండియా వింటర్ గేమ్స్ కూడా జమ్మూ కాశ్మీర్ ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. జమ్మూ కాశ్మీర్ 26 బంగారు పతకాలతో మొదటి స్థానంలో నిలిచింది. తరువాత భారత ఆర్మీ జట్టు 8 బంగారు పతకాలు సాధించింది. శీతాకాల క్రీడల రెండవ ఎడిషన్ కూడా 2021లో గుల్మార్గ్లో జరిగింది. జమ్మూ కాశ్మీర్ మళ్లీ మొదటి స్థానంలో నిలిచింది.

## పర్యాటకం
[thumb|శీతాకాలంలో [వైష్ణవ దేవి ఆలయం|వైష్ణో దేవి ఆలయం]]
జమ్మూ కాశ్మీర్లోని కొన్ని ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణలు శ్రీనగర్, మొఘల్ గార్డెన్స్, గుల్మార్గ్, పహల్గామ్, పట్నిటాప్, భదేర్వా, జమ్మూ. ప్రతి సంవత్సరం వేలాది మంది హిందూ యాత్రికులు వైష్ణో దేవి, అమర్నాథ్ పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శిస్తారు. ఇది రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపింది.

కాశ్మీర్ లోయ భారతదేశంలోని అగ్రశ్రేణి పర్యాటక ప్రదేశాలలో ఒకటి. . భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ స్కీ రిసార్ట్ గమ్యస్థానాలలో ఒకటైన గుల్మార్గ్, ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన గ్రీన్ గోల్ఫ్ కోర్సులకు నిలయం. రాష్ట్రంలో హింస తగ్గడం వలన రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థను, ముఖ్యంగా పర్యాటకాన్ని పెంచింది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* జమ్మూ కాశ్మీర్ క్రికెట్ జట్టు

## సూచనలు, మూలాలు

## గమనికలు
వర్గం:జమ్మూ కాశ్మీరు
వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు