జియా ఉల్ హక్

ముహమ్మద్ జియా-ఉల్-హక్** (12 ఆగస్టు 192417 ఆగస్టు 1988) పాకిస్తాన్‌కు చెందిన సైనిక అధికారి మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1978 నుంచి 1988లో విమాన ప్రమాదంలో మరణించే వరకు పాకిస్తాన్ ఆరో పాకిస్తాన్ రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు. అంతేకాక 1976 నుంచి తన మరణం వరకు పాకిస్తాన్ సైన్యంకు రెండవ సైన్యాధిపతిగా కూడా వ్యవహరించారు. పాకిస్తాన్ చరిత్రలో అత్యధిక కాలం ''డీ ఫాక్టో'' రాష్ట్రాధినేతగా మరియు సైన్యాధిపతిగా కొనసాగిన వ్యక్తిగా ఆయన గుర్తించబడతారు. జియా రాజకీయ సిద్ధాంతాన్ని జియాయిజంగా పేర్కొంటారు.**

జియా పంజాబ్‌లోని జలంధర్లో జన్మించారు. ఆయన దెహ్రాదూన్లోని ఇండియన్ మిలిటరీ అకాడమీలో సైనిక శిక్షణ పొందారు. బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ తరఫున రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. 1947లో భారత విభజన అనంతరం, ఆయన ఫ్రంటియర్ ఫోర్స్ రెజిమెంట్లో భాగంగా పాకిస్తాన్ సైన్యంలో చేరారు. 1965లో జరిగిన భారత్–పాకిస్తాన్ యుద్ధం సమయంలో కాశ్మీర్‌లో సక్రియ సేవలందించారు. ఆ తర్వాత ఆయన కర్నల్ హోదాకు పదోన్నతి పొందారు.

బ్లాక్ సెప్టెంబర్ సమయంలో ఆయన జోర్డాన్ సాయుధ దళాలుకు సలహాదారుగా కీలక పాత్ర పోషించారు. 1976లో ఆయనకు జనరల్ హోదా లభించి, అప్పటి పాకిస్తాన్ ప్రధాని జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టో చేత టిక్కా ఖాన్ స్థానంలో సైన్యాధిపతిగా నియమితులయ్యారు. 1977 జూలైలో జియా ఆపరేషన్ ఫెయిర్ ప్లేను నిర్వహించి, భుట్టో ప్రభుత్వాన్ని కూలదోసి, మార్షల్ లాను ప్రకటించారు. ఆయన చీఫ్ మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రేటర్గా బాధ్యతలు చేపట్టి, పాకిస్తాన్ పార్లమెంట్తో పాటు పాకిస్తాన్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీలును రద్దు చేశారు. తద్వారా అన్ని రాష్ట్రాల్లో గవర్నర్ పాలనను అమలు చేసి, పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగంను నిలిపివేశారు. ఇది పాకిస్తాన్ చరిత్రలో రెండవ సైనిక తిరుగుబాటు.

1978 సెప్టెంబరులో ఫజల్ ఇలాహీ చౌధ్రీ రాజీనామా చేసిన తరువాత, జియా రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆయన పాకిస్తాన్‌లో పాకిస్తాన్‌లో ఇస్లామీకరణ విధానాలను అమలు చేశారు. అదే సమయంలో దేశపు అణ్వాయుధ కార్యక్రమాన్ని వేగవంతం చేశారు. పరిశ్రమల అభివృద్ధి, డీరెగ్యులేషన్ చర్యల ద్వారా పాకిస్తాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థను మెరుగుపరిచారు.

1979లో జరిగిన సోవియట్ యూనియన్ అఫ్గానిస్తాన్ ఆక్రమణ అనంతరం, జియా సోవియట్ వ్యతిరేకత విధానాన్ని అవలంబించి, అఫ్గాన్ ముజాహిదీన్కు మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన చైనా మరియు అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలుతో సంబంధాలను బలపరిచారు. అలాగే ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలో పాకిస్తాన్ పాత్రను ప్రాధాన్యంగా నిలిపారు.

1985లో ఆయన పార్టీ రహిత ఎన్నికలు నిర్వహించి, ముహమ్మద్ ఖాన్ జూనేజోను ప్రధాని గా నియమించారు. అయితే పాకిస్తాన్ రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ సవరణ ద్వారా తనకు విస్తృత అధికారాలను సమకూర్చుకున్నారు. ఆర్థిక స్థబ్దత ఆరోపణలపై జూనేజో ప్రభుత్వాన్ని రద్దు చేసి, 1988 నవంబరులో సాధారణ ఎన్నికలు ప్రకటించారు. అయితే ఆగస్టు 1988లో బహావల్పూర్ నుంచి ఇస్లామాబాద్కు ప్రయాణిస్తున్న సమయంలో, సుట్లెజ్ నది సమీపంలో జరిగిన విమాన ప్రమాదంలో జియా మరణించారు. ఆయన అంత్యక్రియలు ఇస్లామాబాద్‌లోని ఫైసల్ మసీదులో నిర్వహించబడ్డాయి.

దశాబ్దానికి పైగా పాకిస్తాన్ రాజకీయాలను జియా ఆధిపత్యంగా నడిపించారు. సోవియట్ యూనియన్‌పై ఆయన చేపట్టిన ప్రాక్సీ యుద్ధం ఫలితంగా తాలిబాన్ అఫ్గానిస్తాన్‌ను అధికారం చేపట్టిందని భావిస్తారు. కుడిపక్ష సంప్రదాయవాదులు ఆయన సెక్యులరిజంకు వ్యతిరేకంగా చేసిన ప్రయత్నాలను, పాశ్చాత్య సంస్కృతికి వ్యతిరేకతను ప్రశంసిస్తారు. అయితే విమర్శకులు ఆయన అధినాయకత్వం, మీడియా నియంత్రణ, మత అసహనత, హుదూద్ చట్టాలు ద్వారా మహిళల హక్కుల దमन, అలాగే ప్రజాస్వామ్యంను బలహీనపరిచిన విధానాలను తీవ్రంగా విమర్శిస్తారు.
## ప్రారంభ జీవితం మరియు విద్య
ముహమ్మద్ జియా-ఉల్-హక్ 1924 ఆగస్టు 12న బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లోని జుల్లుందూర్లో జన్మించారు.  
ఆయన తండ్రి ముహమ్మద్ అక్బర్ అలీ, ఢిల్లీలోని ఆర్మీ జనరల్ హెడ్‌క్వార్టర్స్లో పనిచేశారు.  
అలీ గారు అత్యంత మతపరుడిగా ప్రసిద్ధి చెందారు. దాంతో ఆయనకు ముస్లిం మతపరమైన బిరుదైన మౌల్వీ అనే గౌరవపదవి లభించింది.  
వారి కుటుంబం పంజాబీలలోని Arain సముదాయానికి చెందినది.  
చిన్న వయసులోనే జియా మరియు ఆయన ఆరు మంది సోదరులు ఖురాన్ విద్యను అభ్యసించారు.

ప్రారంభ విద్యను సిమ్లాలో పూర్తిచేసిన తరువాత, జియా ఢిల్లీలోని ప్రతిష్టాత్మకమైన సెంట్ స్టీఫెన్స్ కాలేజ్లో (ఆంగ్లికన్ మిషనరీ కళాశాల) చరిత్రలో బ్యాచిలర్ డిగ్రీ అభ్యసించారు. 1943లో ప్రతిభతో పట్టభద్రులయ్యారు.  

అనంతరం ఆయన డెహ్రాడూన్లోని Indian Military Academyలో చేరారు. భారతదేశ స్వాతంత్ర్యానికి ముందు అధికారులుగా నియమించబడిన చివరి బ్యాచ్‌లో ఒకరిగా, 1945 మేలో అక్కడి నుంచి పట్టభద్రులయ్యారు.
## సైనిక సేవ

### ప్రారంభ కెరీర్ మరియు విభజన కాలం
ముహమ్మద్ జియా-ఉల్-హక్ మౌ ఆఫీసర్ ట్రైనింగ్ స్కూల్ నుంచి శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, 12 మే 1943న బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలో కమిషన్ పొందారు. ఆయనను ట్యాంకులతో సన్నద్ధమైన కవలరీ యూనిట్ అయిన 13th Lancersకు నియమించారు.  

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, 1945 మేలో, జియా పసిఫిక్ యుద్ధంలో భాగంగా బర్మా క్యాంపెయిన్ మరియు మలయా క్యాంపెయిన్లలో ఇంపీరియల్ జపనీస్ ఆర్మీకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు.  

అదే విధంగా, ఆయన ఇండోనేషియా జాతీయ విప్లవం మరియు సురబయ యుద్ధంలో కూడా పాల్గొన్నారు.

1947లో భారత విభజన అనంతరం, ఉత్తర ప్రదేశ్లోని ఆర్మర్డ్ కార్ప్స్ శిక్షణ కేంద్రం బాబినా నుంచి బయలుదేరిన చివరి శరణార్థుల రైలు ప్రయాణానికి జియా ఎస్కార్ట్ అధికారిగా వ్యవహరించారు. ఈ ప్రయాణం ఏడు రోజులు కొనసాగింది. ఈ సమయంలో సామ్ప్రదాయిక హింస కారణంగా ప్రయాణికులు నిరంతరం కాల్పులకు గురయ్యారు.

విభజన తరువాత, జియా పాకిస్తాన్ ఆర్మీలో చేరారు. 1950 సెప్టెంబరులో ఆయన Guides Cavalryలో చేరారు.  
1962–1964 మధ్యకాలంలో ఆయన అమెరికాలోని United States Armyకు చెందిన United States Army Command and General Staff College (ఫోర్ట్ లీవెన్‌వర్త్, కాన్సాస్)లో శిక్షణ పొందారు. ఆ తర్వాత ఆయన తిరిగి వచ్చి క్వెట్టాలోని కమాండ్ అండ్ స్టాఫ్ కాలేజ్లో డైరెక్టింగ్ స్టాఫ్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు.

1965 భారత్–పాకిస్తాన్ యుద్ధం సమయంలో, జియా 101వ ఇన్ఫాంట్రీ బ్రిగేడ్‌కు అసిస్టెంట్ క్వార్టర్‌మాస్టర్గా పనిచేశారని చెప్పబడుతుంది.  

1969లో, ఆయన ఖారియన్లో 9వ ఆర్మర్డ్ బ్రిగేడ్‌ను స్థాపించి, ఆ యూనిట్‌కు తొలి బ్రిగేడ్ కమాండర్‌గా వ్యవహరించారు. ప్రస్తుతం ఈ బ్రిగేడ్ గుజ్రాన్‌వాలాలోని 6వ ఆర్మర్డ్ డివిజన్ కింద ఉంది.

యువ సైనికుడిగా ఉన్నప్పుడు, ఇతర అధికారులు మద్యం సేవనం, జూదం, నృత్యం, సంగీతం వంటి వినోదాల్లో గడిపిన సమయానికి బదులుగా జియా ప్రార్థనలను ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారని పేర్కొనబడింది.

### బ్లాక్ సెప్టెంబర్‌లో పాత్ర
1967 నుంచి 1970 వరకు జియా జోర్డాన్లో పాకిస్తాన్ శిక్షణ మిషన్ అధిపతిగా ఉన్నారు. అనంతరం, బ్లాక్ సెప్టెంబర్ సమయంలో పాలస్తీన్ లిబరేషన్ ఆర్గనైజేషన్ (PLO)కు వ్యతిరేకంగా జోర్డాన్ సైన్యానికి సలహాదారుగా కీలక పాత్ర పోషించారు.  

CIA అధికారి జాక్ ఓ’కానెల్ ప్రకారం, జియా బాథిస్టు సిరియా సైనిక సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి ఉత్తరానికి పంపబడ్డారు. ఆయన నివేదిక ఆధారంగా జోర్డాన్ రాజు హుస్సేన్ ఆ ప్రాంతంలో RJAF స్క్వాడ్రన్‌ను మోహరించారు. ఈ మిషన్ పాకిస్తాన్ సైన్యం జియాకు ఇచ్చిన అసలు బాధ్యతలకు విరుద్ధంగా ఉండి ఉండవచ్చని పాకిస్తాన్ జర్నలిస్ట్ రాజా అన్వర్ అభిప్రాయపడ్డారు, అయినప్పటికీ ఇది సిరియా దాడిని తిప్పికొట్టడంలో జోర్డాన్‌కు సహాయపడింది.  

ఈ సంఘటనల అనంతరం హుస్సేన్ జియాపై అనుకూల దృష్టి ఏర్పరుచుకొని, తరువాత పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టోను ఆయనను ఆర్మీ చీఫ్గా నియమించమని ఒప్పించారు.

### ఆర్మీ చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్‌గా ఎదుగుదల
1975లో జియా లెఫ్టినెంట్ జనరల్గా పదోన్నతి పొందీ, ముల్తాన్లోని II కార్ప్స్ కమాండర్‌గా నియమితులయ్యారు.  
1 మార్చి 1976న, ప్రధాని జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టో, అప్పటి మూడు నక్షత్రాల జనరల్ అయిన జియాను నాలుగు నక్షత్రాల హోదాతో చీఫ్ ఆఫ్ ఆర్మీ స్టాఫ్గా నియమించారు.

ఆ సమయంలో సీనియారిటీ క్రమంలో ఉన్న లెఫ్టినెంట్ జనరల్స్‌లో జియా అత్యంత జూనియర్. అయినప్పటికీ, భుట్టో ఆయనను ఎంపిక చేసి, ఏడుగురు సీనియర్ అధికారులను అధిగమించారు.  

పాకిస్తాన్ విద్యావేత్త హుసైన్ హక్కానీ అభిప్రాయం ప్రకారం, భుట్టో జాతి, కుల కారణాల వల్ల జియాను ఎంపిక చేశారని, అలాగే సైన్యంలో ఇస్లామీకరణను ప్రోత్సహించేందుకు ఆయనకు అవకాశం ఇచ్చారని పేర్కొన్నారు.
## సైనిక తిరుగుబాటు

### తిరుగుబాటుకు ముందు అస్థిరత
భుట్టో తన పదవీకాలం కొనసాగుతున్న కొద్దీ తీవ్రమైన విమర్శలు, ప్రజాదరణ తగ్గుదల ఎదుర్కొన్నారు. భుట్టోకు గతంలో మద్దతుగా ఉన్న పాకిస్తాన్‌లోని సామ్యవాద శక్తుల కూటమి కాలక్రమేణా దూరమయ్యింది.

భుట్టో ప్రతిపక్ష నాయకుడు అబ్దుల్ వాలి ఖాన్ మరియు ఆయన పార్టీ నేషనల్ అవామీ పార్టీ (NAP)పై కూడా దాడి చేశారు. రెండు పార్టీలకు సామ్యవాద భావజాలం ఉన్నప్పటికీ, భుట్టో ప్రభుత్వము బాలూచిస్తాన్‌లోని NAP ప్రাদেশిక ప్రభుత్వాన్ని వేర్పాటువాద కార్యకలాపాల ఆరోపణలతో తొలగించడం, అనంతరం NAPను నిషేధించడం వల్ల రెండు నాయకుల మధ్య వ్యక్తిగత ఘర్షణలు తీవ్రమయ్యాయి. భుట్టో సన్నిహితుడు హయాత్ షెర్పావో పేలుడులో మరణించాక, NAP నాయకత్వాన్ని అరెస్ట్ చేశారు.

భుట్టో నాయకత్వంలోని పాకిస్తాన్ పీపుల్స్ పార్టీ (PPP)లో కూడా అంతర్గత విభేదాలు పెరిగాయి. ప్రముఖ విపక్ష నేత అహ్మద్ రజా కసూరి తండ్రి హత్యతో ప్రజల్లో ఆగ్రహం చెలరేగింది. ఈ హత్యకు భుట్టోనే కారణమన్న ఆరోపణలు వచ్చాయి. గులామ్ ముస్తఫా ఖర్ వంటి PPP నేతలు భుట్టోను బహిరంగంగా విమర్శిస్తూ నిరసనలకు పిలుపునిచ్చారు.

ఉత్తర-పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రావిన్స్ మరియు బాలూచిస్తాన్‌లో రాజకీయ సంక్షోభం తీవ్రమైంది. పౌర హక్కులు నిలిపివేయబడ్డాయి. సుమారు లక్ష మంది సైనికులు మోహరించబడి, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు జరిగాయని ఆరోపణలు వచ్చాయి.

1977 జనవరి 8న, అనేక ప్రతిపక్ష పార్టీలు కలిసి పాకిస్తాన్ నేషనల్ అలయన్స్ (PNA)ను ఏర్పాటు చేశాయి. భుట్టో తాజా ఎన్నికలను ప్రకటించారు. అయితే PNA ఎన్నికలు రిగ్గింగ్ జరిగాయని ఆరోపిస్తూ ఫలితాలను తిరస్కరించింది. 1977 మార్చి 11న దేశవ్యాప్తంగా సమ్మెకు పిలుపునిచ్చింది. ఈ ఘర్షణల్లో సుమారు 200 మంది మరణించారు.

పరిస్థితులు మరింత దిగజారడంతో 1977 ఏప్రిల్ 21న భుట్టో కరాచీ, లాహోర్, హైదరాబాద్ నగరాల్లో మార్షల్ లా విధించారు. అయినప్పటికీ ప్రతిపక్షంతో రాజీ కుదిరినట్లు వార్తలు వచ్చాయి.

### తిరుగుబాటు అమలు

1977 జూలై 5 అర్ధరాత్రి తరువాత, ఆపరేషన్ ఫెయిర్ ప్లే పేరుతో సైనిక తిరుగుబాటు జరిగింది. జియా ఆదేశాల మేరకు సైనిక పోలీసులు భుట్టోను మరియు ఆయన మంత్రివర్గాన్ని అరెస్ట్ చేశారు. భుట్టో జియాను సంప్రదించేందుకు ప్రయత్నించినా, ఫోన్ లైన్లు నిలిపివేయబడ్డాయి.

తరువాత జియా మాట్లాడుతూ, తాను “అనివార్యమైన అసహ్యకరమైన పని” చేయాల్సి వచ్చిందని చెప్పాడు. అయితే జియా ఉపసైన్యాధిపతి జనరల్ ఖాలిద్ మహ్మద్ ఆరిఫ్ మాత్రం తిరుగుబాటు ముందుగానే ప్రణాళికాబద్ధంగా జరిగిందని పేర్కొన్నారు.

1977 జూలై 5న భుట్టోను పదవి నుంచి తొలగించిన తర్వాత జియా తనను తానే చీఫ్ మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రేటర్గా ప్రకటించుకున్నారు. 1978 సెప్టెంబర్ 16న ఆయన అధ్యక్షుడయ్యారు.

1979 నాటికి సైన్యం, నౌకాదళం, వైమానిక దళాల అధిపతులు ఈ తిరుగుబాటును రాజ్యాంగబద్ధమైనదిగా ప్రకటించి జియాకు మద్దతు ప్రకటించారు. 

## పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు (1978-1988)
### ఎన్నికల వాయిదా
చీఫ్ మార్షల్ లా అడ్మినిస్ట్రేటర్‌గా అధికారాన్ని స్వీకరించిన వెంటనే, జియా జాతీయ టెలివిజన్‌లో ప్రసంగించి, వచ్చే 90 రోజులలోపే తటస్థ పార్లమెంటరీ ఎన్నికలు నిర్వహిస్తామని హామీ ఇచ్చారు.

నా ఏకైక లక్ష్యం స్వేచ్ఛాయుతమైన, న్యాయమైన ఎన్నికలను నిర్వహించడమే. అవి ఈ సంవత్సరం అక్టోబర్‌లో జరుగుతాయి. పోలింగ్ పూర్తైన వెంటనే అధికారాన్ని ప్రజలచే ఎన్నుకోబడిన ప్రతినిధులకు అప్పగిస్తాం. ఈ షెడ్యూల్‌ నుంచి నేను తప్పుకోను అని ఘనంగా హామీ ఇస్తున్నాను.


అలాగే, రాజ్యాంగాన్ని రద్దు చేయలేదని, కేవలం తాత్కాలికంగా నిలిపివేశామని జియా తెలిపారు. పౌర సంస్థలు, శాసనసభ్యులు దేశ పాలనను సమర్థంగా నిర్వహించగలరన్న నమ్మకం జియాకు లేకపోవడంతో, 1977 అక్టోబర్‌లో ఆయన ఎన్నికల ప్రణాళికను వాయిదా వేసి, రాజకీయ నాయకులపై జవాబుదారీ ప్రక్రియ (accountability) ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు.

టెలివిజన్ ప్రసంగంలో జియా ఎన్నికలను వాయిదా వేసిన తన నిర్ణయాన్ని బలంగా సమర్థించుకున్నారు. గతంలో అక్రమాలకు పాల్పడ్డ రాజకీయ నాయకులపై “పరిశీలన (scrutiny)” తప్పనిసరి అని ఆయన డిమాండ్ చేశారు. దీనితో పాకిస్తాన్ నేషనల్ అలయన్స్ (PNA) “ముందు శిక్ష, తరువాత ఎన్నికలు” () అనే విధానాన్ని స్వీకరించింది. జియా ఇచ్చిన హామీ విరమించబడటంతో, చాలామంది దీన్ని దురుద్దేశపూరిత చర్యగా భావించగా, ఆయన విశ్వసనీయత తీవ్రంగా దెబ్బతింది.

అధికారంలో నుంచి తప్పుకుంటే, పీపీపీ (PPP) మిత్రపక్షాలు పెరిగి, ఎన్నికల్లో మెరుగైన ఫలితాలు సాధిస్తాయని జియా అనుమానించారని కూడా చెబుతారు. ఈ నేపథ్యంలో, మొదట భుట్టోకు వ్యతిరేకంగా ఉన్న కుడిపక్ష ఇస్లామిస్టులు మరియు ఎడమపక్ష సామ్యవాదులు కూడా ఎన్నికల వాయిదాకు మద్దతు తెలిపారు. జియా, ఇంటర్-సర్వీసెస్ ఇంటెలిజెన్స్ (ISI) రాజకీయ విభాగాన్ని వినియోగించి, బ్రిగేడియర్ జనరల్ తఫజ్జుల్ హుస్సేన్ సిద్ధిఖీని భుట్టో స్వస్థలమైన సింధ్ ప్రావిన్స్‌కు పంపించి, ప్రజలు మార్షల్ లాను అంగీకరిస్తారా లేదా అన్నది అంచనా వేయించారు.

ISI రాజకీయ విభాగం ఇస్లామిస్టులు, సంప్రదాయవాదులను సంప్రదించి, ఎన్నికలు జరుగుతాయని, PNA–జియా కలిసి ప్రభుత్వాన్ని పంచుకుంటారని హామీలు ఇచ్చింది. ఈ విధంగా సైనిక ప్రభుత్వం లౌకిక రాజకీయ శక్తులను కుడిపక్ష ఇస్లామిస్టుల నుంచి వేరు చేసి, తరువాత లౌకిక వర్గాల నాయకులను క్రమంగా తొలగించింది.

అనర్హత ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు చేసి, పార్లమెంట్ సభ్యులుగా ఉన్న పలువురిపై మాల్‌ప్రాక్టీస్ ఆరోపణలు మోపి, తదుపరి ఏడు సంవత్సరాలపాటు రాజకీయాల్లో పాల్గొనకుండా అనర్హులుగా ప్రకటించారు. అలాగే, పదవి నుంచి తొలగించబడిన భుట్టో ప్రభుత్వంపై అనేక ఆరోపణలతో ఒక శ్వేతపత్రం (white paper) విడుదల చేశారు.

మార్షల్ లా అనంతరం దేశ నాయకుడిగా తొలిసారి ఫెడరల్ సెక్రటరీలను కలిసిన సందర్భంలో, జియా ఇలా అన్నారని సీనియర్ అధికారులు పేర్కొన్నారు: “నాకు భుట్టో వంటి కరిస్మా లేదు, అయూబ్ ఖాన్ వంటి వ్యక్తిత్వం లేదు, లియాఖత్ అలీ ఖాన్ లాంటి నైతిక న్యాయబద్ధత కూడా లేదు.” — దీని ద్వారా తనను ప్రజల్లో ఎలా ‘మార్కెట్’ చేయగలమనే సందేహాన్ని ఆయన వ్యక్తం చేసినట్లు భావిస్తారు.
### అవసరత సిద్ధాంతం

పదవి నుంచి తొలగించబడిన ప్రధానమంత్రి భార్య నుస్రత్ భుట్టో జియా ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఒక కేసు దాఖలు చేశారు. ఆ కేసులో ఆమె, జియా చేపట్టిన సైనిక తిరుగుబాటు చెల్లుబాటు అవుతుందా అనే అంశాన్ని సవాల్ చేశారు. 

ఈ విషయంలో విచారణ చేపట్టిన పాకిస్తాన్ సుప్రీం కోర్టు ఒక కీలక తీర్పును వెలువరించింది. ఆ తీర్పు తరువాత కాలంలో **అవసరత సిద్ధాంతం (Doctrine of Necessity)**గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆ సమయంలో దేశంలో ఉన్న తీవ్రమైన రాజకీయ అస్థిరతను దృష్టిలో పెట్టుకొని, భుట్టో ప్రభుత్వాన్ని జియా తొలగించడం **అవసరత (Necessity)** ఆధారంగా చట్టబద్ధమేనని సుప్రీం కోర్టు తీర్పు చెప్పింది. 

ఈ తీర్పు ద్వారా జియా ప్రభుత్వానికి న్యాయబద్ధత లభించింది మరియు అధికారంపై ఆయన పట్టు మరింత బలపడింది.
### జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టోపై విచారణ
సైనిక తిరుగుబాటు సమయంలో జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టోను అరెస్ట్ చేశారు, అయితే కొద్దికాలానికే విడుదల చేశారు. విడుదలైన తరువాత భుట్టో దేశవ్యాప్తంగా పర్యటిస్తూ పీపీపీ (PPP) మద్దతుదారుల పెద్ద సభల్లో పాల్గొన్నారు. 1977 సెప్టెంబర్ 3న, 1974 మార్చిలో ఒక రాజకీయ ప్రత్యర్థి హత్యకు అనుమతి ఇచ్చారనే ఆరోపణలతో సైన్యం అతన్ని మళ్లీ అరెస్ట్ చేసింది. విచారణ ప్రక్రియ 1977 అక్టోబర్ 24న ప్రారంభమై ఐదు నెలలు కొనసాగింది. 1978 మార్చి 18న భుట్టోను హత్య నేరంలో దోషిగా తేల్చి మరణశిక్ష విధించారు.

అకాడెమిషియన్లు ఆఫ్తాబ్ ఘులాం నబీ కాజీ మరియు రోయేదాద్ ఖాన్ ప్రకారం, జియా భుట్టోను ద్వేషించేవాడని, అతని గురించి మరియు అతని సహచరుల గురించి అనుచితమైన పదజాలంతో, అవమానకరంగా మాట్లాడేవాడని పేర్కొన్నారు.

సుప్రీంకోర్టు నాలుగు–మూడు మెజారిటీతో భుట్టోకు మరణశిక్షను సమర్థించింది. అహ్మద్ రజా కసూరీ తండ్రి హత్య కేసులో లాహోర్ హైకోర్టు భుట్టోకు మరణశిక్ష విధించింది. విదేశీ నాయకులు అనేకమంది క్షమాభిక్ష కోరుతూ జియాకు విజ్ఞప్తులు చేసినప్పటికీ, జియా వాటిని తిరస్కరించి మరణశిక్షను అమలు చేయాలని నిర్ణయించారు. 1979 ఏప్రిల్ 4న, లాహోర్ హైకోర్టు విధించిన మరణశిక్షను సుప్రీంకోర్టు నిలబెట్టడంతో భుట్టోను ఉరి తీశారు.

ఒక ప్రజాస్వామ్యంగా ఎన్నికైన ప్రధానమంత్రిని సైనిక నియంత ఉరి తీయడం అంతర్జాతీయ సమాజం, అలాగే పాకిస్తాన్‌లోని న్యాయవాదులు మరియు న్యాయమూర్తులచే తీవ్రంగా ఖండించబడింది. భుట్టో విచారణ తీవ్ర వివాదాస్పదమైంది.

2024లో, భుట్టో అల్లుడు మరియు పాకిస్తాన్ మాజీ అధ్యక్షుడు ఆసిఫ్ అలీ జర్దారి 2011లో దాఖలు చేసిన రిఫరెన్స్‌కు ప్రతిస్పందనగా, పాకిస్తాన్ సుప్రీంకోర్టు భుట్టోకు న్యాయమైన విచారణ జరగలేదని తీర్పు వెలువరించింది.
### మార్షల్ లా నిర్వాహకుల నియామకం

#### మార్షల్ లా న్యాయమూర్తులు
జియా-ఉల్-హక్ నేతృత్వంలోని సైనిక ప్రభుత్వంలో అత్యంత తొలినాళ్లలో తీసుకున్న కీలక నిర్ణయాల్లో ఒకటి, పాకిస్తాన్ సుప్రీంకోర్టుకు సీనియర్ న్యాయమూర్తులను నియమించడం.  
మార్షల్ లా ప్రకటించిన తరువాత, జియా అధ్యక్షుడు ఫజల్ ఇలాహీ చౌదరీపై ఒత్తిడి తెచ్చి 23 సెప్టెంబర్ 1977న న్యాయమూర్తి షేక్ అన్వారుల్ హక్ను ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా నియమింపజేశారు.  

దీనికి ముందు, న్యాయమూర్తి యాకూబ్ అలీను బలవంతంగా పదవి నుంచి తొలగించారు. కారణం – నుస్రత్ భుట్టో సుప్రీంకోర్టులో దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌ను మళ్లీ విచారించేందుకు ఆయన అంగీకరించడమే.  
యాకూబ్ అలీ తొలగింపుకు అనంతరం, భుట్టో కొత్త ప్రధాన న్యాయమూర్తి షేక్ అన్వారుల్ హక్ నియామకాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. జియా దేశం వెలుపల ఉన్న సమయంలో అన్వారుల్ హక్ తాత్కాలిక అధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించడంతో, ఆయన తటస్థత దెబ్బతిందని భుట్టో వాదించారు. భుట్టో ఇంకా, ఇటీవల కాలంలో అన్వారుల్ హక్ తన ప్రభుత్వంపై విమర్శాత్మక వ్యాఖ్యలు చేశారని కూడా పేర్కొన్నారు.

అయితే ఈ అభ్యంతరాన్ని కోర్టు తోసిపుచ్చింది. ప్రధాన న్యాయమూర్తి అన్వారుల్ హక్ నేతృత్వంలోనే భుట్టో కేసును మళ్లీ విచారించారు. ఈ విధంగా, పాకిస్తాన్ అంతటా మార్షల్ లా అమలులో ఉండగానే జుల్ఫికార్ అలీ భుట్టోపై మొత్తం కేసు విచారణ కొనసాగింది.  

జియా విదేశాల నుంచి తిరిగివచ్చిన తరువాత, మరో న్యాయమూర్తి ముష్తాక్ అహ్మద్కు జియా మరియు అన్వారుల్ హక్ మద్దతు లభించింది. ఆయన లాహోర్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యారు. భుట్టో రాజకీయ ప్రత్యర్థి హత్యకు ప్రత్యక్షంగా దోషిగా తేలకపోయినా, మరణశిక్షను నిలబెట్టిన బెంచ్‌లో ఆయన కూడా సభ్యుడిగా ఉన్నారు.  

1979లో జియా సౌదీ అరేబియాకు వెళ్లిన సమయంలో, న్యాయమూర్తి అన్వారుల్ హక్ పాకిస్తాన్ తాత్కాలిక అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు.

#### మార్షల్ లా గవర్నర్లు

జియా పాలనలో, మార్షల్ లా కింద ప్రావిన్సుల పరిపాలనను సైనిక జనరళ్లకు పూర్తిస్థాయి అధికారాలతో అప్పగించడం సాధారణంగా జరిగింది. జియా సహచరుడైన లెఫ్టినెంట్ జనరల్ ఫజ్లే హక్ను ఖైబర్ పఖ్తూన్‌ఖ్వా మార్షల్ లా నిర్వాహకుడిగా నియమించారు. ఆయన జియా పాలనకు బలమైన మద్దతుదారుడిగా, ప్రభావశీల జనరల్‌గా గుర్తింపు పొందారు. ఆయన అప్పటికి XI కార్ప్స్ కమాండర్‌గా ఉన్నారు.  

రెండవ నియామకం లెఫ్టినెంట్ జనరల్ ఎస్.ఎం. అబ్బాసీది. ఆయనను సింధ్ మార్షల్ లా నిర్వాహకుడిగా నియమించారు. ఆయన కాలంలో విద్యార్థి ఉద్యమాల కారణంగా పౌర అశాంతి చోటు చేసుకుంది. మూడవ నియామకం లెఫ్టినెంట్ జనరల్ ఘులాం జిలానీ ఖాన్‌కు పంజాబ్‌లో జరిగింది. నవాజ్ షరీఫ్ పంజాబ్ ముఖ్యమంత్రిగా ఎదగడంలో జనరల్ జిలానీ మద్దతు కీలక పాత్ర పోషించింది.  

నాలుగవ మార్షల్ లా నిర్వాహకుడిగా లెఫ్టినెంట్ జనరల్ రహీముద్దీన్ ఖాన్ను బలోచిస్తాన్‌కు నియమించారు. ఆయన బలోచిస్తాన్‌లోని బలోచ తిరుగుబాటును అణిచివేశారు మరియు చగాయ్ జిల్లాలో అణు పరీక్షా కేంద్రాల నిర్మాణానికి పునాది వేశారు.  

1960లలో అధ్యక్షులు యాహ్యా ఖాన్ మరియు అయూబ్ ఖాన్ ప్రభుత్వాల్లో పనిచేసిన అనుభవం ఉన్న సమర్థులైన సైనికాధికారులను జియా సమర్థంగా ఉపయోగించుకున్నాడు.

1979లో జియా పాకిస్తాన్ నౌకాదళం ప్రమోషన్ బోర్డుపై ప్రభావం చూపి, అడ్మిరల్ కరమత్ రెహమాన్ నియాజీను నౌకాదళ ప్రధానాధికారిగా నియమింపజేశాడు. 1983లో అడ్మిరల్ తారిక్ కమాల్ ఖాన్ కూడా అదే పదవికి వచ్చారు.  
జియా సూచన మేరకు అధ్యక్షుడు ఫజల్ ఇలాహీ, జనరల్ అన్వార్ షమీమ్ను వాయుసేనాధిపతిగా నియమించారు. తరువాత అధ్యక్షుడు రాజీనామా చేసిన తర్వాత, జియా అన్వార్ షమీమ్‌ను ఉప ప్రధాన మార్షల్ లా నిర్వాహకుడిగా నియమించారు.  

జాతీయ భద్రతకు సంబంధించిన కీలక విషయాల్లో, జియా ముందుగా వాయుసేన మరియు నౌకాదళాధిపతులతో సంప్రదింపులు జరిపేవాడు. ఈ అంతర్-సర్వీస్ నియామకాలు జియా సైనిక పాలనకు అత్యంత కీలకమైనవిగా మారాయి. నౌకాదళం, వాయుసేన తనకు మరియు తన పాలనకు నిరంతరంగా విధేయంగా ఉండేందుకు ఇవి ముందస్తు చర్యలుగా ఉపయోగపడ్డాయి.
### పాకిస్తాన్ అధ్యక్ష పదవిని స్వీకరణ

భుట్టో ప్రభుత్వంలోని ఎక్కువ భాగాన్ని తొలగించినప్పటికీ, అధ్యక్షుడు ఫజల్ ఇలాహీ చౌధరిను ఒక ఫిగర్‌హెడ్గా పదవిలో కొనసాగేందుకు ఒప్పించారు. 

తన పదవీకాలాన్ని పూర్తిచేసిన తరువాత, అలాగే అధ్యక్ష పదవిని కొనసాగించాలంటూ జియా చేసిన విజ్ఞప్తి ఉన్నప్పటికీ, చౌధరి రాజీనామా చేశారు. దాంతో, 1978 సెప్టెంబర్ 16న జియా-ఉల్-హక్ పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.
## కుటుంబం మరియు వ్యక్తిగత జీవితం
1950 ఆగస్టు 10న, ఆయన తన ముత్తాత శఫిక్ జహాన్ ను Lahoreలో వివాహం చేసుకున్నారు. బేగం శఫిక్ జియా 1996 జనవరి 6న మరణించారు. జియా తన కుమారులు మరియు కుమార్తెలతో జీవిస్తున్నాడు: కుమారుడు Muhammad Ijaz-ul-Haq (పుట్టిన సంవత్సరం 1953), రాజకీయంలో ప్రవేశించి Nawaz Sharif ప్రభుత్వంలో కేబినెట్ మంత్రి అయ్యారు, మరియు అన్వర్-ఉల్-హాక్ (పుట్టిన సంవత్సరం 1960) మరియు కుమార్తెలు, జైన్ (పుట్టిన సంవత్సరం 1972), ఒక ప్రత్యేక అవసరాల పిల్ల, రుబీనా సలీం, ఆమె పాకిస్థానీ బ్యాంకర్‌కు వివాహం చేసుకుంది మరియు 1980 నుండి యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో నివసిస్తోంది, మరియు కురాతుల్‌యాన్ జియా, ప్రస్తుతం లండన్లో నివసిస్తూ, పాకిస్థానీ డాక్టర్ అడ్నాన్ మాజిద్‌కు వివాహం చేసుకున్నారు.

అయన ముత్తాత మియాన్ అబ్దుల్ వాహీద్ డిప్లమేట్‌గా పని చేశారు, పాకిస్థాన్‌కు జర్మనీ మరియు ఇటలీ లో అంబాసిడర్‌గా వ్యవహరించారు, అలాగే దేశం న్యూక్లియర్ శక్తిగా మారటంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించారు.
## మరణం

జియా 1988 ఆగస్టు 17న విమాన ప్రమాదంలో మరణించారు. బహావల్పూర్‌లో ఒక అమెరికా M1 Abrams ట్యాంక్ ప్రదర్శనను చూసిన తర్వాత, జియా పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లోని నగరం నుండి C-130B హెర్క్యులిస్ విమానంలో బయలుదేరారు. విమానం Bahawalpur Airport నుండి ఎగిరి, ఇస్లామాబాద్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్‌పోర్ట్ చేరేలా ఉన్నది. సులభమైన takeoff తరువాత, control tower విమానంతో సంబంధాన్ని కోల్పోయింది. ఆ తర్వాత విమానం ఆకాశంలో గాలిలో తిరుగుతూ, తరువాత భూమికి పడుకుని పేలింది అని చూస్తున్నవారు చెప్పారు. జియాతో పాటు 29 మంది మరణించారు, అందులో Chairman Joint Chiefs of Staff Committee జనరల్ Akhtar Abdur Rahman, జియాకు దగ్గరగా ఉన్న సహచరుడు, బ్రిగేడియర్ Siddique Salik, పాకిస్థాన్‌కు అమెరికా రాయబారి Arnold Lewis Raphel మరియు అమెరికా సైనిక సహాయ మిషన్ ప్రధానుడు జనరల్ హెర్బర్ట్ ఎం. వాస్సమ్ ఉన్నారు. సెనేట్ ఛైర్మన్ ఘులాం ఇషాక్ ఖాన్ రేడియో మరియు టీవీ ద్వారా జియా మరణం ప్రకటించారు. ఆయన మరణం సంబంధిత పరిస్థితులు అనేక కుట్ర సిద్ధాంతాలకు కారణమయ్యాయి. సోవియట్ యూనియన్ (పాకిస్థాన్ ముజాహిదీన్‌కి మద్దతు ఇచ్చినందుకు ప్రతీకారంగా) లేదా జియా సైన్యంలోని అంతర్గత సమూహాలతో మిలితంగా ఉన్న వారి వల్ల ఈ ఘటన జరిగిందని అంచనాలు ఉన్నాయి.

విమాన ప్రమాదాన్ని విచారించడానికి ఒక బోర్డు ఏర్పాటు చేయబడింది. అది ‘విమాన ప్రమాదానికి అత్యంత సాధ్యమైన కారణం విమానంలో జరగిన క్రిమినల్ చర్య’ అని నిర్ణయించుకుంది. అలాగే విషపూరిత వాయువులు విడుదలయ్యాయి, వాటివల్ల ప్రయాణికులు మరియు క్రూ సాధారణంగా కాబట్టి, Mayday సంకేతం ఇవ్వబడలేదు అని సూచించింది. విచారణలో ఇతర వివరాలపై కూడా అనుమానాలు ఉన్నాయి. flight recorder (బ్లాక్ బాక్స్) ప్రమాదానంతరం కనుగొనబడలేదు, అయినప్పటికీ, పూర్వపు C-130 విమానాల్లో అవి అమర్చబడి ఉండేవి.

విశ్రాంతి 1988 ఆగస్టు 19న ఇస్లామాబాద్ సమీపంలో జరిగింది. సుమారు ఒక మిలియన్ మంది శోక నివేదికలో "జియా ఉల్-హక్, మీరు సూర్యుడు మరియు చంద్రుడు ఉన్నంతకాలం జీవిస్తారు" అంటూ నినాదాలు చేశారు. ఆయన శవం  మట్టిని గроб్‌లో Faisal Mosque ముందు చేర్పించబడింది, జియా మరియు సౌదీ ప్రభుత్వం పాకిస్థాన్-సౌదీ స్నేహానికి ప్రతీకగా నిర్మించినది. అలాగే సన్నివేశంలో ఆయన వారసుడు అధ్యక్షుడు ఘులాం ఇషాక్ ఖాన్, సైనిక చీఫ్‌లు, చైర్మన్ జాయింట్ చీఫ్స్, ఇతర ఉన్నత సైనిక మరియు సివిల్ అధికారులు కూడా పాల్గొన్నారు. మాజీ US రాష్ట్ర కార్యదర్శి George P. Shultz కూడా జియా సమాధిలో పువ్వుల మాల ఉంచారు.

## వారసత్వం
### జియాసిజం
Ziaism అనేది పాకిస్థాన్‌లో Muhammad Zia-ul-Haq ద్వారా 1978 నుండి 1988 వరకు అమలు చేయబడిన రాజకీయ సిద్ధాంతం. ఈ సిద్ధాంతం మతాన్ని బలంగా ప్రభావితం చేసిన Islamic state ఆలోచనను సమర్థిస్తుంది. దీంట్లో ఇస్లామిక్ చట్టాలు, ఇస్లామీకరణ, పరిశ్రమల అభివృద్ధి, ప్రైవటైజేషన్, సైనికవాదం మరియు కేంద్రభారీత్వం ఉన్నాయి. జియా మరియు ఆయన సిద్ధాంతం, పాకిస్థాన్‌లో రాజకీయ ఇస్లాం ఒక ప్రభావవంతమైన ఉద్యమంగా మారడానికి ప్రధాన కారణంగా భావించబడతాయి, సాంప్రదాయంగా నిర్దిష్ట దేశంను ఇస్లామిక్ చట్టాలపై ఆధారపడ్డ దేశంగా మార్చడం.

### ప్రజా ఇమేజ్

#### పాకిస్థాన్ లో
జియా ఉల్-హక్ మరణించిన తర్వాత కూడా దేశం యొక్క మేధో మరియు రాజకీయ వర్గాలలో ఆయన అత్యంత قطుపరచు మరియు చర్చనీయమైన వ్యక్తిగా కొనసాగించారు. దేశంలోని చరిత్రలో, జియా ఉల్-హక్ వారసత్వం అత్యంత విషపూరిత, దీర్ఘకాలిక మరియు తుప్పు లేని వారసత్వంగా *Dawn* లో వచ్చిన ఎడిటోరియల్ ప్రకారం ఉంది. సొవియట్ లను ఎదుర్కోవడంలో విజయం సాధించినందుకు ఆయనను ప్రశంసిస్తారు. ఆఫ్గానిస్తాన్‌పై పుస్తకం రాసిన భారతీయ జర్నలిస్ట్ కల్లోల్ భట్టాచర్జీ ఇలా అన్నారు:"దక్షిణ ఆసియాలో మరో జియా ఉండదని. ఆయన ప్రత్యేకమైన మరియు బహుముఖ వ్యక్తిత్వం కలిగిన వ్యక్తి. జియా యొక్క ధైర్యాన్ని నేను మెచ్చాను, అయితే ఆయన పద్ధతులను కాదు, ముఖ్యంగా ఇస్లాం విషయంలో. ఆయన న్యూక్లియర్ ఇండియాకు ఎదురుగా నిలబడ్డారు, 1971 యుద్ధంలో ఇందిరా గాంధీ సృష్టించిన శక్తి సమతుల్యతను మార్చారు, మరియు పాకిస్థాన్ కోసం అణు ఆయుధాలు పొందడానికి అన్ని నియమాలను ఉల్లంఘించారు." చరిత్రకారులు మరియు రాజకీయ శాస్త్రవేత్తలు ఆయన విధానాల నైపుణ్యాలను విశ్లేషించారు, కొంత మంది రచయితలు ఆయనను "*The Ringmaster*", "*Master of Illusion*" మరియు "*Master Tactician*"గా వర్ణించారు. అయితే, ఆయనకు అత్యంత గుర్తింపు పొందిన వారసత్వం, ప్రాక్సీగా ముజాహిదీన్ను సైనిక వ్యూహాలతో మద్దతిచ్చి USSR యుద్ధంలో ఉపయోగించడం.

అయన పాలన సమయంలో, మోడ్రన్ గూఢచరిత్ర శైలిలో జాతీయ రాజకీయాల్లో కాపరేటివ్ గుంపులు పెరిగాయి, బెనజీర్ భుట్టోకి వ్యతిరేకంగా. ఆయన పాకిస్థాన్‌లో అత్యంత విజయవంతమైన జనరల్‌లలో ఒకరిగా గుర్తించబడతాడు, సైనిక దళాలను దేశ వ్యవహారాల్లో అధికారం కలిగించే విధంగా పెట్టాడు. ఆయన పాలనలో, పశ్చిమ శైలిలోని హెయిర్, దుస్తులు మరియు సంగీతం దేశంలో విస్తరించాయి. 1980లలో Pakistani rock సంగీతం పుట్టింది, ఇది దేశంలో Pakistani nationalismను వ్యక్తం చేసింది.

ఈరోజు వరకు, జియా పాకిస్థాన్‌లో విభాజక వ్యక్తిగా కొనసాగుతున్నారు, సొవియట్ మోహరులను ఆపడం, ఆర్ధిక సంక్షేమం వంటి విషయాలకు క్రెడిట్ లభిస్తారు, కానీ ప్రజాస్వామ్య సంస్థలను బలహీనపరిచడం, మతీయ అసహిష్ణుతకు ప్రోత్సాహక చట్టాలు, మరియు రూపీను మానేజ్ ఫ్లోట్ విధానంతో తగ్గించడం వంటి కారణాలతో విమర్శించబడతారు. ఆయన Nawaz Sharif రాజకీయ ప్రారంభాన్ని ప్రోత్సహించిన కారణంగా గుర్తింపు పొందారు, అతను మూడు సార్లు ప్రధాన మంత్రి అయ్యాడు.

పాకిస్థాన్ రాజ్యాంగానికి అర్ధవాక్యం (2010) ద్వారా, జెనరల్ జియా ఆరాజ్యాంగంలో చట్టబద్ధం చేసిన కార్యనిర్వాహక అధికారాలు శాశ్వతంగా తొలగించబడ్డాయి.

#### పాకిస్థాన్ వెలుపల
జియా పాకిస్థాన్‌లో ఒక ఊహిత సొవియట్ ఆక్రమణను ఆపినందుకు గుర్తింపొందారు. మాజీ సౌదీ ఇంటెలిజెన్స్ ప్రధానుడు ప్రిన్స్ టుర్కి అల్-ఫైసల్, 1980లలో జియాతో కలిసి సొవియట్లకు వ్యతిరేకంగా పని చేసిన వారు, జియాను ఈ విధంగా వర్ణించారు: "అతను చాలా స్థిరమైన, తెలివైన వ్యక్తి, భౌగోళిక వ్యూహకరణ మేధస్సుతో, ముఖ్యంగా సొవియట్ ఆక్రమణ తర్వాత. అతను పాకిస్థాన్‌లో సొవియట్ ఆక్రమణను ఆపడానికి అతి నిబద్ధత కలిగిన వ్యక్తి." అమెరికా నైపుణ్యాల నిపుణుడు Bruce Riedel రాసిన పుస్తకంలో, "చాలా విధాలుగా ఆఫ్గాన్ యుద్ధం జియా యుద్ధమే" అని పేర్కొన్నారు, అంటే జియా, మొదటిద్దరగా మరియు సందేహపడి ఉన్న అమెరికన్లను సొవియట్లకు వ్యతిరేకంగా ప్రాక్సీ యుద్ధంలో పాల్గొనడానికి ప్రేరేపించారు. రీడెల్ కూడా వ్రాశాడు: "జియా ఉల్-హక్ కేవలం తన దేశ చరిత్రలో మరియు ఆఫ్గాన్ యుద్ధంలో కీలక వ్యక్తి మాత్రమే కాక, శీతల యుద్ధపు చివరి దశలో కూడా ముఖ్య పాత్ర వహించాడు."

### ప్రసిద్ధ సాంస్కృతిక చిత్రాల్లో
జియాను ఇంగ్లీష్ భాషలోని ప్రసిద్ధ సాంస్కృతిక చిత్రాలలో కొన్ని సార్లు చూపించారు:
* బ్రిటీష్-భారతీయ రచయిత Salman Rushdie 1983 నవల *Shame*లో జనరల్ రాజా హైడర్ పాత్ర జియా జీవితానికి బలమైన సమాంతరాలను చూపిస్తుంది.
* కామిక్ *Shattered Visage* (1988–1989)లో, జియా మరణం అదే ఇంటెలిజెన్స్ ఏజెన్సీ ద్వారా ఏర్పాటు చేయబడిందని సూచించబడింది, ఇది *The Prisoner* (1967) షోలోని ది విలేజ్ ను నడిపించేది.
* జియాను భారతీయ నటుడు Om Puri 2007 హాలీవుడ్ సినిమా *Charlie Wilson's War*లో ప్రదర్శించారు.
* జియాను భారతీయ రచయిత Mohammed Hanif 2008 వ్యంగ్య నవల *A Case of Exploding Mangoes*లో ప్రధాన పాత్రలో కారికేచర్‌గా చూపించారు, ఇది ఆయన మరణానికి సంబంధించిన ఘటనలపై loosely ఆధారపడి ఉంది.
* జియా ఉల్-హక్ యొక్క దౌర్జన్య పాలన మరియు జుల్ఫికార అలి భుట్టో ప్రాణాహత్యను Fatima Bhutto 2010 పుస్తకంలో *Songs of Blood and Sword*లో ప్రస్తావించారు.
* జియాను భారతీయ నటుడు Kavi Raz 2021 స్పై థ్రిల్లర్ సినిమా *Bell Bottom*లో ప్రదర్శించారు.
* జియాను భారతీయ నటుడు Ashwath Bhatt 2023 Netflix యాక్షన్-థ్రిల్లర్ సినిమా *Mission Majnu*లో చూపించారు.
* జియాను భారతీయ నటుడు Mukesh Rishi 2025 JioHotstar సిరీస్ *Salakaar*లో ప్రదర్శించారు, ఇది భారతదేశ జాతీయ భద్రతా సలహాదారు Ajit Doval 1970లలో పాకిస్థాన్‌లో చేపట్టిన గోప్యమయమైన మిషన్‌పై ఆధారపడి ఉంది.

## మూలాలు