ఉత్తర ప్రదేశ్ చరిత్ర

భారతదేశంలోని ఒక రాష్ట్రమైన ఉత్తరప్రదేశ్ చరిత్ర అనేక సహస్రాబ్దాల నాటిది. ఈ ప్రాంతంలో 85,000 నుండి 73,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటి మానవ నివాసాల ఆనవాళ్లు కనిపిస్తాయి. అంతేకాకుండా ఈ ప్రాంతం క్రీస్తుపూర్వం 6,000 నాటికే మానవ నివాసంగా మారినట్లు తెలుస్తోంది.

బాబర్ ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పై దాడి చేసి, ఆధునిక ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని పెద్ద ప్రాంతాలను కవర్ చేస్తూ మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన తరువాత 1526లో ఈ ప్రాంతంలో ప్రారంభ ఆధునిక కాలం ప్రారంభమైంది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం అవశేషాలలో వారి స్మారక చిహ్నాలు ఉన్నాయి, వాటిలో ముఖ్యంగా ఫతేపూర్ సిక్రీ, అలహాబాద్ కోట, ఆగ్రా కోట ఉన్నాయి.

ఈ ప్రాంతం 1857 నాటి భారత తిరుగుబాటుకు వేదికైంది, ఝాన్సీ, మీరట్, కాన్పూర్, లక్నోలలో తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. ఈ ప్రాంతం భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌తో జరిగిన భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి కూడా ఒక వేదికగా నిలిచింది.

1947లో స్వాతంత్ర్యం తరువాత, 1950లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సులకు ఉత్తర ప్రదేశ్ అని పేరు మార్చారు.

2000లో ఉత్తరప్రదేశ్ నుండి ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.

## పూర్వ చరిత్ర
పురావస్తు పరిశోధనలు ఉత్తర ప్రదేశ్‌ సుమారు  85 నుండి 73 వేల సంవత్సరాల క్రితం నాటి రాతి యుగం *[[మానవుడు|హోమో సేపియన్స్]]* వేటగాళ్ల ఉనికిని సూచించాయి. ఇతర పూర్వ-చారిత్రక అన్వేషణలలో వేల సంవత్సరాల పురాతనమైన మధ్య ఎగువ పాతరాతియుగ కళాఖండాలు, ప్రతాప్‌గఢ్ సమీపంలో మధ్యరాతియుగ/సూక్ష్మశిలా వేటగాడు-సంగ్రాహక స్థావరం, సుమారు క్రీ.పూ. 10550–9550 నుండి ఉన్నాయి. పెంపుడు జంతువులు, గొర్రెలు, మేకలు, వ్యవసాయానికి ఆధారాలు ఉన్న గ్రామాలు క్రీ పూ 6000లోనే ప్రారంభమయ్యాయి,  క్రమంగా క్రీ పూ 4000 - 2000 మధ్య సింధు లోయ నాగరికత, హరప్పా సంస్కృతి నుండి ప్రారంభమై వేద కాలం వరకు అభివృద్ధి చెందాయి, ఇది ఇనుప యుగం వరకు విస్తరించింది.

## క్రీ.పూ 1000 -200CA

మహాజనపద యుగంలో కోసల రాజ్యం ఆధునిక ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతీయ సరిహద్దులలో ఉండేది. కురుల రాజ్యం నలుపు, ఎర్ర సామాను, పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతికి అనుగుణంగా ఉంటుంది, వాయువ్య భారతదేశంలో ఇనుప యుగం ప్రారంభానికి, సుమారు క్రీ పూ 1000.  పురాతన భారతదేశంలో ఉనికిలో ఉన్న పదహారు మహాజనపదాలలో ('గొప్ప రాజ్యాలు' లేదా కులీన గణతంత్రాలు) ఏడు పూర్తిగా ప్రస్తుత రాష్ట్ర సరిహద్దుల పరిధిలోకి వచ్చాయి. మహాజనపద యుగంలో కోసల రాజ్యం కూడా ఆధునిక ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతీయ సరిహద్దుల పరిధిలో ఉండేది. కురుక్షేత్ర యుద్ధం తరువాత అనంతర పరిణామాలు ఎగువ దోఆబ్, ఢిల్లీ మధ్య ప్రాంతంలో జరిగాయని నమ్ముతారు.

మౌర్య (క్రీ.పూ. 320–200), కుషాన్ (క్రీ.శ. 100–250), గుప్తా (350–600), గుర్జర-ప్రతిహార (650–1036) సామ్రాజ్యాలతో సహా భారతదేశంలోని అన్ని ప్రధాన సామ్రాజ్యాల శక్తి, స్థిరత్వానికి గంగా మైదాన ప్రాంతంపై నియంత్రణ చాలా ముఖ్యమైనది. గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసిన హూణుల దండయాత్రల తరువాత, గంగా-యమునా దోవాబ్ కనౌజ్ పెరుగుదలను చూసింది. హర్షవర్ధనుడి పాలనలో కన్నౌజ్ సామ్రాజ్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. ఇది ఉత్తరాన పంజాబ్,  పశ్చిమాన గుజరాత్ నుండి తూర్పున బెంగాల్, దక్షిణాన ఒడిశా వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది నర్మదా నది ఉత్తరాన ఉన్న మధ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది, ఇది మొత్తం ఇండో-గంగా మైదానాన్ని కలిగి ఉంది. భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో అనేక సంఘాలు కన్నౌజ్ వలసదారుల నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొంటున్నాయి.

## గుప్తుల శకం (క్రీ. శ. 240-క్రీ. శ 579)
### మాతృభూమి
thumb|350x350px|
ఇటీవలి కొన్ని విద్యా అధ్యయనాలలో, గుప్తులు మొదట అధికారాన్ని స్థాపించిన ప్రయాగ ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించినట్లు కనుగొనబడింది. అలహాబాద్ స్థంభం శాసనం ప్రారంభ గుప్తుల అధికార కేంద్రం ఆధునిక తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్, బహుశా ప్రయాగ చుట్టూ ఉందని గట్టిగా సూచిస్తుందని గోయల్ సూచించారు.

విష్ణు పురాణం ఒక ఆసక్తికరమైన సూచనను అందిస్తుంది: "అను-గంగా ప్రయాగ మగధ గుప్తాస్-చా భోక్ష్యంతి", దీనిని మజుందార్ అనువదించారు, "గంగా వెంబడి ఉన్న భూభాగం (ప్రయాగ వరకు మగధ & గుప్తుల ప్రజలు ఆనందిస్తారు". ఈ ఉల్లేఖనం గుప్తులు మగధ ప్రజల నుండి భిన్నమైనవారని, అయినప్పటికీ ఇద్దరూ కలిసి ప్రయాగ వరకు గంగా నది వెంబడి ఉన్న ప్రాంతాన్ని పాలించారని సూచిస్తుంది.
thumb|
చారిత్రాత్మకంగా, గుప్త సామ్రాజ్యం గుప్త, లిచ్ఛావిస్ రాష్ట్రాల ఏకీకరణ నుండి ఉద్భవించింది, ఇది ఈ పురాణం ప్రస్తావనకు అనుగుణంగా ఉంది. ఈ గ్రంథం నేపాల్‌లోని లిచ్ఛవులను మగధలతో గుర్తించారని, వారి ఉమ్మడి రాజ్యంలో మగధ, పశ్చిమాన ప్రయాగ వరకు విస్తరించి ఉన్న భూభాగం ఉందని సూచిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది.

ఈ నేపథ్యంలో గుప్త సామ్రాజ్యం రాజధాని బహుశా మగధ ప్రయాగ చుట్టూ ప్రారంభమై అక్కడి నుండి విస్తరించింది. ప్రయాగ చుట్టూ తొలి గుప్త శాసనాలు, బంగారు నాణేలు (ముఖ్యంగా సముద్రగుప్తుని ప్రసిద్ధ ప్రశస్తి) కేంద్రీకృతమై ఉండటం, ఈ ప్రాంతం గుప్తుల గొప్ప శక్తికి నిలయంగా ఉండేదని సూచిస్తుంది. వారు బహుశా తూర్పున ఉన్న సారనాథ్ నియంత్రించారు, వారి బలమైన స్థావరంగా వారు ప్రయాగ్ను ఉపయోగించారు. సామ్రాజ్యం ప్రారంభ దశకు, పైన పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతంలోని ఖచ్చితమైన సరిహద్దులు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి, కానీ అవి ఖచ్చితంగా తూర్పు ఉత్తర ప్రదేశ్ నియంత్రించాయి. మూడవ శతాబ్దం చివరి, నాల్గవ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి, ఈ ప్రాంతం ఒక గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలనే లక్ష్యంతో ఉన్న రాజవంశంగా అభివృద్ధి చెందింది.

### సామ్రాజ్య రాజధాని
thumb|
వివిధ పండితులు ప్రయాగను తొలి గుప్త రాజధానిగా పరిగణిస్తారు, ఈ వాదనలను పురాణ ప్రస్తావనలు, తొలి గుప్త యుగం నాటి అనేక శాసనాలు, అలాగే ఆ ప్రాంతంలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న అనేక నాణేల నిధుల ఆవిష్కరణలతో బలపరుస్తారు, గుప్తులు మరింత విస్తరణకు ముందు ఆ ప్రాంతంపై తమ సార్వభౌమాధికారాన్ని బలోపేతం చేసుకున్నారని ఇది మరింతగా సూచిస్తుంది.

ఈ ప్రకటనకు ఆర్. ఎస్. శర్మ కూడా మద్దతు ఇచ్చారు, గుప్తులు ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో స్థిరపడి ఉండవచ్చని, ఎందుకంటే అక్కడ నుండి వారు ఎక్కడైనా విస్తరించవచ్చని పేర్కొన్నారు. ప్రయాగను తమ కేంద్రంగా చేసుకుని, వారు అనుగంగా (మధ్య-గంగా పరీవాహక ప్రాంతం) ప్రయాగ (ఆధునిక ప్రయాగ్రాజ్ సాకేతా (ఆధునిక అయోధ్య), మగధపై తమ పాలనను విస్తరించారు.

### ప్రయాగ ప్రసస్తి
thumb|18వ శతాబ్దంలో మిషనరీ జోసెఫ్ టైఫెంతాలర్ చూసిన అలహాబాద్ స్తంభం
సముద్రగుప్తుడు క్రీ. శ. 4వ శతాబ్దం మధ్యలో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడని భావిస్తున్నారు. ఆయన పట్టాభిషేకం ఖచ్చితమైన తేదీ తెలియదు, అయినప్పటికీ, నాణేలు, శాసనాల నుండి లభించిన ఆధారాలు అతను ప్రాచీన భారతదేశపు గొప్ప పాలకులలో ఒకడని సాక్ష్యమిస్తున్నాయి. ఆయన ఒక అద్భుతమైన రాజనీతిజ్ఞుడు, ప్రతిభావంతుడైన కవి,  సంగీతకారుడు. అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో పేర్కొన్నట్లుగా, ఆయన ఉత్తర, మధ్య భారతదేశాన్ని ఏకీకృతం చేసిన గొప్ప విజేత కూడా.

అదే శాసనంలో శ్రీ గుప్త, ఘటోత్కచ మహారాజ అనే బిరుదు ఇవ్వబడింది, అయితే మొదటి చంద్రగుప్త, సముద్రగుప్తులను మహారాజధిరాజ అని పిలుస్తారు, ఇది రాజవంశం పెరుగుతున్న శక్తి, సామ్రాజ్య వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

## మధ్య రాజ్యాలు (క్రీ. పూ. 200-క్రీ. శ. 1206)
మౌర్య (క్రీ.పూ. 320–200), కుషాన్ (క్రీ.శ. 100–250), గుప్త (క్రీ.శ. 350–600),  గుర్జర-ప్రతిహార (క్రీ.శ. 650–1036) సామ్రాజ్యాలతో సహా భారతదేశంలోని అన్ని ప్రధాన సామ్రాజ్యాల శక్తి స్థిరత్వానికి ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణ చాలా ముఖ్యమైనది. గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసిన హూణుల దండయాత్రల తరువాత , గంగా-యమునా దోవాబ్ కనౌజ్ పెరుగుదలను చూసింది.

గుప్త సామ్రాజ్యం పతనంతో మౌఖారీ రాజవంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. హర్షవర్ధనుడి పాలనలో కన్నౌజ్ సామ్రాజ్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. ఇది ఉత్తరాన పంజాబ్, పశ్చిమాన గుజరాత్ నుండి తూర్పున బెంగాల్, దక్షిణాన ఒడిశా వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది నర్మదా నది ఉత్తరాన మధ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది, ఇది మొత్తం ఇండో-గంగా మైదానాన్ని కలిగి ఉంది. పుష్యభూతి రాజవంశం తరువాత వర్మ రాజవంశం యశోవర్మన్ ఆధ్వర్యంలో ఉత్తర భారతదేశంపై ఆధిపత్యం సాధించింది.  కనౌజ్‌లో ఆయుధ రాజవంశం వారి తరువాత వచ్చింది.

భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో అనేక సంఘాలు కన్నౌజ్ వలసదారుల నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొంటున్నాయి. హర్షవర్ధన మరణం తరువాత వెంటనే, అతని సామ్రాజ్యం అనేక రాజ్యాలుగా విచ్ఛిన్నమైంది, వీటిని గుర్జారా-ప్రతిహార సామ్రాజ్యం ఆక్రమించి పాలించింది, ఈ ప్రాంతం మీద నియంత్రణ కోసం బెంగాల్ పాల సామ్రాజ్యాన్ని సవాలు చేసింది. 8వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం వరకు దక్షిణ భారత రాష్ట్రకూట రాజవంశం కనౌజ్‌పై అనేకసార్లు దాడి చేసింది.

13వ శతాబ్దం మధ్యలో శ్రీనేత్ రాజపుత్రుడు "చంద్రసేన్" తూర్పు బస్తీ నుండి డొమ్కటార్/ద్రోంటికర్ భూమిహార్‌ను బహిష్కరించారు.

ఒక పురాణం ప్రకారం; ఈ బస్తీ ప్రాంతాన్ని *పూర్వం కొంతమంది రాజభర్లు పాలించారు.* (దీనిని సమర్థించడానికి ఖచ్చితమైన ఆధారాలు దొరకలేదు.) 

## ఢిల్లీ సుల్తానేట్ శకం (1206-1526)
ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను లేదా మొత్తం ప్రాంతాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ 320 సంవత్సరాల పాటు పాలించింది. ఐదు రాజవంశాలు వరుసగా సుల్తానేట్‌ను పరిపాలించాయి: మమ్లూక్ రాజవంశం (1206–90), ఖల్జీ రాజవంశం (1290–1320), తుగ్లక్ రాజవంశం (1320–1414), సయ్యద్ రాజవంశం (1414–51), లోడీ రాజవంశం (1451–1526).
[thumb|[ఫతేపూర్ సిక్రీ వద్ద ఉన్న బులంద్ దర్వాజా వెనుక భాగం, అక్బర్ గుజరాత్ను విజయవంతంగా జయించిన జ్ఞాపకార్థం నిర్మించబడింది.]]
## మొఘల్ శకం (1526-1737)
16వ శతాబ్దంలో, తైమూర్ తైమురిడ్ వారసుడు బాబర్,ఫెర్గానా లోయ (ఆధునిక ఉజ్బెకిస్తాన్) కు చెందిన చెంఘీజ్ ఖాన్ ఖైబర్ కనుమను దాటి, ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్ పాటు భారతదేశాన్ని కవర్ చేస్తూ మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు

16వ శతాబ్దంలో ఫెర్గానా లోయ (ఆధునిక ఉజ్బెకిస్తాన్) కు చెందిన తైమూర్, చెంగిజ్ ఖాన్‌ల తైమూరిద్ వారసుడైన బాబర్, ఖైబర్ కనుమను దాటి భారతదేశంతో పాటు ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్‌లను కలుపుకొని మొఘల్  సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. మొఘలులు పర్షియన్ మధ్య ఆసియా టర్క్ల నుండి వచ్చారు (గణనీయమైన మంగోల్ మిశ్రమంతో). మొఘల్  కాలంలో, ఉత్తర ప్రదేశ్ సామ్రాజ్యానికి గుండెకాయగా మారింది. మొఘల్ చక్రవర్తులు బాబర్, హుమాయున్ ఆగ్రా నుండి పాలించారు.
thumb|ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్ , 17వ శతాబ్దంలో మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ నిర్మించారు .
కుడి|thumb|మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ తన పాలనలో ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో అధికారాన్ని పటిష్టంగా సుస్థిరం చేసుకున్నాడు
1540లో ఆఫ్ఘన్ అయిన షేర్ షా సూరి మొఘల్ రాజు హుమాయున్ ను ఓడించి ఉత్తర ప్రదేశ్ పగ్గాలు చేపట్టాడు. షేర్ షా, అతని కుమారుడు ఇస్లాం షా తమ రాజధాని గ్వాలియర్ నుండి ఉత్తర ప్రదేశ్ను పాలించారు. ఇస్లాం షా సూరి మరణం తరువాత, అతని ప్రధాన మంత్రి హేము ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్,   బెంగాల్ పశ్చిమ ప్రాంతాలకు వాస్తవ పాలకుడు అయ్యాడు. ఢిల్లీలోని పురానా కిలాలో ఆయన పట్టాభిషేకం సందర్భంగా *[[విక్రమాదిత్యుడు|విక్రమాదిత్య]]* అనే బిరుదును ప్రదానం చేశారు. రెండవ పానిపట్ యుద్ధం హేము మరణించాడు, ఉత్తర ప్రదేశ్ చక్రవర్తి అక్బర్ పాలనలోకి వచ్చింది.

అక్బర్ ఆగ్రా, కొత్తగా స్థాపించబడిన తన నగరం ఫతేపూర్ సిక్రీ నుండి పాలించాడు. ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు జహంగీర్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. జహంగీర్ తరువాత అతని కుమారుడు షాజహాన్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆగ్రాలో ఉన్న తన రాణి ముంతాజ్ మహల్ సమాధి అయిన తాజ్ మహల్‌ను నిర్మించినందుకు షాజహాన్ ప్రసిద్ధి చెందాడు. తాజ్ మహల్ ఇండో-ఇస్లామిక్ నిర్మాణ శైలికి అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. షాజహాన్ తరువాత అతని కుమారుడు ఔరంగజేబు వచ్చాడు, అతను తన పూర్వీకుల మతపరమైన సహనాన్ని పంచుకోలేదు, దేవాలయాల నాశనానికి అపఖ్యాతి చెందాడు. 1707లో ఔరంగజేబు మరణించిన తరువాత దశాబ్దాలలో, ఈ ప్రాంతంలో మొఘల్ పాలన చాలా వరకు కుప్పకూలింది.

## మరాఠా శకం (క్రీ. శ. 1737-1803)
కుడి|thumb|మహద్జీ షిండే చిత్రం
మొఘల్ అధికారం పతనం తరువాత, అధికార శూన్యతను మరాఠా సామ్రాజ్యం పూరించింది. 18వ శతాబ్దం మధ్యలో, మరాఠా సైన్యం ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతంపై దాడి చేసింది, దీని ఫలితంగా రోహిల్లాలు రోహిల్ఖండ్ నియంత్రణను మరాఠా పాలకులు రఘునాథ్ రావు , మల్హారు హోల్కర్ చేతిలో కోల్పోయారు. 1788 డిసెంబర్ 18న నజీబ్-ఉద్-దౌలా మనవడు గులాం ఖాదిర్ అరెస్టుతో రోహిల్లాలు, మరాఠాల మధ్య వివాదం ముగిసింది. ఈ యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యాధిపతి మహద్జీ షిండే చేతిలో గులాం ఖాదిర్ ఓడిపోయాడు. 1803లో రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం తరువాత , బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించినప్పుడు, ఈ ప్రాంతంలో చాలా భాగం బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం కిందకు వచ్చింది.

## బ్రిటిష్ శకం (1803-1947)

### కంపెనీ పాలన & 1857 నాటి భారతీయ తిరుగుబాటు

alt=|ఎడమ|thumb|297x297px|1909లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సులు
18వ శతాబ్దం ద్వితీయార్ధంలో బెంగాల్ నుండి ప్రారంభమైన ఉత్తర భారత భూభాగాల కోసం జరిగిన వరుస యుద్ధాలు చివరకు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి రాష్ట్ర భూభాగాలపై స్వాధీనాన్ని కల్పించాయి. అజ్మీర్, జైపూర్ రాజ్యాలు కూడా ఈ ఉత్తర భూభాగంలో చేర్చబడ్డాయి, దీనికి " వాయువ్య ప్రావిన్సులు " (ఆగ్రా) అని పేరు పెట్టారు. తరువాత ఉత్తర్ ప్రదేశ్ భారతదేశంలో ఐదవ అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా మారినప్పటికీ, NWPA బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యంలో అతి చిన్న రాష్ట్రాలలో ఒకటి. దీని రాజధాని ఆగ్రా, అలహాబాద్ మధ్య రెండుసార్లు మారింది.

బ్రిటిష్ పాలన పట్ల అసంతృప్తి కారణంగా, ఉత్తర భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో తీవ్రమైన తిరుగుబాటు చెలరేగింది-మీరట్ కంటోన్మెంట్, మంగళ్ పాండే వద్ద ఉన్న బెంగాల్ రెజిమెంట్ సిపాయి దాని ప్రారంభ బిందువుగా విస్తృతంగా ఘనత పొందింది. దీనిని 1857 నాటి భారత తిరుగుబాటు అని పిలిచేవారు.

### ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ పాలన (1858-1947)
తిరుగుబాటు విఫలమైన తరువాత, బ్రిటిష్ వారు ఆ ప్రాంతం పరిపాలనా సరిహద్దులను పునర్వ్యవస్థీకరించడం ద్వారా అత్యంత తిరుగుబాటు ప్రాంతాలను విభజించడానికి ప్రయత్నించారు, ఢిల్లీ ప్రాంతాన్ని 'ఆగ్రా వాయువ్య ప్రావిన్సులు' నుండి వేరు చేసి పంజాబ్‌లో విలీనం చేశారు, అదే సమయంలో అజ్మీర్-మార్వార్ ప్రాంతం రాజపుతానాలో  విలీనం చేయబడింది, ఔధ్ రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడ్డాయి. కొత్త రాష్ట్రాన్ని 'ఆగ్రా & ఔధ్  వాయువ్య ప్రావిన్సులు' అని పిలిచారు, దీనిని 1902లో ఆగ్రా & ఔద్ యునైటెడ్ ప్రావిన్సులు అని పేరు మార్చారు. దీనిని సాధారణంగా యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ లేదా దాని సంక్షిప్త నామం యుపి అని పిలిచేవారు.

1920లో ఈ ప్రావిన్స్ రాజధాని అలహాబాద్ నుండి లక్నో మార్చబడింది. హైకోర్టు అలహాబాద్‌లోనే కొనసాగింది, కానీ లక్నోలో ఒక ధర్మాసనం ఏర్పాటు చేయబడింది. అలహాబాద్ నేటి ఉత్తర ప్రదేశ్‌కు ఒక ముఖ్యమైన పరిపాలనా స్థావరంగా కొనసాగుతోంది అనేక పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయాలను కలిగి ఉంది. ఉత్తర ప్రదేశ్ భారత రాజకీయాలకు కేంద్రంగా కొనసాగింది, భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి కేంద్రంగా ఆధునిక భారత చరిత్రలో ప్రత్యేకించి ముఖ్యమైనది. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం, అలీఘర్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం,దారుల్ ఉలూమ్ దేవ్ బంద్ వంటి వంటి ఆధునిక విద్యా సంస్థలు ఉన్నాయి. ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో ఉద్యమ నాయకులలో చంద్ర శేఖర్ ఆజాద్ వంటి జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందిన వ్యక్తులు ఉన్నారు, మోతీలాల్ నెహ్రూ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, మదన్ మోహన్ మాలవీయ, గోవింద్ వల్లభ్ పంత్ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ముఖ్యమైన జాతీయ నాయకులు. రైతుల దీర్ఘకాలిక సమస్యలను పరిష్కరించడానికి, వారి ఆక్రమణ హక్కులపై జమీందారీ భూస్వాముల దాడులకు వ్యతిరేకంగా వారిని సమీకరించడానికి, 1936 ఏప్రిల్ 11న కాంగ్రెస్ లక్నో సమావేశంలో అఖిల భారత కిసాన్ సభ (ఏఐకేఎస్) ఏర్పడింది, దీనికి ప్రముఖ జాతీయవాది స్వామి సహజానంద సరస్వతి  మొదటి అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. రైతుల దీర్ఘకాల మనోవేదనలను పరిష్కరించడానికి, జమీందారీ భూస్వాములు వారి ఆక్రమణ హక్కులపై దాడులకు వ్యతిరేకంగా వారిని సమీకరించడానికి, తద్వారా భారతదేశంలో రైతు ఉద్యమాలకు నాంది పలికింది. 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం సమయంలో బలియా జిల్లా వలసరాజ్య అధికారాన్ని పడగొట్టి, చిత్తు పాండే ఆధ్వర్యంలో స్వతంత్ర పరిపాలనను ఏర్పాటు చేసింది. భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఈ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించినందుకు బలియాను "బాఘి బలియా" (రెబెల్ బలియా) అని పిలుస్తారు.

## స్వాతంత్ర్యం తర్వాత (1947 – ప్రస్తుతం)

### 1950 – 2000
భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం తరువాత, 1950లో యునైటెడ్ ప్రావిన్సులను ఉత్తర ప్రదేశ్‌గా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. ఈ రాష్ట్రం భారతదేశానికి ఏడుగురు ప్రధానమంత్రులను అందించింది లోక్‌సభలో అత్యధిక సంఖ్యలో సీట్లను కలిగి ఉంది. దాని రాజకీయ ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, దాని పేలవమైన ఆర్థిక అభివృద్ధి, పరిపాలనా రికార్డు, వ్యవస్థీకృత నేరాలు, అవినీతి కారణంగా ఇది భారతదేశంలోని వెనుకబడిన రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఈ రాష్ట్రం పదేపదే కుల, మత హింస సంఘటనల  వల్ల ప్రభావితమైంది.

1980, 1987 సంవత్సరాలలో మత హింసా సంఘటనలు జరిగాయి. 1992లో హిందూ కార్యకర్తల పెద్ద సమూహం అయోధ్య నగరంలోని 16వ శతాబ్దపు బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేసింది, ఇది రామజన్మభూమి అని చెప్పబడుతుంది. అయోధ్య వివాదం రాష్ట్రవ్యాప్తంగా జాతీయంగా, అంతర్జాతీయంగా భారీ నిరసనలకు దారితీసింది.

### 2000-ప్రస్తుతం
2000లో రాష్ట్రంలోని ఉత్తర జిల్లాలను వేరు చేసి ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. 2017 ఫిబ్రవరిలో యోగి ఆదిత్యనాథ్ ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 2019లో అయోధ్య వివాదాన్ని భారత సుప్రీంకోర్టు పరిష్కరించింది. రామ జన్మభూమి ఆలయ భూమి పూజ 2020 ఆగస్టు 5న జరిగింది.

2020లో అత్యల్ప నేరాల రేటును చూసిన ఇటీవలి కాలంలో ఉత్తరప్రదేశ్ తన పనితీరును గణనీయంగా మెరుగుపరిచింది. ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్ ఆధ్వర్యంలో ఈ రాష్ట్రం దేశంలో వ్యాపారం చేయడానికి రెండవ అత్యంత అనుకూలమైన గమ్యస్థానంగా మారింది.

## ఇవి కూడా చూడండి
* ఫైజాబాద్ చరిత్ర
## మూలాలు

## గ్రంథసూచి
**పాలియోలిథిక్ & నియోలిథిక్ కాలానికి:**
*
*
*

**రాగి నిల్వ సంస్కృతి కోసం:**

* శర్మ, డియో ప్రకాష్, 2002. కొత్తగా కనుగొనబడిన రాగి నిధి, దక్షిణాసియా ఆయుధాలు (క్రీ.పూ. 2800–1500), ఢిల్లీ, భారతీయ కళా ప్రకాశన్, 182 పేజీలు.
* యూల్, పి. 1985. భారతదేశంలో కాంస్య యుగం నాటి లోహపని. సి.హెచ్. బెక్, మ్యూనిచ్ ISBN 3-406-30440-0
* యూల్, పి./హాప్ట్‌మన్, ఎ./హ్యూస్, ఎం. 1989 [1992]. ది కాపర్ హోర్డ్స్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ సబ్‌కాంటినెంట్: ప్రిలిమినరీస్ ఫర్ యాన్ ఇంటర్‌ప్రెటేషన్, జహర్‌బుచ్ డెస్ రోమిష్-జర్మనీస్చెన్ జెంట్రల్ మ్యూజియమ్స్ మెయిన్జ్ 36, 193–275, ISSN 0076-2741
* గుప్తా, SP (ed.). 1995. కోల్పోయిన సరస్వతి & సింధు నాగరికత. కుసుమాంజలి ప్రకాశన్, జోధ్‌పూర్.

**పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతి కోసం:**

*
* చక్రబర్తి, డి.కె. 1968. భారతీయ పురావస్తు శాస్త్రంలో ఆర్య పరికల్పన. ఇండియన్ స్టడీస్ పాస్ట్ అండ్ ప్రెజెంట్ 4, 333–358.
* జిమ్ షాఫర్ . 1984. ఇండో-ఆర్యన్ దండయాత్రలు: సాంస్కృతిక పురాణం పురావస్తు వాస్తవికత. ఇన్: జె.ఆర్. లుకాక్. దక్షిణాసియా ప్రజలు. న్యూయార్క్: ప్లీనం. 1984.
* కెన్నెడీ, కెన్నెత్ 1995. *"దక్షిణాసియా నుండి లభించిన చరిత్రపూర్వ అస్థిపంజర రికార్డులో ఆర్యులను గుర్తించారా?"* , జార్జ్ ఎర్డోసీ, సం.: ది ఇండో-ఆర్యన్స్ ఆఫ్ ఏన్షియంట్ సౌత్ ఏషియా, పుటలు 49–54.

**సెమెట్రీ H సంస్కృతి కోసం:**
*
* http://www.harappa.com
* https://web.archive.org/web/20060908052731/http://pubweb.cc.u-tokai.ac.jp/indus/english/3_1_01.html

**వేద కాలం కోసం:**
* 
* 
* 
*

**ఇండో-స్కింథియన్ల కోసం**

* హర్మాట్టా, జానోస్ , సంపాదకుడు, 1994. *మధ్య ఆసియా నాగరికతల చరిత్ర, రెండవ సంపుటం. స్థిరనివాస సంచార నాగరికతల అభివృద్ధి: క్రీ.పూ. 700 నుండి క్రీ.శ. 250 వరకు* . పారిస్, యునెస్కో పబ్లిషింగ్.
* హిల్, జాన్ ఇ. 2004. *హౌ హాన్షు ప్రకారం పశ్చిమ ప్రాంతాలు.* వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. 
* హిల్, జాన్ ఇ. 2004. *యు* హువాన్ రచించిన వీలు (魏略) *నుండి పశ్చిమ దేశ ప్రజలు : క్రీ.శ. 239 265 మధ్య రచించబడిన మూడవ శతాబ్దపు చైనీస్ వృత్తాంతం.* వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. 
*
* వాట్సన్, బర్టన్. అనువాదం. 1961. *చైనా మహాచరిత్రకారుని రికార్డులు:* స్సు-మా చియెన్ *షిహ్ చి* నుండి అనువదించబడింది . అధ్యాయం 123: టా-యువాన్ వృత్తాంతం , పే. 265. కొలంబియా యూనివర్శిటీ ప్రెస్. ISBN 0-231-08167-7

**కుషానుల కోసం:**
*
*
* ఫక్సెన్నా, డొమెనికో (1980). బుట్కారా I (స్వాత్, పాకిస్తాన్) 1956–1962, వాల్యూమ్ III 1 (ఇంగ్లీష్‌లో). రోమ్: IsMEO (Istituto Italiano Per Il Medio Ed Estremo Oriente).
* ఫాల్క్, హ్యారీ. 1995–1996. *సిల్క్ రోడ్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్కియాలజీ IV* .
* ఫాల్క్, హ్యారీ. 2001. "స్ఫుజిధ్వజుని యుగం & కుషాణుల శకం *.* " *సిల్క్ రోడ్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్కియాలజీ VII* , పేజీలు 121–136.
* ఫాల్క్, హ్యారీ. 2004. " గుప్త రికార్డులలో *కనిష్క యుగం." హ్యారీ ఫాల్క్. సిల్క్ రోడ్ ఆర్ట్ అండ్ ఆర్కియాలజీ X* , పేజీలు 167–176.
* గోయల్, SR "ఏన్షియంట్ ఇండియన్ ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్" కుసుమాంజలి బుక్ వరల్డ్, జోధ్‌పూర్ (భారతదేశం), 2005.
* హిల్, జాన్ ఇ. 2004. *హౌ హాన్షు ప్రకారం పశ్చిమ ప్రాంతాలు.* వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. 
* హిల్, జాన్ ఇ. 2004. *యు* హువాన్ రచించిన వీలు (魏略) *నుండి పశ్చిమ దేశ ప్రజలు : క్రీ.శ. 239* *& 265 మధ్య రచించబడిన మూడవ శతాబ్దపు చైనీస్ వృత్తాంతం.* వ్యాఖ్యానాలతో కూడిన ఆంగ్ల అనువాద ముసాయిదా. 
*
*
*
*
## మరింత చదవండి
*ఆర్.సి. మజుందార్  *&* ఎ.డి. పుసల్కర్ (సంపాదకులు): భారత ప్రజల చరిత్ర  *&* సంస్కృతి. సంపుటి I, వేద యుగం. బొంబాయి: భారతీయ విద్యా భవన్ 1951
* ఆర్.సి. మజుందార్  *&* ఇతరులు. *భారతదేశపు ఉన్నత చరిత్ర* , మాక్‌మిలన్, 1967.
* లోకమాన్య బాలగంగాధర్ తిలక్ "ది ఆర్కిటిక్ హోమ్ ఇన్ ది వేదస్", మెసర్స్ తిలక్ బ్రదర్స్, 1903
## బయటి లింకులు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్

వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ నగరాలు, పట్టణాలు