మధురై చరిత్ర

మదురై భారతదేశం, తమిళనాడు రాష్ట్రంలో ఒక ప్రధాన టైర్ II నగరం. ఇది మదురై జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కేంద్రం, ప్రసిద్ధ హిందూ పుణ్యక్షేత్రం. మదురై లిఖిత చరిత్ర సుమారు 2000 సంవత్సరాల వరకు విస్తరించి ఉంది, ఆ కాలంలో ఇది రాష్ట్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్థిక, మత, సాంస్కృతిక కేంద్రాలలో ఒకటిగా మారింది.
[alt=మదురైలో మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం.|center|thumb=మదురైలో [మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం.|268x268px]]

హోలోసీన్ ప్రారంభంలో సుమారు 10000 సంవత్సరాల క్రితం ఆధునిక మానవులు మదురైలో తొలిసారిగా నివసించారు. పాతరాతియుగం, మధ్యరాతియుగం కాలాలకు చెందిన అనేక పనిముట్లు, కళాఖండాలు ఈ ప్రాంతంలో వేటగాళ్ల సంస్కృతిని సూచిస్తాయి, ఆ సమయంలో ఇక్కడ జనాభా చాలా తక్కువగా ఉండేదని తెలుస్తోంది. మదురై లిఖిత చరిత్ర సుమారు 2500 సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది, శతాబ్దాలుగా ఈ ప్రాంతం ఒక ముఖ్యమైన నివాస స్థావరంగా పరిణామం చెందింది. ఇది తొలి పాండ్యులు రాజధానిగా పనిచేసింది, *[[శిలప్పదికారం]]*, ఇతర సంగం సాహిత్యం రచనలలో ప్రస్తావించబడింది. ఆనాటి గ్రీకు, రోమన్ పండితులు కూడా మదురైని వర్ణించారు. కళభ్రులు పాండ్యులను ఓడించిన తరువాత, వారు మదురైని ఆక్రమించారు.

సా.శ. 6వ శతాబ్దం చివరలో ఈ నగరాన్ని మలి పాండ్యులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆ తరువాత నగరాన్ని సామ్రాజ్య చోళులు పాలించారు, పాండ్యులు వారికి సామంతులుగా ఉన్నారు. క్రమక్రమంగా మదురై సామ్రాజ్య పాండ్యులు రాజధానిగా మారింది, అప్పుడు నగర ఆర్థిక వ్యవస్థ గణనీయమైన పురోగతిని సాధించింది. సా.శ. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మదురైపై మాలిక్ కాఫూర్ దండయాత్ర జరిగింది, ఆపై వరుసగా పలుమార్లు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ దాడులు జరిగాయి. పాండ్యుల మధ్య కూడా అంతర్యుద్ధాలు చెలరేగాయి, దాడులు, అల్లర్లతో నగరం నాశనమైంది. తరువాత, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ తిరుగుబాటు వర్గాలు నగరం చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన మదురై సుల్తానేట్ స్థాపించాయి.
[alt=మదురై పటం, కొన్ని ముఖ్యమైన ప్రదేశాలతో|thumb=[మదురై పటం, కొన్ని ముఖ్యమైన ప్రదేశాలతో|కుడి|213x213px]]
తరువాత, కుమార కంపన నాయకత్వంలోని విజయనగర సామ్రాజ్యం మదురైని జయించి నగర పునరుద్ధరణను చేపట్టింది. విజయనగర పాలకులు నగర గవర్నర్లుగా నాయకులు నియమించారు. కొంతకాలం తర్వాత నాయకులు తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకుని మదురైని తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు. నాయకుల పాలనలో నగరం గణనీయంగా విస్తరించింది, పునరుద్ధరించబడింది. కర్ణాటక నవాబు (ఫ్రెంచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సహాయంతో) సాగించిన కొద్దికాలపు పాలన తర్వాత, సా.శ. 1801లో మదురై అధికారికంగా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడింది. మదురై తరువాత బ్రిటిష్ రాజ్ పాలనలోకి వచ్చింది, ఇది ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేసి నగరాన్ని విస్తరించింది. సా.శ. 1947లో భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, మదురై తొలుత మద్రాస్ రాష్ట్రం కింద, ఆ తరువాత తమిళనాడు రాష్ట్రం కిందకు వచ్చింది. ప్రస్తుతం మదురై తమిళనాడులో మూడవ అతిపెద్ద మహానగరం, పరిశ్రమలు, విద్య, సంస్కృతి, మతాలకు ముఖ్యమైన కేంద్రం.

## చరిత్రపూర్వ యుగం

### తొలి హోలోసీన్
మదురై, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో ఎగువ పాతరాతియుగం, మధ్యరాతియుగం కాలం నుండి *[[హోమో సేపియన్స్]]* నివసించినట్లు తెలుస్తోంది. పాత నగరం మదురైకి ఉత్తరాన వైగై నది ఒడ్డున ఎగువ పాతరాతియుగం కాలానికి చెందిన క్వార్ట్‌జైట్ పనిముట్లు లభించాయి. మదురైకి దక్షిణాన ఉన్న అనేక ఇతర ప్రదేశాలు మధ్యరాతియుగం కాలానికి చెందినవిగా గుర్తించారు. మదురై పరిసరాల్లోని మానమదురై, పెరుమాళ్ మలై ప్రాంతాల్లో నవీన శిలాయుగం నాటి రాక్షస గుళ్లు, డోల్మెన్లు, మెన్‌హిర్లు కనిపిస్తాయి.

మదురైకి నైరుతి దిశలో 20 కి.మీ దూరంలో ఉన్న ఎగువ గుండార్ నది పరీవాహక ప్రాంతంలో 109 సూక్ష్మరాతియుగం ప్రదేశాలను గుర్తించారు. తిరుమంగళం, ఉసిలంపట్టి సమీపంలో ఉన్న ఈ ప్రదేశాలు మధ్యరాతియుగం నాటి నివాసాల స్పష్టమైన సంకేతాలను చూపుతాయి. బ్లేడ్లు, సుత్తిరాళ్లు, ముక్కలు, రేకులు, ఇతర రాతి కళాఖండాలు సేకరించారు, ఇవి మధ్యరాతియుగం నాటివని నిర్ధారించారు, ఈ ప్రజల రాతి పనిముట్ల సముదాయం మైక్రోలిథిక్ సాంకేతికత వాడకాన్ని సూచిస్తుంది.

మదురై చుట్టుపక్కల వాతావరణం ప్రస్తుత పరిస్థితులకు భిన్నంగా ఉండేది. తొలి హోలోసీన్ సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో తేమ పరిస్థితులు ఉండేవి, అయితే ప్రస్తుత అర్ధ-శుష్క పరిస్థితులు మధ్య హోలోసీన్ కాలంలో క్రమంగా ఉనికిలోకి వచ్చాయి. జంతుజాలంలో అనేక మధ్యరాతియుగం నాటి అడవి జంతువులు ఉన్నాయి, నీలగిరి తార్, జెబూ ఉనికిని సూచించే ఎముకలు లభించాయి. రికార్డులలో ఉన్న వృక్షజాలంలో *[[డయోస్కోరియా]]* దుంపలు, *అకాసియా కైసియా* (ఈంగై) ఉన్నాయి. ఆనాటి వేటగాళ్ల సమూహాలు కదలికలు, ఆహార సేకరణ వ్యూహాలు ప్రస్తుతం ఈ ప్రాంతంలో నివసిస్తున్న పాలియన్‌లు అనుసరించే పద్ధతులను పోలి ఉంటాయి.

నవీన శిలాయుగం ప్రదేశాలు సాంకేతికతలో అభివృద్ధిని చూపుతాయి, ప్రజలు మ్యాక్రోలిథిక్ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఉపయోగించినట్లు స్పష్టమవుతోంది. నవీన శిలాయుగం నాటి నైస్ శిలతో చేసిన, రంధ్రాలు చేయబడిన రింగ్‌స్టోన్స్ (లేదా గదలు) కూడా లభించాయి. ఈ కాలానికి చెందిన సుత్తిరాళ్లు, పాతిపెట్టిన కుండలు, మెగాలిథిక్ సమాధులు కూడా కనుగొనబడ్డాయి.

### ఇనుప యుగం (క్రీ.పూ. 1000 - క్రీ.పూ. 300)
ఈ ప్రాంతంలో ఇనుప యుగం అధునాతన ఇనుము సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వైపు గణనీయమైన మార్పును సూచిస్తుంది, మదురై చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో అనేక ఇనుప కత్తులు, ఇనుప చట్రాలు, ఇతర పనిముట్లు, కళాఖండాలు లభించాయి. ఇక్కడ సేకరించిన కుండ పెంకులు, గిన్నెలు, జాడీలు, నలుపు, ఎరుపు రంగుల కుండలు క్రమంగా పట్టణీకరణ వైపు వెళుతున్న సంకేతాలను చూపుతాయి. వధించడం, కాల్చడం సంకేతాలు ఉన్న ఎముకలతో పాటు గొర్రె, మేక ఎముకలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. ఉక్కు ఉత్పత్తి పద్ధతుల్లో శుద్ధి కారణంగా ఈ కాలంలోనే ఒక రకమైన హై-కార్బన్ మూస ఉక్కు అయిన వూట్జ్ ఉక్కు కూడా అభివృద్ధి చేయబడింది.

## తొలి చారిత్రక కాలం (క్రీ.పూ. 600 - సా.శ. 300)

[alt=కీలడి వద్ద పురావస్తు అవశేషాలు|thumb=[కీలడి వద్ద పురావస్తు అవశేషాలు|కుడి|260x260px]]
మదురై లిఖిత చరిత్ర సుమారు క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దానికి చెందినది. క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దానికి చెందిన సంగం కాలం నాటి నివాస స్థలం కీలడి మదురైకి ఆగ్నేయంగా 12 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. మదురైకి 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న మాంగుళం గ్రామంలో పాండ్య రాజు మొదటి నెడుంచెలియన్ (సుమారు క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం) శాసనాలు లభించాయి.
alt=పాండ్య నాణెం, సుమారు సా.శ. 1వ శతాబ్దం.|thumb=కొండల మధ్య ఆలయం, ఏనుగును చూపిస్తున్న పాండ్య నాణెం. శ్రీలంక, సుమారు సా.శ. 1వ శతాబ్దం.
[alt=మదురై గుండా ప్రవహిస్తున్న వైగై నది.|left|thumb=మదురై గుండా ప్రవహిస్తున్న [వైగై నది.|256x256px]]
మెగస్తనీస్ క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో మదురైని సందర్శించి ఉండవచ్చు, అతని రచనలలో నగరాన్ని "*మెథోరా*" అని పేర్కొన్నాడు. అయితే "*మెథోరా*" అనేది ఉత్తర భారత నగరం మధుర అని కొంతమంది పండితులు వాదిస్తారు, ఎందుకంటే అది మౌర్య సామ్రాజ్యం కాలంలో ఒక పెద్ద, స్థిరపడిన నగరం. మెగస్తనీస్ "*మెథోరా*"లో పూజించే ఒక దేవత గురించి స్థానికంగా ప్రచారంలో ఉన్న మౌఖిక సంప్రదాయాన్ని నివేదించాడు, కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇది మదురై ఇలవేల్పు అయిన మీనాక్షి పురాణానికి తొలి రూపం. ఆ కథ ఒక పురుష దేవతతో ప్రారంభమవుతుంది, అతని ఏకైక కుమార్తెకు ఒక పెద్ద సైన్యం, పాలించడానికి ఒక భూభాగం ఇవ్వబడింది. మెగస్తనీస్ నివేదిక ప్రకారం ఆమె పేరు "*పాండియా*", ఈ పేరు ఆమె రాజ్య నామం నుండి వచ్చింది. చివరకు తగిన జీవిత భాగస్వామి దొరకకపోవడంతో దేవుడే స్వయంగా ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ కాలంలో పాండ్యులు ఉనికిలో ఉన్నారని అశోకుడి ప్రధాన శిలా శాసనం 2 ద్వారా తెలుస్తోంది, కాబట్టి మెగస్తనీస్ నిజంగానే మదురైని ప్రస్తావించి ఉండవచ్చు. మదురై ప్రస్తావన కౌటిల్యుడు (క్రీ.పూ. 370–283) రాసిన *[[అర్థశాస్త్రం]]*లో కూడా ఉంది. రోమన్ చరిత్రకారులు ప్లినీ ది యంగర్ (సా.శ. 61 – సా.శ. 112), టోలెమీ (సుమారు సా.శ. 90 – సా.శ. 168), గ్రీకు భూగోళ శాస్త్రవేత్త స్ట్రాబో (క్రీ.పూ. 64/63 – సుమారు సా.శ. 24) రచనలతో పాటు *[[పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ]]*లోనూ మదురై ప్రస్తావన ఉంది. పాండ్యుల దేశాన్ని టోలెమీ *పాండ్యా మెడిటెర్రేనియా* (పాండ్య లోతట్టు ప్రాంతం), *మోడురా రెజియా పాండియోనిస్* (మదురై పాలిస్తున్న పాండ్యులు) అని వర్ణించాడు. తమిళ ఇతిహాసం *[[శిలప్పదికారం]]* (సుమారు సా.శ. 5వ శతాబ్దం) రెండవ పుస్తకం మదురై నేపథ్యంలో సాగుతుంది. సా.శ. 3వ శతాబ్దానికి చెందిన మరో సంగం రచన *[[మదురైక్కాంచి]]* పాండ్యుల పాలనలో ప్రాచీన మదురై, విస్తృత తమిళ ప్రాంత ప్రజల సామాజిక జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. *[[కలిత్తొకై]]* మదురైని "*కూడల్*", "*మాడకూడల్*", "*నాన్మాడకూడల్*" అని పేర్కొంది, నగర ఉత్తర ప్రాకార గోడలకు సరిహద్దుగా ఉన్న వైగై నదిని ప్రస్తావించింది. మరో సంగం రచన *[[పరిపాటల్]]* వైగై నదికి 17 పద్యాలను, మదురైకి 4 పద్యాలను అంకితం చేసింది. ఇది మదురై ప్రజలు వైగై ఒడ్డున ఆనందించడం, నదిలో వివిధ జలక్రీడలలో పాల్గొనడం గురించి వివరిస్తుంది. ఇది పాండ్య రాజు నదిని ఆశ్రయించడం గురించి కూడా వివరిస్తుంది. తిరువాదిరై నక్షత్రం సమయంలో మార్గళి పండుగతో సహా మదురైలో అనేక పండుగలు జరుపుకునేవారు.

### శిలప్పదికారంలో మదురై
*శిలప్పదికారం* మదురై గురించి అనేక వివరాలను అందిస్తుంది. ఉత్తరం నుండి (అంటే ఉరైయూర్ వైపు నుండి) వస్తున్నప్పుడు, మదురై తిరుమల్కుండ్రం (అళగర్ కోయిల్) సమీపంలో సిరుమలైకి ఎడమ వైపున ఉందని చెప్పబడింది. వంటగదుల నుండి వస్తున్న పొగ, విశాలమైన బజారులో వంటవాళ్ళు పెనాలలో రొట్టెలు వేయించడం, బలి అర్పణల పొగ, మదురై మల్లె లాంటి వైగై నది ఒడ్డున పెరిగే వివిధ పూల సువాసనలతో మదురై ఒక రద్దీ నగరంగా వర్ణించబడింది, ఇదంతా ఒక సుగంధ వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఈ నగరం చుట్టూ కందకం ఉందని, నగర కోటపై వివిధ జెండాలు ఏర్పాటు చేశారని వర్ణించబడింది. కందకం నుండి యవన సైనికులు రక్షిస్తున్న కోటలోకి ప్రవేశించడానికి ఇరుకైన మార్గాలు ఉన్నాయి; దాని బజారులో ఇవి ఉన్నాయి:

[alt=కల్లళగర్ ఆలయం, మదురై.|thumb=[కల్లళగర్ ఆలయం, మదురై.|కుడి|264x264px]]
alt=కూడల్ అళగర్ ఆలయం, మదురై.|కుడి|264x264px
శిలప్పదికారం వర్ణించినట్లుగా మదురై ఇలవేల్పు *మదురాపతి*, ఈమె కూడా మీనాక్షి అమ్మవారికి ముందున్న మరొక రూపంగా కనిపిస్తుంది. చేతిలో బంగారు తామర పువ్వు, పాండ్యుల కుటుంబ దేవతగా ఆమె స్థానం వంటి కొన్ని లక్షణాలు *మదురాపతి* లక్షణాలను పోలి ఉన్నట్లు గుర్తించబడింది. *శిలప్పదికారం*లో తిరుమాల్ (విష్ణువు) నివాసంగా కల్లళగర్ ఆలయం ప్రస్తావించబడింది.

### మదురైక్కాంచి
*మదురైక్కాంచి* మదురైలో చక్కటి నిర్మాణంతో కూడిన పరిపాలన గురించి వివరిస్తుంది. మదురై పాండ్యుల రాజధానిగా వర్ణించబడింది, బలమైన ద్వారాలు, వాటిపై గోపురాలు, లోతైన కందకం, ఎత్తైన ప్రాకారం, రద్దీగా ఉండే రెండు పెద్ద బజార్లు, విశాలమైన వీధులు, భవనాలు, మార్కెట్లను కలిగి ఉంది. నగర ముఖద్వారాలు ఏనుగులు వెళ్ళగలిగేంత ఎత్తులో ఉండేవి, ప్రజల ఇళ్ళలో స్తంభాలతో కూడిన హాళ్లు, అలంకరించబడిన గోడలు ఉండేవి. గోడల మీద గార బొమ్మలు, విగ్రహాలను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. రాజుకు ఒక పెద్ద ప్యాలెస్ ఉండేది. దాని ప్రాంగణంలో కస్తూరి మృగం, హంసలను పెంచేవారు. గోడలకు ప్లాస్టర్ చేసి, పువ్వులు, అలంకార డిజైన్ల కుడ్యచిత్రంతో అలంకరించారు. రాజుకు మంత్రులు, అధికారులు, న్యాయమూర్తులు ఉన్నారు. 

పెట్రోలింగ్ సిబ్బంది, సైనికులు వీధుల్లో కాపలా కాసేవారు, పన్నులు వసూలు చేసేవారు, దొంగతనాల బారి నుండి వ్యాపారులను రక్షించేవారు. నగరంలో అనేక దేవాలయాలు ఉండేవి; కుటుంబాలు ఈ దేవాలయాల్లోని దేవుళ్లకు అర్పణలు తీసుకెళ్లేవి, *మదురైక్కాంచి* ప్రకారం ఈ దేవాలయాల లోపల సంగీతకారులు వివిధ శైలుల సంగీతాన్ని వాయించేవారు. 

నగరంలో వివిధ సంస్కృతులు, భాషలకు చెందిన ప్రజలు నివసించేవారు, ఒకే వృత్తికి చెందిన వారు తరచుగా కలిసి స్థిరపడేవారు. నగరంలో రకరకాల జెండాలు ఎగురవేశారు, సమాచారాన్ని తెలియజేయడానికి, ప్రకటనలు చేయడానికి *[[పరై]]* వంటి సంగీత వాయిద్యాలను ఉపయోగించారు. వృత్తి కళాకారులు, వ్యాపారుల రాకతో నగరం సందడిగా ఉండేది. పగటిపూట మాదిరిగానే రాత్రిపూట కూడా మార్కెట్లు చురుకుగా పనిచేస్తూ మదురై రాత్రివేళల్లో కూడా ఉల్లాసంగా ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది. ప్రజలు ఎంబ్రాయిడరీ చేసిన పట్టు వస్త్రాలు లేదా పత్తి బట్టలు ధరించేవారు. వారు ముత్యాలు దండలు, గవ్వలు చేసిన గాజులు, రత్నాలు పొదిగిన బంగారు ఉంగరాలు, పూల దండలు, కాలి పట్టీలు ధరించేవారు. వారు వదులైన వస్త్రాలు, జుట్టుపై పువ్వులు, అలంకరించబడిన తలపాగాలు, ముత్యాలు, రత్నాలు పొదిగిన కాలి పట్టీలు ధరించేవారు.

## కళభ్ర రాజవంశం (సా.శ. 300 - సా.శ. 590)

[alt=కీలకుయిల్‌కుడిలోని సమணர் కొండల వద్ద జైన శిల్పాలు.|thumb=[కీలకుయిల్‌కుడి, సమణర్ కొండల వద్ద జైన శిల్పాలు.|left|300x300px]]
సంగం యుగం తరువాత, మదురైతో సహా నేటి తమిళనాడులోని చాలా భాగం కళభ్ర రాజవంశం పాలనలోకి వచ్చింది. పల్లవ, పాండ్యుల శాసనాలలో కళభ్రులు చోళులు, పాండ్యులు, చేరలను ఎలా ఓడించి తమ పాలనను స్థాపించారో వివరిస్తాయి. ఈ కాలంలో జైన మతం, బౌద్ధమతం ప్రాధాన్యత పొందాయి. సా.శ. 470లో మదురైలో పూజ్యపాదుని శిష్యుడైన వజ్రనంది ద్రావిడ సంఘాన్ని స్థాపించాడని చెబుతారు. శైవ సన్యాసి మూర్తి నాయనార్ ఈ కాలంలో మదురైలో నివసించాడని ఊహిస్తున్నారు. *మణిమేఖలై* వంటి అనేక సాహిత్య రచనలు ఈ కాలానికే ఆపాదించబడ్డాయి. కళభ్ర రాజవంశాన్ని చివరకు సా.శ. 590లో పాండ్య రాజవంశం ఓడించింది. 

## పాండ్య రాజవంశం (సా.శ. 590 - సా.శ. 1100)

alt=కళుగుమలైలోని వెట్టువాన్ కోయిల్.|కుడి|250x250px
సుమారు సా.శ. 590 కాలంలో జీవించిన కడుంకోన్ నాయకత్వంలోని పాండ్యులు కళభ్ర రాజవంశాన్ని బహిష్కరించారు. భక్తి ఉద్యమ సన్యాసి సంబంధార్ మదురైలోని *సొక్కనాథర్* (శివుడు) ప్రశంసలలో పాడుతూ, అతన్ని అలవాయి మహాదేవుడిగా "*అలవాయి అన్నల్*" అని ప్రస్తావించాడు. మదురైకి మరొక ముద్దుపేరుగా ఉన్న అలవాయి అనేది శివుడికి చెందిన నగరాన్ని చుట్టుముట్టే పౌరాణిక పాము వాసుకిని (హాలాహలం మూలం) సూచించవచ్చు, లేదా దాని చుట్టూ ఉన్న నీటితో నిండిన కందకాలను (ఇక్కడ "*ఆల్*" అంటే "నీరు") సూచించవచ్చు. అరికేసరి మారవర్మన్ ఈ కాలంలో బహుశా అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు. అతడు పల్లవులు, చేరలు తదితరులతో జరిగిన అనేక యుద్ధాల్లో విజయం సాధించాడని చెబుతారు. సంబంధార్‌కు సమకాలికుడిగా ప్రస్తావించబడిన కూన్ పాండ్యన్‌నే అరికేసరి అని కూడా గుర్తిస్తారు. 

కడుంకోన్ వారసుల్లో ఒకరైన మొదటి మారవర్మన్ రాజసింహుడు తన కాలంలో మదురై నగరాన్ని పునరుద్ధరించాడని నివేదించబడింది. సా.శ. 5వ శతాబ్దం వరకు కొర్కై నుండి కూడా పాలించిన పాండ్యులకు సా.శ. 7వ శతాబ్దం నాటికి మదురై ఏకైక రాజధానిగా మారింది. పశ్చిమ చాళుక్యులపై (కర్ణాటక) విజయం సాధించిన తరువాత పాండ్య కొచ్చడైయాన్ రణధీరకు ఇవ్వబడిన "మధురై కరుణాటకన్" అనే బిరుదు, ఆ సమయానికి మదురై పాండ్యుల మాతృభూమిగా పరిణామం చెందడాన్ని సూచిస్తుంది. నెడుంజడైయన్ వేల్వికుడి శాసనం ఈ కాలం గురించి తెలుసుకోవడానికి ఒక ముఖ్యమైన మూలం. వైష్ణవ భక్తి సన్యాసి పెరియాళ్వార్, పాండ్య శ్రీమార శ్రీవల్లభుని మదురై ఆస్థానంలో జరిగిన మతపరమైన వివాదంలో గెలిచినట్లు సాధారణంగా పరిగణిస్తారు. ఆ తరువాతి పాలకులు పాండ్య భూభాగాన్ని విస్తరించారు, సా.శ. 9వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి వారు తమ ఉత్తరాన పెరుగుతున్న చోళుల చేతిలో అడ్డుకట్ట పడేవరకు ప్రాచీన తమిళకంలో ఎక్కువ భాగాన్ని నియంత్రించారు.
[alt=యానైమలై, మదురై.|left|thumb=[యానైమలై, మదురై.|259x259px]]
మదురైకి ఈశాన్యంగా ఉన్న యానైమలై ఈ కాలపు ఇతర రచనలలో ఎక్కువగా ప్రస్తావించబడింది. మారంజడైయన్ నెడుంజడైయన్ (మొదటి మారవర్మన్ రాజసింహ కుమారుడు, వేల్వికుడి శాసనాన్ని జారీ చేసినవాడు) పాలనా కాలానికి చెందిన సుమారు సా.శ. 770 నాటి రెండు శాసనాలు యానైమలై నరసింగం ఆలయంలో లభించాయి. యానైమలై జైనులకు కూడా నివాసంగా ఉండేది, సుమారు సా.శ. 850 నాటికి కొండపై మహావీరుడు, పార్శ్వనాథుడు, బాహుబలి, యక్షి అంబికల బొమ్మలు చెక్కబడ్డాయి. ఈ శాసనాలు వట్టెలుట్టు, తమిళ గ్రంథ లిపిలో చెక్కబడ్డాయి. 

## చోళ రాజవంశం (సా.శ. 910 - సా.శ. 1100)

[alt=మొదటి రాజరాజ చోళుడి రాజముద్ర...|thumb=[మొదటి రాజరాజ చోళుడు|మొదటి రాజరాజు రాజముద్ర, చోళులు (పులి), పాండ్యుల (జంట చేపలు) చిహ్నాలతో వారిద్దరిపై ఆధిపత్యానికి సంకేతంగా ఉంది. లార్జర్ లైడెన్ ప్లేట్స్, సుమారు సా.శ. 1006.|కుడి|283x283px]]
సా.శ. 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పాండ్యులు చోళులకు లోబడ్డారు, సా.శ. 13వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు మదురై చోళుల నియంత్రణలో ఉంది, అప్పుడు మదురై రాజధానిగా రెండవ పాండ్య సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. మదురైని ఆక్రమించిన (మరియు "*మతిరైక్కొండ*" అంటే "మదురై విజేత" అనే బిరుదు పొందిన) మొదటి సామ్రాజ్య చోళుడు మొదటి పరాంతకుడు, ఎంతో పోరాటం తరువాత మొదటి రాజరాజ నాయకత్వంలోని చోళులు చివరకు పాండ్యులను అణచివేయగలిగారు. పాండ్యులను అదుపులో ఉంచడానికి, చోళులు ఈ పాండ్య ప్రావిన్సులకు తమ సొంత రాజకుటుంబ సభ్యులను వైస్రాయ్‌లుగా నియమించారు, వారిని "*చోళ-పాండ్య*" అనే బిరుదుతో పిలిచేవారు. పాండ్యులు ఈ చోళులకు తిరుగుబాటు చేసే సామంతులుగా మదురై నుండి పాలించారు.

చోళులు నగరంలో అనేక రాజభవనాలు నిర్మించారని, దేవాలయాలకు విరాళాలు ఇచ్చారని ప్రసిద్ధి. మొదటి రాజేంద్రుడు ఇక్కడ ఒక రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు, ఈ కాలానికి చెందిన చోళ శాసనాలు నగర సింహాసనాలు, తోటలు, గదులు, ప్రాకారాలు, వివిధ హాళ్ళను ప్రస్తావిస్తున్నాయి. మూడవ కులోత్తుంగుడు అలవాయి (మదురై) దేవతను పూజించాడు, ఆలయానికి వివిధ బహుమతులు ఇచ్చాడు.

## సామ్రాజ్య పాండ్యులు (సా.శ. 1100 - సా.శ. 1300)
[alt=మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యునిదిగా గుర్తించబడిన ఒక రాజు బాస్-రిలీఫ్|thumb=[మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యుడు|మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యునిదిగా గుర్తించబడిన ఒక రాజు బాస్-రిలీఫ్ శిల్పం.|440x440px]]
మొదటి కులోత్తుంగుడి పాలన ప్రారంభం నుండి పాండ్యులు చోళులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేయడం ప్రారంభించారు. సా.శ. 12వ శతాబ్దపు పాండ్యుల అంతర్యుద్ధంతో పాండ్యులు చోళ సామ్రాజ్యానికి తిరుగుబాటుదారులైన సామంతులుగా ఉన్నప్పటికీ క్రమంగా శక్తిని పుంజుకోవడం ప్రారంభించారు. మొదటి సడయవర్మన్ కులశేఖర చోళులకు కప్పం చెల్లించడానికి నిరాకరించినప్పుడు, మూడవ కులోత్తుంగ చోళుడి నాయకత్వంలోని చోళులు మదురైపై దండెత్తి, పాండ్యులను ఓడించి, మదురైలో వీరాభిషేకం చేసి, పాండ్యుల పట్టాభిషేక మండపాన్ని ధ్వంసం చేసి, గాడిదలతో దున్నించి శిధిలాలపై కలుపు మొక్కలను నాటారు. పాండ్యుడు కులోత్తుంగుడికి లొంగిపోయాడు, సా.శ. 1216 వరకు మదురై చోళుల ఆధిపత్యంలో ఉంది, అప్పుడు పాండ్య వారసుడు మొదటి మారవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ మదురై నియంత్రణను తీసుకున్నాడు, చోళులకు చెందిన తంజావూరు, ఉరైయూర్‌లను దోచుకున్నాడు, పళైయారైలో వీరాభిషేకం చేసి చోళులను అజ్ఞాతవాసంలోకి తరిమికొట్టాడు. అప్పుడు చోళులు సుందరానికి లొంగిపోయి అతని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరిస్తూ అతనికి నివాళులు అర్పించారు. సుందరం రికార్డులు మదురైలోని ప్యాలెస్‌లో మళవరాయన్ (మళవుల రాజు) అనే అతని సింహాసనాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తాయి.

తరువాతి పాలకుడు, మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యన్, సామ్రాజ్య పాండ్యులలో గొప్ప పాలకుడిగా పరిగణించబడతాడు. అతని పాలనలోనే పాండ్య సామ్రాజ్యం ఉత్తరాన నెల్లూరు నుండి దక్షిణాన శ్రీలంక వరకు, పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రం నుండి తూర్పున బంగాళాఖాతం వరకు మదురై రాజధానిగా అత్యధిక విస్తీర్ణానికి చేరుకుంది. అతను అళగర్ కోయిల్‌లో స్తంభాల మండపాన్ని నిర్మించాడు, మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం తూర్పు గోపురాన్ని నిర్మించాడు. జటవర్మన్ తరువాత మొదటి మారవర్మన్ కులశేఖర పాండ్యన్ పాలించాడు.
[alt=మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యుని కింద అత్యధిక విస్తీర్ణంలో ఉన్న పాండ్యులు.|thumb=మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యుని పాలనలో అత్యధిక విస్తీర్ణంలో ఉన్న [పాండ్యులు.|కుడి|228x228px]]

### పరిపాలన, సంస్కృతి
ఈ కాలంలో మదురై అనేక రంగాలలో అభివృద్ధిని సాధించింది. గ్రామ, పట్టణ స్థాయిలలో స్థానిక పాలన సమర్థవంతమైన పరిపాలనను నిర్ధారించింది, అనేక చెరువులు, కాలువలు, తూములు నిర్మించబడ్డాయి. "పరాక్రమ పాండ్యన్ కాల్" అని రుజువు చేస్తున్నట్లుగా కాలువలకు రాజుల పేర్లు, బిరుదులు పెట్టారు. భూమి శిస్తు దేశానికి ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా ఉండేది, దేవాలయాల నిర్వహణకు భరోసా ఇవ్వడానికి ఈ ఆదాయాలలో ఒక వాటాకు దేవాలయాలకు అర్హత ఉంది. నగరంలో మణిగ్రామం, అంజువన్నం, అయ్యవోలే ఐదు వందల శాఖలతో సహా అనేక వాణిజ్య సమూహాలు పనిచేసేవి. 

రాష్ట్ర పరిపాలన ఒక విస్తృతమైన ప్రక్రియ, పాండ్య రాజు నేతృత్వంలో అధికారులను కలిగి ఉండేది. సంబంధిత అధికారుల అభ్యర్థనకు (తమిళం: కేళ్వి) ప్రతిస్పందనగా రాజు మౌఖిక ఆదేశాల ద్వారా తన పనులను నిర్వహించేవాడు. ఈ ఆదేశాలను అమలు చేయడానికి, ఒక ప్రత్యేక అధికారి (తమిళం: తిరుమందిర ఓలై) రాజు డిక్రీని ప్రత్యేక రిజిస్టర్‌లో (తమిళం: వరిపొత్తగం) నమోదు చేసేవాడు, ఈ రిజిస్టర్లను నిర్వహించే రెవెన్యూ శాఖ (తమిళం: పురవువరి తినైక్కల నాయగం) రాజు ఆదేశాలను అమలు చేయడం గురించి సంబంధిత అధికారులకు ఒక కార్యనిర్వాహక ఆదేశం (తమిళం: ఓలై) జారీ చేసేది. ఆదేశం అమలు కోసం జరిపిన లావాదేవీకి సంబంధించి రెవెన్యూ శాఖ ఒక ఆర్డర్ పత్రాన్ని (తమిళం: ఉల్వరి) కూడా జారీ చేసేది, దీనిపై అనేక మంది రెవెన్యూ అధికారులు (తమిళం: వరియిలార్) సంతకం చేసేవారు. లావాదేవీ రెవెన్యూ రిజిస్టర్‌లో నమోదు చేయబడేది, రాజు ఆదేశం అమలు చేయబడేది. రెవెన్యూ రిజిస్టర్ మదురైలో నిర్వహించబడేది, ఇది వివిధ లావాదేవీలు, భూమి హక్కుల రికార్డులను వివరించేది. అమలు చేసిన తరువాత, మౌఖిక ఆదేశం, ఆర్డర్ పత్రం వివిధ దేవాలయాలలో రాయిపై లేదా వేర్వేరు శాసన బ్లాక్‌లుగా చెక్కబడేవి.
[alt=మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం, మదురై.|left|thumb=[మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం, మదురై.|275x275px]]
alt=కాజీమార్ పెద్ద మసీదు, మదురై.|కుడి|264x264px
alt=సుబ్రహ్మణ్య స్వామి ఆలయం, తిరుపరంకుండ్రం|కుడి|331x331px
మాడకుళం నీటి చెరువు చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన మాడకుళంకిల్ ప్రావిన్స్ పరిధిలోకి మదురై వచ్చింది. ఈ చెరువు గొప్ప ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుందని, ఆ కాలపు సమకాలీన సాహిత్య రచనలు దీన్ని ప్రస్తావించాయి. ఈ ప్రావిన్స్‌లోని ఇతర ప్రదేశాలలో తిరుపరంకుండ్రం, కోడిమంగళం ఉన్నాయి. ఈ కాలంలో మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం విస్తరించబడింది, మీనాక్షిని "తిరుకామకొట్టత్తు ఆలుడైయ నాచ్చియార్" అని, సుందరేశ్వరుని (శివుడు) "తిరుఆలవాయియుడైయ నాయనార్" అని ప్రస్తావించారు. దీపాలు, ఆచారాలు, మఠాలు, పండుగలు, దాని కార్మికుల నిర్వహణ కోసం దేవాలయాలకు వివిధ రకాల విరాళాలు ఇచ్చారు. మీనాక్షి ఆలయం వివిధ నిర్మాణాలు, పునరుద్ధరణలను వివరించే సాహిత్య రచన "తిరుప్పని మాలై", మొదటి మారవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ నిర్మించిన సుందరేశ్వర (శివుడు) క్షేత్రానికి చెందిన తొమ్మిది అంతస్తుల గోపురం తేదీని సా.శ. 1218 గా ఇస్తుంది. మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ నిర్మించిన ఆలయ తూర్పు గోపురం పాండ్యుల చిహ్నమైన జంట చేపల కిరీటాన్ని కలిగి ఉంది. మీనాక్షి క్షేత్రం మూడు అంతస్తుల గోపురాన్ని సా.శ. 1228లో ఆనందతాండవ నంబి లేదా అతని భార్య మొదటి మారవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ ఆధ్వర్యంలో నిర్మించినట్లు "తిరుప్పని మాలై", దాని పరిచయ పద్యాలు "తిరుప్పని వివరమ్" చెబుతున్నాయి. సా.శ. 13వ శతాబ్దం చివరలో ఖాజీ సయ్యద్ తాజుద్దీన్ చేత కాజీమార్ పెద్ద మసీదు కూడా ఈ యుగంలోనే నిర్మించబడిందని చెబుతారు.

### మార్కో పోలో పర్యటన
వెనీషియన్ అన్వేషకుడు మార్కో పోలో మొదటి జటవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ కాలంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించినట్లు భావిస్తారు, అతను పాండ్య సామ్రాజ్యం (అతని కాలంలో) అభివృద్ధి చెందుతోందని పేర్కొన్నాడు. అతను ఐదుగురు పాండ్య సోదరులు కలిసి రాజ్యాన్ని పాలించడం గురించి, సుందర పాండ్యన్ దేశానికి రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయడం గురించి మాట్లాడాడు. అతను మదురైని పర్షియన్ పదం "షహర్ పాండి" నుండి గ్రహించినట్లు భావించే "షెహర్ మండి"గా ప్రస్తావించాడు. ఈ దేశం ముత్యాలకు ప్రసిద్ధి చెందిందని, ఈ ముత్యాల నుండి రాజుకు గొప్ప సంపద లభించిందని అతను గమనించాడు. రాజుతో సహా ప్రజలందరూ కేవలం ఒక వస్త్రం ముక్కను ధరించడం, రాజు ఆభరణాలలో పచ్చలు, కెంపులు, నీలమణులు, బంగారం, ముత్యాలు, ఇతర రత్నాలు ఉండటం వంటి దేశ ఆచారాలను అతను వివరించాడు; రాజు దగ్గర ముత్యాల దండ (జపమాల అని భావిస్తారు) కూడా ఉండేది. రాజుకు అత్యావశ్యక పరిస్థితుల్లో సహాయం చేసే (ఆపత్తుదవిగళ్) నమ్మకమైన అంగరక్షకులు ఉండేవారు. వారు మరణం వరకు అతని వెన్నంటి ఉంటారు, మరణానంతరం కూడా అతనితో పాటు ఉండాలనే నమ్మకంతో చనిపోయిన రాజు దహనక్రియల మంటల్లోకి దూకేవారు. 

ఈ దేశ ప్రజలు తమ ఇంటి గోడలకు ఆవు పేడను పూసే ఆచారాన్ని పాటిస్తారని కూడా మార్కో పోలో పేర్కొన్నాడు. పాలకులతో సహా అన్ని వర్గాల ప్రజలు నేలపై కూర్చునే ఆచారాన్ని అనుసరిస్తారు. ఆ రోజుల్లో వరి ప్రధాన పంట; ప్రజలు తినడానికి కుడి చేతిని మాత్రమే ఉపయోగించాలి, తమ సొంత త్రాగునీటి పాత్రలను వాడాలి. ఉన్నత వర్గాల వారు చెరుకు గడ్డి, తుంగ గడ్డితో (పట్టమడై చాప చూడండి) చేసిన చాపలపై పడుకునేవారు, సామాన్యులు నేలపై పడుకునేవారు. చాలా మంది వ్యక్తులకు వారి చిన్న వయస్సులోనే వ్యాపారులుగా శిక్షణ ఇచ్చేవారు.

## ఢిల్లీ, మదురై సుల్తానేట్లు (సా.శ. 1335 - సా.శ. 1378)

alt=మదురై సుల్తానేట్ మొదటి పాలకుడు జలాలుద్దీన్ అహ్సన్ ఖాన్ నాణెం, సా.శ. 1335–1339|ఎడమ|244x244px
మొదటి కులశేఖర పాండ్యన్ (సా.శ. 1268–1308) మరణం తరువాత, అతని కుమారులు నాల్గవ వీర పాండ్యుడు, నాల్గవ సుందర పాండ్యుడు సింహాసనం కోసం యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యారు. వరంగల్ ముట్టడిలో పాల్గొన్న మాలిక్ కాఫూర్ పాండ్య రాజ్యం, దాని సంపద, రాజ్యంలోని అంతర్గత విభేదాల గురించి విన్నాడు. అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ అనుమతితో అతను మదురై వైపు కవాతు చేశాడు, సా.శ. 1311 మార్చి నాటికి పాండ్య సరిహద్దులకు చేరుకున్నాడు. అతను మార్గమధ్యంలో నగరాలను దోచుకుంటూ మదురై వైపు కదులుతుండగా, పాండ్యుల గెరిల్లా వ్యూహాలు అతన్ని అడ్డుకున్నాయి. అయినప్పటికీ అతను సా.శ. 1311 ఏప్రిల్ 10న మదురైపై దాడి చేశాడు. అతని రాకకు ముందే పాండ్యులు తమ రాజకుటుంబం, సంపదలతో కలిసి నగరం విడిచి పారిపోయారు. కాఫూర్ నగరమంతటా మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం వద్ద మిగిలి ఉన్న కొన్ని ఏనుగులను పట్టుకున్నాడు, ఆలయాన్ని దోచుకున్నాడు, దానికి నిప్పు పెట్టాడు. కాఫూర్ అంతకు ముందు చిదంబరంలోని (బంగారు పైకప్పు ఉన్న) నటరాజ ఆలయాన్ని కూడా దోచుకున్నాడు, అక్కడ 250 ఏనుగులను పట్టుకున్నాడు. ఆ తరువాత మాలిక్ కాఫూర్ వెనక్కి తగ్గాడు.

మాలిక్ కాఫూర్ దండయాత్ర తరువాత, పాండ్యుల అంతర్యుద్ధం మళ్ళీ పునఃప్రారంభమైంది. వేనాడు చేరలకు చెందిన కులశేఖరుని అల్లుడు రవివర్మన్ పరిస్థితులను ఆసరాగా చేసుకుని మదురై మీదుగా కంచి వరకు ఆక్రమించాడు. కుతుబ్-ఉద్-దీన్ ముబారక్ షా పాలనలో ఖుస్రౌ ఖాన్ మదురైపై మరో దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. ఈ వరుస దండయాత్రలతో పాండ్యులు తమ మదురై స్థావరాన్ని కోల్పోయారు. వారు దక్షిణ పాండ్య దేశం నుండి పాలన సాగించారు, అప్పుడప్పుడు మదురై కొత్త పాలకులపై విఫల దాడులు చేశారు.

ఖుస్రౌ ఖాన్ దండయాత్ర తరువాత మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మదురైపై దండెత్తాడు, అప్పుడు నగరం తుగ్లక్ రాజవంశం ఆధ్వర్యంలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలనలోకి వచ్చింది. మదురై గవర్నర్ జలాలుద్దీన్ అహ్సన్ ఖాన్ ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌పై తిరుగుబాటు చేసి సా.శ. 1335లో మదురై సుల్తానేట్‌ను స్థాపించి తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు. అంతర్గత విభేదాల కారణంగా అనేక సంవత్సరాల అస్థిర పాలన తరువాత సా.శ. 1378లో విజయనగర సామ్రాజ్యం చేతిలో ఓడిపోయిన మదురై సుల్తానేట్ అంతమైంది. సా.శ. 15వ శతాబ్దం చివరి నాటికి సహస్రాబ్దికి పైగా మదురైని పాలించిన పాండ్యులు నగరాన్ని శాశ్వతంగా కోల్పోయారు, ఒక శాఖ తెన్కాసికి వలసపోగా, మరికొన్ని పాండ్య శాఖలు నేటి తమిళనాడు, కేరళ దక్షిణ ప్రాంతాలకు వలస వెళ్ళాయి.

### మూలాలు
ఇబ్న్ బటూట, అమీర్ ఖుస్రౌ, అబ్దుల్ మాలిక్ ఇసామి, అబుల్ఫెడా, జియావుద్దీన్ బరానీ తదితర ముస్లిం పండితులు ఈ కాలం గురించి సమాచారానికి ప్రధాన మూలాలుగా ఉన్నారు. మదురైని "మధుర" లేదా "మార్డి" అని ప్రస్తావించారు, నగరం చుట్టూ దాదాపు చొరబడలేని కోట ఉండేదని చెప్పారు. మదురైలో జనాభాను బలితీసుకున్న ఒక మహమ్మారి గురించి ఇబ్న్ బటూట చెప్పాడు, నాల్గవ మదురై సుల్తాన్ ఘియాసుద్దీన్ ముహమ్మద్ దంఘానీ కూడా దానితోనే మరణించాడని తెలిపాడు. పదునైన కొయ్యలపై తమిళ బాధితులను బలి ఇచ్చిన ఘియాసుద్దీన్ చర్యలను అతను ఖండించాడు. చివరి మదురై సుల్తాన్ అలావుద్దీన్ సికందర్ షా దర్గా అయిన తిరుపరంకుండ్రం దర్గా మదురైలోని తిరుపరంకుండ్రంలో ఉంది.

మదురై స్థానీకర్ వరలారు, మదురైత్తలవరలారు, పాండియన్ క్రానికల్ వంటి తమిళ చారిత్రక గ్రంథాలు ఈ కాలపు దేవాలయాలు, వాటి విధ్వంసం, తరువాత వాటి పునరుద్ధరణ గురించి మరింత సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. మీనాక్షి అమ్మవారి విగ్రహాన్ని రక్షించడానికి ఆలయ నిర్వాహకులు, కార్మికులు గర్భగుడిని కప్పిపుచ్చేలా ఒక రాతి గోడను నిర్మించారు, అర్ధమండపంలో దాని ముందు మరొక విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించారు, తద్వారా ఆక్రమణదారులు ఈ విగ్రహాన్నే అసలు దేవతగా పొరబడి అపవిత్రం చేస్తారని, తద్వారా అసలు విగ్రహం సేఫ్‌గా ఉంటుందని వారు భావించారు. వారు ఇతర విగ్రహాలను (ఉత్సవ మూర్తులు) తరువాత తిరిగి తీయవచ్చని భూమిలో పాతారు. ఆక్రమణదారులు ఆలయంలోని 14 గోపురాలను ధ్వంసం చేశారు, అనేక భాగాలను నాశనం చేశారు, అయితే పశ్చిమ గోపురం, సన్నిధి గోపురం, అర్ధమండపంతో సహా ఆలయ లోపలి భాగాలు విధ్వంసం నుండి తప్పించుకున్నాయి. 

## విజయనగర రాజవంశం, మదురై నాయకులు (సా.శ. 1371 - సా.శ. 1736)

alt=తిరుమలై నాయక ప్యాలెస్, మదురై.|thumb=మదురైలో తిరుమలై నాయక ప్యాలెస్
alt=రాత్రి వేళ దీపాల వెలుగులో తిరుమలై నాయక్కర్ మహల్.|కుడి|276x276px
మొదటి బుక్క రాయల కుమారుడు కుమార కంపన విజయనగర సైన్యాన్ని మదురై సుల్తానేట్‌పైకి నడిపించి సా.శ. 1371లో సుల్తానేట్‌ను పడగొట్టాడు. అతను "నాయక్కన్మార్లు" అని పిలువబడే అనేక మంది అధిపతులను నియమించాడు, స్వయంగా మదురై వైస్రాయ్ "ఉడైయార్" అనే బిరుదును ధరించాడు. తదుపరి వైస్రాయ్‌లు రాజకుటుంబ సభ్యులే, ఈ పద్ధతి కృష్ణదేవరాయల పాలన వరకు కొనసాగింది. సా.శ. 1385లో రెండవ హరిహరుడు సమర్థవంతమైన పరిపాలన కోసం తన సొంత కుమారులను తన సామ్రాజ్యంలోని వివిధ భాగాలను పాలించడానికి నియమించాడు, విరూపాక్ష రాయలు దక్షిణ ప్రాంతాలైన మదురై పరిసర ప్రాంతాలకు గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డాడు. మదురై విజయనగర పాలకులకు సామంతులైన బాణుల పాలనలో కూడా ఉండేది. ఆచారబద్ధంగా "తిరుప్పని మాలై" నమోదు చేసిన ప్రకారం సా.శ. 1452లో మదురైని పాలించిన బాణ రాజు తిరుమాలిరుంజోలైనిన్ఱాన్ మావలివనదరాయన్ మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయ మీనాక్షి క్షేత్రాన్ని విస్తరించాడు.

తరతరాలుగా పాలనలో నిరంతర మార్పుల తరువాత, మదురై విజయనగర రాజుల ప్రతినిధులైన నాయకుల పాలనలోకి వచ్చింది. సా.శ. 1532 నాటికి, వారు మదురైని స్వంతంగా నిర్వహించడం ప్రారంభించారు. నాయకులు మదురైని 200 సంవత్సరాలకు పైగా పాలించారు, సుమారు సా.శ. 1532 నుండి సా.శ. 1736 వరకు రాజధాని నగరం మదురై, తిరుచిరాపల్లి మధ్య మారుతూ ఉండేది. ఈ రాజవంశం కళలు, సాంస్కృతిక, పరిపాలనా సంస్కరణలు, గతంలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ దోచుకున్న దేవాలయాల పునరుద్ధరణతో పాటు తిరుమలై నాయక ప్యాలెస్‌లో అద్భుతంగా కనిపించే నాయక శైలి విజయనగర నిర్మాణకళ అనే కొత్త నిర్మాణ శైలిని ప్రవేశపెట్టడంలో సాధించిన విజయాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ రాజవంశంలో 13 మంది పాలకులు ఉన్నారు, వారిలో తొమ్మిది మంది రాజులు, ఇద్దరు రాణులు, ఇద్దరు ఉమ్మడి రాజులు ఉన్నారు. వారిలో వ్యవస్థాపకుడు విశ్వనాథ నాయకుడు, రాజు తిరుమల నాయక, రాణి మంగమ్మ అత్యంత ముఖ్యమైనవారు.

### తిరుమల నాయక, అతని వారసులు
తిరుమల నాయక ప్రారంభంలో విజయనగర సామ్రాజ్యానికి విధేయుడిగా ఉన్నాడు, కాని తరువాత మూడవ శ్రీరంగతో విభేదించాడు. ఇది రెండు వర్గాలలో ఆగ్రహానికి దారితీసింది, చివరకు తిరుమల తన స్వేచ్ఛను ప్రకటించుకున్నాడు. తిరుమల కళలు, వాస్తుశిల్పానికి గణనీయమైన కృషి చేశాడు. అతని కాలంలో నాయక ప్యాలెస్‌తో పాటు మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయానికి అనేక మరమ్మతులు, పునరుద్ధరణ పనులు జరిగాయి, అక్కడ 'పుదుమండపం' నిర్మాణం జరిగింది. శిల్పశాస్త్రాల ప్రకారం మదురైని పునర్నిర్మించారని, మీనాక్షి ఆలయం చుట్టూ మరింత ఏకకేంద్రక వీధులను (ముఖ్యంగా మాసి వీధులు) నిర్మించారని నాయకులు ప్రసిద్ధి చెందారు. నాయకులు చిత్తిరై పండుగను దాని ప్రస్తుత రూపంలోకి మార్చారు, తిరుమలై నాయక వండియూర్ తెప్పకుళంలో వార్షిక తెప్పోత్సవం పండుగను స్థాపించినట్లు ప్రసిద్ధి చెందాడు.
alt=గాంధీ మెమోరియల్ మ్యూజియం, ఒకప్పుడు రాణి మంగమ్మ ప్యాలెస్.|కుడి|267x267px
సా.శ. 1637లో తిరుమల నాయక పాలనలో మదురై కోటను తిరిగి నిర్మించారు (దాని మునుపటి కోట పాండ్యులది), ఒక కందకాన్ని తవ్వారు. ఈ కోటపై 72 బురుజులు నిర్మించారు, వీటిని 72 దళాలకు కేటాయించారు, బురుజును రక్షించడానికి ఒక్కో దళం నిర్దిష్ట సంఖ్యలో సైనికులను పంపేది. ఈ వ్యక్తిగత దళాలకు వేర్వేరు అధిపతులను కేటాయించారు, వారిని పళయంకారర్లుగా పిలిచేవారు. నాయకులకు సామంతులైన ఈ పళయంకారర్లు తరువాత బ్రిటిష్ రాజ్ చేత నియంత్రించబడే వరకు స్వతంత్రంగా తమ సొంత భూభాగాలను (పాళయం) పాలించారు.

రాణి మంగమ్మ సా.శ. 1689 నుండి సా.శ. 1706 వరకు రాజప్రతినిధిగా పాలించారు. ఆమెకు ఉదార మతపరమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి, దేవాలయాలకు, దర్గాలకు సమానంగా భూములను దానం చేశారు. ఆమె మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయంలో ఊయల ఉత్సవాన్ని (ఊంజల్ తిరువిళా) ప్రారంభించినట్లు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె మదురైలో అనేక ప్రజా పనులను చేపట్టి విరాళాలు ఇచ్చారు. ఆమె మరణం తరువాత నాయకులు నెమ్మదిగా తమ శక్తిని కోల్పోవడం ప్రారంభించారు. అంతర్గత విభేదాలు తలెత్తిన తరువాత, కర్ణాటక సుల్తానేట్ పంపిన చందా సాహిబ్ నాయకులను బంధించి మదురైని తన సొంతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, తద్వారా మదురైలో నాయక పాలనకు ముగింపు పలికాడు.

### సంస్కృతి
ఈ కాలంలో స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తి ఎక్కువగా ఉండేది, విశ్వనాథ నాయక, తిరుమలై నాయక వంటి కొంతమంది నాయకులు ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలను చురుకుగా అభివృద్ధి చేశారు. విజయనగర పాలకులు, నాయకుల పాలనలో తెలుగువారు, సౌరాష్ట్ర ప్రజలు, కన్నడిగులు పెద్ద సంఖ్యలో మదురైకి వలస వచ్చారు, కన్నడ ప్రజలు, తెలుగు ప్రజలు, ముస్లింలు, సౌరాష్ట్రులు, స్థానిక తమిళులు పాటించే ఆచారాల సాంస్కృతిక సమ్మేళనం జరిగింది. సామాజిక ర్యాంకింగ్‌కు అవసరమైన అధికారాలు, గౌరవానికి సంబంధించిన ఒక ఆచారం ఈ కాలంలో ప్రవేశపెట్టబడింది, ఈ ఆచారం ఆధునిక కాలంలో భాగాలుగా మనుగడలో ఉంది. మహిళలు సాధారణ చీరలు కట్టుకునేవారు, పురుషులు సాధారణ ధోవతులు (వేష్టిలు) ధరించేవారు. మహిళలు పువ్వులను అలంకరణ కోసం ఉపయోగించేవారు, పురుషులు తరచుగా అంగవస్త్రం ధరించేవారు. మదురై నాయకులు అనేక సంస్కరణలు తీసుకువచ్చారు, ఇవి ఈ ప్రాంతంలో ఆర్థిక వృద్ధిని సాధించాయి. నల్ల రేగడి నేలలపై వ్యవసాయం విస్తరించడానికి నాయకులు ఆర్థిక సహాయం చేశారు. ఈ ప్రాంతంలో ఎర్ర నేలలు కూడా పుష్కలంగా ఉన్నప్పటికీ, నాయకుల ఆదరణ కారణంగా ఈ కాలంలో నల్ల రేగడి నేలలపై మాత్రమే పత్తిని సాగు చేసేవారు.

వీర కంపరాయ సరితం, ప్రముఖంగా మధురావిజయం, కుమార కంపన్న భార్య గంగాదేవి రాసింది. ఈ గ్రంథం మదురైపై కంపన్న దండయాత్ర గురించి చెబుతుంది, ఇది సుల్తానేట్ నుండి నగర విముక్తిగా ఆమె భావించింది. సుల్తానేట్ పాలనలో మదురై గురించి ఆమె ఇలా చెప్పింది:
alt=వండియూర్ మరియమ్మన్ తెప్పకుళం|కుడి|244x244px
పరంజోతి తిరువిళైయాదల్ పురాణం, కుమారగురుపరర్ మీనాక్షి పిళ్లైతమిళ్‌తో సహా ఇతర భక్తి రచనలు ఈ కాలంలో రాయబడ్డాయి. మీనాక్షి అమ్మవారి చుట్టూ అనేక శతాబ్దాలుగా సాగుతున్న ఆరాధన ఈ కాలంలో దాని తుది రూపాన్ని సంతరించుకుంది, మీనాక్షి అమ్మవారిని ఇప్పటికీ మదురై పౌరాణిక ఇలవేల్పుగా పరిగణిస్తారు. 

## కర్ణాటక సుల్తానేట్, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (సా.శ. 1736 - సా.శ. 1801)

[alt=సా.శ. 1733లో భారతదేశం...|thumb=సా.శ. 1733లో భారతదేశం. (ఆకుపచ్చ రంగులో [నాయకుల రాజ్యం, గులాబీ రంగులో కర్ణాటక సుల్తానేట్ చూపబడ్డాయి)|కుడి|340x340px]]
సా.శ. 1736లో నాయకుల పాలన అంతర్గత కలహాలు, కుటుంబ వ్యవహారాలతో గుర్తించబడింది. ఆర్కాట్ నవాబు చందా సాహిబ్‌ను పంపాడు, అతను నాయకులను పట్టుకుని మదురైని తన సొంతంగా ఆక్రమించుకున్నాడు. అతను తన సోదరుడు బుడా సాహెబ్ ఖాన్‌ను మదురై గవర్నర్‌గా నియమించాడు. సా.శ. 1741లో మరాఠాలు తిరుచిరాపల్లిని ముట్టడించిన సమయంలో బుడా సాహెబ్ మరణించాడు, చందా సాహెబ్ మరాఠాలకు లొంగిపోయాడు. సా.శ. 1744లో ఆర్కాట్ నవాబు తిరిగి స్థాపించబడ్డాడు, అన్వరుద్దీన్, ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ వాలాజా, చందా సాహెబ్ కర్ణాటక సుల్తానేట్‌కు నాయకత్వం వహించారు. వాలాజా దక్షిణ ప్రాంతాన్ని (మదురైతో సహా) నియంత్రించాడు, చందా సాహెబ్ రాష్ట్ర ఉత్తర భాగాలను నియంత్రించాడు. వాలాజా, చందా సాహిబ్ మధ్య అధికార పోరాటం ఫలితంగా కర్ణాటక యుద్ధాలు జరిగాయి, వీరికి వరుసగా బ్రిటిష్ వారు, ఫ్రెంచ్ వారు మద్దతు ఇచ్చారు. ఇది మదురైలో ప్రారంభ ఆంగ్ల ఉనికికి దారితీసింది, ఇది సా.శ. 1801లో వారికి అప్పగించబడింది.

సా.శ. 1749 నాటికి మదురై వాలాజా సోదరుడు అబ్దుల్ రహీం నియంత్రణలో ఉంది. సా.శ. 1751లో వాలాజా మదురైని చందా సాహిబ్ అనుచరుల దళాల చేతిలో కోల్పోయాడు, వాలాజా కోసం మదురైని తిరిగి పొందడానికి ఆంగ్లేయులు చేసిన ప్రయత్నం విఫలమైంది, ఆ ప్రాంతంలోని వివిధ సత్రాల వద్ద విడిది చేసి మదురై కోటను బద్దలుకొట్టడానికి చేసిన ప్రయత్నాలు వృథా అయ్యాయి. కర్ణాటక యుద్ధాలలో పాలకుల వేగవంతమైన మార్పు తరువాత, వాలాజా ఆంగ్లేయులు, ముహమ్మద్ యూసుఫ్ ఖాన్ (ప్రసిద్ధి చెందిన మరుదనాయగం పిళ్లై) ఆధ్వర్యంలో ఒక దండయాత్రను సా.శ. 1755లో పంపాడు. వాలాజా మదురైని జయించాడు, అతని అన్నయ్య మహ్ఫుజ్ ఖాన్ మదురై గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డాడు. మదురైలో అనేక తిరుగుబాట్ల కారణంగా వాలాజా శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించడానికి యూసుఫ్ ఖాన్‌ను (మరుదనాయగం) పంపాడు, దళాలు తిరుపరంకుండ్రంలో విడిది చేశాయి. గారిసన్ మేజర్, భారత తీరంలో కంపెనీ దళాల కమాండర్ కల్నల్ అలెగ్జాండర్ హెరాన్ తిరుచిరాపల్లిలో నియమించబడి మదురై వైపు ఖాన్ దండయాత్రకు సహాయం చేశాడు. ఆంగ్లేయులు మదురై, పాళయంకోట్టై పట్ల ఆసక్తి చూపారు, ప్రధానంగా ఈ నగరాల "అసాధారణమైన" కోటల కారణంగా. మదురై కోట ఈ క్రింది విధంగా వర్ణించబడింది:

### మదురై ముట్టడులు
alt=రెండవ ముట్టడి సమయంలో మదురై పటం.|left|thumb=రెండవ ముట్టడి సమయంలో మదురై పటం.

సా.శ. 1755 మార్చి 5న దండయాత్ర దళాలు మదురై చేరుకున్నాయి. సాపేక్షంగా సులభమైన యుద్ధం తరువాత కల్నల్ హెరాన్, యూసుఫ్ ఖాన్ మదురైలోకి ప్రవేశించి పరిసర ప్రాంతాలను దోచుకున్నారు. ఈ సమయంలో దిండిగల్ కోట, షోలవందన్‌లను పట్టుకున్న హైదర్ అలీ మదురైలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించాడు. నగర కోట అతన్ని అడ్డుకుంది, అతను యూసుఫ్ ఖాన్ చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఈ సమయానికి పాళయంకారర్ల యుద్ధాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి, దేశం గందరగోళంలో పడింది. పులితేవర్, కట్టబొమ్మన్ నాయకత్వంలోని వివిధ పాళయంకారర్లు ఆంగ్లేయులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారు, హింసాత్మక పరిణామాలతో ఆ ప్రాంతం వివిధ పాలకుల పాలనలోకి వచ్చింది. సా.శ. 1759లో మదురై నవాబు, ఆంగ్లేయుల ఆధ్వర్యంలో యూసుఫ్‌కు అద్దెకు ఇవ్వబడింది. సా.శ. 1763 నాటికి అతను వారితో తన విధేయతను విచ్ఛిన్నం చేసి ఫ్రెంచ్ వారితో చేతులు కలిపాడు. యూసుఫ్‌ను అణచివేయడానికి ఆంగ్లేయులు తెప్పకుళం వద్ద విడిది చేసి మదురైపై తమ మొదటి ముట్టడి వేశారు, కానీ తిప్పికొట్టబడ్డారు. ఆంగ్లేయులు భారీ నష్టాలను చవిచూశారు, అయినప్పటికీ అప్పుడు మదురైని ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ పట్టుకోవాలని ఆసక్తితో ఉన్నారు. thumb=రెండవ మదురై ముట్టడి ప్రణాళిక. (కిందవైపు ఉత్తరం దిక్కు)|alt=రెండవ మదురై ముట్టడి ప్రణాళిక.

సా.శ. 1764లో ఆంగ్లేయులు తమ రెండవ ముట్టడి వేశారు. కంపెనీ దళాలలో ఎక్కువ భాగం మదురైకి తీసుకురాబడింది, బాంబే ప్రెసిడెన్సీ నుండి కూడా ఒక దళం పంపబడింది. 10 ఫిబ్రవరి 1764 నాటికి ఆంగ్లేయులు మదురైని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు, తిరుపరంకుండ్రం, తముక్కం, మాడకుళం, తెప్పకుళం, ఆధునిక మదురైకి చెందిన అనేక ఇతర శివారు ప్రాంతాలలో పోస్టులు, శిబిరాలను ఏర్పాటు చేశారు. ఆంగ్లేయులకు వ్యతిరేకంగా యూసుఫ్ ఖాన్‌కు మద్దతుగా ఫ్రెంచ్ దళాల కమాండెంట్ కెప్టెన్ మార్చంద్ మదురైలో విడిది చేశాడు. వాల్టర్ హామిల్టన్ మదురై పరిస్థితులను ఇలా వర్ణించాడు:

1764 ఏప్రిల్ చివరిలో ఆంగ్లేయులు తమ మొదటి విజయాలు చూశారు, దాడి, దిగ్బంధనం తరువాత 1764 అక్టోబర్‌లో వారు మదురైని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఒక గొడవలో యూసుఫ్ ఖాన్ తన రైడింగ్ కొరడాతో ఫ్రెంచ్ కెప్టెన్ మార్చంద్‌ను కొట్టాడు, పగ తీర్చుకోవాలనే దాహంతో మార్చంద్ యూసుఫ్ ఖాన్‌ను పట్టుకుని ఆంగ్లేయులు, నవాబులకు అప్పగించాడు, తద్వారా మదురై ముట్టడి ముగిసింది. మదురై ఆర్కాట్ నవాబుల ఆధ్వర్యంలోకి వచ్చింది, రెవెన్యూ పరిపాలన ఆంగ్లేయులచే నిర్వహించబడింది. సా.శ. 1801లో కర్ణాటక ఒప్పందం ప్రకారం ఆర్కాట్ నవాబ్ అజీమ్-ఉద్-దౌలా మదురైని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. మదురైని (అప్పట్లో మధుర అని పిలిచేవారు) 1785లో ఒక ఆంగ్ల కల్నల్ ఈ క్రింది విధంగా వర్ణించాడు:

alt=సా.శ. 1794లో మదురై...|కుడి|299x299px

## వలసరాజ్య బ్రిటిష్ పాలన (సా.శ. 1801 - సా.శ. 1947)

### కంపెనీ పాలన, బ్రిటిష్ రాజ్
[alt=రెండు చెట్ల గుండా కనిపించే ఆలయ గోపురాలతో నగర దృశ్యం|left|thumb=డబ్ల్యూ. పర్సర్ (1858) గీసిన చేతితో రంగులు వేసిన పురాతన చెక్క చెక్కడపు చిత్రం, ఇది [వైగై నది ఉత్తర ఒడ్డు నుండి చూసిన మదురై నగరాన్ని చూపుతుంది|215x215px]]
[alt=సా.శ. 1792లో మదురైలోని తిరుమలై నాయక ప్యాలెస్ శిధిలాలు.|left|thumb=సా.శ. 1792లో మదురైలోని [తిరుమలై నాయక ప్యాలెస్ శిధిలాలు.|226x226px]]
alt=ఆలయ రథాలలో నటరాజ విగ్రహాల ఊరేగింపు, మదురై, సుమారు సా.శ. 1870.|కుడి|236x236px
1801లో మదురై బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రత్యక్ష నియంత్రణలోకి వచ్చింది, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీకి అనుసంధానించబడింది. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తమ పాలన తొలి భాగంలో మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయానికి విరాళాలు ఇచ్చింది, హిందూ పండుగలలో పాల్గొంది. ఈ నగరం 19వ, 20వ శతాబ్దాలలో ఒక రాజకీయ, పారిశ్రామిక సముదాయంగా అభివృద్ధి చెంది విశాలమైన మదురై జిల్లా ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. 1836-37 నాటికి నిరంతర యుద్ధాల వల్ల బలహీనపడి దశాబ్దాలుగా మరమ్మత్తులు చేయబడని పాండ్య, నాయక కోటలు కూలిపోవడం ప్రారంభించాయి; కందకం మురుగునీటితో నిండిపోయింది. నగరం విస్తరణ కోసం నగరం చుట్టూ ఉన్న పాత కోటలను బ్రిటిష్ వారు అప్పటి కలెక్టర్ జాన్ బ్లాక్‌బర్న్ ఆదేశాల మేరకు కూల్చివేశారు. కోటను కూల్చివేయడానికి అవసరమైన పెద్ద సంఖ్యలో కార్మికులను ఆకర్షించడానికి ప్రభుత్వం ఒక ప్రకటన జారీ చేసింది, వారు పారిశుద్ధ్య పనులు చేసే కోట కింద ఉన్న భూమిని వారికే ఇస్తామని ప్రజలకు హామీ ఇచ్చింది. కందకంలోని నీరు తొలగించి, ఆ శిధిలాలను కొత్త వీధులు – వెలి, మారెట్, పెరుమాళ్ మైస్త్రీ వీధుల నిర్మాణానికి ఉపయోగించారు. కోట నాలుగు మైలురాళ్ళు మిగిలాయి: పశ్చిమ ద్వారం, తూర్పు ముఖద్వారం (విట్ట వాసల్), కోట గోడలకు చెందిన రెండు శిల్పాలు - యానైక్కల్, సిమ్మక్కల్, ఇవి ఇప్పటికీ నగరంలో ఉన్నాయి. పాత పట్టణం కనీస ప్రణాళిక నిర్వహించబడింది - అన్ని వీధులు మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం చుట్టూ ఏకకేంద్రక వీధులతో ఆలయం నుండే ఉద్భవించాయి. కొత్త, విస్తరించిన పట్టణం తరువాత శతాబ్దాలలో ప్రణాళిక ప్రకారం అభివృద్ధి చేయబడింది.

సా.శ. 1866లో నగరం మునిసిపాలిటీగా ఏర్పడింది. ప్రభుత్వ అధికారుల ప్రత్యక్ష పరిపాలనలో మదురై, దిండిగల్ జిల్లాల్లో భూమి సీలింగ్, పన్ను వసూలులో మునిసిపాలిటీ స్థాపన ప్రారంభ కాలంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తొలి అవరోధాలను ఎదుర్కొంది. సా.శ. 1880, 1885 మధ్య నగరంతో పాటు జిల్లాను తిరిగి సర్వే చేశారు, ఆ తరువాత రెండు జిల్లాల్లో ఐదు మునిసిపాలిటీలు ఏర్పాటు చేశారు, స్థానిక పరిపాలన కోసం ఆరు తాలూకా బోర్డులను ఏర్పాటు చేశారు. మదురై నగరంలో పోలీస్ స్టేషన్లు ఏర్పాటు చేసి జిల్లా సూపరింటెండెంట్ ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.
[alt=1889లో ప్రారంభించబడిన వైగై నదిపై ఆల్బర్ట్ విక్టర్ వంతెన.|thumb=1889లో ప్రారంభించబడిన [వైగై నదిపై ఉన్న ఆల్బర్ట్ విక్టర్ వంతెన.|కుడి|260x260px]]
alt=1881లో స్థాపించబడిన మదురైలోని అమెరికన్ కళాశాల.|కుడి|223x223px
బ్రిటిష్ పాలనలో మదురై విస్తరించింది. వారి కింద పరిశ్రమలు, వాణిజ్యం అభివృద్ధి చెందాయి. హార్వే మిల్స్, మధుర మిల్స్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన పత్తి స్పిన్నింగ్ మిల్లు సా.శ. 1889లో స్కాట్స్ ఎ & ఎఫ్ హార్వే బ్రదర్స్ చేత స్థాపించబడింది. ఇది పెద్ద సంఖ్యలో స్థానిక శ్రామిక శక్తిని చేర్చుకుని మదురై ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రోత్సహించింది. తరువాతి సంవత్సరాల్లో మదురైలో అనేక ఇతర మిల్లులు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి, నగరాన్ని వస్త్ర పరిశ్రమల కేంద్రంగా మార్చాయి. ఆహారం, ఆరోగ్య సంరక్షణ ఉత్పత్తులను ఉత్పత్తి చేసే అనేక ఇతర కర్మాగారాలు వచ్చాయి.

నగరంలో అనేక విద్యాసంస్థలు, మిషనరీలను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. అమెరికన్ కళాశాల సా.శ. 1881లో స్థాపించబడింది. సెయింట్ జార్జ్ ఇంగ్లీష్ స్మశానవాటిక సా.శ. 1770లో స్థాపించబడింది. సా.శ. 1842లో ఎర్స్కిన్స్ హాస్పిటల్ స్థాపించబడింది, ఇది ఇప్పటికీ నగరంలో ప్రభుత్వ రాజాజీ ఆసుపత్రిగా పనిచేస్తోంది. మధుర కళాశాల సా.శ. 1856లో స్థాపించబడింది.

### భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం
బ్రిటిష్ పాలిత భారతదేశంలో భారత జాతీయవాద ప్రఖ్యాత నాయకుడు మహాత్మా గాంధీ 1921లో వ్యవసాయ కార్మికులు ధరించడాన్ని చూసిన తర్వాత మదురైలో మొదటిసారిగా గోచీని తన వస్త్రధారణగా స్వీకరించాడు. మదురైలో స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాయకులలో ఎన్.ఎం.ఆర్. సుబ్బరామన్, కరుముత్తు త్యాగరాజన్ చెట్టియార్, మొహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ సాహిబ్ ఉన్నారు. 1939లో సి. రాజగోపాలాచారి ఆధ్వర్యంలో మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ ప్రభుత్వం ఆమోదించిన దేవాలయ ప్రవేశ ఆథరైజేషన్, నష్టపరిహార చట్టం హిందూ దేవాలయాలలోకి ప్రవేశించకుండా నాడార్లు, దళితులను నిషేధించే ఆంక్షలను తొలగించింది. ఆలయ ప్రవేశ ఉద్యమానికి మొదట 1939లో స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు ఎ. వైద్యనాథ అయ్యర్ మదురై మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయంలో నాయకత్వం వహించారు.

## స్వాతంత్ర్యం తరువాత (సా.శ. 1947 - ప్రస్తుతం)

alt=సమకాలీన మదురై|left|thumb=మదురైలోని ఒక సమకాలీన వీధి.
జనాభా పెరుగుదల, పరిపాలనా విస్తరణకు అనుగుణంగా మదురై మునిసిపాలిటీ 1971లో మదురై మునిసిపల్ కార్పొరేషన్‌గా అప్‌గ్రేడ్ చేయబడింది.

స్వాతంత్ర్యం తరువాత విద్యను మెరుగుపరచడానికి అనేక చర్యలు చేపట్టారు. త్యాగరాజర్ కళాశాల 1949లో స్థాపించబడింది, త్యాగరాజర్ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల 1957లో స్థాపించబడింది. ప్రభుత్వ రాజాజీ ఆసుపత్రికి అనుబంధంగా ఉన్న మదురై వైద్య కళాశాల 1954లో స్థాపించబడింది. ఫాతిమా కళాశాల 1953లో స్థాపించబడింది. మదురై కామరాజ్ విశ్వవిద్యాలయం 1966లో ఏర్పాటు చేయబడింది, మదురై న్యాయ కళాశాల 1974లో స్థాపించబడింది. సౌరాష్ట్ర కళాశాల 1967లో ప్రారంభించబడింది. 

## ముఖ్యమైన చారిత్రక, మతపరమైన ప్రదేశాలు

* మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం
* గాంధీ మెమోరియల్ మ్యూజియం, రాణి మంగమ్మ ప్యాలెస్
* సమణర్ కొండలు, కీలకుయిల్‌కుడి
* తిరుమలై నాయక్కర్ మహల్
* కాజీమార్ పెద్ద మసీదు
* కూడల్ అళగర్ ఆలయం
* కల్లళగర్ ఆలయం, అళగర్ కోయిల్
* గోరిపాళయం దర్గా
* సుబ్రహ్మణ్య స్వామి ఆలయం, తిరుపరంకుండ్రం
* వండియూర్ మరియమ్మన్ తెప్పకుళం
* మురుగన్ ఆలయం, పళముదిర్చోలై
* తిరుపరంకుండ్రం దర్గా
* ఆల్బర్ట్ విక్టర్ వంతెన
* సెయింట్ మేరీస్ కేథడ్రల్
* సేక్రెడ్ హార్ట్ పుణ్యక్షేత్రం, ఇడైకాట్టూర్
* యానైమలై
* పాత మదురై కోట అవశేషాలు: పశ్చిమ ద్వారం, విట్ట వాసల్ (తూర్పు ద్వారం).

## మూలాలు, గమనికలు

### పాదసూచికలు:

### ఉదహరించిన రచనలు, మూలాలు:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### మూలాలు:


వర్గం:తమిళనాడు చరిత్ర