పశ్చిమ గంగా సాహిత్యం

[right|thumb|250px|[శ్రావణబెళగొళ వద్ద జైనుల శిలాఖండపు చెక్కడాలు]]

**పశ్చిమ గంగ సాహిత్యం** () అనేది 4వ శతాబ్దం, 11వ శతాబ్దాల మధ్య చారిత్రక గంగవాడి ప్రాంతాన్ని (భారతదేశం, ఆధునిక దక్షిణ కర్ణాటక) పాలించిన పశ్చిమ గంగ వంశం పాలనలో సృష్టించబడిన సాహిత్య రచనలను సూచిస్తుంది. వీరి పాలనా కాలం సాధారణంగా దక్షిణ భారత సాహిత్యం, ముఖ్యంగా కన్నడ సాహిత్యం చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన సమయం, అయినప్పటికీ చాలా రచనలు అంతరించిపోయినట్లు భావిస్తున్నారు. కన్నడ భాషకు చెందిన అత్యంత ప్రసిద్ధ కవులలో కొందరు గంగ రాజుల ఆస్థానాలను అలంకరించారు. ఆస్థాన కవులు, రాజ కుటుంబీకులు కన్నడ భాష, సంస్కృత భాషలలో గద్యం, పద్యం, హిందూ ఇతిహాసాలు, జైన తీర్థంకరులు (సన్యాసులు), ఏనుగుల నిర్వహణ వంటి సాహిత్య రూపాలలో విస్తరించిన ప్రముఖ రచనలను సృష్టించారు.
## కన్నడ రచనలు

ప్రసిద్ధ గంగ మంత్రి, సైన్యాధ్యక్షుడు అయిన చాముండరాయుడు సా.శ 978లో రాసిన *చాముండరాయ పురాణం* (లేదా *త్రిషష్టిలక్షణ మహాపురాణం*) కన్నడలో ఈ తరహాకు చెందిన తొలి రచన. ఇది రాష్ట్రకూట రాజు మొదటి అమోఘవర్షుని పాలనలో జినసేన, గుణభద్రులు రాసిన సంస్కృత రచనలైన *ఆదిపురాణం*, *ఉత్తరపురాణం* సారాంశం. స్పష్టమైన కన్నడలో స్వరపరచబడిన ఈ గద్యం ప్రధానంగా సామాన్యుల కోసం ఉద్దేశించబడింది, జైన సిద్ధాంతాలు, తత్వశాస్త్రానికి సంబంధించిన సంక్లిష్ట అంశాల ప్రస్తావనను నివారించింది. అతని రచనలో, అతని పూర్వీకుడు ఆదికవి పంపడు, సమకాలికుడు రన్నడి ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి. ఈ రచన ఇరవై నాలుగు జైన తీర్థంకరులు, పన్నెండు మంది *చక్రవర్తులు*, తొమ్మిది మంది *బలభద్రులు*, తొమ్మిది మంది *నారాయణులు*, తొమ్మిది మంది *ప్రతినారాయణుల* పురాణాలను వివరిస్తుంది - మొత్తం 63 మంది జైన ప్రతిపాదకులపై కథనాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

తీర్థంకరులతో పాటు, వారి తల్లులను కూడా ముఖ్యంగా మహిళలు పూజించేవారని ఈ రచన పేర్కొంది. స్వర్గపు సంపదకు రక్షకుడైన వైశ్రవణుడి ఆరాధన నైతిక, మతపరమైన యోగ్యత (*పుణ్యం*) పొందేందుకు, ధరణేంద్రుని ఆరాధన కుమారులను పొందేందుకు, శ్రీదేవి ఆరాధన దుష్ట దేవతల (*వైరి దేవతలు*) ప్రభావాలను దూరం చేయడానికి చేసేవారు. రచయిత తన గురువు అజితసేన మునీంద్రుడిని ఈ విధంగా కీర్తించాడు: "ఆయన కర్మ మచ్చను తొలగించి, తనకు సన్నిహితులైన వారిలో (*ఆప్తవర్గ*) చైతన్యాన్ని మేల్కొల్పుతాడు, ప్రత్యర్థి వాదులను ఆశ్చర్యపరుస్తాడు, కోరుకున్న వారికి విముక్తి దేవతను (*మోక్షలక్ష్మి*) సురక్షితం చేస్తాడు. ఓ భవ్య, స్వచ్ఛమైన మనస్సుతో అజితసేన మునీంద్రుని పద్మపాదాలను పూజించు".

ఈ రాజవంశం నుండి తెలిసిన తొలి కన్నడ రచయిత 6వ శతాబ్దానికి చెందిన దుర్వినీత రాజు. సా.శ 850 నాటి కవిరాజమార్గము అతనిని కన్నడ గద్యంలో ప్రారంభ రచయితగా పేర్కొంది. దుర్వినీత అనే పేరు కేవలం కవిరాజమార్గం, 966 మాగడి శాసనానికి పూర్వం ఉన్న పశ్చిమ గంగ శాసనాలలో మాత్రమే కనిపిస్తుందని పేర్కొనబడింది. చరిత్రకారుల ప్రకారం, కవిరాజమార్గంలో పేర్కొన్న దుర్వినీతుడు పశ్చిమ గంగ రాజు అనడానికి ఇది తగిన నిదర్శనం.

కన్నడ ఇతిహాస రచయిత మొదటి గుణవర్మ సా.శ 900 ప్రాంతంలో కన్నడలో తెలిసిన మొట్టమొదటి పురాణం అయిన *శూద్రక*, *హరివంశం* (దీనిని *నేమినాథ పురాణం* అని కూడా అంటారు) రచించాడు. అతని రచనలు అంతరించిపోయినట్లు పరిగణించబడినప్పటికీ, తరువాత సంవత్సరాలలో వీటి ప్రస్తావనలు కనిపిస్తాయి. 9వ శతాబ్దం చివరలో - 10వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రెండవ ఎరెగంగ నీతిమార్గ రాజు అతన్ని పోషించినట్లు తెలుస్తోంది. *శూద్రక* అనే తన రచనలో, రచయిత తన పోషకుడిని ప్రాచీన కాలపు శూద్రక రాజుతో పోల్చాడు. శ్రీ పొన్నడు, ఆదికవి పంపడుతో పాటు "కన్నడ సాహిత్యపు ముగ్గురు రత్నాలు"గా పరిగణించబడే గొప్ప కన్నడ కవి రన్నడు (ఇతను శిక్షణ పొందిన సైనికుడు కూడా) తన ప్రారంభ సాహిత్య రోజుల్లో గంగ మంత్రి చాముండరాయుడిచే పోషించబడ్డాడు. అంతరించిపోయినట్లు పరిగణించబడుతున్న రన్నడి క్లాసిక్ *పరశురామ చరితె*, *సమర పరశురామ* వంటి బిరుదులు కలిగి ఉన్న తన పోషకుడిని కీర్తించే రచన కావచ్చు. రన్నడు తరువాత పశ్చిమ చాళుక్య రాజులైన రెండవ తైలపుడు, సత్యాశ్రయుల ఆస్థాన కవి అయ్యాడు.

ఆధునిక ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వేంగి (10వ శతాబ్దం చివరలో) నుండి వచ్చిన బ్రాహ్మణ పండితుడు మొదటి నాగవర్మను కూడా చాముండరాయుడు పోషించాడు. అతను తన భార్యను ఉద్దేశించి *ఛందోంబుధి* (ఛందస్సు మహాసముద్రం) రాశాడు. ఇది కన్నడలో అందుబాటులో ఉన్న తొలి ఛందస్సు రచనగా పరిగణించబడుతుంది. తీయ్యని ప్రవాహం లాంటి *చంపూ* శైలిలో (గద్యం, పద్యం మిశ్రమ శైలిలో వ్రాయబడిన కూర్పు) అతను రాసిన మరో రచన *కర్ణాటక కాదంబరి* విమర్శకుల ఆదరణ పొందింది, ఇది బాణ కవి సంస్కృతంలో రాసిన మునుపటి శృంగార కావ్యం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. సా.శ 800 ప్రాంతంలో రెండవ శివమార రాజు ఏనుగుల నిర్వహణపై రాసినట్లు భావిస్తున్న *గజాష్టక* (వంద పద్యాలు) అనే రచన ఇప్పుడు అంతరించిపోయినట్లుగా పరిగణిస్తారు. 10వ శతాబ్దం ముగింపు నాటి ఇతర రచయితలలో మానసిగ, చంద్రభట్ట పేర్లు తెలుస్తున్నాయి.

## సంస్కృత రచనలు
ఇది శాస్త్రీయ సంస్కృత సాహిత్య యుగం. ప్రారంభ కాలం నుండి, పశ్చిమ గంగ రాజులు లలిత కళల పట్ల బలమైన మొగ్గు చూపారు. రెండవ మాధవ రాజు (విష్ణుగోపుని సోదరుడు) దత్తక అనే రచయిత కామశాస్త్రంపై రాసిన మునుపటి రచన ఆధారంగా *దత్తక సూత్రవృత్తి* అనే గ్రంథాన్ని రాశాడు. దుర్వినీత రాజుకు *వడ్డకథ* సంస్కృత వెర్షన్, పాణిని వ్యాకరణంపై *శబ్దావతార* అనే వ్యాఖ్యానం, (దుర్వినీత రాజు ఆస్థానంలో ఉన్న) భారవి కవి రాసిన *కిరాతార్జునీయం* అనే సంస్కృత రచన 15వ అధ్యాయంపై వ్యాఖ్యానం ఆపాదించబడ్డాయి. శ్రీపురుష రాజు ఏనుగులపై *గజశాస్త్రం* అనే గ్రంథాన్ని రాశాడు, రెండవ శివమార రాజు *గజమత కల్పన* రాసినట్లు తెలుస్తోంది.

విద్యా ధనంజయ అని కూడా పిలువబడే హేమసేన శ్లేషల ద్వారా ఏకకాలంలో రాముని, పాండవుల కథలను వివరిస్తూ *రాఘవపాండవీయం* రచించాడు. అతని శిష్యుడు వాదీభసింహుడు బాణుని *కాదంబరి* ఆధారంగా గద్యంలో *గద్యచింతామణి*, *క్షత్రచూడామణి* రాశాడు, మంత్రి చాముండరాయుడు *చారిత్రసార* రాశాడు.

## ఇవి కూడా చదవండి

* పశ్చిమ గాంగులు

* పశ్చిమ గంగా రాజవంశపు మూలాలు
* పశ్చిమ గంగా రాజ్యంలో మతం
* పశ్చిమ గంగా సమాజం
* పశ్చిమ గంగా పరిపాలన

## గమనికలు

## మూలాలు

**పుస్తకాలు**

*
*
*
*
*
*

**వెబ్**
*

వర్గం:కన్నడ సాహిత్యం
వర్గం:కర్ణాటక సాహిత్యం
వర్గం:భారతీయ సాహిత్యం
వర్గం:పశ్చిమ గంగ వంశం
వర్గం:కన్నడ శాసనాలు