బీహార్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2000

**[[బీహార్]] పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2000** అనేది 2000లో భారత పార్లమెంటు ఆమోదించిన చట్టం. లోక్‌సభ, రాజ్యసభ వరుసగా ఆగస్టు 2 & 11 తేదీలలో నవంబర్ 15న బిల్లును ఆమోదించాయి, దీని ద్వారా బీహార్ నుండి జార్ఖండ్ రాష్ట్రం ఏర్పాటుకు వీలు కల్పించింది. ఎన్నికల హామీని నెరవేర్చడానికి ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి నేతృత్వంలోని ఎన్‌డీఏ ప్రభుత్వం ఈ చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

## నేపథ్యం
బీహార్ పునర్వ్యవస్థీకరణ, జార్ఖండ్ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు ముందు దశాబ్దాలుగా గిరిజన, ప్రాంతీయ క్రియాశీలతను సమిష్టిగా జార్ఖండ్ ఉద్యమం అని పిలుస్తారు. జైపాల్ సింగ్ ముండా, బినోద్ బిహారీ మహాతో, శిబు సోరెన్ వంటి నాయకులు రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు మద్దతును సమీకరించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు, ఇది బీహార్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2000 ఆమోదంతో ముగిసింది.

## విమర్శ
ఈ చర్య వివిధ రాజకీయ నాయకుల నుండి విమర్శలకు గురైంది. రాష్ట్ర విభజన బీహార్ ఆర్థికంగా, సామాజికంగా బలహీనపరుస్తుందని పేర్కొంటూ, బీహార్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ విభజనను వ్యతిరేకించారు, జార్ఖండ్ "అతని మృతదేహంపై" సృష్టించబడుతుందని పేర్కొన్నారు. అతని వారసురాలు రబ్రీ దేవి తరువాత, ఖనిజ సంపన్న దక్షిణ జిల్లాలను కోల్పోయిన తరువాత రాష్ట్రం వెనుకబడినదని వాదిస్తూ, కత్తిరించిన బీహార్‌కు ప్రత్యేక ఆర్థిక ప్యాకేజీ, ప్రత్యేక హోదాను డిమాండ్ చేసింది.

నితీష్ కుమార్ సహా బీహార్‌కు చెందిన ఇతర నాయకులు జార్ఖండ్ ఏర్పాటుకు సూత్రప్రాయంగా మద్దతు ఇచ్చారు, అయితే బీహార్‌కు తగిన పరిహారం ఇవ్వలేదని కేంద్రాన్ని విమర్శించారు. ప్రత్యేక హోదా కోసం నితీష్ కుమార్ పదేపదే ఒత్తిడి తెచ్చారు, విభజన బీహార్‌ను దాని పారిశ్రామిక స్థావరం, పరిమిత వనరులు లేకుండా చేసిందని వాదించారు.

భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజెపి) లో సుశీల్ కుమార్ మోడీ ఈ చట్టం పరిష్కరించని నిబంధనలపై దృష్టిని ఆకర్షించారు, పరిష్కార నిబంధనల ప్రకారం జార్ఖండ్ బీహార్‌కు పెన్షన్ బాధ్యతలలో ₹ 5,000 కోట్లకు పైగా చెల్లించాల్సి ఉందని, పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత వచ్చిన ఆర్థిక వివాదాలను ఎత్తిచూపారు.

జార్ఖండ్ వైపు, జార్ఖండ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి అర్జున్ ముండా, ఆస్తులు, బాధ్యతల విభజనలో ఈ చట్టం పక్షపాతంతో ఉందని అభివర్ణించారు, పునర్వ్యవస్థీకరణను కేంద్రం నిర్వహించడం రెండు రాష్ట్రాల మధ్య సుదీర్ఘ వివాదాలను సృష్టించిందని వాదించారు.

## కొత్త రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసిన జిల్లాలు
ప్రస్తుత బీహార్ రాష్ట్రంలోని ఈ క్రింది జిల్లాలు కొత్త జార్ఖండ్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశాయి:

* బొకారో
* ఛత్రా
* దేవ్‌ఘర్
* ధన్‌బాద్
* దుమ్కా
* గఢ్వా
* గిరిడి
* గొడ్డా
* గుమ్లా
* హజారీబాగ్
* కోడర్మా
* లోహార్‌దాగా
* పాకూర్
* పాలము
* రాంచీ (కొత్త రాజధాని)
* సాహిబ్‌గంజ్
* తూర్పు సింగ్‌భూమ్ జిల్లా
* పశ్చిమ సింగ్‌భూమ్ జిల్లా

## ఫలితంగా మార్పులు
బీహార్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2000  నవంబర్ 15న అమల్లోకి వచ్చింది, ఇది రాంచీ, ధన్బాద్, బొకారో, జంషెడ్‌పూర్ (తూర్పు సింగ్భూమ్ హజారీబాగ్, దుమ్కా) తో సహా దక్షిణ బీహార్‌లోని పద్దెనిమిది జిల్లాల నుండి జార్ఖండ్ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు దారితీసింది.

ఈ చట్టం అనేక సంస్థాగత, పరిపాలనా మార్పులను ప్రవేశపెట్టింది: 

**[[జార్ఖండ్ శాసనసభ|శాసనసభ]] & కార్యనిర్వాహక**-జార్ఖండ్ తన సొంత శాసనసభను (విధాలోక్ సభ), ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రుల మండలిని, భారత రాష్ట్రపతి నియమించిన ప్రత్యేక గవర్నర్ పొందింది. లోక్‌సభలో బీహార్, జార్ఖండ్ రెండింటి ప్రాతినిధ్యం (దిగువ సభ, రాజ్యసభ (ఎగువ సభ) పునఃపంపిణీ చేయబడింది.

**న్యాయవ్యవస్థ**-జార్ఖండ్ కోసం ప్రత్యేక హైకోర్టు రాంచీ స్థాపించబడింది. న్యాయస్థానం అమలులోకి వచ్చే వరకు, పాట్నా హైకోర్టు అధికార పరిధి జార్ఖండ్ అంతటా విస్తరించింది.

**ప్రజా సేవలు**-రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులను బీహార్, జార్ఖండ్ మధ్య కేటాయించారు. జార్ఖండ్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ వంటి ప్రత్యేక ప్రజా సేవా సంఘాలు ఏర్పాటు చేయబడింది. అఖిల భారత సేవల విభాగాలను బీహార్ కేడర్, జార్ఖండ్ కేడర్‌గా పునర్వ్యవస్థీకరించారు.

**కార్పొరేషన్లు & సంస్థలు**:  బీహార్ స్టేట్ ఎలక్ట్రిసిటీ బోర్డ్, రవాణా కార్పొరేషన్లతో సహా కార్పొరేషన్లు, బోర్డులు & రాష్ట్ర సంస్థల ఆస్తులు, బాధ్యతలు రెండు రాష్ట్రాల మధ్య విభజించబడ్డాయి, ఫలితంగా జార్ఖండ్ స్టేట్ ఎలక్ట్రిసిటీ బోర్డు ఏర్పడింది. దామోదర్ వ్యాలీ కార్పొరేషన్ వంటి కొన్ని సంస్థలు అంతర్ రాష్ట్రంగా పనిచేస్తూనే ఉన్నాయి.

**ఆర్థిక**-ఈ చట్టం బీహార్, జార్ఖండ్ల మధ్య ఆదాయాలు, రుణాలు & పెన్షన్ బాధ్యతలను విభజించడానికి వీలు కల్పించింది.

**శాంతిభద్రతలు**: ప్రత్యేక జార్ఖండ్ పోలీసు దళం సృష్టించబడింది, కొత్త రాష్ట్రం కోసం అడ్వకేట్ జనరల్, సంబంధిత న్యాయ సంస్థల కార్యాలయాలు స్థాపించబడ్డాయి.

## పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత సీట్ల పంపిణీ

అదనంగా, 2000 చట్టం కింద జార్ఖండ్ హైకోర్టు ఏర్పాటు చేయబడింది.

## మూలాలు

వర్గం:బీహార్
వర్గం:బీహార్ భౌగోళిక గుర్తింపులు