గ్వాలియర్ కోట

**గ్వాలియర్ కోట** భారతదేశంలోని గ్వాలియర్లో ఉన్న 6వ శతాబ్దపు గిరిదుర్గం. మొఘల్ చక్రవర్తి బాబర్ దీని వైభవం, ఘనత కారణంగా "హింద్ కోటలలో ముత్యం, దాని స్తంభాలను గాలులు కూడా తాకలేవు" అని వర్ణించాడు. దీని అభేద్యత, రక్షణ నిర్మాణం కారణంగా దీనిని "జిబ్రాల్టర్ ఆఫ్ ఇండియా" అని ముద్దుగా పిలుస్తారు. ఈ కోట 5వ శతాబ్దం నాటిది, బహుశా అంతకంటే పురాతనమైనది కావచ్చు, ఇది భారతదేశంలోని పురాతన రక్షణ కోటలలో ఒకటిగా నిలిచింది. పురాతన సంస్కృత శాసనాలు కోట పేరును "గోపగిరి"గా నమోదు చేశాయి.

ప్రస్తుత నిర్మాణం కనీసం 8వ శతాబ్దం నుండి నిలిచి ఉంది, కోట సముదాయంలో దొరికిన శాసనాలు, స్మారక కట్టడాలు ఇది 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే ఉనికిలో ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. 

ఆధునిక కోటలో ఒక రక్షణ నిర్మాణం, ఆరు రాజభవనాలు ఉన్నాయి, వీటిలో రెండింటిని తోమర్ పాలకుడు మాన్ సింగ్ తోమర్ (సా.శ. 1486–1516) నిర్మించాడు. ఇది కుషాణులు, నాగులు, గుప్తులు, హూణులు, ప్రతీహారులు, కచ్చపఘాతాలు, తోమర్లు, పఠాన్లు (సుల్తానేట్), సూర్లు, మొఘలులు, ఆంగ్లేయులు, జాట్‌లు, సింధియాలు అదృష్టాలను చూసింది.

నేటి కోటలో మాన్ మందిర్, విక్రమ్ మందిర్, కర్ణ్ ప్యాలెస్, షాజహాన్ ప్యాలెస్, జహంగీర్ ప్యాలెస్, గుర్జరీ మహల్ వంటి అనేక ముఖ్యమైన రాజభవనాలు ఉన్నాయి. గుర్జర్ వర్గానికి చెందిన తన 9వ భార్య మృగనయని కోసం మాన్ సింగ్ తోమర్ గుర్జరీ మహల్ను నిర్మించాడు. 

కోట పైభాగానికి సమీపంలో ఉన్న చతుర్భుజ్ ఆలయం (దీనిని జీరో టెంపుల్ అని పిలుస్తారు) గోడలలో చెక్కబడిన ఒక శిలాశాసనం దశాంశ సంజ్ఞామానంలో ఉపయోగించినట్లుగా స్థాన విలువతో "సున్నా" రెండవ-పురాతన రికార్డును (బఖ్శాలి రాతప్రతి తర్వాత) కలిగి ఉంది. ఈ శాసనం సుమారు 1,500 సంవత్సరాల నాటిది.

## పదవ్యుత్పత్తి

కోట నిర్మాణం ఒక స్థానిక పురాణంతో ముడిపడి ఉంది, దాని నిర్మాణ ఖచ్చితమైన తేదీ తెలియదు. పురాణాల ప్రకారం, సూరజ్ సేన్ అనే స్థానిక రాజు సుమారు క్రీ.శ 3వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించాడు. రాజు అప్పట్లో నయం చేయలేని ప్రాణాంతక వ్యాధి అయిన కుష్ఠురోగంతో బాధపడేవాడు. ఒకరోజు, గోపగిరి (గోప పర్వతం) వద్ద వేటాడుతుండగా, అతను గ్వాలిపా లేదా గాలవ్ అనే ఋషిని కలిశాడు, అతను ఒక పవిత్రమైన చెరువు (నేడు కోట లోపల ఉన్న చెరువు అని నమ్ముతారు) నుండి నీరు త్రాగమని చెప్పి అద్భుతంగా అతని వ్యాధిని నయం చేశాడు. రాజు నయమైనప్పుడు, ఆ చెరువు చుట్టూ గోడ నిర్మించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, అది తరువాత సూరజ్ కుండ్ అని పిలువబడింది, కొండపై కోటను నిర్మించి ఋషిని గౌరవించడానికి దానికి "గ్వాలియర్" అంటే ఋషి గ్వాలిపా నివాసం అని పేరు పెట్టాడు, తరువాత గ్వాలియర్ కోట నలుమూలల నుండి ఒక సందడిగా ఉండే నగరం అభివృద్ధి చెందింది, అది తరువాత గ్వాలియర్ నగరంగా పేరుపొందింది. అయితే, చారిత్రక సంస్కృత శాసనాలు, గుప్తుల కాలం నాటి రికార్డులు, ఈ ప్రదేశాన్ని గోప పర్వత్ (గోప పర్వతం), గోపాచల దుర్గ్, గోపగిరి, గోపాదిరి అని సూచిస్తాయి, వీటన్నింటికీ "గోపాలుని కొండ" అని అర్థం. 

## నైసర్గిక స్వరూపం

Gwalior Fort seen from the Residency. 10 December 1868.jpg|రెసిడెన్సీ నుండి కనిపించే గ్వాలియర్ కోట. 10 డిసెంబర్ 1868.
Gwalior Fort map 1911.jpg|గ్వాలియర్ కోట పటం 1911 (వివరాలు చూడటానికి క్లిక్ చేయండి)

గోపాచల్ అని పిలువబడే ఏకాంత రాతి కొండపై వింధ్య ఇసుకరాయితో ఈ కోట నిర్మించబడింది. శిఖరం పొడవుగా, సన్నగా, నిటారుగా ఉంటుంది. గ్వాలియర్ శ్రేణి రాతి నిర్మాణాలు బసాల్ట్ పొరతో కప్పబడిన ఓకర్-రంగు ఇసుకరాయిని కలిగి ఉంటాయి. ఇది ఎత్తైన ప్రదేశంలో  వరకు పెరిగే క్షితిజ సమాంతర పొరను కలిగి ఉంది, దాదాపు  పొడవు, సగటున  వెడల్పు విస్తరించి ఉంది. ఇది దాదాపు లంబంగా ఉండే ప్రపాతాన్ని కలిగి ఉంటుంది. స్వర్ణరేఖ అనే చిన్న నది సమీపంలో ప్రవహిస్తుంది.

## చరిత్ర

ప్రస్తుతం కోట ప్రాంగణంలో ఉన్న శాసనాలు, స్మారక కట్టడాలు ఇది 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే ఉనికిలో ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. ఒక గ్వాలియర్ శాసనం 6వ శతాబ్దంలో హూణ చక్రవర్తి మిహిరకుల పాలనలో నిర్మించిన సూర్య దేవాలయాన్ని వివరిస్తుంది.

8వ శతాబ్దం నాటికి కోట కచ్చితంగా ఉనికిలో ఉంది, చారిత్రక రికార్డులలో ఇది మొదటిసారిగా ప్రస్తావించబడింది. 11వ శతాబ్దం నుండి, ముస్లిం రాజవంశాలు కోటపై దాడి చేశాయి. సా.శ 1022లో, గజనీ మహ్మద్ కోటను నాలుగు రోజులు ముట్టడించాడు. *తబాకత్-ఇ-అక్బరీ* ప్రకారం, 35 ఏనుగుల కప్పానికి బదులుగా అతను ముట్టడిని ఉపసంహరించుకున్నాడు. ఘురిద్ పాలకుడు మహమ్మద్ ఘోరీ సీనియర్ బానిస బహావుద్దీన్ తుర్ఘిల్ సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత 1196లో కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సా.శ 1232లో ఇల్తుత్మిష్ దానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే ముందు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కొద్దికాలం పాటు కోటను కోల్పోయింది.

1398లో, కోట తోమర్ల నియంత్రణలోకి వచ్చింది. తోమర్ పాలకులలో అత్యంత విశిష్టమైనవాడు మాన్ సింగ్, అతను కోటలో అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించాడు. ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సికందర్ లోడి 1505లో కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించి విఫలమయ్యాడు. 1516లో అతని కుమారుడు ఇబ్రహీం లోడి చేసిన మరొక దాడిలో మాన్ సింగ్ మరణించాడు. ఒక సంవత్సరం పాటు జరిగిన ముట్టడి తర్వాత తోమర్లు కోటను ఢిల్లీ సుల్తానేట్కు అప్పగించారు.

ఒక దశాబ్దంలోపు, మొఘల్ చక్రవర్తి బాబర్ కోటను ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నుండి ఆక్రమించాడు. 1542లో మొఘలులు కోటను షేర్ షా సూరికి కోల్పోయారు. తరువాత, కోటను హిందూ సేనాని, తరువాత ఢిల్లీ చివరి హిందూ పాలకుడైన హేము స్వాధీనం చేసుకుని తన అనేక దండయాత్రలకు స్థావరంగా ఉపయోగించాడు, కానీ బాబర్ మనవడు అక్బర్ దానిని 1558లో తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అక్బర్ కోటను రాజకీయ ఖైదీల కోసం జైలుగా మార్చాడు. ఉదాహరణకు, కమ్రాన్ మీర్జా కుమారుడు, అక్బర్ మొదటి బంధువు అయిన అబుల్-ఖాసిమ్ ను ఈ కోటలో బంధించి ఉరితీశారు. గ్వాలియర్ చివరి తోమర్ రాజు, అప్పట్లో మేవార్లో ఆశ్రయం పొంది హల్దీఘాటీ యుద్ధంలో పోరాడిన రామ్‌షా తన్వార్. అతను తన ముగ్గురు కుమారులు (వీరిలో వారసుడైన శాలివాహన్ సింగ్ తోమర్ ఉన్నాడు)తో పాటు యుద్ధంలో మరణించాడు.

24 జూన్ 1606న 11 సంవత్సరాల వయస్సులో, ఆరవ సిక్కు గురువుగా గురు హర్‌గోబింద్ పట్టాభిషేకం పొందాడు. అతని పట్టాభిషేక వేడుకలో, అతను రెండు కత్తులు ధరించాడు: ఒకటి అతని ఆధ్యాత్మిక అధికారాన్ని (పిరి) సూచిస్తుంది, మరొకటి అతని తాత్కాలిక అధికారాన్ని (మిరి) సూచిస్తుంది. మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ గురు అర్జున్ను ఉరితీయడం వల్ల, గురు హర్‌గోబింద్ మొదటి నుంచీ మొఘల్ పాలనకు బద్ధ శత్రువు అయ్యాడు. సాయుధులై పోరాడాలని ఆయన సిక్కులకు సలహా ఇచ్చాడు. జహంగీర్ చేతిలో తన తండ్రి మరణం అతనిని సిక్కు వర్గ సైనిక కోణాన్ని నొక్కిచెప్పేలా ప్రేరేపించింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, గురు అర్జున్పై విధించిన జరిమానాను సిక్కులు, గురు హర్‌గోబింద్ చెల్లించలేదనే నెపంతో జహంగీర్ 1609లో 14 ఏళ్ల గురు హర్‌గోబింద్‌ను గ్వాలియర్ కోటలో బంధించాడు. అతను ఎంతకాలం ఖైదీగా గడిపాడో స్పష్టంగా తెలియదు. గురు హర్‌గోబింద్‌కు సుమారు 16 ఏళ్ల వయస్సు ఉన్నప్పుడు 1611 లేదా 1612లో అతను విడుదలైనట్లు కనిపిస్తుంది. *దబిస్తాన్ ఇ మజాహిబ్* వంటి పర్షియన్ రికార్డులు అతను పన్నెండేళ్లపాటు జైలులో ఉంచబడ్డాడని సూచిస్తున్నాయి, దీనిలో 1617–1619 వరకు గ్వాలియర్‌లో ఉన్న కాలం కూడా ఉంది, ఆ తర్వాత అతను, అతని శిబిరాన్ని జహంగీర్ ముస్లిం సైన్యం పర్యవేక్షణలో ఉంచాడు. సిక్కు సంప్రదాయం ప్రకారం, గురు హర్‌గోబింద్ దీపావళి రోజున జైలు బంధం నుండి విడుదలయ్యాడు. సిక్కు చరిత్రలో ఈ ముఖ్యమైన సంఘటనను ఇప్పుడు *[[బందీ ఛోడ్ దివస్]]* పండుగ అని పిలుస్తారు.

ఔరంగజేబు సోదరుడు మురాద్ బక్ష్, మేనల్లుడు సులేమాన్ షికోహ్లను కూడా కోటలో ఉరితీశారు. ఈ హత్యలు మాన్ మందిర్ రాజభవనంలో జరిగాయి. సిపిహ్ర్ షికోహ్ను 1659 నుండి 1675 వరకు గ్వాలియర్ కోటలో బంధించారు. ఔరంగజేబు కుమారుడు ముహమ్మద్ సుల్తాన్ జనవరి 1661 నుండి డిసెంబర్ 1672 వరకు కోటలో ఖైదు చేయబడ్డాడు. ఔరంగజేబు మరణం తరువాత, గోహద్ పాలకుడు భీమ్ సింగ్ రాణా గ్వాలియర్ యుద్ధంలో (1740) గ్వాలియర్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఔరంగజేబు మరణం తర్వాత క్షీణిస్తున్న మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో ఉన్న ఉత్తర, మధ్య భారతదేశంలోని అనేక భూభాగాలను మరాఠా సామ్రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకుంది. ఉత్తర భారతదేశంలోకి మరాఠా దండయాత్రలు పేష్వా బాజీరావ్ దాడులుగా కొనసాగాయి. 1755–1756లో, గోహద్ పాలకుడిని ఓడించి మరాఠాలు గ్వాలియర్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మరాఠా జనరల్ మహాదాజీ షిండే గోహద్ రాణా ఛతర్ సింగ్ నుండి కోటను ఆక్రమించాడు, కానీ తరువాత దానిని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి కోల్పోయాడు. 3 ఆగస్టు 1780న, కెప్టెన్లు పోఫామ్, బ్రూస్ నేతృత్వంలోని కంపెనీ దళం రాత్రిపూట దాడిలో, 12 మంది గ్రెనేడియర్లు, 30 మంది సిపాయిలతో గోడలను ఎక్కి కోటను స్వాధీనం చేసుకుంది. రెండు వైపులా మొత్తం 20 మంది కంటే తక్కువే గాయపడ్డారు. 1780లో, బ్రిటిష్ గవర్నర్ వారెన్ హేస్టింగ్స్ కోటను తిరిగి గోహద్ రాణాలకు అప్పగించాడు. మరాఠాలు నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత కోటను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు, ఈసారి గోహద్ రాణాలు బ్రిటిష్ వారికి శత్రువులుగా మారినందున బ్రిటిష్ వారు జోక్యం చేసుకోలేదు. రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం సమయంలో దౌలత్ రావ్ సింధియా కోటను బ్రిటిష్ వారికి కోల్పోయాడు.

1808, 1844 మధ్య సింధియాలు, బ్రిటిష్ వారి మధ్య కోట నియంత్రణలో తరచుగా మార్పులు జరిగాయి. జనవరి 1844లో, మహారాజ్‌పూర్ యుద్ధం తర్వాత, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ రక్షణలో ఉన్న సింధియా రాజవంశం పాలిస్తున్న గ్వాలియర్ రాష్ట్రం కోటను ఆక్రమించింది. 1857 తిరుగుబాటు సమయంలో, గ్వాలియర్‌లో నియమించబడిన సుమారు 6500 మంది సిపాయిలు కంపెనీ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారు, అయినప్పటికీ కంపెనీ సామంత పాలకుడు జయాజీరావ్ సింధియా బ్రిటిష్ వారికి విధేయుడిగా ఉన్నాడు. జూన్ 1858లో బ్రిటిష్ వారు కోట నియంత్రణను తీసుకున్నారు. వారు జయాజీరావుకు కొంత భూభాగాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చారు కానీ గ్వాలియర్ కోట నియంత్రణను మాత్రం తమ వద్దే ఉంచుకున్నారు. 1886 నాటికి, బ్రిటిష్ వారు భారతదేశంపై పూర్తి నియంత్రణను సాధించారు, కోట వారికి ఎటువంటి వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యతను కలిగి లేదు. అందువల్ల వారు కోటను సింధియాలకు అప్పగించారు. 1947లో భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు సింధియాలు గ్వాలియర్‌ను పాలించడం కొనసాగించారు, జై విలాస్ మహల్తో సహా అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు.

2025లో, మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారసత్వ, పర్యాటక పెట్టుబడి కార్యక్రమాలలో పాల్గొంది, ఇందులో గ్వాలియర్ కోట, ఈ ప్రాంత విస్తృత సాంస్కృతిక నెట్‌వర్క్‌తో ముడిపడి ఉన్న పరిరక్షణ, అభివృద్ధి ప్రతిపాదనలు ఉన్నాయి. రాష్ట్ర పర్యాటక సదస్సులో, సుమారు ₹3,500 కోట్ల పెట్టుబడి ప్రతిపాదనలు చర్చించబడ్డాయి, ఇందులో గ్వాలియర్ కోట, చుట్టుపక్కల స్మారక కట్టడాల వంటి చారిత్రక ప్రదేశాలకు ప్రయోజనం చేకూర్చే వారసత్వ పనులు, మౌలిక సదుపాయాల మెరుగుదల ప్రణాళికలు ఉన్నాయి.

## నిర్మాణాలు

కోట, దాని ప్రాంగణం బాగా నిర్వహించబడుతున్నాయి, ఇందులో రాజభవనాలు, దేవాలయాలు, నీటి ట్యాంకులతో సహా అనేక చారిత్రక కట్టడాలు ఉన్నాయి. మాన్ మందిర్ ప్యాలెస్, గుర్జరీ మహల్, జహంగీర్ ప్యాలెస్, కర్ణ్ ప్యాలెస్, విక్రమ్ మహల్, షాజహాన్ ప్యాలెస్ వంటి అనేక రాజభవనాలు కూడా ఉన్నాయి.
ఈ కోట  విస్తీర్ణంలో విస్తరించి  ఎత్తులో ఉంది. దాని ప్రాకారం కొండ అంచు చుట్టూ నిర్మించబడింది, ఆరు బురుజులు లేదా టవర్ల ద్వారా అనుసంధానించబడింది. కింద ఉన్న ఎగుడుదిగుడు భూమి కారణంగా కోట ప్రొఫైల్ క్రమరహిత రూపాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

దీనికి రెండు ద్వారాలు ఉన్నాయి: ఈశాన్య వైపు పొడవైన మార్గంతో ఉన్న ఒక ద్వారం, నైరుతి వైపు ఉన్న మరొకటి. ప్రధాన ద్వారం అలంకరించబడిన హాథీ పోల్. మరొకటి బాదల్‌గఢ్ గేట్. మాన్ మందిర్ ప్యాలెస్ కోట ఈశాన్య చివరలో ఉంది. ఇది 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది, 1648లో పునరుద్ధరించబడింది. కోటలోని నీటి ట్యాంకులు లేదా రిజర్వాయర్లు 15,000 మంది బలమైన దళాలకు నీటిని అందించగలవు, కోటను రక్షించడానికి అంత సంఖ్య అవసరం.

"సున్నా" ప్రపంచంలోనే రెండవ పురాతన రికార్డు ఒక చిన్న ఆలయంలో కనుగొనబడింది (ఆధునిక దశాంశ సంజ్ఞామానంలో ఉన్నట్లుగా స్థాన విలువను కలిగి ఉన్న సంఖ్యా సున్నా చిహ్నం రెండవ-పురాతన రికార్డును శిలాశాసనం కలిగి ఉంది), ఇది పైభాగానికి వెళ్లే మార్గంలో ఉంది. ఈ శాసనం సుమారు 1500 సంవత్సరాల నాటిది.

### ప్రధాన స్మారక కట్టడాలు
#### జైన దేవాలయాలు
**సిద్ధాంచల్ రాతి జైన గుహలు** 15వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడ్డాయి. జైన తీర్థంకరులకు అంకితం చేయబడిన పదకొండు జైన దేవాలయాలు గ్వాలియర్ కోట లోపల ఉన్నాయి. దక్షిణ వైపున రాతితో చెక్కబడిన 21 దేవాలయాలు ఉన్నాయి, వాటిలో తీర్థంకరుల అద్భుతమైన శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. వీటిలో ఎత్తైన విగ్రహం 1వ తీర్థంకరుడైన వృషభనాథుడు లేదా ఆదినాథుని చిత్రం, ఇది  ఎత్తులో ఉంటుంది.

**ప్రధాన దేవాలయం**

**ఉర్వాహి లోయ** 

గ్వాలియర్ కోట మొత్తం ప్రాంతం ఉర్వాహి, వాయువ్య, ఈశాన్య, నైరుతి, ఆగ్నేయ ప్రాంతాలుగా ఐదు సమూహాలుగా విభజించబడింది. ఉర్వాహి ప్రాంతంలో పద్మాసనం భంగిమలో 24 తీర్థంకరుల విగ్రహాలు, కాయోత్సర్గ భంగిమలో 40 విగ్రహాలు, గోడలు, స్తంభాలపై సుమారు 840 విగ్రహాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఉర్వాహి గేట్ వెలుపల 58 అడుగుల 4 అంగుళాల ఎత్తైన ఆదినాథుని విగ్రహం, *ఏక్ పత్థర్-కి బావడి* (రాతి ట్యాంకు) ప్రాంతంలో పద్మాసనంలో ఉన్న 35 అడుగుల ఎత్తైన సుపార్శ్వనాథుని విగ్రహం అతిపెద్దవి.

**గోపాచల్**

గోపాచల్ కొండపై సుమారు 1500 విగ్రహాలు ఉన్నాయి, వీటి పరిమాణం 6 అంగుళాల నుండి 57 అడుగుల ఎత్తు వరకు ఉంటుంది.

గోపాచల్ 42 అడుగుల ఎత్తు, 30 అడుగుల వెడల్పుతో పద్మాసన భంగిమలో భగవాన్ పార్శ్వనాథ్ విగ్రహాన్ని కలిగి ఉంది. సాంప్రదాయకంగా *శ్రీ 1008 సుప్రతిష్ఠ కేవలి* నిర్వాణం పొందిన ప్రదేశం కూడా ఇదేనని నమ్ముతారు. ఈ కొండపై మరో 26 జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి.

**మొఘలుల దండయాత్ర:** 1527లో, బాబర్ సైన్యం గ్వాలియర్ కోటపై దాడి చేసి ఈ విగ్రహాలను ధ్వంసం చేసింది. దండయాత్ర జరిగినప్పటికీ గ్వాలియర్ ప్రారంభ జైన శిల్పాలు చాలా మంచి స్థితిలో మనుగడ సాగించాయి, తద్వారా వాటి పూర్వ వైభవం కోల్పోలేదు.

#### తేలి ఆలయం

తేలి కా మందిర్ అనేది ప్రతీహార చక్రవర్తి మిహిర భోజుడు నిర్మించిన హిందూ దేవాలయం.

ఇది కోటలో పురాతన భాగం, దక్షిణ, ఉత్తర భారతీయ నిర్మాణ శైలుల సమ్మేళనం. దీర్ఘచతురస్రాకార నిర్మాణం లోపల స్తంభాల మంటపం (మండపం) లేకుండా, పైభాగంలో దక్షిణ భారత బారెల్-వాల్టెడ్ పైకప్పుతో కూడిన మందిరం ఉంది. ఇది  ఎత్తైన బారెల్ వాల్ట్ పైకప్పుతో ఉత్తర భారత నాగర నిర్మాణ శైలిలో మేసన్రీ టవర్‌ను కలిగి ఉంది. వెలుపలి గోడల గూళ్లలో ఒకప్పుడు విగ్రహాలు ఉండేవి, కానీ ఇప్పుడు ఉత్తర భారత శైలిలో చంద్రశాలలు (గుర్రపునాడా వంపులు) వెంటిలేటర్ ఓపెనింగ్‌లను కలిగి ఉన్నాయి. చంద్రశాలను ట్రెఫాయిల్తో పోల్చారు, ఇది ఒక తోరణం లోపల వెనక్కి వెళ్లే పాయింటెడ్ ఆర్చ్‌ల శ్రేణితో కూడిన తేనెపట్టు డిజైన్. ప్రవేశ ద్వారం వద్ద నదీ దేవతల చెక్కిన చిత్రాలు, శృంగార జంటలు, ఆకుల అలంకరణ, గరుడతో కూడిన తోరణం లేదా ఆర్చీ ఉంది. తలుపుకి ఇరువైపులా ఉన్న నిలువు బ్యాండ్‌లు బొమ్మలతో సరళమైన పద్ధతిలో అలంకరించబడ్డాయి, కానీ అవి ఇప్పుడు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. తలుపు పైభాగంలో శిఖరంలోని అమలకాన్ని (కిరీటం) సూచించే డిస్క్‌ల చిన్న సమూహం ఉంది. ఈ ఆలయం వాస్తవానికి శక్తి దేవికి అంకితం చేయబడింది. ముస్లిం దాడుల సమయంలో ఇది విస్తృతంగా దెబ్బతింది, తరువాత గరుడ వంటి వైష్ణవ మూలాంశాలను ఉంచుతూనే, ఒక లింగం ప్రతిష్టించడం ద్వారా దీనిని శివాలయంగా మార్చారు. ఇది 1881, 1883 మధ్య పునరుద్ధరించబడింది.

#### గరుడ స్మారక చిహ్నం
తేలి కా మందిర్ ఆలయానికి సమీపంలో విష్ణువుకు అంకితం చేయబడిన గరుడ స్మారక చిహ్నం కోటలో ఎత్తైనది. ఇది ముస్లిం, భారతీయ వాస్తుశిల్పం మిశ్రమాన్ని కలిగి ఉంది. తేలి అనే పదం చమురు అని అర్థం వచ్చే హిందీ పదం నుండి వచ్చింది.

#### సాస్ బాహు దేవాలయాలు

సాస్ బాహు దేవాలయాలు 1092-93లో నిర్మించబడ్డాయి. అనిరుద్ధ, శివునికి అంకితం చేయబడిన ఇవి ఆకారంలో పిరమిడ్ లాగా ఉండి, ఎర్ర ఇసుకరాయితో అనేక అంతస్తుల కిరణాలు, స్తంభాలతో నిర్మించబడ్డాయి కానీ వీటిలో ఆర్చ్‌లు లేవు.

#### గురుద్వారా దాతా బందీ ఛోడ్
1970లు, 1980ల కాలంలో 6వ సిక్కు గురువు గురు హర్‌గోబింద్ను ముఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ బంధించిన ప్రదేశంలో గురుద్వారా దాతా బందీ ఛోడ్ నిర్మించబడింది. తన తండ్రి 5వ సిక్కు గురువు గురు అర్జున్ దేవ్పై విధించిన జరిమానాను చెల్లించలేదనే నెపంతో 1609లో 14 ఏళ్ల వయసులో గురు హర్‌గోబింద్‌ను బంధించారు. సుర్జిత్ సింగ్ గాంధీ ప్రకారం, "మిలియన్ల రూపాయల" కోసం, మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని వ్యతిరేకించినందుకు కోటలో బందీలుగా ఉన్న 52 మంది హిందూ రాజులు, ఒక ఆధ్యాత్మిక గురువును కోల్పోతున్నామని నిరాశ చెందారు. తాను విడుదలైనప్పుడు తనతో పాటు ఆ రాజులను కూడా విడిపించాలని గురు హర్‌గోబింద్ అభ్యర్థించాడు. జైలు నుండి బయటకు వెళ్ళేటప్పుడు గురువును పట్టుకున్నంత కాలం ఎంత మంది రాజులనైనా విడిపించడానికి జహంగీర్ అనుమతించాడు. గురు సాహిబ్ 52 అంచులు ఉన్న ఒక ప్రత్యేక గౌనును కుట్టించుకున్నాడు. గురు హర్‌గోబింద్ కోట నుండి బయటకు రాగానే, బందీలుగా ఉన్న రాజులందరూ ఆ వస్త్రం అంచులను పట్టుకుని అతనితో పాటు బయటకు వచ్చారు.

### రాజభవనం

#### మాన్ మందిర్

మాన్ మందిర్ ప్యాలెస్‌ను 15వ శతాబ్దంలో మాన్ సింగ్ తోమర్ నిర్మించాడు. జ్యామితీయ నమూనాలో విస్తృతంగా ఉపయోగించిన టర్కోయిస్, ఆకుపచ్చ, పసుపు రంగు పలకల వాడకం కారణంగా మాన్ మందిర్‌ను తరచుగా పెయింటెడ్ ప్యాలెస్ అని పిలుస్తారు. 

#### హాథీ పోల్
హాథీ పోల్ (లేదా హాథియా పౌర్) అనేది ఆగ్నేయంలో ఉన్న ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం, ఇది మాన్ మందిర్ ప్యాలెస్‌కు దారితీస్తుంది. ఇది ఏడు ద్వారాల వరుసలో చివరిది. ఒకప్పుడు ఈ గేటును అలంకరించిన ఏనుగు (హాథీ) పూర్తి స్థాయి విగ్రహం పేరు మీదుగా దీనికి ఆ పేరు పెట్టారు. ఈ గేటును స్థూపాకార టవర్లతో రాతితో నిర్మించి వాటికి కిరీటంగా కుపోలా గుమ్మటాలను ఉంచారు. చెక్కిన పారాపెట్‌లు గుమ్మటాలను కలుపుతాయి.

#### కర్ణ్ ప్యాలెస్
కర్ణ్ మహల్ అనేది గ్వాలియర్ కోటలోని మరొక ముఖ్యమైన స్మారక కట్టడం. కర్ణ్ మహల్‌ను తోమర్ వంశానికి చెందిన రెండవ రాజు కీర్తి సింగ్ నిర్మించాడు. అతన్ని కర్ణ్ సింగ్ అని కూడా పిలుస్తారు, అందుకే ఈ ప్యాలెస్‌కు ఆ పేరు వచ్చింది.

#### విక్రమ్ మహల్
విక్రమ్ మహల్‌ను (ఒకప్పుడు ఇది శివుని ఆలయంగా ఉన్నందున విక్రమ్ మందిర్ అని కూడా పిలుస్తారు) మహారాజా మాన్ సింగ్ తోమర్ పెద్ద కుమారుడు విక్రమాదిత్య సింగ్ నిర్మించాడు. అతను శివ భక్తుడు. మొఘలుల కాలంలో ఈ ఆలయం ధ్వంసమైంది కానీ ఇప్పుడు విక్రమ్ మహల్ ముందు భాగంలో ఉన్న ఖాళీ ప్రదేశంలో పునఃస్థాపించబడింది.

#### భీమ్ సింగ్ రాణా ఛత్రీ
గోహద్ పాలకుడు భీమ్ సింగ్ రాణా (1707–1756) స్మారకార్థం ఈ గుమ్మటం ఆకారపు మంటపం నిర్మించబడింది. దీనిని అతని వారసుడు ఛత్ర సింగ్ నిర్మించాడు. మొఘల్ పాలకుడు అలీ ఖాన్ లొంగిపోయినప్పుడు భీమ్ సింగ్ రాణా కోటను ఆక్రమించాడు. 1754లో, భీమ్ సింగ్ కోట వద్ద భీమ్తాల్ (ఒక సరస్సు) ను స్మారక చిహ్నంగా నిర్మించాడు. ఛత్ర సింగ్ జోహార్ కుండ్ సమీపంలో స్మారక ఛత్రీని నిర్మించాడు.

#### అస్సీ ఖంబో కీ బావ్‌డీ

మాన్ మందిర్ ప్యాలెస్ సమీపంలో ఉన్న అస్సీ ఖంబో కీ బావ్‌డీ, 80 స్తంభాలు, వివిధ గదులతో కూడిన ఒక మెట్ల బావి. క్రీ.శ 1500 ప్రాంతంలో మాన్ సింగ్ తోమర్ దీనిని నిర్మించాడు. సంప్రదాయం ప్రకారం, దీనిని ప్రాచీన హిందూ ఇంజనీర్లు కేవలం ఐదు రోజుల్లో నిర్మించారు. 1505లో గ్వాలియర్ ముట్టడి సమయంలో బావ్‌డీ నీటి నిల్వగా ఉపయోగపడింది.

### మ్యూజియం
ప్రస్తుతం మ్యూజియంగా ఉన్న **గుర్జరీ మహల్**ను, రాజా మాన్ సింగ్ తోమర్ తన భార్య, గుర్జర్ యువరాణి మృగనయని కోసం నిర్మించాడు. సమీపంలోని రాయ్ నది నుండి కాలువ ద్వారా తనకు క్రమం తప్పకుండా నీటి సరఫరాతో ప్రత్యేక ప్యాలెస్ కావాలని ఆమె డిమాండ్ చేసింది. ఈ రాజభవనం ఒక పురావస్తు ప్రదర్శనశాలగా మార్చబడింది. మ్యూజియంలోని అరుదైన కళాఖండాలలో క్రీస్తుపూర్వం 1, 2వ శతాబ్దాల నాటి హిందూ, జైన శిల్పాలు; సాలభంజిక సూక్ష్మ విగ్రహం; టెర్రకోట వస్తువులు, బాగ్ గుహలలో కనిపించే ఫ్రెస్కోల ప్రతిరూపాలు ఉన్నాయి.

### ఇతర స్మారక కట్టడాలు
**గేట్లు (పోల్)**: 

గ్వాలియర్ కోటలో అనేక ద్వారాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ఆలంగిరి దర్వాజా, గణేశ పోల్, చతుర్భుజ్ పోల్, ఉర్వాయి పోల్, లక్ష్మణ్ పోల్, బాదల్ పోల్, హాథీ పోల్ ఉన్నాయి. హాథీ పోల్ అనేది ఆగ్నేయ భాగంలో ఉన్న ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం, బ్రిటిష్ కాలంలో బ్రిటిష్ వారు ఉర్వాయి పోల్‌ను ఉపయోగించారు. 

కోట ప్రాంతంలో నిర్మించబడిన అనేక ఇతర స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి. వీటిలో 1897లో మాధవ రావ్ సింధియా స్థాపించిన సింధియా స్కూల్ (వాస్తవానికి ఇది భారతీయ యువరాజులు, ఉన్నత వర్గాల కుమారుల కోసం ఉద్దేశించిన ఒక ప్రత్యేక పాఠశాల) ఉంది.

## చిత్రమాలిక

Interior_of_Jain_Temple,_Gwalior_Fort.jpg|సాస్ టెంపుల్ లోపలి భాగం, గ్వాలియర్ కోట
File:Pond of gwalior fort.jpg|గ్వాలియర్ కోటలోని సూరజ్ కుండ్.
File:View of Gwalior Fort from the north-west.jpg|వాయువ్య దిశ నుండి గ్వాలియర్ కోట వీక్షణ. 
File:246 Gwalior.jpg|కోట బురుజులు.
File:Interior of North Room, Man Mandir, Gwalior Fort..jpg|ఉత్తర గది, మాన్ మందిర్. 
File:Sas-Bahu temple, Gwalior Fort..jpg|కచ్చపఘాత రాజవంశం సాస్-బాహు దేవాలయాలను నిర్మించింది.
File:Gate of Teki Mandir, Gwalior Fort.jpg|తేలి ఆలయ ద్వారం.
File:Gwalior Fort - Morning View.jpg|గ్వాలియర్ కోట – ఉదయం వీక్షణ
File:Gwalior fort6.jpg|గ్వాలియర్ కోట
File:Gurudwara Shri Data Bandi Chhor Shahib Gwalior 001 (2).jpg|గురుద్వారా శ్రీ దాతా బందీ ఛోడ్ సాహిబ్ 


## మూలాలు

### గ్రంథ పట్టిక
* 
* 
* 
* 
* Tillotson G. H. R. "The Rajput Palaces – The Development of an Architectural Style" Yale University Press. New Haven and London 1987. First edition. Hardback. 

## బాహ్య లింకులు

* 
వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని కోటలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ చరిత్ర