బీదర్ చరిత్ర

బీదర్ అనేది దక్షిణ భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్ర ఈశాన్య భాగంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక ప్రదేశం, నగరం. బీదర్ ఒక పీఠభూమి అంచున ఉంది, ఆ విధంగా ఉత్తరం, తూర్పు వైపు ఉన్న లోతట్టు ప్రాంతాలకు పైన ఉంది.

## ప్రాచీన కాలం
సాంప్రదాయ కథలు బీదర్‌ను హిందూ ఇతిహాసం మహాభారతంలోని కేంద్ర పాత్రలలో ఒకరైన విదురుడు నివసించిన ప్రదేశంగా వివరిస్తాయి, అందువలన ఈ ప్రదేశాన్ని విదురనగర అని పిలుస్తారు.
పురాణాల ప్రకారం బీదర్ పురాతన విదర్భ రాజ్యంతో ముడిపడి ఉంది, దీని గురించిన ప్రస్తావనలు తొలి హిందూ సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి. కానీ ఆధునిక పరిశోధనల ద్వారా ఈ రాజ్యం గురించి నిర్ణయించబడింది, బీరార్ అని పిలువబడే దేశాన్ని విదర్భ ఆక్రమించిందని ఇప్పుడు భావిస్తున్నారు. ఈ రాజ్య పాలకులు ఆంధ్ర రాజులకు సామంతులుగా భావిస్తున్నారు, వీరి ఆధిపత్యం దక్కన్ పీఠభూమి అంతటా వ్యాపించి, కొన్ని సమయాల్లో చాలా విస్తృతమైన ప్రాంతానికి విస్తరించింది. ఆంధ్ర రాజుల ప్రాచీన రాజధాని అయిన పైఠాన్కు ఆగ్నేయంగా సుమారు  దూరంలో ఉన్న బీదర్, వారి భూభాగంలో కలిసిపోయి ఉండాలి, బీదర్, విదర్భ పేర్ల సారూప్యత కారణంగా ఇది విదర్భతో సంబంధం కలిగి ఉందని భావిస్తున్నారు. అయితే, బీదర్‌ను విదర్భగా గుర్తించడం అనేది ఫెరిష్తా కాలంలో ఒక సాధారణ నమ్మకం, ఎందుకంటే అతను బీదర్ తొలి పాలకుల శృంగార కథల గురించి ప్రస్తావించినప్పుడు, 'నలుడు', 'దమయంతి' (విదర్భ రాజైన 'భీమరాజు' కుమార్తె) ల ప్రేమ కథను వివరిస్తాడు.

ప్రాచీన మెగాలిథిక్ (మహాశిలాయుగం) సంస్కృతి సుమారు సా.శ.పూ 1200-1100 నుండి ప్రారంభమై, సా.శ.పూ 3, 2వ శతాబ్దాల వరకు వర్ధిల్లింది, సా.శ.పూ 100 వరకు కొనసాగింది. ఈ ప్రాంతంలోని మెగాలిథిక్ సంస్కృతిలో బహుశా విదర్భ ప్రాంతం, తూర్పు భారతదేశం నుండి వచ్చిన రెండు విభిన్న మెగాలిథిక్ లక్షణాలు చొరబడి ఉండవచ్చు, ఇవి ప్రధానంగా కొన్ని కుండల రకాలు, ముఖ్యంగా మూతలు, అలాగే గుర్రపు కళ్లెం, రాగి వస్తువులు, మరొక వైపు ఈశాన్య కర్ణాటకలో రాతి అమరికల ద్వారా సూచించబడతాయి.

ఈ ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్యపు దక్షిణ భాగంగా ఉండేదని అశోకుడి శాసనాల ద్వారా ధృవీకరించబడింది. మౌర్యులు నందులను ఓడించి, కర్ణాటక కూడా ఉన్న నంద సామ్రాజ్యానికి వారసులు కావడంతో ఇది మౌర్య సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది. బిందుసారుడు కర్ణాటకలోని భాగాలతో సహా దక్కన్ ప్రాంతాన్ని పాలించాడు.

మౌర్యుల అనంతర కాలంలో సుమారు నాలుగు శతాబ్దాల పాటు శాతవాహనులు ఆధిపత్యం చెలాయించారు. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి తన పాలనను స్థాపించాడు, అతని తర్వాత అతని కుమారుడు వాశిష్ఠీపుత్ర పులోమావి అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఈ కాలానికి చెందిన నాణేలు దక్కన్ ప్రాంతంలో పెద్ద సంఖ్యలో లభిస్తాయి, వీటిని 1వ శతాబ్దం నుండి 3వ శతాబ్దం వరకు ఉన్న కాలానికి చెందినవిగా గుర్తించవచ్చు.

## సాంప్రదాయ కాలం
కదంబుల కాలంలో, 'మయూరశర్మ' (325-345), 'కాకుత్స్థవర్మ' (405-430) పాలన ప్రముఖమైనది. వారి పాలన బీదర్ జిల్లా దక్షిణ భాగం వరకు మాత్రమే పరిమితమైంది. కదంబులు శైవం, వైష్ణవం, జైన ధర్మాలను పోషించారు. వారి పాలన 200 సంవత్సరాలకు పైగా కొనసాగింది.

సాధారణంగా దక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా కర్ణాటక చరిత్ర బాదామి చాళుక్యుల (సుమారు 500-757) పాలన ప్రారంభంతో ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది, వారి రాజధాని కల్యాణి నుండి పాలించిన తరువాతి చాళుక్యుల నుండి వారిని వేరు చేయడానికి వీరిని 'తొలి పశ్చిమ చాళుక్యులు' అని కూడా పిలుస్తారు. చైనా యాత్రికుడు హుయాన్ త్సాంగ్ 634-635 సమయంలో రెండవ పులకేశి పాలనలో చాళుక్య రాజ్యాన్ని సందర్శించాడు, రాజుకు, రాజ్య శ్రేయస్సుకు ఘనమైన నివాళులు అర్పించాడు. 500 నుండి 520 వరకు పాలించిన 'జైసింహ' చేత స్థాపించబడిన రాజవంశంలో 'రెండవ కీర్తివర్మ' (సుమారు 745-757) చివరి పాలకుడు.

## మధ్యయుగ కాలం
రాష్ట్రకూటులు 750ల ప్రారంభం నుండి తమ పాలనను స్థాపించారు, ఇది 970ల ప్రారంభం వరకు కొనసాగింది. వీరు దక్కన్, కర్ణాటకలో అత్యంత విశిష్టమైన రాజవంశీకులు. కొన్ని వృత్తాంతాలు వారి మూలాలను లాతూర్ నగరంతో ముడిపెడతాయి. 'మొదటి కృష్ణుడు', 'మూడవ గోవిందుడు' ఆ కాలపు గొప్ప రాజులు. మొదటి అమోఘవర్షుడు రాజధానిని మాన్యఖేటం (ప్రస్తుత మల్ఖేడ్) కు మార్చి సుందరంగా తీర్చిదిద్దాడు. అతను బౌద్ధమతంతో సహా అనేక మతాలను పోషించాడు. 64 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలన తరువాత, అతను 878లో మరణించాడు, అతని తర్వాత అతని కుమారుడు 'రెండవ కృష్ణుడు' అధికారంలోకి వచ్చాడు, అతను తరువాత 'అరబ్‌'లతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను అభివృద్ధి చేశాడు.

రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం బహుశా దక్కన్‌లో వారి హిందూ వారసుల కంటే అత్యంత విస్తృతమైనది. ప్రాచీన భారతీయ చరిత్రలోని ఏ ఇతర కాలంలోనూ దక్కన్ రాష్ట్రకూటుల కాలంలో అనుభవించిన రాజకీయ ప్రతిష్టను అనుభవించలేదు. ఈ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోని నాలుగు గొప్ప సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా ఉండేదని, వారు భారతదేశంలో అత్యంత భయంకరమైన పాలకులని అరబ్ యాత్రికుడు 'సులేమాన్' (851) పేర్కొన్నాడు. ఈ కాలంలో ఆలయ నిర్మాణం గొప్ప వృద్ధిని సాధించింది. ఈ రాజవంశం కాలంలో ఎల్లోరా, ఇతర రాతి / గుహాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి.

కల్యాణి చాళుక్యులు వారి రాజధాని కల్యాణనగర (ఆధునిక బసవకల్యాణ్) నుండి పాలించినందున వారిని అలా పిలిచారు, వీరు 'బాదామి చాళుక్యుల' వారసులుగా పరిగణించబడతారు. ఈ రాజవంశపు మొదటి రాజు 'రెండవ తైల' ('రెండవ తైలపుడు'), రాష్ట్రకూటుల చివరి రాజైన 'రెండవ కర్క'ను పదవీచ్యుతుడిని చేసి 973 నుండి 997 వరకు పాలించాడు. ప్రసిద్ధ కన్నడ కవి 'రన్నడు' కూడా ఇతను బాదామి వంశానికి చెందినవాడని ప్రస్తావించాడు. 'రెండవ తైల' చోళులపై పోరాడి 992లో రాజరాజ చోళుడిని ఓడించాడు, తరువాత అతని కుమారుడు ఆహవమల్ల (సత్యాశ్రయుడు) 995లో మళ్లీ చోళ సైన్యాన్ని ఓడించాడు.

'ఆహవమల్ల', 'ఇరివబెడంగ', 'సాహసభీమ', 'సత్తిగ' అనే బిరుదులున్న 'సత్యాశ్రయుడు' 997 నుండి 1008 వరకు పాలించాడు. ఈ కాలంలో కూడా చాళుక్యులు, చోళుల మధ్య శత్రుత్వం కొనసాగింది. మొదటి రాజరాజ చోళుడు, తరువాత అతని కుమారుడు రాజేంద్ర చోళుడు 'సత్యాశ్రయుడి'పై దండెత్తారు. చోళులు బీజాపూర్ (ప్రస్తుత విజయపుర) వరకు వచ్చి రాజ్యం మొత్తాన్ని కొల్లగొట్టి పెద్ద ఎత్తున హింసకు పాల్పడ్డారు. కానీ 'సత్యాశ్రయుడు' వారిని తరిమికొట్టాడు. రన్నడు 'సత్యాశ్రయుడి' చేత పోషించబడ్డాడు. తన సైనిక కార్యకలాపాలు ఉన్నప్పటికీ, అతను తన రాజధాని కల్యాణను (బసవకల్యాణ్) నిర్మించి దానిని ప్రసిద్ధి చెందేలా చేశాడు.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుని (1076-1127) ఏభై ఏళ్ల పాలన కర్ణాటక చరిత్రలో ఒక అద్భుతమైన కాలం. ఈ కాలంలో అత్యుత్తమ శిల్పకళతో కూడిన అనేక దేవాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. జల్సంగిలోని (జలసంగవి) దేవాలయంలో ఒక అందమైన శిల్పం ఉంది, ఇది ఒక యువతి 'ఆరవ విక్రమాదిత్యునికి' గొప్ప నివాళి అర్పించే శాసనాన్ని రాస్తున్నట్లు వర్ణిస్తుంది. ఆ విధంగా కర్ణాటక సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలకు గొప్ప కేంద్రంగా మారింది. అతని తర్వాత మూడవ సోమేశ్వరుడు ('మూడవ తైల' తండ్రి) అధికారంలోకి వచ్చాడు.

మూడవ తైల (1149-1162) పాలనలో, కాలచురి వంశానికి చెందిన రెండవ బిజ్జల చాళుక్యులపై మొట్టమొదట తిరుగుబాటు చేశాడు, చాళుక్యుల పతనానికి ఇతనే ప్రధాన కారణం. 1153 నాటికి, అతను స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని చాళుక్య సామ్రాజ్యంలోని అనేక భాగాలను ఆక్రమించాడు. ఆ విధంగా దక్షిణ కాలచురి వంశం స్థాపించబడింది.

కాలచురీలు మధ్యప్రదేశ్ను పాలించిన కట్టచ్చురి కుటుంబానికి చెందినవారు. 'రెండవ బిజ్జల' 'పెర్మాడి' కుమారుడు. కాలచురి నాయకులు చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండేవారు, వారితో వివాహ సంబంధాలు కూడా కలిగి ఉండేవారు. 'రెండవ బిజ్జల' 'ఆరవ విక్రమాదిత్యుని' మనుమడు కూడా. సుమారు 1162లో, 'రెండవ బిజ్జల' 'మూడవ తైల'ను ఓడించి అతని స్థానంలో రాజయ్యాడు. కానీ చాళుక్యుల విశ్వసనీయ సామంతుల వ్యతిరేకత కారణంగా 5 సంవత్సరాల తర్వాత అతని పాలన ముగిసింది. బిజ్జల తన సైనిక, రాజకీయ కార్యకలాపాలలో తన సమర్థుడైన జనరల్ 'కసపయ్యనాయక' సహాయాన్ని పొందాడు. బిజ్జల కోశాధికారి ప్రసిద్ధ మత నాయకుడు బసవేశ్వరుడు. 'రెండవ బిజ్జల' 1167లో మరణించాడు. సింగణ కాలచురి రాజవంశపు చివరి రాజు, ఈ వంశం 1184లో అంతమైంది.

రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి నామమాత్రంగా పాలించిన నాల్గవ సోమేశ్వరుడు ('మూడవ తైల' వారసుడు) తన సమర్థుడైన సేనాని 'బ్రహ్మ' సహాయంతో 1184లో కాలచురీల నుండి రాజ్యాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని 1186 వరకు పాలించాడు. ఆ తరువాత అతనిని హొయసలులు, సేవుణులు సవాలు చేశారు. శాసనాల ద్వారా ధృవీకరించబడినట్లుగా అతను 1198 వరకు జీవించాడు కానీ అతను అప్పటికే చాళుక్య చక్రవర్తి కాదు. హోయసల రెండవ బల్లాల బసవకల్యాణ్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

ఈ కాలమంతటా రాజకీయ ఆధిపత్యం, సాంస్కృతిక అభివృద్ధి సమాంతరంగా సాగాయి. పరిపాలనలో ప్రజలను సంతోషపరిచే కొత్త సూత్రాలను రూపొందించడం ద్వారా రాజ్యాలు వర్ధిల్లాయి. ఈ కాలంలో కన్నడ, సంస్కృత భాషలకు చెందిన కొందరు ప్రముఖులు వర్ధిల్లారు. ఈ కాలం బసవేశ్వరుని నాయకత్వంలో ఒక కొత్త సామాజిక, మత ఉద్యమానికి నాంది పలికింది. ఇది కన్నడలో వచన సాహిత్య வளர்ச்சிకి సహాయపడింది.
 
'హైదరాబాద్ స్టేట్' పురావస్తు శాఖ జరిపిన తవ్వకాలలో, బీదర్ కోటలో కొన్ని శిల్పాలు, శాసనాలు ఉన్న పగిలిన పలకలు కనుగొనబడ్డాయి; కానీ అవి ఈ ప్రదేశం చరిత్రను 10వ శతాబ్దానికి మించి వెనక్కి తీసుకెళ్లవు. ఆ కాలంలో ఇది బహుశా తరువాతి చాళుక్యుల (సా.శ 974-1190) రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది, వీరి రాజధాని కల్యాణి (ప్రస్తుత బసవకల్యాణ్) బీదర్కు పశ్చిమాన కేవలం  దూరంలో ఉంది. అయితే ఈ రాజవంశపు చివరి ముగ్గురు రాజుల కాలంలో చాళుక్యుల అధికారం వేగంగా క్షీణించింది, వారి భూభాగంలో పెద్ద భాగాన్ని దేవగిరి యాదవులు, వరంగల్ కాకతీయులు ఆక్రమించారు, వీరి రాజ్యాలు పదకొండు, పన్నెండవ శతాబ్దాలలో అత్యున్నత దశలో ఉండేవి. బీదర్ బహుశా కాకతీయ రాజ్యంలో కలపబడి ఉండవచ్చు, ఎందుకంటే 1322లో 'ఉలుఘ్ ఖాన్' యువరాజు వరంగల్ పై దండెత్తినప్పుడు, అతను తెలంగాణ సరిహద్దుల్లో ఉన్న బీదర్ పట్టణాన్ని ముట్టడించి జయించాడు.

ఇటీవల కల్యాణిలో కనుగొనబడిన 1323 నాటి 'ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్' శాసనం, ఈ దండయాత్రలో ఉలుఘ్ ఖాన్ కల్యాణి పట్టణాన్ని కూడా జయించాడని చూపిస్తుంది. అయితే సమకాలీన చరిత్రలో కల్యాణి పేరు లేకపోవడం వల్ల ఆ సమయంలో కల్యాణి కంటే బీదర్ ముఖ్యమైన పట్టణమని తెలుస్తోంది, చాళుక్యుల క్షీణతతో కల్యాణి వైభవం మసకబారిపోయిందని తెలుస్తుంది. ఈ శాసనంలో కల్యాణి కేవలం ఒక 'కస్బా' లేదా చిన్న పట్టణంగా మాత్రమే పేర్కొనబడింది.

### బహమనీ సుల్తానేట్

ముందుగా అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ, తరువాత ముహమ్మద్-బిన్-తుగ్లక్ బీదర్‌తో సహా మొత్తం దక్కన్ ప్రాంతంపై దాడి చేసి తమ నియంత్రణలోకి తీసుకున్నారు. 14వ శతాబ్దం మధ్యలో, దక్కన్‌లో ఉన్న ఢిల్లీ సుల్తాన్ అధికారులు తిరుగుబాటు చేయడంతో 1347లో గుల్బర్గా/హసనాబాద్ (ప్రస్తుత కలబురగి) వద్ద బహమనీ రాజవంశం స్థాపించబడింది. బహమనీలు, విజయనగర రాజ్యానికి మధ్య తరచుగా యుద్ధాలు జరిగేవి.

బీదర్‌లోని ప్రస్తుత కోట చరిత్ర బహమనీ వంశానికి చెందిన సుల్తాన్ అహ్మద్ షా వలీ బహమనీకి ఆపాదించబడింది. 1427లో అతను మెరుగైన వాతావరణ పరిస్థితులు ఉన్నందున, ఇది సారవంతమైన, పండ్ల దిగుబడినిచ్చే భూమి కావడంతో తన రాజధానిని గుల్బర్గా నుండి బీదర్‌కు మార్చాడు. ఇది ఒక చిన్న, బలమైన కోటగా ఉన్నట్లు తెలుపుతున్న తొలి రికార్డు చరిత్ర 1322 నాటి యువరాజు ఉలుఘ్ ఖాన్‌కు సంబంధించినది. ఆ తర్వాత ఇది తుగ్లక్ వంశ పాలనలోకి వచ్చింది.

బహమనీ రాజవంశ స్థాపనతో (1347), సుల్తాన్ అలావుద్దీన్ బహమన్ షా బహమనీ బీదర్‌ను ఆక్రమించాడు. మొదటి అహ్మద్ షా (1422-1486) పాలనలో, బీదర్ బహమనీ రాజ్యానికి రాజధానిగా చేయబడింది. పాత కోట పునర్నిర్మించబడింది, మదర్సాలు, మసీదులు, ప్యాలెస్‌లు, ఉద్యానవనాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. 1466లో ప్రధానమంత్రి అయిన మహమూద్ గవాన్, బీదర్ చరిత్రలో ఒక ప్రముఖ వ్యక్తి.

## ఆధునిక కాలం తొలినాళ్లు
### బీదర్, బీజాపూర్ సుల్తానేట్‌లు
బీదర్ సుల్తానేట్ (బరీద్ షాహీ వంశం అని కూడా పిలుస్తారు) 1492 నుండి అధికారికంగా అధికారాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ 1542 నుండి 1619 వరకు నగరాన్ని అధికారికంగా పాలించింది. ఈ వంశాన్ని బహమనీ సుల్తానేట్ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేసిన ఖాసిం బరీద్ స్థాపించాడు. అతని కుమారుడు అమీర్ బరీద్ అతని తర్వాత ప్రధానమంత్రిగా వచ్చాడు, తరువాత చివరి బహమనీ పాలకుడు బీదర్ నుండి పారిపోయినప్పుడు ఇతను వాస్తవ పాలకుడు (డి ఫ్యాక్టో) అయ్యాడు.

అమీర్ బరీద్ కుమారుడైన ఒకటవ అలీ బరీద్ షా మొట్టమొదటగా 'షా' అనే రాజ బిరుదును స్వీకరించాడు. అతను తళ్ళికోట యుద్ధంలో కూడా కీలక పాత్ర పోషించాడు. బీదర్ సుల్తానేట్ 1619లో బీజాపూర్ సుల్తానేట్ చేతిలో జయించబడే వరకు బీదర్‌ను పాలించింది.

పాదుషా (చక్రవర్తి) షాజహాన్, తన కుమారుడైన ఔరంగజేబును దక్కన్ యువరాజుగా నియమించిన తరువాత అతను బీదర్‌కు వచ్చాడు. అతను 1656లో 21 రోజుల యుద్ధం తర్వాత ఆదిల్ షాహీల నుండి బీదర్ కోటను లాక్కున్నాడు. దీనితో బీదర్ రెండవసారి మొఘల్ వంశంలో భాగమైంది.

### బీదర్ సుబా
thumb|సుమారు 1770లో జీన్ బాప్టిస్ట్ జోసెఫ్ జెంటిల్ కమీషన్ చేసిన మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో బీదర్ సుబా వివరణాత్మక మ్యాప్
1656లో మొఘల్ సామ్రాజ్యం బీదర్‌ను జయించిన తరువాత, అది కొత్తగా ఏర్పడిన బీదర్ సుబా (సామ్రాజ్యపు అత్యున్నత స్థాయి ప్రావిన్స్) కు రాజధానిగా చేయబడింది, మరుసటి సంవత్సరం తెలంగాణ సుబా ఇందులో విలీనం చేయబడింది.

## హైదరాబాద్ సంస్థానం, బ్రిటిష్ వలస పాలన
1724లో, బీదర్ నిజాంల ఆసఫ్ జాహీ రాజ్యంలో భాగమైంది. ఒకటవ ఆసఫ్ జా (నిజాం l) మూడవ కుమారుడైన మీర్ సయీద్ ముహమ్మద్ ఖాన్, సలాబత్ జంగ్ తన సోదరుడైన మీర్ నిజాం అలీ ఖాన్ ఆసఫ్ జా III అతన్ని ఈ కోటలో బంధించే వరకు అనగా 1751 నుండి 1762 వరకు బీదర్ కోట నుండి పాలించాడు. 1763 సెప్టెంబర్ 16న బీదర్ కోటలో మీర్ సయీద్ ముహమ్మద్ ఖాన్ చంపబడ్డాడు. బీదర్ పాత పేరైన *మహమ్మదాబాద్* కూడా అతని పేరు మీదనే ఉంది. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇది రైలు మార్గం ద్వారా హైదరాబాద్‌తో అనుసంధానించబడింది.

## స్వాతంత్ర్యం తర్వాత
భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, 1956లో కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలన్నీ కలిసి మైసూరు రాష్ట్రంగా ఏర్పడ్డాయి. బీదర్ కొత్త మైసూరు (ప్రస్తుతం కర్ణాటక) రాష్ట్రంలో భాగమైంది.

## మూలాలు
### ఉల్లేఖనలు

### ఆధారాలు
* 
* 
వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర