పాపనాశిని శివాలయం

**పాపనాసిని శివ ఆలయం** అనేది భారతదేశంలోని ఒడిశా రాష్ట్రం, భువనేశ్వర్లో ఉన్న ఒక వదిలివేయబడిన (పాడైపోయిన) ప్రాచీన హిందూ ఆలయం. నిర్మాణ లక్షణాల ఆధారంగా, ఈ ఆలయం 11వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడినట్లు భావించబడుతోంది. ఇది  భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో, బధైబాంకా చౌక్ సమీపంలోని పాపనాసిని ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇది సగటు సముద్రమట్టానికి సుమారు 45 అడుగుల  ఎత్తులో ఉంది.  ఇది ప్రస్తుతం వదిలివేయబడిన ఆలయంగా ఉంది, గర్భగృహం ఖాళీగా ఉంది. ఈ ఆలయం లాటరైట్ రాయితో నిర్మించబడింది.  

## నిర్మాణశైలి

ఇది ఒక ప్రాంగణం, దీని నిర్మాణ శైలి పిధా దేవుల శైలి. ఈ ఆలయానికి తూర్పున బానేశ్వర శివాలయం, దక్షిణాన మైత్రేశ్వర ఆలయం, ఉత్తరం, పడమర దిశలలో పాపనాశిని ప్రాకారపు గోడ ఉన్నాయి.  ఆలయం దక్షిణం వైపుకు తిరిగి ఉంది.  ప్రణాళిక ప్రకారం, ఈ  ఆలయంలో 2.50 చదరపు మీటర్ల కొలత గల చతురస్రాకార విమానం ఉంది. ఎత్తులో, విమానం 4.16 మీటర్ల ఎత్తు ఉన్న పిధా శైలిలో ఉంది. బడా యొక్క ఐదు భాగాల విభజనతో, ఆలయం 2.06 మీటర్ల ఎత్తు ఉన్న పంచాంగ బడా ఉంది (పాభాగ 0.55 మీటర్లు, తలజంఘ 0.40 మీటర్లు, బంధన 0.23 మీటర్లు, ఉపర జంఘ 0.42 మీటర్లు, బరండ 0.46 మీటర్లు). గండి 1.15 మీటర్లు, మస్తకం 0.95 మీటర్లు కొలతలు ఉన్నాయి.

ఉత్తర, పడమర, తూర్పు గోడలలోని పార్శ్వదేవతా గూళ్లు 0.40 మీటర్ల ఎత్తు x 0.28 మీటర్ల వెడల్పు x 0.10 మీటర్ల లోతు కొలతలు ఉన్నాయి. అన్ని గూళ్లు ఖాళీగా ఉన్నాయి.

### అలంకరణ లక్షణాలు:

* ద్వారబంధాలు: 1.58 మీటర్లు x 0.73 మీటర్ల కొలత గల ద్వారబంధాలు సాదాగా ఉన్నాయి.
* నిర్మాణ సామగ్రి: లాటరైట్.
* నిర్మాణ పద్ధతులు: పొడి రాతి కట్టడం
* శైలి: కళింగ
* ప్రత్యేక లక్షణాలు: ముఖమండపం లేదు, కేవలం విమానం మాత్రమే ఉంది.

## సంరక్షణ
ఈ ఆలయం చాలా దుర్భరమైన సంరక్షణ స్థితిలో ఉంది, క్షీణత లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. తూర్పు గోడ పూర్తిగా కూలిపోయింది.

**స్థితి వివరణ:** గోడలన్నీ పగుళ్లతో నిండిపోయాయి. పైభాగంలోని కలశం విరిగిపోయినందున వర్షపు నీరు పైకప్పు ద్వారా లోపలికి చొచ్చుకువచ్చి మరింత నష్టం కలిగిస్తోంది.  

## పరమగురు శివ ఆలయం

### స్థానం
పరమగురు శివ ఆలయం అక్షాంశం 20° 14’ 54" N, రేఖాంశం 85° 49’ 95" E వద్ద, సుమారు 74&nbsp;అడుగుల ఎత్తులో ఉంది.

### ప్రవేశ మార్గం
ఈ ఆలయం భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో, లింగరాజ ఆలయం నుండి రామేశ్వర ఆలయం వైపు వెళ్లే రథరోడ్డుకు కుడివైపున, రవీంద్ర పరమగురు వ్యక్తిగత భూమిలో ఉంది. ఇది వైటాల్ ఆలయం నుండి సుమారు 20 మీటర్లు ఉత్తరంగా,, గోసగరేశ్వర ప్రాంగణం నుండి 100 మీటర్లు దక్షిణంగా ఉంది. ఆలయం తూర్పు దిశను ఎదుర్కొంటుంది. ఇక్కడ ప్రధాన దేవతగా వృత్తాకార యోనిపీఠంలో ప్రతిష్ఠించబడిన శివ లింగం ఉంది. ఆలయ బయటి గోడలపై వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇది ఇప్పటికీ క్రియాశీల ఆలయం గా ఉంది, పరమగురు కుటుంబ సభ్యులు దీనిని సంరక్షిస్తున్నారు. ఆలయం వద్ద భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం పేరు ఉన్న గేటు ఉన్నప్పటికీ, ఇది కుటుంబ ఆధీనంలోనే ఉంది.

### యాజమాన్యం
ఈ ఆలయం ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలో ఉంది. దీనిని రవీంద్ర పరమగురు సంరక్షిస్తున్నారు.

### కాల నిర్ధారణ
నిర్మాణ లక్షణాలు, శిల్ప అలంకరణ ఆధారంగా ఈ ఆలయం 10వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావించబడుతోంది.

### ఆస్తి రకం
ఈ ఆలయం ఒక భవనం, దీని నిర్మాణ రకం *రేఖ దేయూల్* (Rekha deul).

### ప్రస్తుత వినియోగం
ప్రస్తుతం ఇది పూజారాధన కోసం ఉపయోగించబడుతోంది.

## ప్రాముఖ్యత

**చారిత్రక ప్రాముఖ్యత:** భువనేశ్వర్‌లో ఆలయ నిర్మాణం ప్రారంభ దశకు చెందిన ఉదాహరణ.  

**సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత:** ఇక్కడ శివరాత్రి, సోమవార వ్రతాలు, దోళపూర్ణిమ వంటి ఉత్సవాలు జరుపుకుంటారు.  
## భౌతిక వివరణ

### పరిసరాలు
ఆలయానికి ఉత్తర, తూర్పు వైపులా నివాస భవనాలు ఉన్నాయి. తూర్పు వైపున చెక్క దిమ్మెలు కూడా కనిపిస్తున్నాయి.

### దిశ
ఈ ఆలయం తూర్పు దిశను ఎదుర్కొంటుంది.

### నిర్మాణ లక్షణాలు (ప్రణాళిక, ఎత్తు)
ప్రణాళిక ప్రకారం, ఈ ఆలయం *పంచరథ* ఆకృతిలో ఉంది. చతురస్రాకార *విమానము* సుమారు 3.40 చదరపు మీటర్ల పరిమాణంలో ఉంది. ముందు భాగంలో 0.90 మీటర్ల పొడవు కలిగిన ప్రవేశ మండపం (పోర్చ్) ఉంది.

ఎత్తులో, విమానం *రేఖ* క్రమానికి చెందినది. అయితే పైభాగంలోని సూపర్‌స్ట్రక్చర్ కూలిపోయింది. ప్రస్తుతం *బాడ* భాగం మాత్రమే మిగిలి ఉంది.

*బాడ* మూడు విభాగాలుగా ఉండే *త్రియంగ బాడ*గా ఉంటుంది. దీని మొత్తం ఎత్తు 2.50 మీటర్లు.

* *పభాగ* (ఐదు మోల్డింగులతో) – 0.80 మీటర్లు  
* *జంఘ* – 1.63 మీటర్లు  
* *బరణ్డ* (రెండు మోల్డింగులతో) – 0.50 మీటర్లు  

*గాండీ* భాగం మిగిలిన ఎత్తు సుమారు 3.00 మీటర్లు.

### రహ నిచ్, పర్శ్వ దేవతలు
ప్రధాన నిచ్‌లు 0.80 మీటర్ల ఎత్తు × 0.40 మీటర్ల వెడల్పు × 0.19 మీటర్ల లోతుతో ఉంటాయి. వీటి పైభాగంలో శైలీకృత చైత్యం ఆకృతులు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఇవన్నీ ఖాళీగా ఉన్నాయి.

కనిక పాగాలలో ఉన్న ఉపనిచ్‌లు *పీఢ ముండి* రూపంలో ఉండి, అందులో విష్ణువుకు చెందిన వివిధ అవతారాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి.

### అలంకార లక్షణాలు

* **ద్వారస్తంభాలు (Door Jambs):** ద్వారస్తంభాలు 1.80 మీటర్ల ఎత్తు × 1.20 మీటర్ల వెడల్పుతో ఉన్నాయి. వీటిపై మూడు సాధారణ నిలువు పట్టీలు చెక్కబడ్డాయి.

* **లింటెల్:** ద్వారంపై ఉన్న ఆర్కిట్రేవ్ (Architrave) పొడవు 2.30 మీటర్లు. దీనిపై సంప్రదాయ *నవగ్రహాలు* శిల్పాలుగా చెక్కబడ్డాయి.

* **నిర్మాణ పదార్థం:** సాండ్‌స్టోన్ (ఇసుక రాయి)

* **నిర్మాణ పద్ధతి:** డ్రై మేసనరీ (సిమెంట్ లేకుండా రాతి అమరిక)

* **శైలి:** కళింగ శైలి

* **ప్రత్యేక లక్షణం:** ప్రధాన దేవత గర్భగుడిలో వృత్తాకార యోనిపీఠంలో ఉన్న శివలింగం కాగా, ఉపనిచ్‌లలో విష్ణువు అవతారాలు చెక్కబడి ఉండటం ప్రత్యేకత.

### సంరక్షణ స్థితి
ఈ ఆలయం క్షీణత లక్షణాలను చూపుతోంది.

### స్థితి వివరణ
పైభాగ నిర్మాణం గాండీ వరకు కొంతవరకు కూలిపోయింది. నిర్లక్ష్యం కారణంగా ఆలయం పూర్తిగా శిథిలావస్థకు చేరుకుంటోంది.

### సంరక్షణ సమస్యలు, పరిష్కారాలు
ఆలయ సంరక్షణకు తక్షణ చర్యలు అవసరం.

## మూలాలు

## ఆధారాలు
* డా. సదాశివ ప్రధాన్ & బృందం, తేదీ: 15.11.2006.  
* Debala Mitra, ‘Bhubaneswar’, New Delhi, 1958, పుట 29.  
* K.C. Panigrahi, *Archaeological Remains at Bhubaneswar*, Calcutta, 1961, పుటలు 16–17, 25.  
* L. S.S. O’ Malley, *Bengal District Gazetteer Puri*, Calcutta, 1908, పుట 240.  
* M.M. Ganguly, *Orissa and Her Remains*, Calcutta, 1912, పుటలు 393–394.  
* P.R. Ramachandra Rao, *Bhubaneswar Kalinga Temple Architecture*, Hyderabad, 1980, పుట 29.  
* R.P. Mohapatra, *Archaeology in Orissa*, Vol. I, Delhi, 1986, పుట 57.  
* R.L. Mitra, *The Antiquities of Orissa*, Vol. II, Calcutta, 1963, పుటలు 160–161.  
* T.E. Donaldson, *Hindu Temple Art of Orissa*, Vol. I, Leiden, 1985, పుట 76.  

---

## బాహ్య లింకులు

* ఒడిశా ఆలయాలు  
* ఒడిశా టూరిజం

వర్గం:భువనేశ్వర్ లోని హిందూ దేవాలయాలు

వర్గం:ఒడిశాలోని శివ ఆలయాలు