ఆంధ్రదేశం

**ఆంధ్రదేశం** భారత ఉపఖండంలోని దక్కన్ పీఠభూమిలో ఒక చారిత్రక ప్రాంతం. ఇనుప యుగం నుండి ఈ ప్రాంతంలో నివసించి, పాలించిన పురాతన ఆంధ్ర తెగ పేరు మీద దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది. ఆంధ్రదేశం ప్రధాన భూభాగంలో ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ ఉన్నాయి. దీని ఉచ్ఛదశలో, ఆంధ్రదేశం ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర, ఒడిశా, కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్ ప్రాంతాలపై తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది.

ఆంధ్రులు గోదావరి, కృష్ణా నదుల డెల్టాల చుట్టూ నివసించిన ఒక పురాతన ఆర్యేతర తెగ. *[[ఐతరేయ బ్రాహ్మణం]]* (సా.శ.పూ. 500), *[[రామాయణం]]*, *[[మహాభారతం]]*, *[[పురాణాలు]]* వంటి పురాతన  హిందూ గ్రంథాలలో ఆంధ్రుల ప్రస్తావన ఉంది. గ్రీకు చరిత్రకారుడు మెగస్తనీస్ తన  *ఇండికా* (సా.శ.పూ. 310)లో ఆంధ్రులు గోదావరి, కృష్ణా నది డెల్టాలలో నివసించేవారని, యావత్  భారతదేశంలో మౌర్యుల తర్వాత రెండవ స్థానంలో నిలిచే సైనిక బలానికి ప్రసిద్ధి చెందారని పేర్కొన్నాడు. వీరికి గోదావరి నది వెంబడి 30 కోటల నగరాలు, 1,00,000 పదాతిదళం, 2,000 అశ్వికదళం, 1,000 ఏనుగుల సైన్యం ఉండేవి. సా.శ.పూ. 232లో మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడి మరణ సమయంలో కూడా వీరి ప్రస్తావన ఉంది.
## వ్యుత్పత్తి
పురాతన ప్రాంతమైన ఆంధ్రదేశం, గోదావరి, కృష్ణా నదీ డెల్టాల వెంబడి వర్ధిల్లిన ఆంధ్ర తెగ నుండి తన పేరును పొందింది. ఆంధ్రదేశం అనే పదం "ఆంధ్ర", "దేశం" అనే పదాల నుండి ఉద్భవించిన సమ్మేళన పదం. "ఆంధ్ర" అనేది పురాతన ఆంధ్ర తెగను సూచిస్తుంది, "దేశం" అనగా భూభాగం లేదా ప్రాంతం.

దీని ఇతర పేర్లు ఆంధ్ర, ఆంధ్రపథం, ఆంధ్రమండలం, ఆంధ్రభూమి.

## విస్తరణ
thumb|339x339px|2వ శతాబ్దంలో ఆంధ్రదేశం
ఆంధ్రదేశం ప్రధాన కేంద్రం గోదావరి, కృష్ణా నదుల సారవంతమైన డెల్టా ప్రాంతాలలో ఉంది. పశ్చిమ కనుమల నుండి పెద్ద మొత్తంలో మట్టిని మోసుకొచ్చే ఈ మహా నదులు పరిసర భూములను సుసంపన్నం చేసే విస్తృతమైన డెల్టాలను ఏర్పరిచాయి. ఈ డెల్టాల మధ్య ఉన్న కొలను సరస్సు (కొల్లేరు సరస్సు) ఈ ప్రాంత ఆవరణ వ్యవస్థ, చరిత్రలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. సారవంతమైన ఒండ్రు నేల, సమృద్ధిగా ఉన్న నీటి వనరులతో కూడిన డెల్టా ప్రాంతం వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థకు అండగా నిలిచి, సంపన్న నగరాలు, పట్టణాల వృద్ధిని ప్రోత్సహించింది.

చారిత్రాత్మకంగా, అంధపుర దీని తొలి రాజధానిగా పనిచేసింది. తరువాత, చైనీస్ బౌద్ధ యాత్రికుడు హుయాన్ త్సాంగ్ సందర్శించిన ధాన్యకటకం ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. దీని ప్రధాన భూభాగంలో నేటి ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ ఉన్నాయి. *పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ*, టాలెమీ రచనలలో ఆంధ్రదేశం గురించి ప్రస్తావన ఉంది.

ఉచ్ఛదశలో, ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర, ఒడిశా, కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలపై తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది. భౌగోళికంగా ఆంధ్రదేశం పశ్చిమాన బాలాఘాట్ శ్రేణి, తూర్పున తూర్పు కనుమల సరిహద్దులుగా తూర్పు దక్కన్ పీఠభూమిని చుట్టుముట్టింది. సారవంతమైన తీర మైదానాలు, కఠినమైన పీఠభూములతో సహా ఈ ప్రాంత వైవిధ్యభరితమైన ప్రకృతి దృశ్యం దీని చారిత్రక గమనాన్ని, సాంస్కృతిక అభివృద్ధిని గణనీయంగా ప్రభావితం చేసింది.

## మతం
ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని ఆర్యేతర తెగలలో బౌద్ధమతం వేగంగా వ్యాపించి,  ఆర్య సమాజం కంటే ఇక్కడే విస్తృత ఆమోదం పొందింది. పూర్వ మద్రాసు రాష్ట్రంలోని ఉత్తర జిల్లాలలో, ముఖ్యంగా ఆంధ్ర ప్రాంతంలో ఉన్న బౌద్ధ ప్రదేశాల సంఖ్య దక్షిణ జిల్లాలలో ఉన్నవాటి కంటే చాలా ఎక్కువ. ఉత్తరాన ప్రస్తుత విశాఖపట్నం జిల్లాలోని శాలిహుండం నుండి దక్షిణాన గుంటూరు జిల్లాలోని చిన్న గంజాం వరకు, పశ్చిమాన అనంతపురం జిల్లాలోని గుత్తి నుండి తూర్పున భట్టిప్రోలు వరకు ఆంధ్ర ప్రాంతం క్రీస్తు పుట్టుకకు ముందు, తర్వాత మూడు శతాబ్దాల పాటు బౌద్ధ సంస్కృతి, కళలలో అద్భుతమైన వృద్ధిని సాధించింది. దక్షిణ భారతదేశం అంతటా ఉన్న వివిధ బౌద్ధ క్షేత్రాల అధ్యయనం ద్వారా ఐదు ప్రధాన పురాతన వాణిజ్య, తీర్థయాత్ర మార్గాల ఉనికి తెలుస్తుంది, ఇవన్నీ ఆంధ్ర ప్రాంతం మధ్యలో ఉన్న వేంగి వద్ద కలుస్తాయి. చాలా బౌద్ధ స్థావరాలు ఈ మార్గాల వెంబడి ఉన్నాయి, ఇవి వేంగిని  కళింగ, ద్రావిడ,  కర్ణాట, మహారాష్ట్ర,  కోసల ప్రాంతాలకు అనుసంధానించాయి.

### మహాయాన వారసత్వం

thumb|ఆసియాలో బౌద్ధ మత విస్తరణ|302x302px|left
ఆంధ్ర ప్రాంతం కేవలం సంప్రదాయ బౌద్ధమతానికి కేంద్రం మాత్రమే కాదు, ఇది మహాయాన బౌద్ధమతం రూపుదిద్దుకున్న కొలిమి. ఈ సిద్ధాంతం ప్రధానంగా  అమరావతి, నాగార్జునకొండ ప్రాంతాల సమీపంలోని  మహాసాంఘిక శాఖల ప్రభావంతో అభివృద్ధి చెందింది. పురాణ తత్వవేత్త ఆచార్య నాగార్జునుడు (సా.శ. 150–250) *శూన్యత* భావన ఆధారంగా *మాధ్యమక* (మధ్యేమార్గం) తత్వాన్ని ఇక్కడే రూపొందించాడు.

కృష్ణా నది సమీపంలోని విశ్వవిద్యాలయంలో నాగార్జునుడు చేసిన మేధోమథనం బౌద్ధ మతాన్ని సన్యాసుల ఆచారం నుండి ప్రపంచ స్థాయి ఉద్యమంగా మార్చింది. నేడు, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత విస్తృతమైన బౌద్ధమత శాఖగా మహాయానం నిలుస్తుంది, ఇది చైనా, జపాన్, కొరియా, వియత్నాం దేశాల మత విశ్వాసాలపై ఆధిపత్యం చెలాయిస్తోంది. బుద్ధుడిని మానవరూపంలో చిత్రించిన మొట్టమొదటి శైలి అయిన  అమరావతి కళాశైలిలోని ప్రతిమా శాస్త్రం, మహాయాన కళకు సౌందర్య ప్రమాణాలను నెలకొల్పింది. ఇది సిల్క్ రోడ్డు గుండా ప్రయాణించి ఆంధ్రదేశాన్ని తూర్పు ఆసియా ఆధ్యాత్మిక జీవితంతో అనుసంధానించింది.

## కరెన్సీ
ఆ కాలం నాటి  నాణేలు రాగి కంటే సీసం, పోటిన్‌లను ఎక్కువగా ఉపయోగించినట్లు సూచిస్తున్నాయి. భారీ స్థాయిలో విడుదలైన విభిన్న రకాల నాణేలు ఒక తీరం నుండి మరొక తీరానికి విస్తరించిన విశాల సామ్రాజ్య ఉనికిని సూచిస్తున్నాయి. అదనంగా, గణనీయమైన సంఖ్యలో రోమన్ నాణేల ఆవిష్కరణ రోమన్లతో చురుకైన సముద్ర వాణిజ్యానికి ఆధారాలను అందిస్తుంది.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ
ఒనిక్స్ రాళ్లు, పింగాణీ, మస్లిన్, పత్తి, సుగంధ ద్రవ్యాలు, గమ్, పట్టు ఎగుమతి గురించి *పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ* ప్రస్తావించింది. ఆంధ్ర ప్రజలు, భారతదేశ తూర్పు తీరంలో వాణిజ్యం, కొంటకోసిల, కొడ్డూర, అల్లోసిగ్నే ఓడరేవుల గురించి టాలెమీ ప్రస్తావించాడు. కృష్ణా నది డెల్టాకు అనుగుణంగా మైసోలియా ప్రాంతంలోని అఫెటేరియన్ ఓడరేవును కూడా ఆయన నమోదు చేశాడు.

సుమారు సా.శ.పూ. 300 నుండి సా.శ. 300 వరకు దాదాపు ఆరు శతాబ్దాల పాటు ఆంధ్ర ప్రాంతంలో బౌద్ధమతం వృద్ధి చెందడంలో సముద్ర వాణిజ్యం కీలక పాత్ర పోషించింది. చాలా మంది బౌద్ధులు వర్తక వర్గాల నుండి వచ్చారు, వీరి సంపద  అమరావతి, నాగార్జునకొండ, ఇతర స్థూపాల వంటి ప్రధాన బౌద్ధ క్షేత్రాల నిర్మాణానికి గణనీయంగా దోహదపడింది. ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని పురాతన వాణిజ్య నగరాలలో ధాన్యకటకం (సుమారు సా.శ.పూ. 250), కేవురుర, విజయపురి, నరసాల ఉన్నాయి.  

## ఉపవిభాగాలు

### రాజ్యాలు
ఆంధ్రులు (లేదా శాతవాహనులు), ఆంధ్ర ఇక్ష్వాకులు, శాలంకాయన రాజవంశం, విష్ణుకుండిన రాజవంశం, తూర్పు చాళుక్యులు, కాకతీయులు,  నాయకులు, విజయనగర సామ్రాజ్యం వంటి వివిధ రాజవంశాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించాయి.

## భాష
ఆంధ్రదేశ భాషా చరిత్ర ప్రాకృతం, సంస్కృతం నుండి స్థానిక తెలుగు భాషకు మారడం ద్వారా విశేష గుర్తింపు పొందింది.

* **[[భట్టిప్రోలు లిపి]]**:** దక్షినాది లిపులకు తొలి పూర్వగాములలో ఒకటిగా [[భట్టిప్రోలు స్తూపం | భట్టిప్రోలు స్థూపం]] (సుమారు సా.శ.పూ. 3వ శతాబ్దం) వద్ద దీనిని కనుగొన్నారు. ఇది [[బ్రాహ్మీ లిపి | అశోకుడి బ్రాహ్మీ]]లో కనిపించని ప్రత్యేక లక్షణాలను కలిగి ఉంది, చాలా ముందుగానే అక్షరాస్యతలో ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
* **తెలుగు-కన్నడ లిపి**:** సా.శ. 4, 10వ శతాబ్దాల మధ్య, శాతవాహనులు, ఆంధ్ర ఇక్ష్వాకులు ఉపయోగించిన బ్రాహ్మీ నుండి తెలుగు-కన్నడ లిపి ఉద్భవించింది. ఈ లిపి కాలక్రమేణా తెలుగు, కన్నడ ఆధునిక ప్రత్యేక లిపులుగా విడిపోయింది.

## కళ

### అమరావతి కళాశైలి
thumb|271x271px|అమరావతి బౌద్ధ స్థూపం
మథుర,  గాంధార కళలతో పాటు పురాతన భారతీయ కళా శైలులలో ఒకటైన  అమరావతి కళాశైలికి ఆంధ్రదేశం నిలయం.

* అమరావతి శైలి**:** పల్నాడు పాలరాయి (ఆకుపచ్చ-తెలుపు రంగు సున్నపురాయి) వాడకానికి ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ ప్రాంత కళ కథనాత్మక సజీవతకు ప్రసిద్ధి చెందింది. మునుపటి శైలుల స్థిరమైన బొమ్మల వలె కాకుండా, అమరావతి శిల్పాలు లోతైన ఉపశమనం, ద్రవ కదలికలతో రద్దీగా ఉండే, శక్తివంతమైన దృశ్యాలను వర్ణిస్తాయి.
* ప్రతిమా శాస్త్రం**:** అమరావతి శైలి, బుద్ధుడిని సింహాసనం లేదా పాదాలతో సూచించే ప్రతీకాత్మకత నుండి మానవ రూపంలోకి మార్చడంలో మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. ఈ శైలి సముద్ర వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా ఆగ్నేయాసియాకు ప్రయాణించి, శ్రీలంక, థాయిలాండ్, ఇండోనేషియా కళలను ప్రభావితం చేసింది.
* స్థూప వాస్తుశిల్పం: అమరావతిలోని మహా చైత్యం, నాగార్జునకొండ వద్ద ఉన్న నిర్మాణాలు గొప్ప నిర్మాణ కళాఖండాలు. బుద్ధుని జీవితంలో ఐదు ప్రధాన సంఘటనలను సూచించే ఐదు స్తంభాలతో నాలుగు ప్రధాన దిక్కుల వద్ద పొడుచుకు వచ్చిన *ఆయక* ప్లాట్‌ఫారమ్‌ల కారణంగా ఈ స్థూపాలు ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్నాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి

* ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
* తెలంగాణ చరిత్ర
* అమరావతి బౌద్ధ కళ

## మూలాలు

## వనరులు
* 

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:తెలంగాణ చరిత్ర
వర్గం:భారతీయ చారిత్రక ప్రాంతాలు