ముప్పారం కాకతీయ త్రికూటాలయం

***'ముప్పారం త్రికూటాలయం***' తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని *ముప్పారం గ్రామంలో, ముప్పారం చెరువు బండపై నిర్మించబడిన ఒక **కాకతీయ యుగానికి చెందిన త్రికూటాలయము**.  
ఈ ఆలయం **శివుడు** (రామేశ్వరదేవర లింగం), **విష్ణువు**, మరియు **బ్రహ్మ** దేవతలకు అంకితం చేయబడింది.  
దీన్ని **కాకతీయ గణపతిదేవ మహారాజు** (1199–1262 CE) పరిపాలన కాలంలో **మల్లిరెడ్డి** అనే భక్తుడు, అతని తండ్రి **పెమ్టా బొల్లిరెడ్డి**మరియు **కామసాని** సహకారంతో నిర్మించాడు.

## చరిత్ర
ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన శాసనాలు గ్రామం ఉత్తరదిశలో ఉన్న **బయ్యనబోడు కొండపై** లభ్యమయ్యాయి.  
అందులో మల్లిరెడ్డి చెరువును నిర్మించి, చెరువు గట్టు పై త్రికూటాలయం నిర్మించి అందులో ఆలయ ప్రధాన గర్భగృహంలో **రామేశ్వరదేవర లింగం**ను ప్రతిష్టించినట్లు ప్రస్తావన ఉంది.  
కాకతీయ గణపతిదేవ పరిపాలనలో చెరువులు, ఆలయాలు విస్తృతంగా నిర్మించబడ్డ కాలానికి ఈ త్రికూటాలయం ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

## నిర్మాణ శైలి
ముప్పారం త్రికూటాలయం ఒక **అద్వితీయమైన త్రికూటాలయం (Trikuta Temple Type – TTT)**.  
అయితే ఈ ఆలయానికి మరొక ప్రత్యేకత ఉంది — ఇక్కడ ముందుగా **ముప్పారం చెరువు** నిర్మించబడింది, ఆ తరువాత ఆ చెరువు గట్టు పై ఆలయం నిర్మించబడింది.  
ఈ విధంగా చెరువు–ఆలయ సంబంధాన్ని ప్రతిబింబించే "**ట్యాంక్–టెంపుల్–టౌన్ (Tank–Temple–Town)" పద్ధతి** లో ముప్పారం త్రికూటాలయం ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.  
ఇది కాకతీయుల కాలంలో నీటిని ఆధ్యాత్మికతతో అనుసంధానించే ప్రణాళికా దృష్టిని చూపిస్తుంది.

ఆలయంలో మూడు గర్భగృహాలు ఒకే మండపంలో కలుస్తాయి.  
* మధ్య గర్భగృహంలో అందమైన **రామేశ్వరదేవర లింగం** ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.  
* తూర్పు గర్భగృహంలో సుమారు **ఆరు అడుగుల ఎత్తైన విష్ణువు విగ్రహం** ఉంది, ఇది ముత్తారం త్రికూటాలయంలోని విగ్రహానికి సమానంగా ఉంటుంది.  
* ఉత్తర గర్భగృహంలో అరుదైన **బ్రహ్మ విగ్రహం** ఉంది. ఆయన తన వాహనమైన **హంసపై** కూర్చుని ఉండి, పక్కన **సరస్వతి దేవి** ఉన్నారు.  

కొంతమంది దీనిని **విశ్వకర్మగా** పేర్కొనగా, శిల్పం లక్షణాల ప్రకారం ఇది **బ్రహ్మ దేవుడు** అనే నిర్ధారణకు వస్తుంది.  
ఆలయ లోపల ఉన్న **ఉపాలయాలు** మరియు గర్భగృహాల మధ్య గోడల వెంట ఉన్న **రాతి స్తంభాలు** కాకతీయుల శిల్పనైపుణ్యానికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తున్నాయి.

## ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం
ఈ ఆలయం హిందూ **త్రిమూర్తుల (బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు)** యొక్క ఏకత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.  
కాకతీయుల కాలంలో నిర్మించబడిన త్రికూటాలయాలు ధార్మిక సమానత్వాన్ని ప్రతిబింబించే ఆలయాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

## ప్రస్తుత స్థితి
శతబ్దాల తరబడి నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఈ ఆలయాన్ని ముప్పారం గ్రామస్థులు ఐక్యంగా పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు.  
వారి కృషి ఫలించడం ప్రారంభమైంది — ఇప్పుడు ఈ ఆలయాన్ని చాలా మంది భక్తులు దర్శించడానికి వస్తున్నారు.  
పునరుద్ధరణలో భాగంగా **కొత్త విగ్రహాలు** ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి, ఆలయ ప్రాంగణంలోని **ఉపాలయాలు** మరియు **రాతి స్తంభాలు** శుభ్రపరచబడి పునరుద్ధరించబడ్డాయి.  
గ్రామస్థుల ఈ సంయుక్త కృషి వల్ల ఆలయం తన పూర్వ వైభవాన్ని తిరిగి పొందుతూ మళ్లీ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా మారుతోంది.

## స్థానం
ముప్పారం గ్రామం, ముప్పారం చెరువు గట్టు పై ఉంది.  
గ్రామం ఉత్తర దిశలో ఉన్న **బయ్యనబోడు కొండపై** ఆలయ నిర్మాణానికి సంబంధించిన శాసనం లభించింది.  
ఈ గ్రామం **వరంగల్ నగరానికి సమీపంలో** ఉంది మరియు రహదారిమార్గం ద్వారా చేరుకోవచ్చు.

## చిత్రాలు
* 
* 
* 
* 
* 

## సూచనలు
1. *A Catalogue of Inscriptions Copied up to 1964*, పుట 111.  
2. *Inscriptions of Warangal District* (Reprint 2016), పుటలు 218–219.  
3. *Corpus of Inscriptions in the Telangana Districts of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part II* (2017), పుటలు 56–57, 187.  
4. Archaeological Survey of India, *Annual Report on Indian Epigraphy 1958–59*, పుట 41.  
5. *తెలంగాణ శాసనాలు సంపుటం – 1*, లక్ష్మణ రాయ పరిశోధక మండలి, సంపాదకుడు హాన్. సర్ వేశా రమేశం పంతులు, నం. 23, పుట 63.

## బాహ్య లింకులు
* ముప్పారం త్రికూటాలయం – వికీమీడియా కామన్స్
* విష్ణువు విగ్రహం – వికీమీడియా కామన్స్
* రామేశ్వరదేవర లింగం – వికీమీడియా కామన్స్
* బ్రహ్మ విగ్రహం – వికీమీడియా కామన్స్
* ఆలయ పక్కచూపు – వికీమీడియా కామన్స్

## ఇవికూడా చూడండి
* ముత్తారం త్రికూటాలయం  
* కాకతీయ శిల్పకళ  
* గణపతిదేవ మహారాజు

వర్గం:కాకతీయ శిల్పకళ
వర్గం:తెలంగాణ ఆలయాలు
వర్గం:శివాలయాలు
వర్గం:విష్ణు ఆలయాలు
వర్గం:బ్రహ్మ ఆలయాలు
వర్గం:భారతదేశపు పురావస్తు క్షేత్రాలు
వర్గం:గ్రామస్థుల పునరుద్ధరణ కృషి