ధర్మరాజ రథం

thumb|ధర్మరాజ రథ నమూనా చిత్రం |300x300px
thumb|ధర్మరాజ రథం ఎత్తు|344x344px

**ధర్మరాజ రథం** భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రం, చెంగల్పట్టు జిల్లా, బంగాళాఖాతం తీరమైన కోరమాండల్ తీరంలో ఉన్న మహాబలిపురంలోని పంచ రథాల సముదాయంలో ఒక స్మారక కట్టడం. ఇది ఏకశిలా భారతీయ రాతి వాస్తుశిల్పానికి ఒక ఉదాహరణ. 7వ శతాబ్దం చివరి నాటి ఈ రథం, పల్లవ రాజ్యానికి చెందిన రాజు మొదటి మహేంద్రవర్మ, అతని కుమారుడు మొదటి నరసింహవర్మ (క్రీ.శ. 630–680; మామల్ల లేదా "గొప్ప యోధుడు" అని కూడా పిలుస్తారు) పాలనా కాలానికి ఆపాదించబడింది. ఈ మొత్తం సముదాయం భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) ఆధ్వర్యంలో ఉంది. 1984 నుండి యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించబడిన మహాబలిపురంలోని స్మారక కట్టడాల సమూహంలో ఇది ఒకటి.

రథాన్ని పోలి ఉండే ఈ కట్టడం ఒకే పొడవైన గులాబీ రంగు గ్రానైట్ రాయి నుండి చెక్కబడింది. దీనిని కొన్నిసార్లు పొరపాటున గుడి అని పిలుస్తారు, మొదటి నరసింహవర్మ మరణం తర్వాత నిర్మాణం అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోవడంతో ఇక్కడ ప్రతిష్ఠాపన జరగలేదు. ఈ కట్టడానికి ఇతిహాసమైన మహాభారతంలో ప్రసిద్ధి చెందిన పంచ పాండవులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు పేరు పెట్టారు, అయితే ఈ నామకరణానికి విగ్రహాలకు ఎలాంటి సంబంధం లేదు. ఇది శివుడికి అంకితం చేయబడింది.

## భౌగోళికం

thumb|ధర్మరాజ రథ నిర్మాణ సంక్లిష్టత పూర్తి ప్రతిబింబం|300x300px
ఈ కట్టడం కాంచీపురం జిల్లాలో బంగాళాఖాతం కోరమాండల్ తీరంలో ఉన్న మహాబలిపురం (గతంలో మామల్లపురం అని పిలిచేవారు) లో ఉంది. ఇది రాజధాని నగరం చెన్నై (గతంలో మద్రాసు అని పిలిచేవారు) కి దక్షిణంగా సుమారు  దూరంలో ఉంది, ఇక్కడి నుండి చెంగల్పట్టు సుమారు  దూరంలో ఉంది.

## చరిత్ర
thumb|ధర్మరాజ రథం విభాగం|ఎడమ
మిగతా నాలుగు పంచ రథాల మాదిరిగానే, ధర్మరాజ రథం రాతితో నిర్మించబడింది, ఇది అంతకు ముందు చెక్కతో చేసిన నమూనాకు ప్రతిరూపం. మహాభారతంలోని పాండవ సోదరులలో మొదటివాడి పేరు ఈ రథానికి పెట్టినప్పటికీ, ఈ పేరును ధృవీకరించడానికి ఎటువంటి చారిత్రక ఆధారం లేదు. రాజు మొదటి నరసింహవర్మ మరణం కారణంగా ఆలయ నిర్మాణం అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయింది, ప్రతిష్ఠాపన కూడా జరగలేదు. చరిత్రకారులు ఈ రథ నిర్మాణ కాలాన్ని ఇద్దరు పల్లవ రాజులైన మొదటి నరసింహవర్మ (690-725), మొదటి పరమేశ్వరవర్మ పాలనా కాలంగా నిర్ణయించారు. మొదటి పరమేశ్వరవర్మ శాసనాలు ఈ గుడిలో కనిపిస్తాయి.

## నిర్మాణ శైలి
thumb|కుడస్ (గుర్రపు-షూ ఆకారపు డోర్మర్ కిటికీలు) కార్నిసెస్ వెంట అన్ని వైపులా చిత్రీకరించబడ్డాయి|300x300px
thumb|300x300px|ధర్మరాజ రథం పక్క వీక్షణం
పంచ రథాలన్నీ ఉత్తర-దక్షిణ దిశలో ఒకే వరుసలో అమర్చబడి, ఒకే ఉమ్మడి పునాదిని పంచుకుంటాయి. భారతీయ వాస్తుశిల్పంలో వీటికి ఎలాంటి పూర్వ ఉదాహరణలు లేవు. ఇవి దక్షిణ భారత ద్రావిడ, మధ్య భారత వేసర, ఉత్తర భారత నగర దేవాలయ వాస్తుశిల్ప సంప్రదాయాలలో పెద్ద దేవాలయాలను నిర్మించడానికి "మూసలు"గా నిలిచాయి. ఏకశిలా శిలల నుండి చెక్కబడినప్పటికీ, ఇవి సాధారణ భవనాల రూపంలో నిర్మాణాత్మక దేవాలయాలుగా మలచబడ్డాయి, అందుకే వీటిని "పాక్షిక-ఏకశిలా దేవాలయ రూపం" అని పిలుస్తారు.

ఐదు రథాలలో వాస్తుపరంగా ధర్మరాజ రథం అత్యంత ప్రముఖమైనది, పొడవైనది, అతిపెద్దది. ఈ రథం పశ్చిమ ముఖంగా ఉండి శిల్పకళా పరంగా అత్యంత సంపన్నమైనది. గ్రౌండ్ ఫ్లోర్‌తో సహా ఇందులో మూడు అంతస్తులు ఉన్నాయి. గ్రౌండ్ ఫ్లోర్ ప్లాన్  చదరపు కొలతలు కలిగి ఉండి, భూమి మట్టం నుండి పైకప్పు వరకు  ఎత్తును కలిగి ఉంది. ఇది నాలుగు వైపులా తెరిచి ఉంటుంది. అన్ని వైపులా ఉన్న ముందు భాగానికి రెండు స్తంభాలు, రెండు పైలాస్టర్లు మద్దతుగా ఉంటాయి. మూలలు పై అంతస్తుల మద్దతు వ్యవస్థలో అంతర్భాగంగా ఉంటాయి. ఉత్తర-దక్షిణ దిశలో ఉన్న ఒకే రాతిపై ఇతర మూడు రథాలతో పాటు ఒకే గులాబీ రంగు గ్రానైట్ రాతితో చెక్కబడిన ఇది, చతురస్రాకార ప్రణాళికతో, తెరిచి ఉన్న పోర్చ్‌లు, మెట్ల పిరమిడ్ ఆకారపు టవర్‌తో కూడిన త్రితల (మూడు-అంతస్తుల) విమానం. పైభాగంలో అష్టభుజి ఆకారంలో ఉన్న శిఖరం ఉంటుంది. టవర్ పైభాగంలో *[[గవాక్షం|గూడులు]]* అని పిలువబడే చిన్న తరహా నమూనా పుణ్యక్షేత్రాలు అలంకారాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. గర్భగుడి మూలల్లో శివుడిని వర్ణించే అనేక శిల్పాలు ఉన్నాయి; ఆలయ నిర్మాతగా భావించే రాజు మొదటి నరసింహవర్మ చెక్కబడిన చిత్రంతో పాటు హరిహర, బ్రహ్మ-శాస్త, స్కంద, బ్రహ్మ, అర్ధనారీశ్వర (సగం శివుడు, సగం పార్వతి), కృష్ణ శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. స్తంభాల షాఫ్ట్‌లకు కూర్చున్న సింహాలు ఆధారంగా ఉన్నాయి.

మొదటి అంతస్తులో కంకాళమూర్తి, వీణాధర, నాట్యం చేస్తున్న శివుడు, చండేశునితో శివుడు, గంగాధర, విష్ణువు, కలారి, వృషభాంతికమూర్తి, అంధకాసురమూర్తి, నైవేద్యాలు సమర్పిస్తున్న మహిళల బొమ్మలతో కూడిన కృష్ణుడు, ద్వారపాలకులు, ఆలయ పూజారుల చిత్రాలను కలిగి ఉన్న ఇరవై గూళ్లు ఉన్నాయి. రెండవ అంతస్తు అద్భుతమైన చిత్రాలను కలిగి ఉంది. శివుడిని గంగాధర, నటేశ రూపాల్లో, గరుత్మంతునిపై విశ్రమిస్తున్న విష్ణువును, కాళీయ మర్ధన దృశ్యాలను ఇది ప్రదర్శిస్తుంది. రెండవ స్థాయిలో సోమస్కంద తొలి శాసనం ఉన్న ఒక గది ఉంది.
### శాసనాలు
ధర్మరాజ రథంపై సంస్కృతంలో గ్రంథ లిపి, నాగరి లిపులలో 16 శాసనాలు ఉన్నాయి. వీటిలో రాచరికపు బిరుదులు, ఏక-పద బిరుదులు ఉన్నాయి, వీటిలో ఎక్కువ భాగం మొదటి నరసింహవర్మ కాలానికి ఆపాదించబడ్డాయి. ఆలయ పైభాగంలో దీనిని అత్యంతకామ పల్లవేశ్వరం అని సూచించే ఒక శాసనం ఉంది; అత్యంతకామ అనేది మొదటి పరమేశ్వరవర్మకు ఉన్న ప్రసిద్ధ బిరుదులలో ఒకటి. రాజు కోసం చెక్కబడిన ఇతర బిరుదులు శ్రీ మేఘ, త్రైలోక్య-వర్ధన-విధి.

## ఇవి కూడాచూడండి

* పంచరథాలు
* అర్జున రథం
* భీమ రథం 
* నకుల సహదేవ రథం
* ద్రౌపది రథం

## మూలాలు

## బయటి లింకులు
* పురాతత్వలో మహాబలిపురం - పల్లవుల వర్క్‌షాప్ 
* ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియాలో పంచ రథాలు, మామల్లపురం

వర్గం:పల్లవ శిల్పకళ
వర్గం:మహాబలిపురం
వర్గం:పంచరథాలు
వర్గం:తమిళనాడులోని పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:తమిళనాడులోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:భారతదేశంలో 7వ శతాబ్దపు స్థాపనలు