హాన్ రాజవంశం

**హాన్ రాజవంశం** (క్రీపూ 202 క్రీశ 9 క్రీశ , 25–220) అనేది లియు బ్యాంగు స్థాపించిన చైనా సామ్రాజ్య రాజవంశం దీనికి ముందు స్వల్పకాలిక క్విన్ రాజవంశం (సా.శ 221–206 ), చు–హాన్ వివాదం (క్రీపూ 206–202) అని పిలువబడే ఇంటర్రె‌గ్నం ఉన్నాయి. దీని తరువాత మూడు రాజ్యాలు (క్రీ.శ. 220–280) వచ్చాయి. జిన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 9–23) కూడా కొంతకాలం అంతరాయం కలిగింది. ఆ విధంగా దీనిని రెండు కాలాలుగా విభజించారు—వెస్ట్రను హాన్ (క్రీ.శ. 202&nbsp;క్రీ.శ. 9), తూర్పు హాన్ (క్రీ.శ. 25–220). హాన్ రాజవంశాన్ని చైనా చరిత్రలో స్వర్ణయుగంగా పరిగణిస్తారు. ఇది తరువాతి కాలాలలో చైనీసు గుర్తింపును ప్రభావితం చేస్తుంది. ఆధునిక చైనా మెజారిటీ జాతి సమూహం తమను తాము "హాన్ ప్రజలు" అని పిలుచుకుంటుంది. తాము మాట్లాడే చైనీసు లిఖిత, చైనీసులను వరుసగా "హాన్ భాష"  "హాన్ అక్షరాలు" అని సూచిస్తారు.

హాన్ చక్రవర్తి హాన్ సమాజం  సంస్కృతిపరంగా శిఖరాగ్రంలో ఉన్నాడు. ఆయన హాన్ ప్రభుత్వానికి అధ్యక్షత వహించాడు. కానీ ప్రభువులు, నియమించబడిన మంత్రులతో అధికారాన్ని పంచుకున్నాడు. వీరు ఎక్కువగా పండితులైన జెంట్రీ తరగతి నుండి వచ్చారు. హాన్ సామ్రాజ్యం కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా నేరుగా నియంత్రించబడే కమాండరీలు  సెమీ-స్వయంప్రతిపత్తి రాజ్యాలుగా విభజించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా ఏడు రాజ్యాల తిరుగుబాటు తరువాత ఈ రాజ్యాలు క్రమంగా తమ స్వయంప్రతిపత్తిని కోల్పోయాయి.  చక్రవర్తి వు పాలన () నుండి, చైనీసు కోర్టు అధికారికంగా విద్య, కోర్టు రాజకీయాలలో కన్ఫ్యూషియనిజంను స్పాన్సరు చేసింది. దీనిని డాంగు జోంగ్షు, విశ్వశాస్త్రంతో సంశ్లేషణ చేసింది. హాన్ రాజవంశం ఆర్థిక శ్రేయస్సు కాలాలు అలాగే డబ్బు ఆర్థిక వ్యవస్థలో గణనీయమైన వృద్ధిని సాధించింది. ఇది మొదట జోహితు రాజవంశం (–256 BC) కాలంలో స్థాపించబడింది. క్రీపూ 119 లో టాంగు రాజవంశానికి చెందిన కేంద్ర ప్రభుత్వం నాణేలు ముద్రించినది.  ఇవి (క్రీశ 618–907 ) వరకు చైనాలో ప్రమాణంగా ఉన్నాయి. దాని సైనిక పోరాటాలకు, కొత్తగా స్వాధీనం చేసుకున్న సరిహద్దు భూభాగాల స్థిరనివాసానికి ఆర్థిక సహాయం చేయడానికి హాన్ ప్రభుత్వం క్రీపూ 117 లో ప్రైవేటు ఉప్పు, ఇనుప పరిశ్రమలను జాతీయం చేసి ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యాన్ని సృష్టించింది. తరువాత తూర్పు హాన్ కాలంలో వీటిని రద్దు చేశారు. హాన్ కాలంలో శాస్త్రం సాంకేతికతలో గణనీయమైన పురోగతులు ఉన్నాయి. వాటిలో కాగితం తయారీ, చుక్కాని స్టీరింగు నౌకల కోసం, గణితంలో రుడ్డరులు, ఎత్తిన-ఉపశమన పటాలు, ఖగోళ శాస్త్రం కోసం హైడ్రాలికు-శక్తితో పనిచేసే ఆర్మిలరీ గోళాలు, విలోమ లోలకం ఉపయోగించి సుదూర భూకంపాల కార్డినలు దిశను గుర్తించే సీస్మోమీటరులు ఉన్నాయి.

హాన్ రాజవంశం తూర్పు యురేషియను స్టెప్పీలో కేంద్రీకృతమై ఉన్న సంచార సమాఖ్య జియోంగ్నుతో అనేక ఘర్షణలను ఎదుర్కొంది. క్రీపూ 200 లో జియోంగ్ను హాను‌ను ఓడించింది. వివాహ ఒప్పందం, కప్పం చెల్లింపుల విధానంతో జియోంగ్నును శాంతింపజేయడానికి హాన్‌ను ప్రేరేపించింది. అయినప్పటికీ జియోంగ్ను హాన్ చైనా ఉత్తర సరిహద్దుల మీద దాడి చేయడం కొనసాగించాడు. జియోంగ్నును అణచివేయడానికి చక్రవర్తి వూ సైనిక పోరాటాలు శ్రేణిను ప్రారంభించినప్పుడు హాన్ విధానం క్రీపూ 133 లో మారింది. హాన్ దళాలు తారిం బేసిను లోని హెక్సీ కారిడారు హాన్ రాజవంశాన్ని జియోంగ్ను నుండి విడదీసి సిల్క్ రోడ్ వాణిజ్య మార్గాన్ని స్థాపించడంలో సహాయపడ్డాయి. చివరికి జియోంగ్ను ఓడిపోయి హాన్ సామంతుల హోదాను అంగీకరించవలసి వచ్చింది. అయితే హాన్ సరిహద్దులకు ఉత్తరాన ఉన్న భూములను తరువాత సంచార జియాను‌బీ సమాఖ్య ఆక్రమించింది. చక్రవర్తి వూ కూడా విజయవంతంగా దక్షిణాన విజయాలు ప్రారంభించాడు. డియాను ‌మీద హాన్ పోరాటాలను చేపట్టాడు. ఆయన హాన్ భూభాగాన్ని ఉత్తర కొరియన్ ద్వీపకల్పంలోకి విస్తరించాడు. అక్కడ హాన్ గోజోసియను‌ను జయించడం క్సువాంటు లేలాంగు కమాండరీలను క్రీ.పూ. 108లో స్థాపించాడు.

క్రీశ 92 తర్వాత రాజభవనం నపుంసకులు రాజవంశం ఆస్థాన రాజకీయాలలో ఎక్కువగా పాలుపంచుకున్నారు. వివిధ భార్య వంశాలు సామ్రాజ్ఞులు  ఎంప్రెస్సు డోవగరు మధ్య హింసాత్మక అధికార పోరాటాలలో పాల్గొన్నారు. ఎల్లో టర్బను తిరుగుబాటు, ఫైవు పెక్సు ఆఫ్ రైసు తిరుగుబాటును ప్రేరేపించిన పెద్ద టావోయిస్టు మత సమాజాలు కూడా సామ్రాజ్య అధికారాన్ని తీవ్రంగా సవాలు చేశాయి. చక్రవర్తి లింగు () మరణం తరువాత, రాజభవనం నపుంసకులను, హాన్ రాజవంశం చరిత్ర నపుంసకులను సైనిక అధికారులు ఊచకోత కోశారు. దీని వలన కులీనులు, సైనిక గవర్నర్లు యుద్ధ ప్రభువులుగా మారడానికి సామ్రాజ్యాన్ని విభజించడానికి వీలు కల్పించారు. వీ రాజు కావో  చక్రవర్తి జియా మీద దడిచేసి సింహాసనాన్ని ఆక్రమించడంతో హాన్ రాజవంశం క్రీశ 220 లో ముగిసింది.

## వ్యుత్పత్తి శాస్త్రం
*షిజి* ప్రకారం క్విన్ రాజవంశం పతనం తర్వాత, ఆధిపత్యం జియాంగు యు లియు బ్యాంగును హాన్జోంగు చిన్న భూభాగానికి యువరాజుగా నియమించింది. ఇది హాన్ నది (ఆధునిక నైరుతిలో షాన్సీ) ఉన్న ప్రదేశం కారణంగా పేరు పెట్టబడింది. చు–హాన్ వివాదంలో లియు బ్యాంగు విజయం సాధించిన తరువాత ఫలితంగా వచ్చిన హాన్ రాజవంశానికి హాన్జోంగు భూభాగ పేరు పెట్టారు.

## చరిత్ర
### పశ్చిమ హాన్ (క్రీపూ 202  –క్రీశ 9 )

చైనా చరిత్రలో మొట్టమొదటి సామ్రాజ్య రాజవంశం క్విన్ రాజవంశం (క్రీపూ 221–206). క్విన్ విజయం ద్వారా చైనీసు యుద్ధం చేస్తున్న రాజ్యాన్ని ఏకం చేశాడు. కానీ మొదటి చక్రవర్తి క్విన్ షి హువాంగు మరణం తర్వాత వారి పాలన అస్థిరంగా మారింది. నాలుగు సంవత్సరాలలోపు, ఆ రాజవంశం అధికారం తిరుగుబాటులో కూలిపోయింది. చుకి చెందిన జియాంగు యు (క్రీపూ 202లో), హాన్ కి చెందిన లియు బ్యాంగు (మరణం(క్రీపూ195లో) అనే ఇద్దరు మాజీ తిరుగుబాటు నాయకులు, యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. చైనా పద్దెనిమిది రాజ్యాలుగా చీలిపోయింది. ప్రతి ఒక్కరూ జియాంగు యు లేదా లియు బ్యాంగు‌కు విధేయత చూపారు. జియాంగు యు సమర్థవంతమైన కమాండరు అని నిరూపించుకున్నప్పటికీ లియు బ్యాంగు గైక్సియా యుద్ధంలో ఆయనను ఓడించాడు. (క్రీపూ 202) ఆధునిక అన్హుయిలో. లియు బ్యాంగు తన అనుచరుల కోరిక మేరకు చక్రవర్తి బిరుదును స్వీకరించాడు. మరణానంతరం హాన్ చక్రవర్తి గావోజు () గా పిలువబడ్డాడు. చాంగ్'ఆన్ (ఆధునిక జియాన్) హాన్ ఆధ్వర్యంలో తిరిగి ఐక్యమైన సామ్రాజ్యానికి కొత్త రాజధానిగా ఎంపిక చేయబడింది.

ప్రారంభంలో వెస్ట్రను హాన్* () దీనిని మాజీ హాన్ () అని కూడా పిలుస్తారు. పదమూడు కేంద్రీకృత నియంత్రణలో ఉన్న కమాండరీలు—రాజధాని ప్రాంతంతో సహా—సామ్రాజ్యం పశ్చిమ మూడవ భాగంలో ఉన్నాయి. తూర్పున మూడింట రెండు వంతులు పది సెమీ-స్వయంప్రతిపత్తి రాజ్యాలుగా విభజించబడ్డాయి. చక్రవర్తి చుతో యుద్ధం నుండి తన ప్రముఖ కమాండర్లను శాంతింపజేయడానికి గౌజు వారిలో కొందరిని రాజులుగా నిర్బంధించాడు.*

196 నాటికి హాన్ కోర్టు ఈ రాజులందరినీ రాజ లియు కుటుంబ సభ్యులతో భర్తీ చేసింది. చాంగ్షా మాత్రమే తప్ప. చక్రవర్తి పట్ల బంధువులు కాని వారి విధేయత ప్రశ్నించబడింది.   హాన్ రాజుల అనేక తిరుగుబాట్ల తర్వాత—154లో అతిపెద్దది ఏడు రాజ్యాల తిరుగుబాటు—సామ్రాజ్య న్యాయస్థానం 145లో ఈ రాజ్యాల అధికారాన్ని పరిమితం చేసే సంస్కరణల శ్రేణిని అమలు చేయడం ప్రారంభించింది. వాటి పూర్వ భూభాగాలను కేంద్ర నియంత్రణలో కొత్త కమాండరీలుగా విభజించింది. రాజులు ఇక మీదట తమ సొంత సిబ్బందిని నియమించుకోలేకపోయారు; ఈ బాధ్యతను సామ్రాజ్య న్యాయస్థానం స్వీకరించింది. రాజులు వారి ఫియిఫు లకు నామమాత్రపు అధిపతులుగా మారారు. పన్ను ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని వారి వ్యక్తిగత ఆదాయంగా సేకరించారు. రాజ్యాలు ఎప్పుడూ పూర్తిగా రద్దు చేయబడలేదు. మిగిలిన పశ్చిమ  తూర్పు హాన్ అంతటా ఉనికిలో ఉన్నాయి.

చైనాకు ఉత్తరాన, సంచార జియోంగ్ను అధిపతి మోదు చాన్యు () యురేషియను స్టెప్పీ తూర్పు భాగంలో నివసించే వివిధ తెగలను జయించాడు. తన పాలన ముగిసే సమయానికి, ఆయన మంచూరియా, మంగోలియా తారిం బేసిను లోని ఇన్నరు ఆసియా ప్రాంతాలను నియంత్రించాడు. సమర్కండు కి తూర్పున ఇరవైకి పైగా రాజ్యాలను లొంగదీసుకున్నాడు. ఉత్తర సరిహద్దుల వెంబడి జియోంగ్నుకు వర్తకం చేయబడిన హాన్-తయారీ చేసిన ఇనుప ఆయుధాల సమృద్ధి గురించి చక్రవర్తి గౌజు కలత చెందాడు. ఆయన ఆ సమూహానికి వ్యతిరేకంగా వాణిజ్య నిషేధంను ఏర్పాటు చేశాడు.

ప్రతీకారంగా జియోంగ్ను ఇప్పుడు షాంక్సీ గా ఉన్న ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు. అక్కడ వారు బైడెంగు వద్ద హాన్ దళాలను ఓడించింది. క్రీపూ 200 లో. చర్చల తర్వాత క్రీపూ 198 లో *హెకిను* ఒప్పందం నామమాత్రంగా జియాంగ్ను  హాన్ నాయకులను రాజ వివాహ కూటమిలో సమాన భాగస్వాములుగా ఉంచింది. కానీ హాన్ జియాంగ్నుకు పెద్ద మొత్తంలో పట్టు వస్త్రాలు, ఆహారం, వైన్ వంటి కప్పం బహుమతులు పంపవలసి వచ్చింది.

లావోషాంగు చాన్యు (, చక్రవర్తి వెన్ () మధ్య సరిహద్దు మార్కెట్లను తిరిగి తెరవడానికి నివాళి  చర్చలు జరిగినప్పటికీ చాన్యు అనేక మంది అధీనులు ఒప్పందాన్ని పాటించకూడదని నిర్ణయించుకున్నారు. అదనపు వస్తువుల కోసం గ్రేటు వాల్‌కు దక్షిణంగా ఉన్న హాన్ భూభాగాల మీద కాలానుగుణంగా దాడి చేశారు. సమావేశమైన కోర్టు సమావేశంలో చక్రవర్తి వు () క్రీపూ 135, మంత్రుల మెజారిటీ ఏకాభిప్రాయం *హెకిన్* ఒప్పందాన్ని నిలుపుకోవడం. జియాంగ్ను దాడులు కొనసాగిస్తున్నప్పటికీ చక్రవర్తి వూ దీనిని అంగీకరించాడు.

అయితే తరువాతి సంవత్సరం జరిగిన ఒక కోర్టు సమావేశం చాన్యు హత్యకు సంబంధించిన మాయి వద్ద పరిమిత సంబంధం జియాంగ్ను రాజ్యాన్ని గందరగోళంలోకి నెట్టి హాన్‌కు ప్రయోజనం చేకూరుస్తుందని మెజారిటీని ఒప్పించింది. ఈ కుట్ర క్రీపూ 133 లో విఫలమైనప్పుడు చక్రవర్తి వూ జియాంగ్ను భూభాగంలోకి భారీ సైనిక దండయాత్రల శ్రేణిని ప్రారంభించాడు. ఈ దాడి క్రీపూ 119 లో మోబీ యుద్ధంలో ముగిసింది. హాన్ కమాండర్లు హువో క్యుబింగు (మరణం క్రీపూ 117), వీ క్వింగు (మరణం క్రీపూ 106) జియాంగ్ను కోర్టును గోబీ ఎడారి ఉత్తరం వైపు పారిపోయేలా చేశారు. హాన్ దళాలు బైకాలు సరస్సు వరకు ఉత్తరం వైపుకు చేరుకున్నాయి.

వు పాలన తర్వాత హాన్ దళాలు జియాంగ్నుతో పోరాడుతూనే ఉన్నాయి. జియాంగ్ను నాయకుడు హుహాన్యే () చివరకు క్రీపూ 51 లో సామంతుడిగా హాన్‌కు లొంగిపోయాడు. హుహాన్యే ప్రత్యర్థి సింహాసనానికి హక్కుదారుడు, జిజి చాన్యు (), చెన్ టాంగు, గన్ యాన్షౌ నేతృత్వంలోని హాన్ దళాలచే ఆధునిక తారాజు, కజకిస్తాను‌లో జరిగిన జిజి యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.

క్రీ.పూ. 121లో హాన్ దళాలు హెక్సీ కారిడారు నుండి లోపు నూరు వరకు విస్తరించి ఉన్న విస్తారమైన భూభాగం నుండి జియాంగ్నును బహిష్కరించాయి. వారు క్రీపూ 111 లో ఈ వాయువ్య భూభాగం మీద జియాంగ్ను-క్యాంగు ఉమ్మడి దండయాత్రను తిప్పికొట్టారు. అదే సంవత్సరంలో హాన్ కోర్టు వారి నియంత్రణను సంఘటితం చేసుకోవడానికి ఈ ప్రాంతంలో నాలుగు కొత్త సరిహద్దు కమాండరీలను స్థాపించింది: జియుక్వాను, జాంగి, డున్హువాంగు, వువే. సరిహద్దులో ఎక్కువ మంది సైనికులు. కొన్ని సందర్భాలలో కోర్టు  రైతులను బలవంతంగా కొత్త సరిహద్దు స్థావరాలకు తరలించింది. ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని బానిసలు, కఠిన శ్రమ చేసే దోషులతో పాటు కోర్టు రైతుల వంటి సామాన్యులను కూడా ప్రోత్సహించింది. వ్యాపారులు, భూస్వాములు, కూలి కార్మికులు స్వచ్ఛందంగా సరిహద్దుకు వలస వెళ్లడానికి అనుమతించింది.

హాన్ వంశం మధ్య ఆసియాలోకి విస్తరించడానికి ముందే దౌత్యవేత్త జాంగు క్వియాను క్రీ.పూ. 139 నుండి 125 వరకు చేసిన ప్రయాణాలు చైనా చుట్టుపక్కల ఉన్న అనేక నాగరికతలతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాయి. జాంగు దయువాను (ఫెర్గానా), కాంగ్జు (సోగ్డియానా), డాక్సియా (బాక్ట్రియా, గతంలో గ్రీకో-బాక్ట్రియను రాజ్యం)లను ఎదుర్కొన్నాడు; ఆయన షెండు (సింధు నది లోయ), అంక్సి (పార్థియన్ సామ్రాజ్యం) గురించి సమాచారాన్ని కూడా సేకరించాడు. ఈ దేశాలన్నీ చివరికి హాన్ రాయబార కార్యాలయాలను పొందాయి. ఈ సంబంధాలు సిల్క్ రోడ్ వాణిజ్య నెట్వర్కు ప్రారంభానికి నాంది పలికాయి. ఇది రోమన్ సామ్రాజ్యం వరకు విస్తరించింది. చైనీసు పట్టు, రోమను గాజుసామాను వంటి వస్తువులను రెండింటి మధ్య తీసుకువచ్చింది.

 నుండి , హాన్ దళాలు తారిం  బేసిను‌లోని ఒయాసిసు నగర-రాజ్యాల మీద నియంత్రణ కోసం జియాంగ్నుతో పోరాడాయి. హాన్ చివరికి విజయం సాధించి క్రీపూ 60 లో పశ్చిమ ప్రాంతాల రక్షిత ప్రాంతంను స్థాపించారు. ఇది ఈ ప్రాంతం రక్షణ విదేశాంగ వ్యవహారాలను చూసుకుంది. హాన్ కూడా దక్షిణం వైపు విస్తరించింది. క్రీపూ 111 లో జరిగిన నావికాదళ విజయం హాన్ రాజ్యాన్ని ఇప్పుడు ఆధునిక గ్వాంగు‌డాంగు, గ్వాంగ్జీ, ఉత్తర వియత్నాం వరకు విస్తరించింది. క్రీపూ 109 లో డయాను రాజ్యాన్ని ఆక్రమణకు వ్యతిరేకంగా హాన్ చేసిన ప్రచారాలతో యున్నను హాన్ రాజ్యంలోకి తీసుకురాబడ్డాడు. తరువాత క్రీపూ 108 లో హాన్ గోజోసియోని‌ను జయించి, జువాంటు లెలాంగు కమాండరీలు స్థాపించడంతో కొరియను ద్వీపకల్పంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు వచ్చాయి. చైనా చరిత్రలో మొట్టమొదటి దేశవ్యాప్త జనాభా గణన క్రీశ 2 లో జరిగింది; హాన్ మొత్తం జనాభా 1,23,66,470 గృహాలలో 5,76,71,400 మంది వ్యక్తులను కలిగి ఉన్నట్లు నమోదు చేయబడింది.

తన సైనిక పోరాటాలకు, వలస విస్తరణకు చెల్లించడానికి, చక్రవర్తి వూ అనేక ప్రైవేటు పరిశ్రమలను జాతీయం చేశాడు. ఆయన మాజీ వ్యాపారులు నిర్వహించే కేంద్ర ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యాలను సృష్టించాడు. ఈ గుత్తాధిపత్యాలలో ఉప్పు, ఇనుము,  మద్యం ఉత్పత్తి, అలాగే కాంస్య నాణేల తయారీ ఉన్నాయి. మద్యం గుత్తాధిపత్యం క్రీపూ 98 - 81 వరకు మాత్రమే కొనసాగింది. ఉప్పు, ఇనుము గుత్తాధిపత్యాలు చివరికి తూర్పు హాన్ ప్రారంభంలో రద్దు చేయబడ్డాయి. హాన్ రాజవంశం అంతటా నాణేల జారీ కేంద్ర ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యంగా కొనసాగింది. 

సంస్కరణవాదులు అని పిలువబడే ఒక రాజకీయ వర్గం ఆస్థానంలో ఎక్కువ ప్రభావాన్ని పొందినప్పుడు ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యాలు చివరికి రద్దు చేయబడ్డాయి. సంస్కరణవాదులు చక్రవర్తి వూ పాలనలో, హువో గువాంగు రీజెన్సీ (మరణం క్రీపూ 68) సమయంలో ఆస్థాన రాజకీయాలను ఆధిపత్యం చేసిన ఆధునికవాద వర్గాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఆధునికవాదులు ప్రైవేటు ఆర్థిక వ్యవస్థలో భారీ ప్రభుత్వ జోక్యం నుండి వచ్చే ఆదాయాల ద్వారా మద్దతు ఇవ్వబడిన దూకుడు, విస్తరణ విదేశాంగ విధానం కోసం వాదించారు. అయితే సంస్కరణవాదులు ఈ విధానాలను తోసిపుచ్చారు. విదేశాంగ విధానానికి జాగ్రత్తగా, విస్తరణ లేని విధానాన్ని, పొదుపు బడ్జెటు సంస్కరణను, ప్రైవేటు వ్యవస్థాపకుల మీద విధించిన తక్కువ పన్ను రేట్లను ఇష్టపడ్డారు.

### వాంగు మాంగు పాలన - అంతర్యుద్ధం

వాంగు జెంగ్జును (క్రీ.పూ. 7113&nbsp;క్రీ.శ.) చక్రవర్తుల యువాను (),చెంగు (), ఐ () పాలనలలో మొదట సామ్రాజ్ఞి, తరువాత సామ్రాజ్ఞి డోవగరు చివరకు గ్రాండు ఎంప్రెసు డోవగరు. ఈ సమయంలో ఆమె పురుష బంధువుల వారసత్వం రీజెంటు బిరుదును కలిగి ఉంది. ఐ మరణం తరువాత వాంగు జెంగ్జును మేనల్లుడు వాంగు మాంగు (క్రీపూ 45 క్రీశ 23) ఆగస్టు 16న చక్రవర్తి పింగు (క్రీపూ 1 క్రీశ 6) కింద మార్షలు ఆఫ్ స్టేటు‌గా రీజెంటు‌గా నియమించబడ్డాడు.

పింగు ఫిబ్రవరి క్రీశ 3, 6 న మరణించినప్పుడు, రుజీ యింగు (మరణించిన (క్రీశ 25) వారసుడిగా ఎంపికయ్యాడు.  ఆ బిడ్డకు తాత్కాలిక చక్రవర్తిగా పనిచేయడానికి. వాంగు యుక్తవయస్సు వచ్చిన తర్వాత తన నియంత్రణను లియు యింగు‌కు వదులుకుంటానని వాగ్దానంచేసి వాంగు మాంగు నియమితుడయ్యాడు. ఈ వాగ్దానం ఉన్నప్పటికీ ప్రభువుల నిరసన  తిరుగుబాట్లకు వ్యతిరేకంగా వాంగు మాంగు జనవరి 10న దైవిక స్వర్గ ఆదేశం హాన్ రాజవంశం అంతం కావాలని, తన స్వంత జిన్ రాజవంశం (9–23&nbsp;AD) ప్రారంభం కావాలని పిలుపునిచ్చిందని పేర్కొన్నాడు.

వాంగు మాంగు అనేక ప్రధాన సంస్కరణలను ప్రారంభించాడు. అవి చివరికి విజయవంతం కాలేదు. ఈ సంస్కరణలలో బానిసత్వాన్ని నిషేధించడం, జాతీయీకరణ, భూమిని ఇళ్ల మధ్య సమానంగా పంపిణీ చేయడం. కొత్త కరెన్సీలను ప్రవేశపెట్టడం ఉన్నాయి. ఈ మార్పు నాణేల విలువను తగ్గించింది. ఈ సంస్కరణలు గణనీయమైన వ్యతిరేకతను రేకెత్తించినప్పటికీ వాంగు పాలన &nbsp;AD, 11&nbsp;AD భారీ వరదలతో అంతిమ పతనాన్ని ఎదుర్కొంది. పసుపు నదిలో క్రమంగా బురద పేరుకుపోవడం దాని నీటి మట్టాన్ని పెంచింది. వరద నియంత్రణ పనులను ముంచెత్తింది. పసుపు నది రెండు కొత్త శాఖలుగా విడిపోయింది: ఒకటి ఉత్తరం వైపు, మరొకటి షాన్డాంగు ద్వీపకల్పంకి దక్షిణం వైపు ఖాళీ అవుతోంది. అయితే హాన్ ఇంజనీర్లు క్రీశ 70 నాటికి దక్షిణ శాఖకు ఆనకట్ట చేయగలిగారు.

ఈ వరద వేలాది మంది రైతు రైతులను నిరాశ్రయులను చేసింది. వీరిలో చాలామంది మనుగడ కోసం రెడ్ ఐబ్రోసు వంటి సంచరిస్తున్న బందిపోటు, తిరుగుబాటు గ్రూపులలో చేరారు. వాంగు మాంగు సైన్యాలు ఈ విస్తరించిన తిరుగుబాటు గ్రూపులను అణచివేయలేకపోయాయి. చివరికి ఒక తిరుగుబాటుదారుడు వీయాంగు ప్యాలెసు లోకి బలవంతంగా చొరబడి వాంగు మాంగు‌ను చంపాడు.

చక్రవర్తి జింగు () వంశస్థుడైన జెంగ్షి చక్రవర్తి () హాన్ రాజవంశాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించాడు. చాంగను‌ను తన రాజధానిగా ఆక్రమించాడు. అయితే రెడ్ ఐబ్రో తిరుగుబాటుదారులు ఆయనను ఓడించి, హత్య చేసి, ఆయన స్థానంలో తోలుబొమ్మ చక్రవర్తిని లియు పెంజీ నియమించారు. గెంగ్షి దూరపు బంధువు లియు జియు, మరణానంతరం చక్రవర్తి గ్వాంగ్వు () అని పిలుస్తారు. క్రీశ 23 లో కున్యాంగు యుద్ధంలో తనను తాను గుర్తించుకున్న తర్వాత, గెంగ్షి తర్వాత చక్రవర్తిగా నియమించాలని కోరారు.

గ్వాంగ్వు పాలనలో హాన్ సామ్రాజ్యం పునరుద్ధరించబడింది. క్రీశ 25 లో గువాంగ్వు లుయోయాంగును తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. 27 సంవత్సరాల నాటికి ఆయన అధికారులు డెంగు యు, ఫెంగ్ యి రెడ్ ఐబ్రోసు‌ను బలవంతంగా లొంగిపోయేలా చేసి వారి నాయకులను రాజద్రోహం కింద ఉరితీశారు. క్రీశ 26 నుండి 36 వరకు, చక్రవర్తి గువాంగ్వు చక్రవర్తి బిరుదును ప్రకటించుకున్న ఇతర ప్రాంతీయ యుద్ధ ప్రభువుల మీద యుద్ధం చేయాల్సి వచ్చింది; ఈ యుద్ధ ప్రభువులు ఓడిపోయినప్పుడు. చైనా హాన్ పాలనలో తిరిగి ఏకమైంది.

హాన్ రాజవంశం స్థాపన, వాంగు మాంగు పాలన మధ్య కాలాన్ని వెస్ట్రను హాను (西漢 -西汉) లేదా మాజీ హాను అని పిలుస్తారు. (前漢-前汉) (206&nbsp;BC9&nbsp;AD). ఈ కాలంలో రాజధాని చాంగను (ఆధునిక జియాను) వద్ద ఉంది. గ్వాంగ్వు పాలన నుండి రాజధాని తూర్పు వైపు లుయోయాంగు‌కు మార్చబడింది. ఆయన పాలన నుండి హాన్ పతనం వరకు ఉన్న యుగాన్ని తూర్పు హాన్ లేదా తరువాతి హాన్ (క్రీశ 25–220) అని పిలుస్తారు.

### తూర్పు హాన్ (25–220 AD)
తూర్పు హాన్ (), దీనిని తూర్పు హాన్ అని కూడా పిలుస్తారు. (後漢 (后汉)), అధికారికంగా క్రీశ 25 ఆగస్టు 5న న ప్రారంభమైంది. లియు జియు హాన్ గువాంగ్వు చక్రవర్తి అయ్యాడు. వాంగు మాంగుకు వ్యతిరేకంగా విస్తృతమైన తిరుగుబాటు సమయంలో గోగుర్యో రాజ్యానికి హాన్ కొరియను కమాండరీలు మీద దాడి చేయడానికి స్వేచ్ఛగా లభించింది; హాన్ క్రీశ 30 వరకు ఈ ప్రాంతం మీద తన నియంత్రణను తిరిగి నిర్ధారించలేదు.

వియత్నాం ట్రంగు సిస్టర్సు క్రీశ 40లో హాన్‌ మీద తిరుగుబాటు చేశారు. వారి తిరుగుబాటును హాన్ జనరలు మా యువాను (మరణం(క్రీ.శ.49) క్రీ.శ.42 నుండి 43 మధ్యకాలంలో జరిగిన పోరాటంలో అణిచివేశాడు. వాంగు మాంగు జియోంగ్ను మీద శత్రుత్వాన్ని పునరుద్ధరించాడు. వారు హాన్ నుండి దూరంగా ఉన్నారు. వారి నాయకుడు బి , తన బంధువు పును (蒲奴)కు వ్యతిరేకంగా సింహాసనానికి ప్రత్యర్థి హక్కుదారుడు. క్రీశ 50లో హాన్‌కు సామంతుడిగా లొంగిపోయాడు. దీని వలన రెండు ప్రత్యర్థి జియోంగ్ను రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి: హాన్ మిత్రుడు బి నేతృత్వంలోని దక్షిణ జియోంగ్ను, హాన్ శత్రువు పును నేతృత్వంలోని ఉత్తర జియోంగ్ను.

వాంగు మాంగు అల్లకల్లోల పాలనలో, చైనా తారిం బేసిను మీద నియంత్రణ కోల్పోయింది. దీనిని క్రీశ 63లో ఉత్తర జియోంగ్ను స్వాధీనం చేసుకుంది. హెక్సీ కారిడారు ‌మీద దండెత్తడానికి స్థావరంగా ఇది ఉపయోగించబడింది. గన్సు. డౌ గు (మరణం(AD88&nbsp;) క్రీశ 73లో  యుద్ధంలో యివులు ఉత్తర జియోంగ్నును ఓడించి, టర్పాను నుండి వారిని తరిమివేసి లేక్ బార్కోలు వరకు వారిని వెంబడించి హమీ వద్ద ఒక దండును స్థాపించాడు. పశ్చిమ ప్రాంతాల కొత్త ప్రొటెక్టరు జనరలు చెన్ ము (మరణం క్రీశ 75) కరాసహరు, కుచా లలో జియోంగ్ను మిత్రదేశాలచే చంపబడిన తరువాత హమీ వద్ద ఉన్న దండును ఉపసంహరించుకున్నారు.

క్రీ.శ. 89లో జరిగిన ఇఖ్ బయాను యుద్ధంలో డౌ జియాను (క్రీ.శ. 92లో మరణించారు) ఉత్తర జియోంగ్ను *చాన్యు*ను ఓడించారు. ఆ తర్వాత ఆయ్న ఆల్టై పర్వతాలలో తిరోగమించాడు.క్రీ.శ. 91లో ఉత్తర జియోంగ్ను ఇలి నది లోయలోకి పారిపోయిన తర్వాత సంచార జియాను‌బీ మంచూరియాలోని బుయో రాజ్యం సరిహద్దుల నుండి వుసును ప్రజలు ఇలి నది, జియాను‌బీ తాన్షిహువాయి (క్రీ.శ. 181లో మరణించారు) ఆధ్వర్యంలో వారి అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకున్నారు. వీరు చైనా సైన్యాలను నిరంతరం ఓడించారు. అయితే ఆయన మరణం తర్వాత తాన్షిహువాయి సమాఖ్య విచ్ఛిన్నమైంది.

బాన్ చావో (మరణం(క్రీ.శ. 102)) దక్షిణ, మధ్య ఆసియా అంతటా భూభాగాన్ని నియంత్రించే కుషాన్ సామ్రాజ్యం సహాయాన్ని పొంది ఇది కాష్గరు, దాని మిత్రదేశం  సోగ్డియానాను లొంగదీసుకుంది. . కుషాను పాలకుడు విమా కాడ్ఫిసెసు () హాన్ తో వివాహ సంబంధం కోసం చేసిన అభ్యర్థన క్రీశ 90లో తిరస్కరించబడినప్పుడు ఆయన తన దళాలను వాఖాను (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాను) కు బాన్ చావో మీద దాడి చేయడానికి పంపాడు. సరఫరాలు లేకపోవడంతో కుషానులు వెనక్కి తగ్గడంతో ఈ వివాదం ముగిసింది. క్రీశ  91లో బాన్ చావోకు పశ్చిమ ప్రాంతాల ప్రొటెక్టరు జనరలు పదవిని అప్పగించినప్పుడు దానిని తిరిగి స్థాపించారు.

తూర్పు హాన్ సామ్రాజ్యానికి వచ్చిన విదేశీ ప్రయాణికులలో బౌద్ధ సన్యాసులు ఉన్నారు. వారు చైనీసు భాషలోకి రచనలను అనువదించారు. ఉదాహరణకు పార్థియా నుండి ఆన్ షిగావో, కుషాను కాలం గాంధార నుండి లోకక్సేమా కుషాన్లతో సామంత సంబంధాలతో పాటు, హాన్ సామ్రాజ్యం పార్థియన్ సామ్రాజ్యంలోని సార్వభౌముల నుండి, అలాగే ఆధునిక బర్మా, జపాన్లోని రాజుల నుండి బహుమతులు అందుకున్నాడు. ఆయన క్రీశ 97లో గాన్ యింగు దూతగా రోమ్కు ఒక విజయవంతం కాని మిషను‌ను ప్రారంభించాడు.

చక్రవర్తి మార్కసు ఆరేలియసు (క్రీశ 161-180)  రోమను రాయబార కార్యాలయం *వీలూ*, *లేటరు హాన్ పుస్తకం* క్రీశలో చక్రవర్తి హువాను ఆఫ్ హాన్ (క్రీశ 146-168)  ఆస్థానానికి చేరుకుందని నమోదు చేయబడింది. అయినప్పటికీ రాఫే డి క్రెస్పిగ్నీ ఇది చాలావరకు రోమను వ్యాపారుల సమూహం అని వాదిస్తున్నారు. రోమను గాజుసామానులతో పాటు, నాణేలు చైనాలో కనుగొనబడ్డాయి. ఆంటోనినసు పియసు, ఆయన దత్తపుత్రుడు మార్కసు ఆరేలియసు పాలన నాటి రోమను పతకాలు వియత్నాంలోని ఒసి ఇఒ వద్ద కనుగొనబడ్డాయి. ఇది రినాను కమాండరీ సమీపంలో ఉంది. ఇక్కడ రోమన్లు ​​మొదట అడుగుపెట్టారని చైనీసు వర్గాలు పేర్కొన్నాయి. అలాగే 159, 161లో ఉత్తర భారతదేశంలోని టియాంజు నుండి రాయబార కార్యాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. Óc Eo కూడా ఓడరేవు నగరంగా భావించబడుతుంది. "కాటిగారా" టోలెమి తన *భూగోళశాస్త్రం* (క్రీశ 150&nbsp;)లో గోల్డెను చెర్సోనీసు (మలయి ద్వీపకల్పం) తూర్పున *మాగ్నసు సైనసు* (అంటే థాయిలాండు గల్ఫు, దక్షిణ చైనా సముద్రం) వెంట ఉన్నట్లు వర్ణించారు. ఇక్కడ వారిని ఒక గ్రీకు నావికుడు సందర్శించాడు.

చక్రవర్తి జాంగు (క్రీశ 75-88)  పాలనను తరువాతి తూర్పు హాన్ మేధావులు రాజవంశ గృహంలో ఉన్నత స్థానంగా చూశారు. తరువాతి పాలనలు నపుంసకుడు ఆస్థాన రాజకీయాలలో జోక్యం చేసుకోవడం సామ్రాజ్య భార్య వంశంల హింసాత్మక అధికార పోరాటాలలో వారి ప్రమేయం ద్వారా ఎక్కువగా గుర్తించబడ్డాయి. క్రీశ 92 లో నపుంసకుడు జెంగు జాంగు సహాయంతో (మరణం(క్రీ.శ. 107), చక్రవర్తి హి () సామ్రాజ్ఞి డౌజరు డౌ (మరణం(క్రీ.శ. 97) ను గృహ నిర్బంధంలో ఉంచి ఆమె వంశాన్ని అధికారం నుండి తొలగించాడు. డౌ తన సహజ తల్లి - భార్య లియాంగు వంశాన్ని నిర్మూలించి తన గుర్తింపును ఆయన నుండి దాచినందుకు ప్రతీకారంగా ఇది జరిగింది. చక్రవర్తి మరణించిన తర్వాత ఆయన భార్య ఎంప్రెసు డెంగు సుయి (మరణించింది(క్రీశ 121) అల్లకల్లోల ఆర్థిక సంక్షోభం, విస్తృతమైన క్వియాంగు తిరుగుబాటు సమయంలో రాజ్య వ్యవహారాలను నిర్వహించింది.

ఎంప్రెసు డోవజరు డెంగు మరణించాడు. చక్రవర్తి అన్ (క్రీశ 106-125) నపుంసకులు లి రన్ (), జియాంగు జింగు () చేసిన ఆరోపణలతో డెంగు, ఆమె కుటుంబం తనను పదవీచ్యుతుని చేయాలని ప్లాన్ చేశారని ఆయన నమ్మాడు. డెంగు వంశ సభ్యులను పదవుల నుండి తొలగించి వారిని బహిష్కరించారు. అనేక మందిని ఆత్మహత్యలకు బలవంతం చేశారు. అన్ మరణం తరువాత ఆయన భార్య, ఎంప్రెసు డోవగరు యాన్ (మరణం-క్రీశ 126&nbsp;) తన కుటుంబంలో అధికారాన్ని నిలుపుకునే ప్రయత్నంలో మార్క్వెసు ఆఫ్ బీక్సియాంగు బిడ్డను సింహాసనం మీద ఉంచింది. అయితే రాజభవన నపుంసకుడు సన్ చెంగు (మరణం-క్రీశ 132&nbsp;) హాన్ చక్రవర్తి షును () సింహాసనం మీద ఆమె పాలనను విజయవంతంగా కూలదోయడానికి కుట్ర పన్నాడు. యాన్‌ను గృహ నిర్బంధంలో ఉంచారు. ఆమె బంధువులు చంపబడ్డారు లేదా బహిష్కరించబడ్డారు. ఆమె నపుంసకుల మిత్రులు వధించబడ్డారు. సామ్రాజ్ఞి లియాంగు నా (మరణం (క్రీశ 150లో)) సోదరుడు లియాంగు జీ (మరణం(క్రీశ 159లో), డెంగు మెంగ్ను లియాంగు జీని నియంత్రించడానికి చేసిన ప్రయత్నాలను ప్రతిఘటించిన తర్వాత సామ్రాజ్ఞి డెంగు మెంగ్ను (మరణం(165లో) బావమరిదిని చంపారు. తరువాత హువాను చక్రవర్తి లియాంగు జీని పదవీచ్యుతుని చేయడానికి నపుంసకులను నియమించాడు. తరువాత ఆయన ఆత్మహత్య చేసుకోవలసి వచ్చింది.

సామ్రాజ్య విశ్వవిద్యాలయం నుండి విద్యార్థులు హువాను చక్రవర్తి ఆస్థానంలోని నపుంసకులకు వ్యతిరేకంగా విస్తృత విద్యార్థి నిరసన నిర్వహించారు. ఆర్థిక సంక్షోభ సమయంలో హువాను భారీ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించి తన అంతఃపురంలో వేలాది మంది ఉంపుడుగత్తెలను ఉంచి వారిని అధికారానికి మరింత దూరం చేసాడు. రాజభవన నపుంసకులు అధికారిక లి యింగు‌ను జైలులో పెట్టారు. (), ఇంపీరియలు విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఆయన సహచరుల మీద రాజద్రోహం అనే సందేహాస్పద అభియోగం మోపబడింది. 167లో గ్రాండు కమాండెంటు డౌ వు (మరణం (క్రీశ 168&nbsp;)) తన అల్లుడు హువాను చక్రవర్తిని వారిని విడుదల చేయమని ఒప్పించాడు. అయితే చక్రవర్తి లి యింగు ఆయన సహచరులను పదవిలో పనిచేయకుండా శాశ్వతంగా నిషేధించాడు. ఇది పార్టీసను నిషేధాలు ప్రారంభానికి గుర్తుగా ఉంది.

హువాను మరణం తరువాత డౌ వు, గ్రాండు ట్యూటరు చెన్ ఫ్యాను మరణం(క్రీశ 168&nbsp;AD}}) నపుంసకుల మీద తిరుగుబాటుకు ప్రయత్నించారు హౌ లాన్ (మరణం క్రీశ 172&nbsp;), కావో జీ (క్రీ.శ. 172లో మరణించారు), వాంగు ఫూ (). కుట్ర బయటపడినప్పుడు, నపుంసకులు సామ్రాజ్ఞి డౌజరు డౌ (క్రీ.శ. 172లో మరణించారు), చెన్ ఫ్యాను‌లను అరెస్టు చేశారు. జనరలు జాంగు హువాను () నపుంసకులకు అనుకూలంగా వ్యవహరించారు. ఆయన, ఆయన దళాలు ప్యాలెసు గేటు వద్ద డౌ వు ఆయన అనుచరులను ఎదుర్కొన్నారు. అక్కడ ప్రతి పక్షం మరొకరి మీద దేశద్రోహ ఆరోపణలు చేసింది. రిటైనర్లు క్రమంగా డౌ వును విడిచిపెట్టిన తరువాత ఆయన ఆత్మహత్య చేసుకోవలసి వచ్చింది.

లింగు చక్రవర్తి (క్రీశ 168-189)  కింద నపుంసకులు పక్షపాత నిషేధాలను పునరుద్ధరించి విస్తరించారు. అదే సమయంలో అగ్ర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలను కూడా వేలం వేశారు. రాజ్యానికి సంబంధించిన అనేక వ్యవహారాలు నపుంసకులైన జావో జావోజు (మరణం(క్రీశ 189&nbsp;)), జాంగు రంగు (మరణం(క్రీశ 189&nbsp;)) లకు అప్పగించబడ్డాయి. అయితే చక్రవర్తి లింగు తన ఎక్కువ సమయాన్ని ఉంపుడుగత్తెలు, సైనిక కవాతులలో పాల్గొనడం వంటి పాత్ర పోషించడంతో గడిపాడు. .

### హాన్ రాజవంశం ముగింపు

క్రీ.శ. 184లో ఎల్లో టర్బను తిరుగుబాటు, ఫైవు పెక్సు ఆఫ్ రైసు తిరుగుబాటు సమయంలో పక్షపాత నిషేధాలు రద్దు చేయబడ్డాయి. ఎందుకంటే కోర్టు జెంట్రీ తరగతిలో గణనీయమైన భాగాన్ని దూరం చేయడానికి ఇష్టపడలేదు. వారు తిరుగుబాటులలో చేరవచ్చని భావించారు. ఎల్లో టర్బన్సు, ఫైవు-పెక్సు-ఆఫ్-రైసు అనుచరులు వరుసగా విశ్వాస వైద్యులు జాంగు జు (క్రీ.శ. 184లో మరణించారు), జాంగులు (క్రీ.శ. 216లో మరణించారు) నేతృత్వంలో  రెండు వేర్వేరు క్రమానుగత తావోయిస్టు మత సమాజాలకు చెందినవారున్నారు.

ప్రస్తుతం ఉత్తర సిచువాను, దక్షిణ షాంగ్సీగా పిలువబడే ప్రాంతంలో జాంగు లూ తిరుగుబాటు క్రీశ 215 వరకు అణచివేయబడలేదు. ఎనిమిది ప్రావిన్సులు అంతటా జాంగు జు భారీ తిరుగుబాటును హాన్ దళాలు ఒక సంవత్సరంలోనే నిర్మూలించాయి; అయితే తరువాతి దశాబ్దాలు చాలా చిన్న పునరావృత తిరుగుబాట్లను చూశాయి. ఎల్లో టర్బన్లు ఓడిపోయినప్పటికీ సంక్షోభ సమయంలో నియమించబడిన చాలా మంది జనరల్సు వారి సమావేశమైన మిలీషియాలను ఎప్పుడూ రద్దు చేయలేదు. కూలిపోతున్న సామ్రాజ్య అధికారం వెలుపల అధికారాన్ని కూడగట్టడానికి ఈ దళాలను ఉపయోగించలేదు.

జనరలు-ఇన్-చీఫ్ హె జిన్ (మరణించారు(క్రీశ 189&nbsp;)), ఎంప్రెసు హి (మరణించారు (క్రీశ 189&nbsp;) కు సవతి సోదరుడు, యువాను షావో (మరణించారు(క్రీశ 202&nbsp;) తో కలిసి అనేక మంది జనరల్సు రాజధాని శివార్లకు సైన్యాలను నడిపించడం ద్వారా నపుంసకులను పడగొట్టడానికి కుట్ర పన్నాడు. అక్కడ ఎంప్రెసు హి కి రాసిన లిఖితపూర్వక పిటిషను‌లో, వారు నపుంసకులను ఉరితీయాలని డిమాండు చేశారు. కొంత సమయం సంకోచించిన తర్వాత ఎంప్రెసు హి అంగీకరించింది. అయితే నపుంసకులు దీనిని కనుగొన్నప్పుడు వారు ఆమె సోదరుడు హే మియావో () ఆజ్ఞను రద్దు చేయించారు. నపుంసకులు 189 సెప్టెంబరు 22న హే జిన్‌ను హత్య చేశారు.

యువాను షావో తరువాత లుయోయాంగు ఉత్తర ప్యాలెసు‌ను ముట్టడించగా ఆయన సోదరుడు యువాను షు (మరణం(క్రీశ 199&nbsp;) దక్షిణ ప్యాలెసు‌ను ముట్టడించాడు. సెప్టెంబరు 25న రెండు రాజభవనాలను ధ్వంసం చేసి దాదాపు రెండు వేల మంది నపుంసకులు చంపబడ్డారు. గతంలో చక్రవర్తి జాంగు రంగు  షావో (), ఆయన సోదరుడు లియు జియే—భవిష్యత్తు హాన్ చక్రవర్తి జియాను ()తో పారిపోయాడు. యువాను సోదరులు వెంబడిస్తున్నప్పుడు జాంగు పసుపు నదిలోకి దూకి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.

జనరలు డాంగు జువో (మరణం(క్రీశ 192&nbsp;) యువ చక్రవర్తి, ఆయన సోదరుడు గ్రామీణ ప్రాంతంలో తిరుగుతున్నట్లు కనుగొన్నాడు. ఆయన వారిని సురక్షితంగా రాజధానికి తిరిగి తీసుకెళ్ళి పనుల మంత్రిగా నియమించాడు. లుయోయాంగు‌ను నియంత్రించి యువాను షావో పారిపోయేలా చేశాడు. డాంగు జువో చక్రవర్తి షావోను పదవి నుంచి తొలగించి ఆయన సోదరుడు లియు జియేను జియాను చక్రవర్తిగా పదోన్నతి కల్పించిన తర్వాత యువాను షావో మాజీ అధికారులు, అధికారుల కూటమికి డాంగు‌కు వ్యతిరేకంగా నాయకత్వం వహించాడు ఆయన లుయోయాంగు‌ను నేలమట్టం చేసి 191 మే చాంగను‌లో ఆస్థానాన్ని తిరిగి స్థిరపరిచాడు. తరువాత డాంగు జువో చక్రవర్తి షావోకు విషం ఇచ్చాడు.

వాంగు యును (క్రీ.శ. 192లో మరణించాడు) పన్నిన కుట్రలో డాంగు‌ను ఆయన దత్తపుత్రుడు లు బు (క్రీ.శ. 192లో మరణించాడు) చంపాడు. క్రీ.శ. 195లో జియాను చక్రవర్తి చాంగను నుండి లుయోయాంగు శిథిలాలకు పారిపోయాడు. 196లో ఆధునిక పశ్చిమ షాండోంగు, తూర్పు హెనాను లోని యాన్ ప్రావిన్సు గవర్నరు అయిన కావో కావో (క్రీ.శ. 155–220&nbsp;క్రీ.శ. 1986లో రాజధానిని జుచాంగుకు తరలించమని జియాను‌ను ఒప్పించాడు.

యువాను షావో చక్రవర్తి మీద నియంత్రణ కోసం కావో కావోను సవాలు చేశాడు. క్రీశ 200 లో గ్వాండు యుద్ధంలో కావో ఆయనను ఓడించిన తర్వాత యువాను శక్తి బాగా తగ్గిపోయింది. యువాను మరణించిన తర్వాత కావో యువాను షావో కుమారుడు యువాను టాను (క్రీ.శ. 173–205) ను చంపాడు. ఆయన కుటుంబ వారసత్వం కోసం తన సోదరులతో పోరాడాడు. ఆయన సోదరులు యువాను షాంగు, యువాను జి లను క్రీశ 207 లో గోంగ్సను కాంగు (మరణించారు(క్రీశ 221&nbsp;) చంపారు. వారు తమ తలలను కావో కావోకు పంపారు.

నావికా రెడ్ క్లిఫ్సు యుద్ధంలో కావో ఓటమి తర్వాత క్రీశ 208లో చైనా మూడు ప్రభావ రంగాలుగా విభజించబడింది; కావో కావో ఉత్తరాన ఆధిపత్యం చెలాయించాడు, సన్ క్వాను (క్రీశ 182–252) దక్షిణాన ఆధిపత్యం చెలాయించాడు. లియు బీ (క్రీశ 161–223) పశ్చిమాన ఆధిపత్యం చెలాయించాడు.  కావో కావో క్రీశ 220 మార్చిలో మరణించాడు. డిసెంబరు నాటికి ఆయన కుమారుడు కావో పీ  (క్రీశ 187–226) జియాను‌ను సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మరణానంతరం వీ చక్రవర్తి వెను అని పిలుస్తారు. ఇది అధికారికంగా హాన్ రాజవంశాన్ని ముగించింది. మూడు రాజ్యాలు: కావో వీ, తూర్పు వు, షు హాన్‌ ల మధ్య సంఘర్షణ యుగానికి ఇది నాంది పలికింది.

## సంస్కృతి - సమాజం

### సామాజిక తరగతి

క్రమానుగత సామాజిక క్రమంలో చక్రవర్తి హాన్ సమాజం, ప్రభుత్వంలో అగ్రస్థానంలో ఉన్నాడు. అయితే చక్రవర్తి తరచుగా మైనరు‌గా ఉండేవాడు. సామ్రాజ్ఞి డోవగరు లేదా ఆమె మగ బంధువులలో ఒకరు పాలించేవాడు. చక్రవర్తి కంటే తక్కువ స్థానంలో ఉన్నవారు రాజులు, వారు ఒకే లియు కుటుంబ వంశానికి చెందినవారుగా ఉన్నారు. రాజుల కంటే తక్కువ ప్రభువులు బానిసలు మినహా అన్ని సామాన్యులతో సహా మిగిలిన సమాజం ఇరవై ర్యాంకులలో (*èrshí gōngchéng* ) ఒకరికి చెందినవారు.

ప్రతి వరుస ర్యాంకు దాని హోల్డరు‌కు ఎక్కువ పెన్షను‌లు, చట్టపరమైన అధికారాలను ఇచ్చింది. అత్యున్నత ర్యాంకు, పూర్తి మార్క్వెసు, రాజ్య పెన్షను, ప్రాదేశిక ఫీఫు డొమినికను తో వచ్చింది. సాధారణ మార్క్వెసు కంటే దిగువన ఉన్న ర్యాంకు ఉన్నవారు పెన్షను పొందారు. కానీ ప్రాదేశిక పాలన లేదు. ప్రభుత్వంలో పనిచేసిన స్కాలరు-బ్యూరోక్రాట్లు విస్తృత సామాన్య సామాజిక తరగతికి చెందినవారు. సామాజిక ప్రతిష్టలో ప్రభువుల కంటే కొంచెం దిగువన ఉన్నారు. అత్యున్నత ప్రభుత్వ అధికారులను మార్క్వెసు‌లుగా నియమించవచ్చు.

తూర్పు హాన్ కాలంలో స్థానిక ఉన్నత వర్గాలైన అనాగరిక పండితులు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యార్థులు, ప్రభుత్వ అధికారులు తమను తాము దేశవ్యాప్త జెంట్రీ తరగతి సభ్యులుగా గుర్తించడం ప్రారంభించారు. వారు ఉమ్మడి విలువలు, ప్రధాన స్రవంతి స్కాలరు‌షిపు పట్ల నిబద్ధత కలిగి ఉన్నారు. తూర్పు హాన్ మధ్య నుండి చివరి వరకు ప్రభుత్వం అవినీతికి గురైనప్పుడు. చాలా మంది జెంట్రీలు ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో పనిచేయడం కంటే నైతికంగా స్థిరపడిన వ్యక్తిగత సంబంధాలను పెంపొందించుకోవడం చాలా ముఖ్యమైనదని భావించారు.

రైతులు అంటే చిన్న భూస్వాములు-సాగుదారులు సామాజిక సోపానక్రమంలో పండితులు, అధికారుల కంటే కొంచెం దిగువన ఉన్నారు. ఇతర వ్యవసాయ సాగుదారులు కౌలుదారులు, వేతన కార్మికులు, బానిసలు వంటి తక్కువ హోదా కలిగినవారు. హాన్ రాజవంశం చైనాలో బానిసత్వానికి సర్దుబాట్లు చేసింది. వ్యవసాయ బానిసల సంఖ్య పెరిగింది. చేతివృత్తులవారు, సాంకేతిక నిపుణులు, వర్తకులు, చేతివృత్తులవారు యజమాని-సాగు చేసే రైతులు, సాధారణ వ్యాపారుల చట్టపరమైన, సామాజిక ఆర్థిక స్థితిని కలిగి ఉన్నారు.

చట్టం ద్వారా తెల్లటి రంగు దుస్తులు ధరించాలని, అధిక వాణిజ్య పన్నులు చెల్లించాలని బలవంతం చేయబడిన రాజ్యంలో నమోదు చేసుకున్న వ్యాపారులను పెద్దమనుషులు అవమానకరమైన హోదా కలిగిన సామాజిక పరాన్నజీవులుగా పరిగణించారు. వీరు తరచుగా పట్టణ మార్కెటు స్థలాల చిన్న దుకాణదారులు; నగరాల నెట్వర్కు‌ మధ్య పనిచేసే పారిశ్రామికవేత్తలు, సంచార వ్యాపారులు వంటి వ్యాపారులు వ్యాపారులుగా నమోదు చేసుకోకుండా ఉండగలరు. తరచుగా ప్రభుత్వ అధికారుల కంటే వారు ధనవంతులు, శక్తివంతులుగా ఉన్నారు. 

ప్రభువులు, అధికారులు వంటి ధనవంతులైన భూస్వాములు తరచుగా విలువైన పని లేదా విధులను అందించే రిటైనర్లకు వసతి కల్పించేవారు. కొన్నిసార్లు బందిపోట్లతో పోరాడటం లేదా యుద్ధంలోకి వెళ్లడం వంటివి. బానిసల మాదిరిగా కాకుండా, సంరక్షకులు తమ యజమాని ఇంటి నుండి తమకు నచ్చిన విధంగా వచ్చి వెళ్ళవచ్చు. వైద్యులు, పందుల పెంపకందారులు, కసాయి వ్యాపారులు చాలా ఉన్నత సామాజిక హోదాను కలిగి ఉన్నారు. అయితే క్షుద్రవాదుల సోదెగాళ్ళు, పరిగెత్తేవారు. దూతలు తక్కువ హోదాను కలిగి ఉన్నారు.

### వివాహం, లింగం - బంధుత్వం

హాన్-యుగ కుటుంబం పితృస్వామ్య కుటుంబం, సాధారణంగా ఒకే ఇంట్లో నాలుగు నుండి ఐదు అణు కుటుంబం సభ్యులు నివసించేవారు. తరువాతి రాజవంశాల కుటుంబాల మాదిరిగా కాకుండా బహుళ తరాల విస్తరించిన కుటుంబం సభ్యులు ఒకే ఇంట్లో నివసించలేదు. కన్ఫ్యూషియను కుటుంబ నిబంధనల ప్రకారం వివిధ కుటుంబ సభ్యులను వివిధ స్థాయిల గౌరవం, సాన్నిహిత్యంతో చూసేవారు. ఉదాహరణకు, తండ్రి మరణానికి సంతాపం చెప్పడానికి, తండ్రి, మామ మరణానికి వేర్వేరు ఆమోదయోగ్యమైన సమయ ఫ్రేం‌లు ఉన్నాయి.

వివాహాలు చాలా ఆచారబద్ధంగా ఉండేవి. ముఖ్యంగా ధనవంతుల కోసం, అనేక ముఖ్యమైన దశలను కలిగి ఉంటాయి. వధువు ధర, కట్నం అని పిలువబడే నిశ్చితార్థ బహుమతులు ఇవ్వడం చాలా ముఖ్యమైనది. రెండూ లేకపోవడం అగౌరవంగా పరిగణించబడేది. ఆ స్త్రీని భార్యగా కాకుండా ఉంపుడుగత్తెగా చూసేది. ఏకాభిప్రాయ వివాహంలు సర్వసాధారణం. తండ్రి తన సంతానం జీవిత భాగస్వామి మీద చూపే అభిప్రాయాన్ని తల్లి కంటే ముఖ్యమైనదిగా భావిస్తారు.

ఏకపత్నీవ్రత వివాహాలు కూడా సాధారణం, అయినప్పటికీ ప్రభువులు, ఉన్నతాధికారులు అదనపు ప్రేమికులుగా ఉంపుడుగత్తెలను భరించగలిగే, వారికి మద్దతు ఇచ్చేంత ధనవంతులుగా ఉండేవారు. చట్టం ద్వారా కాకుండా ఆచారం ద్వారా నిర్దేశించబడిన కొన్ని పరిస్థితులలో, పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరూ తమ జీవిత భాగస్వాములకు విడాకులు ఇవ్వగలిగారు. తిరిగి వివాహం చేసుకోండి. అయితే వితంతువు అయిన స్త్రీ తన భర్త మరణం తర్వాత కూడా ఆయన కుటుంబానికి చెందినది. తిరిగి వివాహం చేసుకోవాలంటే వితంతువును విమోచన రుసుముకు బదులుగా ఆమె కుటుంబానికి తిరిగి ఇవ్వాలి. ఆమె పిల్లలను ఆమెతో వెళ్ళడానికి అనుమతించేవారు కాదు.

కులీనులలో, ద్విలింగ సంపర్కం ఒక ప్రమాణం, జౌ రాజవంశం నుండి ఇతర కులీనులలో లైంగిక వ్యక్తీకరణ అంగీకరించబడిన సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తూనే ఉంది. రాయలు దర్బారులలో, చక్రవర్తులు తరచుగా నపుంసకులను ఇతర నాన్-కాస్ట్రేటెడు పురుషుల కంటే వారి శరీరాల "లైంగిక నిష్క్రియాత్మకత" కోసం ఆదరించారు. మరోవైపు హాన్ రచయితలు తరువాతి రాజవంశాలలో జరిగినట్లుగా, పురుష స్వలింగ సంపర్కులను స్త్రీలింగంగా చూడలేదు. రాజవంశం కాని కులీనులు భిన్న లింగ వివాహాలకు కట్టుబడి ఉన్నప్పటికీ, పురుష ఉంపుడుగత్తెలు విస్తృతంగా ఆమోదించబడ్డారు. ద్విలింగ సంపర్కం లేదా స్వలింగ సంపర్కానికి బహిరంగత ఉన్నప్పటికీ, లింగం, కుటుంబం చుట్టూ ఉన్న హాన్ రాజవంశ నిబంధనలు బహుభార్యత్వం, స్వలింగ సంపర్కం, ద్విలింగ సంపర్కం వంటి అనేక నైతిక ప్రశ్నలను ఇంటిలోని పితృస్వామ్యుడు పరిష్కరించవలసి ఉంటుంది.

గొప్ప బిరుదులు లేదా పదవులను దాటడం తప్ప, వారసత్వం పద్ధతుల్లో పురాతన వారసత్వం ఉండదు; ప్రతి కొడుకు కుటుంబ ఆస్తిలో సమాన వాటా పొందేవాడు. తరువాతి రాజవంశాలలో ఆచారం వలె కాకుండా, తండ్రి సాధారణంగా తన వయోజన వివాహిత కుమారులను కుటుంబ సంపదలో వారి భాగాలతో పంపించేవాడు. కుమార్తెలు కుటుంబ సంపదలో కొంత భాగాన్ని వారి వరకట్నాల ద్వారా పొందారు. అయితే ఇది సాధారణంగా కుమారుల వాటాల కంటే చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. మిగిలిన వాటి విభిన్న పంపిణీని వీలునామాలో పేర్కొనవచ్చు. కానీ ఇది ఎంత సాధారణమో అస్పష్టంగా ఉంది.

స్త్రీలు తమ తండ్రి, తరువాత వారి భర్త, వృద్ధాప్యంలో వారి వయోజన కుమారుడి ఇష్టాన్ని పాటించాలని ఆశించారు. అయితే సమకాలీన మూలాల నుండి ఈ నియమానికి చాలా విచలనాలు ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. ముఖ్యంగా తల్లులు తమ కొడుకుల మీద ఆధిపత్యం చెలాయించడం. వారి తండ్రులను, సోదరులను బహిరంగంగా అవమానించే సామ్రాజ్ఞుల విషయంలో కనిపిస్తుంది.  మహిళలకు వార్షిక కార్వీ కార్మిక విధుల నుండి మినహాయింపు ఇవ్వబడింది. కానీ తరచుగా వంట శుభ్రపరచడం వంటి వారి ఇంటి పనులతో పాటు ఆదాయం సంపాదించే వృత్తుల శ్రేణిలో నిమగ్నమై ఉండేది. 

మహిళలకు అత్యంత సాధారణ వృత్తి కుటుంబం కోసం బట్టలు నేయడం, మార్కెట్లో అమ్మకం లేదా వందలాది మంది మహిళలకు ఉపాధి కల్పించే పెద్ద వస్త్ర పరిశ్రమలు. ఇతర మహిళలు తమ సోదరుల పొలాల్లో సహాయం చేశారు లేదా గాయకులు, నృత్యకారులు, మంత్రగత్తెలు, గౌరవనీయమైన వైద్య వైద్యులు, వారి స్వంత పట్టు వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయగల విజయవంతమైన వ్యాపారులుగా మారారు. కొంతమంది మహిళలు అనేక విభిన్న కుటుంబాల వనరులను సమీకరించి, స్పిన్నింగు కలెక్టివు‌లను ఏర్పాటు చేశారు.

### విద్య, సాహిత్యం - తత్వశాస్త్రం

ప్రారంభ పశ్చిమ హాన్ కోర్టు ఏకకాలంలో చట్టవిధానం, హువాంగు-లావో టావోయిజం. కన్ఫ్యూషియనిజం తాత్విక బోధనలను రాజ్య నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో ప్రభుత్వ విధానాన్ని రూపొందించడంలో అంగీకరించింది. అయితే చక్రవర్తి వు ఆధ్వర్యంలోని హాన్ కోర్టు కన్ఫ్యూషియనిజానికి ప్రత్యేక పోషణను ఇచ్చింది. క్రీశ 136 లో ఆయన ఐదు క్లాసిక్సు తో సంబంధం లేని అన్ని విద్యా పీఠాలనూ రద్దు చేశాడు. క్రీశ 124 లో ఆయన ఇంపీరియలు యూనివర్సిటీను స్థాపించాడు. దానిలో ఆయన పదవులకు నామినేటు అయినవారు కన్ఫ్యూషియను విద్యను పొందాలని ప్రోత్సహించాడు.

కన్ఫ్యూషియస్ (క్రీశ 551–479) ప్రతిపాదించిన అసలు భావజాలానికి భిన్నంగా, చక్రవర్తి వూ పాలనలో హాన్ కన్ఫ్యూషియనిజం డాంగు జోంగ్షు (క్రీశ 179–104) సృష్టి. డాంగు ఒక మేధావి చిన్న అధికారి ఆయన ఆచారం, పుత్ర భక్తి, సామరస్య సంబంధాలు ఐదు దశలు, యిన్-యాంగు విశ్వ శాస్త్రాలతో నైతిక కన్ఫ్యూషియను ఆలోచనలను సంకలనం చేశాడు. డాంగు సంశ్లేషణ విశ్వం సహజ క్రమంలో సామ్రాజ్య ప్రభుత్వ వ్యవస్థను సమర్థించింది.

విద్యార్థి సంఘం 2వ శతాబ్దం నాటికి 30,000 కంటే ఎక్కువకు పెరగడంతో ఇంపీరియలు విశ్వవిద్యాలయం ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. క్రీశ శతాబ్దం. కమాండరీ-స్థాయి పాఠశాలలలో చిన్న పట్టణాలలో ప్రైవేటు పాఠశాలలలో కన్ఫ్యూషియను-ఆధారిత విద్య అందుబాటులోకి వచ్చింది. ఇక్కడ ఉపాధ్యాయులు ట్యూషను చెల్లింపుల నుండి గౌరవనీయమైన ఆదాయాన్ని సంపాదించారు. స్థానిక జనాభాను సమీకరించడానికి ప్రామాణిక చైనీసు పాఠాలను ఉపయోగించే సుదూర దక్షిణ ప్రాంతాలలో పాఠశాలలు స్థాపించబడ్డాయి.

మేధావులు కొన్ని ముఖ్యమైన గ్రంథాలను  సృష్టించి అధ్యయనం చేశారు. యాంగు జియోంగు (క్రీపూ 53 క్రీశ 18), హువాను టాన్ (క్రీపూ 43  క్రీశ 28), వాంగు చోంగు (క్రీశ 27–100),  వాంగు ఫు (క్రీశ 78–163) రాసిన తత్వశాస్త్రం మానవ స్వభావం సహజంగా మంచిదా చెడ్డదా అని ప్రశ్నించింది. డాంగు సార్వత్రిక క్రమానికి సవాళ్లను విసిరింది. 
*షిజి* సిమా టాన్ (మరణించిన (క్రీశ 110) ద్వారా ప్రారంభించబడింది. అతని కుమారుడు సిమా క్వియాను (క్రీపూ 145–86) ద్వారా ముగించబడిన ప్రమాణాన్ని స్థాపించింది. సామ్రాజ్య చైనా అధికారిక చరిత్రల సంప్రదాయం కోసం నమూనా, బాన్ బియావో (క్రీ.శ. 3–54) తన కుమారుడు బాన్ గు (క్రీ.శ. 32–92), ఆయన కుమార్తె బాన్ జావో (క్రీ.శ. 45–116) రచించిన *హాన్ పుస్తకం* ద్వారా మొదట అనుకరించబడింది. ముఖ్యమైన వ్యక్తుల మీద జీవిత చరిత్రలు ఉన్నత వర్గాల సభ్యులు రాశారు. హాన్ కాలంలో జు షెన్ రాసిన *షువోవెను జీజీ* వంటి నిఘంటువులు కూడా ప్రచురించబడ్డాయి. (), యాంగు జియోంగు రాసిన *ఫాంగ్యాను *. హాన్ రాజవంశ కవిత్వం *ఫు* శైలిచే ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఇది చక్రవర్తి వూ పాలనలో గొప్ప ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. 

### శాంతి - క్రమం

జియా యి (క్రీపూ 201–169) వంటి హాన్ మేధావులు క్విను‌ను క్రూరమైన పాలనగా చిత్రీకరించారు. అయితే జాంగ్జియాషాను షుయిహుడి నుండి వచ్చిన పురావస్తు ఆధారాలు క్విన్ చట్టం నుండి జియావో హీ ఛాన్సలరు (మరణించినది(క్రీశ 193) సంకలనం చేసిన హాన్ లా కోడ్‌లోని అనేక శాసనాలు ఉద్భవించాయని  వెల్లడిస్తున్నాయి. 

అత్యాచారం, శారీరక వేధింపులు, హత్యకు సంబంధించిన వివిధ కేసులు కోర్టులో విచారణకు వచ్చాయి. సాధారణంగా ఆచారం ప్రకారం తక్కువ హక్కులు ఉన్నప్పటికీ, స్త్రీలకు పురుషుల మీద పౌర, క్రిమినలు అభియోగాలు మోపడానికి అనుమతి ఉంది. అనుమానితులను జైలులో పెట్టినప్పటికీ, దోషులుగా నిర్ధారించబడిన నేరస్థులను ఎప్పుడూ జైలులో పెట్టలేదు. బదులుగా శిక్షలు సాధారణంగా ద్రవ్య జరిమానాలు, దోషులకు బలవంతంగా కఠిన శ్రమ కాలాలు, శిరచ్ఛేదం ద్వారా మరణశిక్ష. హింసాత్మకమైన వైకల్యం ప్రారంభ హాన్ శిక్షలు క్విన్ చట్టం నుండి తీసుకోబడ్డాయి. బాస్టినాడో చేత  సంస్కరణల పరంపర కారణంగా క్రమంగా తక్కువ తీవ్రమైన దెబ్బలతో వికృతీకరణ శిక్షలను రద్దు చేసింది.

కౌంటీ మేజిస్ట్రేటు, కమాండరీల నిర్వాహకుల అనేక విధులలో వ్యాజ్యాలలో న్యాయమూర్తిగా వ్యవహరించడం ఒకటి. సంక్లిష్టమైన, ఉన్నత స్థాయి లేదా పరిష్కరించబడని కేసులు తరచుగా రాజధానిలోని న్యాయ మంత్రికి లేదా చక్రవర్తికి కూడా వాయిదా వేయబడ్డాయి. ప్రతి హాన్ కౌంటీలో అనేక జిల్లాలు ఉండేవి. ప్రతి ఒక్క దానిని పోలీసు చీఫు పర్యవేక్షిస్తారు. నగరాలలో శాంతిభద్రతలను మార్కెటు‌లలో ప్రభుత్వ అధికారులు, పొరుగు ప్రాంతాలలో కానిస్టేబులులు నిర్వహించేవారు.

### ఆహారం

హాన్ కాలంలో వినియోగించే అత్యంత సాధారణ ప్రధాన పంటలు గోధుమ, బార్లీ, ఫాక్సు‌టైలు మిల్లెటు, ప్రోసో మిల్లెటు, బియ్యం, బీన్సులు. సాధారణంగా తినే పండ్లు  కూరగాయలలో చెస్టు‌నట్లు, బేరి పండ్లు, ప్లమ్సు, పీచెసు, పుచ్చకాయలు, ఆప్రికాట్లు, స్ట్రాబెర్రీలు, రెడ్ బేబెర్రీసు, జుజుబులు, కాలాబాషు, వెదురు రెమ్మలు, ఆవాలు మొక్క, చేమ ఉన్నాయి. పెంపుడు జంతువులలో కోళ్లు, మాండరిను బాతులు, పెద్దబాతులు, ఆవులు, గొర్రెలు, పందులు, ఒంటెలు, కుక్కలు కూడా ఉన్నాయి (వివిధ రకాల జంతువులను ఆహారం కోసం ప్రత్యేకంగా పెంచారు. అయితే చాలా వరకు పెంపుడు జంతువులుగా ఉపయోగించారు). తాబేళ్లు  చేపలను వాగులు, సరస్సుల నుండి తీసుకున్నారు. గుడ్లగూబ, నెమలి, మాగ్పీ, సికా జింక, చైనీసు వెదురు పార్ట్రిడ్జు వంటి సాధారణంగా వేటాడే జంతువులను తినేవారు. చక్కెర, తేనె, ఉప్పు, సోయా సాసు వంటి వాటిని రుచికోసం ఉపయోగించేవారు. బీర్, వైను‌ను క్రమం తప్పకుండా తీసుకునేవారు.

### దుస్తులు

హాన్ కాలంలో ధరించే దుస్తులు, ఉపయోగించిన సామాగ్రి సామాజిక తరగతి మీద ఆధారపడి ఉండేవి. ధనవంతులు పట్టు వస్త్రాలు, స్కర్టులు, సాక్సు, చేతి తొడుగులు, బ్యాడ్జరు లేదా నక్క బొచ్చుతో చేసిన కోట్లు, బాతు ప్లూమ్సు, పొదిగిన తోలు, ముత్యాలు, పట్టు లైనింగు‌తో చెప్పులు కొనుగోలు చేయగలిగారు. రైతులు సాధారణంగా జనపనార, ఉన్ని, ఫెర్రెటు చర్మాలతో తయారు చేసిన దుస్తులను ధరించేవారు.

### మతం, విశ్వోద్భవ శాస్త్రం - అధిభౌతికశాస్త్రం

హాన్ చైనా అంతటా కుటుంబాలు దేవాలయాలు, పుణ్యక్షేత్రాలు వద్ద దేవతలు, ఆత్మలు, పూర్వీకులకు జంతువులను, ఆహారాన్ని ఆచారబద్ధంగా బలిగా అర్పించాయి. ఈ వస్తువులను ఆధ్యాత్మిక రంగంలో ఉన్నవారు ఉపయోగించుకోవచ్చని వారు విశ్వసించారు. ప్రతి వ్యక్తికి రెండు భాగాల ఆత్మ ఉంటుందని భావించారు: అమరుల మరణానంతర స్వర్గానికి ప్రయాణించిన ఆత్మ-ఆత్మ (*జియాను*), భూమి మీద దాని సమాధి లేదా సమాధిలో ఉండి, ఒక ఆచార వేడుక ద్వారా మాత్రమే ఆత్మ-ఆత్మతో తిరిగి కలిసే శరీర-ఆత్మ.

దీనికి అదనంగా ఆయన అనేక ఇతర పాత్రలలో, చక్రవర్తి దేశంలో అత్యున్నత పూజారిగా వ్యవహరించాడు. ఆయన స్వర్గానికి, ఐదు శక్తులుగా పిలువబడే ప్రధాన దేవతలు, *షెన్*గా పిలువబడే పర్వతాలు, నదుల ఆత్మలకు త్యాగాలు చేశాడు. స్వర్గం, భూమి, మానవజాతి మూడు రాజ్యాలు యిన్ యాంగు సహజ చక్రాలు, ఐదు దశలు ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉన్నాయని నమ్ముతారు. చక్రవర్తి అలా చేయకపోతే సరైన ఆచారాలు, నీతులు, నైతికతలకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తే, ఆయన ఈ విశ్వ చక్రాల చక్కటి సమతుల్యతను దెబ్బతీసి భూకంపాలు, వరదలు, కరువులు, అంటువ్యాధులు, మిడతల సమూహాలు వంటి విపత్తులను కలిగించగలడు.

పశ్చిమ రాణి తల్లి లేదా మౌంటు పెంగ్లాయి దేశాలకు చేరుకుంటే అమరత్వాన్ని సాధించవచ్చని నమ్ముతారు. హాన్-యుగం టావోయిస్టులు సన్యాసుల చిన్న సమూహాలుగా సమావేశమై శ్వాస వ్యాయామాల ద్వారా అమరత్వాన్ని సాధించడానికి ప్రయత్నించారు. లైంగిక పద్ధతులు, వైద్య అమృతాల వాడకం.

2వ శతాబ్దం నాటికి, టావోయిస్టులు రైసు ఐదు పెక్సు మార్గం వంటి పెద్ద క్రమానుగత మత సమాజాలను ఏర్పాటు చేశారు. దాని అనుచరులు ఋషి-తత్వవేత్త లావోజీ () ఒక పవిత్ర ప్రవక్త అని విశ్వసించారు. ఆయన తన భక్తులైన అనుచరులు తమ పాపాలను ఒప్పుకుంటే మోక్షం మంచి ఆరోగ్యాన్ని అందిస్తారు. మాంస బలులను అంగీకరించే అపవిత్ర దేవతల ఆరాధనను నిషేధిస్తారు. *టావో టె చింగు*లోని విభాగాలను జపిస్తారు.

తూర్పు హాన్ కాలంలో బౌద్ధమతం. మొదట ఇంపీరియలు చైనాలోకి సిల్కు రోడ్ ద్వారా బౌద్ధమతం చైనాలో ప్రవేశించింది. దీనిని మొదట క్రీ.శ. 65లో ప్రస్తావించారు. లియు యింగు హాన్ చక్రవర్తి మింగు () కు సవతి సోదరుడు (మరణం(క్రీశ 71లో&nbsp;)), దాని తొలి చైనీసు అనుచరులలో ఒకరు. అయితే ఈ సమయంలో చైనీసు బౌద్ధమతం హువాంగు-లావో టావోయిజంతో ఎక్కువగా ముడిపడి ఉంది. చైనా మొట్టమొదటి బౌద్ధ దేవాలయం, వైటు హార్సు టెంపులు, మింగు చక్రవర్తి పాలనలో లుయోయాంగు గోడ వెలుపల నిర్మించబడింది. 2వ శతాబ్దంలో ముఖ్యమైన బౌద్ధ సూత్రాలు చైనీసు భాషలోకి అనువదించబడ్డాయి. వీటిలో *నలభై రెండు అధ్యాయాల సూత్రం*, *జ్ఞానం పరిపూర్ణత*, *శురంగమ సూత్రం*, *ప్రత్యుత్పన్న* ఉన్నాయి*.

==ప్రభుత్వం - రాజకీయాలు==
===కేంద్ర ప్రభుత్వం===


హాన్ ప్రభుత్వంలో చక్రవర్తి సుప్రీం న్యాయమూర్తి, చట్టసమ్మతకుడు, సాయుధ దళాలకు కమాండరు-ఇన్-చీఫు, కేంద్ర, స్థానిక పరిపాలనలలో ఉన్నత పదవులకు నియమించబడిన అధికారిక నామినీల ఏకైక హోదాదారు; 600-బుషెలు జీతం-ర్యాంకు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంపాదించిన వారు. సిద్ధాంతపరంగా ఆయన అధికారానికి పరిమితులు లేవు.

అయితే పోటీ ప్రయోజనాలతో కూడిన రాజ్య సంస్థలు  కోర్టు సమావేశం (*టింగ్యి* ) వంటి సంస్థలు — ఒక అంశం మీద మెజారిటీ ఏకాభిప్రాయానికి చేరుకోవడానికి మంత్రులను సమావేశపరిచారు — విధాన నిర్ణయాల మీద తన మంత్రుల సలహాను అంగీకరించమని చక్రవర్తి మీద ఒత్తిడి తెచ్చారు. చక్రవర్తి కోర్టు సమావేశ నిర్ణయాన్ని తిరస్కరించినట్లయితే ఆయన తన ఉన్నత మంత్రులను దూరం చేసుకునే ప్రమాదం ఉంది. అయినప్పటికీ చక్రవర్తులు కొన్నిసార్లు కోర్టు సమావేశాలలో వచ్చిన మెజారిటీ అభిప్రాయాన్ని తిరస్కరించారు. 

చక్రవర్తి కింద ముగ్గురు రాజ్య కౌన్సిలర్లు అని పిలువబడే ఆయన క్యాబినెటు సభ్యులు ఉన్నారు. వీరు ఛాన్సలరు లేదా మినిస్టరు ఓవరు ది మాసెసు, ఇంపీరియలు కౌన్సెలరు లేదా ఎక్సలెన్సీ ఆఫ్ వర్క్సు (*యుషి డఫు*  లేదా *డా సికోంగు* ),  గ్రాండు కమాండెంటు లేదా గ్రాండు మార్షలు (*తైవీ*  లేదా *డా సిమా* ).

క్రీ.పూ. 8లో మాసెసు మీద మంత్రిగా మారిన ఛాన్సలరు, ప్రభుత్వ బడ్జెటును రూపొందించడానికి ప్రధానంగా బాధ్యత వహించారు. భూమి, జనాభాకు సంబంధించిన ప్రాంతీయ రిజిస్టరు‌లను నిర్వహించడం, కోర్టు సమావేశాలకు నాయకత్వం వహించడం, వ్యాజ్యాలలో న్యాయమూర్తిగా వ్యవహరించడం, ఉన్నత పదవులకు నామినీలను సిఫార్సు చేయడం ఛాన్సలరు, ఇతర విధులు. ఆయన 600 బుషెల్సు జీతం కంటే తక్కువ స్థాయి అధికారులను నియమించగలడు. 

ఇంపీరియలు కౌన్సెలరు ప్రధాన విధి అధికారులకు క్రమశిక్షణా విధానాలను నిర్వహించడం. వార్షిక ప్రాంతీయ నివేదికలను స్వీకరించడం వంటి ఛాన్సలరు‌తో ఆయన ఇలాంటి విధులను పంచుకున్నారు. అయితే ఆయన బిరుదును క్రీ.పూ 8లో పనుల మంత్రిగా మార్చినప్పుడు ఆయన ప్రధాన విధి ప్రజా పనుల ప్రాజెక్టులను పర్యవేక్షించడంగా మారింది.

క్రీ.శ. 51లో గ్రాండ్యు కమాండెంటు‌గా తిరిగి రావడానికి ముందు క్రీ.శ. 119లో  గ్రాండు మార్షలు‌గా మార్చబడిన గ్రాండు కమాండెంటు, పశ్చిమ హాన్ కాలంలో సైన్యానికి సక్రమంగా పోస్టు చేయబడిన కమాండరు. తరువాత రీజెంటు. తూర్పు హాన్ యుగంలో ఆయన ప్రధానంగా ఒక పౌర అధికారి. ఆయన ఇతర ఇద్దరు కౌన్సిలర్ల మాదిరిగానే అనేక సెన్సారు అధికారాలను పంచుకున్నాడు.



ముగ్గురు రాజ్య కౌన్సిలర్లకు దిగువన తొమ్మిది మంది మంత్రులు ఉన్నారు. వారు ఒక్కొక్కరు ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖకు నాయకత్వం వహించారు. వేడుకల మంత్రి (*తైచాంగు* ) మతపరమైన ఆచారాలు, ఆచారాలు, ప్రార్థనలు, పూర్వీకుల దేవాలయాలు, బలిపీఠాల నిర్వహణకు బాధ్యత వహించే ముఖ్య అధికారి. గృహ మంత్రి (*Guang lu xun* ) ప్యాలెసు మైదానాలు, బాహ్య సామ్రాజ్య ఉద్యానవనాలు, చక్రవర్తి రథం మీద విహారయాత్ర చేసే ప్రతిచోటా చక్రవర్తి భద్రతకు బాధ్యత వహించేవాడు.


మినిస్టరు ఆఫ్ ది గార్డ్సు (*వీవీ* ) ​​సామ్రాజ్య రాజభవనాల గోడలు, టవర్లు, ద్వారాలను భద్రపరచడానికి, గస్తీ చేయడానికి బాధ్యత వహించారు. మినిస్టరు కోచ్మను (*తైపు* ) చక్రవర్తి, ఆయన రాజభవనం కోసం సామ్రాజ్య లాయం, గుర్రాలు, బండ్లు, కోచ్-హౌసు‌ల నిర్వహణకు బాధ్యత వహించారు. సాయుధ దళాలకు గుర్రాల సరఫరాతో పాటు, సహాయకులు. న్యాయ మంత్రి (*టింగ్వీ* ) చట్టాన్ని సమర్థించడం, నిర్వహించడం, వివరించడం వంటి ప్రధాన అధికారి. ది మినిస్టరు హెరాల్డు (*డా హోంగ్లు* ) కోర్టులో ప్రభువులు, విదేశీ రాయబారులు వంటి గౌరవనీయ అతిథులను స్వీకరించే ప్రధాన అధికారి.

ఇంపీరియలు క్లాన్ మంత్రి (*జోంగ్‌జెంగ్* ) సామ్రాజ్య న్యాయస్థానం సామ్రాజ్య ప్రభువులతో, విస్తరించిన సామ్రాజ్య కుటుంబంతో, అంటే ఫైఫు‌లు  బిరుదులను మంజూరు చేయడం వంటి పరస్పర చర్యలను పర్యవేక్షించారు. ఆర్థిక మంత్రి (*డా సినోంగ్* ) అధికారిక బ్యూరోక్రసీం సాయుధ దళాలకు కోశాధికారి, వారు పన్ను ఆదాయాలను నిర్వహించేవారు. కొలత యూనిట్లకు ప్రమాణాలను నిర్ణయించేవారు. మినిస్టరు స్టీవార్డు (*షావోఫు* ) చక్రవర్తికి ప్రత్యేకంగా సేవ చేశాడు. ఆయనకు వినోదం, వినోదాలు, సరైన ఆహారం, దుస్తులు, మందులు, శారీరక సంరక్షణ, విలువైన వస్తువులు, సామగ్రిని అందించాడు.

===స్థానిక ప్రభుత్వం===


రాజ్యాలు, మార్క్వెస్సేటు‌లను మినహాయించి, హాన్ సామ్రాజ్యం, పరిమాణం అవరోహణ క్రమంలో  ప్రావిన్సులు, కమాండరీలు, కౌంటీలు అనే రాజకీయ విభాగాలుగా విభజించబడింది. ఒక కౌంటీ అనేక జిల్లాలుగా విభజించబడింది (*జియాంగు* ), తరువాతిది హామ్లెట్సు (*li* ) సమూహం, ప్రతి ఒక్కటి దాదాపు వంద కుటుంబాలు కలిగి ఉంది.

హాన్ కాలంలో ఇన్‌స్పెక్టరు నుండి గవర్నరు‌‌గా అనేకసార్లు అధికారిక బిరుదు మార్చబడిన ప్రావిన్సుల అధిపతులు, అనేక కమాండరీ-స్థాయి  రాజ్య-స్థాయి పరిపాలనలను తనిఖీ చేయడానికి బాధ్యత వహించారు. వారి నివేదికల ఆధారంగా, ఈ స్థానిక పరిపాలనలలోని అధికారులను ఇంపీరియలు కోర్టు పదోన్నతి కల్పించడం, తగ్గించడం, తొలగించడం లేదా విచారణ చేయడం జరుగుతుంది.

సామ్రాజ్యవాదుల అనుమతి లేకుండా గవర్నరు వివిధ చర్యలు తీసుకోవచ్చు. కోర్టు. దిగువ స్థాయి ఇన్స్పెక్టరు‌కు సంక్షోభ సమయాలలో మాత్రమే కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ఉండేవి. తిరుగుబాటును అణిచివేసేందుకు తన అధికార పరిధిలోని కమాండరీలలో మిలీషియాలను పెంచడం వంటివి.

ఒక కమాండరీ కౌంటీల సమూహాన్ని కలిగి ఉంటుంది. దానికి ఒక నిర్వాహకుడు నాయకత్వం వహిస్తాడు. ఆయన కమాండరీ అత్యున్నత పౌర  సైనిక నాయకుడు. రక్షణ, వ్యాజ్యాలు, రైతులకు కాలానుగుణ సూచనలు, చక్రవర్తి వూ స్థాపించిన కోటా వ్యవస్థలో ఏటా రాజధానికి పంపే నామినీల సిఫార్సులను నిర్వహించేవాడు. సుమారు ఒక పెద్ద కౌంటీ అధిపతి 10,000 కుటుంబాలను ప్రిఫెక్టు అని పిలుస్తారు. చిన్న కౌంటీల అధిపతులను చీఫు‌లు అని పిలుస్తారు. ఇద్దరినీ మేజిస్ట్రేటు లుగా సూచించవచ్చు. ఒక మేజిస్ట్రేటు తన కౌంటీలో శాంతిభద్రతలను నిర్వహించేసూ, పన్నుల కోసం జనాభాను నమోదు చేసేస్తూ, వార్షిక కార్వీ విధుల కోసం సామాన్యులను సమీకరిస్తూ, పాఠశాలలను మరమ్మతు చేస్తూ, ప్రజా పనులను పర్యవేక్షించేవాడు.

===రాజ్యాలు - మార్క్వెస్సేట్లు===
రాజ్యాలు—సుమారుగా కమాండరీలు పరిమాణంలో ఉంటాయి—చక్రవర్తి పురుష బంధువులు సెమీ-అటానమసు ఫిఫ్డంలుగా ప్రత్యేకంగా పాలించేవారు. క్రీపూ 157 కి ముందు కొన్ని రాజ్యాలను బంధువులు కానివారు పాలించారు. చక్రవర్తి గౌజుకు చేసిన సేవలకు ప్రతిఫలంగా వారికి మంజూరు చేశారు. ప్రతి రాజ్య పరిపాలన కేంద్ర ప్రభుత్వం పరిపాలనను పోలి ఉండేది. చక్రవర్తి ప్రతి రాజ్యానికి ఛాన్సలరు‌ను నియమించినప్పటికీ రాజులు మిగిలిన అన్ని పౌర అధికారులను వారి ఫైఫు‌లలో నియమించారు.

అయితే క్రీపూ 145 లో రాజుల అనేక తిరుగుబాట్ల తర్వాత, చక్రవర్తి జింగు జీతాలు 400 కంటే ఎక్కువగా ఉన్న అధికారులను నియమించే రాజుల హక్కులను తొలగించాడు. బుషెల్సు. ప్రతి రాజ్యానికి చెందిన ఇంపీరియలు కౌన్సెలర్లు, తొమ్మిది మంది మంత్రులు (మినిస్టరు కోచ్మను మినహా) రద్దు చేయబడ్డారు. అయినప్పటికీ ఛాన్సలరు‌ను ఇప్పటికీ కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించింది.

ఈ సంస్కరణలతో రాజులు తమ ఫైఫు‌లను నామమాత్రపు అధిపతులుగా తగ్గించారు. వారి రాజ్యంలో వసూలు చేసిన పన్నులలో కొంత భాగం నుండి మాత్రమే వ్యక్తిగత ఆదాయాన్ని పొందారు. అదేవిధంగా పూర్తి మార్క్వెసు ఫైఫు పరిపాలనా సిబ్బందిలోని అధికారులను కేంద్ర ప్రభుత్వం నియమించింది. ఒక మార్క్వెసు ఛాన్సలరు‌ను కౌంటీ ప్రిఫెక్టు‌తో సమానం చేశారు. ఒక రాజులాగే, మార్క్వెసు తన రాజ్యంలోని పన్ను ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని వ్యక్తిగత ఆదాయంగా సేకరించేవాడు.



హాన్ చక్రవర్తి జింగు పాలన వరకు, హాన్ చక్రవర్తులు తమ సామంత రాజులను నియంత్రించడంలో చాలా ఇబ్బందులు ఎదుర్కొన్నారు. వారు తరచుగా సామ్రాజ్య కేంద్రీకరణ ద్వారా వారి అధికారానికి ముప్పు పొంచి ఉందని భావించినప్పుడల్లా జియోంగ్ను వైపు విధేయత చూపేవారు. గావోజు పాలనలోని ఏడు సంవత్సరాలలో ముగ్గురు సామంత రాజులు, ఒక మార్క్వెసు ఫిరాయింపులు జరిగాయి. వారు తరువాత జియోంగ్నుతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు. చక్రవర్తి బెదిరింపులకు ప్రతిస్పందనగా, రాజ్యాలను నియంత్రించే సామ్రాజ్య యువరాజులు కూడా కొన్నిసార్లు జియోంగ్ను దండయాత్రను ఆహ్వానించేవారు. హాన్ వంశీయులు జియోంగ్నుతో ఒక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోవడానికి ముందుకు వచ్చారు. వారి మధ్య అధికారాన్ని స్పష్టంగా విభజించాలనే లక్ష్యంతో. హాన్  జియోంగ్ను ఇప్పుడు ఒకరినొకరు తమ ప్రజల మీద ఏకైక ఆధిపత్యంతో "ఇద్దరు యజమానులు"గా నిలబెట్టుకున్నారు; వారు ఈ ఒప్పందాన్ని వివాహ కూటమితో (*హెకిను*) స్థిరపరచుకున్నారు. తరువాత క్రీపూ 154 లో తిరుగుబాటు సామంత రాజులను తొలగించారు. దీని ఫలితంగా కొంతమంది జియోంగ్ను సామంతులు క్రీశ 147 నుండి హాన్‌కు విధేయులుగా మారారు. హాన్ ఆస్థాన అధికారులు మొదట్లో స్టెప్పీలోని జియోంగ్ను భూభాగంలోకి విస్తరించడం ద్వారా యథాతథ స్థితిని భంగపరచాలనే ఆలోచన విరమించుకున్నారు. లొంగిపోయిన జియోంగ్నులను హాన్ చక్రవర్తికి విధేయులైన సామంత రాజ్యాల సైనిక, రాజకీయ నిర్మాణాలలో విలీనం చేశారు. ఇది స్టెప్పీ యుద్ధంలో జియోంగ్ను అశ్వికదళం, ఆధిపత్యానికి హాన్ సవాలుగా మారే అవకాశం ఉంది. ఇది హాన్‌ను వాయువ్య దిశలో ఉన్న తారిం బేసిను ద్వారా అంతర్రాజ్య వాణిజ్య నెట్వర్కు‌లతో సంబంధాన్ని ఏర్పరచింది. ఇది హాన్‌‌ను ప్రాంతీయ రాజ్యం నుండి సార్వత్రిక, విశ్వవ్యాప్త సామ్రాజ్యంగా విస్తరించడానికి వీలు కల్పించింది. ఇది మరొక స్టెప్పీ శక్తి అయిన వుసునుతో మరింత వివాహ సంబంధాల ద్వారా కొంతవరకు సాధించింది.

===సైనిక===




హాన్ ప్రారంభంలో ఇరవై మూడు సంవత్సరాల వయస్సు గల ప్రతి సామాన్య పురుషుడు నిర్బంధ  సైనికసేవకు బాధ్యత వహించేవాడు. చక్రవర్తి జావో () పాలన తర్వాత కనీస వయస్సు ఇరవైకి తగ్గించబడింది. నిర్బంధ సైనికులు ఒక సంవత్సరం శిక్షణ  ఒక సంవత్సరం నాన్-ప్రొఫెషనలు సైనికులుగా సేవ చేశారు. శిక్షణ సంవత్సరం సాయుధ దళాల, మూడు శాఖలలో ఒకదానిలో గడిపారు: పదాతిదళం, అశ్వికదళం, లేదా నావికాదళం. క్రీశ 30 తర్వాత నిర్బంధ సైనిక శిక్షణ వ్యవస్థను రద్దు చేయడానికి ముందు, సైనికులను వారి పదవీకాలం పూర్తయిన తర్వాత భవిష్యత్తు సేవ కోసం పిలవవచ్చు. వారు తమ నైపుణ్యాలను కాపాడుకోవడానికి క్రమం తప్పకుండా శిక్షణను కొనసాగించాల్సి వచ్చింది. వారి సైనిక సంసిద్ధతను వార్షిక తనిఖీలకు గురిచేయవలసి వచ్చింది. క్రియాశీల సేవ చేసిన సంవత్సరం సరిహద్దులో, రాజు ఆస్థానంలో, మంత్రి ఆధ్వర్యంలో రాజధానిలో గార్డ్సుగా సేవలందించబడింది. రాజధాని సమీపంలో ఒక చిన్న ప్రొఫెషనలు సైన్యం మోహరించబడింది.

తూర్పు హాన్ కాలంలో ఒకరు కమ్యూటబులు పన్ను చెల్లించినట్లయితే నిర్బంధ సైనిక శిక్షణను నివారించవచ్చు. తూర్పు హాన్ కోర్టు స్వచ్ఛంద సైన్యాన్ని నియమించడాన్ని సమర్థించింది. స్వచ్ఛంద సైన్యంలో దక్షిణ సైన్యం (*నంజును* ) ఉంది. అయితే రాజధానిలో, సమీపంలో మోహరించబడిన నిలబడి ఉన్న సైన్యం ఉత్తర సైన్యం (*బీజును* ). కల్నల్సు (*జియావోయి* ) నేతృత్వంలో, ఉత్తర సైన్యంలో ఐదు రెజిమెంటు‌లు ఉన్నాయి. ఒక్కొక్కటి అనేక వేల మంది సైనికులతో కూడి ఉంటుంది. క్రీశ 189 తర్వాత కేంద్ర అధికారం కూలిపోయినప్పుడు, సంపన్న భూస్వాములు, కులీనులు(ప్రభువుల) సభ్యులు, ప్రాంతీయ సైనిక-గవర్నర్లు తమ సొంత దళాలుగా వ్యవహరించడానికి వారి రిటైనరు‌ల మీద ఆధారపడ్డారు.

యుద్ధ సమయాలలో స్వచ్ఛంద సైన్యం పెంచబడింది. ఉత్తర సైన్యానికి అనుబంధంగా దేశవ్యాప్తంగా చాలా పెద్ద మిలీషియాను పెంచారు. ఈ పరిస్థితులలో ఒక జనరలు (*జియాంగ్జును* ) ఒక విభాగాన్ని నడిపించాడు. ఇది కల్నలు లేదా మేజరు (*సిమా* ) నేతృత్వంలోని రెజిమెంటు లుగా విభజించబడింది. రెజిమెంట్లను కంపెనీలుగా విభజించారు. కెప్టెన్లు నాయకత్వం వహించారు. ప్లాటూనులు అతి చిన్న యూనిట్లు.

==ఆర్థిక వ్యవస్థ==

===కరెన్సీ===



హాన్ రాజవంశం క్విన్ నుండి *బాన్ లియాంగు* నాణేల రకాన్ని వారసత్వంగా పొందింది. హాన్ ప్రారంభంలో చక్రవర్తి గౌజు నాణేల ప్రైవేటు ముద్రణకు అనుకూలంగా ప్రభుత్వ ముద్రణ యంత్రాన్ని మూసివేసాడు. ఈ నిర్ణయాన్ని క్రీపూ 186 లో ఆయన భార్య గ్రాండు ఎంప్రెసు డోవగరు లూ జి  (మరణించింది-క్రీపూ 180 ) రద్దు చేసింది. ఆమె ప్రైవేటు టంకరింగ్‌ను రద్దు చేసింది. క్రీపూ 182 లో లూ जी మునుపటి నాణేల కంటే చాలా తేలికైన కాంస్య నాణెంను విడుదల చేసింది. దీని వలన విస్తృతమైన [[ద్రవ్యోల్బణం]] ఏర్పడింది. ఇది క్రీపూ  175 వరకు తగ్గలేదు. చక్రవర్తి వెన్ ప్రైవేటు టంకర్లు ఖచ్చితంగా  బరువున్న నాణేలను తయారు చేయడానికి అనుమతించాడు.

క్రీపూ 144 లో చక్రవర్తి జింగు కేంద్ర ప్రభుత్వం, కమాండరీ-స్థాయి టంకరింగు‌కు అనుకూలంగా ప్రైవేటు టంకరింగు‌ను రద్దు చేశాడు; ఆయన ఒక కొత్త నాణెం కూడా ప్రవేశపెట్టాడు. చక్రవర్తి వూ క్రీపూ 120 లో మరొక నాణెం ప్రవేశపెట్టాడు. కానీ ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన *వుజు* నాణెంకు అనుకూలంగా *బాన్ లియాంగ్సును* పూర్తిగా విడిచిపెట్టాడు. దీని బరువు . *వుజు* టాంగు రాజవంశం (618–907) వరకు చైనా ప్రామాణిక నాణెం అయింది. వాంగు మాంగు పాలనలో ప్రవేశపెట్టబడిన అనేక కొత్త కరెన్సీల ద్వారా దీని ఉపయోగం కొంతకాలం అంతరాయం కలిగింది. దీనిని క్రీపూ 40లో చక్రవర్తి గువాంగ్వు తిరిగి స్థాపించాడు.

కమాండరీ జారీ చేసిన నాణేలు తరచుగా నాసిరకం నాణ్యత, తేలికైన బరువు కలిగి ఉండటంతో, కేంద్ర ప్రభుత్వం కమాండరీ మింట్లను మూసివేసి, క్రీపూ 113 లో నాణేల తయారీ మీద ఏకస్వామ్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ కేంద్ర ప్రభుత్వ నాణేల జారీని జలమార్గాలు, ఉద్యానవనాల సూపరింటెండెంటు పర్యవేక్షించారు. ఈ బాధ్యత తూర్పు హాన్ కాలంలో ఆర్థిక మంత్రికి బదిలీ చేయబడింది.

===పన్ను - ఆస్తి===
భూ యజమాని భూమి పన్ను వారి పంట దిగుబడిలో కొంత భాగాన్ని చెల్లించడంతో పాటు, పోల్ పన్ను, ఆస్తి పన్ను లను నాణేల రూపంలో చెల్లించేవారు. వయోజన పురుషులు, మహిళలకు వార్షిక పోల్ పన్ను రేటు 120 నాణేలు, మైనర్లకు 20 నాణేలు. వ్యాపారులు 240 నాణేల అధిక రేటు చెల్లించాల్సి వచ్చింది. పోల్ టాక్సు ద్రవ్య ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రేరేపించింది. దీని వలన క్రీపూ 118 నుండి క్రీశ 5 వరకు 2,80,00,00,000 కంటే ఎక్కువ నాణేలను ముద్రించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. ఇది సంవత్సరానికి సగటున 22,00,00,000 నాణేలు.

నాణేల నగదు విస్తృతంగా చెలామణి కావడం విజయవంతమైన వ్యాపారులు భూమిలో డబ్బును పెట్టుబడి పెట్టడానికి వీలు కల్పించింది. ప్రభుత్వం భారీ వాణిజ్య, ఆస్తి పన్నుల ద్వారా అణచివేయడానికి ప్రయత్నించిన సామాజిక తరగతికి అధికారం ఇచ్చింది. చక్రవర్తి వూ రిజిస్టర్డు వ్యాపారులు భూమిని కలిగి ఉండకుండా నిషేధించే చట్టాలను కూడా అమలు చేశాడు. అయినప్పటికీ శక్తివంతమైన వ్యాపారులు రిజిస్ట్రేషను‌ను నివారించగలిగారు. పెద్ద భూభాగాలను కలిగి ఉన్నారు.

హాన్ పన్ను స్థావరంలో చిన్న భూస్వాములు-సాగుదారులు ఎక్కువగా ఉన్నారు; తూర్పు హాన్ చివరి భాగంలో చాలా మంది రైతులు అప్పుల్లో కూరుకుపోయి సంపన్న భూస్వాముల కోసం వ్యవసాయ కౌలుదారులుగా పనిచేయవలసి వచ్చినప్పుడు ఈ ఆదాయం ప్రమాదంలో పడింది. చిన్న భూస్వాములు-సాగుదారులను అప్పుల నుండి దూరంగా ఉంచడానికి, వారి స్వంత పొలాలలో ఉంచడానికి హాన్ ప్రభుత్వం సంస్కరణలను అమలు చేసింది. ఈ సంస్కరణలలో పన్నులను తగ్గించడం, పన్నుల తాత్కాలిక మినహాయింపులు, రుణాలు మంజూరు చేయడం, భూమిలేని రైతులకు వ్యవసాయ కాలనీలలో వారు తమ అప్పుల నుండి కోలుకునే వరకు తాత్కాలిక వసతి, పనిని అందించడం ఉన్నాయి.

క్రీ.పూ. 168లో భూమి పన్ను రేటును వ్యవసాయ కుటుంబం పంట దిగుబడిలో పదిహేను వంతు నుండి ముప్పై వంతుకు, తరువాత రాజవంశం చివరి దశాబ్దాలలో పంట దిగుబడిలో వంద వంతుకు తగ్గించారు. ప్రభుత్వ ఆదాయ నష్టాన్ని ఆస్తి పన్నులు పెంచడం ద్వారా భర్తీ చేశారు.

కార్మిక పన్ను సంవత్సరానికి ఒక నెల పాటు నిర్బంధ కార్మికుల రూపంలో ఉండేది. ఇది పదిహేను నుండి యాభై ఆరు సంవత్సరాల వయస్సు గల పురుష సామాన్యుల మీద విధించబడింది. తూర్పు హాన్‌లో అద్దె కార్మికులు మరింత ప్రజాదరణ పొందినందున దీనిని కమ్యూటబులు పన్నుతో నివారించవచ్చు.

===ప్రైవేటు తయారీ - ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యాలు===

ప్రారంభ పశ్చిమ హాన్‌లో ఒక సంపన్న ఉప్పు లేదా ఇనుప పారిశ్రామికవేత్త ఆయన సెమీ-స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజు అయినా లేదా సంపన్న వ్యాపారి అయినా, సామ్రాజ్య ఖజానాకు పోటీగా ఉండే నిధులను కలిగి ఉండేవాడు. వేల సంఖ్యలో రైతు శ్రామిక శక్తిని కూడగట్టగలడు. ఇది చాలా మంది రైతులను వారి పొలాల నుండి దూరంగా ఉంచింది. ప్రభుత్వానికి దాని భూ పన్ను ఆదాయంలో గణనీయమైన భాగాన్ని తగ్గించింది.  అటువంటి ప్రైవేటు వ్యవస్థాపకుల ప్రభావాన్ని తొలగించడానికి చక్రవర్తి వూ క్రీపూ 117 లో ఉప్పు, ఇనుము పరిశ్రమలను జాతీయం చేశాడు. అనేక మంది మాజీ పారిశ్రామికవేత్తలు రాజ్య గుత్తాధిపత్యాలను నిర్వహించే అధికారులుగా మారడానికి అనుమతించాడు.  తూర్పు హాన్ చేత, కమాండరీ, కౌంటీ పరిపాలనలు, అలాగే ప్రైవేటు పరిపాలనలు ఉత్పత్తికి అనుకూలంగా కేంద్ర ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యాలను రద్దు చేశాయి. .

[[మద్యం]] అనేది క్రీపూ 98 లో కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా జాతీయం చేయబడిన మరొక లాభదాయకమైన ప్రైవేటు పరిశ్రమ. అయితే దీనిని క్రీపూ 81 లో రద్దు చేశారు. దానిని ప్రైవేటు‌గా వ్యాపారం చేసే వారి నుండి ప్రతి 0.2 లీటర్లకు (0.053 యుఎస్ గాలన్లు)కు రెండు నాణేల ఆస్తి పన్ను రేటు విధించారు. క్రీపూ 110 నాటికి చక్రవర్తి వూ కూడా  లాభదాయకమైన ధాన్యం వాణిజ్యంలో జోక్యం చేసుకున్నాడు. ఆయన వ్యాపారులు డిమాండు చేసిన దానికంటే తక్కువ ధరకు ప్రభుత్వ ధాన్యపు దుకాణాలలో విక్రయించడం ద్వారా ఊహాగానాలను తొలగించాడు. చక్రవర్తి మింగు స్వల్పకాలిక ధర సర్దుబాటు స్థిరీకరణ కార్యాలయాన్ని సృష్టించి తరువాత దీనిని క్రీశ 68 లో రద్దు చేశారు. తూర్పు హాన్ కాలంలో కేంద్ర-ప్రభుత్వ ధర నియంత్రణ నిబంధనలు ఎక్కువగా లేవు.

==సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ==


హాన్ రాజవంశం ఆధునిక చైనీసు సైన్సు, టెక్నాలజీ అభివృద్ధిలో ఒక ప్రత్యేకమైన కాలంగా ఉంది. ఇది సాంగు రాజవంశం (960–1279) సమయంలో శాస్త్రీయ, సాంకేతిక వృద్ధి స్థాయికి పోల్చదగినది. 
===రచన సామగ్రి===
క్రీస్తుపూర్వం 1వ సహస్రాబ్దిలో సాధారణ పురాతన చైనీసు రచనా పదార్థాలుగా కాంస్య సామాగ్రి, ఒరాకిలు ఎముకలు, వెదురు స్లిపు లేదా చెక్క బోర్డులు ఉన్నాయి. హాన్ ప్రారంభం నాటికి ప్రధాన రచనా సామగ్రిగా మట్టి పలకలు, పట్టు వస్త్రం, జనపనార [[కాగితం]],, జనపనార తీగతో కలిపి కుట్టిన వెదురు స్ట్రిపు‌లతో తయారు చేసి చుట్టబడిన స్క్రోలు‌లు; వీటిని రంధ్రాలు చేసి బంకమట్టి స్టాంపులతో భద్రపరిచారు.

చైనాలో తెలిసిన అత్యంత పురాతనమైన హెంపెను కాగితం 2వ శతాబ్దానికి చెందినది. ప్రామాణిక కాగితం తయారీ ప్రక్రియను కై లున్ (క్రీశ 50–121) 105లో కనుగొన్నారు. క్రీ.శ. 110లో ఇంటర్నలు మంగోలియాలో వదిలివేయబడిన హాన్ వాచ్‌టవరు శిథిలాలలో వ్రాతతో ఉన్న అత్యంత పురాతనమైన కాగితపు ముక్క కనుగొనబడింది.

===లోహశాస్త్రం - వ్యవసాయం===





ముడి ఇనుప ఖనిజాన్ని పిగ్ ఐరన్‌గా మార్చే బ్లాస్టు ఫర్నేసులు, కోల్డు బ్లాస్టు, వేడి బ్లాస్టు ద్వారా కాస్టు ఇనుమును ఉత్పత్తి చేయడానికి కుపోలా ఫర్నేసులో తిరిగి కరిగించగలవని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఇవి వసంత, శరదృతువు కాలం చివరి నాటికి (సుమారు క్రీపూ 770-481) చైనాలో పనిచేశాయి. పురాతన చైనాలో బ్లూమరీ ఉనికిలో లేదు; అయితే హాన్-యుగం చైనీయులు కొలిమిలోకి అదనపు ఆక్సిజను‌ను ఇంజెక్టు చేసి డీకార్బరైజేషను చేయడం ద్వారా చేత ఇనుమును ఉత్పత్తి చేశారు. పోత ఇనుము, దుక్క ఇనుమును ఫైనింగు ప్రక్రియను ఉపయోగించి ఇనుము, ఉక్కుగా మార్చవచ్చు.

హాన్ రాజవంశ చైనీయులు వివిధ రకాల ఆయుధాలు, వంట పనిముట్లు, వడ్రంగి పనిముట్లు, గృహోపకరణాలను తయారు చేయడానికి కాంస్య, ఇనుమును ఉపయోగించారు. ఈ మెరుగైన ఇనుము-కరిగే పద్ధతుల ముఖ్యమైన ఉత్పత్తి కొత్త వ్యవసాయ పనిముట్ల తయారీ. క్రీస్తుపూర్వం 2వ శతాబ్దంలో కనిపెట్టబడిన మూడు కాళ్ల ఇనుప విత్తన డ్రిలు, రైతులు చేతితో విత్తనాలను విత్తడానికి బదులుగా వరుసలలో జాగ్రత్తగా పంటలను నాటడానికి వీలు కల్పించింది. హాన్ కాలంలో  కనుగొనబడిన బరువైన అచ్చుబోర్డు ఇనుప నాగలిని లాగడానికి రెండు ఎద్దులతో దానిని నియంత్రించడానికి ఒక మనిషి మాత్రమే అవసరం. దీనికి మూడు ప్లోషేరులు, డ్రిల్లింగు కోసం ఒక విత్తన పెట్టె, నేలను తగ్గించే సాధనం, ఒకే రోజులో సుమారు 45,730 చమీ(4,92,200 చ.అ) భూమిని విత్తగల సామర్థ్యం ఉంది.

గాలి, కరువు నుండి పంటలను రక్షించడానికి, ధాన్యం పెంపకందారుడు జావో గువో () చక్రవర్తి వూ పాలనలో ప్రత్యామ్నాయ క్షేత్ర వ్యవస్థను (*డైటియన్ఫా* ) సృష్టించాడు. ఈ వ్యవస్థ సాగు కాలాల మధ్య గట్లు, గట్ల స్థానాలను మార్చింది. ఈ వ్యవస్థతో ప్రయోగాలు విజయవంతమైన ఫలితాలను ఇచ్చిన తర్వాత ప్రభుత్వం అధికారికంగా దీనిని స్పాన్సరు చేసి రైతులను దీనిని ఉపయోగించమని ప్రోత్సహించింది. హాన్ రైతులు పంటలను పండించడానికి పిట్ ఫీల్డు వ్యవస్థను (అయోటియాను) ) కూడా ఉపయోగించారు. ఇందులో నాగలి లేదా ఎద్దులు అవసరం లేని, వాలుగా ఉన్న భూభాగంలో ఉంచగలిగే భారీగా ఫలదీకరణ గుంటలు ఉంటాయి. మధ్య హాన్-యుగ చైనాలోని దక్షిణ, చిన్న ప్రాంతాలలో, వరి పొలం ప్రధానంగా పెరగడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. హువాయి నది వెంబడి ఉన్న రైతులు వరి ఉత్పత్తికి ట్రాన్స్‌ప్లాంటేషను పద్ధతులను ఉపయోగించారు.

===నిర్మాణాత్మక - భౌగోళిక-సాంకేతిక ఇంజనీరింగు===


హాన్ కాలంలో కలప ప్రధాన నిర్మాణ సామగ్రి; దీనిని ప్యాలెసు హాళ్లు, బహుళ అంతస్తుల నివాస టవర్లు, హాళ్లు, ఒక అంతస్థుల ఇళ్లను నిర్మించడానికి ఉపయోగించారు. కలప వేగంగా క్షీణిస్తుంది కాబట్టి, హాన్ చెక్క నిర్మాణ శైలికి మిగిలి ఉన్న ఏకైక సాక్ష్యం చెల్లాచెదురుగా ఉన్న సిరామికు పైకప్పు పలకల సేకరణలు ఉన్నాయి. చైనాలో మిగిలి ఉన్న పురాతన చెక్క హాళ్లు టాంగు రాజవంశం నాటివి. వాస్తుశిల్ప చరిత్రకారుడు రాబర్టు ఎల్. థోర్పు హాన్-యుగం పురావస్తు అవశేషాల కొరతను ఎత్తి చూపాడు. తరచుగా నమ్మదగని హాన్-యుగం సాహిత్య, కళాత్మక వనరులను చరిత్రకారులు కోల్పోయిన హాన్ నిర్మాణ శైలికి సంబంధించిన ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తున్నారని పేర్కొన్నాడు.

హాన్ చెక్క నిర్మాణాలు క్షీణించినప్పటికీ ఇటుకలతో చేసిన కొన్ని హాన్ రాజవంశ శిథిలాలు, రాతి, ముక్కలు చేసిన మట్టి చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి. ఇందులో రాతి స్తంభాల ద్వారాలు, ఇటుకలతో చేసిన సమాధి గదులు, మట్టి నగర గోడలు,  మట్టి, ఇటుకలతో చేసిన బీకను టవర్లు, గ్రేటు వాల్ మట్టి విభాగాలు, ఒకప్పుడు ఎత్తైన మందిరాలు ఉన్న మట్టి వేదికలు. గన్సు లోని రెండు మట్టి కోటలు ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు చాంగ్'ఆన్, లుయోయాంగు రాజధానులను చుట్టుముట్టిన ఢీకొట్టబడిన మట్టి గోడల శిథిలాలు ఇటుక తోరణాలు, గుంటలు, సిరామికు నీటి పైపులతో పాటు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. *క్యూ* అని పిలువబడే స్మారక రాతి స్తంభ-ద్వారాలు ఉన్నాయి. వీటిలో 29 హాన్ కాలానికి చెందినవి, పుణ్యక్షేత్రం, సమాధి వద్ద గోడల ఆవరణల ప్రవేశ ద్వారాలను ఏర్పరుస్తాయి. సైట్లు. ఈ స్తంభాలు పైకప్పు పలకలు, చూరులు, బ్యాలస్ట్రేడు‌లు వంటి చెక్క, సిరామికు భవన భాగాల కళాత్మక అనుకరణలను కలిగి ఉంటాయి.

ప్రాంగణ గృహం అనేది హాన్ కళాకృతిలో చిత్రీకరించబడిన అత్యంత సాధారణ గృహ రకం. హాన్ సమాధులలో ఇళ్ళు, టవర్ల వంటి సిరామికు నిర్మాణ భవనాల నమూనాలు  కనుగొనబడ్డాయి. బహుశా మరణానంతర జీవితంలో మరణించినవారికి వసతి కల్పించడానికి ఉన్నాయని భావిస్తున్నారు. ఇవి కోల్పోయిన చెక్క నిర్మాణం గురించి విలువైన ఆధారాలను అందిస్తాయి. టవరు మోడలు‌ల సిరామికు రూఫు టైల్సు ‌మీద కనిపించే కళాత్మక నమూనాలు కొన్ని సందర్భాలలో పురావస్తు ప్రదేశాలలో లభించే హాన్ రూఫు టైల్సు‌తో సరిగ్గా సరిపోతాయి. చాంగను లుయోయాంగు రాజధానులను ఒకప్పుడు చుట్టుముట్టిన మట్టి గోడల శిథిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, వాటి పారుదల వ్యవస్థలు ఇటుక తోరణాలు, గుంటలు, సిరామికు నీటి పైపు లతో పాటు.*క్యూ* అని పిలువబడే స్మారక రాతి స్తంభ-ద్వారాలు, వీటిలో 29 హాన్ కాలం నాటివి, పుణ్యక్షేత్రం మరియు సమాధి ప్రదేశాలలో గోడల ఆవరణల ప్రవేశ ద్వారాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ స్తంభాలు పైకప్పు పలకలు, చూరులు, బ్యాలస్ట్రేడ్సు. 

హాన్-యుగం నాటి పదికి పైగా భూగర్భ సమాధులు కనుగొనబడ్డాయి. వాటిలో చాలా వరకు ఆర్చి మార్గాలు, కప్పబడిన గదులు, గోపుర పైకప్పులు ఉన్నాయి. భూగర్భ ఖజానాలకు, గోపురాలకు మట్టి గుంటలలో ఉంచబడినందున వాటికి బట్టరు సపోర్టు‌లు అవసరం లేదు. భూమి పైన ఉన్న హాన్ నిర్మాణాలలో ఇటుక ఖజానాల, గోపురాల ఉపయోగం తెలియదు.

హాన్ సాహిత్య మూలాల నుండి చెక్క-ట్రెస్టలు బీం వంతెనలు, ఆర్చి వంతెనలు, సరళమైన సస్పెన్షను ఉన్నాయని అని తెలుస్తుంది. వంతెనలు, తేలియాడే పాంటూను వంతెనలు హాన్ కాలంలో ఉన్నాయి. అయితే హాన్ సాహిత్యంలో వంపు వంతెనల గురించి తెలిసిన రెండు సూచనలు మాత్రమే ఉన్నాయి. సిచువాను‌లో ఉన్న ఒక వంపు వంతెనను వర్ణించే హాన్-యుగం రిలీఫు శిల్పం మాత్రమే ఉంది.

లోహ ఖనిజాలను తీయడానికి భూగర్భ గని షాఫ్టు‌లు తవ్వబడ్డాయి. కొన్ని 100 మీ(330 అ) కంటే ఎక్కువ లోతుకు చేరుకునేవి. బోరు‌హోలు డ్రిల్లింగు, డెరికులను ఎత్తడానికి ఉపయోగించారు. ఉప్పునీరు ఇస్త్రీ పాత్రలకు, అక్కడ దానిని ఉప్పుగా స్వేదనం చేస్తారు. స్వేదన కొలిమిలను వెదురు పైపులైన్లు ద్వారా ఉపరితలం మీదకు [[సహజ వాయువు]] ద్వారా వేడి చేశారు. ఈ బోరుహోల్సు మొత్తం 600 మీ(2,000 అ) లోతుకు చేరుకునే అవకాశం ఉంది.

<gallery widths="150px" heights="150px">
File:登封汉代少室阙.jpg| మౌంటు ఆలయం వద్ద తూర్పు హాన్ నుండి రాతితో చెక్కబడిన *క్యూ* జత డెంగు‌ఫెంగు, హెనాన్‌లో పాట
File:幽州書佐秦君石闕 17.jpg| బీజింగు‌లోని బాబాషాను ‌లోని తూర్పు హాన్ నుండి ఒక జత *క్యూ* 
File:Gao Yi Que2.jpg| సిచువాను‌లోని యాన్‌లోని గావో యి సమాధి వద్ద తూర్పు హాన్ నుండి రాతితో చెక్కబడిన *క్యూ*ఎత్తులో ఉంది.
File:Eastern Han tomb, Luoyang 2.jpg| లుయోయాంగు వద్ద తూర్పు హాన్ నుండి చిన్న ఇటుకలతో తయారు చేయబడిన కప్పబడిన సమాధి 
</gallery>

===మెకానికలు  హైడ్రాలికు ఇంజనీరింగు===



హాన్-యుగం మెకానికలు ఇంజనీరింగు ఎక్కువగా శాస్త్రీయం ఇంజనీరింగు ప్రయత్నాలను చాలా తక్కువగా భావించే కొన్నిసార్లు ఆసక్తి లేని కన్ఫ్యూషియను పండితుల ఎంపిక పరిశీలనా రచనల నుండి వచ్చింది. ప్రొఫెషనలు ఆర్టిసను-ఇంజనీర్లు (*జియాంగు* ) వారి వివరణాత్మక పని రికార్డులను వదిలిపెట్టలేదు. మెకానికలు ఇంజనీరింగు‌లో తరచుగా తక్కువ లేదా నైపుణ్యం లేని హాన్ మేధావులు, కొన్నిసార్లు వారు వివరించిన వివిధ సాంకేతికతల మీద తగినంత సమాచారాన్ని అందించలేదు.

అయినప్పటికీ కొన్ని సాహిత్య వనరులు కీలకమైన సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. ఉదాహరణకు క్రీపూ 15 లో తత్వవేత్త  కవి యాంగు జియోంగు క్విల్లింగు యంత్రం కోసం బెల్టు డ్రైవు ఆవిష్కరణను వర్ణించాడు. ఇది ప్రారంభ వస్త్ర తయారీకి చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. మెకానికలు ఇంజనీరు. హస్తకళాకారుడు డింగు హువాను ఆవిష్కరణలు 'ఇతర గమనికలు ఆన్ ది వెస్ట్రను క్యాపిటలు*లో ప్రస్తావించబడ్డాయి. క్రీశ 180లో డింగు ప్యాలెసు భవనాలలో ఎయిరు కండిషనింగు కోసం ఉపయోగించే మాన్యువలు‌గా పనిచేసే రోటరీ ఫ్యాను‌ను సృష్టించాడు. డింగు తన ధూపం బర్నరు‌లలో ఒకదానికి కీలకమైన మద్దతుగా గింబాలు లను కూడా ఉపయోగించాడు.  ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి జోట్రోపు దీపం కనుగొన్నాడు.*

ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రం హాన్ సాహిత్య మూలాల్లో లేని ఆవిష్కరణలను చిత్రీకరించే హాన్ కళాకృతిని కనుగొనటానికి దారితీసింది. హాన్ సూక్ష్మ సమాధి నమూనాలలో గమనించినట్లుగా (సాహిత్య వనరులలో కాదు) విన్నోయింగు మెషీన్ల ఫ్యాను‌లను ఆపరేటు చేయడానికి క్రాంకు హ్యాండిలు ఉపయోగించబడింది. ఇది ధాన్యాన్ని చాఫు నుండి వేరు చేస్తుంది. హాన్ కాలంలో కనుగొనబడిన ఓడోమీటరు బండి, ప్రయాణించిన దూరాన్ని సూచించడానికి డ్రమ్సు గాంగు‌లను మ్రోగిస్తూ యాంత్రిక బొమ్మలను ఉపయోగించి ప్రయాణ పొడవులను కొలుస్తుంది. ఈ ఆవిష్కరణ 2వ శతాబ్దానికి చెందిన హాన్ కళాకృతిలో చిత్రీకరించబడింది. అయినప్పటికీ వివరణాత్మక వ్రాతపూర్వక వివరణలు 3వ శతాబ్దం వరకు అందించబడలేదు.

ఆధునిక పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు పరికరాల నమూనాలను కూడా వెలికితీశారు. వీటిని హాన్ రాజవంశం కాలంలో ఉపయోగించారు. ఉదాహరణకు కళాకారులు సూక్ష్మ కొలతలు చేయడానికి ఉపయోగించే స్లైడింగు మెటలు కాలిపరు జత. ఈ కాలిపర్లలో అవి తయారు చేయబడిన ఖచ్చితమైన రోజు, సంవత్సరం, శాసనాలు ఉన్నాయి. ఈ ఉపకరణాలు ఏ హాన్ సాహిత్య వనరులలోనూ ప్రస్తావించబడలేదు.

[[నీటి చక్రం]] హాన్ కాలంలో చైనీసు రికార్డులలో కనిపించింది. హువాను టాన్ సుమారు క్రీశ 20 చెప్పినట్లుగా, ఇనుము ట్రిప్పు సుత్తి లను ఎత్తే గేరు‌లను తిప్పడానికి, ధాన్యాన్ని కొట్టడానికి, నూర్పిడి పాలిషు చేయడానికి వాటిని ఉపయోగించారు. అయితే 5వ శతాబ్దం వరకు చైనాలో వాటరు మిల్‌కు తగిన ఆధారాలు లేవు. నిర్వాహకుడు, మెకానికలు ఇంజనీరు, మెటలార్జిస్టు డు షి (మరణించారు(క్రీశ 38&nbsp;)) ఇనుమును కరిగించడానికి బెల్లోసు పనిచేసే నీటిచక్రంతో నడిచే రెసిప్రొకేటరును సృష్టించాడు. నీటిని ఎత్తైన నీటిపారుదల గుంటలకు ఎత్తే చైను పంపులకు శక్తినిచ్చేందుకు కూడా నీటిచక్రాలను ఉపయోగించారు. గొలుసు పంపు గురించి చైనాలో మొదటగా తత్వవేత్త వాంగు చోంగు తన 1వ శతాబ్దపు *లున్హెంగు*లో ప్రస్తావించాడు.

ఖగోళ గోళంలో కదలికల త్రిమితీయ ప్రాతినిధ్యం అయిన ఆర్మిలరీ గోళం, క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దంలో హాన్ చేత కనుగొనబడింది. [[నీటి గడియారం]], నీటి చక్రం, గేర్ల శ్రేణిని ఉపయోగించి, కోర్టు ఖగోళ శాస్త్రవేత్త జాంగు హెంగు (78–139&nbsp;AD) తన లోహ-వలయం గల ఆర్మిలరీ గోళాన్ని యాంత్రికంగా తిప్పగలిగాడు. ఇన్‌ఫ్లో వాటరు క్లాకు, ప్రెజరు హెడ్‌లో నెమ్మదించిన సమయపాలన సమస్యను పరిష్కరించడానికి, రిజర్వాయరు. చైనాలో ఇన్‌ఫ్లో పాత్ర మధ్య అదనపు ట్యాంకు‌ను ఏర్పాటు చేసిన వారిలో  జాంగు మొదటివాడు.

జాంగు "భూకంప వాతావరణ వేన్" (హౌఫెంగు డిడాంగు యి) అని పిలిచే పరికరాన్ని కూడా కనుగొన్నాడు. ), దీనిని బ్రిటిషు సైనాలజిస్టు, చరిత్రకారుడు జోసెఫు నీధం "అన్ని సీస్మోగ్రాఫు‌ల పూర్వీకుడు"గా అభివర్ణించారు. ఈ పరికరం వందల కిలోమీటర్ల దూరం నుండి భూకంపాల ఖచ్చితమైన కార్డినలు లేదా ఆర్డినలు దిశను గుర్తించగలిగింది. ఇది విలోమ లోలకంను ఉపయోగించింది. ఇది భూమి ప్రకంపనల ద్వారా చెదిరినప్పుడు, ఎనిమిది డ్రాగను నోళ్లలో ఒకదాని నుండి లోహపు బంతిని పడవేసే గేరు‌ల సమితిని ప్రేరేపించి (అన్ని ఎనిమిది దిశలను సూచిస్తుంది) ఒక లోహపు కప్ప నోటిలోకి చేరవేస్తుంది. *పుస్తకం ఆఫ్ ది లేటరు హాన్* లోని ఈ పరికరం కథనం ఒక సందర్భంలో పరిశీలకులలో ఎవరికీ ఇబ్బంది కలగకుండానే లోహపు బంతులలో ఒకటి ఎలా ప్రేరేపించబడిందో వివరిస్తుంది. చాలా రోజుల తరువాత లాంగ్జీ కమాండరీ (ఆధునిక గన్సు)లో భూకంపం సంభవించిందని వార్తలను తెలియజేసే దూత వచ్చాడు. ఆ పరికరం సూచించిన దిశలో కోర్టులోని అధికారులు జాంగు పరికరం సామర్థ్యాన్ని అంగీకరించవలసి వచ్చింది.

===గణితం===
మూడు హాన్ గణిత గ్రంథాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. అవి *సంఖ్యలు గణన మీద పుస్తకం*, *జోబి సువాన్జింగు,* *గణిత కళ మీద తొమ్మిది అధ్యాయాలు*. హాన్ గణిత శాస్త్ర విజయాలలో లంబకోణ త్రిభుజాలు, వర్గమూలంలు, క్యూబు రూటులు, మాతృక పద్ధతులుతో సమస్యలను పరిష్కరించడం మరింత ఖచ్చితమైనదిగా కనుగొనడం π మీద కోసం అంచనాలు, పైథాగరియను  గణితశాస్త్ర రుజువు అందించడం ఉన్నాయి. సిద్ధాంతం,  దశాంశ భిన్నం, గాస్సియను ఎలిమినేషను సరళ సమీకరణాలు పరిష్కరించడానికి, ఒక మూలాలను కనుగొనడానికి సమీకరణాలు.

హాన్ గొప్ప గణిత పురోగతిలో ఒకటి ప్రపంచంలో మొదటిసారిగా ఋణ సంఖ్యలను ఉపయోగించడం. *తొమ్మిది అధ్యాయాలు ఆన్ ది మ్యాథమెటికలు ఆర్ట్*లో మొదటగా ఋణ సంఖ్యలు నలుపు లెక్కింపు రాడు‌లుగా కనిపించాయి. ఇక్కడ ధన సంఖ్యలను ఎరుపు లెక్కింపు రాడ్‌లు సూచిస్తాయి. ఋణ సంఖ్యలను క్రీశ 275 ప్రాంతంలో గ్రీకు గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు డయోఫాంటసు 7వ శతాబ్దపు [[గాంధార]], దక్షిణాసియాలో కూడా ఉపయోగించారు. కానీ 16వ శతాబ్దం వరకు యూరపు‌లో విస్తృతంగా ఆమోదించబడలేదు.

హాన్ వంశీయులు గణితాన్ని వివిధ విభిన్న విభాగాలకు అన్వయించారు. సంగీత ట్యూనింగులో, జింగు ఫాంగు (క్రీ.పూ. 78–37) 53 పరిపూర్ణ ఐదవలు 31 అష్టకలకు దగ్గరగా ఉన్నాయని గ్రహించాడు. ఆయన 60 టోన్ల సంగీత స్కేలును కూడా సృష్టించాడు. <sup>177147</sup>⁄<sub>176776</sub> (జర్మనీ గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు నికోలసు మెర్కేటరు 1620–1687,అంటే 3<sup>53</sup>/2<sup>84</sup>) కనుగొన్న 53 సమాన స్వభావం అదే విలువను లెక్కించాడు.

===ఖగోళ శాస్త్రం===
సంవత్సరం పొడవునా సూర్యుడు  చంద్రులను సమయ గుర్తులుగా ఉపయోగించే చంద్రసౌర క్యాలెండరు అయిన ఖగోళ క్యాలెండరును రూపొందించడంలో గణితం చాలా ముఖ్యమైనది. క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దంలో వసంత, శరదృతువు కాలంలో, చైనీయులు సిఫెను క్యాలెండరు ()ను స్థాపించారు. ఇది ఉష్ణమండల సంవత్సరాన్ని 3,65.25 రోజులుగా కొలుస్తుంది. దీనిని క్రీపూ 104 లో తైచు క్యాలెండరు () తో భర్తీ చేశారు. ఇది ఉష్ణమండల సంవత్సరాన్ని  (~ 365.25016) రోజులలో, చంద్ర మాసంను  రోజులలో కొలుస్తుంది. అయితే, చక్రవర్తి జాంగు తరువాత సిఫెను క్యాలెండరు‌ను తిరిగి స్థాపించారు.

హాన్ రాజవంశ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు రాత్రి ఆకాశంలో కనిపించిన తోకచుక్కల, నక్షత్రాల జాబితా, వివరణాత్మక రికార్డులను తయారు చేశారు. వీటిలో ఇప్పుడు హాలీ కామెటు అని పిలువబడే తోకచుక్క క్రీపూ 12 లో ఎలా కనిపించిందో రికార్డూ చేయడం కూడా ఉంది. వారు విశ్వం భూకేంద్రక నమూనాను స్వీకరించారు. ఇది భూమి మధ్యలో ఉన్న గోళం అని సిద్ధాంతీకరించారు. వారు సూర్యుడు, చంద్రుడు, గ్రహాలు గోళాకారంగా ఉన్నాయని, డిస్కు ఆకారంలో లేవని భావించారు. చంద్రుడు, గ్రహాలు ప్రకాశించడం సూర్యకాంతి వల్లే జరుగుతుందని, భూమి చంద్రుని మీద పడే సూర్యకాంతిని అడ్డుకున్నప్పుడు [[చంద్రగ్రహణం]] సంభవిస్తుందని, చంద్రుడు సూర్యకాంతిని భూమికి చేరకుండా అడ్డుకున్నప్పుడు సూర్యగ్రహణం సంభవిస్తుందని కూడా వారు భావించారు. ఇతరులు ఆయన నమూనాతో విభేదించినప్పటికీ వాంగు చోంగు నీరు మేఘాలలోకి ఆవిరైపోవడం నీటి చక్రాన్ని ఖచ్చితంగా వివరించాడు.

===కార్టోగ్రఫీ, ఓడలు - వాహనాలు===



సాహిత్య, పురావస్తు ఆధారాలు రెండూ చైనాలో కార్టోగ్రఫీ హాన్ కంటే ముందే ఉన్నాయని నిరూపించాయి. కనుగొనబడిన కొన్ని పురాతన హాన్-యుగ పటాలు పట్టు మీద సిరా, మావాంగ్డుయి సిల్కు టెక్స్ట్సులో హునాను‌లోని క్రీపూ 2వ శతాబ్దపు సమాధిలో కనుగొనబడ్డాయి. జనరలు మా యువాను 1వ శతాబ్దంలో బియ్యం నుండి ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి ఉపశమన పటంను సృష్టించాడు. క్విన్ షి హువాంగు సమాధిని తవ్వి, సామ్రాజ్యం నమూనా పటం *షిజి* ఖాతా నిజమని నిరూపించబడితే ఈ తేదీని సవరించవచ్చు.

గ్రాడ్యుయేటు చేయబడిన ఉపయోగం ఉన్నప్పటికీ పీ జియు (AD224–271) రచనకు ముందు పటాలలో స్కేలులు, గ్రిడ్ రిఫరెన్సులు పూర్తిగా వివరించబడలేదు. 2వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కార్టోగ్రాఫరు జాంగు హెంగు ద్వారా వాటి ఉపయోగం ప్రవేశపెట్టబడిందని ఆధారాలు ఉన్నాయి.

హాన్ నౌక టవరు షిపు వంటి మునుపటి యుగాలలో ఉపయోగించిన వాటికి భిన్నమైన వివిధ రకాల నౌకలలో ప్రయాణించింది. *జంకు* డిజైను హాన్ యుగంలో అభివృద్ధి చేయబడి అమలు చేయబడింది. జంకు షిపు‌లలో చతురస్రాకారపు చివర [[విల్లు]] స్టెర్ను, కీల్ లేదా స్టెర్ను‌పోస్టు లేని ఫ్లాటు-బాటం హల్ లేదా కార్వెలు ఆకారంలో హల్, పాశ్చాత్య నాళాలలో కనిపించే నిర్మాణాత్మక పక్కటెముకల స్థానంలో ఘన విలోమ బల్క్‌హెడు‌లు ఉంటాయి. అంతేకాకుండా  స్టెర్ను వద్ద [[చుక్కాని]] ఉపయోగించి నడిపించబడిన హాన్ షిప్‌లు ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటివి. నది రవాణాకు ఉపయోగించే సరళమైన స్టీరింగు ఓర్‌కి భిన్నంగా అవి ఎత్తులో ప్రయాణించడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. 

ఎద్దుల బండ్లు, రథాలు గతంలో చైనాలో ఉపయోగించబడినప్పటికీ, చక్రాల బండిని మొదట హాన్ చైనాలో 1వ శతాబ్దంలో ఉపయోగించారు. గుర్రపు రథాల హాన్ కళాకృతి గుర్రం ఛాతీ చుట్టూ ఉంచిన వారింగు-స్టేట్సు-ఎరా బరువైన చెక్క యోకు స్థానంలో మృదువైన *రొమ్ము పట్టీ* వచ్చిందని చూపిస్తుంది. తరువాత ఉత్తర వీ (386–534) సమయంలో పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన గుర్రపు కాలరు కనుగొనబడింది.

===వైద్యం===

హాన్ యుగం వైద్యులు మానవ శరీరం గొప్ప విశ్వాన్ని పరిపాలించిన ప్రకృతి శక్తులకు లోబడి ఉంటుందని విశ్వసించారు. అవి విశ్వశాస్త్ర యిన్  యాంగు చక్రాలు, ఐదు దశలు. శరీరంలోని ప్రతి అవయవం ఒక నిర్దిష్ట దశతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అనారోగ్యం అనేది ఒక నిర్దిష్ట అవయవానికి దారితీసే క్వి, లేదా కీలక శక్తి ఛానెలు‌లు అంతరాయం కలిగి ఉన్నాయని సంకేతంగా భావించారు. అందువల్ల, హాన్-యుగ వైద్యులు ఈ అసమతుల్యతను ఎదుర్కోగలరని నమ్మే ఔషధాన్ని సూచించారు.

ఉదాహరణకు, కలప దశ అగ్ని దశను ప్రోత్సహిస్తుందని నమ్మేవారు కాబట్టి, కలప దశతో సంబంధం ఉన్న ఔషధ పదార్థాలను అగ్ని దశతో సంబంధం ఉన్న అవయవాన్ని నయం చేయడానికి ఉపయోగించవచ్చు. డైటింగు‌తో పాటు, హాన్ వైద్యులు మోక్సిబస్షను, అక్యుపంక్చరు, కాలిస్టెనిక్సు లను కూడా ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకునే పద్ధతులుగా సూచించారు. చైనీసు వైద్యుడు హువా టువో (క్రీ.శ.208లో మరణించారు(208)) శస్త్రచికిత్స చేసినప్పుడు తన రోగుల నొప్పిని తగ్గించడానికి [[అనస్థీషియా]]ను ఉపయోగించాడు. శస్త్రచికిత్స గాయాలకు వైద్యం ప్రక్రియను వేగవంతం చేశాడని చెప్పబడే రుద్దే లేపనాన్ని సూచించాడు. వైద్యుడు జాంగు జోంగ్జింగు () *షాంఘను లున్* ("టైఫాయిడు జ్వరం మీద డిసర్టేషను") రాసినట్లు తెలిసింది. *షెనాంగు బెంకావోజింగు'' వైద్య గ్రంథాన్ని సంకలనం చేయడానికి ఆయన, హువా టువో కలిసి పనిచేశారని భావిస్తున్నారు.

## మూలాలు