దుర్గా దేవాలయం, ఐహోల్

**దుర్గ ఆలయం** అనేది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, ఐహోళేలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక 8వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయం. ఇది మొదటిగా సూర్య దేవునికి అంకితమై నిర్మించబడింది. ఐహోళేలో ఉన్న ఆలయాలలో ఇది అత్యంత అలంకరించబడిన, అతిపెద్ద శిల్పఫలకాలతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇందులో శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం, వైదిక దేవతలను చిత్రించే శిల్పకళా నమూనాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం తన అద్భుతమైన శిల్పకళతో పాటు, అప్స్ (అర్ధచంద్రాకార) ప్రణాళికతో నిర్మించబడినందుకు ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందింది. ఇది ప్రాథమిక చాళుక్య హిందూ ఆలయ నిర్మాణశైలిలో అరుదైన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది. సూర్య దేవునికి అంకితమైనప్పటికీ, ఈ ఆలయానికి ప్రస్తుతం "దుర్గ ఆలయం" అనే పేరు వచ్చింది. 13వ శతాబ్దం తర్వాత హిందూ రాజ్యాలు, ఇస్లామిక్ సుల్తానేట్‌ల మధ్య జరిగిన యుద్ధాల సమయంలో, ఈ ఆలయంపై ఒక రక్షణాత్మక కోట (*దుర్గ్*) లేదా గస్తీ మేడ నిర్మించబడింది. ఆ రాళ్లతో నిర్మించిన గస్తీ మేడ 19వ శతాబ్దం వరకు నిలిచిఉంది. ఆ కాలంలో ఈ స్థలం మళ్లీ కనుగొనబడింది (ప్రస్తుతం ఆ మేడ లేదు; ఆలయం పునరుద్ధరించబడింది). దుర్గ ఆలయం ఐహోళేలోని అత్యంత ప్రముఖ పర్యాటక, పరిశోధన ఆకర్షణగా నిలిచింది. ఇది యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రతిపాదించబడిన (పెండింగ్‌లో ఉన్న) స్థలాల జాబితాలో భాగంగా ఉంది.
## తేదీ
ఈ ఆలయాన్ని ప్రాథమిక చాళుక్యులు పాలన కాలానికి చెందిన 7వ శతాబ్దాంతం నుండి 8వ శతాబ్దాది మధ్యకాలానికి చెందినదిగా నిర్ధారించారు. భారతీయ ఆలయ నిర్మాణకళ నిపుణులైన ధాకీ, మైస్టర్‌ల ప్రకారం, 1970లలో కనుగొనబడిన ఒక శాసనం ఈ ఆలయం మొదట సూర్య దేవునికి అంకితమై, కుమారుడు అనే వ్యక్తి చేత నిర్మించబడిందని నిర్ధారిస్తుంది. అయితే, ఆ శాసనంలో ఖచ్చితమైన తేదీ లేదు. లిపి శాస్త్ర ఆధారాల ప్రకారం, ఆ శాసనం సుమారు క్రీస్తు శకం 700 తర్వాతి కాలానికి చెందదని భావిస్తున్నారు.

### చరిత్ర రచన (హిస్టోరియోగ్రఫీ)
ఐహోళేలోని దుర్గా ఆలయం కనుగొనబడినప్పటి నుండి చాలా చర్చనీయాంశంగా, అనేక తప్పుడు సిద్ధాంతాలకు దారితీసింది. ఆర్కిటెక్చర్, పురావస్తు శాస్త్ర పండితుడు గ్యారీ టార్టకోవ్, ఇది పండితులను ఎలా కలవరపెట్టింది, తప్పుగా గుర్తించబడింది, కొంతమంది ప్రారంభ హిందువులు తమకు చెందని ఆలయాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారని తప్పుగా ఎలా ఆరోపించారో దాని గురించి సుదీర్ఘమైన, వివరణాత్మక చారిత్రక సమీక్షను ప్రచురించారు.

దుర్గ ఆలయ శిథిలాలను 1860ల ప్రారంభంలో బ్రిగ్స్ అనే బ్రిటిష్ ఆర్టిల్లరీ అధికారి మళ్లీ కనుగొన్నారు. ఆయన ఈ ఆలయ కళాత్మక, వాస్తుశిల్ప ప్రాధాన్యతను గుర్తించి, తొలిసారిగా ఫోటోలు తీసి, "ఇవుల్లీలోని శైవ ఆలయం"గా ప్రచురించారు. కొద్ది కాలానికే జేమ్స్ ఫర్గూసన్, దీన్ని అర్ధచంద్రాకార నిర్మాణం కారణంగా "బౌద్ధ స్మారకం"గా ప్రకటించారు. ఆయన దీనిని "బౌద్ధ చైత్య హాల్ యొక్క నిర్మాణాత్మక రూపం"గా పేర్కొని, "బ్రాహ్మణ హిందువులు స్వాధీనం చేసుకున్నారని" ఊహించారు.

బౌద్ధ మతానికి చెందిన అప్సిడల్ ప్లాన్ ఆర్కిటెక్చర్ యొక్క దీర్ఘకాలంగా భావించబడుతున్న ప్రత్యేక అనుబంధం ఈ విధంగా ప్రారంభమైంది. ఇతర పండితులు విస్తృతమైన రిలీఫ్‌లు, ప్యానెల్‌లు వంటి ఇతర ఆధారాలను సందర్శించి పరిశీలించినప్పుడు, దుర్గా ఆలయం గురించి అవగాహన, సిద్ధాంతాలు అభివృద్ధి చెందాయి. బౌద్ధ దేవాలయం లేదా హిందువులు స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు లేనందున, ఇది ప్రారంభం నుండి విష్ణు ఆలయం అయి ఉండాలని జేమ్స్ బర్గెస్ వాదించారు. సూర్య-నారాయణ (విష్ణువు) ద్వారా దీనికి సూర్యునితో లింక్ చేసిన మొదటి వ్యక్తి హెన్రీ కౌసెన్స్. 1960లు, 1970లలో ఐహోల్ స్థలాన్ని మరింత అన్వేషించి, తవ్వి, మరింత పూర్తిగా శుభ్రం చేసి పునరుద్ధరించడంతో, కొత్త శాసనాలు ఆవిష్కరణలలో ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా, 1970లలో దుర్గా ఆలయంలోని శుభ్రం చేయబడిన విభాగాలలో, సుమారు 700 CE నాటి కొత్త శాసనం కనుగొనబడింది. దీనిని 1976లో కె.వి. రమేష్, తరువాత శ్రీనివాస్ పడిగర్ ఖచ్చితంగా అనువదించారు. ఈ శాసనం హిందూ దేవత ఆదిత్య (సూర్య) కోసం కుమారుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడని నిర్ధారించింది.  

టార్టాకోవ్ చేసిన విశదమైన అధ్యయనం ప్రకారం, వలసకాలపు పాత అభిప్రాయాలను పునరావృతం చేయడం వల్ల దుర్గ ఆలయం గురించి అపార్థాలు కొనసాగుతున్నాయి. భారతీయ వాస్తుశిల్ప చరిత్రకారుడైన సిన్హా ప్రకారం, ఆధారాలు, శాస్త్రీయ పరిశోధనలను పక్కన పెట్టి, పాత ఒరియంటలిస్ట్ దృక్పథమే భారతీయ రచయితలపై ప్రభావం చూపుతోంది. టార్టాకోవ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, దుర్గ ఆలయాన్ని బౌద్ధమయినదిగా లేదా బౌద్ధ ప్రభావంతో నిర్మించబడినదిగా చెప్పడం, ఆలయంలోని స్పష్టమైన ఆధారాలకు విరుద్ధమైనప్పటికీ, ఒక రకమైన "జానపద సత్యం"గా మారిపోయింది.

టార్టకోవ్ పుస్తకం ప్రచురించబడటానికి ముందు రాసిన జార్జ్ మిచెల్ వంటి కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ 8వ శతాబ్దపు ఆలయ ప్రణాళిక క్రీస్తుపూర్వం 2 నుండి 1వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధ గుహలలో సుమారు 1000 సంవత్సరాల క్రితం ఉన్న రాతితో చేసిన చైత్య హాలు సంప్రదాయం నుండి ఉద్భవించింది.  టార్టకోవ్ పుస్తకం ప్రచురించబడిన తర్వాత తమ అధ్యయనాలను ప్రచురించిన ఇతర పండితులు ఈ అభిప్రాయాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఉదాహరణకు, హిమాన్షు ప్రభా రే పది శతాబ్దాల అంతరంలో కొనసాగింపు ప్రక్రియను ప్రశ్నిస్తున్నారు, భారతదేశంలోని అనేక రాష్ట్రాలలోని పురాతన, మధ్యయుగ అప్సైడల్ హిందూ దేవాలయాల ఆలయ నిర్మాణం, పురావస్తు ఆవిష్కరణలపై తొలి సంస్కృత గ్రంథాలను ఉటంకిస్తున్నారు. 

ఫిలిప్ హార్డింగ్ ప్రకారం, దుర్గ ఆలయం "లోపలి, బయటి ప్రదక్షిణ మార్గాలతో కూడి అర్ధచంద్రాకారంలో ఉంటుంది. దీనిని మొదట్లో బౌద్ధ చైత్య హాల్‌ల నుండి ఉద్భవించిన రూపంగా భావించినప్పటికీ, ప్రస్తుతం ఇది సంప్రదాయ బ్రాహ్మణీయ (హిందూ) వాస్తు రూపంగా సాధారణంగా గుర్తించబడుతోంది.

## వివరణ
### వాస్తుశిల్పం

దుర్గ ఆలయంలో గర్భగృహం కోసం అర్ధచంద్రాకార (అప్సిడల్) ప్రణాళికను ఉపయోగించారు, ఇది మండపానికి సంబంధించిన చతురస్ర ప్రణాళికతో కలిసిపోతుంది. ఈ రూపకల్పనకు, ప్రారంభకాల బౌద్ధ అర్ధచంద్రాకార చైత్య గుహలైన కార్లా చైత్య వంటి నిర్మాణాల ప్రభావం ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

ఐహోళేలో ఉన్న 120కు పైగా ఆలయాలలో ఇది అతిపెద్దది, ఇది బాదామి చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పంకు చెందిన పరిపక్వ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. ఈ ఆలయ వాస్తుశిల్పం అత్యంత సున్నితమైనది. ఇందులో గర్భగృహానికి (*గర్భగృహం*) అర్ధచంద్రాకార ప్రణాళికను, ఉత్తర భారతీయ వాస్తు సంప్రదాయానికి చెందిన అప్సిడల్ కాని నాగర–లతినా శిఖరంతో కలిపారు. మండపం వంటి ఇతర భాగాలలో దీర్ఘచతురస్ర, చతురస్ర ప్రణాళికల మిశ్రమాన్ని ఉపయోగించారు. ఇవన్నీ *ముఖచతుష్కి* శైలికి చెందిన ప్రవేశ ద్వారంతో ముందుభాగంలో అమర్చబడ్డాయి. ఆలయం లోపల ప్రదక్షిణ మార్గాన్ని కూడా సమన్వయంగా కలిపారు.  

ఉత్తర, దక్షిణ భారతీయ వాస్తు భావనల సమ్మేళనం ఇక్కడ విభిన్నంగా కాకుండా, సమగ్రంగా కలిసిపోయింది. ఉదాహరణకు, అధిష్ఠానంలో నాగర ఖుర–కుంభ రూపాన్ని ఉపయోగించగా, దాని అలంకరణ మాత్రం ద్రావిడ శైలిలో ఉంది.

ఈ ఆలయం యొక్క అత్యంత విశిష్టమైన లక్షణం, ఆలయం చుట్టూ ఉన్న ప్రదక్షిణ మార్గాన్ని వేరుచేసే ఒక ప్రదక్షిణ ప్రాంగణం,, దాని గోడలపై వివిధ దేవతామూర్తుల శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. వెనుక భాగంలో లేదా గర్భగుడి వైపున ఉన్న గుండ్రని చివరల్లో మొత్తం మూడు పొరలు ఉంటాయి: గర్భగుడి యొక్క గోడ, దీని వెనుక ఉన్న ఒక మార్గం దాటి ప్రధాన ఆలయ గోడ,, భవనం చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న స్తంభాలతో కూడిన ఒక బహిరంగ మండపం వంటి ప్రదక్షిణ మార్గం. వివిధ జ్యామితీయ జాలీ నమూనాలు కలిగిన రాతి కిటికీలు ప్రదక్షిణ మార్గం నుండి లోపలి భాగానికి గాలిని అందిస్తాయి. గర్భగుడిపై ఒక గోపురం ఉంటుంది, ఇది భవిష్యత్తులో నిర్మించబడే ఉన్నతమైన శిఖరాలు, విమానాల గురించి సూచిస్తుంది. ఒకప్పుడు శిఖరం పైన అలంకరించబడిన ఆమలకం సమీపంలో నేలపై ఉంది (పై చిత్రంలో కనిపిస్తుంది)..

ముందు భాగం నుండి చూస్తే ఈ ఆలయం మరింత సంప్రదాయబద్ధంగా కనిపిస్తుంది. రెండు మెట్ల మార్గాలు ప్రాంగణానికి తీసుకెళ్తాయి. ఇక్కడ అనేక అద్భుతంగా చెక్కిన ఉబ్బు శిల్ప ఫలకాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ప్రేమికుల గుంపులను చూపించే వృత్తాకార శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి.

ప్రాంగణం చుట్టూ, పెరిస్టైల్ ప్రవేశ ద్వారంలో ఉన్న చతురస్రాకార, సరళమైన స్తంభాలపై మానవ ఆకృతులు చెక్కబడ్డాయి. పరాపెట్‌పై చిన్న గుహలు, చిన్న జంతు శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రాంగణం ద్వారా స్తంభాలతో కూడిన గదులకు (*ముఖమండపం*, *సభామండపం*) ప్రవేశం లభిస్తుంది. ఇవి ఆలయ హృదయమైన గర్భగృహానికి తీసుకెళ్తాయి. గర్భగృహం ప్రస్తుతం ఖాళీగా ఉంది.

### శిల్పకళ

దుర్గ ఆలయంలోని కొన్ని భాగాలు కాలక్రమంలో దెబ్బతిన్నాయి. ఇందులో మొదట ఉన్న కొన్ని శిల్పాలు కూడా నష్టపోయాయి. కొన్ని శిల్ప ఫలకాలు పూర్తిగా కనుమరుగయ్యాయి. మరికొన్ని సందర్భాలలో, ప్రతీకాత్మక లక్షణాల ఆధారంగా చిత్రించబడిన దేవత లేదా దృశ్యాన్ని గుర్తించవచ్చు. ప్రధాన శిల్పాలు ప్రవేశ ద్వార స్తంభాలపై, ముఖమండప స్తంభాలపై, ప్రదక్షిణ మార్గంలోని మొదటి రెండు భాగాలలో, అలాగే అర్ధచంద్రాకార ప్రదక్షిణ మార్గం చుట్టూ ఉన్న కొన్ని ఫలకాలపై కనిపిస్తాయి. అర్ధచంద్రాకార భాగానికి సమీపంగా ఉన్న బాహ్య స్తంభాలు సాధారణంగా అలంకరణ లేకుండా ఉన్నాయి.

భక్తుడు ఆలయంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు, ముఖమండపం గుండా వెళ్లే సమయంలో స్తంభాలు, పిలాస్టర్లపై చెక్కబడిన ద్వారపాలకులు, అలాగే దైనందిన జీవితానికి చెందిన *అర్థ*, *కామ* భావాలను (మిథునాలు – ఆనందంగా ఉన్న యౌవన దంపతులు) సూచించే దృశ్యాలను దర్శిస్తాడు. దిగువ భాగంలో, ప్రాంగణం, మండపాల పునాది సమీపంలో, హిందూ ఇతిహాసమైన *[[రామాయణం]]* నుండి తీసుకున్న ఘట్టాలను చూపించే చిన్న శిల్ప ఫలకాలు ఉన్నాయి. గూఢమండపం (గర్భమండపం) ద్వారపు చట్రానికి ఆరు *శాఖలు* (శిల్ప అలంకరణతో కూడిన కేంద్రీకృత పట్టీలు) ఉన్నాయి. అవి నాగ, వల్లి, స్థంభ, మిథున, వల్లి, బాహ్య శైలి అలంకరణ పట్టీలుగా ఉంటాయి. ఈ ద్వారపు చట్రం పునాదిలో సంప్రదాయ సేవకులతో కూడిన గంగా, యమునా దేవతలు చెక్కబడ్డాయి. గర్భగృహానికి సమీపంగా వెళ్లే కొద్దీ, శిల్పకళలో దేవతలు, అలాగే *ధర్మం*కు సంబంధించిన ఇతిహాసాలు, దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి. ప్రధాన *ధర్మ* శిల్పఫలకాలు ప్రదక్షిణ మార్గంలో ఉన్నాయి. ఇవి సంప్రదాయ హిందూ శైలిలో కుడివైపు (దక్షిణావర్తనం) ప్రదక్షిణ క్రమంలో ఈ విధంగా ఉంటాయి:

* కనిపించని శిల్ప ఫలకం  
* వృషవాహనుడు (శివుడు – వాహనంగా నంది)
* నరసింహుడు (విష్ణువుని మానవ-సింహ అవతారం)
* విష్ణువు – వాహనంగా గరుడుడు
* కనిపించని శిల్ప ఫలకం  
* వరాహుడు (విష్ణువుని వరాహ అవతారం; రక్షించబడిన భూమిని చిన్న *భూదేవి*గా ఆయన దంతాన్ని ఆశ్రయించి చూపించారు)
* కనిపించని శిల్ప ఫలకం  
* దుర్గాదేవి – మహిషాసురమర్దినిగా
* హరిహరుడు (అర్ధ శివుడు, అర్ధ విష్ణువు)

ధాకీ, మైస్టర్‌ల ప్రకారం, ఇక్కడి "కొన్ని గర్భశిల్పాలు అత్యంత ఉన్నతమైన నాణ్యత కలిగినవిగా ఉన్నాయి". దుర్గ ఆలయపు పైకప్పుపై చెక్కిన శిల్ప ఫలకాలు ఒకప్పుడు ఉన్నాయి. అవి తొలగించబడి ప్రస్తుతం నేషనల్ మ్యూజియం, న్యూఢిల్లీలో ముఖ్య ప్రదర్శన వస్తువులుగా నిల్వ ఉంచబడ్డాయి.

## గ్యాలరీ

File:1855 photo of 7th century Aihole Durga temple with the remains of a durg or fort built on its upper floor, Aihole Karnataka.jpg|1855లో ఆలయ దృశ్యం – పైకప్పును కోట లేదా గస్తీ మేడగా ఉపయోగించిన కాలం
File:A history of all nations from the earliest times; being a universal historical library (1905) (14782266255).jpg|1890ల చివరి కాలపు దృశ్యం
File:DurgaTempleAihole.JPG|ముందుభాగం నుండి ఆలయం
File:8th century Durga temple exterior Kama panel illustration, Aihole Hindu temples and monuments.jpg|బాహ్య గోడపై ఉన్న ఉబ్బు శిల్పం
File:Durga Temple Ceiling, Aihole, Karnataka.jpg|ఆలయ అంతర్భాగపు పైకప్పు
File:Profile of mantapa outer wall in Durga temple in Aihole.JPG|ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టిన ప్రదక్షిణ మార్గం
File:Nandishwara.JPG|శివుడు – నందితో
File:Le temple de Durga (Aihole, Inde) (14360095696).jpg|ప్రాంగణంలోని వృత్తాకార మిథున శిల్పం (ప్రేమికులు)


## గమనికలు

## సూచనలు

### గ్రంథసూచి

*
*Harding, Philip E. (2010), South Asian Geometry and the Durga Temple Aihole, South Asian Studies, Volume 20, pp. 25–35, 
*Harle, J.C. (1994), *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2వ సంచిక, Yale University Press Pelican History of Art, 
*Lahiri, N. (1998), "సమీక్ష: గ్యారీ మైఖేల్ టార్టాకోవ్ రచించిన The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study", *The Medieval History Journal*, 1(2), పుటలు 340–342
*Michell, George (1983), *The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu*, Penguin Books, 
*Michell, George (2011), *Badami, Aihole, Pattadakal*, Niyogi Books, 
*Sinha, A. (1998), సమీక్ష: The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study, *The Journal of Asian Studies*, సంపుటి 57, సంచిక 4, పుటలు 1215–1216, 
*Tartakov, Gary Michael (1997), The Durga Temple at Aihole: A Historiographical Study, Oxford University Press, 

వర్గం:7వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:బాగల్కోట్ జిల్లాలోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:సూర్య దేవాలయాలు
వర్గం:భారతదేశంలోని జల వారసత్వ ప్రదేశాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:కర్ణాటక పుణ్యక్షేత్రాలు
వర్గం:దుర్గా దేవాలయాలు