తంత్రసంగ్రహ

**తంత్రసంగ్రహ**, (అక్షరాలా, *వ్యవస్థ సంకలనం*) అనేది ఖగోళ గ్రంథం. దీనిని కేరళ గణిత, ఖగోళ శాస్త్ర పాఠశాలకు చెందిన ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, గణిత శాస్త్రవేత్త అయిన నీలకంఠ సోమయాజి రాశారు. ఈ గ్రంథం క్రీ.శ. 1501 లో పూర్తయింది. ఇందులో ఎనిమిది అధ్యాయాలుగా విభజించబడిన 432 సంస్కృత శ్లోకాలు ఉన్నాయి. తంత్రసంగ్రహ కొన్ని వ్యాఖ్యానాలకు దారితీసింది: అజ్ఞాత రచయిత రాసిన *తంత్రసంగ్రహ-వ్యాఖ్య*, క్రీ.శ. 1550 లో జ్యేష్ఠదేవ రచించిన *యుక్తిభాష*. తంత్రసంగ్రహ, దాని వ్యాఖ్యానాలతో కలిసి, కేరళ గణిత, ఖగోళ శాస్త్ర పాఠశాల సాధించిన అద్భుతమైన విజయాలను, ముఖ్యంగా ఆ పాఠశాలకు చెందిన విశేషమైన గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు సంగమగ్రామ మాధవుడు సాధించిన విజయాలను వెలుగులోకి తెచ్చింది. అతని *తంత్రసంగ్రహ* లో, నీలకంఠ గ్రహాలైన బుధుడు, శుక్రుడి కోసం ఆర్యభట్ట నమూనాను సవరించాడు. జార్జ్ గీవర్గీస్ జోసెఫ్ ప్రకారం, ఈ గ్రహాల కేంద్రం సమీకరణం 17వ శతాబ్దంలో జోహన్నెస్ కెప్లర్ కాలం వరకు అత్యంత కచ్చితమైనదిగా మిగిలిపోయింది.

1835 లో ప్రచురించబడిన ఒక పత్రం ద్వారా పాశ్చాత్య పాండిత్యం దృష్టికి తంత్రసంగ్రహ ఉనికిని తీసుకువచ్చింది ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సివిల్ సర్వెంట్ అయిన సి.ఎం. విష్. సి.ఎం. విష్ తన పత్రంలో పేర్కొన్న ఇతర పుస్తకాలు జ్యేష్ఠదేవుడి యుక్తిభాష, పుదుమన సోమయాజి రాసిన కారణపద్ధతి, శంకర వర్మన్ రాసిన సద్రత్నమాల.

## తంత్రసంగ్రహ రచయిత, తేదీ

తంత్రసంగ్రహ రచయిత నీలకంఠ సోమయాజి, మధ్య కేరళ లోని తిరూర్ సమీపంలోని త్రిక్కంటియూర్ నివాసి, గర్గాచార్య గోత్రానికి చెందిన ఒక నంబూద్రి. అతని ఇల్లం పేరు కెలల్లూర్. అతను పరమేశ్వరుని కుమారుడైన దామోదరుడి వద్ద చదువుకున్నాడు. తంత్రసంగ్రహ లోని మొదటి, చివరి శ్లోకాలు పుస్తక ప్రారంభం, ముగింపు తేదీలను కలి రోజుల రూపంలో తెలుపుతాయి. ఇవి 1500–01 లోని తేదీలకు పని చేస్తాయి.

## పుస్తక సారాంశం
తంత్రసంగ్రహ విషయాల సంక్షిప్త వివరణ క్రింద ఇవ్వబడింది. విషయాల వివరణాత్మక ఖాతా భారతీయ విజ్ఞాన/శాస్త్ర ధారలో అందుబాటులో ఉంది. విషయాల పూర్తి వివరాలు *ఇండియన్ జర్నల్ ఆఫ్ హిస్టరీ ఆఫ్ సైన్స్* లో ప్రచురించబడిన తంత్రసంగ్రహ ఎడిషన్‌లో అందుబాటులో ఉన్నాయి.
* *అధ్యాయం 1* (మధ్యమ-ప్రకరణం): ఖగోళ గణన ప్రయోజనం, పౌర, నక్షత్ర రోజు కొలతలు, చంద్ర మాసం, సౌర మాసం, అధిక మాసం, గ్రహాల పరిభ్రమణాలు, అంతర్వేశనం సిద్ధాంతం, వృత్తాకార కక్ష్యలలో గ్రహాల పరిభ్రమణం, కలి రోజుల గణన, కూడిక, తీసివేత, గుణకారం, భాగహారం, వర్గీకరణ, వర్గమూలాన్ని నిర్ణయించడం వంటి గణిత కార్యకలాపాలు, భిన్నాలు, సానుకూల, ప్రతికూల సంఖ్యలు, సగటు గ్రహాల గణన, రేఖాంశానికి సవరణ, రేఖాంశ సమయం, కలి యుగం ప్రారంభంలో గ్రహాల స్థానాలు, డిగ్రీలలో గ్రహ అపోజీలు. (40 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 2* (స్ఫుట-ప్రకరణం (నిజమైన గ్రహాలపై)): ఉదయించడం, ఆర్క్‌ల గణన, ఇవ్వబడిన చతురస్రం భుజానికి సమానమైన వ్యాసం కలిగిన వృత్తం నిర్మాణం, వర్గం, మూలాలను ఉపయోగించకుండా చుట్టుకొలత గణన, శ్రేణుల మొత్తం, సహజ సంఖ్యల శ్రేణుల మొత్తం, సంఖ్యల వర్గాలు, సంఖ్యల ఘనాలు, ఆర్‌సైన్‌లు, ఆర్క్‌లకు సంబంధించిన ప్రక్రియలు, ఇవ్వబడిన ఆర్‌సైన్ ఆర్క్ గణన, వృత్తం చుట్టుకొలత గణన, ఇవ్వబడిన ఆర్‌వర్స్‌డ్ సైన్, ఆర్క్ కోసం ఆర్‌సైన్‌ల ఉత్పన్నం, ఆర్‌సైన్, ఆర్క్‌ల గణన, 24 ఆర్డైన్డ్ ఆర్‌సైన్‌ల కచ్చితమైన గణన, సెక్షనల్ ఆర్‌సైన్‌లు, ఆర్‌సైన్ తేడాలు, ఆర్‌సైన్ తేడాల మొత్తం, ఆర్‌సైన్ తేడాల సంకలనం, మాధవుని ప్రకారం ఆర్‌సైన్ ఆర్క్ గణన, ఆర్డైన్డ్ ఆర్‌సైన్‌ల సహాయం లేకుండా కావలసిన పాయింట్ వద్ద ఆర్‌సైన్, ఆర్‌వర్స్‌డ్ సైన్ గణన, త్రిభుజాలకు సంబంధించిన నియమాలు, చక్రీయ చతుర్భుజాలకు సంబంధించిన నియమాలు, చతుర్భుజం కర్ణానికి సంబంధించిన నియమాలు, చక్రీయ చతుర్భుజం వైశాల్యం నుండి వ్యాసం గణన, గోళం ఉపరితల వైశాల్యం, కావలసిన ఆర్‌సైన్ గణన, ఆరోహణ వ్యత్యాసం, ఆర్క్ నిమిషాల్లో సూర్యుని రోజువారీ కదలిక, నిజమైన గ్రహాలకు ఆరోహణ వ్యత్యాసం అన్వయం, ఆరోహణ వ్యత్యాసాన్ని అన్వయించినప్పుడు పగలు, రాత్రి కొలత, ఆరోహణ వ్యత్యాసం ఆర్‌సైన్ ఆర్క్ మార్పిడి మొదలైనవి. (59 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 3* (చాయ-ప్రకరణం (నీడపై గ్రంథం)): ఖగోళ గోళంలో సూర్యుని స్థానానికి సంబంధించిన వివిధ సమస్యలతో వ్యవహరిస్తుంది, గ్రహణం, భూమధ్యరేఖ, క్షితిజ సమాంతర కోఆర్డినేట్‌లు అనే మూడు కోఆర్డినేట్‌ల వ్యవస్థలలో దాని వ్యక్తీకరణల సంబంధాలతో సహా. (116 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 4* (చంద్రగ్రహణ-ప్రకరణం (చంద్ర గ్రహణంపై గ్రంథం)): నిమిషాల్లో భూమి నీడ వ్యాసం, చంద్రుని అక్షాంశం, చంద్రుని కదలిక రేటు, గ్రహణం వచ్చే అవకాశం, సంపూర్ణ గ్రహణం, సంపూర్ణ గ్రహణానికి ఇవ్వబడిన వివరణ హేతుబద్ధత, సగం వ్యవధి, మొదటి, చివరి పరిచయాలు, గ్రహణంలో పరిచయాల పాయింట్లు, విడుదల పాయింట్లు, వాటి గణన పద్ధతి, సూర్యోదయం, సూర్యాస్తమయం వద్ద గ్రహణంలో పరిచయం దృశ్యమానత, గ్రహణం అదృశ్యమయ్యే ఆకస్మిక పరిస్థితులు, విక్షేపం వచ్చే అవకాశం, అక్షాంశం వల్ల విక్షేపం, క్షీణత వల్ల విక్షేపం. (53 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 5* (రవిగ్రహణ-ప్రకరణం (సూర్య గ్రహణంపై గ్రంథం)): సూర్య గ్రహణం వచ్చే అవకాశం, సూర్యుని అక్షాంశంలో పారలాక్స్ నిమిషాలు, చంద్రుని అక్షాంశంలో పారలాక్స్ నిమిషాలు. గ్రహణం గరిష్ట కొలత, గ్రహణం మధ్యభాగం, మొదటి పరిచయం, చివరి పరిచయం సమయం, సగం వ్యవధి, మునిగిపోయే, ఉద్భవించే సమయాలు, లెక్కించబడిన గ్రహణం పరిశీలనకు తగ్గింపు, మధ్య గ్రహణం, గ్రహణం అంచనా వేయకపోవడం. (63 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 6* (వ్యతీపాత-ప్రకరణం (వ్యతీపాతపై)): సూర్యుడు, చంద్రుని రేఖాంశాల పూర్తి విచలనంతో వ్యవహరిస్తుంది. (24 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 7* (దృక్కర్మ-ప్రకరణం (దృశ్యమానత గణనపై)): చంద్రుడు, గ్రహాలు ఉదయించడం, అస్తమించడం గురించి చర్చిస్తుంది. (15 శ్లోకాలు)
* *అధ్యాయం 8* (శృంగోన్నతి-ప్రకరణం (చంద్ర శృంగాల ఎత్తుపై)): సూర్యునిచే ప్రకాశించే చంద్రుని భాగం పరిమాణాన్ని పరిశీలిస్తుంది, దాని గ్రాఫికల్ ప్రాతినిధ్యాన్ని ఇస్తుంది. (40 శ్లోకాలు)

## తంత్రసంగ్రహలోని కొన్ని ముఖ్యమైన లక్షణాలు

"భారతీయ గోళాకార ఖగోళ జ్ఞానం ఒక అద్భుతమైన సంశ్లేషణ తంత్రసంగ్రహలోని ఒక పేరాలో కనిపిస్తుంది." 
ఖగోళ శాస్త్రంలో, జెనిత్, ఖగోళ ఉత్తర ధృవం, సూర్యుడు ఏర్పరిచే గోళాకార త్రిభుజాన్ని *ఖగోళ త్రిభుజం* అంటారు. దీని భుజాలు, దాని రెండు కోణాలు ముఖ్యమైన ఖగోళ పరిమాణాలు. భుజాలు 90° - φ ఇక్కడ φ పరిశీలకుని భూసంబంధమైన అక్షాంశం, 90° - δ ఇక్కడ δ సూర్యుని క్షీణత, 90° - a ఇక్కడ a సూర్యుని క్షితిజ సమాంతరంగా ఉండే ఎత్తు. ముఖ్యమైన కోణాలు జెనిత్ వద్ద కోణం సూర్యుని అజిముత్, ఉత్తర ధృవం వద్ద కోణం సూర్యుని సమయ కోణం. సమస్య ఏమిటంటే, మిగిలిన మూడు మూలకాలను పేర్కొన్నప్పుడు ఈ మూలకాలలో రెండింటిని లెక్కించడం. కచ్చితంగా పది విభిన్న అవకాశాలు ఉన్నాయి, తంత్రసంగ్రహ ఈ అవకాశాలన్నింటినీ ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా *ఒకే చోట* పూర్తి పరిష్కారాలతో చర్చిస్తుంది. "ఏదైనా ఆధునిక పాఠ్యపుస్తకంలో ఉన్నట్లుగానే ఇక్కడ కూడా గోళాకార త్రిభుజం క్రమపద్ధతిలో నిర్వహించబడుతుంది."

పరిశీలకుని స్థానం భూసంబంధమైన అక్షాంశం విషువత్ రోజు మధ్యాహ్నం సూర్యుని జెనిత్ దూరానికి సమానం. జెనిత్ దూరంపై సౌర పారలాక్స్ ప్రభావం ఆర్యభట్ట నుండి భారతీయ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలకు తెలుసు. అయితే పరిశీలకుని అక్షాంశంపై సౌర పారలాక్స్ ప్రభావాన్ని మొదట చర్చించినది నీలకంఠ సోమయాజి. తంత్రసంగ్రహ ఈ సవరణ పరిమాణాన్ని, సూర్యుని పరిమిత పరిమాణం వల్ల వచ్చే సవరణను కూడా ఇస్తుంది.

ఆర్యభట్ట రాసిన *[[ఆర్యభట్టీయం]]* పై వ్యాఖ్యానమైన *ఆర్యభటీయభాష్య* లో, నీలకంఠ పాక్షికంగా సౌరకేంద్రక గ్రహ నమూనా కోసం ఒక గణన వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేశాడు. ఇందులో బుధుడు, శుక్రుడు, అంగారకుడు, గురుడు, శని గ్రహాలు సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతాయి, ఆ సూర్యుడు భూమి చుట్టూ తిరుగుతాడు. ఇది 16వ శతాబ్దం చివరలో టైకో బ్రాహె ప్రతిపాదించిన టైకోనిక్ వ్యవస్థను పోలి ఉంటుంది. అతనిని అనుసరించిన కేరళ పాఠశాల ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు చాలామంది ఈ గ్రహ నమూనాను అంగీకరించారు.

## తంత్రసంగ్రహ 500 సంవత్సరాల సదస్సు

తంత్రసంగ్రహ 500 వ వార్షికోత్సవాన్ని పురస్కరించుకుని చెన్నైలో 2000 మార్చి 11-13 వరకు సిమ్లాలోని ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీ ఇంటర్-యూనివర్శిటీ సెంటర్ సహకారంతో మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ థియరిటికల్ ఫిజిక్స్ ఒక సదస్సును నిర్వహించింది.  
కేరళ పాఠశాల గణిత, ఖగోళ శాస్త్రంలో సాధించిన విజయాలపై ఇటీవలి కృషిని, ఈ అధ్యయనాల నుండి వెలువడుతున్న విజ్ఞానశాస్త్ర చరిత్రలో కొత్త దృక్కోణాలను ఎత్తిచూపడానికి, సమీక్షించడానికి ఈ సదస్సు ఒక ముఖ్యమైన సందర్భంగా మారింది. ఈ సదస్సులో సమర్పించబడిన ముఖ్యమైన పత్రాల సంకలనం కూడా ప్రచురించబడింది.

## అదే రచయిత రాసిన ఇతర రచనలు
నీలకంఠ సోమయాజి రాసిన ఇతర రచనల సంక్షిప్త వివరణ క్రింద ఇవ్వబడింది.

* *[[జ్యోతిర్మీమాంస]]* 
* *గోలసార* : ప్రాథమిక ఖగోళ మూలకాలు, విధానాల వివరణ
* *సిద్ధాంతదర్పణ* : కల్ప సూచనతో ఖగోళ స్థిరాంకాలను తెలియజేస్తూ ఖగోళ శాస్త్ర భావనలు, అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వివరిస్తూ 32 శ్లోకాలలో రాసిన చిన్న గ్రంథం.
* *చంద్రచ్ఛాయాగణిత* : చంద్రుడు వేసిన గ్నోమోన్ నీడ కొలత నుండి సమయాన్ని లెక్కించే పద్ధతులపై 32 శ్లోకాలలో రాసిన గ్రంథం.
* *ఆర్యభటీయ-భాష్య* : ఆర్యభటీయంపై విస్తృతమైన వ్యాఖ్యానం.
* *సిద్ధాంతదర్పణ-వ్యాఖ్య* : తన సొంత సిద్ధాంతదర్పణపై వ్యాఖ్యానం.
* *చంద్రచ్ఛాయాగణిత-వ్యాఖ్య* : తన సొంత చంద్రచ్ఛాయాగణితపై వ్యాఖ్యానం.
* *సుందరరాజ-ప్రశ్నోత్తర* : తమిళనాడుకు చెందిన ఖగోళ శాస్త్రవేత్త సుందరరాజ అడిగిన ప్రశ్నలకు నీలకంఠ సమాధానాలు.
* *గ్రహణాది-గ్రంథ* : పరిశీలనల ద్వారా పాత ఖగోళ స్థిరాంకాలను సరిదిద్దాల్సిన ఆవశ్యకతకు హేతుబద్ధత.
* *గ్రహపరీక్షాక్రమ* : సాధారణ పరిశీలనల ద్వారా ఖగోళ గణనలను ధ్రువీకరించే సూత్రాలు, పద్ధతుల వివరణ.

## మూలాలు

## మరింత చదవడానికి

*
*

వర్గం:కేరళ చరిత్ర
వర్గం:ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు
వర్గం:గణిత శాస్త్రవేత్తలు