సంస్థానం

**సంస్థానం** (**స్థానిక రాజ్యం** లేదా **భారతీయ రాజ్యం** అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది బ్రిటిషు భారతదేశంలో నామమాత్రంగా సార్వభౌమాధికారం కలిగిన రాజ్యం. దీన్ని నేరుగా బ్రిటిషు వారు పరిపాలించరు, కానీ వారి పరోక్ష పాలనలో భారతీయ పాలకుడు పాలిస్తాడు. ఈ పాలకుడు అనుబంధ కూటమికి, బ్రిటిషు సామ్రాజ్య ఆధిపత్యానికి లోబడి ఉంటాడు.

బ్రిటిషు వారు వెళ్ళిపోయే సమయంలో, భారత ఉపఖండంలో వేలాదిగా ఉన్న జమీందారీ ఎస్టేట్‌లు, జాగీర్లు కాకుండా 565 సంస్థానాలు కూడా అధికారికంగా ఉండేవి. 1947 లో స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, సంస్థానాల విస్తీర్ణం భారతదేశ విస్తీర్ణంలో 40% ఉండేది. జనాభాలో 23% ఉండేది.  అతి ముఖ్యమైన రాజ్యాల్లో ప్రత్యేకించి ఒక్కొక్కదానికి ఒక్కొక్క బ్రిటిషు రాజకీయ రెసిడెంటు ఉండేవాడు. అవి హైదరాబాద్, మైసూర్, దక్షిణాన పుదుక్కోట్టై, ట్రావెన్‌కోర్, జమ్మూ, కాశ్మీర్, మధ్య భారతదేశంలోని ఇండోర్ లు. వాటిలో అత్యంత ప్రముఖమైన వాటికి - మొత్తంలో దాదాపు నాలుగో వంతు - సెల్యూట్ స్టేట్ హోదా ఉండేది. వీటి పాలకుడు ఉత్సవ సందర్భాలలో ఒక నిర్ణీత సంఖ్యలో గన్ సెల్యూట్‌లకు అర్హుడు.

హోదా, పరిమాణం, సంపదను బట్టి సంస్థానాలు చాలా విభిన్నంగా ఉండేవి; ప్రధానమైన 21-తుపాకుల  సెల్యూట్ రాజ్యాలైన హైదరాబాద్, జమ్మూ, కాశ్మీర్‌లు ఒక్కొక్కటి  పైగా విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి. 1941లో, హైదరాబాద్‌లో 1.6 కోట్లకు పైగా జనాభా ఉండగా, జమ్మూ, కాశ్మీర్‌లో 40 లక్షల కంటే కొంచెం ఎక్కువ జనాభా ఉంది. ఈ స్కేలుకు మరొక చివరన  లావా అనే నాన్-సెల్యూట్ ప్రిన్సిపాలిటీ విస్తీర్ణంలో , 3,000 కంటే తక్కువ జనాభాతో ఉంది. దాదాపు రెండు వందల చిన్నపాటి సంస్థానాల వైశాల్యం  కంటే తక్కువ ఉండేది.

## చరిత్ర
కుడి|thumb|250x250px| 1765–1805 భారతదేశం మ్యాప్, హిందువులు, ముస్లింలు, బ్రిటిషు వాళ్ళ మధ్య ప్రాదేశిక విభజనతో చూపబడింది.
thumb| 1909లో బ్రిటిషు ఇండియా (పింక్), సంస్థానాలు (పసుపు)తో కూడిన భారత దేశ  రాజకీయ ఉపవిభాగాలు
భారత స్వాతంత్ర్యం సమయానికి ఉనికిలో ఉన్న సంస్థానాల్లో ఎక్కువగా మొఘల్ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నం తర్వాత ఏర్పడ్డాయి. చాలా కాలం పాటు భారతదేశానికి విదేశీ వలసల కారణంగా అనేక సంస్థానాలకు విదేశీ మూలాలున్నాయి. అలాంటి వారిలో కొందరు - హైదరాబాద్ (టర్కులు), భోపాల్ (ఆఫ్ఘన్లు), రాంపూర్ (పష్టూన్), జంజీరా (అబిస్సీనియన్) పాలకులు. హిందూ రాజ్యాలలో, చాలా మంది పాలకులు క్షత్రియులే. రాజ్‌పుత్ రాజ్యాలు, చెదురు మదురు దక్షిణ భారత రాజ్యాల్లో మాత్రమే పాలక వంశాలు మొఘలుల కంటే పూర్వం నుండే ఉన్నాయి.

## సంస్థానాలతో బ్రిటిషు వారి సంబంధాలు
బ్రిటిషు ''రాజ్'' ("భారత సామ్రాజ్యం") కింద భారతదేశంలో రెండు రకాల భూభాగాలుండేవి: బ్రిటిషు భారతదేశం, *స్థానిక రాజ్యాలు* లేదా సంస్థానాలు. బ్రిటిషు పార్లమెంటు, దాని వివరణ చట్టం 1889 లో ఈ క్రింది నిర్వచనాలను ఆమోదించింది:(4.) "బ్రిటిషు ఇండియా" అనే వ్యక్తీకరణకు భారత గవర్నర్ జనరల్ ద్వారా లేదా గవర్నర్ జనరల్‌కు లోబడి ఉన్న ఏదైనా గవర్నర్ లేదా ఇతర అధికారి ద్వారా భారతదేశంలో ప్రస్తుతానికి రాణి పాలనలో ఉన్న అన్ని భూభాగాలు, ప్రదేశాలు అని అర్థం.(5.) "ఇండియా" అనే పదానికి అర్థం, బ్రిటిషు ఇండియాతో పాటు భారత గవర్నర్-జనరల్ ద్వారా లేదా అతనికి లోబడి ఉన్న ఏదైనా గవర్నర్ లేదా ఇతర అధికారి ద్వారా అమలు చేయబడి, రాణి సార్వభౌమాధికారం కింద ఉండే స్థానిక రాజులు లేదా అధిపతులకు చెందిన భూభాగాలు.సాధారణంగా " బ్రిటిషు ఇండియా " అనే పదం 1774 నుండి 1858 వరకు భారతదేశంలోని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనలో ఉన్న ప్రాంతాలను సూచించడానికి కూడా ఉపయోగించేవారు (ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది).

సంస్థానలలో కెల్లా అతిపెద్దవి, అత్యంత ముఖ్యమైనవీ అయిన 175 సంస్థానాలపై బ్రిటిషు క్రౌన్ ఆధిపత్యం, వైస్రాయ్ ఆధ్వర్యంలోని బ్రిటిషు ఇండియాలోని కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా అమలు జరిగేది; మిగిలిన సుమారు 400 సంస్థానాలు గవర్నర్, లెఫ్టినెంట్-గవర్నర్ లేదా చీఫ్ కమీషనర్ కింద, బ్రిటిషు ఇండియాలోని ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలకు జవాబుదారీగా ఉండే ఏజెంట్ల ఆధిపత్యంలో ఉండేవి. "డొమినియన్", "సుజరైన్‌టీ" మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసం న్యాయస్థానాల అధికార పరిధి ద్వారా వచ్చింది: బ్రిటిషు భారతదేశపు చట్టం బ్రిటిషు పార్లమెంటు ద్వారా రూపొందించబడిన చట్టంపై ఆధారపడి ఉంటుంది, శాసన అధికారాలు ఆ చట్టాలు బ్రిటిషు వారి వివిధ ప్రభుత్వాలలో - కేంద్ర, స్థానిక ప్రభుత్వాలు రెండూ- ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, సంస్థానాల న్యాయస్థానాలు ఆయా పాలకుల అధికారం క్రింద ఉండేవి.

## హోదా, బిరుదులు
[thumb| సయాజీరావు గైక్వాడ్ III, [బరోడా రాష్ట్రం|బరోడా రాజ్య మహారాజు.]]
భారతీయ పాలకులకు వివిధ బిరుదులు ఉండేవి - మహారాజా లేదా రాజా ("రాజు"), సుల్తాన్, నవాబ్, అమీర్, రాజే, నిజాం, వడియార్ (మైసూర్ మహారాజులు మాత్రమే ఉపయోగించారు, దాని అర్థం "ప్రభువు"), అగ్నిరాజ్ మహారాజ్ (భద్దయ్యన్ రాజ్ పాలకులకు), చోగ్యాల్, నవాబ్ ("గవర్నర్"), నాయక్, వాలి, ఇనామ్దార్,  సరంజందార్ , ఇలా అనేకం ఉండేవి. పాలకుల ఈ బిరుదుల సాహిత్యపరమైన అర్ధం, సాంప్రదాయిక ప్రతిష్ట ఎలా ఉన్నప్పటికీ, స్థానిక పాలకులు బ్రిటిషు చక్రవర్తితో సమానమైన హోదా కలిగిన "రాజులు" కారని సూచించడం కోసం  బ్రిటిషు ప్రభుత్వం వారందరినీ "యువరాజు" (ప్రిన్స్) అని పిలిచేది.
[కుడి|thumb| [కేరళ|కేరళలోని క్విలాన్ నగరంలో బ్రిటిషు రెసిడెన్సీ పాత చిత్రం]]
మరింత ప్రతిష్టాత్మకమైన హిందూ పాలకులు (ఎక్కువగా మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి ముందు ఉన్నవారు లేదా అప్పటి పాత రాజ్యాల నుండి విడిపోయినవారు) తరచుగా " రాజా ", రాజే " అనే బిరుదును లేదా రాయ్, రాణా, బాబు "రావు", "రావత్" లేదా రావల్ వంటి రూపాంతరాలను ఉపయోగించారు. ఈ 'తరగతి'లో అనేక ఠాకూర్లు, సర్దార్, మాన్‌కారి, దేశ్‌ముఖ్, సర్దేశాయ్, ఇస్తామురాదార్, సరంజందార్, రాజా ఇనామ్‌దార్ మొదలైన కొన్ని ప్రత్యేక బిరుదులు కూడా ఉండేవి.

అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన హిందూ పాలకులు సాధారణంగా వారి బిరుదులలో "మహా" అని పెట్టుకునేవారు. *మహారాజా, మహారాణా, మహారావ్* మొదలైనవి అలాంటివి. వీటిని మేవార్, ట్రావెన్‌కోర్, కొచ్చిన్‌తో సహా అనేక సంస్థానాలలో ఉపయోగించేవారు. ట్రావెన్‌కోర్ రాజ్యంలో మహారాణి శైలిలో రాణులు కూడా ఉండేవారు. ఇది రాజు సోదరికి మాత్రమే వర్తించేది.

(మహా)రాజాధిరాజ్, రాజ్-ఇ-రాజ్‌గన్ వంటి బిరుదులు కూడా ఉండేవి. మొఘల్ చక్రవర్తుల క్రింద వంశానుగత బిరుదుల అవశేషాలు కూడా ఉండేవి. ఉదాహరణకు, *బహదూర్* అనే విశేషణం చేర్చడం వల్ల ఆ రాజు స్థాయి పెరిగేది.

ఇంకా, చాలా రాజవంశాలు దక్షిణ భారతదేశంలో వర్మ వంటి అనేక అదనపు బిరుదులను ఉపయోగించాయి. ఇది ఉత్తర భారతదేశంలోని సింగ్ అనే బిరుదుకు దాదాపు సమానంగా ఉంటుంది.

పంజాబ్‌లో కేంద్రీకృతమై ఉన్న సిక్కు యువరాజులు సాధారణంగా రాచరిక హోదాను పొందినప్పుడు హిందూ-రకం బిరుదులను స్వీకరించారు; తక్కువ స్థాయిలో సర్దార్‌ను ఉపయోగించారు.

ముస్లిం పాలకులు దాదాపు అందరూ " నవాబ్ " అనే బిరుదును ఉపయోగించారు. హైదరాబాద్ & బేరార్, కలాత్ కు చెందిన వలీ/ఖాన్, స్వాత్ లోని వలీ లు ఇందుకు మినహాయింపు. దర్బార్ సాహిబ్, దీవాన్, జామ్, మెహతార్ (చిత్రాల్‌కు ప్రత్యేకమైనది), మీర్ ( ఎమిర్ నుండి) వంటి ఇతర తక్కువ బిరుదులు కూడా ఉన్నాయి.

## ప్రాధాన్యత, ప్రతిష్ట
అయితే, సంస్థానపు నిజమైన ప్రాముఖ్యత దాని పాలకుడి బిరుదు నుండి రాదు. సాధారణంగా బ్రిటిషు వారి పట్ల ఆ పాలకుడు చూపించిన విధేయత, చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా *మంజూరు చేస్తారు* (లేదా కనీసం గుర్తించబడుతుంది). కొన్ని బిరుదులు ఒక్కసారి లేదా పదే పదే ఇచ్చినప్పటికీ, సంస్థానం నిజమైన శక్తిని పొందినప్పుడో లేదా కోల్పోయినప్పుడో ఆటోమేటిగ్గా గుర్తింపు మారదు. వాస్తవానికి సంస్థానాల హోదా లేని చిన్నచిన్న జాగీర్లు, తాలూక్దార్‌లు, జమీందార్లకు కూడా రాచరిక బిరుదులు ఇచ్చారు. రాచరికపు బిరుదులను కలిగి ఉన్న జమీందార్లలో చాలా మంది వాస్తవానికి పూర్వపు రాచరిక స్థాయిలో రాజ్యాలు కలిగి ఉన్నవారే. ఈస్టిండియా కంపెనీ వారిని జమీందారీ స్థాయికి కుదించింది. వివిధ ప్రచురణల్లో వివిధ రకాల సంస్థానాలు, డొమైన్‌ల సంఖ్యను చూపిస్తాయి. బిరుదులు, డొమైన్‌ల నిర్వచనం స్పష్టంగా ఎప్పుడూ నిర్వచించలేదు.

వారి బిరుదులతో పాటు రాచరిక పాలకులందరూ భారతదేశంతో అనుబంధించబడిన కొన్ని బ్రిటిషు ధైర్యసాహసాలు, మోస్ట్ ఎక్సాల్టెడ్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియా, మోస్ట్ ఎమినెంట్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎంపైర్‌లకు నియమించబడటానికి అర్హులు. ఈ ఆర్డర్‌లలో మహిళలను "నైట్స్" (డేమ్స్‌కు బదులుగా)గా నియమించవచ్చు. 21-తుపాకుల , 19-తుపాకుల  సెల్యూట్‌లకు అర్హులైన పాలకులు సాధారణంగా అత్యున్నత ర్యాంక్, నైట్ గ్రాండ్ కమాండర్ ఆఫ్ ది ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాకు నియమించబడతారు.

సైనిక సేవలో ప్రవేశించిన, తమను తాము గుర్తించుకున్న రాచవంశాల సభ్యులే కాకుండా, పెద్ద సంఖ్యలో యువరాజులు బ్రిటిషు, భారత సాయుధ దళాలలో అధికారులుగా గౌరవ హోదాలు పొందారు. వారి వారసత్వం, వంశం, గన్-సెల్యూట్ (లేదా ఒకటి లేకపోవడం) అలాగే వ్యక్తిగత పాత్ర లేదా యుద్ధ సంప్రదాయాలతో సహా అనేక అంశాల ఆధారంగా ఆ ర్యాంకులు ఇచ్చారు. మొదటి, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధాల తరువాత, గ్వాలియర్, పాటియాలా, నభా, ఫరీద్‌కోర్ట్, బికనీర్, జైపూర్, జోధ్‌పూర్, జమ్మూ కాశ్మీర్, హైదరాబాద్‌తో సహా అనేక ప్రధాన రాజ్యాల పాలకులు, యుద్ధ ప్రయత్నాలలో చేసిన సహకారాలకు గాను గౌరవ జనరల్ ఆఫీసర్ హోదాలు పొందారు. 

* లెఫ్టినెంట్/కెప్టెన్/ఫ్లైట్ లెఫ్టినెంట్ లేదా లెఫ్టినెంట్-కమాండర్/మేజర్/స్క్వాడ్రన్ లీడర్ (రాచవంశాలలోని జూనియర్ సభ్యులకు లేదా మైనర్ ప్రిన్స్‌లకు)
* కమాండర్/లెఫ్టినెంట్-కల్నల్/వింగ్ కమాండర్ లేదా కెప్టెన్/కల్నల్/గ్రూప్ కెప్టెన్ (సెల్యూట్ రాజ్యాల యువరాజులకు, తరచుగా 15-తుపాకులు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అర్హత కలిగిన వారికి మంజూరు చేసేవారు)
* కమోడోర్/బ్రిగేడియర్/ఎయిర్ కమోడోర్ (15-తుపాకుల లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ గన్ సెల్యూట్‌లకు అర్హత కలిగిన సెల్యూట్ రాజ్యాల రాజులకు ప్రదానం చేస్తారు)
* మేజర్-జనరల్/ఎయిర్ వైస్-మార్షల్ (15-తుపాకులు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అర్హత కలిగిన రాజ్యాల రాజులకు ప్రదానం చేస్తారు; బరోడా, కపుర్తలా, ట్రావెన్‌కోర్, భోపాల్, మైసూర్‌తో సహా ప్రధాన సంస్థానాల పాలకులకు ప్రదానం చేస్తారు)
* లెఫ్టినెంట్-జనరల్ (మొదటి, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధాలలో చేసిన కృషికి గాను, అత్యంత ప్రముఖమైన రాచవంశాల పాలకులకు ప్రదానం చేస్తారు.)
* జనరల్ (చాలా అరుదుగా ప్రదానం చేసారు; గ్వాలియర్, జమ్మూ & కాశ్మీర్ మహారాజులను 1877లో బ్రిటిషు సైన్యంలో గౌరవ జనరల్‌లుగా కల్పించారు, బికనీర్ మహారాజాను 1937 లో, హైదరాబాద్ నిజాంను 1941 లోను నియమించారు)

రాచవంశాల సభ్యులు తమ స్వదేశానికి దూరంగా ఉండే వివిధ వలస కార్యాలయాలకు నియమించబడడం లేదా దౌత్య దళాలలోకి ప్రవేశించడం కూడా అసాధారణం కాదు.

### సెల్యూట్ రాజ్యాలు
 
[ఎడమ|thumb| గ్వాలియర్ రాజ్యానికి చెందిన హెచ్‌హెచ్ మహారాజా సర్ జయజీ రావు సింధియా, జనరల్ సర్ హెన్రీ డాలీ (ది డాలీ కాలేజ్ వ్యవస్థాపకుడు), బ్రిటిషు అధికారులు, మరాఠా ప్రభువులతో ( [సర్దార్|సర్దార్లు, జాగీర్దార్లు & మంకారీలు ) ఇండోర్, హోల్కర్ రాజ్యం,  .]]
బ్రిటిషు ఈస్టిండియా కంపెనీ చురుకుగా ఉన్న ప్రాంతంలో లేదా సాధారణంగా రాజ్యాలు, వారి ప్రధాన పాలకుల ప్రాధాన్యతను నిర్ద్వంద్వంగా చూపడానికి గన్ సెల్యూట్ పద్ధతిని వాడేవారు. ఒక రాజ్యానికి అధిపతులుగా, కొంతమంది పాలకులకు 3 - 21 మధ్య బేసి సంఖ్యలో తుపాకీలను పేల్చడం ద్వారా గౌరవం పొందేందుకు అర్హత ఉండేది. ఎక్కువ సంఖ్యలో తుపాకులు, ఎక్కువ ప్రతిష్టను సూచిస్తాయి. సాధారణంగా, ఒక నిర్దుష్ట రాజ్యంలోని పాలకులకు తుపాకుల సంఖ్య ఒకే విధంగా ఉండేది. అయితే వ్యక్తిగత ప్రాతిపదికన కొన్నిసార్లు రాజులకు అదనపు తుపాకులు మంజూరు చేయబడ్డాయి. ఇంకా, పాలకులు కొన్నిసార్లు వారి స్వంత భూభాగాలలో మాత్రమే అదనపు తుపాకీ వందనాలకు అర్హత ఉండేది. ఈ పాలకులందరి (మొత్తం 117 సంస్థానలు) రాజ్యాలను సెల్యూట్ స్టేట్స్ అని పిలిచేవారు.

భారత స్వాతంత్ర్యం సమయంలో, ఐదుగురు పాలకులు - హైదరాబాద్ నిజాం, మైసూర్ మహారాజా, జమ్మూ, కాశ్మీర్ రాష్ట్ర మహారాజు, బరోడా మహారాజా గైక్వాడ్, గ్వాలియర్ మహారాజా సింధియా - 21 తుపాకీల గౌరవ వందనానికి అర్హులు. ఇంకా ఆరు – భోపాల్ నవాబ్, ఇండోర్ మహారాజా హోల్కర్, భరత్పూర్ మహారాజు, ఉదయపూర్ మహారాణా, కొల్హాపూర్ మహారాజు, పాటియాలా మహారాజు, ట్రావెన్‌కోర్ మహారాజాలు 19-తుపాకుల  సెల్యూట్‌లకు అర్హులు. అత్యంత సీనియర్ రాచరిక పాలకుడు హైదరాబాదు నిజాం, అతను ప్రత్యేకమైన శైలి *ఉన్నతమైన ఔన్నత్యానికి*, 21-తుపాకీల వందనానికి అర్హుడు.  ఇతర రాచరిక పాలకులు 11 తుపాకులు (త్వరలో 9 తుపాకులు కూడా) లేదా అంతకంటే ఎక్కువ గౌరవం పొందే అర్హత కలిగిన శైలి *హైనెస్* . తక్కువ గన్ సెల్యూట్‌లకు అర్హులైన పాలకులు ప్రత్యేక శైలిని ఉపయోగించలేదు.

తక్కువ ప్రతిష్ట కలిగిన అనేక నాన్-సెల్యూట్ రాజ్యాలు ఉన్నాయి. సెల్యూట్ రాజ్యాల మొత్తం 117, 500 కంటే ఎక్కువ సంస్థానాలు ఉన్నందున, చాలా మంది పాలకులు తుపాకీ వందనం చేయడానికి అర్హులు కాదు. వీరంతా చిన్న పాలకులు కాదు - ఉదాహరణకు, సుర్గుజా రాజ్యం, కరౌలీ రాజ్యం కంటే పెద్దది, ఎక్కువ జనాభా కలిగినది, కానీ కరౌలీ మహారాజా 17-తుపాకుల  సెల్యూట్‌కు అర్హులు, సర్గుజా మహారాజా ఎటువంటి గన్ సెల్యూట్‌కు అర్హులు కాదు. అన్ని.
[thumb| రాజు మనక్ పాల్ (1772-1804), కరౌలీ రాజ్యం యొక్క నాణేలు. కరౌలీ పుదీనా. మొఘల్ చక్రవర్తి [రెండవ షా ఆలం|షా ఆలం II పేరు మీద కొట్టబడింది. 1784-5 CE నాటిది]]
టైటిల్‌ల స్థాయిలు, గన్ సెల్యూట్‌ల తరగతుల మధ్య ఖచ్చితమైన సంబంధమేమీ లేదు. ఇది ప్రాధాన్యతకు నిజమైన కొలమానం కాదు, కానీ ఎక్కువ తుపాకులు ఉన్న తరగతుల్లో ఎక్కువ బిరుదులు ఉంటాయి, అంతే. నియమం ప్రకారం, గన్-సెల్యూట్ రాజుల్లో ఎక్కువమందికి కనీసం తొమ్మిది తుపాకుల సెల్యూట్ ఉండేది. 

తక్కువ ప్రతిష్ట కలిగిన అనేక నాన్-సెల్యూట్ రాజ్యాలు ఉన్నాయి. మొత్తం 500 పైచిలుకు సంస్థానాలుండగా, వాటిలో 117 సెల్యూట్ రాజ్యాలు. చాలామంది పాలకులకు తుపాకీ వందనం చేయించుకునే అర్హత ఉండేది కాదు. వీరిలో అందరూ చిన్న పాలకులేమీ కాదు - ఉదాహరణకు, సుర్గుజా రాజ్యం, కరౌలీ రాజ్యం కంటే పెద్దది, ఎక్కువ జనాభా కలిగినది. కానీ కరౌలీ మహారాజాకు 17-తుపాకుల సెల్యూట్‌కు అర్హత ఉండగా, సర్గుజా మహారాజాకు గన్ సెల్యూటే ఉండేది కాదు.

అనేక మంది రాజులకు, అసలు రాజులుగా గుర్తింపే ఉండేది కాదు. మరోవైపు, కొన్ని రాజవంశాలకు, వారి రాజ్యం గతించి పోయినా కూడా, రాచరిక హోదా ఉండేది. వారిని రాజకీయ పింఛనుదారులు అనేవారు. ఉదాహరణకు ఔద్ నవాబు. బ్రిటిషు ఇండియాలోని కొన్ని ఎస్టేట్‌లకు కూడా రాజకీయ సరంజామాలుగా, సమానమైన రాచరిక హోదా ఉండేది. ఈ రాకుమారులలో ఎవరికీ గన్ సెల్యూట్‌లు ఇవ్వబడనప్పటికీ, ఈ వర్గంలోని వారు సెల్యూట్ రాజ్యాలకు సామంతులుగా గుర్తింపు ఉండేది.

## విస్తీర్ణం వారీగా అతిపెద్ద సంస్థానాలు

 

## 1947 నాటి ముఖ్యమైన సంస్థానాలు
1947లో స్థానిక సంస్థానాలలో భారత ప్రభుత్వంతో "ప్రత్యక్ష రాజకీయ సంబంధాలు" ఉన్న ఐదు పెద్ద రాజ్యాలు ఉన్నాయి. 1947లో సంస్థానాల పూర్తి జాబితా కోసం, భారతదేశ సంస్థానాల జాబితాలను చూడండి.

### కేంద్ర ప్రభుత్వంతో ప్రత్యక్ష సంబంధాలు ఉన్నవి

**[[సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ]], గ్వాలియర్ రెసిడెన్సీ, [[బలూచిస్తాన్ ఏజెన్సీ]], [[రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ]], [[ఈస్టర్న్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ]]**

**గ్వాలియర్ రెసిడెన్సీ (రెండు సంస్థానాలు) **

**ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాల క్రింద ఉన్న ఇతర రాజ్యాలు**

**[[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు]] (5 రాజ్యాలు) **

**పంజాబ్ (45 రాజ్యాలు) **

**[[అసోం|అస్సాం]] (26 రాజ్యాలు) **

## బర్మా

; బర్మా (52 రాజ్యాలు)

## సంస్థానాల రాజకీయ ఏకీకరణ
1920లో, భారతీయులకు *స్వరాజ్యం* సాధించడమే తమ లక్ష్యమని కాంగ్రెస్ ప్రకటించింది. ఇది "భారత సార్వభౌమాధికారులందరినీ తమ సంస్థానాల్లో పూర్తి బాధ్యతాయుతమైన ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించాలని" కోరింది. సంస్థానాల అంతర్గత వ్యవహారాల్లో కాంగ్రెస్ జోక్యం చేసుకోదని మహాత్మా గాంధీ యువరాజులకు హామీ ఇచ్చారు. 

1929లో లాహోర్ సెషన్‌లో తన అధ్యక్ష ప్రసంగంలో, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఇలా ప్రకటించారు: "భారత రాజ్యాలు మిగిలిన (sic) భారతదేశం నుండి వేరుగా జీవించలేవు". 

1937లో, బ్రిటిషు ఇండియా, సంస్థానాల మధ్య భారత కేంద్ర ప్రభుత్వంతో యూనియన్‌తో కూడిన సమాఖ్య ఏర్పాటులో గాంధీ ప్రధాన పాత్ర పోషించారు. 

1947లో భారత స్వాతంత్ర్యంతో సంస్థానాల శకం ముగిసింది; 1950 నాటికి, దాదాపు అన్ని సంస్థానాలు భారతదేశం లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరాయి.  జమ్మూ, కాశ్మీర్ (పాకిస్తాన్ ఆధారిత బలగాల దండయాత్ర కారణంగా ఇరు దేశాల మధ్య దీర్ఘకాల వివాదం ఏర్పడి, భారత్‌లో చేరాలని పాలకుడు నిర్ణయించుకున్నాడు) మినహా, విలీన ప్రక్రియ చాలావరకు శాంతియుతంగా జరిగింది. హైదరాబాద్ రాజ్యం (1947లో స్వతంత్రంగా ఉండాళని ఎంచుకున్నాడు, ఒక సంవత్సరం తరువాత భారతదేశం రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది), జూనాగఢ్, దాని సామంత బంట్వా మానవదర్ (వీరి పాలకులు పాకిస్తాన్‌లో చేరారు, కానీ భారతదేశం విలీనం చేసుకుంది), , కలాత్ (దీని పాలకుడు 1947లో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు, 1948లో పాకిస్తాన్‌లో విలీనమైంది).   

### భారతదేశం
1947 ఆగష్టు 15 న భారత స్వాతంత్ర్యం సమయంలో, భారతదేశంలో రెండు రకాల భూభాగాలుండేవి. మొదటిది " బ్రిటిషు ఇండియా " భూభాగాలు. ఇవి లండన్‌లోని భారతదేశ కార్యాలయం, భారత గవర్నర్-జనరల్ యొక్క ప్రత్యక్ష నియంత్రణలో ఉండేవి. రెండవది "సంస్థానాలు". ఇవి రాజ్యం ఆధిపత్యంలో ఉన్న భూభాగాలే గానీ అవి వంశపారంపర్య పాలకుల నియంత్రణలో ఉండేవి. వీటికి తోడు, ఫ్రాన్స్, పోర్చుగల్ నియంత్రణలో అనేక వలస ఎన్‌క్లేవ్‌లు ఉన్నాయి. ఈ భూభాగాలను భారత డొమినియన్‌లో కలపడం భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ప్రకటిత లక్ష్యం. భారత ప్రభుత్వం 1947 నుండి 1949 వరకు దీనిని అనుసరించింది. రకరకాల వ్యూహాలతో, సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, VP మీనన్ స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, తరువాతి నెలల్లో దాదాపు వందలాది సంస్థానాల పాలకులను భారతదేశంలో చేరేలా ఒప్పించారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
 

## మూలాలు

*