భూతనాథ దేవాలయాల సమూహం, బాదామి

**భూతనాథ ఆలయాల సమూహం** అనేది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, బాదామి పట్టణంలో అగస్త్య సరస్సు (అగస్త్య తీర్థం) తూర్పు వైపున ఉన్న క్రీ.శ. 7వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందిన హిందూ ఆలయాల సముదాయం. ఈ సముదాయంలో రెండు ఉపసమూహాలున్నాయి – ఒకటి **తూర్పు భూతనాథ సమూహం** లేదా **భూతనాథ ప్రధాన సమూహం** (7వ–8వ శతాబ్దాలు), ఇది ప్రధానంగా ద్రావిడ శిల్పకళా శైలిలో నిర్మించబడింది; మరొకటి **ఉత్తర భూతనాథ సమూహం** లేదా **మల్లికార్జున సమూహం** (11వ–12వ శతాబ్దాలు), ఇది ప్రధానంగా నగర శిల్పకళా శైలిలో నిర్మించబడింది.  
మొదటి సమూహం బాదామి చాళుక్య శిల్పకారుల కళా ప్రతిభను ప్రతిబింబిస్తే, రెండవ సమూహం, దానికి సమీపంలోని యెల్లమ్మ ఆలయం కలసి కళ్యాణి చాళుక్య శిల్పకారుల శైలిని సూచిస్తాయి.

## భూతనాథ ప్రధాన సమూహం

భూతనాథ ప్రధాన సమూహం (క్రీ.శ. 700–725) అగస్త్య తీర్థం తూర్పున ఉన్న పురాతన హిందూ ఆలయాల సముదాయం. ఈ సమూహంలో అత్యంత పురాతనమైనది ప్రధాన పెద్ద ఆలయం.  
ఈ ఆలయానికి నాలుగు భారీ మధ్యస్తంభాలతో కూడిన గూఢ మండపం ఉంది (ఇవి కొంతమేర అష్టకోణాకారంగా, ఘనాకారంగా, లేథ్‌పై తిప్పిన వృత్తాకార రూపాల్లో ఉంటాయి). ఈ మండపం ఒక చిన్న చదరపు ఆకారంలోని గర్భగృహానికి కలుస్తుంది, అందులో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంటుంది.  

గర్భగృహం పైభాగంలో ద్రావిడ శైలికి చెందిన *త్రితల* విమానం (మూడు అంతస్తులు) ఉంటుంది. దీని దిగువ భాగంలో పాదబంధం, కుంభ భాగాలు ఉంటాయి. విమాన గోడలపై *బ్రహ్మకాంత* శైలిలోని పిలాస్టర్లతో కూడిన కర్ణాలు ఉంటాయి. గోడల నాసికలపై కిన్నరులు, గంధర్వుల తలల శిల్పాలు చెక్కబడి ఉంటాయి.  

విమానం యొక్క రెండవ అంతస్తు మొదటి పెద్ద అంతస్తు ఆకృతినే పునరావృతం చేస్తుంది. మూడవ అంతస్తు రెండవ అంతస్తుతో పోల్చితే సగం పరిమాణంలో ఉండి, అదే అలంకార అంశాలను లయబద్ధంగా పునరావృతం చేస్తుంది. చివరగా, ఒక చదరపు వేదికపై చిన్న శిఖరంతో కూడిన నిర్మాణం విమానాన్ని సంపూర్ణం చేస్తుంది.
ఆలయ గర్భగృహం, మండప గోడలపై ఉన్న నిచ్లు ప్రస్తుతం ఖాళీగా ఉన్నాయి. అయితే, పొడవైన తోకలతో ఉన్న *మకరాలు* (కల్పిత జంతువులు) వంటి కొన్ని అలంకార అంశాలు ఇంకా మిగిలి ఉన్నాయి.  మండపంలో అంతర్గత మండపంలోకి వెలుతురు ప్రవేశించేందుకు ఉపయోగించే *జాలి* (చిల్లులున్న కిటికీలు) ఉన్నాయి.  

గర్భగృహ ద్వారపు పాదభాగం రెండు వైపులా దేవతా విగ్రహాలు ఉన్నాయి. కుడి వైపున తన వాహనమైన *[[మకరము (హిందూ పురాణం)|మకరం]]*పై నిలిచిన గంగా దేవి విగ్రహం ఉండగా, ఎడమ వైపున తాబేలుపై సవారీ చేసే దేవి యమున విగ్రహం ఉంది. ద్వార లింటెల్‌పై ఎటువంటి అంకిత శిలాఫలకం లేదు.  సమీపంలో లభించిన ఇతర శిల్పకళా కృతుల్లో గణేశుడు, మహిషాసురమర్దిని విగ్రహాలు ఉన్నాయి.  

ఇక్కడ గమనించదగిన ముఖ్యమైన అంశం ఆలయ బాహ్య గోడపై ఉన్న శాసనం. ఇందులో పైంగర కుటుంబం నుండి శ్రీధర్భూతేశ్వరునికి (ఇది ప్రధాన దేవతకు సంబంధించిన ఒక విశేషణంగా భావించబడుతుంది) ఇచ్చిన దానాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఈ శాసనాన్ని క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం చివరి భాగానికి తేదీ నిర్ణయించవచ్చు. ఇది ఆ కాలంలో ప్రధాన ఆలయం సక్రియంగా ఉపయోగంలో ఉందని సూచిస్తుంది.

వేదిక మండప స్థంభాలు మొదట చదరపు ఆకారంలో ఉండి, పైకి వెళ్తూ అష్టకోణాకార విభాగంగా మారతాయి. ఆలయం వెలుపల భక్తులు, యాత్రికుల కోసం మెట్లతో కూడిన *ఘాట్* ఏర్పాటు చేయబడింది.  చిన్న ఆలయాలు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి, ఇవి తరువాత కాలంలో, బహుశా 8వ శతాబ్దం చివరలో చేర్చబడినవిగా భావించబడుతున్నాయి.  

ఆలయ సముదాయం తూర్పు వైపున ఉన్న ఒక పెద్ద రాయిపై అసాధారణమైన వాస్తు లక్షణాలతో కూడిన నాలుగు శైవ శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇవి చదరపు ప్రణాళికపై నిర్మించిన పంచకూట విమానంతో కూడిన శివ గర్భగృహాల నాలుగు వాస్తుశైలుల ముద్రణలుగా ఉన్నాయి. ఇవి క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం చివరి భాగం లేదా 8వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి చెందినవిగా తేదీ నిర్ణయించవచ్చు. ఆలయ సముదాయం ఆది నుంచే శైవ ఆలయ సముదాయమని నిర్ధారించడానికి ఇవి సహాయపడతాయి.

ప్రధాన ఆలయానికి ఉత్తరంగా ఒక చిన్న ఆలయం ఉంది. ఇది మొదట విష్ణువుకు అంకితంగా ప్రతిష్ఠించబడినదని 1923లో హెన్రీ కజిన్స్ ప్రతిపాదించాడు. తరువాత కాలంలో ఈ ఆలయాన్ని లింగాయతులు స్వీకరించారు. వారు ఒక బాహ్య మండపాన్ని నిర్మించి, గర్భగృహంలో శివుని వాహనమైన నంది విగ్రహాన్ని, ఒక శివ *[[లింగం]]*ను ప్రతిష్ఠించారు.

## మల్లికార్జున సమూహం

మల్లికార్జున సమూహం ప్రధాన భూతనాథ సమూహానికి సమీపంలోనే ఉంది, అయితే ఇది కృత్రిమ సరస్సు ఉత్తర వెనుక భాగంలో స్థితిచేసి ఉంది. ఇందులో అనేక ఆలయాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ దక్షిణ దిశగా తెరుచుకునే విధంగా నిర్మించబడ్డాయి, క్రీ.శ. 11వ–12వ శతాబ్దాలకు చెందిన *ఫంసాన* నగర శైలిలోని ప్రముఖ పిరమిడ్ ఆకారపు విమానాలతో ఉన్నాయి.  

అతిపెద్ద ఆలయం మొదట విష్ణు ఆలయంగా ఉండి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది. ఒక దశలో ఈ శిథిల ఆలయాలు వినియోగంలో లేకుండా ఉండగా, తరువాత చారిత్రక శిల్పకళా అవశేషాలను కాపాడుతూ శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించి మళ్లీ ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. ఈ ఆలయాలు కళ్యాణి చాళుక్య శిల్పకారులు ప్రయోగించిన నిర్మాణ ఆలోచనలను ప్రతిబింబిస్తాయి.  

అతిపెద్ద ఆలయానికి ఎనిమిది స్థంభాలతో కూడిన ఓపెన్ దీర్ఘచతురస్ర మండపం ఉంది. ఇది అంతర్గత మండపం, అంతరాలం, గర్భగృహంతో కలుస్తుంది – ఇవన్నీ చదరపు ప్రణాళికలో నిర్మించబడ్డాయి. ఈ సమూహంలోని అన్ని ఆలయాలకు సరళమైన గోడలు, ఓపెన్ *మండపం*పై వంగిన ఈవ్లు (చావడి అంచులు) ఉంటాయి. ఈ సమూహంలో లభించిన శిల్పకళలో విష్ణు, శివుడు ఇద్దరికీ సంబంధించిన రూపాలు ఉన్నాయి.

## మూలాలు

### గ్రంథ సూచిక
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## బాహ్య లింకులు

* బాదామి భూతనాథ ఆలయాల సమూహం, ఏఎస్ఐ ధారవాడ్
* బాదామి గురించి బాగలకోట జిల్లా సమాచారం

వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు