మైత్రక రాజవంశం

*మైత్రక రాజవంశం*' పశ్చిమ భారతదేశంలోని వల్లభి రాజ్యాన్ని సుమారు 475 నుండి 776 వరకు వారి రాజధాని వల్లభి నుండి పాలించింది. సూర్యారాధనతో సంబంధం ఉన్న ధారాపట్ట (రాజవంశంలో ఐదవ రాజు) మినహా, మిగిలినవారంతా శైవ మతం అనుచరులు.
గుప్త సామ్రాజ్యం క్షీణించిన తరువాత, గుప్త సామ్రాజ్యం క్రింద సౌరాష్ట్ర సైనిక గవర్నర్‌గా ఉన్న *సేనాపతి* భటార్కుడు మైత్రక రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు, అతను సా.శ. 475 ప్రాంతంలో తనను తాను స్వతంత్రుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు. మొదటి ఇద్దరు మైత్రక పాలకులు భటార్కుడు, మొదటి ధరసేనుడు *సేనాపతి* అనే బిరుదును మాత్రమే ఉపయోగించారు. మూడవ పాలకుడు ద్రోణసింహుడు తనను తాను *మహారాజు*గా ప్రకటించుకున్నాడు. మొదటి ధ్రువసేనుని పాలనలో, బహుశా వల్లభి జైన మండలి జరిగి ఉండవచ్చు. తదుపరి పాలకుడు ధారాపట్ట సూర్యారాధకుడిగా పరిగణించబడే ఏకైక పాలకుడు. రాజు గుహసేనుడు తన పూర్వీకుల వలె తన పేరుతో పాటు *పరమభట్టారక పాదానుధ్యాత* అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం మానేశాడు, ఇది గుప్త ప్రభువులకు నామమాత్రపు విధేయతను ప్రదర్శించడాన్ని నిలిపివేయడాన్ని సూచిస్తుంది. అతని తరువాత అతని కుమారుడు రెండవ ధరసేనుడు రాజ్యాధికారం చేపట్టాడు, ఇతను *మహాధిరాజ* అనే బిరుదును ఉపయోగించాడు. అతని కుమారుడు, తదుపరి పాలకుడైన మొదటి శిలాదిత్య ధర్మాదిత్యుడిని, సా.శ. 640లో సందర్శించిన హ్యూయెన్ త్సాంగ్ "గొప్ప పరిపాలనా సామర్థ్యం, అరుదైన దయ, కరుణ కలిగిన చక్రవర్తి"గా అభివర్ణించాడు. మొదటి శిలాదిత్యుని తరువాత అతని తమ్ముడు మొదటి ఖరగ్రహ పాలకుడయ్యాడు. మొదటి ఖరగ్రహ విర్డి రాగిపలక శాసనం (సా.శ. 616) అతని భూభాగాల్లో ఉజ్జయిని కూడా ఉన్నట్లు నిరూపిస్తోంది. తదుపరి పాలకుడు మూడవ ధరసేనుని పాలనలో, ఉత్తర గుజరాత్ ఈ రాజ్యంలో చేర్చబడింది. రెండవ ధరసేనుని తరువాత మొదటి ఖరగ్రహకు చెందిన మరొక కుమారుడు రెండవ ధ్రువసేనుడు బాలాదిత్య పాలకుడయ్యాడు. అతను హర్షవర్ధనుని కుమార్తెను వివాహం చేసుకున్నాడు. అతని కుమారుడు నాల్గవ ధరసేనుడు *పరమభట్టారక మహారాజాధిరాజ పరమేశ్వర చక్రవర్తి* అనే సామ్రాజ్య బిరుదులను స్వీకరించాడు. సంస్కృత కవి భట్టి ఇతని ఆస్థాన కవి. ఈ రాజవంశం తదుపరి శక్తివంతమైన పాలకుడు రెండవ శిలాదిత్యుడు. ఐదవ శిలాదిత్యుని పాలనలో, బహుశా అరబ్బులు ఈ రాజ్యంపై దండెత్తారు. ఈ రాజవంశం చివరి పాలకుడు ఆరవ శిలాదిత్యుడు.

మైత్రకులు వల్లభి విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు, ఇది దాని విద్యా కార్యకలాపాలకు నలుదిశలా ప్రసిద్ధి చెందింది, నలందా విశ్వవిద్యాలయంతో పోల్చబడింది. ఏడవ శతాబ్దం మధ్యలో వారు వర్ధన రాజవంశానికి చెందిన హర్షవర్ధనుని పాలనలోకి వచ్చారు, కానీ స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తిని నిలుపుకున్నారు, హర్షుని మరణం తరువాత తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి పొందారు. సముద్రం మీదుగా అరబ్బులు చేసిన పదేపదే దాడుల తరువాత, రాజ్యం గణనీయంగా బలహీనపడింది. రాజవంశం సా.శ. 783 నాటికి అంతమైంది. వల్లభి పతనాన్ని తజ్జిక (అరబ్) దాడులతో కలిపే పౌరాణిక కథనాలు మినహా, రాజవంశం ఎలా అంతమైందో ఏ చారిత్రక మూలమూ పేర్కొనలేదు.

ఈ కాలానికి చెందిన వందకు పైగా దేవాలయాలు తెలిశాయి, ఇవి ఎక్కువగా సౌరాష్ట్ర పశ్చిమ తీరం వెంబడి ఉన్నాయి.

## ఆవిర్భావం
thumb|మైత్రకుల వంశావళి వృక్షం|400px
ఫ్లీట్ వంటి ప్రారంభ పండితులు రాగిపలక శాసనాన్ని తప్పుగా చదివారు, భటార్కుడి చేతిలో ఓడిపోయిన ఏదో విదేశీ తెగగా మైత్రకులను పరిగణించారు. భగవాన్‌లాల్ ఇంద్రజీ మైత్రకులు విదేశీ తెగ అని, వారిని ఓడించిన భటార్కుడు స్వదేశీ రాజవంశానికి చెందినవాడని విశ్వసించాడు. అనేక యుద్ధాలలో విజయం సాధించిన భటార్కుడు స్వయంగా మైత్రకుడే అని తరువాతి పఠనాలు సరిదిద్దాయి. మునుపటి పండితులు మైత్రక అనే పేరు మిత్రుడు, సూర్యుడు లేదా సూర్య దేవత నుండి ఉద్భవించిందని, వారికి మిహిరుడితో ఉన్న సంబంధం, వారి సూర్యారాధన ప్రవృత్తి కారణమని సూచించారు.

మిత్ర, మిహిర సూర్యునికి పర్యాయపదాలు అయినప్పటికీ, సంస్కృత సాహిత్యం దీనిని సూర్యారాధకులు అనే అర్థంలో ఉపయోగించదు. సూర్యారాధనతో సంబంధం ఉన్న మైత్రక రాజులందరిలో ధారాపట్ట ఐదవ, ఏకైక రాజు. మిగతా రాజులందరూ శైవ మతం అనుచరులు.

రాగిపలక శాసనాలు వారి మూలాన్ని గుర్తించడంలో సహాయపడవు, రాజవంశం వల్లభిలో రాజధానిని కలిగి ఉన్న యుద్ధ-ప్రియమైన తెగ నుండి పుట్టిందని, వారు శైవులు అని మాత్రమే వివరిస్తాయి. 7వ శతాబ్దం రెండవ త్రైమాసికంలో వల్లభిని సందర్శించిన చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ పాలకుడిని క్షత్రియుడిగా అభివర్ణించాడు. తరువాతి మహాయాన బౌద్ధ గ్రంథం *మంజు-శ్రీ-మూల-కల్ప* వారిని వరావత్య యాదవులుగా వర్ణించింది. ధనేశ్వరుని తరువాతి జైన సాంప్రదాయ గ్రంథం *శత్రుంజయ-మహాత్మ్య* శిలాదిత్యుని చంద్ర వంశానికి చెందిన యాదవులుగా వివరిస్తుంది.

మైత్రకులు చంద్ర వంశానికి చెందిన క్షత్రియులని, వారి ఆవిర్భావం బహుశా ఒకప్పుడు మధుర (ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్లో ఉంది) చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని పాలించిన మిత్ర రాజవంశం నుండి జరిగిందని విర్జీ నిర్ధారించాడు. బెనర్జీ, డి. శాస్త్రి, డి. ఆర్. భండార్కర్ వంటి పలువురు పండితులు ఈ నిర్ధారణతో ఏకీభవిస్తున్నారు.
  
## వల్లభి
[thumb|300px|భటార్కుడి (వల్లభి మైత్రకులు) వెండి ద్రాక్మ. ''ముందు భాగం'': కుడివైపుకు చూస్తున్న రాజుల తల. ''వెనుక భాగం'': [బ్రాహ్మీ లిపి|బ్రాహ్మీ లిపిలో శాసనంతో కూడిన త్రిశూలం (శివుని చిహ్నం): *రాజ్ఞో మహాక్షత్రపస భటారకస మహేసర-శ్రీ భట్టారకస* "ప్రసిద్ధుడైన, శైవుడైన, గొప్ప రాజైన భట్టారక; గొప్ప క్షత్రప; మహేశ్వరుని భక్తుడు, ప్రభువు."]]
మైత్రకులు తమ రాజధాని వల్లభి నుండి పాలించారు. ఏడవ శతాబ్దం మధ్యలో వారు హర్షవర్ధనుని పాలనలోకి వచ్చారు, కానీ స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తిని నిలుపుకున్నారు, హర్షుని మరణం తరువాత తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి పొందారు.

ఏడవ శతాబ్దం చివరి త్రైమాసికంలో వల్లభిని సందర్శించిన మరొక చైనా యాత్రికుడు ఇ త్సింగ్, వల్లభిని బౌద్ధమతంతో సహా గొప్ప విద్యా కేంద్రంగా కనుగొన్నాడు. గుణమతి, స్థిరమతి ఏడవ శతాబ్దం మధ్యలో వల్లభికి చెందిన ఇద్దరు ప్రసిద్ధ బౌద్ధ విద్వాంసులు. వల్లభి దాని ఉదారవాదానికి ప్రసిద్ధి చెందింది, బ్రాహ్మణ యువకులతో సహా దేశం నలుమూలల నుండి విద్యార్థులు లౌకిక, మతపరమైన అంశాలలో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించడానికి దీనిని సందర్శించేవారు. వల్లభి పట్టభద్రులకు ఉన్నత కార్యనిర్వాహక పదవులు ఇచ్చేవారని చెబుతారు.

ఆ ప్రాంతంలోని చారణులు తమను తాము చివరి మైత్రక పాలకుడు ఆరవ శిలాదిత్యుడితో ముడిపెట్టుకుంటారు. సా.శ. 8వ శతాబ్దంలో వల్లభి రాజ్యం క్షీణించిన కాలానికి చెందిన సమకాలీన వ్యక్తిగా ఖోడియార్ దేవతను పరిగణిస్తారు.

## మతం
వైష్ణవుడైన మొదటి ధ్రువసేనుడు, సూర్యారాధకుడైన ధారాపట్ట మినహా మైత్రకులు శివుని అనుచరులు. ఆ ఇద్దరు మినహా రాజులందరూ తమ పేర్లకు ముందు *పరమ-మహేశ్వర* అనే బిరుదును ఉపయోగించారు. వారి నాణేలు, శాసనాలలో ఎద్దు అయిన నంది, త్రిశూలమైన త్రిశూలం వంటి చిహ్నాల వాడకం ద్వారా ఇది స్పష్టమవుతుంది. వారి పాలనలో వైష్ణవ మతం, దేవతారాధన ఉనికిలో ఉన్నాయి. మైత్రక రాజ్యంలో పెద్ద సంఖ్యలో బౌద్ధ విహారాలు ఉండేవి. జైనులు తమ ముఖ్యమైన వల్లభి మండలిని ఇక్కడే నిర్వహించారు. మైత్రకులు అన్ని మతాల పట్ల సహనం ప్రదర్శించారు, పక్షపాతం లేకుండా వారందరికీ విరాళాలు, భూదానాలు చేశారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* చౌళుక్య రాజవంశం

## మూలాలు

### బిబ్లియోగ్రఫీ
* 
* 
* 

వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు
వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర