రవిశంకర్ శుక్లా

**రవిశంకర్ శుక్లా** (1877 ఆగస్టు 2— 1956 డిసెంబర్ 31) భారతదేశానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు, భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ కార్యకర్త. ఆయన 1946 ఏప్రిల్ 27 నుండి 1950 జనవరి 25 వరకు సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ ప్రీమియర్‌గా, 1956 నవంబర్ 1 నుండి 1956 డిసెంబర్ 31న తన మరణం వరకు పునర్వ్యవస్థీకరించబడిన మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా పని చేశాడు. ఆయన మధ్యప్రదేశ్‌లోని (ప్రస్తుతం ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో ఉన్న) సరైపాలి నియోజకవర్గం నుండి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యాడు. ఆయన సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ నుండి భారత రాజ్యాంగ సభ సభ్యుడిగా పని చేశాడు.  

## ప్రారంభ జీవితం
సంపన్నమైన కన్యాకుబ్జ బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించిన ఆయన తండ్రి, తాత ధనవంతులు, పండితులు. ఆయన పూర్వీకులు ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని ఉన్నావ్ జిల్లాకు చెందినవారు. ఆయన తండ్రి పండిట్ జగన్నాథ్ శుక్లా మూడు తరాలుగా బ్రిటిష్ పాలకులను ప్రతిఘటించిన కుటుంబం నుండి వచ్చారు, ఆయన తల్లి తులసి దేవి కష్టపడి, సమర్థవంతమైన నిర్వాహకురాలు. యువ రవిశంకర్ ప్రారంభ సంవత్సరాలు భారతీయ క్లాసిక్, శ్రీ రామచరిత మానస్, గీతాలతో నిండిన విద్వాంసుల వాతావరణంలో గడిచాయి. సాగర్‌లోని సుందర్‌లాల్ గురు పాఠశాలలో చేరాడు. మధ్య ప్రావిన్సులలో బ్రిటిష్ వారు స్థాపించిన ఆరు పాఠశాలల్లో ఇది ఒకటి.

రవిశంకర్ తన పాఠశాల విద్యను రాజ్‌నంద్‌గావ్‌లో ఆ తరువాత రాయ్‌పూర్ ఉన్నత పాఠశాలలో కొనసాగించారు. తరువాత అతను జబల్‌పూర్‌ మారి రాబర్ట్‌సన్ కళాశాల చేరాడు (ఆ ప్రాంగణంలో ఉన్న ఈ రోజు జబల్‌పూర్‌ హైకోర్టు ముందు ఉన్న మోడల్ హైస్కూల్ 1895లో 18 సంవత్సరాల వయస్సులో ఇంటర్మీడియట్ పూర్తి చేసింది. అదే సంవత్సరం అతను నాగ్‌పూర్‌ మారి గ్రాడ్యుయేషన్ కోర్సు కోసం  హిస్లాప్ కాలేజీలో చేరాడు.

## ప్రారంభ జీవితం & వృత్తి (1897-1908)
1897లో సమీపంలోని అమరావతి పట్టణంలో 13వ కాంగ్రెస్ సమావేశం జరిగినప్పుడు ఆయన ప్రొఫెసర్లలో ఒకరైన భగీరథ్ ప్రసాద్ దానికి హాజరు కావాలని నిర్ణయించుకుని, తన శిష్యుడైన రవిశంకర్ శుక్లాను వెంట తీసుకువెళ్లారు. పండిట్ శుక్లాకు కాంగ్రెస్‌కు మధ్య ఇదే మొదటి పరిచయం. పండిట్ శుక్లా 1899లో 22 ఏళ్ల వయసులో పట్టభద్రులయ్యాడు.

విశంకర్ 1902 జూన్‌లో అప్పటికి పదహారేళ్ల వయసున్న భవానీ దేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు. వారి వివాహం జరిగిన ఆరు నెలల తర్వాత జబల్‌పూర్ పట్టణంలో ప్లేగు మహమ్మారి వ్యాపించింది. ఇక్కడే భవానీ దేవి ఆ భయంకరమైన ప్లేగు వ్యాధికి బలి అయింది. 

ఆయన 1904లో బస్తర్ మహారాజును తనతో పాటు బొంబాయిలో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశానికి తీసుకువెళ్లారు, అక్కడ ఆయన దక్షిణాఫ్రికా నుండి అప్పుడే వచ్చిన బారిస్టర్ మహాత్మా గాంధీని మొదటిసారిగా చూశారు.

1906, 1907 ప్రారంభంలో ఖైరాగఢ్‌లో తన చివరి రోజులలో పండిట్ శుక్లా అలహాబాద్‌లో కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహించిన న్యాయశాస్త్ర పరీక్షలకు రహస్యంగా హాజరయ్యాడు.  ఆయన పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణత సాధించిన తర్వాత న్యాయవాద వృత్తిని ప్రారంభించడానికి రాజ్‌నంద్‌గావ్‌కు తిరిగి వచ్చారు. న్యాయవాద వృత్తిని ప్రారంభించిన కొద్ది సంవత్సరాలలోనే శుక్లా రాయ్‌పూర్ న్యాయస్థానాలలో ప్లీడర్‌గా గొప్ప విజయం సాధించారు

## భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటం (1909-1935)
1910లో బెనారస్ లో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశానికి శుక్లా ప్రతినిధిగా హాజరయ్యారు. ఇక్కడ ఆయన మహామనా పండిట్ మదన్ మోహన్ మాలవియాను కలుసుకున్నారు, అప్పటి నుండి వారి అనుబంధం జీవితాంతం కొనసాగుతుంది. అదే సమయంలో బెనారస్‌లో కన్యాకుబ్జ మహాసభ సమావేశం కూడా జరిగింది. ఈ సమావేశంలో పండిట్ శుక్లా  కూడా పాల్గొన్నాడు. కాంగ్రెస్ తర్వాత బెనారస్ నుండి తిరిగి వచ్చిన అనంతరం, ఆయన రాష్ట్ర కన్యాకుబ్జ సభను స్థాపించారు, దీని మొదటి సమావేశం 1912 మార్చిలో నాగ్‌పూర్‌లో జరిగింది. ఆ తర్వాతి సంవత్సరాలలో ఆయన రాయ్‌పూర్ & జబల్‌పూర్‌లలో మహాసభలను (ప్రజా సమావేశాలు) నిర్వహించాడు. 1917 నాటికి పండిట్ శుక్లా సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, బెరార్, యునైటెడ్ ప్రావిన్సుల హిందీ ప్రాంతమంతటా తన వర్గానికి నాయకుడిగా గుర్తింపు పొందారు.

దేశ పరువు కోసం అలాగే బోధనా మాధ్యమంగా ఆంగ్లంతో పోలిస్తే పాఠశాలలో ప్రవేశించే పిల్లలకు హిందీ తీసుకురాగల సహజ సౌలభ్యం కోసం, జాతీయ భాషగా హిందీ పాత్ర  ప్రాముఖ్యతపై పండిట్ శుక్లాకు బలమైన నమ్మకం ఉండేది. ఆయన ఎల్లప్పుడూ ముందుండి, హిందీని జాతీయ భాషగా సాధించాలనే ఆశయాన్ని నిరంతరం కొనసాగించారు. 1916లో జబల్‌పూర్‌లో జరిగిన ఏడవ అంతర్-భారతీయ హిందీ సమ్మేళనంలో పండిట్ శుక్లా పాల్గొన్నారు. దాని విజయం తర్వాత ఆయన సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్, బెరార్ హిందీ సాహిత్య సమ్మేళనాన్ని ప్రారంభించి, దాని మొదటి సమావేశాన్ని 1918లో రాయ్‌పూర్‌లో నిర్వహించారు. 1922 మార్చిలో నాగ్‌పూర్‌లో జరిగిన సాహిత్య సమ్మేళనం ఐదవ సమావేశంలో ఆయన మొదటిసారిగా ఆంగ్లానికి బదులుగా హిందీని రాష్ట్రీయ భాషగా (జాతీయ భాష) చేర్చాలని ప్రతిపాదించారు.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత భారతదేశంలో తలెత్తిన అశాంతి పరిస్థితిని అంచనా వేయడానికి 1917లో బ్రిటిష్ మంత్రి సర్ మాంటాగును భారతదేశానికి పంపారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ముందు ప్రజాభిప్రాయాన్ని తెలియజేయడానికి దేశవ్యాప్తంగా సమావేశాలు జరిగాయి. 1917 ఆగస్టు 26న రాయ్‌పూర్‌లో జరిగిన అటువంటి ఒక సమావేశంలో పండిట్ శుక్లా ప్రసంగించారు: అక్కడ ఆయన తన దేశ ప్రజలను త్యాగాలు చేసి మన హక్కుల కోసం పోరాడాలని పిలుపునిచ్చారు, లేకపోతే మనం ఎప్పటికీ బ్రిటిష్ వారి వలస రాజ్యంగానే మిగిలిపోతామని అన్నారు.

## రాజకీయ శిక్షణ

* దేశంలోని రాజకీయ పరిస్థితిని సమీక్షించడానికి 1920 సెప్టెంబర్‌లో లాలా లజపత్ రాయ్ అధ్యక్షతన కలకత్తాలో కాంగ్రెస్ ప్రత్యేక సమావేశం జరిగింది. పండిట్ శుక్లా ఆ సమావేశానికి హాజరయ్యేందుకు కలకత్తా వెళ్లారు. అక్కడ ఆయన కాంగ్రెస్‌ను తన తదుపరి సమావేశాన్ని సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్‌లో నిర్వహించమని ఆహ్వానించారు.
* బ్రిటిష్ వారు రౌలట్ చట్టాన్ని తీసుకువచ్చినప్పుడు అది భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ఒక సవాలుగా నిలిచింది. ఈ పరిస్థితి నుండే మహాత్మా గాంధీ సత్యం, అహింసలను సూత్రాలుగా స్వీకరించి తన శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ ఉద్యమం దేశంలో ఒక గొప్ప విప్లవానికి వాతావరణాన్ని సృష్టించింది. పండిట్ శుక్లా తన న్యాయవాద వృత్తిని విడిచిపెట్టకుండా, తన సమయాన్ని, వనరులను ఎక్కువగా జాతీయ ఉద్యమానికి అంకితం చేశారు. ఆయన ఇంగ్లీష్ నూలుతో కుట్టిన తన నాజూకైన బట్టలన్నింటినీ వదులుకుని, ఒక నూతన శకంలోకి ప్రవేశానికి ప్రతీకగా వాటన్నిటినీ అగ్నికి ఆహుతి చేశారు. దానికి బదులుగా   శుక్లా కుటుంబంలో పత్తితో చేనేత ఖాదీ వస్త్రాలు మాత్రమే ఉండేవి. 1921వ సంవత్సరంలో పండిట్ శుక్లా అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీలో సభ్యుడయ్యారు. 
* నాగపూర్ విశ్వవిద్యాలయం 1923లో స్థాపించబడింది. దీనికి ముందు రాష్ట్రంలోని కళాశాలలన్నీ అలహాబాద్, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయాలకు అనుబంధంగా ఉండేవి . విశ్వవిద్యాలయ వైస్-ఛాన్సలర్ అయిన సర్ బిపిన్ కృష్ణ బోస్, పండిట్ శుక్లాను విశ్వవిద్యాలయ కార్యనిర్వాహక కమిటీ సభ్యునిగా నియమించారు.  

## రాయ్‌పూర్‌ జిల్లా మండలి & శాసనోల్లంఘన
పండిట్ శుక్లా 1921లో రాయ్‌పూర్ జిల్లా పరిషత్తులో సభ్యునిగా ఎన్నికయ్యారు. ఈ స్థానిక సంస్థల ద్వారానే స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని ఉత్తమంగా పోరాడగలమని ఆయన విశ్వసించారు. దీనితో పాటు ప్రజలలో విద్యను, స్వాతంత్ర్య చైతన్యాన్ని వ్యాప్తి చేయాలని ఆయన ఆకాంక్షించారు. 1922లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పాఠశాలల నిర్వహణను జిల్లా పరిషత్తుకు అప్పగించింది. పండిట్ శుక్లా ఈ పాఠశాలల ఉపాధ్యాయులతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకుని, వారిలో జాతీయవాదాన్ని ప్రేరేపించడానికి ఉపాధ్యాయ సమావేశాలను నిర్వహించారు. జిల్లా పరిషత్తు పరిధిలో 310 పాఠశాలలు, వాటిలో 900 మంది ఉపాధ్యాయులు ఉండేవారు. ప్రతి సంవత్సరం ఈ పాఠశాలల్లో సుమారు 30,000 మంది విద్యార్థులు చదువుకునేవారు. ఈ ఉపాధ్యాయ సమావేశాలు బోధనా పద్ధతులు, ఆరోగ్యం, పరిశుభ్రత , దేశభక్తిని మెరుగుపరచడానికి కృషి చేశాయి. పండిట్ శుక్లా 1927 నుండి 1937 వరకు రాయ్‌పూర్ జిల్లా పరిషత్తు అధ్యక్షుడిగా కొనసాగారు.

రాయ్‌పూర్‌లో జరిగిన రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశంలో, మధ్య ప్రావిన్సులలోని హిందీ మాట్లాడే ప్రాంతానికి బెరార్‌కు 'మహాకోశల్' అని పేరు పెట్టాలని పండిట్ ద్వారికా ప్రసాద్ మిశ్రా సూచించారు. 1930 సంవత్సరం ప్రారంభంలో సత్యాగ్రహ ఉద్యమం ప్రాముఖ్యతను ప్రచారం చేయడానికి పండిట్ శుక్లా, పండిట్ డి.పి. మిశ్రా, మహాకోశల్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధిపతి సేథ్ గోవింద్ దాస్‌తో కలిసి మధ్య ప్రావిన్సులంతటా పర్యటించారు. సత్యాగ్రహ ఆదర్శాలను విస్తృతంగా ప్రచారం చేయడానికి పండిట్ శుక్లా యువకులతో ఒక బృందాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. 

శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు పండిట్ శుక్లాను అరెస్టు చేశారు. మొదట అతడిని జబల్‌పూర్ జైలులో ఉంచారు, కానీ త్వరలోనే సియోని జైలుకు తరలించారు.

1931 సంవత్సరం ప్రారంభంలో గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం జరిగింది. దాని ప్రకారం, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమ సమయంలో ఖైదు చేయబడిన రాజకీయ ఖైదీలందరూ జైళ్ల నుండి విడుదలయ్యారు. మార్చి 13న పండిట్ శుక్లాతో పాటు రాష్ట్రంలోని ఇతర రాజకీయ ఖైదీలు జైలు నుండి విడుదలయ్యారు. 

జైలులో ఉన్నప్పుడు పండిట్ శుక్లా 1930 అక్టోబర్ 24న రాయ్‌పూర్ జిల్లా పరిషత్తు అధ్యక్షుడిగా తిరిగి ఎన్నికయ్యారు. దీనిపై ఆగ్రహించిన రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, 1930 అక్టోబర్ 19న ఒక అసాధారణ గెజెట్ ద్వారా రాయ్‌పూర్ జిల్లా పరిషత్తును మూడు సంవత్సరాల పాటు తన ఆధీనంలోకి తీసుకుంది. పండిట్ శుక్లా ఆధ్వర్యంలో జిల్లా పరిషత్తు నిర్వహిస్తున్న అన్ని దేశభక్తి కార్యక్రమాలను ప్రభుత్వం నిలిపివేసింది. 1934 మార్చి 8న పరిషత్తు పనులను తిరిగి పండిట్ శుక్లాకు అప్పగించారు. ప్రభుత్వం నిలిపివేసిన పరిషత్తు కార్యక్రమాలన్నింటినీ ఆయన తిరిగి ప్రారంభించేలా చేశారు. 

రాష్ట్రంలో జాతీయ చైతన్యాన్ని కలిగించడానికి పండిట్ శుక్లా 1935లో నాగ్‌పూర్ నుండి 'మహాకోశల్' అనే హిందీ వారపత్రికను ప్రారంభించాడు. మరుసటి సంవత్సరం దీనిని రాయ్‌పూర్‌కు మార్చారు, అక్కడ నుండి ఇది ఇప్పుడు ఒక ప్రముఖ దినపత్రికగా ప్రచురించబడుతోంది.  

బ్రిటిష్ అధికారులు 1861లో పూర్వపు నాగపూర్ రాష్ట్రాన్ని, సాగర్-నెరబుద్ధా ప్రాంతంతో ఏకీకృతం చేసి మధ్య ప్రావిన్సులను ఏర్పాటు చేశారు. అలా చేయడం ద్వారా వారు నాగపూర్ రాష్ట్రంలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రజలను, సాగర్-నెరబుద్ధా ప్రాంతంలోని హిందీ మాట్లాడే ప్రజలను ఒకచోట చేర్చారు. ఈ ప్రావిన్సులో భాగమైన ఈ రెండు భాషా ప్రాంతాలు విభిన్న సమాజాలను కలిగి ఉండి, కాలక్రమేణా వేర్వేరు ఆర్థిక వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసుకున్నాయి. 

1919లో మరాఠీ కాంగ్రెస్ నాయకులు రాజధాని నగరమైన నాగ్‌పూర్ నుండి ప్రాంతీయ రాజకీయాలను శాసించారు. కానీ ఆ తర్వాత వారు చీలిపోవడం ప్రారంభించారు. బ్రాహ్మణేతరులు, హరిజనులు కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా పార్టీలను ఏర్పాటు చేశారు,  కాంగ్రెస్ కూడా కాంగ్రెస్ నాయకులు, తిలక్ మద్దతుదారులు అనే ప్రత్యర్థి వర్గాలుగా చీలిపోయింది. 1900 నుండి మరాఠీ కాంగ్రెస్‌కు నాయకత్వం వహించిన మరాఠీ బ్రాహ్మణ సమాజం, లోకమాన్య తిలక్‌ను తమ రాజకీయ గురువుగా భావించింది, సైద్ధాంతిక కారణాల వల్ల అలాగే రాజకీయ అధికారాన్ని వదులుకోవడానికి ఇష్టపడకపోవడం వల్ల, తమ ప్రాంత రాజకీయాలలో గాంధీజీ జోక్యం చేసుకునే ప్రయత్నాన్ని వారు వ్యతిరేకించారు.  

## ప్రాంతీయ ఎన్నికలు & పరిణామాలు

* 1934లో కాంగ్రెస్ సభ్యులు కేంద్ర శాసనసభ ఎన్నికలలో పోటీ చేయడానికి అంగీకరించారు . ఆ ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్ అతిపెద్ద ఏకైక రాజకీయ పార్టీగా అవతరించింది. మహాకోశల్, నాగ్‌పూర్, విదర్భ ప్రాంతాలన్నింటిలోనూ కాంగ్రెస్ విజయం సాధించింది. వెంటనే 1936లో ప్రాదేశిక శాసనసభలకు కూడా ఎన్నికలు జరిగాయి. ఇతర ఆరు రాష్ట్రాల మాదిరిగానే, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్‌లలో కూడా కాంగ్రెస్ అఖండమైన నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించింది.
* 1937 జూలై 14న జరిగిన కాంగ్రెస్ పార్టీ సమావేశంలో శాసన మండలిలో పార్టీ నాయకుడిగా డాక్టర్ నారాయణ్ భాస్కర్ ఖరే పేరును పండిట్ శుక్లా ప్రతిపాదించగా, అది ఆమోదించబడింది. పండిట్ శుక్లా, పండిట్ ద్వారికా ప్రసాద్ మిశ్రా, శ్రీ రామ్ రావు దేశ్‌ముఖ్, శ్రీ పురుషోత్తం బల్వంత్ గోలే, శ్రీ దుర్గా శంకర్ మెహతా, బారిస్టర్ మహ్మద్ యూసుఫ్ షరీఫ్‌లు మంత్రివర్గంలో సభ్యులుగా ఉన్నారు. 
* పండిట్ శుక్లా విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తరువాత, విద్యా విధానంలో ప్రాథమిక మార్పులు తీసుకురావడానికి ఒక కొత్త కార్యక్రమాన్ని ప్రతిపాదించారు. 150 సంవత్సరాల బ్రిటిష్ పాలనలో చాలా తక్కువ మందికి విద్యను అందించే పద్ధతులను ప్రభుత్వం ఉద్దేశపూర్వకంగా అవలంబించిందని ఆయన విశ్వసించారు. ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంపొందించని, నైతిక నడవడికను, వృత్తి నైపుణ్యాన్ని నిర్మించని అటువంటి విద్యా వ్యవస్థ నిరుపయోగమని, దానిని సమర్థవంతంగా మార్చాలని ఆయన భావించారు. ప్రజాస్వామ్య శ్రేయస్సు కోసం, ఆత్మనిర్భరతకు ప్రాధాన్యతనిస్తూ ప్రజలకు విద్యను అందించాలనే దృక్పథంతో ఆయన 'విద్యా-మందిర్' విద్యా కార్యక్రమాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. మహాత్మా గాంధీ తన ప్రాథమిక విద్యా సూత్రాలు 'విద్యా-మందిర్' విద్యా ప్రణాళికలో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయని కనుగొన్నారు.
* విద్యా-మందిర్ పథకం కోసం పాఠ్యప్రణాళికను సిద్ధం చేయడానికి పండిట్ శుక్లా, జామియా మిలియాకు చెందిన శ్రీ జాకిర్ హుస్సేన్ అధ్యక్షతన ఒక కమిటీని నియమించారు. ప్రాథమిక విద్య కోసం నూలు వడకడం, నేత, వ్యవసాయం, సాంఘిక శాస్త్రం, సాధారణ విజ్ఞానం, గణితం, భూగోళశాస్త్రం, మాతృభాష, సంగీతం, చిత్రలేఖనం వంటి అంశాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఈ కార్యక్రమం విజయవంతం కావడానికి మహాత్మా గాంధీ తన ఆశీస్సులు అందించారు.
* డాక్టర్ ఖరే మంత్రివర్గంలో మొదటి నుంచీ ఐక్యత లోపించింది. డాక్టర్ ఖరే తన సొంత మంత్రివర్గ సహచరుల కంటే ఎక్కువగా బయటివారితోనే చుట్టుముట్టబడి ఉండేవారు. మంత్రివర్గంలోని అంతర్గత కలహాలు ఎంతగా పెరిగిపోయాయంటే, కేంద్ర పార్లమెంటరీ బోర్డు జోక్యం చేసుకోవలసి వచ్చింది. 1938 మే 24న, రాష్ట్ర శాసనసభలోని కాంగ్రెస్ సభ్యులను పచ్మర్హికి ఆహ్వానించారు. ఈ సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడానికి కాంగ్రెస్ పార్లమెంటరీ బోర్డు అధిపతి సర్దార్ పటేల్, మౌలానా ఆజాద్, జమ్నాలాల్ బజాజ్ పచ్మర్హికి వచ్చారు. హైకమాండ్ సభ్యులు ఇరు వర్గాల వాదనలు విన్న తర్వాత, వారిని ఒక రాజీ సూత్రానికి అంగీకరించేలా చేశారు, కానీ బాబు రాజేంద్ర ప్రసాద్ సలహా ఉన్నప్పటికీ, డాక్టర్ ఖరే మహాకోశల్ నుండి ముగ్గురు మంత్రుల రాజీనామాకే పట్టుబట్టారు.
* కాంగ్రెస్ హైకమాండ్ నుండి అటువంటి ఆదేశాలు లేకుండా శుక్లా, మిశ్రా, మెహతా తమ రాజీనామాలను సమర్పించడానికి నిరాకరించారు. 1938 జూలై 20న డాక్టర్ ఖరే రాష్ట్రంలోని బ్రిటిష్ గవర్నర్‌ను ఈ ముగ్గురు మంత్రులను తొలగించమని కోరారు, లేకపోతే, "నేను నా రాజీనామాను సమర్పిస్తున్నాను" అని గవర్నర్‌తో అన్నారు. ఆ ముగ్గురు మంత్రులను తొలగించడానికి బ్రిటిష్ గవర్నర్ ఏమాత్రం సంకోచించలేదు. 
* డాక్టర్ ఖరే చేసిన ఈ చర్యను హైకమాండ్ సానుకూలంగా తీసుకోలేదు, అతనిపై క్రమశిక్షణా చర్య తీసుకున్న తర్వాత, రాజీనామా చేయమని కోరింది. పరిస్థితిని సమీక్షించడానికి సుభాష్ చంద్ర బోస్ అధ్యక్షతన జూలై 21 నుండి 23 వరకు వార్ధాలో కాంగ్రెస్ హైకమాండ్ సమావేశం జరిగింది. మౌలానా ఆజాద్, సర్దార్ పటేల్, బాబు రాజేంద్ర ప్రసాద్ అందరూ డాక్టర్ ఖరే తాను చేసిన తప్పుకు రాజీనామా చేయాలని అభిప్రాయపడ్డారు. 
* కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు సుభాష్ చంద్ర బోస్ అధ్యక్షతన జూలై 26న వార్ధాలో సమావేశమైన కాంగ్రెస్ శాసనసభ సభ్యులు పండిట్ రవిశంకర్ శుక్లాను తమ నాయకుడిగా ఎన్నుకున్నారు.
* శాసనసభలో కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకుడిగా ఎన్నికైన శుక్లాను, గవర్నర్ తన ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయమని ఆహ్వానించారు. పండిట్ ద్వారికా ప్రసాద్ మిశ్రా, పండిట్ దుర్గా శంకర్ మెహతా, సంభాజీ రావు గోఖ్లే, ఛగన్ లాల్ భరుకా ఆయన మంత్రివర్గంలో సభ్యులుగా ఉన్నారు. ఈ మంత్రివర్గం ఆగస్టు 1938 నుండి నవంబర్ 1939 వరకు అధికారంలో ఉంది.  
* అప్పటి వరకు సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్, బెరార్‌లో కాంగ్రెస్ భావజాలం గల ప్రజాదరణ పొందిన ఆంగ్ల దినపత్రిక ఏదీ ప్రచురితమవ్వలేదు . ఈ విషయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, పండిట్ శుక్లా ఒక లిమిటెడ్ కంపెనీని ఏర్పాటు చేసి, జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన కాంగ్రెస్ అభిప్రాయాలను ప్రచారం చేయడానికి "నాగ్‌పూర్ టైమ్స్"ను ప్రారంభించారు. ఉద్యమం  తరువాతి సంవత్సరాలలో ఈ పత్రిక వలస ప్రభుత్వం సెన్సార్‌షిప్‌ను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. ఈ పత్రిక అనేకసార్లు తీవ్రంగా శిక్షించబడింది, క్లిష్టమైన ఆర్థిక పరిస్థితిని ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది, కానీ నిస్సందేహంగా అది కాంగ్రెస్ జాతీయ విధాన ప్రచారాన్ని కొనసాగించింది.
* 1939 సెప్టెంబర్ 1న జర్మనీ పోలాండ్‌పై యుద్ధం ప్రకటించింది. రెండు రోజుల్లోనే ఈ యుద్ధం రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ రూపం దాల్చింది. రాష్ట్రాల శాసనసభల అభిప్రాయం తీసుకోకుండా , అప్పటి బ్రిటిష్ వైస్రాయ్ భారతదేశాన్ని యుద్ధంలో చేరమని ఆదేశించారు. కాంగ్రెస్ దీనిని వ్యతిరేకించింది, ఇతర కాంగ్రెస్ పాలిత రాష్ట్రాల మాదిరిగానే, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్‌లోని క్యాబినెట్ 1939 నవంబర్‌లో తన రాజీనామాను సమర్పించి, యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించే పనికి తిరిగి వచ్చింది. 

## వ్యక్తిగత జీవితం
ఆయన 1956 డిసెంబర్ 31న, 79 సంవత్సరాల వయస్సులో న్యూఢిల్లీలో మరణించాడు. ఆయనకు భార్య, ఆరుగురు కుమారులు (పండిట్ అంబికా చరణ్ శుక్లా, పండిట్ భగవతి చరణ్ శుక్లా, పండిట్ ఈశ్వరీ చరణ్ శుక్లా, పండిట్ గిరిజా చరణ్ శుక్లా, పండిట్ శ్యామా చరణ్ శుక్లా & పండిట్ విద్యా చరణ్ శుక్లా ), ముగ్గురు కుమార్తెలు ఉన్నారు. పండిట్ శుక్లా తన పదేళ్ల ప్రధానమంత్రి పదవికి ముందు మాత్రమే కాకుండా, ఆయన మరణానంతరం దశాబ్దాల పాటు భారత రాజకీయ రంగంపై ఆధిపత్యం చెలాయించాడు.

## మూలాలు

వర్గం:1877 జననాలు
వర్గం:1956 మరణాలు
వర్గం:భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకులు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ వ్యక్తులు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకులు