ధ్యానం

**ధ్యానం** అనేది ఒక మానసిక సత్ప్రవర్తన. అంటే సాధకుడు ప్రతీకార, యోచన బుద్ధి నుంచి అమితమైన విశ్రాంతి లేదా స్పృహను పొందడం. ధ్యానం అనేది పలు మతాలకు సంబంధించిన అంశం. దీనిని పురాతన కాలం నుంచి సాధన చేస్తున్నారు. అలాగే దీనిని మత సంప్రదాయాలకు అతీతంగా కూడా సాధన చేస్తున్నారు. విస్తృత శ్రేణి ఆధ్యాత్మిక లేదా మనస్తత్వభౌతిక సాధనలు విభిన్న ధ్యాన సత్ప్రవర్తనలుగా ఉంటాయి. వీటి ద్వారా అత్యుత్తమ చైతన్య స్థితిని పొందడం మొదలుకుని అత్యధిక ఏకాగ్రత, సృజనాత్మకత లేదా స్వీయ-స్పృహ లేదా సాధారణంగా ఒక విశ్రాంత , ప్రశాంతమైన మనస్సును పొందడం వంటి లక్ష్యాలను సాధించవచ్చు.

ప్రాచ్య దేశాల ధ్యాన పద్ధతులను క్రమంగా పాశ్చాత్య దేశాలు కూడా అనుసరిస్తూ, విశేషంగా సాధన చేస్తున్నాయి.

## శబ్దవ్యుత్పత్తి
*ధ్యానం* అనేది అసలు సంస్కృత పదము. ఇది "తీక్షణమైన ఆలోచన" అనే అర్థం కలిగిన **[http://sanskritdictionary.com/dhyai/17665/4 ధ్యై]** అనే సంస్కృత మూల పదం నుండి పుట్టింది.

ఆంగ్ల పదం మెడిటేషన్ (ఆంగ్లం: Meditation) ఇండో-యురోపియన్ మూలపదం *మెడ్* నుంచి పుట్టింది. "కొలవడానికి" అని దాని అర్థము. అది కాస్తా లాటిన్ *మెడిటేటియో* ద్వారా ఆంగ్లంలో *మెడిటేషన్*గా మార్పు చెందింది. వాస్తవానికి ఏదైనా భౌతిక లేదా వివేచనాత్మక సాధనను ఇది తెలుపుతుంది. తర్వాత కాలంలో "ధ్యానం" అనే పరిపూర్ణ అర్థాన్ని సంతరించుకుంది.

## ఆధ్యాత్మికత , మత ఆధారిత సాధనలు
ధ్యానం అనే మాటను ఈ విధంగా నిర్వచించవచ్చు. "స్వీయ పరిశోధన ద్వారా ప్రస్తుతం జరిపే ఏకాగ్రత, స్వీయ నియంత్రణ." 
వివిధ ధ్యాన పద్ధతులను వాటి యొక్క ఏకాగ్రత ఆధారంగా వర్గీకరించవచ్చు. కొందరు ఏదైనా ప్రదేశం లేదా నేపథ్య దృష్టి , అనుభవంపై ఏకాగ్రత వహిస్తారు. దానిని తరచుగా ఆనాపానసతి అని, ఇతరులు ముందుగానే ఎంపిక చేసుకున్న నిర్దుష్ట వస్తువుపై దృష్టి పెడుతుంటారు. ఇలాంటి వాటిని "ఏకాగ్రతా" ధ్యానం అని పిలుస్తారు. ప్రదేశం , వస్తువు మధ్య బదిలీ చెందే ధ్యాన పద్ధతులు కూడా ఉన్నాయి.
thumb|బోధిధర్మ సాధన చేస్తున్న జాజెన్.
ఆనాపానసతి ధ్యానం లో, సాధకుడు హాయిగా , నిశ్శబ్దంగా కూర్చుని, ఏదైనా వస్తువు లేదా ప్రక్రియ (శ్వాస వంటిది, మంత్ర వంటి ఒక శబ్దం, ఓ కఠినమైన సమస్య, భావన లేదా ఒక ఆసనం) పై స్పృహ కేంద్రీకరించడం ద్వారా ధ్యాస ఉంచడం. సాధకుడు ఆలోచనా రహిత స్థితి కోసం ప్రయత్నిస్తాడు:

...సత్యం లేదా నీ వ్యక్తిగత ఆధీనం నుంచి ఎలాంటి ఆలోచనలు నిన్ను పక్కదోవ పట్టించకుండా నిన్ను ఇబ్బంది పెట్టే సమస్యల నుంచి నీ మనస్సును ప్రశాంతపరిచే విధంగా ఒక స్థితి నుంచి మరో స్థితిలోకి ప్రవేశించడం... ఆలోచన, ప్రతిబింబం లేదా ఉద్వేగం లేని స్థితిని అనాహుత ప్రవేశంగా పేర్కొంటారు. అప్రయత్న స్థితిలో ఉండే సాధకుడు ప్రస్తుతం అలాగే కొనసాగమని కోరబడుతాడు. ఏకాగ్రతను ఒక 'సాధనం'గా ఉపయోగించడం ద్వారా...ఒక విషయాన్ని పూర్వ స్థితి నుంచి ప్రస్తుతానికి స్థిరంగా తీసుకురావడం, స్పృహ విషయాలకు సంబంధించిన అభిజ్ఞాత్మక విశ్లేషణ లేదా భావనను దూరం చేయడం , అప్రధాన ఆలోచనా ప్రక్రియల యొక్క సహనం , విశ్రాంతిని పెంచడం చేయొచ్చు.

*ఏకాగ్రతా ధ్యానం*ను పలు మతాలు , ఆధ్యాత్మిక సాధనల్లో ఉపయోగిస్తారు. ఆనాపానసతి ధ్యానం ద్వారా ఆలోచనా రహిత స్థితి పొందవచ్చు. అదే ఏకాగ్రతా ధ్యానంలో సాధకుడు ఒక నిర్దుష్ట అంశం (ఉదాహరణకు ఒక పునరుక్త జపం) పై దృష్టి సారిస్తాడు. తద్వారా పరధ్యానాలను తగ్గించుకుంటూ, లక్ష్య వస్తువుపై మనస్సును తిరిగి లగ్నం చేస్తాడు.

నడుస్తూ లేదా మామూలు పునరుక్త కృతులు చేస్తూ ధ్యాన సాధన చేయవచ్చు. నిత్యమైన స్వచలిత మానసిక రుగ్మతను తొలగించే విధంగా నడక ధ్యానం సాయపడుతుంది. తద్వారా "అనుభూతులు , సంఘటనల ప్రాథమిక లక్షణమును తిరిగి పొంది, దాని ప్రయోజనాన్ని లేదా తుది ఫలితాన్ని పక్కనపెట్టడం ద్వారా విధానంపై దృష్టి సారించవచ్చు." చైనాకి చెందిన కి గాంగ్ వంటి దృష్టాంతాన్ని ఉపయోగించి చేసే ధ్యానంలో సాధకుడు దేహంలోని శక్తి ప్రవాహం (Qi) పై దృష్టి సారిస్తాడు. ఈ శక్తి ఉదరంలో మొదలై అనంతరం చెల్లాచెదరయ్యేంత వరకు దేహమంతా ప్రవహిస్తుంది. యోగా లేదా తంత్ర వంటి కొన్ని ధ్యాన పద్ధతులు వివిధ మతాలకు సర్వసాధారణం.

### బాహై ఫెయిత్ (ఏకేశ్వరవాద మతం)
ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి విద్యుక్తమైన ప్రార్థన , ఉపవాసంతో పాటు ధ్యానం కూడా అవసరమని బాహై ఫెయిత్ బోధిస్తోంది. అబ్దుల్ బాహా కింది విధంగా చెప్పినట్లు ఉటంకించబడింది:

"మీ మనస్సులోని రహస్య ద్వారాలు తీయడానికి ధ్యానం ప్రధానం. ఆ స్థితిలో మనిషి తనకు తానుగా సంక్షిప్తరూపం పొందుతాడు. అదే విధంగా మనిషి అన్ని బాహ్య వ్యాపకాల నుంచి విముక్తి పొందుతాడు. అలాంటి ఆత్మాశ్రయ మనస్థితిలో ఆధ్యాత్మిక జీవితమనే సాగరంలో అతను మునిగిపోతాడు. తద్వారా తమలోని పలు రహస్యాలను ఛేదిస్తారు."

కొన్ని బాహై సాధనలు ధ్యానయోగ్యమైనప్పటికీ, ఫెయిత్ వ్యవస్థాపకుడుగా బాహావుల్లా ప్రత్యేకమైన ధ్యాన పద్ధతుల గురించి ఎప్పుడూ వివరించలేదు. అందులో ఒకటి అల్లాహు అబా () (దేవుడు అత్యంత తేజోమయుడు) అనే అరబిక్ పదాన్ని ప్రతిదినం శుద్ధిస్నానాలు చేయడం ద్వారా 95 సార్లు పునరుక్తం చేయడం. బాహా అనేది దేవుడి అత్యంత గొప్ప పేరుగా భావించినట్లుగా బాహా (అరబిక్: بهاء "వైభవం" లేదా "ప్రాభవం") మాదిరిగానే అబాకు కూడా ఒకే మూలం ఉంది.

### బౌద్ధమతం

బౌద్ధమత ధ్యానం అనేది సైద్ధాంతికంగా రెండు ఇతివృత్తాలకు సంబంధించింది. మనస్సును పరిణామం చెందించి, తర్వాత స్వయంవీక్షణ ద్వారా తనంతట తానుగా అన్వేషణ మొదలుపెట్టే విధంగా దానిని ఉపయోగించడం , ఇతర దృగ్విషయాలు. బోధి వృక్షం కింద ధ్యానం చేస్తున్న సమయంలో చారిత్రక బుద్ధయైన సిద్దార్ధ గౌతముడికి జ్ఞానోదయమయింది. ఇరవై ఎనిమిది మంది బుద్ధులు ఆధ్యాత్మిక పురోగతి కోసం సాధకుల బౌద్ధ పురాణం చెబుతోంది. బౌద్ధమతంలో రెండు రకాల ధ్యాన పద్ధతులను సమతా , విపస్సనగా ప్రత్యేకించారు. ఈ రెండు కూడా జ్ఞానోదయ సిద్ధికి తోడ్పడుతాయి. మొదటి దానిలో ధ్యాసను ఒకేదానిపై కేంద్రీకరించే లక్ష్యంతో సామర్థ్యాన్ని పెంచుకునే సాధనలు, రెండో దానిలో సత్యం యొక్క నిజ స్వభావాన్ని చూస్తూ, దివ్యచక్షువు , జ్ఞానాన్ని పెంచుకునే లక్ష్యంతో చేసే సాధనలు ఉంటాయి. ఈ రెండు ధ్యాన పద్ధతుల మధ్య తేడా ఎప్పుడూ స్పష్టంగా తెలియదు. ఆనాపానసతి వంటి సాధనా పద్ధతులను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఇది విస్పష్టమవుతుంది. ఆనాపానసతి అనేది సమతా సాధనకు మొదలు. అయితే అది పలు దశలు దాటి, చివరకు విపస్సన సాధన వద్ద ముగుస్తుంది.

*[[నిబ్బాన]]* (నిర్వాణ) లక్ష్యాన్ని చేరుకునే దిశగా, అష్టాంగ సాధనా మార్గంలో భాగంగా ఆనాపానసతి (*సతి*, ఉదాహరణకు *[[సతిపత్తాన సుత్త]]* (విపస్సన ధ్యానం)ను వీక్షించండి) , ఏకాగ్రత (*[[సమాధి స్థితి|సమాధి]]*, *[[కమ్మత్తాన]]* (కర్మభూమి) యొక్క ధ్యాన పురోగతిని థేరవాద బౌద్ధమతం ఉద్ఘాటిస్తుంది. థేరవాద బౌద్ధమతం అనేది నిజమైన సాధన. భిన్నమైన రాశిని కలిగిన ప్రతి వ్యక్తికి నిర్వాణ మార్గాన్ని చూపించే వ్యక్తిత్వ శైలిని 
ఉపయోగిస్తుంది. శ్వాస (*[[అనాపన]]* ) , కరుణ (*[[మెట్ట]]* భావన ధ్యానం) వంటివి ప్రముఖ సనాతన ధ్యాన పద్ధతులు.

విపస్సన తరహా ధ్యానంలో స్పృహ తొలుత ఉచ్వాస నిశ్వాసపైన తర్వాత (శ్వాసప్రక్రియ దాదాపు స్తంభించిపోయి, మనస్సు , గుండె మాత్రం క్రియాశీలకంగా ఉన్నప్పుడు) ఏదైనా మామాలు చిహ్నం (దీపపు వెలుగు), శరీర భాగం (బొటనవేలు లేదా ముక్కు కొనభాగం) లేదా భావన (ఇలాంటి వాటి ద్వారా భావభరిత లేదా వివేచనాత్మక అశాంతి రేకెత్తే అవకాశం ఉండదు)పై దృష్టి పెడుతుంది.

థాయ్ ఫారెస్ట్ ట్రెడిషన్ అనేది 20వ శతాబ్దంలోని ఒక ప్రభావవంతమైన బౌద్ధ ధ్యాన పాఠశాల. అజాన్ థాటే, అజాన్ మహా బావు , అజాన్ ఛా వంటి ప్రముఖ ధ్యాన సాధకులు అక్కడి వారే.

టెండాయ్ (టీన్-టై) వంటి జపాన్‌లోని మహాయాన పాఠశాల్లో మతాచారాలను భారీస్థాయిలో నిర్వహించడం ద్వారా ఏకాగ్రతను అలవరుచుకుంటారు. ప్రత్యేకించి చైనాలోని చాన్ బౌద్ధ పాఠశాలలో (జపాన్‌లో జెన్, కొరియాలో సియాన్ పాఠశాలలుగా ఇవి శాఖలుగా విభజించబడ్డాయి) జాజెన్ ధ్యానం , కొవాన్ ధ్యాన పద్ధతులు సత్యం యొక్క వాస్తవిక తత్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించే అవకాశాన్ని సాధకుడికి కల్పిస్తాయి (ఈ పాఠశాలల యొక్క ప్రతి పేరు కూడా సంస్కృతంలోని ధ్యాన అనే పదం నుంచి తీసుకోబడి, తర్వాత ఆయా భాషలకు అనుగుణంగా "ధ్యానం"గా అనువదించబడింది). టిబెట్ బౌద్ధమతంతో రహస్య షింగాన్ వర్గం పలు విశిష్టతలను పంచుకుంది. జపాన్ పద్యమాల కవి బాషో కవిత్వం అనేది ప్రపంచ పరిస్థితుల్లో శాశ్వతత్వం యొక్క నిత్యమైన ఆత్మ యొక్క సంక్షిప్త సాక్ష్యాత్కారాల వర్ణన కళకు సంబంధించిన ఒక ధ్యాన ప్రక్రియగా భావించాడు. ఈ విధమైన నైతిక ప్రయోజన జ్ఞానమును అతని ఉత్తమ పద్యం నేరో రోడ్స్ టు ది డీప్ నార్త్ ఆరంభం సందర్భంగా మనం పొందుతాము. బాషో పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శిస్తూ, ఉత్తరానికి పర్యటించిన నేపథ్యంలో కేంటర్‌బరీ టేల్స్‌లో చౌజర్ పేర్కొన్న దాని కంటే కూడా అతను మరింత ఒంటరిగానూ , కొన్ని సందర్భాల్లో అతి గంభీరమైన జీవితయాత్ర ద్వారా తన పద్య , గద్య మిశ్రమంలో మృత్యువుపై వితర్కించాడు.

టిబెట్ బౌద్ధమతం (వజ్రాయన) తన అనుభవ సాధకులకు ఎక్కువగా తంత్ర గురించి ఉద్ఘాటిస్తుంది. ఫలితంగా అది తంత్రాయన బౌద్ధమతమనే ప్రత్యామ్నాయ పేరును పొందింది. పలువురు సన్యాసులు రోజంతా గుర్తించదగ్గ రూపంపో ధ్యానం చేయకుండా గడుపుతారు. అయితే వారు సామూహిక అర్చనాక్రమంలో పాల్గొనడం లేదా మంత్రాలను పఠించడం చేయవచ్చు. ఈ పద్ధతిలో, ధ్యానం యొక్క ప్రయోజనం అనేది నిర్మలమైన మనస్సును సాధించడం , సంపూర్ణ జీవితం , మరణంతో ముడిపడిన స్వచ్ఛమైన స్పృహ మార్పు చెందకుండా సాధకులను మనస్సు యొక్క వాస్తవిక స్వభావాన్ని పరిచయం చేయడం.


*ధ్యాన సాధన వరం అనేది ఈ జీవితంలో నీకు నీవుగా ఇచ్చుకునే అతిగొప్ప వరం. * *ఇది ధ్యానం వల్ల మాత్రమే సాధ్యం. ఈ ప్రయాణంలో నీవు నీ యొక్క వాస్తవిక స్వభావాన్ని గుర్తించవచ్చు. తద్వారా నీవు జీవించడానికి అదే విధంగా మరణించడానికి కూడా అవసరమైన స్థిరత్వం , విశ్వాసాన్ని కనుగొనవచ్చు. * సోగ్యల్ రిన్‌పోచీ రాసిన *[[ది టిబెటన్ బుక్ ఆఫ్ లివింగ్ అండ్ డయింగ్]]* అనే పుస్తకం ప్రకారం *ధ్యానం అనేది జ్ఞానోదయానికి మార్గం* వంటిది.


పలు బౌద్ధమత సంప్రదాయాలు జ్ఞానోదయ మార్గానికి సుగుణం (*[[శీలం]]* ), ఏకాగ్రత (*ధ్యానం* ) , జ్ఞానం (*[[పన్నా]]* ) అనే మూడు రకాల శిక్షణలు అవసరమని గుర్తించాయి. అయితే జ్ఞానోదయానికి ధ్యాన పద్ధతి ఒక్కటే సరిపోదు. అది కేవలం ఆ మార్గంలో ఒక భాగం మాత్రమే. బౌద్ధమతం ప్రకారం, మరోలా చెప్పాలంటే, అంతిమ లక్ష్యాన్ని చేరుకునే దిశగా సామూహిక మానసిక శుద్ధి, నైతిక పురోగతి , జ్ఞాన అవగాహన కూడా చాలా అవసరం.

బౌద్ధమతం యొక్క ధ్యాన పద్ధతులు (ఏసుక్రీస్తు నమోదిత పుట్టుకకు 500 ఏళ్లకు ముందు , జీసస్ జీవితకాలంలో ఆసియా మినార్, అలెగ్జాండ్రియాల్లోనూ అనుసరించేవారు) కొన్ని ఆలోచనాత్మక విశ్వాసాల (బౌద్ధమతం , క్రైస్తవమతం) పురోగతిని ప్రభావితం చేశాయనే వాదన ఉంది.

### హిందూమతం

హిందూ సాహిత్యంలోని మధ్య ఉపనిషత్తులు , భగవద్గీత కలిగిన మహాభారతం ధ్యానమునకు మొదట సూచించిన స్పష్టమైన ఉప ప్రమాణాలు. పండితుడు గావిన్ ఫ్లడ్ ప్రకారం, "నిశ్చలంగా , ఏకాగ్రతతో ఉన్నప్పుడు, ఒక వ్యక్తి తనలోని *[[ఆత్మ]]* ను వీక్షించగలడని ధ్యానానికి సంబంధించిన బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు చెబుతోంది.
thumb|శివుని ధ్యానంలో ఉన్నట్లు కనిపించే బెంగుళూరులోని భారీ విగ్రహం

రాజ యోగా (యోగా) అనేది ధ్యానంపై ఏకాగ్రత సారించే హిందూ వేదాంతంలోని ఆరు పూర్వాచార (*[[ఆస్తిక]]* ) పాఠశాలల్లో ఒకటి. *[[ధ్యాన]]* లేదా ధ్యానం అనేది పతంజలి తన యోగ సూత్రాల్లో వివరించిన విధంగా రాజయోగ మార్గానికి సంబంధించిన ఎనిమిది అంగాల్లో ఏడవది. ఆధ్యాత్మిక సాధన (*[[సాధన]]* )ల్లో భాగంగా ధ్యానానికి దేవుడినే వస్తువు(లక్ష్యం)గా ఎంపిక చేసుకోమని పతంజలి సిఫారసు చేశాడు. సాధన ద్వారా *[[సమాధి స్థితి|సమాధి]]* లేదా ఆనందకరమైన ఆత్మ శాంతిని పొందవచ్చు. 'యోగా' అనే పదం సంస్కృతంలోని *యుజ్* నుంచి ఉద్భవించింది. అంటే "నియంత్రించడం", "పరాధీనం చేయడం", "సంఘటితం చేయడం" అని అర్థం. అలాగే ఆధ్యాత్మిక అనుభవాన్ని కలిగించే తపస్విత , ధ్యానం యొక్క పద్ధతులు , సత్ప్రవర్తనల గురించి కూడా అది తెలుపుతుంది. యోగ సాధనలు మనస్సు , భావాలను నియంత్రించడానికి సాయపడుతాయి. తద్వారా గర్వం నశించి, వాస్తవమైన *[[ఆత్మ]]* జ్ఞానం సాక్షాత్కారమవుతుంది. ఫలితంగా *[[మోక్షం]]* లేదా విమోచనం సిద్ధిస్తుంది. హిందూమత ధ్యానం అనేది పాఠశాల లేదా వర్గానికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. ఏకంగా హిందూమతం ఆవల పాశ్చాత్య దేశాలకు సైతం విస్తరించింది.

హిందూమతంలోని వివిధ యోగా పద్ధతులు విభిన్న రకాల వ్యక్తిత్వాల దిశగా రూపొందించబడ్డాయి. చిత్తశుద్ధితో సాధన చేసే సాధకుడు ప్రతి దశలోనూ అంతిమ లక్ష్యాన్ని చేరుకునే విధంగా అవి దోహదపడుతాయి. అందులో మొదటిది సమాధి. ఇక్కడ అద్వైత చైతన్యం అనేది ధ్యానం ద్వారా మాత్రమే సాధ్యం. ఆ తర్వాతది సమాధి. ఇక్కడ అద్వైత చైతన్యం జాగరణ కార్యకలాపాల ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. 19వ శతాబ్దం ఆఖర్లో తూర్పు వేదాంతమును పశ్చిమానికి పరిచయం చేసిన తొలి ప్రభావవంత ఆధునిక ప్రవర్తకుడు స్వామి వివేకానంద ధ్యానం గురించి కింది విధంగా వివరించాడు.

"అన్ని మతాలపై ధ్యానం విపరీతమైన ప్రభావం చూపిస్తోంది. మనస్సు లగ్నమై ఉండే అత్యున్నత స్థితే దాని యొక్క ఆధ్యాత్మిక స్థితి అవుతుందని యోగులు నిర్థారించారు. బాహ్య లక్ష్యాన్ని (వస్తువు కావొచ్చు)మనస్సు అధ్యయనం చేస్తున్నప్పుడు, దానితో పాటే అది గుర్తించబడుతుంది. అయితే తన యొక్క ఉనికికి దూరమవుతుంది. వ్యక్తి ఆత్మ అనేది స్ఫటికపు ముక్క వంటిది. అయితే అది తనకు దగ్గరగా ఉండే వస్తువు యొక్క రంగును పొందుతుందనేది పురాతన భారత వేదాంతి యొక్క ఉపమానం. ఆత్మ దేనిని తాకినా సరే...అది దాని యొక్క రంగును పొంది తీరుతుంది. అదే ప్రయాస. అది ఆ విధమైన బంధాన్ని ఏర్పరుస్తుంది." 

### జైనమతం
ధ్యానం అనేది మొదటి తీర్ధంకరుడు, స్వామి రిషాభా కాలం నుండి జైనమతంలోని ప్రధాన ఆధ్యాత్మిక ఆచరణల్లో ఒకదాని వలె పేరు గాంచింది. మొత్తం ఇరవై నాలుగు తీర్థంకరులు జ్ఞానోదయాన్ని పొందడానికి ముందు గాఢమైన ధ్యానాన్ని ఆచరించారు. వారందరూ వారి చిత్రాలు , ప్రతిమల్లో ధ్యానం చేస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు. స్వామి మహావీర్ పన్నెండు సంవత్సరాలు పాటు గాఢమైన ధ్యానం చేసి, జ్ఞానోదయం పొందారు..

పురాతన జైన మత రచనాధోరణి (4వ శతాబ్దం BCE) మహావీరుడు కేవల జ్ఞానాన్ని పొందడానికి ముందుగా ధ్యానం చేసినట్లు పేర్కొంది: 
మొత్తం కుటుంబ సభ్యుల సాహచర్యాన్ని త్యజించి, అతను ధ్యానం చేశాడు. అడిగినప్పుడు, అతను సమాధానం ఇవ్వలేదు; అతను వెళ్లిపోయాడు , అతని సరైన మార్గాన్ని అతిక్రమించలేదు.( AS 312) ఈ స్థలాలు 13 సంవత్సరాలు పాటు వివేకం గల శ్రామనాగా నిలిచాయి; అతను రాత్రింబవళ్లు ధ్యానం చేశాడు, అతనికి అతనే ఆటంకరహితంగా, శౌర్యవంతంగా మారడానికి ప్రయత్నించాడు. 
 (AS 333) మహవీరుడు ఎటువంటి కదలికలు లేకుండా కొన్ని భంగిమల్లో ధ్యానం (పట్టుదలతో) చేశాడు; అతను ఎగువన, దిగువన, ప్రక్క దిశల్లో (అంశాలు) మానసిక ఏకాగ్రతపై ధ్యానం చేశాడు, కోరికల నుండి విముక్తి పొందాడు. అతను ధ్వనులు లేదా రంగులకు ప్రభావితం కాకుండా పాపం , కోరికల నుండి విముక్తి కోసం ధ్యానం చేశాడు; అతను ఒక దోష మర్త్యుడుతో సంశయాలను పొందినప్పటికీ, అతను అజాగ్రత్తగా ఎప్పుడు ప్రవర్తించలేదు. ( AS 374-375)

పన్నెండు సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం పాటు నిష్ఠలు , ధ్యానం చేసిన తర్వాత, మహావీరుడు ధ్యానంలో పరాకాష్ఠ అయిన శుక్లా ధ్యానం చేస్తున్నప్పుడు కేవల జ్ఞాన స్థితికి ప్రవేశించాడు: 
పూజ్యభావ తపస్వి మహావీరుడు ఇదే జీవన మార్గంలో పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిపాడు; పదమూడవ సంవత్సరంలోని వేసవికాలంలోని రెండు మాసంలో, నాలుగవ రాత్రి, వైశాఖ కాంతి, సువార్త అని పిలివబడే దాని పదవ రోజున, విఘయ అని పిలిచే ముహర్తంలో, ఆస్ట్రిజమ్ ఉత్తరఫల్గుణలో చంద్రుడు ఉన్నప్పుడు, ఛాయలు తూర్పుదిశగా మారినప్పుడు , గ్రిభికగ్రామం పట్టణం వెలుపల మొదటి వేకువజాము ముగిసిన తర్వాత, రిగుపాలికా నది ఉత్తర ఒడ్డున, సమాగా గృహస్థు భూమిలో, ఒక సాల్ వృక్షానికి ఎక్కువ దూరంగా కాకుండా, పురాతన ఆలయానికి ఈశాన్య దిశలో, సూర్యుని వేడికి బహిర్గతమయ్యే మిశ్రమ మడమలతో ఆక్రమిత స్థానంలో, మోకాలు పైకి, తల క్రిందికి ఉంచి, లోతైన ధ్యానంలో ఉన్నప్పుడు, నైరూప్య ధ్యానం మధ్యలో, ఆయన నిర్వాణానికి చేరుకున్నారు, సంపూర్ణంగా, ఎటువంటి అంతరాయం లేకుండా, ప్రతిబంధకం లేకుండా, అనంతం , ఉత్తమ విజ్ఞానం , సహజవిజ్ఞానం కేవలా అని పిలిచే దాన్ని పొందాడు. 
 
జైనులు ధ్యానం సాధనను సూచించడానికి సామే (సమయం) నుండి తీసుకున్న ప్రాక్రిత్ భాషలోని ఒక పదం, సమయికా అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. సమయికా యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం ఏమిటంటే ఒక "స్థిరమైన మార్పు" ఉండే మానవుడు జీవుడు రోజువారీ అనుభవాల్లో రాణించడంగా చెప్పవచ్చు , అభ్యాసకుడు "ఆత్మ"లో "మార్పులేని" యథార్థంతో గుర్తించడానికి అనుమతిస్తుంది. ప్రస్తుత సమయాన్ని గడిచిన పోయిన కాలం , భవిష్యత్తు కాలానికి మధ్య బిందువుగా భావిస్తే, సమాయికా అనేది అన్ని జీవులకు ఉండే సహజ స్వభావం ఆత్మను ఆస్వాదిస్తూ, ఈ సమయంలో సంపూర్ణ జాగ్రత్తతో, హెచ్చరికతో , స్పృహతో ఉండాలనే అర్ధాన్ని ప్రబోధిస్తుంది. సమాయికీలో జీవించడాన్ని వర్తమానకాలంలో జీవించడం అని సూచిస్తారు. సమాయికా జైనులు అభ్యసించే ఒక ప్రత్యేక ఎనిమిది రోజుల కాలవ్యవధి పర్యుషానా సమయంలో ఒక ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంటుంది. సమేయికా యొక్క ప్రధాన లక్ష్యాల్లోని ఒకటి ఏమిటంటే సమదృష్టి నాణ్యతను బోధించడంగా చెప్పవచ్చు. ఇది అనుగుణమైన ఆధ్యాత్మికతతో అప్రమత్తంగా ఉండటాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. సమాయయికా అనేది అన్ని జైన్ విభాగాలు , సంఘాల్లో సాధన చేస్తారు.

ఉత్తరధయాయానా సూత్రాలో, మహావీరుడు ధ్యానం యొక్క పలు ప్రయోజనాలు వివరించాడు: 

జైన్ స్వెతాంబప్ టెరాపంథ్ విభాగం యొక్క 10వ ముఖ్యాధికారి ఆచార్య మహాప్రజ్ఞ 1970ల్లో ప్రెక్షా ధ్యానం అని పిలిచే ఒక మంచి నిర్వాహక ధ్యానం పద్ధతిని రూపొందించాడు. దీనితో, అతను పురాతన జైన్ పవిత్ర గ్రంథాల్లో లభించిన జైన్ ధ్యానం పద్ధతులను పునఃఆవిష్కరించాడు. ఈ వ్యవస్థలో శ్వాస, శరీరం యొక్క అవగాహన, అతీంద్రియ కేంద్రాలు, అతీంద్రియ వర్ణాలు, ధ్యానం విధానాల ఆలోచన , ఆచరణలు ఉంటాయి, ఇవి వ్యక్తిగత పరిణామ విధానాన్ని ప్రారంభిస్తాయి. కొన్ని ముఖ్యమైన ధ్యాన నేపథ్యాల్లో ఇవి ఉన్నాయి - అశాశ్వతత్వం, ఒంటరితనం, దాడికి అనువైనది. ఇది అస్తితంలోని లోతైన స్థాయిలను చేరుకోవడానికి , శుద్ధీకరణను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది. క్రమబద్ధమైన సాధన విముక్త వ్యవస్థను శక్తివంతం చేస్తుందని , ముసలితనాన్ని, కాలుష్యం, వైరస్‌లు, వ్యాధుల నిరోధానికి సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుందని నమ్ముతారు. ధ్యానం సాధన అనేది మతపరమైన సన్యాసుల రోజువారీ జీవనంలో ముఖ్యమైన భాగం చెప్పవచ్చు.

*కాయోసార్గ్* పద్ధతిని పలు జైనులు బాగా ఉపయోగపడే పద్ధతిగా అవలంభిస్తున్నారు. ఇది అధిక స్థాయి స్వీయ జాగృతితో సంపూర్ణ విశ్రాంతిని అందించే విధానంగా చెప్పవచ్చు. తలంపు అనేది చాలా పురాతన , ముఖ్యమైన ధ్యాన పద్ధతిగా చెప్పవచ్చు. అభ్యాసకుడు నిగూఢ వాస్తవాలపై తీవ్రంగా ధ్యానం చేస్తారు. *ఆగ్నేయ విచాయ* లో, ఒకటి ఏడు నిజాలను ప్రతిబింబిస్తుంది - సజీవులు , అజీవులు, లోపలికి ప్రవహించడం, బానిసత్వం, నిరోధం , *కర్మల*ను తొలగించడం , విముక్తిలో తుది సమాపనం. *అపాయ విచాయ* లో, తప్పైన భావనలతో ధ్యానం చేస్తుంటే, మరొకరు జోక్యం చేసుకోవాలి, అది చివరికి సరైన భావనను అభివృద్ధి చేస్తుంది. *విపాక విచాయ* లో, ఒకటి *కర్మ* యొక్క ఎనిమిది కారణాలు , ప్రాథమిక రకాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. *సన్సాథాన్ విచాయ* లో, ప్రపంచం యొక్క బ్రహ్మాండత , ఆత్మ యొక్క ఒంటరితనం గురించి వివరించబడింది.

ఈ మతంలో *పిందాస్తా-ధ్యానం, పాదాస్తా-ధ్యానం, రూపాస్త-ధ్యానం, రూపతితా-ధ్యానం, సావిర్యా-ధ్యానం* మొదలైన ధ్యాన పద్ధతులు పలు ఉనికిలో ఉన్నాయి. *పాదాస్త ధ్యానం*లో *మంత్రాల* పై దృష్టి సారించారు. మంత్రం అనేది దైవం లేదా నేపథ్యాలపై ప్రధాన అక్షరాలు లేదా పదాల కలయిక అయ్యి ఉంటుంది. జైనమతంలో మంత్రాలతో కూడిన ఉత్తమ ఆచారం ఆచరణలో ఉంది. జైనమత అనుచరులు వారి విభాగాలు దిగంబర లేదా శ్వేతాంబర వాటితో సంబంధం లేకుండా మంత్రాలను అభ్యసిస్తారు. మంత్ర పఠనం అనేది జైన్ సన్యాసులు , అనుచరల దైనందిన జీవితంలో చాలా ముఖ్యమైన భాగంగా చెప్పవచ్చు. మంత్ర పఠనం బిగ్గరగా లేదా మనస్సులో నెమ్మదిగా మననం చేయవచ్చు.

### ఇస్లాం
ప్రతి ముస్లిం రోజుకు ఐదు పర్యాయాలు తప్పనిసరిగా ప్రార్థన చేయాలి. సూర్యోదయానికి ముందు ఒకసారి, మిట్ట మధ్యాహ్నం, మధ్యాహ్నం తర్వాత, సూర్యాస్తమయం తర్వాత , రాత్రి ఒకసారి చేస్తారు. ప్రార్థన సమయంలో, ముస్లిం ఖురాన్‌ను పఠిస్తూ, ధ్యానం ద్వారా దేవుడిపై దృష్టి సారిస్తాడు. అలాగే పరమాత్మ , సృష్టికి మధ్య బంధాన్ని బలోపేతం చేయడానికి , పునరుద్ఘాటించే దిశగా దిక్ర్ (అల్లాను స్మరించుకోవడం) చేస్తారు. ఆత్మ వాస్తవాన్ని గ్రహించే విధంగా అది మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది. వృత్తి సవాళ్లు, సామాజిక లేదా సంసార జీవిత సమస్యలు వంటివి ఉన్నప్పటికీ, అలాంటి ధ్యానం ఆధ్యాత్మిక ప్రశాతంత అనుభూతిని కొనసాగించే విధంగా సాయపడుతుంది.

ఇలా రోజుకు ఐదు పర్యాయాలు ప్రార్థన చేయడం ఆదర్శవంతమైన రీతిలో దానిని ఒకే ఒక్క , స్థిరమైన ధ్యానంగా మార్చడం ద్వారా మిగిలిన రోజంతా సత్ప్రవర్తనకు అది మార్గదర్శిగానూ , ప్రేరణగా పనిచేస్తుంది. చివరకి నిద్ర కూడా అలాగే భావించబడినప్పటికీ, అది స్థిరమైన ధ్యానం యొక్క మరో దశ అవుతుంది.

ఆధ్యాత్మిక మౌనమునకు స్వస్థత గుణం కలిగి ఉంటుందని , సమకాలీన పరిభాషలో చెప్పాలంటే *[[సృజనాత్మకత]]* మెరుగవడం. ఇస్లాంమత ప్రవక్త మహ్మద్ ఉపాసన , ధ్యానం ద్వారా సుదీర్ఘకాలం గడిపాడు. అలా చేస్తున్నప్పుడు, ఒకానొక సందర్భంలో అతను ఖురాన్ యొక్క దివ్యాదేశాలను స్వీకరించడం మొదలయింది.

దిగువ ముస్లిం మత ఆచారాలకు సంబంధించిన ధ్యాన పద్ధతులు లేదా సంప్రదాయాలు తెలుపబడినవి:

* *తాఫాకుర్* లేదా *[[తాడాబుర్]]*, వాచ్యంగా దీని అర్థం *[[విశ్వం]]లో ప్రతిబింబం* : దీనిని అధిక స్థాయి నుండి అంటే భగవంతుడి నుండి మాత్రమే ఉద్భవించే అభిజ్ఞా , మనోద్వేగభరిత అభివృద్ధి రూపంలో ప్రాప్తిని అనుమతిగా భావిస్తారు. దైవ స్ఫూర్తిని స్వీకరించే అనుభూతి హృదయం , తెలివిని మేల్కొల్పుతుంది , విముక్తి కలిగిస్తుంది, ఇటువంటి అంతర్గత పెరుగుదలను అనుమతించడం ప్రాపంచికంగా చెప్పవచ్చు, ఇది వాస్తవానికి అనంతం యొక్క నాణ్యతను ఆపాదిస్తుంది. ముస్లిం బోధనలు భగవంతునికి సమర్పించిన ఒకరిని పరీక్షించడం వలె జీవితాన్ని ముందుకు కొనసాగేలా చేస్తాయి. 
* సుఫీ ఆచారాల్లో ధ్యానం అనేది ఎక్కువగా మర్మమైన వ్యాయామాల ఒక వర్ణపటంపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఒక సంతతి నుండి మరొక దానికి మారుతూ ఉంది. ఇటువంటి పద్ధతులు, ప్రత్యేకంగా చాలా సాహసోపేతమైన ప్రక్రియలు చాలా పురాతనమైనవి, ఇది పరిశోధకుల మధ్య వివాదానికి దారితీసింది. ఉదాహరణకు, ప్రసిద్ధ అల్-ఘజాలీ అనుచరులు అయిన విస్తృత సమూహం ఉలెమా సాధారణంగా ఇటువంటి పద్ధతులు , దీక్ష యొక్క రూపాలకు కట్టుబడి ఉంటుంది, అద్భుతమైన Ibn తాయెమియాతో ఏకీభవించే ఇటువంటి మరొక సమూహం సాధారణంగా ఇటువంటి విధానాలను బిదాహ్ (అరబిక్: بدعة) లేదా సాధారణ నవప్రవర్తన వలె తిరస్కరించారు , ఖండించారు.

పలు సుఫీ ఆచారాలు బౌద్ధ ఆచారాల్లో కనిపించే రెండు సూత్ర విధానాల్లో ఒకదానికి దాని అభిజ్ఞా కారకంలో సమానంగా ఉండే ధాన్యం విధానాన్ని నొక్కిచెబుతుంది: అది ఏకాగ్రత పద్ధతి, దీనిలో అధిక-తీవ్రత , నిశిత దృష్టి సారించిన ఆత్మశోధనం ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, వోయాస్సి-షాహ్మాఘ్‌సౌడి సుఫీ క్రమంలో, ఇది మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, దీనిలో మురాకాబా తామర్కోజ్ రూపం తీసుకుంది, తర్వాత ఒక పెర్షియన్ పదం అర్థం *ఏకాగ్రత* సూచిస్తుంది.

### క్రైస్తవమతం
thumb|ఫ్రాంకోయిస్ సన్యాసి ధ్యానం
క్రైస్తవ మత సంప్రదాయాలు "ధ్యానం" రూపాలుగా పిలవబడే అనేక సాధనలు అనుసరిస్తున్నాయి. వీటిలో చాలా వాటికి సన్యాసి సంబంధమైన సంప్రదాయాలే మూలం. జపమాల, కేథలిక్కుమతం యొక్క ఆరాధన (మహాప్రసాదంపై దృష్టి సారించడం) లేదా తూర్పు పూర్వాచార పద్ధతిలోని హెసీఛాస్ట్ సంప్రదాయం వంటి సాధనలను వ్యక్తిగత వస్తువుపై ఏకాగ్రత సారించే తూర్పు ధ్యాన పద్ధతులతో పోల్చవచ్చు. క్రైస్తవ ధ్యానాన్ని ఒక విధమైన ప్రార్థనా పద్ధతిగా భావిస్తారు. హెసీఛాస్ట్ సాధనలో ఏసుక్రీస్తు ప్రార్థనా పారాయణ ఉంటుంది. "దేవుడి దయ , వ్యక్తి యొక్క స్వయంకృషి ద్వారా ఆత్మజ్ఞానంపై దృష్టి సారించబడుతుంది." ప్రార్థనను ఆత్మ ధ్యాన పద్ధతిగా ఫిలోకాలియాలో పేర్కొన్నారు. ఫిలోకాలియా అనే సాధన ద్వారా ఎలాంటి భావాలు లేని చివరకు ఆత్మ ప్రశాంతతను పొందే దిశగా థియోసిస్‌కు చేరుకోవచ్చు.

1975లో, సెయింట్ బెనిడిక్ట్ సన్యాసి జాన్ మెయిన్ సంప్రదాయబద్ధంగా అరమిక్ వాక్యం "మారనాథ" అంటే కొరింథియన్స్ , రివిలేషన్ రెండింటి చివర్లో పేర్కొన్న విధంగా "ఓ దేవుడా, రమ్ము", అని అర్థమున్న ఒక ప్రార్థనా వాక్యాన్ని పునరుక్త పారాయణ చేసే విధంగా ఒక ధ్యాన పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాడు. మెయిన్ కార్యకలాపాలను కొనసాగించడానికి 1991లో క్రైస్తవ ధ్యాన ప్రపంచ సమాజం స్థాపించబడింది. క్రైస్తవ ధ్యానాన్ని బోధించడం అనేది "చర్చి జీవితంలో క్రైస్తవ విశ్వాసం యొక్క ఆలోచనాత్మక పరిమాణాన్ని పునరుద్ధరించే మహా కార్యంలో భాగం" అని సమాజం అభిప్రాయపడింది.

పవిత్రగ్రంథాల ఆధారంగా జోషువా ఓల్డ్ టెస్టామెంట్ పుస్తకం ఒక విధమైన ధ్యాన పద్ధతిని సూచించింది. "ఈ పుస్తక శాసనాన్ని నోటి నుంచి జారవిడవొద్దు. దీనిపై రేయింబవళ్లు ధ్యానం చెయ్యి. తద్వారా ఇందులోని ప్రతి విషయాన్ని చేయడానికి నీవు చాలా జాగ్రత్త వహించగలవు. ఫలితంగా నీవు భాగ్యవంతమైన , విజయవంతమౌతావు" (జోషు 1:8). బైబిలు పదం స్మతి చేసుకోవడమనేది ఎందుకు పలువురు బైబిలు సంబంధిత క్రైస్తవుల్లో ఒక సాధనగా మారడానికి గల కారణాల్లో ఇదొకటి.

చారిత్రాత్మకంగా క్వాకర్లు లేదా రిలీజియస్ సొసైటీ ఆఫ్ ఫ్రెండ్స్‌లో సాధారణ ప్రార్థన విధానం సామూహిక నిశ్శబ్ద ప్రార్థన లేదా ధ్యాన రూపంలో ఉండేది. ఇందులో ఏసుక్రీస్తు ఆత్మ శక్తిపై దృష్టి పెట్టడం, ముద్ర కోసం వేచి ఉండటం , అందులోని సూక్ష్మ శబ్దం వినడం కోసం ప్రయత్నిస్తారు. మంత్రోచ్ఛారణల ద్వారా ఇది ప్రతిఫలించే అవకాశం సందేహాస్పదంగా ఉంటుంది.
### యూదు మతం
యూదు మతంలో కొన్నివేల సంవత్సరాలు క్రితమే ధ్యాన సాధన ఉండేది అనేదానికి రుజువు ఉంది. ఉదాహరణకు, తోరాహ్‌లో, వంశ మూలపురుషుడు ఇసాక్ తోటలో వెళ్ళుతున్నట్లు "לשוח" (*లాసౌక్* ) పేర్కొన్నాడు-ఈ పదాన్ని మొత్తం వ్యాఖ్యాతలు ధ్యాన సాధన యొక్క కొన్ని రకాలుగా అర్థం చేసుకున్నారు (జెనెసిస్ 24:63), అభ్యాసకుడు అయ్యి ఉండవచ్చు.

ఇదే విధంగా, ప్రవక్తకు ధ్యానం అనేది చాలా ముఖ్యమైనదని తెలుపుతూ టానాచ్ (హిబ్రూ బైబిల్)లో కూడా సూచనలు ఉన్నాయి. పురాతన చికిత్సలో, ధ్యానానికి రెండు హిబ్రూ పదాలు వివరించబడ్డాయి: *హాగా* (), దీని అర్థం *నిట్టూర్పుకు* లేదా *గొణుగుడు*, అలాగే *ధ్యానం చేయడానికి* , **' (), దీని అర్థం ''గాఢాలోచన కోసం'' లేదా ''ఒకరి మనస్సులో అభ్యసించండి'' .

యూదుల మర్మమైన సంప్రదాయం [[కబ్బాలాహ్|కబ్బాలాహ్‌లో]] అనేది అంతర్గతంగా ఒక ధ్యాన రంగం అధ్యయనం ఉంది. [[తాల్మడ్]] ప్రవక్త కంటే విద్వాంసుడి ప్రయోజనాలను సూచిస్తుంది, అతని ఆకళింపు మానసిక గ్రహణశక్తిని శక్తివంతం చేసే మేధో, సంభావిత రూపాలను పొందుతుంది , ఇతరులకు వివరించవచ్చు. విద్వాంసునితో పోలిస్తే ప్రవక్త యొక్క ప్రయోజనం ఏమిటంటే వారి అవలీలగా తెలుసుకునే దృష్టి యొక్క తారకంలో ఉంటుందని తెలుస్తుంది. మర్మమైన దివ్యవార్త యొక్క ప్రవీణతలను సంభావిత నిర్మాణాల్లోకి తేవడం ద్వారా ఉత్తమ ప్రదీపనాన్ని పొందవచ్చు. ఉదాహరణకు, [[ఇసాక్ లూరియా]] 16వ శతాబ్దంలో కబ్బాలాహ్ యొక్క కొత్త సిద్ధాంతాలను బహిర్గతం చేశాడు, అది వాటి బోధనలను ఒక కొత్త వ్యవస్థలోకి ప్రోత్సహించబడ్డాయి , పునఃక్రమీకరించబడ్డాయి. అయితే, అతను అతని బోధనలను రచించలేదు, బదులుగా అతని ప్రియ శిష్యుడుచే అవి సేకరించబడి, అనువదించబడ్డాయి. ఆధ్యాత్మక రంగంలోకి "ఆత్మ ఔన్నత్యం"గా కబ్బాలిస్టిక్ సంప్రదాయంలో పిలవబడే ఒక మర్మమైన ఎదుర్కోలు తర్వాత, ఇసాక్ లూరియా అతను అనుభవించిన అన్ని విషయాలు వివరించడానికి 70 సంవత్సరాలు పడుతుందని చెప్పాడు. కబ్బాలాహ్ అభివృద్ధి చేసిన అతని బోధనలు విజయవంతమైన సంభావిత రూపం , తాత్విక వ్యవస్థలు వలె పరిణామం చెందాయి. అయితే, "స్వీకరించడానికి" అని అర్థం కలిగిన కబ్బాలాహ్ పేరుతో అనువర్తించబడింది, దాని వివరణ కర్తలు మాట్లాడుతూ, దీని బోధనలను అర్థం చేసుకోదల్చిన విద్యార్థులకు పరిజ్ఞాన నిర్మాణాలను ప్రకాశింపచేసే , వ్యక్తిగతీకరించే ఒక ఆధ్యాత్మిక సులభ స్వీకరణ అవసరమని తెలిపారు.

కబ్బాలాహ్‌ను నేర్చుకోవడానికి అనుగుణంగా కబ్బాలిస్ట్‌కి వలె ఇవి సాంప్రదాయిక ధ్యాన విధానాలు, వీటి అధ్యయనం యొక్క ముఖ్యమైన ప్రయోజనం ఏమిటంటే దేవుడిని అర్థం చేసుకోవడం , దర్శించడాలను చెప్పవచ్చు. ప్రామాణిక పద్ధతుల్లో దేవుని మానసిక చిత్రణం అనేది నిర్దిష్ట ముగింపులను పొందడానికి ఆత్మ దాని ద్వారా పోవడానికి అనుమతిస్తుంది. ప్రారంభ యూదుల మార్మిక వాదంలో బాగా ప్రజాదరణ పొందిన ధ్యానంలో ఒకటి ఏమిటంటే /R-K-B/ మూలం నుండి [[మెర్కాబాహ్]] యొక్క పనిగా అంటే "రథం" (దేవుని యొక్క) చెప్పవచ్చు.

ఆధునిక యూదుల సాధనలో బాగా జనాదరణ పొందిన ధ్యాన సాధనాల్లో ఒకదానిని "[[హిట్బోడెబిట్]]" (התבודדות, ప్రత్యామ్నాయంగా "హిస్బోడెడస్" వలె లిప్యంతరీకరణంగా చెప్పవచ్చు) , [[కబ్బాలిస్టిక్]], [[హాసిడిక్]] , [[ముస్సార్]] రచనల్లో, ప్రత్యేకంగా రబ్బీ [[నాచ్మాన్ ఆఫ్ బ్రెస్లావ్]] యొక్క హాసిడిక్ పద్ధతిలో వివరించబడింది. ఈ పదం హిబ్రూ పదం "బోడెడ్" (בודד), నుండి తీసుకోబడింది, దీని అర్థం ఒంటరితనం. హాసిడిక్ వ్యవస్థ అనేది "హిస్బోనెనుస్" యొక్క [[హాబాడ్]] పద్ధతి, అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది "బిన్హా", హిబ్రూలో [[సెఫిరాహ్‌]]కు సంబంధించింది. ఈ విధానం ఒక మర్మమైన విషయాన్ని ఒకరికి పూర్తిగా అర్థం అయ్యేలా చేయడానికి విశ్లేషణాత్మక ప్రతిబింబ విధానంగా చెప్పవచ్చు.

=== నూతన యుగం ===
నూతన యుగ ధ్యానాలు తరచూ యోగా, హిందూ మతం , బౌద్ధమతాలు వంటి ప్రాచీన తాత్విక శాస్త్రం , అనుభూతి వాదంచే ప్రభావితం చేయబడుతున్నాయి, ఇప్పటికీ కొంత స్థాయిలో పాశ్చాత్య ప్రభావం ఉంది. పాశ్చాత్యదేశాల్లో, ధ్యానం ఆధ్యాత్మిక , నైతిక ఉపదేశాన్ని అందించడంలో క్రైస్తవమతం విఫలమైన కారణంగా దానికి విరుద్ధంగా సాంప్రదాయిక [[నమ్మకాల వ్యవస్థ]]కు వ్యతిరేకంగా యువత ప్రేట్రేగిన సమయంలో 1960ల , 1970ల్లో సామాజిక విప్లవంలో దాని ప్రధాన మూలాలున్నాయి. ప్రారంభ హిప్పీలచే సాధన చేయబడిన నూతన యుగ ధ్యానం అనేది మెదడు నుండి అన్ని ఆలోచనలను తీసివేసి, చేతన ఆలోచన నుండి విముక్తి అయ్యే దాని పద్ధతులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది తరచూ ఒక మంత్రాన్ని మళ్లీ మళ్లీ జపించడం లేదా ఒక వస్తువుపై దృష్టి సారించడం ద్వారా సాధించవచ్చు. 

పలు నూతన యుగ సమూహాలు ధ్యానాన్ని యోగాతో మిళితం చేశాయి, ఈ పద్ధతిలో మెదడు , శ్వాసపై నియంత్రణ అనేది గరిష్ఠ స్థాయి యోగాగా చెబుతారు. 
కొంతమందిచే "నూతన యుగానికి తండ్రి"గా సూచించే [[కార్లోస్ క్యాసానెడా]] ఉత్తర సోనోరా యొక్క టోల్టెక్ సన్యాసులు కీలకమైన ప్రార్థనా విధానం వలె "అంతర్గత వ్యాఖ్యను మజిలీ" లేదా ఒకరి గురించి ఆలోచనలను విస్మరించడం గురించి వ్రాశాడు. అతని బోధకుడు [[డాన్ జూన్ మాటుస్]] నిజానికి మెదడు లేదా అహం అనేది "విదేశీ వ్యవస్థాపన"గా , వ్యక్తికి బాధ కలగడానికి ఇదే కీలక కారకంగా నమ్మాడు. డాన్ జ్యూన్ "నిరంతర స్వీయ-పరిశీలన" అని పిలిచే దానిని నిలిపివేయడం ద్వారా ప్రతివారు ప్రపంచాన్ని ఎలా "చూడాలో" నేర్చుకున్నారు. దీనిని టెన్సెగ్రిటీని సాధన చేయడం ద్వారా మంత్రవిద్య గతాలను ఉపయోగించి కూడా సాధించవచ్చు.

=== సిక్కుమతం ===
[[సిక్కుమతం]]లో, [[సిమ్రాన్]] , [[నామ జపం]] మంచి ధ్యానాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి. ఇది భగవంతుని లక్షణాలపై సావధానత కోసం దృష్టి సారిస్తుంది. సిక్కులు శరీరంలో 10 'ద్వారాలు' ఉన్నట్లు విశ్వసిస్తారు; 'ద్వారాలు' అనేది 'చక్రాలు' లేదా శక్తి కేంద్రాలకు మరొక పదంగా చెప్పవచ్చు. అగ్ర శక్తి స్థాయిని పదవ ద్వారం లేదా దశమ్ ద్వార్ అని పిలుస్తారు. నిరంతరంగా ధ్యానాన్ని సాధన చేయడం ద్వారా ఈ స్థాయికి చేరుకున్న ఒక వ్యక్తికి ఈ అభిరుచి నడుస్తున్నప్పుడు, మాట్లాడుతున్నప్పుడు, తినేటప్పుడు, మేల్కొని ఉన్నప్పుడు , నిద్రిస్తున్నప్పుడు కూడా కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఒక అభ్యాసకుడు ధ్యానంలోని ఈ ఘనమైన స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు ఒక వ్యత్యాసమైన అభిరుచి లేదా రుచి ఉంటుంది, శరీరంలో లోపల , వెలుపలి కచ్చితమైన శాంతి , ప్రశాంతతను పొందుతారు.

ఒకరిలో ఉత్తమ భావాలను ధాన్యం మాత్రమే ప్రేరేపిస్తుందని, సిక్కు అనుచరులు కూడా భగవంతుని పేరుపై ధాన్యం ద్వారా ప్రేమ జనిస్తుందని విశ్వసిస్తారు. ఇవి మన చర్యల ద్వారా చిత్రీకరించబడతాయి. సిక్కుల ప్రథమ గురువు, గురు నానక్ దేవ్ జీ మానవులందరూ సమానమని బోధించాడు , అరణ్య ధ్యానం చుట్టూ తిరగకుండా బదులుగా ఒక గృహస్థు జీవితం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఉద్ఘాటించాడు, తర్వాత ఆ సమయంలో జనాదరణ పొందిన సాధనగా చెప్పవచ్చు. సంపూర్ణమైన సాధారణ గృహస్థు జీవితాన్ని గడపడం ద్వారా , మతంతో సంబంధం లేకుండా మానవులందరికీ ప్రేమను విస్తరించడం ద్వారా జీవితం , మరణం నుండి విముక్తి పొందగలమని గురు బోధించాడు. సిక్కు మతంలో కీర్తనలను ధ్యానంలో సహాయపడటానికి ముఖ్యమైన మార్గంగా భావిస్తారు , కొన్ని మార్గాల్లో ఇది కూడా ఒక రకమైన ఒక ధ్యానం వలె విశ్వసిస్తారు.

=== తావోయిజం ===
[[ఫైలు:Stage1.gif|thumb|"కాంతిని సేకరించడం", ది సీక్రెట్ ఆఫ్ గోల్డెన్ ఫ్లవర్ నుండి తాయోయిస్ట్ ధ్యానం]]
తావోయిజం‌లో పలు ధ్యానం , ఆలోచనాత్మక సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ''[[I చింగ్]]'', ''[[టాయో టి చింగ్]]'', ''[[చౌంగ్ ట్జె]]'' , ''[[టాయో సాంగ్‌]]'' లోని ఇతర పాఠాల్లో వారి సూత్రాలు పేర్కొన్నట్లు నిజానికి తెలిపింది; [[క్విగాంగ్]], [[నైగాంగ్]], [[ఇంటర్నల్ ఆల్కెమీ]], [[డాయోయిన్]] , [[జాన్ జుయాంగ్‌]]లు ధ్యానానికి సహాయంగా శ్వాస శిక్షణ అభ్యాసాల యొక్క పెద్ద, వైవిధ్యమైన శ్రేణిగా చెప్పవచ్చు, ఇవి తదుపరి [[చైనీస్ బౌద్ధమతం]] , [[సాంప్రదాయ చైనీస్ వైద్యం]] , [[చైనీస్]] అలాగే కొన్ని [[జపనీస్ మార్షిల్ కళ]]లపై మంచి ప్రభావాన్ని చూపించాయి. చైనీస్ యుద్ధకళ [[తాయ్ చి చువాన్|తాయి చి చౌన్]] అనేది మంచి ప్రజాదరణ గల తాయిస్ , [[నియో-కన్ఫూసియన్]] ధ్యానం [[టియా చి టూ]] నుండి పేరు తీసుకున్నారు , తరచూ "చలనంలో ధ్యానం" వలె సూచిస్తారు.

[[తాయిస్ట్]] [[అంతర్గత యుద్ధ కళలు]] తరచూ ప్రత్యేకంగా [[టాయి చి చౌన్‌]]ను చలన ధ్యానంగా భావిస్తారు. ఒక సాధారణ పదబంధం "నిశ్శబ్దంలో కదలిక" అనేది నిష్క్రియ క్యిగాంగ్‌లో శక్తివంతమైన కదలిక , కూర్చునే టాయోయిస్ట్ ధ్యానాన్ని సూచిస్తుంది; "నిశ్శబ్దంలో కదలిక"కి వ్యతిరేకంగా, టాయి చీ రూపంలో మానసిక ప్రశాంతత , ధ్యానం స్థాయిగా చెప్పవచ్చు.

=== ఇతరాలు ===

==== క్రిష్ణమూర్తి ప్రకారం ధ్యానం ====
[[జిడ్డు క్రిష్ణమూర్తి]] మెదడును మార్చే ఏదైనా వ్యవస్థ లేదా పద్ధతికి పూర్తిగా విరుద్ధంగా అర్థాన్ని ఇచ్చే ధ్యానం అనే పదాన్ని ఉపయోగించాడు. అతను ఇలా చెప్పాడు, "మనిషి తన ఆటంకాలు నుండి తప్పించుకోవడానికి, ధ్యానం యొక్క పలు రూపాలను కనుగొన్నాడు.  ఇవి కోరిక ఆధారంగా రూపొందినవి, విజయం కోసం పాటిస్తారు , వాదిస్తారు , ఆటంకాన్ని తెలియజేస్తారు , చేరుకోవడానికి కష్టపడతారు. ఈ చేతన, సమాలోచన ప్రయత్నం అనేది ఎల్లప్పుడూ అనుకూల మెదడు పరిమితుల్లో ఉంటుంది , దీనిలో స్వేచ్ఛ ఉండదు. ధ్యానం కోసం అన్ని ప్రయత్నాలు ధ్యానం యొక్క ఖండనలగా చెప్పవచ్చు. ధ్యానం అనేది ఆలోచనకు ముగింపుగా చెప్పవచ్చు. అప్పుడు మాత్రమే దీనికి సమయానికి మించిన వేరొక పరిమితి ఉంటుంది.” క్రిష్ణమూర్తికి, ధ్యానం అనేది ప్రస్తుత కాలంలో ఎంపిక లేని జాగృతిగా చెప్పవచ్చు. అతను ఇలా చెప్పాడు ".. మీ గురించి, మిమ్మల్ని తెలుసుకోవడం, మీరు నడిచే విధానం, తినే విధానం గురించి మీరు నేర్చుకున్నప్పుడు, మీరు చెప్పే ఊసులాట, అసహ్యం, అసూయ - ఎటువంటి ఎంపిక లేకుండా మీలోని వీటి అన్నింటి గురించి మీకు తెలిస్తే, అది ధ్యానంలో ఒక భాగం."

1984లో పిల్లలకు జిడ్డు క్రిష్ణమూర్తిచే ఇవ్వబడిన ప్రసంగంలో చలనచిత్రంలో నుండి తీసుకున్న రెండు ఉల్లేఖనాలు "ధ్యానం అంటే 'పరిమితి లేకుండా స్వేచ్ఛగా ఉండటం'". "ధ్యానం అనేది ఎటువంటి ప్రయత్నం లేనప్పుడు, ఎటువంటి వైరుధ్యం లేనప్పుడు మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది." 

==== జపమాలను ఉపయోగించి ధ్యానం ====
పలు మతాలు వాటి స్వంత ప్రార్థన పూసలు ఉన్నాయి. అధిక ప్రార్థన జపమాలలు , క్రిస్టియన్ [[జపమాల]]లో ఒక త్రాడుతో కట్టుబడిన ముత్యాలు లేదా పూసలు ఉంటాయి. [[రోమన్ క్యాథలిక్ రోజరీ]] అనేది పది చిన్న పూసలతో ఐదు సెట్‌లు ఉండే ఒక జపమాలగా చెప్పవచ్చు. ప్రతి పది పూసల సెట్‌ను మరొక పూస వేరు చేస్తుంది. హిందూ [[జప మాల]]లో 108 పూసలు అలాగే [[జైన మతం]]లో, బౌద్ధ [[జుజూ]]లో కూడా అదే సంఖ్యలో ఉంటాయి. ముస్లిం [[మిష్బాహా]]లో 99 పూసలు ఉంటాయి. ప్రతి మతం యొక్క ప్రార్థనలు , నిర్దిష్ట ధ్యానాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి , నిర్దిష్ట పూసల సంఖ్యకు వేదాంత కారణాలు ఉన్నాయి. ప్రార్థన పూసలు వేర్వేరు వర్ణాల్లో, పరిమాణాల్లో , రూపాల్లో ఉండవచ్చు. అయితే, దీని ముఖ్య కారణం, మళ్లీ మళ్లీ ప్రార్థన , ధ్యానం చేయడానికి, ఇది అన్ని మతాల్లో ఇదే ఉపయోగం కోసం ఉపయోగిస్తారు, దీనిని ఒక ప్రార్థన ఉపకరణంగా భావిస్తారు.

== లౌకిక సంప్రదాయాలు ==
[[ఫైలు:Early Morning Meditation.jpg|thumb|శ్రీలంకలో సామూహిక ధ్యానం]]
మతపరమైన విషయం లోపించిన ధ్యానం యొక్క రూపాలు శారీరక , మానసిక ఆరోగ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి పశ్చిమదేశాల్లో అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి:

* [[జాకబ్‌సన్ యొక్క ప్రగతిశీల కండరాల విశ్రాంతి]] అనేది ప్రారంభ 1920ల్లో అమెరికా వైద్యనిపుణుడు [[ఎడ్మండ్ జాకబ్‌సన్‌]]చే అభివృద్ధి చేయబడింది. జాకబ్‌సన్ కండరాల ఒత్తిడి ఆరాటంతో సంభవిస్తుంది కనుక, కండరాల ఒత్తిడికి విశ్రాంతిని ఎలా పొందాలో నేర్చుకోవడం ద్వారా ఆరాటాన్ని తగ్గించుకోవచ్చని వాదించాడు. 
* [[ఆటోజెనిక్ శిక్షణ]] అనేది 1932లో జర్మన్ వైద్యనిపుణుడు [[జానెస్ స్కుల్ట్‌జ్‌]]చే అభివృద్ధి చేయబడింది. స్కుల్ట్‌జ్ యోగా , ధ్యానంలో పద్ధతులకు సమాంతరాలను ఉద్ఘాటించాడు; అయితే, ఆటోజెనిక్ శిక్షణ అనేది ఏదైనా మార్మిక వాదం లోపించడంగా చెప్పవచ్చు. 
* ఆస్ట్రేలియా వైద్యనిపుణుడు [[Dr ఐన్సలై మీయరెస్]] 1960ల్లో ''రిలీఫ్ విత్అవుట్ డ్రగ్స్'' అనే పేరుతో ఒక సృజనాత్మక రచనను ప్రచురించాడు, దీనిలో అతను ఆరాటం, ఒత్తిడి , దీర్ఘకాల నొప్పి వంటి వాటితో పోరాడటానికి హిందు సంప్రదాయాలు ఆధారంగా సాధారణ, లౌకిక విశ్రాంతి పద్ధతులను సిఫార్సు చేశాడు. 
* [[హార్వార్డ్ వైద్య కళాశాల]] [[హెర్బెర్ట్ బెన్సన్]] [[అతింద్రీయ ధ్యానం]] , [[టిబెటన్ బౌద్ధమతం]]తో సహా పలు అనుశాసనాల నుండి సాధకులపై పలు వైద్యచికిత్స పరీక్షలను నిర్వహించాడు. 1975లో, బెన్సన్ ''ది రిలాక్సేషన్ రెస్పాన్స్'' అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని ప్రచురించాడు, దానిలో అతను విశ్రాంతి కోసం ధ్యానం యొక్క తన స్వంత సంస్కరణను వివరించాడు. 
* [[పాల్ విల్సన్‌]]చే 1999 పుస్తకం ''ది కామ్ టెక్నిక్: మెడిటేషన్ విత్అవుట్ మేజిక్ ఆర్ మైస్టిసిజమ్‌''లో లౌకిక ధ్యానం యొక్క రూపంలో ఒక చర్చ , సూచన ఉన్నాయి. 
* 1950ల నుండి మెదడు లోతైన స్థాయికి ప్రవేశించడానికి మార్గం వలె పలు పరిశోధకులుచే [[బయోఫీడ్‌బ్యాక్]] ప్రయత్నించబడింది. 
* [[సహజ ఒత్తిడి ఉపశమనం]] అనేది ఒక నిశ్శబ్ద మంత్రాన్ని ఉపయోగించే ధ్యానం యొక్క ఒక రూపంగా చెప్పవచ్చు. 
* [[ఆసెమ్ ధ్యానం]] అనేది 1966 నుండి స్కాంధినావియాన్ దేశాల్లో అభివృద్ధి చేయబడింది. ఇది జీవనశైలిలో మార్పు లేదా ఏదైనా నమ్మకపు వ్యవస్థని తీసుకోవల్సిన అవసరం లేని మతేతర పద్ధతిగా చెప్పవచ్చు. 
* ధ్యానం యొక్క నూతన రూపాలు దీర్ఘ-కాల సాధకుల [[ఎలక్ట్రోఎన్సెఫాలోగ్రఫీ]]తో అధ్యయనాల ఫలితాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. అధ్యయనాలు శ్రవణ సంబంధిత , దృశ్య సంబంధిత సంఘటనలకు [[పౌనఃపున్య]]-ఆధారిత ప్రతిస్పందన ఉనికిని తెలిపాయి. ఈ EEG కార్యాచరణ "పౌనఃపున్య-ఆధారిత ప్రతిస్పందన"గా పిలుస్తున్నారు ఎందుకంటే ఈ సంఘటనల ప్రాథమిక పౌనఃపున్యానికి దీని కాలవ్యవధి (సెకనుకు ఆవర్తనాలు) అనుబంధించబడింది. సాధారణంగా చెప్పాలంటే, ఉద్దీపనాలు 5 Hz అయితే, ఫలిత పరిమితి EEG అనుకూల సమయ-డొమైన్ సగటు ప్రోటోకాల్‌లను ఉపయోగించి ఒక 5 Hz పౌనఃపున్య-ఆధారిత ప్రతిస్పందనను ప్రదర్శిస్తుంది. ఇది ఇటువంటి ఆవిష్కరణలకు [[డ్రీమ్‌మెషీన్]] , [[బైనురల్ బీట్స్]] వలె సమర్ధనగా చెప్పవచ్చు.

== పాశ్చాత్య పద్ధతిలో ==
"ధ్యానం" యొక్క దాని ఆధునిక భావం భారతదేశంలో జనించిన యోగా ధ్యానాన్ని సూచిస్తుంది. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరిలో, [[ఉపాసకులు]] [[హిందూ మతం]], [[బౌద్ధమతం]], [[సిక్కుమతం]] , ఇతర [[భారతీయ మతాలు]] నుండి తీసిన పలు ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలను సూచించడానికి "ధ్యానం" అనే పదాన్ని వినియోగించారు. ఆ విధంగా, ఆంగ్ల పదం "meditation" ప్రత్యేకంగా ఏదైనా ఒక పదం లేదా సందర్భం వలె అనువదించబడలేదు , [[సంస్కృతం]] ''[[dhāraṇā]]'', ''[[ధ్యాన]]'', ''[[సమాధి స్థితి|సమాధి]]'' , ''[[భావన]]'' వంటి పదాలను అనువదించడానికి ఉపయోగించవచ్చు.


ధ్యానం అనేది ఒక మతపరమైన అవసరం కోసం కావచ్చు, కాని పాశ్చాత్య దేశాల్లో ఉపయోగించడానికి ముందు, ఇది [[యుద్ధ కళలు]] వంటి లౌకిక సందర్భంలో ఉపయోగించారు. ఉపాసకులతో ప్రారంభించి, [[యోగా]], [[నూతన యుగం]] , [[కొత్త ఆలోచన]] పద్ధతి వంటి పలు మతపరమైన , ఆధ్యాత్మిక పద్ధతులచే పాశ్చాత్యదేశాల్లో ధ్యానం ఆచరిస్తున్నారు, అలాగే క్రిస్టియానిటీలో పరిమితంగా మాత్రమే ఉపయోగిస్తున్నారు.


ధ్యానం పద్ధతులు మార్గదర్శకం , మనస్తత్వ చికిత్స యొక్క పాశ్చాత్య సిద్ధాంతలచే కూడా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. ఉపశమన శిక్షణ రోజువారీ ఒత్తిళ్ల నుండి మానసిక , కండరాల ఉపశమనాన్ని సాధించడంలో సహాయపడుతుంది. జాకబ్‌సన్ ప్రారంభ ప్రగతిశీల ఉపశమన పద్ధతిని అభివృద్ధి చేసి ప్రజాదరణను పొందాడు. ఈ పద్ధతులు ఇతక ప్రవర్తనా పద్ధతులకు సంబంధించి ఉపయోగిస్తారు. నిజానికి [[క్రమపద్ధతి గ్రాహకత తగ్గించడం]]తో ఉపయోగిస్తారు, ఉపశమన పద్ధతులు ఇప్పుడు ఇతర వైద్యచిక్సిత సమస్యల కోసం ఉపయోగిస్తున్నారు. ధ్యానం, వశీకరణ , బయోఫీడ్‌బ్యాక్-ప్రేరిత ఉపశమనం అనేవి ఉపశమన శిక్షణతో ఉపయోగించి కొన్ని పద్ధతులుగా చెప్పవచ్చు. EMDRలోని (షాపిరోచే అభివృద్ధి చేయబడింది) ఎనిమిది అవసరమయ్యే భాగాల్లో ఒకటి, ప్రతి విభాగంలో తుదికి తగినంత సన్నిహితంగా తీసుకుని రావడం, అలాగే ధ్యానంతో సహా ఉపశమన పద్ధతులను ఉపయోగాన్ని తెలియచేస్తుంది. ప్రవర్తనా చికిత్సకు సాంకేతిక పరిశీలనాత్మక విధానం మల్టీమోడల్ చికిత్స కూడా వ్యక్తిగత చికిత్సలో ఉపయోగించే పద్ధతి వలె ధ్యానాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. 



[[మనస్తత్వ శాస్త్రం]] , [[భౌతిక శాస్త్రం]] ప్రకారం, ధ్యానం అనేది [[స్పృహ అస్థిర స్థితి]]ని ప్రేరేపిస్తుంది , ఈ సందర్భంలో దీని ముఖ్య లక్ష్యంగా ధోరణుల పరివర్తనానికి , ఉత్తమ [[రక్త కణాల]] ఆరోగ్యానికి ఆధ్యాత్మిక [[విశదీకరణ]]ను సాధించడానికి తెలియజేయబడింది.

== శారీరక భంగిమలు ==
[[ఫైలు:7BrahmanMH.jpg|thumb|అర్థ-కమలాసనం.]]
వేర్వేరు ఆధ్మాత్మిక సంప్రదాయలు , వారి సంప్రదాయాల్లో వేర్వేరు అధ్యాపకులు ధ్యానానికి వేర్వేరు శారీరక భంగిమలను సూచిస్తారు లేదా సిఫార్సు చేస్తారు. కూర్చునే, వెల్లకిలా పడుకోనే , నిలబడే భంగిమలు ఉపయోగిస్తారు. పలు ప్రసిద్ధ భంగిమల్లో [[పద్మాసనం]]తో సహా పలు కాలు మీద కాలు వేసుకుని కూర్చున్న భంగిమలు ఉన్నాయి.

=== వెన్నెముక ===
అధిక ధ్యానం సంప్రదాయాలు [[వెన్నెముక]]ను "నిటారుగా" ఉంచాలని అంటే సాధకులు తలవంచుకూడదని బోధిస్తుంది. ఇది తరచూ కొంత మంది "ఆధ్యాత్మక శక్తి", "ప్రాణాధారమైన శ్వాస", "జీవన శక్తి" అని పిలిచే (సంస్కృతం ''[[ప్రాణ]]'', చైనీస్ ''[[క్వి]]'', లాటిన్ ''స్పిర్చ్యుస్'' ) లేదా [[కుండలిని|కుండలినీ]] యొక్క ప్రసరణను ప్రోత్సహించడానికి మార్గంగా వివరించబడింది. కొన్ని ఆచారాల్లో, సాధకుడు ఒక చదునైన పాదంతో కుర్చీలో కూర్చోవచ్చు ([[నూతన ఆలోచన]]లో వలె); ఒక బల్లపై కూర్చోంటారు ([[సాంప్రదాయకమైన క్రిస్టియానిటీ]]); సంపూర్ణ ఆలోచనలతో నడుస్తారు ([[థెరావాడా]] బౌద్ధమతంలో వలె). కొన్ని సంప్రదాయాలు సౌకర్యం కోసం, సౌలభ్యం కోసం లేదా ఆధ్యాత్మిక కారణాల కోసం పాదరక్షలు లేకుండా చేయాలని సూచిస్తాయి.


[[కుండలినీ యోగా]]కి సంబంధించిన వాటి వలె ఇతర సంప్రదాయాల్లో తక్కువ లాంఛనప్రాయ విధానాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఈ సంప్రదాయాల్లో ప్రాథమిక సాధన అనేది ఒక సాంప్రదాయ భంగిమలో నిశ్శబ్దంగా కూర్చోవడాన్ని చెప్పవచ్చు, వారు [[క్రియల]] - తక్షణ యోగా భంగిమలు, శ్వాస తీసుకునే నమూనాల్లో మార్పులు లేదా మానసిక స్థితి లేదా డోలనం వంటి మళ్లీ మళ్లీ చేసే శారీరక కదలికలు మొదలైన వాటి సాధ్యతను ఉద్ఘాటిస్తున్నాయి. ఇవి సాధకుడు ధ్యానంలో కూర్చున్నప్పుడు సహజంగా ఉద్భవిస్తాయి , వీటిని ఖండించరాదు బదులుగా శరీరంలో సహజ శక్తి ప్రసరణ మెరుగుపడటానికి వారికి వారే వ్యక్తపరచడం కోసం అనుమతించాలి. ఇది [[నాడులు|నాడులను]] శుద్ధీకరిస్తుందని , చివరికి ధ్యానం సాధనను తీవ్రంగా చేస్తుందని చెబుతారు.

=== ముద్ర/హస్తం ===
[[ఫైలు:Walking meditation.jpg|thumb|left|థాయ్‌లాండ్‌లోని సుఖోథాయ్‌లో బాస్-ఉపశమనం, నడస్తూ చేసే ధ్యానం సమయంలో సన్యాసులు]]
పలు చేతి-సంజ్ఞలు లేదా [[ముద్ర]]లు నిర్ణయించబడ్డాయి. వీటికి వేదాంత ప్రకారం అర్థం ఉంది. లేదా వాస్తవానికి యోగా తత్త్వ శాస్త్రం స్పృహపై ప్రభావం చూపుతుంది. ఉదాహరణకు, ఒక సాధారణ బౌద్ధమతస్థుడు చేతి-స్థానం ఏమిటంటే చేతి బ్రొటనవేలు తాకుతూ ఎడమ చేతిపై కుడి చేతి ఉంచిన భంగిమలో (బుద్ధుని బిక్షపాత్ర వలె) ధ్యానం చేస్తారు.

=== నేత్రాలు ===
అధిక ధ్యానం సంప్రదాయాల్లో, కనులు మూసుకుంటారు. [[జెన్]] వంటి కొన్ని పాఠశాలలో, కనులను కొంతవరకు మూసి, కొంతవరకు తెరిచి ఉంచి క్రిందికి చూస్తూ ధ్యానం చేస్తారు. [[బ్రహ్మ కుమారీలు]] వంటి ఇతర వాటిలో, కనులను పూర్తిగా తెరిచి ఉంచుతారు.


తరచూ ఒక ధ్యానం స్థితికి చేరుకోవడానికి సహాయంగా బలంగా శ్వాస పీల్చడం, గొణగడం లేదా జపించడం వంటి మళ్లీ మళ్లీ చేసే విధులను కొంత మంది వ్యక్తులు ఉపయోగిస్తారు.


కనులను మూసుకుని చేసే సుఫీ ధ్యానాన్ని (మురాక్వాబా) [[వరూధ్]] అని పిలుస్తారు, కనులు తెరిచి చేసే ధ్యానాన్ని [[షాహూద్]] లేదా [[ఫాథా]] అని పిలుస్తారు.

===దృష్టి ,తీక్షణంగా చూడటం ===
ఉమ్మడి ప్రభావం కనిపించని సందర్భాల్లో కూడా, తరచూ ఇటువంటి వివరాలు ఒకటి కంటే ఎక్కువ మతాలచే పంచుకోబడతాయి. ఉదాహరణకు, "నాభిని చూడటం", దీనిని పాశ్చాత్య ఛాందసత్వంలో స్వీకరించారు, అలాగే చైనీస్ [[క్విగాంగ్]] సాధనలో కూడా ఉపయోగిస్తున్నారు. మరొకటి శ్వాసక్రియపై దృష్టి సారించడం, ఇది చాంధసత్వ క్రిస్టియానిటీ, [[సూఫీమతం]] , పలు భారతీయ సంప్రదాయాల్లో కనపడుతుంది. [[నరదృష్టి]]కి నల్లరాయి అయినా పగులుతుందని నానుడి.ఇరుగు దిష్టి, పొరుగు దిష్టి.నీ దిష్టి, నా దిష్టి....థూ.థూ..థూ అంటూ దిష్టి తీస్తారు.ఆటోలు, లారీల వెనకాల 'బురీ నజర్‌వాలా తెరా మూహ్‌ హో కాలా' (దిష్టి పెట్టేవాడా నీ ముఖం మాడా!) లాంటి వాక్యాలు రాస్తారు.'ఎవరి చూపు పడిందో ? పాడు కళ్లు,పాపిష్టి కళ్ళు వామ్మోఅని భయపడతారు. షట్చక్రవర్తులలో ఒకరైన నలమహారాజుపై శనీశ్వరుడి దృష్టి పడితే ఆయన రాజ్యం పోగొట్టుకుని, అడవులు పట్టి తిరగవలసి వచ్చిందట.నరుడి దృష్టిసోకితే నల్లరాయి కూడా పగులుతుందని సామెత . 
*[[దృష్టిదోషం]],[[చెడుచూపు]],[[దయ్యం చూపు]],[[దిష్టి]]కి విరుగుళ్ళు గా
ఎండు మిరపకాయలు, రాళ్ల ఉప్పు,నల్ల తాడు, నిమ్మకాయల దండ,పసుపు, సున్నం కలిపిన నీళ్లు,ఇంటి గుమ్మానికి వేళ్ళాడదీసిన గుమ్మడికాయ,తలుపుపై వెలసిన దెయ్యం బొమ్మ,కొత్త వాహనాలకి కట్టిన నిమ్మకాయల దండ,చంటి బిడ్డ నుదిటిపై పావలా కాసంత నల్లటి చుక్క,పెళ్లి కూతురి బుగ్గన కాటుక చుక్క,మెడలో తావీజు... పచ్చిమిరపకాయలు,ఈతాకుల చీపురు, పాత చెప్పు లాంటివి వాడుతారు.
హారతులివ్వడం, గుమ్మడికాయలు పగులగొట్టడం
భోజనం చేసేటప్పుడు హఠాత్తుగా ఎవరైనా వస్తే వారిని కూడా భోజనానికి కూర్చోమని చెప్పాలి. లేదా వారికి కనీసం ఏదైనా పండో, పానీయమో ఇవ్వాలి.
భోజనం వడ్డించుకున్న తర్వాత మొదటి ముద్ద తీసి కాకికి వే యడం లేదా భగవంతుని తల్చుకుని కన్నులకు అద్దుకుని తినడం..
కర్పూరం బిళ్లను చుట్టూ తిప్పి దానిని వెలిగించటం నుదుటన అగరుతో బొట్టు పెట్టడం, మొలతాడు కట్టడం, మెడలో ఆంజనేయస్వామి లేదా ఇతర దేవతా మూర్తుల ప్రతిమలను కట్టడం 
కొత్తదుస్తులు ధరించబోయే ముందు అందులోంచి ఒక దారం పోగు తీసి నిప్పులో పడేయటం లేదా ఆ వస్త్రం మూల కాటుకతో చుక్క పెట్టటం 
తినే ఆహార పదార్థాన్ని ఏడుమార్లు దిగదుడిచి దానిని కుక్కకు లేదా ఆవుకు తినిపించటం 
ఆంజనేయస్వామిని ఉపాసించడం, ఈశ్వరారాధన లేదా వీరభద్రుడు, కాలభైరవుడు, దుర్గ, కాళి, గౌరి తదితర దేవతలను ఆరాధించడం 
సంధ్యాసమయంలో దీపం పెట్టడం, అగరుబత్తులు వెలిగించడం సాంబ్రాణి ధూపం వేయడం 
కోడిగుడ్డును ఏడుసార్లు దిగదుడిచి నాలుగు వీధుల కూడలిలో ఉంచి దానిపై నీరు పోయడం
మంత్రాలు లిఖించిన తాయెత్తును తీసుకొచ్చి, దానిని పిల్లల జబ్బకు లేదా మెడలోకట్టటం (- డి.వి.ఆర్.భాస్కర్ సాక్షి 16.7.2011)

=== కాలు మీద కాలు వేసుకుని కూర్చోవడం ===
తగిన వ్యాయామం లేనప్పుడు అధిక సమయం కాలు మీద కాలు వేసుకుని కూర్చోవడం వలన (లేదా మోకాలుపై నిలబడటం) "సాధకుడి మోకాలు" అని పిలిచే [[సమర్థతా]] రోగాలు ఏర్పడవచ్చు. అధిక ధ్యాన సంప్రదాయాల్లో కాలు మీద కాలు వేసుకుని కూర్చోవల్సిన అవసరం లేదు.

== ఆరోగ్య అనువర్తనాలు , వైద్యచికిత్స అధ్యయనాలు ==

[[ఫైలు:Ss460-319-070-Buddha2-1.jpg|thumb|అంతర్గత తాక్సాంగ్ దృశ్యాలు, ఆలయ ప్రాంగణం, పద్మశాంభవ్ ధ్యానం చేసినట్లు విశ్వసించే గుహకు కొంచెం ఎగువన నిర్మించబడింది]]
శాస్త్రీయ అధ్యయనాలు ఒక సమీక్ష ఉపశమనం, కేంద్రీకరణం, జాగృతికి ప్రత్యామ్నాయ స్థితి, తార్కికమైన ఆలోచన నిలుపుదల , స్వీయ-పరిశీలన వైఖిరిని నిర్వహించడం వంటి వాటిని ధాన్యం యొక్క ప్రవర్తనా భాగాలు గుర్తించింది; ఇది [[జీవక్రియ]], హృదయ రేటు, [[శ్వాసక్రియ]], [[రక్త పోటు]] , మెదడు రసాయనాలును మార్చే శరీరంలోని జీవరసాయన , భౌతిక మార్పుల యొక్క ఒక హోస్ట్‌చే కలిసి ఉంటుంది. ధ్యానం అనేది [[ఒత్తిడి]] , [[బాధ]]ను తగ్గించే పద్ధతి వలె [[వైద్యచికిత్స అమర్పుల]]లో ఉపయోగిస్తారు. ధ్యానం అనేది ఒత్తిడిపై దాని ప్రభావాలు గురించి ప్రత్యేకంగా అధ్యయనం చేయబడింది.


2007 జూన్లో, యునైటెడ్ స్టేట్స్ [[నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ కాంప్లమెంటరీ అండ్ అల్టర్నేటివ్ మెడిసిన్]] [[ఆల్బెర్టా విశ్వవిద్యాలయం]] రుజువు-ఆధారిత సాధన కేంద్రంలో పరిశోధకులచే నిర్వహించబడిన ధ్యానం పరిశోధన స్థితి యొక్క ఒక స్వతంత్ర, బాగా-సమీక్షించిన, అధి భౌతిక విశ్లేషణను ప్రచురించింది. నివేదిక ధ్యానంలోని ఐదు విస్తృత వర్గీకరణల్లో 813 అధ్యయనాలను సమీక్షించింది: [[మంత్ర]] ధ్యానం, [[సంపూర్ణ ఆలోచనలతో ధ్యానం]], yoga, [[తాయి చీ]] , [[క్వి గాంగ్]]. ఈ నివేదిక "ధ్యానం సాధన యొక్క చికిత్స ప్రభావాలు ప్రస్తుత సాహిత్యం ఆధారంగా స్థాపించబడలేదు" , "ఆరోగ్య సంరక్షణలో ధ్యానం సాధనల ప్రభావాలపై సంస్థ నిర్ధారణలు లభ్యతలోని రుజువులు ఆధారంగా నిర్ణయించలేము. అయితే, ఈ రంగంలో మరింత పరిశోధన విలువను ఉద్ఘాటించడానికి అనుకూలమైన ఆవిష్కరణలతో సిద్ధాంతపరంగా శక్తివంతమైన పరిశోధన నుండి ఫలితాలు విశ్లేషించబడ్డాయి." అని పేర్కొంది.

== జనాదరణ పొందిన సృజనాత్మక రచనల్లో ==
ప్రజాదరణ పొందిన సాంస్కృతిక వనరుల్లో ధ్యానం యొక్క పలు రూపాలు వివరించబడ్డాయి. ప్రత్యేకంగా, [[ఫ్రాంక్ హెర్బెర్ట్]] యొక్క **డ్యూనే* ', [[స్టార్ ట్రెక్]], [[అర్టెమిస్ ఫౌల్]], [[స్టార్ వార్స్]], [[మాస్క్‌మ్యాన్]], [[జేమ్స్ హిల్టన్‌]]చే [[లాస్ట్ హారిజన్]] , [[స్టార్‌గేట్ SG-1]] వంటి [[శాస్త్ర మూలక కల్పనా సాహిత్య]] కథల్లో ధ్యానం యొక్క ఒకటి రూపం లేదా మరొక దాన్ని పాత్రలు సాధన చేస్తాయి. ధ్యానం అనేది [[జాక్ కెరౌయాక్]] యొక్క [[ది ధర్మ బూమ్స్]] వంటి బాహాటమైన నేపథ్యం గల నవలలు వలె కూడా కనిపిస్తుంది. సాధారణంగా, ఈ సాధనలు నిజ-ప్రపంచ ధ్యానం సంప్రదాయలచే ప్రోత్సహించబడ్డాయి, కాని కొన్నిసార్లు అవి వేర్వేరు పద్ధతులు , అవసరాలు ఉన్నాయి.

== గమనికలు ==


== ఉపప్రమాణాలు ==
<div class="references-small">

* ఆస్టిన్, జేమ్స్ H. (1999) *జెన్ అండ్ ది బ్రెయిన్: టూవర్డ్స్ యాన్ అండర్‌స్టాండింగ్ ఆఫ్ మెడిటేషన్ అండ్ కాన్సియస్నెస్*, కేంబ్రిడ్జ్: MIT ప్రెస్, 1999, ISBN 0-262-51109-6
* [[అజీమి]], ఖావాజా షామ్‌సుద్దీన్ అజీమి (2005) *మురాకాబా: ది ఆర్ట్ అండ్ సైన్స్ ఆఫ్ సుఫీ మెడిటేషన్* . హౌస్టన్: ప్లాటో, 2005, ISBN 0-9758875-4-8
* బెన్నెట్-గోలెమాన్, T. (2001) *ఎమోషనల్ ఆల్కేమీ: హౌ ది మైండ్ కెన్ హీల్ ది హార్ట్,* హార్మోనీ బుక్స్, ISBN 0-609-60752-9
* బెన్సన్, హెర్బెర్ట్ , మిరియామ్ Z. క్లిప్పెర్. (2000 [1972]). ది రిలాక్సేషన్ రెస్పాన్స్. విస్తృతంగా నవీకరించబడిన ఎడిషన్. హార్పెర్. ISBN 0-380-81595-8
* క్రావెన్ JL. (1989) *మెడిటేషన్ అండ్ సైకోథెరపీ.* కెనడియన్ జర్నల్ ఆఫ్ సైచారటీ. అక్టోబరు;34 (7):648-53. PubMed నైరూప్య PMID 2680046
* హాయెస్ SC, స్ట్రోసాహల్ KD, విల్సెన్ KG. (1999) *యాక్సెప్టెన్స్ అండ్ కమిట్‌మెంట్ థెరపీ* . న్యూయార్క్: గులిఫోర్ట్ ప్రెస్.
* కుట్జ్ I, బ్రేసెంకో JZ, బెన్సన్ H. (1985) *మెడిటేషన్ అండ్ సైకోథెరపీ: ఏ రేషనలే ఫర్ ది ఇంట్రిగేషన్ ఆఫ్ డైనమిక్ సైచోథెరఫీ, ది రిలాక్సేషన్ రెస్పాన్స్ అండ్ మైండ్‌ఫుల్నెస్ మెడిటేషన్* . అమెరికన్ జర్నల్ ఆఫ్ సైచారటీ, జన;142 (1):1-8. PubMed నైరూప్య PMID 3881049
* లాజర్, సారా W. (2005) "మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ రీసెర్చ్." ఇన్: మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ అండ్ సైకోథెరఫీ. జెర్మెర్ C, సియెగల్ RD, ఫ్లూటన్ P (eds.) న్యూయార్క్: గుయిల్డ్‌ఫోర్డ్ ప్రెస్.
* 
* మెట్జ్నెర్ R. (2005) మనోధర్మి, మనో విశ్లేషణ , వ్యసన మాదక ద్రవ్యాలు , స్పృహ స్థితులు. ఇన్ *మైండ్-ఆల్టెరింగ్ డ్రగ్స్: ది సైన్స్ ఆఫ్ సబ్జెక్టివ్ ఎక్స్‌పీరెయన్స్*, చాప్. 2. మిట్జ్ ఎర్లీవైన్, ed. ఆక్స్‌ఫర్డ్: ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్.
* మిర్‌అహ్మద్, సుఫీ ధ్యానం పేపర్‌బ్యాక్ యొక్క సయ్యద్ నూర్జాన్ ఉపశమన శక్తి కారణంగా: 180 పుటలు ప్రచురణకర్త: ఇస్లామిక్ సుప్రీమ్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ అమెరికా (2005 జూన్ 30) భాష: ఆంగ్లం
* నిర్మలానంద గిరి, స్వామి (2007) [https://web.archive.org/web/20100209085102/http://www.atmajyoti.org/med_om_yoga_download_1.asp ఓం యోగా: ఇట్స్ దీ థీరీ ఆఫ్ ప్రాక్టీస్] భగవద్గీత, పతాంజలిలోని యోగా సూత్రాలు , ఉపనిషత్తుల్లోని సాంప్రదాయిక ధ్యాన పద్ధతి లోతైన అధ్యయనం.
* పెరెజ్-డె-అల్బెనిజ్, అల్బెర్టో & హోమ్స్, జెరెమ్మీ (2000) మెడిటేషన్: కాన్సెప్ట్స్, ఎఫెక్ట్స్ అండ్ యూజెస్ ఇన్ థెరపీ. ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ సైకోథెరఫీ, 2000 మార్చి, వాల్యూ. 5 ఇష్యూ 1, p49, 10p
* షాలిఫ్, ఇలాన్ మొదలైనవారు (1989) [https://web.archive.org/web/20080822052515/http://www.etext.org/Psychology/Shalif/emotions *ఫోకసింగ్ ఆన్ ది ఎమోషన్స్ ఆఫ్ డైలీ లైఫ్* ] (Tel-Aviv: ఇటెక్స్ట్ ఆర్కైవ్స్, 2008)
* షాపిరో DH Jr. (1992) *అడ్వెర్స్ ఎఫెక్ట్స్ ఆఫ్ మెడిటేషన్: ఏ ప్రీలిమినరీ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఆఫ్ లాంగ్-టెర్మ్ మెడిటేటర్స్* . ఇంట్. జర్నల్ ఆఫ్ సైకోసమ్. 39 (1-4):62-7. PubMed నైరూప్య PMID 1428622
* [[సోగైల్ రింపోచే]], *ది టిబెటియన్ బుక్ ఆఫ్ లివింగ్ అండ్ డైయింగ్*, ISBN 0-06-250834-2
* [[టార్ట్, చార్లెస్ T.]], ఎడిటర్. *అల్టెరెడ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ కాన్స్‌సియనెస్* (1969) ISBN 0-471-84560-4
* [[త్రుంగ్పా, C.]] (1973) *కట్టింగ్ థ్రూ స్పిరిచ్యువల్ మెటరీయలిజం*, షాంభాలా సౌత్ ఆసియా ఎడిషన్స్, బోస్టన్, మాసాచ్యూసెట్స్.
* [[త్రుంగ్పా, C.]] (1984) *శ్యాంభాలా: ది సేక్రిడ్ పాథ్ ఆఫ్ ది వారియర్*, [[శ్యాంభాల్ డ్రాహన్ ఎడిషన్]], బోస్టన్, మాసాచ్యూసెట్స్.
* ఎర్హార్డ్ వోజెల్. (2001) *జర్నీ ఇన్‌టూ యువర్ సెంటర్*, నటరాజ్ పబ్లికేషన్స్, ISBN 1-892484-05-6
* వెన్నెర్, మెలిండా. "బ్రెయిన్ స్కాన్స్ రీవీల్ వై మెడిటేషన్ వర్క్స్." LiveScience.com. 2007 జూన్ 30
</div>

== మరింత చదవడానికి ==

* అజాన్ బ్రాహమ్, మైండ్‌ఫుల్‌నెస్ బ్లిస్ అండ్ బియాండ్. ISBN 978-0-87353-036-1.
* కూపెర్, డేవిడ్. A. *ది ఆర్ట్ ఆఫ్ మెడిటేషన్: ఏ కంప్లీట్ గైడ్* . ISBN 81-7992-164-6
* [[:en:Eknath Easwaran|ఈశ్వరన్, ఏక్‌నాథ్]]. [[:en:Passage Meditation|మెడిటేషన్]] ISBN 0-915132-66-4 కొత్త ఎడిషన్: *పాసేజ్ మెడిటేషన్* . ISBN 978-1-58638-026-7 (తెలుగు ఎడిషన్, డౌన్లోడ్ చేయవచ్చు: [[:en:Eknath Easwaran|ఈశ్వరన్, ఏక్‌నాథ్]] (1998). [https://archive.org/details/ekanatheshwarand019463mbp ధ్యానం (Meditation)] (Madhuranthakam Narendra, trans.). Chennai (?), India: Subashini Publishing. (196 pages) (printed in Chennai, India, by Nagarjuna Printers))
* [[క్రిష్ణమూర్తి, జిడ్డూ]]. *దిస్ లైట్ ఇన్ వన్‌సెల్ఫ్: ట్రూ మెడిటేషన్*, 1999, [[శ్యాంభాలా పబ్లికేషన్స్]]. ISBN 1-57062-442-9
* [[లాంగ్, బారే]]. *మెడిటేషన్: ఏ ఫౌండేషన్ కోర్స్ — ఏ బుక్ ఆఫ్ టెన్ లెసెన్స్* . ISBN 1-899324-00-3
* [[హార్ట్, విలియమ్]]. *ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్, విపాసానా మెడిటేషన్*, ISBN 0-06-063724-2, ISBN 978-0-06-063724-8
* మెయిచే, మెచెలె. *మెడిటేషన్ ఫర్ ఎవర్‌డే లివింగ్* . ISBN 0-9710374-6-9


* [[లెవిన్, మిచాల్]]. *మెడిటేషన్, పాత్ టూ డీపెస్ట్ సెల్ఫ్*, డోర్లింగ్ కిండెర్స్లే, 2002. ISBN 978-0-87353-036-1.
* [[గోయెంకా, S. N.]]. *మెడిటేషన్ నౌ: ఇన్నర్ పీస్ థ్రూ ఇన్నర్ విజ్‌డమ్*, ISBN 1-928706-23-1, ISBN 978-1-928706-23-6
* [[యోగానంద్, పరమహంస]]. *ఆటోబయోగ్రఫీ ఆఫ్ ఏ యోగి'' .

## బాహ్య లింకులు

* 

వర్గం:ఆధ్యాత్మికం