టోంగా

**టోంగా** ; అధికారికంగా టోంగా రాజ్యం ( Tongan ), ఓషియానియాలో భాగమైన పాలినేషియాలోని ఒక ద్వీప దేశం . ఈ దేశంలో 171 ద్వీపాలు ఉన్నాయి - వాటిలో 45 జనావాసాలు ఉన్నాయి. దీని మొత్తం ఉపరితల వైశాల్యం దాదాపు 750 kమీ2 (290 చ. మై.) , 700,000 kమీ2 (270,000 చ. మై.) కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో ఉంది. దక్షిణ పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో . As of 2021, జాన్సన్స్ ట్రిబ్యూన్ ఆధారంగా టోంగా జనాభా 104,494, వీరిలో 70% మంది ప్రధాన ద్వీపమైన టోంగాటాపులో నివసిస్తున్నారు. దేశం దాదాపు 800 kమీ. (500 మై.; 430 nmi) విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఉత్తరం-దక్షిణం. దీని చుట్టూ వాయువ్య దిశలో ఫిజి, వాలిస్ - ఫుటునా (ఫ్రాన్స్), ఈశాన్యంలో సమోవా, పశ్చిమాన న్యూ కాలెడోనియా (ఫ్రాన్స్), వనువాటు, తూర్పున నియు (సమీప విదేశీ భూభాగం), నైరుతిలో కెర్మాడెక్ (న్యూజిలాండ్) ఉన్నాయి. టోంగా అంటే దాదాపు.

టోంగాలో మొట్టమొదట దాదాపు 2,500 సంవత్సరాల క్రితం లాపిటా నాగరికత నివసించింది. పాలినేషియన్ స్థిరనివాసులు క్రమంగా టోంగాన్ ప్రజలుగా ప్రత్యేకమైన, బలమైన జాతిగా గుర్తింపు పొందింది. అలాగే పాపిటా ప్రజల ఈ ప్రాంతంలో భాష, సంస్కృతిని అభివృద్ధి చేశారు. వారు త్వరగా దక్షిణ పసిఫిక్ అంతటా శక్తివంతమైన స్థావరాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. టోంగాన్ విస్తరణ, వలసరాజ్యాల ఈ కాలాన్ని తుయ్ టోంగా సామ్రాజ్యం అని పిలిచారు. మొదటి టోంగాన్ రాజు ' అహో'ఇటు' పాలన నుండి, టోంగా ప్రాంతీయ శక్తిగా ఎదిగింది. సోలమన్ దీవుల ప్రాంతాలు, పశ్చిమాన న్యూ కాలెడోనియా, ఫిజి, నుండి సమోవా, నియు వరకు, తూర్పున ఆధునిక ఫ్రెంచ్ పాలినేషియాలోని కొన్ని ప్రాంతాల వరకు కూడా పసిఫిక్‌లోని పలి ప్రాంతాలను జయించి నియంత్రించిన తలసోక్రసీగా అది పాలించింది. 13వ శతాబ్దపు సమోవాన్ విప్లవం, 1616లో యూరోపియన్లు ఈ దీవులను కనుగొన్న తర్వాత కూడా పసిఫిక్ మీద దాని ఆర్థిక, జాతి, సాంస్కృతిక ప్రభావానికి తుయ్ టోంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

1900 నుండి 1970 వరకు టోంగాకు బ్రిటిష్ రక్షిత-రాష్ట్ర హోదా(బ్రిటిష్ ప్రొటెక్టెడ్ స్టేట్ స్టేటస్) ఉంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ స్నేహ ఒప్పందం ప్రకారం బ్రిటిష్ టోంగా విదేశాంగ వ్యవహారాలను చూసుకుంది. అయినప్పటికీ టోంగా తన సార్వభౌమత్వాన్ని ఏ విదేశీ శక్తికి వదులుకోలేదు. 2010లో టోంగా ర్ణయాత్మక అడుగు వేసి దాని సాంప్రదాయ సంపూర్ణ రాచరికం నుండి శాసనసభ సంస్కరణలు దాని మొదటి పాక్షిక ప్రాతినిధ్య ఎన్నికలకు మార్గం సుగమం చేసిన తర్వాత. సెమీ-రాజ్యాంగ రాచరికంగా మారింది.

టోంగా కామన్వెల్త్ ఆఫ్ నేషన్స్, ఐక్యరాజ్యసమితి, పసిఫిక్ దీవుల ఫోరం, చిన్న ద్వీప దేశాల కూటమిలో సభ్యదేశంగా ఉన్నది.

## పేరువెనుక చరిత్ర
టోంగాన్ తో సహా అనేక పాలినేషియన్ భాషలలో, టోగా పదం  ఫకటోంగా నుండి వచ్చింది. అంటే 'దక్షిణం వైపు' అని అర్థం. ఇది పశ్చిమ పాలినేషియా ద్వీప సమూహాలలో దక్షిణాన ఉన్న సమూహం కనుక ఈ ద్వీపసమూహానికి ఆ పేరు వచ్చింది .  టోంగా పదం హవాయి పదం kona కు (కొస) సజాతీయ పదం. దీని అర్థం 'లీవార్డ్', ఇది ʻ కోనా జిల్లా పేరుకు మూలం.

1773లో కెప్టెన్ జేమ్స్ కుక్ తన మొదటి సందర్శనలో ఇచ్చిన ఆత్మీయ స్వాగతం కారణంగా టోంగా పశ్చిమంలో "స్నేహపూర్వక దీవులు"గా ప్రసిద్ధి చెందింది. అతను వార్షిక ‘ఇనాసిʻ సమయానికి వచ్చాడు ఈ పండుగ తుయ్ టోంగా (ద్వీపాల చక్రవర్తి) కు ప్రథమ ఫలాలను విరాళంగా ఇవ్వడం మీద కేంద్రీకృతమై ఉంది. కాబట్టి అతనికి ఉత్సవాలకు ఆహ్వానం అందింది. హాస్యాస్పదంగా రచయిత విలియం మారినర్ ఆధారంగా రాజకీయ నాయకులు వాస్తవానికి సమావేశంలో కుక్‌ను చంపాలని కోరుకున్నారు. కానీ దానిని సాధించడానికి కార్యాచరణ ప్రణాళిక మీద వారు ఏకాంగీకారానికి రాలేకపోవడంతో అది కార్యరూపం దాల్చలేదు.

## చరిత్ర

టోంగా పురాణాల ఆధారంగా డెమీగాడ్ మౌయి సముద్రం నుండి ఒక ద్వీప సమూహాన్ని సృష్టించాడు. సృష్టించేసమయంలో మొదట కనిపించిన టోంగాటాపు, హాపాయ్ దీవులు, వావావు ఆధునిక టోంగాగా మారిన దానిలో కలిసిపోయాయి.

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు లాపిటా సంస్కృతి అని పిలువబడిన ఆస్ట్రోనేషియన్ మాట్లాడే సమూహం మెలనేషియా ద్వీపం నుండి సమోవా వరకు విస్తరించి, ఆపై క్రీ.పూ 1500 - క్రీ.పూ 1000 మధ్య టోంగాలో నివసించింది.  టోంగా మొదట ఎప్పుడు స్థిరపడింది అనే విషయంలో మేధావులు ఇప్పటికీ చర్చించుకుంటున్నారు, కానీ థోరియం డేటింగ్ క్రీ.పూ 888 నాటికి, క్రీ.శ 8 సంవత్సరాల క్రితం, స్థిరనివాసులు తొలి జనావాస పట్టణం నుకులేకాలో వచ్చారని నిర్ధారిస్తుంది.  టోంగా పూర్వ-సంబంధ చరిత్ర మౌఖిక చరిత్ర ద్వారా పంచుకోబడింది. ఇది తరం నుండి తరానికి అందించబడింది.

12వ శతాబ్దం నాటికి టోంగాన్లు, టోంగాన్ చక్రవర్తి తుయ్ టోంగా, మధ్య పసిఫిక్ అంతటా ఖ్యాతిని సంపాదించారు. – నియు, సమోవా, రోటుమా, వాలిస్, ఫుటునా, న్యూ కాలెడోనియా నుండి టికోపియా వరకు కొంతమంది చరిత్రకారులు ఆ కాలంలో తుయ్ టోంగా సామ్రాజ్యం ఉనికిలో ఉందని నిర్ధారించడానికి దారితీసింది. 15వ - 17వ శతాబ్దాలలో టోంగాలో అంతర్యుద్ధాలు జరిగినట్లు తెలుస్తుంది.

1616లో విల్లెం షౌటెన్ నాయకత్వంలోని డచ్ నౌక ఈండ్రాచ్ట్, వాణిజ్యంలో పాల్గొనే ఉద్దేశ్యంతో దీవులకు ఒక చిన్న పర్యటన చేసినప్పుడు టోంగాన్ ప్రజలు మొదటిసారి యూరోపియన్లను కలిశారు. తరువాత ఇతర డచ్ అన్వేషకులు వచ్చారు. వీరిలో జాకబ్ లె మైర్ (ఇతను ఉత్తర ద్వీపమైన నియువాటోపుటాపును సందర్శించాడు); అబెల్ టాస్మాన్ (ఇతను టోంగాటాపు, హాపాయ్‌లను సందర్శించాడు) 1643లో వచ్చారు. తరువాత గుర్తించదగిన యూరోపియన్ సందర్శకులలో 1773, 1774, 1777 లలో బ్రిటిష్ రాయల్ నేవీకి చెందిన జేమ్స్ కుక్ నావికులు ఉన్నారు; 1781 లో స్పానిష్ నేవీ అన్వేషకులు ఫ్రాన్సిస్కో మౌరెల్ డి లా రువా ; 1793 లో అలెశాండ్రో మలస్పినా ; 1797 లో మొదటి లండన్ మిషనరీలు ; 1822 లో వెస్లియన్ మెథడిస్ట్ మంత్రి రెవరెండ్ వాల్టర్ లారీ ఉన్నారు.

పాశ్చాత్య దేశాల నుండి వచ్చే తొలి సందర్శకులలో తిమింగల వేట పడవలలో వచ్చేవారు కూడా ఉన్నారు. ఈ నౌకలలో మొదటిది ఆన్ అండ్ హోప్, ఇది జూన్ 1799లో టోంగా దీవులలో కనిపించినట్లు నమోదుచేయబడింది.   1899లో చివరిగా తిమింగలం వేటను సాగించిన ఓడ

ఆల్బాట్రాస్ అని తెలిసింది. ఆ ఓడ నీరు, ఆహారం, కలపను తిరిగి సరఫరా చేయడానికి టోంగాకు చేరుకుంది. పాశ్చాత్యులు ఎక్కువగా సందర్శించే ద్వీపాలు అటా, 'యువా, హా'పాయి, టోంగాటపు, వావావు. కొన్నిసార్లు ఈ నౌకలలో సిబ్బందిగా పనిచేయడానికి టోంగాన్ పురుషులను నియమించేవారు. 1840లో యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఎక్స్‌ప్లోరింగ్ ఎక్స్‌పెడిషన్ టోంగాను సందర్శించింది.

1845లో తౌఫాహౌ అనే ప్రతిష్టాత్మక యువ టోంగాన్ యోధుడు, వ్యూహకర్త, వక్త టోంగాను ఒక రాజ్యంగా ఏకం చేశాడు. అతను ప్రధానంగా తు'యి కనోకుపోలు అనే బిరుదును కలిగి ఉన్నాడు. 1831లో మెథడిస్ట్ మిషనరీలచే సియోసి ("జార్జ్") అనే పేరుతో బాప్తిసం పొందాడు. 1875లో మిషనరీ షిర్లీ వాల్డెమార్ బేకర్ సహాయంతో ఆయన టోంగాను రాజ్యాంగ రాచరికం అని ప్రకటించాడు. అధికారికంగా పాశ్చాత్య రాజ శైలిని స్వీకరించాడు. "సెర్ఫ్‌లను" విముక్తి చేశాడు. చట్ట నియమావళి, భూమి స్వాధీనకాల నిర్ణయం, పత్రికా స్వేచ్ఛను పొందుపరిచాడు. అధిపతుల అధికారాన్ని పరిమితం చేశాడు..

1900 మే 18న బ్రిటన్‌తో జరిగిన స్నేహ ఒప్పందం ప్రకారం టోంగా ఒక రక్షిత రాష్ట్రంగా మారింది. యూరోపియన్ స్థిరనివాసులు, ప్రత్యర్థి టోంగాన్ నాయకులు తౌఫాహౌ తర్వాత రాజుగా వచ్చిన వ్యక్తిని తొలగించేందుకు విఫలయత్నం చేశారు. ఈ ఒప్పందం టోంగా మీద బ్రిటిష్ కాన్సుల్ (1901–1970) కంటే ఉన్నత శాశ్వత ప్రతినిధిని నియమించలేదు. బ్రిటన్ రక్షణలో, టోంగా తన సార్వభౌమత్వాన్ని నిలుపుకుంది. తన రాచరిక ప్రభుత్వాన్ని నిలుపుకున్న ఏకైక పసిఫిక్ దేశంగా నిలిచింది. టోంగా రాచరికం ఒకే కుటుంబం నుండి వంశపారంపర్య పాలకుల నిరంతర వారసత్వాన్ని అనుసరిస్తుంది.

1918లో న్యూజిలాండ్ నుండి ఓడ ద్వారా టోంగాకు తీసుకురాబడిన ఫ్లూ మహమ్మారి 1,800 మంది టోంగాన్లను చంపింది, మరణాల రేటు దాదాపు 8% చేరింది.

1965లో టోంగా రాణి మూడవ సలోట్ టుపౌ మరణించే ముందు ఏర్పాటు చేసిన ఏర్పాట్ల ప్రకారం స్నేహ ఒప్పందం, టోంగా రక్షణ స్థితి 1970లో ముగిసింది. బ్రిటిష్ సంబంధాల కారణంగా టోంగా 1970లో కామన్వెల్త్‌లో చేరింది ( మలేషియా, బ్రూనై, లెసోతో, ఎస్వాటినిలతో పాటు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ చక్రవర్తిని కలిగి ఉండటానికి బదులుగా దాని స్వంత చక్రవర్తిని కలిగి ఉన్న దేశంగా). టోంగా 1999 సెప్టెంబరులో ఐఖ్యరాజ్యసమితి సభ్యత్వం పొందింది. వలసవాద ఒత్తిళ్లకు గురైనప్పటికీ టోంగా ఎల్లప్పుడూ తనను తాను పరిపాలించుకున్న దేశంగా ఉంది. ఇది పసిఫిక్‌లో దీనిని ప్రత్యేక ద్వీపదేశంగా చేస్తుంది.

2022 జనవరిలో అగ్నిపర్వతం, 65 kమీ. (40 మై.; 35 నాటిక్ మైళ్ళు) టోంగటాపు ప్రధాన ద్వీపానికి ఉత్తరాన ఉన్న హంగా టోంగా–హుంగా హా‘అపై అగ్నిపర్వతం విస్ఫోటనం చెందింది. దీనివల్ల సునామీ సంభవించింది. ఇది రాజధాని నుకు ʻ అలాఫాతో సహా ద్వీపసమూహంలోని భాగాలను ముంచెత్తింది. ఆ విస్ఫోటనం దేశాన్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. ఇది చాలా వరకు సమాచార మార్పిడిని నిలిపివేసింది.  ఈ సునామీ టోంగాలో నలుగురు వ్యక్తులను చంపింది. పెరూలో, అసాధారణ సునామీ తరంగాల కారణంగా ఇద్దరు మహిళలు మునిగిపోయారు  టోంగా కేబుల్ సిస్టమ్‌లో ఇంటర్నెట్, టెలిఫోన్ కనెక్టివిటీ కోసం ఉపయోగించే జలాంతర్గామి ఫైబర్ ఆప్టిక్ కేబుల్‌ను రిపేర్ చేయడానికి దాదాపు ఐదు వారాలు పట్టింది.

## రాజకీయాలు

టోంగా ఒక రాజ్యాంగ రాచరికం . ఇది పసిఫిక్ దీవులలో ఉన్న ఏకైక స్వదేశీ రాచరికం ( హవాయి కూడా చూడండి). ప్రాంరంభకాల శతాబ్దాలలో పాలకునికి చక్రవర్తికి ఇచ్చే గౌరవ స్థానం ఇవ్వబడింది. పవిత్రమైన పారామౌంట్ చీఫ్ తుయ్ టోంగాకు చక్రవర్తికి ఇచ్చే గౌరవం ఇస్తారు. చక్రవర్తిని విమర్శించడం టోంగాన్ సంస్కృతి, మర్యాదలకు విరుద్ధమని భావించబడుతుంది. టోంగా తన పౌరులకు అందరికీ ఉచిత, తప్పనిసరి విద్యను, నామమాత్రపు రుసుములతో మాధ్యమిక విద్యను, పోస్ట్ సెకండరీ విద్యకు విదేశీ నిధులతో స్కాలర్‌షిప్‌లను అందిస్తుంది.

టోంగాలో ప్రజాస్వామ్య అనుకూల ఉద్యమం రాజ్యాంగ సంస్కరణలను ప్రోత్సహిస్తుంది. వీటిలో మెజారిటీ సామాన్యులకు పార్లమెంటులో మెరుగైన ప్రాతినిధ్యం, దేశ విషయాలలో మెరుగైన జవాబుదారీతనం ఉన్నాయి. రాచరికాన్ని కూలదోయడం ఉద్యమంలో భాగం కాదు. సంస్కరణలను సమర్థించినప్పటికీ, రాచరికం సంస్థ ప్రజాదరణను కలిగి ఉంది. ఇటీవలి వరకు పాలనా సమస్యను సాధారణంగా ఇతర దేశాల నాయకులు విస్మరించేవారు. కానీ ప్రధాన సహాయ దాతలు, పొరుగు దేశాలైన న్యూజిలాండ్, ఆస్ట్రేలియా ఇప్పుడు కొన్ని టోంగా ప్రభుత్వ చర్యల గురించి ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.

క్వీన్ సలోట్ అనేక అంతర్జాతీయ సలహాదారుల సలహాలను అనుసరించి, రాజు నాలుగవ తౌఫాహౌ టుపౌ (1965-2006 పాలన) నేతృత్వంలోని టోంగా ప్రభుత్వం ఆర్థిక వ్యవస్థను సంస్కరించింది. వైద్య, విద్యా వ్యవస్థలను అంతర్జాతీయీకరించింది. సామాన్యులకు భౌతిక సంపద (ఇళ్ళు, కార్లు, ఇతర వస్తువులు), విద్య, విదేశీ ప్రయాణాలను పొందేందుకు వీలు కల్పించింది

టోంగాలో పురుష స్వలింగ సంపర్కం చట్టవిరుద్ధం. , దీనికి గరిష్టంగా 10 సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించబడుతుంది. 
, కానీ చట్టం అమలు చేయబడదు. టోంగాన్లకు జాతీయ ఆరోగ్య సంరక్షణ వ్యవస్థకు సార్వత్రిక ప్రవేశం ఉంది. టోంగా రాజ్యాంగం భూమి యాజమాన్యాన్ని రక్షిస్తుంది; భూమిని విదేశీయులకు అమ్మకూడదు (అయినప్పటికీ దానిని లీజుకు ఇవ్వవచ్చు).
### రాజకీయ సంస్కృతి

రాజు నాలుగవ తౌఫాహౌ తుపౌ ఆయన ప్రభుత్వం కొన్ని సమస్యాత్మక ఆర్థిక నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు. మాజీ ప్రధాన మంత్రి అకిలిసి పోహివాతో సహా ప్రజాస్వామ్య కార్యకర్తలు తెలివితక్కువ పెట్టుబడుల మీద మిలియన్ల డాలర్లను వృధా చేశారని ఆరోపించారు. టోంగాను అణు వ్యర్థాల నిర్మూలన కేంద్రంగా మార్చడం (ప్రస్తుత యువరాజు 1990ల మధ్యలో ఈ ఆలోచనను ముందుకు తెచ్చారు),  టోంగా రక్షిత వ్యక్తుల పాస్‌పోర్ట్‌లను విక్రయించడం (ఇది చివరికి టోంగా కొనుగోలుదారులను సహజసిద్ధం చేయవలసి వచ్చింది, టోంగాలో జాతి ఆధారిత ఆందోళనలకు దారితీసింది) వంటి వివిధ పథకాల ద్వారా జాతీయ ఆదాయాన్ని పెంచే ప్రయత్నాల ద్వారా ఈ సమస్యలు ఎక్కువగా తలెత్తాయి.

ఈ పథకాలలో విదేశీ నౌకలను నమోదు చేయడం ( అల్-ఖైదాకు సరుకులతో సహా చట్టవిరుద్ధ కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమై ఉన్నట్లు నిరూపించబడింది)  జియో-ఆర్బిటల్ ఉపగ్రహ స్లాట్‌లను క్లెయిమ్ చేయడం (దీని నుండి వచ్చే ఆదాయం దేశానికి చెందక ప్రిన్సెస్ రాయల్‌కు చెందినదిగా అనిపిస్తుంది)  ఆక్లాండ్ విమానాశ్రయంలో పక్కన పెట్టబడిన ఉపయోగించలేని బోయింగ్ 757 దీర్ఘకాలిక చార్టర్‌ను కలిగి ఉండటం, రాయల్ టోంగాన్ ఎయిర్‌లైన్స్ పతనానికి దారితీసింది.  ఇందులో చైనాకు సిగరెట్లను ఎగుమతి చేయడానికి ఒక ఫ్యాక్టరీని ఆమోదించడం (టోంగాన్ వైద్య అధికారుల సలహా మరియు దశాబ్దాల ఆరోగ్య-ప్రమోషన్ సందేశాలకు వ్యతిరేకంగా) కూడా ఉన్నాయి.

రాజు పెద్ద వాగ్దానాలతో ఊహాగానాలకు గురయ్యే అవకాశం ఉందని నిరూపించాడు. యు.ఎస్. $26 మిలియన్ల డాలర్లు పోగొట్టుకున్నట్లు తెలిసింది. ఆర్థిక సలహాదారు జెస్సీ బోగ్డోనాఫ్ తనకు తాను రాజు ఆస్థాన విదూషకుడిగా పిలుచుకున్నాడు. పోలీసులు ప్రజాస్వామ్య అనుకూల నాయకులను జైలులో పెట్టారు. ప్రభుత్వం ది టోంగాన్ టైమ్స్ (న్యూజిలాండ్‌లో ముద్రించబడి టోంగాలో విక్రయించబడింది) వార్తాపత్రికను పదేపదే జప్తు చేసింది. ఎందుకంటే దాని సంపాదకుడు రాజు తప్పులను తీవ్రంగా విమర్శించారు. ముఖ్యంగా ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించడానికి ప్రత్యేకంగా తయారు చేయబడి, ప్రజాస్వామ్య అనుకూల నాయకుడు ``అకిలిసి పోహివా ద్వారా టోంగాలో ముద్రించబడిన కెలియా, ఆ సమయంలో నిషేధించబడలేదు. అయినప్పటికీ పోహివా బారాట్రీ (తరచుగా వ్యాజ్యాలు) రూపంలో వేధింపులకు గురయ్యాడు.

2003 మధ్యలో ప్రభుత్వం రాచరికం వ్యవస్థను కాపాడటానికి పత్రికా స్వేచ్ఛకు లైసెన్స్ ఇవ్వడం, పరిమితం చేయడం ద్వారా పత్రికా "టోంగనైజ్" చేయడానికి ఒక తీవ్రమైన రాజ్యాంగ సవరణను ఆమోదించింది. సాంప్రదాయ సాంస్కృతిక విలువల ఆధారంగా ప్రభుత్వం రాచరికవాదులు ఈ సవరణను సమర్థించారు. లైసెన్స్ ప్రమాణాలలో దేశంలో నివసిస్తున్న టోంగాన్ల 80% యాజమాన్యం కూడా ఉంటుంది. 2004 ఫిబ్రవరి కొత్త చట్టం కింద లైసెన్స్‌లను తిరస్కరించిన ఆ పత్రాలలో తైమి ʻo టోంగా ( టాంగాన్ టైమ్స్ ), కెలియా, మాతంగి టోంగా ఉన్నాయి. – ఆ అనుమతించబడిన లైసెన్సులు ఏకరీతిలో చర్చి ఆధారితమైనవి లేదా ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా ఉండేవి.

ఈ బిల్లును వ్యతిరేకిస్తూ రాజధానిలో వేల మంది నిరసన ప్రదర్శన చేసారు. తుయ్ పెలేహాకే (యువరాజు, రాజు మేనల్లుడు, ఎన్నికైన పార్లమెంటు సభ్యుడు) ప్రజాస్వామ్యం రూపొందించడానికి ఎన్నికల వ్యవస్థను తీసుకురావాలని టోంగాన్ ప్రభుత్వం మీద ఒత్తిడి తీసుకురావాలని ఆస్ట్రేలియా, ఇతర దేశాలకు పిలుపునిచ్చాడు. బిల్లు మీద న్యాయ విచారణకు పిలుపునిచ్చే చట్టపరమైన రిట్ జారీ చేయబడింది. తొమ్మిది మంది ఎన్నికైన"ప్రజాప్రతినిధులలో" ఏడుగురుతో సహా దాదాపు 160 మంది సంతకాలు దానికి మద్దతు ఇచ్చాయి.

అప్పటి క్రౌన్ ప్రిన్స్ టుపౌటోʻవా ప్రిన్సెస్ రాయల్ పిలోలెవు ఈ విషయం మీద సాధారణంగా మౌనంగా ఉన్నారు. మొత్తం మీద ఈ మార్పులు రాజకీయాలను అస్థిరపరిచే ప్రమాదం ఉంది. యథాతథ స్థితిని విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి, రాచరికం మీద మరింత ఒత్తిడిని కలిగిస్తాయి.

2005లో ప్రభుత్వం సమ్మె చేస్తున్న సివిల్-సర్వీస్ కార్మికులతో అనేక వారాలు చర్చలు జరిపి ఒక పరిష్కారానికి చేరుకుంది. తత్ఫలితంగా చెలరేగిన పౌర అశాంతి టోంగాకే పరిమితం కాలేదు; రాజు న్యూజిలాండ్ నివాసం వెలుపల జరిగిన నిరసనలు ముఖ్యాంశాల్లో నిలిచాయి.

ప్రధాన మంత్రి ప్రిన్స్ ʻఅహోʻఇటు ʻఉనుకిʻఒటొంగా టుకుఅహో (లవకా అటా ʻఉలుకలాలా) (ఇప్పుడు కింగ్ ఆరవ టుపౌ ) 2006 ఫిబ్రవరి 11న హఠాత్తుగా రాజీనామా చేసి తన ఇతర క్యాబినెట్ పోర్ట్‌ఫోలియోలను కూడా వదులుకున్నారు. ఎన్నికైన కార్మిక మంత్రి ఫెలేటి సెవెలే తాత్కాలికంగా అతని స్థానంలో నియమితులయ్యారు.

2006 జూలైన కాలిఫోర్నియాలోని మెన్లో పార్క్‌లో ఒక డ్రైవర్, ప్రిన్స్ తు'ఇపెలెహాకే ఉలువాలు, ఆయన భార్య, వారి డ్రైవర్ మరణాలకు కారణమయ్యాడు. 55 ఏళ్ల తుయ్‌పెలెహాకే రాజ్యాంగ సంస్కరణ కమిషన్ సహ-ఛైర్‌పర్సన్, రాజు మేనల్లుడు.

2006 సెప్టెంబరులో జార్జ్ ఐదవ టుపౌ తన తండ్రి తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు ప్రజలు కొన్ని మార్పులను ఆశించారు. 2006 నవంబర్ 16న రాజధాని నగరం నుకుఅలోఫాలో అల్లర్లు చెలరేగాయి. ప్రభుత్వంలో ప్రజాస్వామ్యాన్ని పెంచడంలో ఎటువంటి పురోగతి సాధించకుండానే పార్లమెంటు ఏడాది పొడవునా వాయిదా పడుతుందని అనిపించింది. ప్రజాస్వామ్య అనుకూల కార్యకర్తలు దుకాణాలు, కార్యాలయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలను తగలబెట్టి, దోచుకున్నారు. ఫలితంగా డౌన్ టౌన్ ప్రాంతంలో 60% కంటే ఎక్కువ నాశనమయ్యాయి. 6 వరకు ప్రజలు చనిపోయారు.  టోంగాన్ భద్రతా దళాలు, న్యూజిలాండ్ నేతృత్వంలోని జాయింట్ టాస్క్ ఫోర్స్ దళాల చర్యలతో అల్లర్లు ముగిశాయి. 

2008 జూలై 29న నాలుగవ కింగ్ జార్జ్ టుపౌ తన అధికారాన్ని చాలా వరకు వదులుకుంటారని, రోజువారీ ప్రభుత్వ వ్యవహారాల్లో తన పాత్రను ప్రధానమంత్రికి అప్పగిస్తారని ప్యాలెస్ ప్రకటించింది. 2010 నాటికి రాచరికాన్ని సిద్ధం చేయడానికి ఇది జరుగుతోందని రాయల్ చాంబర్‌లైన్ అన్నారు. ఆ సమయంలో మొదటి పార్లమెంటులో ఎక్కువ మంది ఎన్నికవుతారు అని అన్నారు: "ఏకైక పాలినేషియన్ రాజ్యం సార్వభౌమాధికారి ... తన ప్రజలలో చాలా మంది ప్రజాస్వామ్య ఆకాంక్షలను తీర్చడానికి తన అధికారాలను స్వచ్ఛందంగా వదులుకుంటున్నారు." మునుపటి వారం రాజు రాజకుటుంబ సంపదలో ఎక్కువ భాగానికి దోహదపడిన దేశానికి చెందిన ఆస్తులను విక్రయించాడని ప్రభుత్వం తెలిపింది.

2012 మార్చి 15న కింగ్ నాలుగవ జార్జ్ టుపౌ కి న్యుమోనియా సోకింది. హాంకాంగ్‌లోని క్వీన్ మేరీ ఆసుపత్రికి తీసుకురాబడ్డారు. తరువాత అతనికి లుకేమియా ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది. ఆ తర్వాత కొద్దిసేపటికే ఆయన ఆరోగ్యం గణనీయంగా క్షీణించి ఆయన 2012 మార్చి 18 సాయంత్రం 3:15 గంటలకు మరణించారు. ఆయన తరువాత ఆయన సోదరుడు ఆరవ టుపౌ , 2015 జూలై 4 న పట్టాభిషేకం చేసాడు.

### విదేశీసంబంధాలు
2009 జనవరి నాటికి టోంగా విదేశాంగ విధానాన్ని మాతంగి టోంగా "తూర్పు వైపు చూడు" అని వర్ణించింది. – ప్రత్యేకంగా ఆసియాతో (వాస్తవానికి పసిఫిక్ రాజ్యానికి వాయువ్యంగా ఉంది) దగ్గరి దౌత్య, ఆర్థిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడం ఇందులో భాగంగా ఉంది. 2021 నాటికి చైనా టోంగాలో గొప్ప ప్రభావాన్ని సాధించింది. కొత్త రాజభవనంతో సహా మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులకు ఆర్థిక సహాయం చేయడం వంటి కార్యక్రమాలు చేపట్టి దేశవిదేశీ రుణంలో మూడింట రెండు వంతులను కలిగి ఉంది.

టోంగా అమెరికాతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగిస్తోంది. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌తో ఇది మంచి సంబంధాలను కొనసాగిస్తున్నప్పటికీ, రెండు దేశాలు ప్రత్యేకంగా సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించవు. యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ 2006లో టోంగాలోని తన హైకమిషన్‌ను మూసివేసింది. అయితే 14 సంవత్సరాల విరామం తరువాత 2020 జనవరిలో దానిని తిరిగి స్థాపించారు. ఓషియానియా ప్రాంతీయ శక్తులైన ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్‌లతో టోంగా సంబంధాలు బాగున్నాయి.

టోంగా పసిఫిక్‌లో బలమైన ప్రాంతీయ సంబంధాలను కొనసాగిస్తోంది. ఇది పసిఫిక్ దీవుల ఫోరం, సౌత్ పసిఫిక్ అప్లైడ్ జియోసైన్స్ కమిషన్, సౌత్ పసిఫిక్ టూరిజం ఆర్గనైజేషన్, పసిఫిక్ రీజినల్ ఎన్విరాన్మెంట్ ప్రోగ్రామ్, పసిఫిక్ కమ్యూనిటీ సెక్రటేరియట్ లలో పూర్తి సభ్యదేశంగా ఉంది.

2023లో టోంగా వాతావరణ మార్పులకు గురయ్యే ఇతర దీవుల ప్రభుత్వాలు ( ఫిజి, నియు, సోలమన్ దీవులు, తువాలు, వనాటు ) "శిలాజ ఇంధన రహిత పసిఫిక్‌కు న్యాయమైన పరివర్తన కోసం పోర్ట్ విలా పిలుపు"ను ప్రారంభించాయి, శిలాజ ఇంధనాలను దశలవారీగా తొలగించాలని, పునరుత్పాదక శక్తికి "వేగవంతమైన, న్యాయమైన పరివర్తన ", పర్యావరణ చట్టాన్ని బలోపేతం చేయాలని పిలుపునిచ్చాయి. ఇందులో పర్యావరణ విధ్వంసం నేరంగా పరిగణించడం కూడా ప్రవేశపెట్టబడింది. 

### సైన్యం
2004 చివరిలో టోంగా ప్రభుత్వం ఇరాక్‌లో అమెరికన్ " సంకీర్ణ సంకల్ప " చర్యకు మద్దతు ఇస్తూ 40 మందికి పైగా సైనికులను (ఒక అమెరికన్ దళంలో భాగంగా) మోహరించింది. ఆ బృందం 2004 డిసెంబర్ 17న స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చింది.  2007లో రెండవ దళం ఇరాక్‌కు వెళ్లింది. 2008లో సంకీర్ణానికి నిరంతర మద్దతులో భాగంగా మరో రెండు దళాలను పంపారు. 2008 చివరి నాటికి టోంగా ప్రమేయం ముగిసింది, ఎటువంటి ప్రాణనష్టం జరగలేదు.

2010లో టోంగా డిఫెన్స్ సర్వీసెస్ కమాండర్ బ్రిగేడియర్ జనరల్ తౌఐకా ఉటాతు, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో బ్రిటన్ అంతర్జాతీయ భద్రతా సహాయ దళానికి సహకరించడానికి కనీసం 200 మంది సైనికులను నియమిస్తూ లండన్‌లో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. ఈ పని 2014 ఏప్రెలులో పూర్తయింది. టోంగాలో జరిగిన కవాతులో పాల్గొన్న ప్రతి సైనికులకు యు.కె. ఆపరేషనల్ సర్వీస్ మెడల్స్‌ను ప్రదానం చేసింది.

పాపువా-న్యూ గినియాలోని బౌగెన్‌విల్లే సంఘర్షణకు సోలమన్ దీవులలో ఆస్ట్రేలియా నేతృత్వంలోని ఆర్.ఎ.ఎం.ఎ.ఐ. దళానికి టోంగా దళాలు, పోలీసులను అందించింది.

### పరిపాలనా విభాగాలు
టోంగా ఐదు పరిపాలనా విభాగాలుగా విభజించబడింది: ఇయు,హాఅపై’నియుస్,టోగాటపు, వవా‘యు.
## భౌగోళికం

ఓషియానియాలో ఉన్న టోంగా, దక్షిణ పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో ఒక ద్వీపసమూహం. ఇది సమోవాకు నేరుగా దక్షిణంగా హవాయి నుండి న్యూజిలాండ్ వరకు మూడింట రెండు వంతుల దూరంలో ఉంది. దాని 171 ద్వీపాలలో 45 జనావాసాలు ఉన్నాయి. అవి మూడు ప్రధాన సమూహాలుగా విభజించబడ్డాయి - వావా, హాపాయ్, టోంగాటాపు - ఇవి 800-కిలో.మీ (500-మైలు; 430-నాటికల్ మైళ్లు) 
పొడవైన ఉత్తర-దక్షిణ రేఖలో విస్తరించి ఉన్నాయి.

అతిపెద్ద ద్వీపం టోంగాటాపు రాజధాని నగరం నుకుఅలోఫా ఉంది. ద్వీపవైశాల్యం 257 చదరపు కిలోమీటర్లు (99 చ. మై.) . భౌగోళికంగా, టోంగాన్ దీవులు రెండు రకాలు: చాలా వరకు పైకి లేచిన పగడపు నిర్మాణాల నుండి ఏర్పడిన సున్నపురాయి స్థావరాన్ని కలిగి ఉంటాయి; మరికొన్ని అగ్నిపర్వత స్థావరాన్ని కప్పి ఉంచే సున్నపురాయిని కలిగి ఉంటాయి.

### వాతావరణం
టోంగాలో ఉష్ణమండల వర్షారణ్య వాతావరణం ( ఎ.ఎఫ్ ) ఉంటుంది. ఇది డిసెంబర్-ఏప్రిల్ మధ్య ఒక ప్రత్యేకమైన వెచ్చని కాలంతో ఉంటుంది. ఈ సమయంలో ఉష్ణోగ్రతలు 32 °సి (89.6 °ఎఫ్) కంటే ఎక్కువగా పెరుగుతాయి. చల్లని కాలం (మే–నవంబర్), ఉష్ణోగ్రతలు అరుదుగా 27 °సి (80.6 °ఎఫ్) ఉష్ణోగ్రత 23 °సి (73.4 °ఎఫ్) ఉంటుంది. వర్షపాతం 1,700 మి.మీ. (66.9 అం.) దక్షిణాన టోంగాటాపులో ఉష్ణొగ్రత 27 °సి(80.6 °ఎఫ్) వరకు ఉంటుంది. వర్షపాతం 2,970 మి.మీ. (116.9 అం.) ఉత్తరాంతర దీవులు భూమధ్యరేఖకు దగ్గరగా ఉంది.

మార్చి నెలలో సగటున అత్యధిక వర్షపాతం నమోదవుతుంది. సగటున 263 mమీ. (10.4 అం.).  సగటు రోజువారీ తేమ 80%. టోంగాలో నమోదైన అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత 35 °సి (95 °ఎఫ్) 11 ఫిబ్రవరి 1979న వావా'లో. టోంగాలో నమోదైన అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత 8.7 °సి (47.7 °ఎఫ్) 8 సెప్టెంబర్ 1994న ఫువామోటులో. 15 °సి (59 °ఎఫ్) ఉష్ణోగ్రతలు లేదా అంతకంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు ఉంటాయి. ఉత్తర దీవుల కంటే దక్షిణ టోంగాలో ఉష్ణోగ్రతలు అధికంగా ఉంటాయి. ప్రస్తుతం ఉష్ణమండల తుఫానుల కాలం నవంబర్ 1 నుండి ఏప్రిల్ 30 వరకు కొనసాగుతుంది. అయితే ఉష్ణమండల తుఫానులు సీజన్ వెలుపల ఏర్పడి టోంగాను ప్రభావితం చేస్తాయి. 2021 వరల్డ్ రిస్క్ రిపోర్ట్ ఆధారంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యధిక విపత్తు ప్రమాదం ఉన్న దేశాలలో టోంగా మూడవ స్థానంలో ఉంది - ప్రధానంగా దేశం బహుళ సహజ ప్రమాదాలకు గురౌతుంది.

### జీవావరణ

టోంగాలో టోంగాన్ ఉష్ణమండల తేమ అడవులు కలిగిన పర్యావరణ ప్రాంతం ఉంది. .

టోంగా పురాణాల కాలం నాటి టోంగాలో ఎగిరే గబ్బిలాలను పవిత్రంగా భావిస్తారు. అవి రాచరికం ఆస్తి. అందువలన, అవి రక్షించబడతాయి. అవి హాని చేయలేవు లేదా వేటాడలేవు. ఫలితంగా, టోంగాలోని అనేక దీవులలో ఎగిరే నక్క గబ్బిలాలు (ఫ్లైంగ్ ఫాక్స్ బ్యాట్స్) అభివృద్ధి చెందాయి.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

టోంగా ఆర్థిక వ్యవస్థ పెద్ద ద్రవ్యేతర రంగం ద్వారా వర్గీకరించబడింది. విదేశాలలో నివసించే దేశ జనాభాలో సగం మంది (ప్రధానంగా ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో) పంపే ధనం మీద అధికంగా ఆధారపడుతున్న దేశంగా వర్గీకరించబడింది. రాజకుటుంబం, ప్రముఖులు ఆర్థిక వ్యవస్థ ద్రవ్య రంగాన్ని - ముఖ్యంగా టెలికమ్యూనికేషన్లు, ఉపగ్రహ సేవలను - ఆధిపత్యం చేస్తుంటారు. 2008లో ఫోర్బ్స్ మ్యాగజైన్ ప్రకారం అవినీతి అధికంగా ఉన్న దేశాలలో టోంగా ప్రపంచంలోనే ఆరవ స్థానంలో నిలిచింది.

2011 మార్చి యూరోమనీ కంట్రీ రిస్క్ ర్యాంకింగ్స్‌లో టోంగా ప్రపంచంలో 165వ సురక్షితమైన పెట్టుబడి గమ్యస్థానంగా నిలిచింది.

తయారీ రంగంలో చేతిపనులు, మరికొన్ని చిన్న తరహా పరిశ్రమలు ఉన్నాయి, ఇవి జి.డి.పి. లో కేవలం 5% మాత్రమే అందిస్తాయి.  వాణిజ్య వ్యాపార కార్యకలాపాలు కూడా అస్పష్టంగా ఉంటాయి. అవి చాలా వరకు దక్షిణ పసిఫిక్ అంతటా కనిపించే పెద్ద వ్యాపార సంస్థలచే ఆధిపత్యం చెలాయించబడతాయి. 1974 సెప్టెంబరులో దేశంలోని మొట్టమొదటి వాణిజ్య వాణిజ్య బ్యాంకు, బ్యాంక్ ఆఫ్ టోంగా ప్రారంభించబడింది.

టోంగా అభివృద్ధి ప్రణాళికలు ప్రైవేట్ రంగాన్ని, వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను మెరుగుపరచడం, స్క్వాష్, వనిల్లా-బీన్ పరిశ్రమలను పునరుజ్జీవింపజేయడం, పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయడం, కమ్యూనికేషన్లు, రవాణాను మెరుగుపరచడం మీద దృష్టి పెడతాయి. గణనీయమైన పురోగతి సాధించబడింది. కానీ చేయవలసిన పనులు చాలా ఉన్నాయి. విదేశాల్లోని టోంగాన్ల నుండి సహాయ ద్రవ్యం, చెల్లింపుల ప్రవాహానికి ప్రతిస్పందనగా, ఒక చిన్న, పెరుగుతున్న నిర్మాణ రంగం అభివృద్ధి చెందుతోంది. ఇంత కీలకమైన సహకారాన్ని గుర్తించి విదేశాలలో నివసిస్తున్న టోంగాన్ల అవసరాలను తీర్చే ఉద్దేశ్యంతో ప్రభుత్వం ప్రధానమంత్రి కార్యాలయంలో ఒక కొత్త విభాగాన్ని సృష్టించింది. 2007లో టోంగా పార్లమెంట్ పౌరసత్వ చట్టాలను సవరించి టోంగా ప్రజలు ద్వంద్వ పౌరసత్వం కలిగి ఉండటానికి అనుమతించింది.

పర్యాటక పరిశ్రమ ఊహించిన స్థాయిలో అభివృద్ధి చెందలేదు. ఆర్థికాభివృద్ధిలో పర్యాటకం ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుందని ప్రభుత్వం గుర్తించింది. ఈ ఆదాయ వనరును అభివృద్ధిపరచడానికి ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.

సర్ఫింగ్, బీచ్‌లకు ప్రసిద్ధి చెందిన వావావులో క్రూయిజ్ నౌకలు తరచుగా ఆగుతాయి. అందువలన తిమింగలాలు పర్యవేక్షణకు, సహకరించడం, చేపల వేటకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. దక్షిణ పసిఫిక్ పర్యాటక మార్కెట్లో ప్రధాన ఆటగాడిగా మారుతున్నాయి.

టోంగాలో అసాధారణమైన డిజైన్లను (హృదయ ఆకారంలో, అరటిపండు ఆకారపు స్టాంపులతో సహా) కలిగి రంగురంగులతో ఉన్న టోంగా తపాలా స్టాంపులు ఫిలటెలిస్టులలో ప్రసిద్ధి చెందాయి.

2005 లో ఆ దేశం ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థలో సభ్యత్వం పొందేందుకు అర్హత పొందింది. ప్రారంభ స్వచ్ఛంద ఆలస్యం తర్వాత, టోంగా 2007 జూలై 27న ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థలో పూర్తి సభ్యదేశంగా మారింది.

1996లో స్థాపించబడిన టోంగా చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీ, దాని సభ్యుల ప్రయోజనాలను, ప్రైవేట్ రంగ వ్యాపారాలను ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి, దేశంలో ఆర్థిక వృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

టోంగాలో దాదాపు 1,06,000 మంది ప్రజలు నివసిస్తున్నారు. ఆ సంఖ్య కంటే రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ మంది విదేశాలలో నివసిస్తున్నారు. ప్రధానంగా యు.ఎస్. న్యూజిలాండ్, ఆస్ట్రేలియాలో అధికంగా ఉన్నారు. 2008 ప్రపంచ ఆర్థిక సంక్షోభం ప్రారంభమైనప్పటి నుండి విదేశీ జనాభా నుండి వచ్చే చెల్లింపులు తగ్గుతూ వస్తున్నాయి. పర్యాటక పరిశ్రమ మెరుగుపడుతోంది. కానీ సంవత్సరానికి 90,000 కంటే తక్కువ మంది పర్యాటకులు వస్తున్నారు.

### వ్యవసాయం
టోంగాలో, వ్యవసాయం, అటవీ (మత్స్య పరిశ్రమతో కలిసి) ఉపాధి కల్పిస్తూ విదేశీ మారక ద్రవ్యం, ఆహారాన్ని అధికంగా అందిస్తాయి.  గ్రామీణ టోంగాన్లు తోటల పెంపకం, జీవనాధార వ్యవసాయం రెండింటి మీద ఆధారపడతారు. మార్కెట్ వాణిజ్య పంటలు, గృహ వినియోగం కోసం పెంచే మొక్కలలో అరటిపండ్లు, కొబ్బరికాయలు, కాఫీ గింజలు, వనిల్లా బీన్స్, కాసావా, చిలగడదుంప, టారో వంటి దుంపలు ఉన్నాయి. As of 2001 నాటికి వ్యవసాయ భూమిలో మూడింట రెండు వంతులు దుంపలు పండించబడుతూ ఉన్నాయి.

కొబ్బరిని కొబ్బరిగా, ఎండబెట్టిన (ఎండబెట్టిన) కొబ్బరిగా ప్రాసెస్ చేయడం ఒకప్పుడు ఏకైక ముఖ్యమైన పరిశ్రమ, వాణిజ్య ఎగుమతి ఉండేది. అయినప్పటికీ ప్రపంచ మార్కెట్లో ధరలు క్షీణించడం, క్షీణించిన మొక్కల స్థానంలో తిరిగి కొత్తమొక్కలను నాటకపోవడం వలన దక్షిణ పసిఫిక్‌లోని చాలా ద్వీప దేశాల మాదిరిగానే ఒకప్పుడు ఉత్సాహంగా ఉన్న ఈ పరిశ్రమ పూర్తిగా స్తంభించిపోయింది.

పెంపుడు జంతువులలో పందులు, కోళ్ళు ప్రధాన్యతవహిస్తున్నాయి. గుర్రాలను బరువులు మోసే ప్రయోజనాల కోసం ఉంచుతారు. ప్రధానంగా రైతులు తమ “అపి“ఉటా'' (పొద భూమి)లో పని చేస్తారు. మరిన్ని పశువులను పెంచుతున్నారు. గొడ్డు మాంసం దిగుమతులు తగ్గుతున్నాయి.

సాంప్రదాయ భూస్వామ్య భూ యాజమాన్య వ్యవస్థ అంటే, రైతులు తమకు స్వంతం కాని భూమిలో దీర్ఘకాలిక చెట్ల పంటలను నాటడానికి పెట్టుబడి పెట్టడానికి అవకాశం ఉండదు. 20వ శతాబ్దం చివరలో పెద్ద తోటల నుండి కావా, వెనిల్లా స్క్వాష్‌తో పాటు ప్రధాన వ్యవసాయ ఎగుమతులుగా మారాయి. 1987 నుండి జపాన్‌కు స్క్వాష్ ఎగుమతి ప్రారంభించడం కష్టాల్లో ఉన్న టోంగా ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఒకప్పుడు ఉపశమనం కలిగించింది. కానీ ధరల హెచ్చుతగ్గులు, ఇందులో ఉన్న భారీ ఆర్థిక నష్టాల కారణంగా స్థానిక రైతులు జపనీస్ మార్కెట్ పట్ల మరింత జాగ్రత్తగా ఉండటం ప్రారంభించారు.

### విద్యుత్తు
టోంగాలో శక్తి అధికంగా దిగుమతి చేసుకున్న డీజిల్ నుండి వస్తుంది. 2020 నాటికి టోంగాలో శక్తి వినియోగం దాదాపు 66 గిగావాట్ గంటలకు చేరుకుంటుందని అంచనా   
  2020 నాటికి దేశం పునరుత్పాదక ఇంధనంలో 50%కి చేరుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
 2019లో టోంగాటాపులో 6 మెగావాట్ల సౌర విద్యుత్ కేంద్రాన్ని నిర్మిస్తున్నట్లు టోంగా ప్రకటించింది. ఈ ప్లాంట్ పూర్తయిన తర్వాత పసిఫిక్‌లో రెండవ అతిపెద్ద సౌర విద్యుత్ ప్లాంట్ అవుతుంది.

శిలాజ ఇంధన విద్యుత్ ఉత్పత్తి తగ్గడం, దాని పెరుగుతున్న ఖర్చులు, ప్రతికూల పర్యావరణ దుష్ప్రభావాల దృష్ట్యా, పునరుత్పాదక ఇంధన పరిష్కారాల పట్ల ప్రభుత్వం దృష్టి సారించింది. ఐ.ఆర్.ఇ.ఎన్.ఎ. తో కలిసి, టోంగా ప్రధాన, బాహ్య దీవులకు విద్యుత్తును అందించడానికి పునరుత్పాదక ఇంధన ఆధారిత వ్యూహాన్ని ప్లాన్ చేసింది. ఈ వ్యూహం వ్యక్తిగత గృహాలను చిన్న విద్యుత్ ప్లాంట్లుగా మార్చే సౌర గృహ వ్యవస్థల మీద దృష్టి పెడుతుంది. వ్యవస్థలను స్థాపించిన తరువాత సమర్థవంతమైన ఆపరేషన్, నిర్వహణ కొరకు, స్థిరమైన వ్యాపార నమూనాలు , వ్యూహాలను అందించడానికి స్థానిక ఆపరేటర్లు, ఆర్థిక సంస్థలు, సాంకేతిక నిపుణుల ప్రమేయం అవసరం ఉందని భావిస్తున్నారు.

సంబంధిత విధాన విషయాల మీద ప్రైవేట్ రంగానికి సలహా ఇవ్వడానికి, సామర్థ్య అభివృద్ధిని అందించడానికి, వ్యాపార పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించడానికి 2016లో టోంగాలో పసిఫిక్ సెంటర్ ఫర్ రెన్యూవబుల్ ఎనర్జీ అండ్ ఎనర్జీ ఎఫిషియెన్సీ స్థాపించబడింది. 
వ్యాపార రంగం పునరుత్పాదక శక్తిని స్వీకరించడాన్ని ప్రోత్సహించడానికి స్టార్టప్‌లకు పోటీ గ్రాంట్లను అందించే ఆర్థిక యంత్రాంగాన్ని ఈ కేంద్రం సులభతరం చేస్తుంది. ఈ కేంద్రం పునరుత్పాదక ఇంధన రంగంలో అంతర్జాతీయ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి రూపొందించబడింది. ఇందులో గ్లోబల్ నెట్‌వర్క్ ఆఫ్ రీజినల్ సస్టైనబుల్ ఎనర్జీ సెంటర్స్, SIDS DOCK భాగంగా ఉన్నాయి.

IRENA సహాయంతో టోంగా 2010–2020 టోంగా ఎనర్జీ రోడ్ మ్యాప్‌ను అభివృద్ధి చేసింది. ఇది డీజిల్ దిగుమతిని 50% తగ్గించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇది పవన, సౌరశక్తితో సహా తగిన పునరుత్పాదక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల శ్రేణి ద్వారా అలాగే వినూత్న సామర్థ్యాల ద్వారా సాధించబడుతుంది. 2018 నాటికి టోంగా తన విద్యుత్తులో 10% పునరుత్పాదక వనరుల నుండి ఉత్పత్తి చేస్తోంది.

## గణాంకాలు

107,122  నివాసితులలో 70% కంటే ఎక్కువ మంది దాని ప్రధాన ద్వీపమైన టోంగాటాపులో నివసిస్తున్నారు. యూరోపియన్, స్వదేశీ సాంస్కృతిక, జీవన విధానాలు కలిసిపోయిన ఏకైక పట్టణ, వాణిజ్య కేంద్రమైన నుకుఅలోఫాకు ఎక్కువ సంఖ్యలో టోంగన్లు తరలివెళ్లినప్పటికీ, గ్రామ జీవితం, బంధుత్వ సంబంధాలు దేశవ్యాప్తంగా ప్రభావవంతంగా ఉన్నాయి. వలసలు ఉన్నప్పటికీ, టోంగా జనాభా 1930లలో దాదాపు 32,000 నుండి 1976 నాటికి 90,000 కంటే ఎక్కువకు పెరిగింది.
### జాతి సమూహాలు

ప్రభుత్వ పోర్టల్ ప్రకారం, మెలనేసియన్ మిశ్రమంతో కూడిన జాతిపరంగా పాలినేషియన్ అయిన టోంగన్లు 98% కంటే ఎక్కువ మంది నివాసులు ఉన్నారని భావిస్తున్నారు. దాదాపు 1.5% మంది మిశ్రమ టోంగాన్లు, మిగిలిన వారు యూరోపియన్లు (ఎక్కువ మంది బ్రిటిష్ వారు), మిశ్రమ యూరోపియన్లు, ఇతర పసిఫిక్ ద్వీపవాసులు ఉన్నారు. 2001లో దాదాపు 3,000 నుండి 4,000 మంది చైనీయులు అక్కడ నివసించారు. ఇది మొత్తం టోంగాన్ జనాభాలో 3 నుండి 4% వరకు ఉంది.  2006 నుకుఅలోఫా అల్లర్లు ప్రధానంగా చైనా యాజమాన్యంలోని వ్యాపారాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి. దీని వలన అనేక వందల మంది చైనీయులు వలస వెళ్లారు   దీని వలన ప్రస్తుతం దాదాపు 300 మంది మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు.

### భాషలు
టోగాలో ఆంగ్లభాషతో టోంగాన్ అధికారిక భాషగా ఊంది.  టోంగన్ అనేది టాంగిక్ శాఖకు చెందిన పాలినేషియన్ భాష కాబట్టి ఇది టాంగిక్ శాఖలోని ఇతర భాషలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. అవి: నియుయన్, నియుఫౌవాన్ . అలాగే టోంగన్ భాష హవాయియన్, సమోవాన్, మావోరి, తాహితీయన్ వంటి ఇతర పాలినేషియన్ భాషలతో చాలా సుదూర సంబంధం కలిగి ఉంది.

### మతం

టోంగాకు అధికారిక మతం లేదు.  టోంగా రాజ్యాంగం (సవరించిన 1998) మత స్వేచ్ఛను అందిస్తుంది.

1928లో ఫ్రీ వెస్లియన్ చర్చి ఆఫ్ టోంగా సభ్యురాలిగా ఉన్న రాణి మూడవ సలోట్ టుపౌ , ఫ్రీ వెస్లియన్ చర్చిని టోంగా దేశ మతంగా స్థాపించారు. ఫ్రీ వెస్లియన్ చర్చి ప్రధాన పాస్టర్, టోంగా రాజు లేదా రాణి పట్టాభిషేకంలో టోంగా ప్రజలకు, చర్చికి ప్రతినిధిగా పనిచేస్తాడు. అక్కడ ఆయన రాజుకు అభిషేకం చేసి పట్టాభిషేకం చేస్తాడు. ఫ్రీ వెస్లియన్ చర్చిని దేశ మతంగా స్థాపించడానికి వ్యతిరేకంగా టోంగా చర్చి 1928లో ఫ్రీ వెస్లియన్ చర్చి నుండి విడిపోయింది.

టోంగాలో ఇస్లాం దేశంలో ఒక చిన్న మైనారిటీ మతం. టోంగాలోని ముస్లింలు సున్నీ తెగకు చెందినవారు. అల్-ఖదీజా మసీదు టోంగాలో ఒక ప్రముఖ మసీదుగా ఉంది.

రోజువారీ జీవితం పాలినేషియన్ సంప్రదాయాలు, క్రైస్తవ విశ్వాసం ద్వారా బాగా ప్రభావితమవుతుంది; ఉదాహరణకు, అన్ని వాణిజ్య, వినోద కార్యకలాపాలు ఆదివారం అర్ధరాత్రి ప్రారంభం నుండి మరునాడు అర్ధరాత్రి ముగిసే వరకు ఆగిపోతాయి. రాజ్యాంగం సబ్బాతును ఎప్పటికీ పవిత్రమైనదిగా ప్రకటిస్తుంది. as of 2011 తాజా ప్రభుత్వ జనాభా లెక్కల అధికారిక గణాంకాలు జనాభాలో 90% మంది క్రైస్తవ చర్చి లేదా శాఖతో అనుబంధంగా ఉన్నారని ప్రజలంతా నాలుగు ప్రధాన చర్చి అనుబంధితమై ఉన్నారని సూచిస్తుంది:

* టోంగాలోని ఉచిత వెస్లియన్ చర్చి (36,592 లేదా 36%)
* ది చర్చ్ ఆఫ్ జీసస్ క్రైస్ట్ ఆఫ్ లేటర్-డే సెయింట్స్ (18,554 లేదా 18%)
* రోమన్ కాథలిక్కులు (15,441 లేదా 15%)
* టోంగాలోని ఉచిత చర్చి (11,863 లేదా 12%)

1891లో యేసుక్రీస్తు చర్చి ఆఫ్ లేటర్-డే సెయింట్స్ రాజు సియోసి (జార్జ్) టుపోను సందర్శించడానికి మిషనరీలను పంపింది. అక్కడ వారు రాజు నుండి బోధించడానికి అనుమతి పొందారు.

### ఆరోగ్యం
కొన్ని ప్రచురితమైన సర్వేల ఆధారంగా, టోంగా ప్రపంచంలోనే అత్యధిక ఊబకాయం రేటు కలిగిన దేశాలలో ఒకటిగా భావిస్తున్నారు. 2014లో ప్రచురించబడిన ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ డేటా ఆధారంగా ,సగటు బాడీ మాస్ ఇండెక్స్ డేటా ప్రకారం జాబితా చేయబడిన దేశాల పరంగా టోంగా మొత్తం మీద నాల్గవ స్థానంలో ఉంది. 2011లో, ఎన్.హెచ్.ఐ. బాడీ మాస్ ఇండెక్స్ (బి.ఎం.ఐ) డేటా వివరణను ఉపయోగించి 90% వయోజన జనాభా అధిక బరువు ఉన్నట్లుగా పరిగణించారు, వీరిలో 60% కంటే ఎక్కువ మంది ఊబకాయంతో బాధపడుతున్నారు.

15–85 సంవత్సరాల వయస్సు గల టోంగాన్ స్త్రీలలో 70% మంది ఊబకాయంతో బాధపడుతున్నారు. టోంగా, నౌరు ప్రపంచంలోనే అత్యధిక అధిక బరువు, ఊబకాయం జనాభాను కలిగి ఉన్నాయి.

అక్టోబర్ 2021 చివరలో న్యూజిలాండ్ విమాన ప్రయాణీకుడి పాజిటివ్ పరీక్ష ఆధారంగా టోంగా తన మొదటి కోవిడ్-19 కేసును నివేదించింది. [1] 

### విద్య
దేశ పాఠశాలల్లో 6 నుండి 14 సంవత్సరాల మధ్య ప్రాథమిక విద్య ఉచితం. టోగాలో నిర్బంధ ప్రాధమిక విద్య అమలులో ఉంది. మిషన్ పాఠశాలలు ప్రాథమిక విద్యలో దాదాపు 8% , మాధ్యమిక విద్యలో 90% అందిస్తాయి. మిగిలిన మొత్తాన్ని ప్రభుత్వ పాఠశాలలు భర్తీ చేస్తాయి. ఒక చిన్న ప్రైవేట్ విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నత విద్యలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ, నర్సింగ్, వైద్య శిక్షణలు అందిస్తుంది. మహిళా వ్యాపార కళాశాల, అనేక ప్రైవేట్ వ్యవసాయ పాఠశాలలు ఉన్నాయి. ఉన్నత విద్య చాలా స్థాయిలు విదేశాలలో అభ్యసించబడతాయి.

టోంగాన్లు 98.9% అక్షరాస్యత రేటుతో   వైద్య, గ్రాడ్యుయేట్ డిగ్రీల వరకు ఉన్నత విద్యను (ఎక్కువగా విదేశాలలో అభ్యసిస్తారు) కలిగి ఉండి ఉన్నత స్థాయి విద్యను పొందుతారు. వారు మేధావులు సృష్టించిన విద్యా జ్ఞానాన్ని ఎంతో గౌరవిస్తారు. టోంగాలోని ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఎడ్యుకేషన్‌లో స్యూ'యులా జోహన్సన్-ఫువా కుకు కౌనకా సేకరణను ఆర్కైవ్ చేసారు. ఇందులో దేశంలన్నింటిలో టోంగాన్ రాసిన డాక్టోరల్, మాస్టర్స్ డిసర్టేషన్లు అన్నీ ఉన్నాయి.

### వలసలు
సమకాలీన టోంగా ప్రజలు తరచుగా విదేశీ దేశాలతో బలమైన సంబంధాలను కలిగి ఉంటారు. చాలా మంది టోంగాన్లు ఉపాధి, ఉన్నత జీవన ప్రమాణాల కోసం ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ లేదా అమెరికాకు వలస వెళ్లారు.

2018లో న్యూజిలాండ్‌లో 82,389 మంది టోంగాన్లు నివసించారు. 
  2000 నాటికి, 36,840 మంది టోంగాన్లు యు.ఎస్.లో నివసిస్తున్నారు. 
  ఆస్ట్రేలియాలో 8,000 కంటే ఎక్కువ మంది టోంగాన్లు నివసిస్తున్నారు. . టోంగా డయాస్పోరా స్వదేశంలో బంధువులతో సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగిస్తుంది. టోంగా ఆదాయంలో గణనీయమైన భాగం టోంగాలో ఉండటానికి ఇష్టపడే కుటుంబ సభ్యులకు (తరచుగా వృద్ధులు) పంపకాల నుండి వస్తుంది 
.

## సంస్కృతి

లాపిటా కాలంలో స్థిరపడినప్పటి నుండి మానవులు దాదాపు 3,000 సంవత్సరాలుగా టోంగాలో నివసిస్తున్నారు. 17వ శతాబ్దం చివరిలో, 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో యూరోపియన్ అన్వేషకులు రాకముందు టోంగాన్లు తమ సమీప సముద్ర పొరుగు దేశాలైన ఫిజి, నియులతో తరచుగా సంబంధాలు కలిగి ఉండేవారు. 19వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్య వ్యాపారులు, మిషనరీల రాకతో, టోంగాన్ సంస్కృతి, ముఖ్యంగా మతంలో మార్పు చెందింది. As of 2013 దాదాపు 98% నివాసితులు క్రైస్తవ మతాన్ని ప్రకటిస్తున్నారు. ప్రజలు కొన్ని పాత నమ్మకాలను, అలవాట్లను విస్మరించి, మరికొన్నింటిని స్వీకరించారు.
### ఫాహు
ఫాహు అనేది టోంగా ప్రజలు ఆచరించే ఒక సామాజిక సంస్థ, ఇది ఒక వ్యక్తికి వారి తండ్రి సోదరి, తండ్రి తరపు బంధువులకు మధ్య ఉన్న సంబంధం మీద నిర్మించబడింది. ఫహు సామాజిక నిర్మాణంలో కొన్ని కీలకమైన ఆధిపత్యాలు ఉన్నాయి:

* 1 కుటుంబ యూనిట్‌లో ఒకరి తండ్రి వైపు వారి తల్లి వైపు కంటే ఉన్నతమైనది.
* 2 సోదరీమణులు తమ సోదరులకు అతీంద్రియ, పవిత్ర ప్రతిరూపాలుగా ఉంటారు. 
* 3 అందువలన ఒకరి తండ్రి సోదరి కుటుంబ సభ్యుల్లో అత్యున్నత హోదా కలిగిన వ్యక్తిగా ఉంటారు.

పాశ్చాత్య సంబంధాలకు ముందు, ప్రధానంగా బంధుత్వ సమూహాల మధ్య అంతర్గత గతిశీలత ఈ సామాజిక సమావేశం ద్వారా నిర్వహించబడేది. ఫహు హక్కులు చారిత్రాత్మకంగా ఉన్నంత రాజకీయ బలాన్ని, చిక్కులను కలిగి లేనప్పటికీ, అవి టోంగాలోని సమకాలీన సామాజిక పద్ధతుల్లో ఒక భాగంగా ఉన్నాయి.

### ఫహు సామాజిక-పర్యావరణ ప్రభావం
ఫహు లాంటి సామాజిక నిర్మాణాలు పర్యావరణ ముప్పులకు మానవ అనుసరణకు గణనీయంగా ప్రయోజనకరంగా ఉన్నాయని పేర్కొనబడ్డాయి. ముఖ్యంగా టోంగా వంటి తుఫానులకు గురయ్యే ప్రాంతాలలో ఉన్నవి.  తుఫానులు లేదా కరువులు వంటి పర్యావరణ సంఘటనల సమయంలో ప్రజలు వనరులను తరలించడానికి వీలుగా నెట్‌వర్క్, సామర్థ్యాన్ని అందించే ఫహు సామర్థ్యం ప్రయోజనకారిగా ఉంది.

అయితే ఫాహు నిర్మాణంలో భంగం కారణంగా పర్యావరణం మీద గణనీయమైన పరిణామాలు ఉన్నాయి. 1980లలో ఫహు సామాజిక సోపానక్రమంలో అంతరాయం కారణంగా టోంగాలో గంధపు చెట్టు తీవ్రంగా క్షీణించాయి. గంధపు చెట్లకు అధికధర లభించడం ఇందుకు కారణం అని భావిస్తున్నారు.
  దీని వలన స్థానిక పోటీ పెరిగి చివరికి చెట్టు అధిక కోతకు దారితీసింది. రెండేళ్ల వ్యవధిలో దాదాపు అన్ని గంధపు చెక్క వనరులు తరిగిపోయాయి.

### క్రీడలు
#### రగ్బీ యూనియన్

రగ్బీ యూనియన్ జాతీయ క్రీడ, జాతీయ జట్టు (`ఇకాలే తహి, లేదా సీ ఈగల్స్) అంతర్జాతీయ వేదిక మీద చాలా బాగా రాణించింది. 1987 నుండి టోంగా ఆరు రగ్బీ ప్రపంచ కప్‌లలో పాల్గొంది. 2007 - 2011 రగ్బీ ప్రపంచ కప్‌లు ఇప్పటివరకు టోంగాకు అత్యంత విజయవంతమైనవిగా ఉనాయి. రెండూ నాలుగు మ్యాచ్‌ల్లో రెండింటిలో గెలిచి క్వార్టర్ ఫైనల్స్‌కు చేరుకునే అవకాశం ఉంది. 2007 రగ్బీ ప్రపంచ కప్‌లో, టోంగా తన మొదటి రెండు మ్యాచ్‌లను యు.ఎస్.ఎ పై 25–15తో, సమోవాపై 19–15తో గెలిచింది. వారు 2007 టోర్నమెంట్ విజేతలైన దక్షిణాఫ్రికా స్ప్రింగ్‌బాక్స్‌ను 30–25తో ఓడించి విజయానికి చాలా దగ్గరగా వచ్చారు. వారి చివరి పూల్ గేమ్‌లో ఇంగ్లాండ్ చేతిలో 36–20 తేడాతో ఓటమి పాలవడంతో నాకౌట్ దశకు చేరుకునే వారి ఆశలు ముగిశాయి. అయినప్పటికీ దక్షిణాఫ్రికా, ఇంగ్లాండ్ తర్వాత వారి పూల్ ఆటలలో మూడవ స్థానాన్ని కైవసం చేసుకోవడం ద్వారా, టోంగా న్యూజిలాండ్‌లో జరిగే 2011 రగ్బీ ప్రపంచ కప్‌కు ఆటోమేటిక్ అర్హతను సంపాదించింది. 2011 రగ్బీ ప్రపంచ కప్‌లో పూల్ A లో, టోంగా జపాన్‌ను 31–18తో, 5వ ర్యాంక్ [2] చివరి ఫైనలిస్ట్ ఫ్రాన్స్‌ను 19–14తో ఓడించింది. అయినప్పటికీ టోర్నమెంట్ ఓపెనర్‌లో ఆల్ బ్లాక్స్ చేతిలో (41–10) మునుపటి ఘోర పరాజయం, ఆ తర్వాత కెనడా చేతిలో (25–20) ఘోర పరాజయం పాలవడం వలన టోంగా జట్టు క్వార్టర్ ఫైనల్స్‌లో ఫ్రాన్స్ చేతిలో (ఆ జట్టు కూడా NZ చేతిలో ఓడిపోయింది) 2 బోనస్ పాయింట్లు, 46 పాయింట్ల తేడాతో ఓడిపోయింది.

2007 కి ముందు టోంగా జట్టు అత్యుత్తమ స్కోరు 1995 లో వచ్చింది. వారు కోట్ డి'ఐవోర్‌ను 29–11 తో ఓడించారు. 1999 లో వారు ఇటలీని 28–25 తో ఓడించారు (కేవలం 14 మంది పురుషులతో వారు ఇంగ్లాండ్ చేతిలో 101–10 తో భారీగా ఓడిపోయారు). టోంగా వారి అన్ని మ్యాచ్‌లకు ముందు ఇకలే తాహి యుద్ధ నృత్యం లేదా సిపి టౌ ( కైలావ్ యొక్క ఒక రూపం) ప్రదర్శిస్తుంది. టోంగా గతంలో పసిఫిక్ ట్రై-నేషన్స్‌లో సమోవా, ఫిజీలతో పోటీపడేది. ఇప్పుడు దీనిని ప్రపంచ రగ్బీ పసిఫిక్ నేషన్స్ కప్ భర్తీ చేసింది. దీనిలో ఇప్పుడు జపాన్, కెనడా, యునైటెడ్ స్టేట్స్ పాల్గొంటాయి. క్లబ్ స్థాయిలో, డేటెక్ కప్ ప్రొవిన్షియల్ ఛాంపియన్‌షిప్, పసిఫిక్ రగ్బీ కప్ ఉన్నాయి. రగ్బీ యూనియన్‌ను టోంగా రగ్బీ ఫుట్‌బాల్ యూనియన్ నిర్వహిస్తుంది. ఇది పసిఫిక్ ఐలాండ్స్ రగ్బీ అలయన్స్‌లో సభ్యుడిగా ఉంది. 2009లో రద్దు చేయబడే ముందు పసిఫిక్ ఐలాండర్స్ రగ్బీ యూనియన్ జట్టుకు సహకరించింది.

టాంగాన్ సంతతికి చెందిన చాలా మంది ఆటగాళ్ళు - ఉదా., జోనా లోము, ఇజ్రాయెల్ ఫోలౌ, విలియమి "విలియం" `ఓఫాహెన్‌గౌ, మలాకై ఫెకిటోవా, బెన్ అఫీకి, చార్లెస్ పియుటౌ, ఫ్రాంక్ హలాయ్, సెకోప్ కెపు, జార్జ్ స్మిత్, వైక్లిఫ్ పాలూ, మథోనీ, మాథోనీ, సిఫుటాలీ , సియా ఫెయింగా’అ, మార్క్ గెర్రాడ్, కూపర్ వూనా, డగ్ హౌలెట్, టౌటై, టటాఫు పొలొటా-నౌ, ఆల్ బ్లాక్స్ లేదా వాలబీస్ తరపున ఆడారు. బ్రిటిష్, ఐరిష్ లయన్, వెల్ష్ అంతర్జాతీయ ఆటగాడు టౌలుపే "టోబీ" ఫలేటౌ టోంగన్‌లో జన్మించాడు. టోంగన్ అంతర్జాతీయ కులి ఫలేటౌ కుమారుడు. టౌలుపే బంధువులు, ఇంగ్లాండ్ అంతర్జాతీయ ఆటగాళ్ళు బిల్లీ, మాకో వునిపోలా (ఇతను బ్రిటిష్, ఐరిష్ లయన్ కూడా), మాజీ టోంగా రగ్బీ కెప్టెన్ ఫీ'ఆవో వునిపోలా కుమారులు. దేశంలోని పాఠశాలల్లో రగ్బీ ప్రసిద్ధి చెందింది. టోంగా కళాశాల, టుపౌ కళాశాల వంటి పాఠశాలల విద్యార్థులకు న్యూజిలాండ్, ఆస్ట్రేలియా, జపాన్‌లలో క్రమం తప్పకుండా స్కాలర్‌షిప్‌లు అందించబడతాయి.

#### రగ్బీ లీగ్

రగ్బీ లీగ్ కొంత విజయాన్ని సాధించింది. 1995 ఎడిషన్‌లో టోంగా తొలిసారి రగ్బీ లీగ్ ప్రపంచ కప్‌లో అడుగుపెట్టింది. అక్కడ వారు మొదటి దశలోనే నిష్క్రమించారు కానీ న్యూజిలాండ్ చేతిలో తృటిలో ఓడిపోయారు. అప్పటి నుండి వారు ప్రతి రగ్బీ లీగ్ ప్రపంచ కప్ టోర్నమెంట్‌లోనూ కనిపించారు. 2008 రగ్బీ లీగ్ ప్రపంచ కప్‌లో టోంగా ఐర్లాండ్, స్కాట్లాండ్‌లపై విజయాలు నమోదు చేసింది. 2017 ప్రపంచ కప్‌కు ముందు జాసన్ టౌమలోలో, ఆండ్రూ ఫిఫిటా నేతృత్వంలోని వివిధ ఉన్నత స్థాయి ఆటగాళ్ళు తమ వారసత్వ దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి వారి టైర్ వన్ దేశాల నుండి విరమించారు. దీని ఫలితంగా నవంబర్ 11న వైకాటో స్టేడియంలో హామిల్టన్‌లో జరిగిన ఆ టోర్నమెంట్‌లో వారు న్యూజిలాండ్‌ను ఓడించారు. అప్పటి నుండి జాతీయ జట్టు గ్రేట్ బ్రిటన్, ప్రపంచ నంబర్ వన్ ఆస్ట్రేలియా మీద కూడా విజయాలు నమోదు చేసింది. జాతీయ జట్టు విజయంతో పాటు, టోంగా సంతతికి చెందిన చాలా మంది ఆటగాళ్ళు ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ రగ్బీ లీగ్ పోటీలో గొప్పగా రాణిస్తున్నారు. వీటిలో జాసన్ టౌమలో, ఇజ్రాయెల్ ఫోలౌ, టైసన్ ఫ్రిజెల్, టెవిటా పంగై జూనియర్, కొన్రాడ్ హురెల్, డేవిడ్ ఫ్యూసిటువా, టుయిమోలా లోలోహెయా, సియో సియువా టౌకియాహో, జార్జ్ టౌఫువా, విలియం హోపోయేట్, ఆండ్రూ మురిఫూసిఫిటా , ఆండ్రూ ఫిఫిటా- విల్లీ మాసన్, మను వటువే, బ్రెంట్ కైట్, ఫుయిఫుయ్ మోయిమోయి, విల్లీ టోంగా, ఆంథోనీ టుపౌ, ఆంటోనియో కౌఫుసి, మైఖేల్ జెన్నింగ్స్, టోనీ విలియమ్స్, ఫెలేటి మాటియో . తదనంతరం, ఆంటోనియో కౌఫుసి వంటి కొంతమంది టోంగాన్ రగ్బీ లీగ్ ఆటగాళ్ళు సూపర్ లీగ్‌లో తమ కెరీర్‌లను స్థాపించారు.

#### ఒలింపిక్
రగ్బీతో పాటు, టోంగా వేసవి, శీతాకాల ఒలింపిక్స్‌లలో పాల్గొన్న అథ్లెట్లను కూడా తయారు చేసింది. 1996 అట్లాంటాలో జరిగిన వేసవి ఒలింపిక్స్ నుండి టోంగాకు ఏకైక ఒలింపిక్ పతకం వచ్చింది. అక్కడ సూపర్ హెవీవెయిట్ బాక్సింగ్‌లో పేయా వోల్ఫ్‌గ్రామ్ రజతం గెలుచుకుంది. దక్షిణ కొరియాలోని ప్యోంగ్‌చాంగ్‌లో జరిగిన 2018 వింటర్ ఒలింపిక్స్‌కు పిటా టౌఫాటోఫువా అనే అథ్లెట్ హాజరయ్యారు.
#### అమెరిక్న్ ఫుట్బాల్

నేషనల్ ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో అనేక మంది టోంగాన్‌లు ఫుట్‌బాల్ ప్లేయర్‌లుగా ఉన్నారు. వీరిలో ట్యునేయు అలిపేట్, సియోన్ టకిటాకి, స్పెన్సర్ ఫోలౌ, లకీ హెయిములి, స్టీవ్ కౌఫుసి, మాకే కెమోయాటు, డ్యూస్ లుటుయి, సియుపెలి మలామల, టిమ్ మనోవా, స్టాన్ మటాయిలే, విలీ మటాయిలే సికాహెమా, స్టార్ లోటులేలీ, వీటా వీయా, తలానోవా హుఫంగా, పీటర్ టుఇపులోటు, మార్లోన్ టుఇపులోటు, టులీ టుఇపులోటు .

#### మాధ్యమం

మాతంగి టోంగా - ఆన్‌లైన్ వార్తాపత్రిక

తైమి ఓ టోంగా ( టైమ్స్ ఆఫ్ టోంగా ) - వివాదాస్పద పత్రిక 
కెలియా - వార్తాపత్రిక
తలకి - వార్తాపత్రిక
కలోనికలి - వార్తాపత్రిక
టౌʻటైనా - వార్తాపత్రిక
కాకలు - వార్తాపత్రిక
టోంగా బ్రాడ్‌కాస్టింగ్ కమిషన్ ( టెలివిజన్ టోంగా, టెలివిజన్ టోంగా 2, రేడియో టోంగా 1, రేడియో టోంగా 2 – కూల్ 90ఎఫ్.ఎం.103ఎఫ్.ఎం.)

#### సమకాలీన టోంగాన్ కళ
గత దశాబ్దంలో సమకాలీన టోంగాన్ కళాకారుల సంఖ్య భారీగా పెరిగింది, [ఎప్పుడు?] ఎక్కువ మంది న్యూజిలాండ్‌లో ఉన్నారు. టాన్యా ఎడ్వర్డ్స్ రచనలు న్గాటు (బార్క్ క్లోత్స్), బెంజమిన్ వర్క్, టెల్లీ టుయిటా, సియోన్ మోను అంతర్జాతీయంగా విస్తృతంగా ప్రదర్శించబడుతున్నాయి.  సెమిసి ఫెటోకై పొటాయుయిన్ సెంట్రల్ క్రైస్ట్‌చర్చ్‌లో ఐదు అంతస్తుల టోంగాన్ శిల్పాన్ని నిర్మించారు. 2023లో బెర్గ్‌మాన్ గ్యాలరీ న్యూజిలాండ్‌లోని ఆక్లాండ్‌లో టోంగాన్ కాంటెంపరరీ అయిన టుకుఫకహోలోను నిర్వహించింది. ఇందులో ఎనిమిది మంది టోంగాన్ కళాకారులు పాల్గొన్నారు.

## ఇవికూడా చూడండి

## మూలాలు