దేవ్‌గఢ్ గోండులు

thumb|దేవ్‌గఢ్ గొప్ప గోండు పాలకుడు బఖ్త్ బులంద్ షా చిత్రం
**దేవ్‌గఢ్ గోండులు** విదర్భ ప్రాంతంలోని పెద్ద భాగాన్ని, ప్రస్తుత దక్షిణ మధ్యప్రదేశ్ ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలను పాలించిన గోండు రాజ కుటుంబానికి చెందినవారు. వారి రాజ్యం తరువాత నాగ్‌పూర్ రాజ్యంగా మారింది. వారు నాగ్‌పూర్ ప్రాంతాన్ని సుసంపన్నమైన, ధనిక రాజ్యంగా తీర్చిదిద్దారు, నాగ్‌పూర్ నగరాన్ని స్థాపించారు, మరిన్ని మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించారు. అయినప్పటికీ, అంతర్గత విభేదాలు వారి పతనానికి దారితీశాయి, 1743లో మరాఠా జనరల్ రఘూజీ భోంస్లే ద్వారా వారు ఆచరణాత్మకంగా రాష్ట్ర పెన్షనర్‌లుగా మార్చబడ్డారు.
## స్థాపన
దేవ్‌గఢ్ గోండు వంశానికి ముందు *గౌళి* యువరాజులు 1472 నుండి 1542 వరకు 70 సంవత్సరాలు పాలించారు.

దేవ్‌గఢ్ గోండు వంశాన్ని జాత్బా అనే గోండు స్థాపించాడు. రన్సూర్, ఘన్సూర్ అనే ఇద్దరు గావోలీ యువరాజుల వద్ద జాత్బా సేవకుడిగా ఉన్నాడని, అతను వారిని నమ్మకద్రోహంతో పదవీచ్యుతులను చేశాడని *ది ఇండియన్ యాంటిక్విటీస్* చెబుతోంది. వాస్తవానికి, దేవగఢ్ గోండు వంశం హరాయా లేదా హరాయగఢ్ నుండి వచ్చింది, కానీ తరువాత జాత్బా ఆధ్వర్యంలో హరాయా నుండి సుమారు 24 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న దేవగఢ్కు మార్చబడింది.

## అత్యున్నత స్థాయి

బఖ్త్ బులంద్ షా, అతని వారసుడు చాంద్ సుల్తాన్ సమర్థవంతమైన నాయకత్వంలో దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజ్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.

## పతనం
1739లో చాంద్ సుల్తాన్ మరణం తర్వాత, వారసత్వం కోసం గొడవలు జరిగాయి, ఇది సింహాసనాన్ని బఖ్త్ బులంద్ షా చట్టవిరుద్ధమైన కుమారుడైన వలీ షా ఆక్రమించడానికి దారితీసింది. చాంద్ సుల్తాన్ భార్య తన కుమారులు అక్బర్ షా, బుర్హాన్ షాల ప్రయోజనం కోసం బేరార్‌కు చెందిన మరాఠా నాయకుడు రఘూజీ భోంస్లే సహాయాన్ని కోరింది. వలీ షాను హతమార్చి, చట్టబద్ధమైన వారసులను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. ఈ సహాయానికి గాను మొదటి రఘూజీకి అపారమైన బహుమతులు ఇచ్చి తిరిగి బేరార్‌కు పంపించారు. తనకు లభించిన బహుమతుల గొప్పతనాన్ని బట్టి నాగ్‌పూర్ సుసంపన్నమైన, ధనిక దేశం అయి ఉండాలని మరాఠా జనరల్ అంచనా వేశాడు.

అయితే, సోదరుల మధ్య విభేదాలు కొనసాగాయి, మరోసారి, అన్నయ్య బుర్హాన్ షా రఘూజీ భోంస్లే సహాయాన్ని అభ్యర్థించాడు. అక్బర్ షా దేశ బహిష్కరణకు గురై చివరకు హైదరాబాద్లో విష ప్రయోగానికి గురయ్యాడు. అయితే ఈసారి రఘోజీ భోంస్లే అటువంటి సుసంపన్నమైన, ధనిక దేశాన్ని తన ఆధీనంలో ఉన్నప్పటికీ విడిచిపెట్టడానికి మనసు ఒప్పుకోలేదు. అతను గోండు రాజుకు తాను 'రక్షకుడిని' అని ప్రకటించుకున్నాడు. ఆ విధంగా 1743లో బుర్హాన్ షా ఆచరణాత్మకంగా రాష్ట్ర పెన్షనర్‌గా మారాడు, నిజమైన అధికారం మరాఠా పాలకుని చేతుల్లోకి వెళ్ళింది. ఈ సంఘటన తర్వాత దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజ్యం చరిత్ర నమోదు కాలేదు. గోండులు నాగ్‌పూర్ సింహాసనం నుండి పడిపోయిన తరువాత, రఘూజీ భోంస్లేతో ప్రారంభించి వరుసగా మరాఠా పాలకులు అధికారంలోకి వచ్చారు.

### రఘునాథ్ సింగ్ తిరుగుబాటు
దేవ్‌గఢ్ పాలకుడి దివాన్ అయిన రఘునాథ్ సింగ్, రఘూజీ భోంస్లే పాలనను కూలదోయడానికి చంద్రపూర్ గోండు పాలకుడు నీలకంఠ్ షాతో కలిసి కుట్ర పన్నాడు. 1748లో రఘూజీ, బెంగాల్ దండయాత్ర నుండి విశ్రాంతి కోరుకుంటూ దేవ్‌గఢ్‌పై దండెత్తి రఘునాథ్ సింగ్‌ను చంపాడు. అతను తర్వాత దేవ్‌గఢ్ పరిపాలనను పూర్తిగా చేపట్టి, బుర్హాన్ షాను రాష్ట్ర పెన్షనర్‌గా చేశాడు. అతను తర్వాత చందాకు చెందిన నీలకంఠ్ షా పైకి దండెత్తి అతనిని ఓడించాడు. నీలకంఠ్ షా అతనితో సా.శ. 1749 నాటి ఒప్పందంపై సంతకం చేయవలసి వచ్చింది. ఈ ఒప్పందం రాజును దాదాపుగా శక్తిహీనుడిని చేసింది, అతను రఘూజీపై తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు, రఘూజీ అతనిని సులభంగా ఓడించి బల్లాల్‌పూర్ కోటలో శాశ్వతంగా బంధించాడు. దీంతో నాగ్‌పూర్ మరాఠాలను గద్దె దించేందుకు చేసిన చివరి ప్రయత్నాలు ముగిశాయి.

### మరాఠాలు, బ్రిటిష్ వారి క్రింద నామమాత్రపు పాలకులు
రాజా బుర్హాన్ షా తర్వాత రెహమాన్ షా అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతని మేనల్లుడు, దత్తత కుమారుడు, మైనర్ అయిన సులేమాన్ షా అతని తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చాడు, సరిగ్గా చివరి భోంస్లే రాజు మరణానికి రెండేళ్ల ముందు. సులేమాన్ షా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి గట్టి విధేయుడిగా ఉండేవాడు, "అతను అత్యంత మానవీయ, ఉదారమైన భూస్వామి, న్యాయమైన ఇంకా దయగల న్యాయాధికారి". అతను 15 ఏప్రిల్ 1885న మరణించాడు.

## మొఘలులతో సంబంధాలు
1564లో, అక్బర్ సేనాధిపతి ఖ్వాజా అబ్దుల్ మజిద్ ఆసఫ్ ఖాన్ పన్నాపై దాడి చేసి దానిని సామంత రాజ్యంగా చేసుకున్నాడు. తర్వాత అతను రాణీ దుర్గావతి పాలించిన గర్హా-కటంగపై దాడి చేసి ఓడించాడు, దానిని కూడా తగ్గిన సరిహద్దులతో సామంత రాజ్యంగా చేసుకున్నాడు. అయితే, అతను దేవ్‌గఢ్‌పై దండెత్తలేదు, దానిని సరిహద్దు అర్ధ-స్వతంత్ర రాజ్యంగా పరిగణించాడు. దేవ్‌గఢ్ తన ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడంతో అతను సంతృప్తి చెందాడు. ప్రావిన్సులోని మొఘల్ గవర్నర్లు వార్షిక కప్పం చెల్లించినందుకు దేవ్‌గఢ్ పాలకులను తమ భూభాగాన్ని పరిపాలించడానికి అనుమతించారు.  

అబుల్ ఫజల్ రచించిన *[[ఐన్-ఇ-అక్బరీ]]* ప్రకారం, దేవ్‌గఢ్ గోండు రాజైన జాత్బా, అక్బర్కు ఒక ఉన్నత సామంతుడిగా ఉండేవాడు, అతనికి వార్షిక కప్పం చెల్లించేవాడు. జాత్బా పాలనలో అక్బర్ దేవ్‌గఢ్‌ను సందర్శించాడని చెబుతారు. 

జాత్బాకు 2,000 గుర్రాలు, 50,000 పదాతిదళం, 100 ఏనుగులు ఉన్నాయని అబుల్ ఫజల్ రచించిన *[[ఐన్-ఇ-అక్బరీ]]* చెబుతోంది- "ఖేర్లా సర్కార్‌కు తూర్పున చత్వా అనే పేరున్న జమీందార్ ఆధీనంలో ఉన్న భూభాగాలు ఉన్నాయి, ఇతనికి 2000 అశ్విక దళం, 50,000 పదాతిదళం, 100 కంటే ఎక్కువ ఏనుగులు ఉన్నాయి". ఈ 'చత్వా' బహుశా జాత్బానే కావచ్చు. 1616లో *[[మహారాజు]]* జాత్బా మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ను సందర్శించాడు.

మొఘల్ మూలాలను విశ్వసిస్తే, దేవ్‌గఢ్ పాలకులు తరచుగా కప్పం చెల్లించడంలో ఆలస్యం చేసేవారు లేదా కొన్నిసార్లు అసలు చెల్లించేవారు కాదు. అందువల్ల ఆగస్టు 1669లో, రాజ్యం సామ్రాజ్య ప్రత్యక్ష పాలన కిందకు తీసుకురాబడింది. 1686లో, కోక్ షా కుమారులలో ఒకడైన భక్తు సహాయం కోసం సోలాపూర్ లేదా బీజాపూర్‌లోని ఔరంగజేబు వద్దకు వెళ్ళాడు, ఇస్లాం మతాన్ని స్వీకరించాడు, బఖ్త్ బులంద్ అని పేరు మార్చుకున్నాడు.

### మొఘలుల నాగ్‌పూర్ దండయాత్ర

జనవరి 1637లో, ఖాన్-ఇ-దౌరాన్ దేవ్‌గఢ్‌పై దండెత్తాడు. తిరుగుబాటు చేసిన ఓర్చా రాజు ఝుఝార్ సింగ్, ఎటువంటి హాని కలగకుండా దేవ్‌గఢ్ భూభాగం గుండా వెళ్లడానికి అనుమతించడం దీనికి ఒక కారణం కావచ్చు. ప్రతి సంవత్సరం చెల్లించాల్సిన కప్పం బకాయి పడటం మరో కారణం. వారి దండయాత్రలో చందా రాజు కృష్ణ షా వారికి జతకలిశాడు, ఇతనికి జాత్బా పాలన నుండి దేవ్‌గఢ్ రాజులతో శత్రుత్వం ఉండేది. నాగ్‌పూర్ కోట ముట్టడిలో కోక్ షా ఓడిపోయాడు, 16 జనవరి 1637న ఖాన్-ఇ-దౌరాన్‌కు లొంగిపోయాడు. అతను ఒకటిన్నర లక్షల రూపాయల నగదు, 170 ఏనుగులను సమర్పించి శాంతి ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. వార్షిక కప్పం ఒకటింపావు లక్షల రూపాయలుగా నిర్ణయించబడింది (పెంచబడింది?). అతను మొఘలుల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు. నాగ్‌పూర్ అతనికి తిరిగి ఇవ్వబడింది. వివరంగా నమోదు చేయబడిన నాగ్‌పూర్ మొదటి దండయాత్ర ఇదే.

## పాలకుల జాబితా
*జాత్బా (1580–1620)
*కోక్ షా (సుమారు 1620 – 1640) 
*కేసరి షా (1640 - 1657)
*గోరఖ్ షా (1657 - 1669)
*మొఘలుల ప్రత్యక్ష పాలన (1669 - 1686)
*బఖ్త్ బులంద్ షా (1686–1706)
*చాంద్ సుల్తాన్ (1706–1739)
*వలీ షా
*బుర్హాన్ షా, అక్బర్ షా

### నామమాత్రపు పాలకులు
*బుర్హాన్ షా ()
*రెహమాన్ షా 
*సులేమాన్ షా (1851 - 15 ఏప్రిల్ 1885)
*ఆజం షా (1956)

## మూలాలు

వర్గం:నాగ్‌పూర్ చరిత్ర
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు