open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
మేఘాలయ

**మేఘాలయ (मेघालय)** భారతదేశపు ఈశాన్యప్రాంతంలో ఒక చిన్న రాష్ట్రము. ఇది 300 కి.మీ. పొడవు, 100 కి.మీ. వెడల్పు ఉన్న పర్వతమయ రాష్ట్రము. వైశాల్యం 22,429 చ.కి.మీ. మొత్తం జనాభా 21,75,000 (2000 సం. జనాభా లెక్కలు). మేఘాలయయకు ఉత్తరాన అస్సాం రాష్ట్రం హద్దుగా బ్రహ్మపుత్ర నది ఉంది. దక్షిణాన షిల్లాంగ్ ఉంది. మేఘాలయ రాజధాని షిల్లాంగ్ జనాభా 2,60,000.

1972 కు ముందు ఇది అస్సాం రాష్ట్రంలో ఒక భాగం. 1972 జనవరి 21న మేఘాలయ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా విభజింపబడింది.

## వాతావరణం
thumb|250px|left|చిరపుంజి సైన్ బోర్డు
మేఘాలయ వాతావరణం మరీ వేడికాదు. మరీ చల్లన కాదు. కానీ వర్షాలు మాత్రం భారతదేశంలోనే అత్యధికం. కొన్ని ప్రాంతాలలో 1200 సెంటీమటర్ల వరకు వర్షపాతం నమోదవుతున్నది. షిల్లాంగ్ దక్షిణాన ఉన్న చెర్రపుంజీ పట్టణానికి ఒక నెలలో అత్యధిక వర్షపాతానికి సంబంధించి ప్రపంచరికార్డు ఉంది. ఆ దగ్గరలోని మాసిన్రామ్ ఊరు ఒక సంవత్సరంలో అత్యధిక వర్షపాతం నమోదైన ఊరిగా ప్రపంచ రికార్డు కలిగిఉన్నది.

thumb|right|250px|షిల్లాంగ్ సమీపాన ఉన్న ఉమియం సరస్సు
మేఘాలయ రాష్ట్రంలో మూడోవంతు అటవీమయం. పశ్చిమాన 'గారో' పర్వత శ్రేణులు, తూర్పున 'ఖాసి', 'జైంతియా' పర్వతశ్రేణులు ఉన్నాయి కాని ఇవి మరీ ఎత్తైనవి కావు. 'షిల్లాంగ్ శిఖరం' అన్నింటికంటే ఎత్తైనది (1,965 మీటర్లు). పర్వతాలలో చాలా గుహలలో విలక్షణమైన 'స్టేలక్టైటు', 'స్టేలగ్మైటు' సున్నపురాయి ఆకృతులున్నాయి.

## ప్రజలు
మేఘాలయలో 85% ప్రజలు కొండ, అటవీజాతులకు చెందినవారు. ఖాసీ, గారో తెగలవారు జనాభాలో ఎక్కువగా ఉన్నారు. ఇంక జైంతియా, హాజోంగ్ తెగలవారు 40,000 వరకు ఉన్నారు. రాష్ట్రంలో 15% జనులు కొండజాతులువారుకారు. వీరిలో 54,00 మంది బెంగాలీలు, 49,000 మంది షైక్లు. పొరుగు రాష్ట్రాలైన నాగాలాండ్, మిజోరామ్‌ల లాగా మేఘాలయలో కూడా క్రైస్తవులు ఎక్కువ. ఇంకా 16% వరకు జనులు పురాతన అటవీ సంప్రదాయాలు (Animism) ఆచరిస్తారు.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పర్యాటకులను ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నది. కాని, 'ఉల్ఫా' (ULFA, NDFB) వంటి తీవ్రవాదుల ప్రభావం వల్ల దీనికి అనేక అవరోధాలున్నాయి. కొండలు, పర్వతాలతో నిండిన భూభాగమూ, బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దూ తీవ్రవాదులకు మంచి ఆశ్రయమిచ్చే స్థావరాలు.

## జిల్లాలు
## గణాంకాలు
thumb|right|250px|జైంతియా కొండలలో ఒక బొగ్గగని బయట పనిచేస్తున్న కార్మికులు

* విస్తీర్ణము: 22,429 కి.మీ²
* జనాభా: 2,175,000 (2000)
** జాతి వర్గాలు:
*** ఖాసీ: 49%
*** గారో: 34%
*** బెంగాళీ: 2.5%
*** షేక్: 2.3%
*** హాజోంగ్: 1.8%
*** ఇతరులు: 10.4%
** మతములు:
*** క్రైస్తవులు: 64.6% 
*** ఆనిమిస్టులు: 16.7%
*** హిందువులు: 14.7%
*** ముస్లింలు: 4%
* రాజధాని: షిల్లాంగ్ (జనాభా 260,000)

## రాజకీయ పార్టీలు

మేఘాలయ రాష్ట్రంలో ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్, భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రధాన జాతీయ రాజకీయ పార్టీలుగా ఉన్నాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి

* డాకి

## బయటి లింకులు
* మేఘాలయ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ వెబ్‌సైటు
* ఖాసీల గురించిన నివేదిక

*
వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు
మేఘాలయ
వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం
డామన్ డయ్యూ

thumb|250px

**డామన్ డయ్యూ,** (Daman and Diu) అనేది భారతదేశంలో ఒక కేంద్రపాలిత ప్రాంతం. అరేబియా సముద్రం తీరాన ఉన్న  డామన్ డయ్యూ , గోవా, దాద్రా, నాగర్-హవేలీ చిన్న ప్రాంతాలలో ఇది ఒకటి. ఇది డయ్యూ జిల్లాకు  ముఖ్య పట్టణం

## చరిత్ర

1531లో డామన్‌ను పోర్చుగీసువారు ఆక్రమించారు.1539లో గుజరాతు సుల్తాను ద్వారా డామన్ అధికారికంగా పోర్చుగీసువారికి అప్పగింపబడింది. 450 సం.ములకు పూర్వం ఇది పోర్చుగీసు అధీనములో ఉంది. 1961 డిసెంబరు 19న గోవా, డామన్, డయ్యూ లను భారత ప్రభుత్వం తన అధీనంలోకి తీసుకుంది. కాని పోర్చుగీసు ప్రభుత్వం 1974 వరకు వీటిపై భారత దేశపు అధిపత్యాన్ని అంగీకరించలేదు.

1987 వరకు గోవా, డామన్, డయ్యూ లు (వేరు వేరు చోట్ల ఉన్నా గాని) ఒకే కేంద్రపాలిత ప్రాంతముగా పరిపాలింపబడినవి. 1987 లో గోవా ప్రత్యేక రాష్ట్రముగా ఏర్పడింది. ఇక డా**మన్ - డయ్యూ** అనే రెండు జిల్లాలు ఒక కేంద్రపాలిత ప్రాంతముగా కొనసాగుతున్నాయి.

ఇక్కడ అధికారిక భాష గుజరాతీ. పోర్చుగీసు భాషను పాఠశాలలో బోధించకపోవడం వల్ల దాని వాడకం క్రమంగా క్షీణిస్తుంది. డామన్ లో 10 % ప్రజలు పోర్చుగీసు భాష మాట్లాడుతారు. అది క్రమంగా 'ముసలివారిభాష' అనిపించుకొంటుంది.

## డామన్
thumb|250x250px|డామన్ బీచ్
'డామన్' జిల్లా వైశాల్యం 72 చ.కి.మీ. జనాభా 1,13,949 (2001 జనాభా లెక్కలు ప్రకారం). ఇది డామన్ గంగా నది ముఖద్వారాన ఉంది. దీనికి పశ్చిమాన అరేబియా సముద్రం, మిగిలిన మూడు ప్రక్కల గుజరాత్ లోని వల్సాడ్ జిల్లా ఉంది. డామన్ కు అతి దగ్గరి రైల్వే స్టేషను 7 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న 'వాపి' (గుజరాత్). డామన్ కు ఉత్తరాన సూరత్ నగరం, దక్షిణాన సుమారు 160 కి.మీ. దూరంలో ముంబాయి నగరం ఉన్నాయి.డామన్‌లో చేపలు పట్టడం, మత్స్య పరిశ్రమ ప్రధాన ఉపాధి మార్గాలు. అనేక పరిశ్రమలు కూడా ఉన్నాయి.

అందమైన సముద్రతీరం, పోర్చుగీసు విధానంలో నిర్మించిన కట్టడాలు, చక్కనైన చర్చిలు, ప్రకృతి సౌందర్యం - ఇవి డామన్ విశేషాలు. గంగా డామన్ నదికి ఇరువైపులా నాని-డామన్, మోతి-డామన్ అనే పట్టణాలున్నాయి.

## డయ్యూ
thumb|250x250px|డయ్యూ బీచ్

గుజరాత్ దక్షిణ ప్రాంత తీరంలో కథియావార్ దగ్గర ఉన్న ఒక ద్వీపం పేరు డియ్యూ. ఈ ద్వీపం వైశాల్యం 40 చ.కి.మీ. జనాభా 44,110 (2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం). ఈ ద్వీపం తూర్పు తీరాన డియ్యూ పట్టణం ఉంది. ఇక్కడ పాతకాలపు పోర్చుగీసు కోట ఒక ప్రధాన ఆకర్షణ. చేపలు పట్టడం ప్రధానమైన ఉపాధి. భారతీయ వైమానిక దళం స్థావరముంది. ద్వీపంలో మరోప్రక్క 'ఘోగ్లా' అనే పల్లె ఉంది.

1535లో అప్పటి గుజరాత్ సుల్తాను (మొగలు చక్రవర్తి హుమాయున్ కు వ్యతిరేకంగా) పోర్చుగీసువారితో ఒప్పందం కుదుర్చుకొని, కోట కట్టడానికీ, సైనిక స్థావరం ఏర్పాటు చేసుకోవడానికీ అనుమతినిచ్చాడు. తరువాత పోర్చుగీసువారిని తొలగించడం సుల్తాను వల్ల కాలేదు. 1537 లోను, 1546లోను యుద్ధాలు జరిగినా ప్రయోజనం లేకపోయింది. 1545లో 'డామ్ జో డి కాస్ట్రో' అనే పోర్చుగీసు సేనాని ఈ కోటను మరింత బలపరచాడు.

1961 డిసెంబరు 19న భారత సైన్యం డియ్యూ ద్వీపాన్ని ఆక్రమించింది.పర్యాటకులకు మంచి ఆకర్షణీయమైన స్థలంగా డియ్యూ పేరొందింది. నగోవా బీచ్ చాలా చక్కనైంది. పోర్చుగీసు శైలిలో నిర్మింపబడిన కోట, చర్చి, మ్యూజియం కూడా చూడదగినవి.
## మూలాలు

## బయటి లంకెలు

డామన్ జిల్లా గురించి

వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు
1965

**1965** గ్రెగోరియన్‌ కాలెండరు యొక్క మామూలు సంవత్సరము.

## సంఘటనలు
### [[జనవరి 1965|జనవరి]]

### [[ఫిబ్రవరి 1965|ఫిబ్రవరి]]

### [[మార్చి 1965|మార్చి]]

### [[ఏప్రిల్ 1965|ఏప్రిల్]]

### [[మే 1965|మే]]

### [[జూన్ 1965|జూన్]]

### [[జూలై 1965|జూలై]]

### [[ఆగష్టు 1965|ఆగస్టు]]

### [[సెప్టెంబర్ 1965|సెప్టెంబర్]]

### [[అక్టోబర్ 1965|అక్టోబర్]]

### [[నవంబర్ 1965|నవంబర్]]

*నవంబర్ 22: ఐక్యరాజ్య సమితి అనుబంధ సంస్థ యు.ఎన్.డి.పి (యునైటెడ్ నేషన్స్ డెవలప్‌మెంట్ ప్రోగ్రాం - ఐక్యరాజ్యసమితి ఆభివృద్ధి కార్యక్రమంం ప్రారంభమైనది.

### [[డిసెంబర్ 1965|డిసెంబర్]]

## జననాలు

* జనవరి 10: కస్తూరి మురళీకృష్ణ, కథా రచయిత.
* ఫిబ్రవరి 1: అంథోనీ పీటర్ కిశోర్, అధ్యాపకులు, బైబులు ఉపదేశకులు, సమాజసేవకులు.
* ఫిబ్రవరి 21: కీత్ ఆథర్టన్, వెస్టీండీస్ మాజీ క్రికెట్ క్రీడాకారుడు.
* మార్చి 26: ప్రకాష్ రాజ్, దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన నటుడు.
* మే 6: హరిశ్చంద్ర రాయల, రంగస్థల, టి.వి., సినీ నటుడు, రంగస్థల దర్శకుడు, రూపశిల్పి.
* మే 6: అసవారీ జోషి - నటి
* జూన్ 3: సురీందర్ ఖన్నా, భారత క్రికెట్ జట్టు మాజీ క్రీడాకారుడు.
* జూన్ 8: లక్ష్మణ్ ఏలె, భారతీయ చిత్రకారుడు.
* జూన్ 13: మనిందర్ సింగ్, భారత క్రికెట్ జట్టు మాజీ క్రీడాకారుడు.
* జూన్ 29: రోజా రమణి బోయపాటి, రచయిత్రి, ఉపాధ్యాయిని.
* జూలై 2: కృష్ణ భగవాన్, తెలుగు చలనచిత్ర హాస్య నటుడు, రచయిత.
* జూలై 2: జయలలిత, చలన చిత్ర నటి.
* జూలై 22: రాగతి పండరీబాయి, తెలుగు వ్యంగ్య చిత్రకారులు, కార్టూనిస్టులలో ఏకైక మహిళా కార్టూనిస్ట్. (మ.2015)
* ఆగస్టు 6: ఆర్‌.సత్యనారాయణ, రాజకీయ నాయకుడు, మాజీ ఎమ్మెల్సీ, జర్నలిస్ట్. (జ. 2025) 
* ఆగష్టు 26: వాసిరెడ్డి వేణుగోపాల్, సీనియర్ పాత్రికేయుడు, రచయిత.
* సెప్టెంబరు 2: సురేఖ యాదవ్, భారతీయ మొట్టమొదటి మహిళా రైలు డ్రైవర్.
* అక్టోబరు 5: కల్పనా రంజని మలయాళ సినిమా నటి (మ.2016)
* నవంబరు 19: కిల్లి కృపారాణి, ఒక భారతీయ రాజకీయ నాయకురాలు, వైద్యురాలు.
* నవంబరు 26: రిడ్లీ జాకబ్స్, వెస్టీండీస్ మాజీ క్రికెట్ క్రీడాకారుడు.
* డిసెంబర్ 31: లక్ష్మణ్ శివరామకృష్ణన్, భారత క్రికెట్ జట్టు మాజీ క్రీడాకారుడు .

## మరణాలు
* ఫిబ్రవరి 6: ప్రతాప్ సింగ్ ఖైరాన్, పంజాబ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి.
* సెప్టెంబరు 19: బల్వంతరాయ్ మెహతా, గుజరాత్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి.
* డిసెంబరు 14: జొన్నలగడ్డ సత్యనారాయణమూర్తి, నవలా రచయిత, నాటకకర్త.
* డిసెంబరు 17: జనరల్ కె.ఎస్.తిమ్మయ్య: భారతదేశపు 6వ ఛీఫ్ ఆఫ్ ఆర్మీ స్టాఫ్‌. (జ.1906)
* డిసెంబరు 31: వి. పి. మెనన్, భారత స్వాతంత్ర్య సమయంలో కీలక బాధ్యతలు నిర్వర్తించిన భారతీయ సివిల్ సర్వీసెస్ అధికారి. (జ.1893)
* : ఆండ్ర శేషగిరిరావు, కవి, నాటకకర్త, పత్రికా సంపాదకులు. (జ.1902)

## పురస్కారాలు
* జ్ఞానపీఠ పురస్కారం : జి.శంకర్ కురుప్.
* జనహార్ లాల్ నెహ్రూ అంతర్జాతీయ పురస్కారం: యూ థాంట్.

*
మున్నేరు

**మున్నేరు** కృష్ణా నదికి ఉపనది.

మున్నేరు వరంగల్ జిల్లా, పాకాల సరస్సు వద్ద పుట్టి, ఖమ్మం, నల్గొండ, ఎన్టీఆర్ జిల్లాల గుండా ప్రవహించి, పులిచింతలకు 20 కి.మీ. దిగువన కృష్ణానదిలో కలుస్తుంది. ఆకేరు, వైరా నదులు మున్నేరు ప్రధాన ఉపనదులు. మున్నేరు సముద్రమట్టం నుండి 238 మీటర్ల ఎత్తున ప్రారంభమై కృష్ణానదిలో కలిసేసరికి మొత్తం 195 కి.మీ. దూరం ప్రవహిస్తుంది. మున్నేరు పరీవాహక ప్రాంతపు వైశాల్యం 10,490 చ.కి.మీ.లు. ఆకేరు ఖమ్మం గ్రామీణ మండలంలోని తీర్థాల గ్రామం వద్ద మున్నేరులో కలుస్తుంది. వైరా నది దక్షిణానికి ప్రవహించి కృష్ణా జిల్లా, కంచికచర్ల మండలంలోని కీసర వద్ద మున్నేరులో కలుస్తుంది.

మున్నేరు ఖమ్మం పట్టణపు శివార్లలోని దానవాయిగూడెం నుండి ప్రవహిస్తుంది. ఖమ్మం పట్టణ ప్రజలకు మంచినీటి సరఫరా మున్నేర నదినుండి జరుగుతుంది.పూర్వపు ఖమ్మం జిల్లా, ప్రస్తుత మహబూబాబాదు జిల్లా లోని గార్ల మండలం, ముల్కనూరు గ్రామం వద్ద మున్నేటిపై మున్నేరు ప్రాజెక్టును నిర్మించాలని ప్రతిపాదించబడింది.

మున్నేరును ఆనుకొని పెనుగంచిప్రోలు సమీపంలో ప్రసిద్ధి గాంచిన శ్రీ తిరుపతమ్మ అమ్మ వారి దేవస్థానం (పెనుగంచిప్రోలు) ఉంది.

## చిత్ర మాలిక

దస్త్రం:Munneru, a tributary of the Krishna River-1 near Keesara Village (Kanchikicherla Mandal).jpg|కీసర (కృష్ణా జిల్లా) సమీపంలో మున్నేరు నది ప్రవహం
దస్త్రం:Flow of Munneru River ̠ old bridge ̠ keesara village of krishna district.jpg|కీసర పాత వంతెన సమీపంలో మున్నేరు ప్రవాహం
దస్త్రం:View of Munneru River ̠ old bridge ̠ keesara village of krishna district.jpg|కీసర పాత వంతెన వద్ద మున్నేరు
దస్త్రం:Flow of Munneru river at keesara village in winter season.jpg|కీసర వద్ద మున్నేరు ప్రవాహాం
దస్త్రం:Sand dunes formed by Munneru River and old bridge ̠ keesara village of krishna district.jpg|మున్నేరు నదిలో ఇసుకమేటలు 


## మూలాలు

వర్గం:ఖమ్మం జిల్లా నదులు
వర్గం:నల్గొండ జిల్లా నదులు
వర్గం:తెలంగాణ నదులు
వర్గం:ఎన్టీఆర్ జిల్లా నదులు
నాగావళి

**నాగావళి నది** దక్షిణ ఒడిషా, ఉత్తరాంధ్రలో ప్రవహించే నది. ఒడిషా రాష్ట్రములో పుట్టి, 225 కిలోమీటర్లు ప్రవహించి బొంతకోడూరులో  చేరుతుంది. బంగాళాఖాతం లో ఈ నదీ చేరుతుంది.

నాగావళి నది ఒడిషా రాష్ట్రము, కలహంది జిల్లాలో తూర్పు కనుమలలో సముద్ర మట్టానికి 915 మీటర్ల ఎత్తున్న తూర్పు కనుమలలో ప్రారంభమవుతుంది. ఈ నది మొత్తము 256 కిలోమీటర్లు సముద్రానికి ప్రవహిస్తుంది. అందులో 161 కిలోమీటర్లు ఒడిషా రాష్ట్రములో, 2 కిలోమీటర్లు ఒడిషా - ఆంధ్ర ప్రదేశ్ సరిహద్దుపై, దాదాపు 93 కిలోమీటర్లు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రములో ప్రవహిస్తుంది.

బర్హా, బల్దియా, సత్నాల, సీతగుర్హ, శ్రీకోన, జంఝావతి, గుముడుగెడ్డ, వొట్టిగెడ్డ, సువర్ణముఖి, వోనిగెడ్డ, రెల్లిగెడ్డ, వేగావతి నదులు నాగావళి యొక్క ప్రధాన ఉపనదులు. నది యొక్క మొత్తము పరీవాహక ప్రాంతము 9,410 చ.కి.మీ అందులో 4,462 చ.కి.మీలు ఒడిషా రాష్ట్రములో (1006 చ.కి.మీలు కలహంది జిల్లాలో, 3,456 చ.కి.మీలు కోరాపుట్ జిల్లాలో), 4,948 చ.కి.మీలు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రములో (1,789 చ.కి.మీలు శ్రీకాకుళం, 3,096 చ.కి.మీలు విజయనగరం జిల్లా, 63 చ.కి.మీలు విశాఖపట్నం జిల్లాలో) ఉంది.

నాగావళి నది మీద తోటపల్లి, నారాయణపురం వద్ద నీటి పారుదల ప్రాజెక్టులు నిర్మించబడ్డాయి. తోటపల్లి నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు యొక్క ఆయకట్టు 37,000 ఎకరాలు, నారాయణపురం ఆనకట్ట యొక్క ఆయకట్టు దాదాపు 40,000 ఎకరాలు.

నాగావళి శ్రీకాకుళం పట్టణం నుండి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బొంతలకోడూరు గ్రామం వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.

## చిత్ర మాలిక

File:Nagavali river1.JPG|శ్రీకాకుళం వద్ద నాగావళి నది - 2
File:River Nagavali.jpg|శ్రీకాకుళం వద్ద నాగావళి నది - 3

## మూలాలు

## బయటి లింకులు

*నాగావళి నదీ పరీవాహక ప్రాంతపు చిత్రము

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నదులు
వర్గం:శ్రీకాకుళం జిల్లా నదులు
వర్గం:ఒడిశా నదులు
కుందేరు

**కుందేరు నది, ** ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లోని కర్నూలు జిల్లాలో ఉన్న ఎర్రమల కనుమలలో పుట్టి దక్షిణ దిశలో ప్రవహించి వైఎస్ఆర్ కడప జిల్లా, కమలాపురం సమీపములో పెన్నా నదిలో కలుస్తుంది. దీనిని కుందూ, కుముద్వతి అని పేర్లతో కూడా వ్యవహరిస్తుంటారు. ఈ నదీతీరాన ఉన్న పట్టణాలలో నంద్యాల ముఖ్యమైంది, అతి పెద్దది. కర్నూలు జిల్లాలోని ఓర్వకల్లు, నంద్యాల జిల్లాలో మిడుతూరు, గడివేముల, నంద్యాల, గోస్పాడు, కోయిలకుంట్ల, దొర్నిపాడు, చాగలమర్రి, వైఎస్ఆర్ జిల్లాలోని మైదుకూరు మండలాలు కుందేరు నది నీటి పరీవాహక పరిధిలో ఉన్నాయి.

కుందేరులో నీళ్లు పశ్చిమాన మద్దులేరు, జుర్రేరు నుండి తూర్పున కాళి, వక్కలేరు నుండి చేరతాయి. కుందేరు, మద్దులేరు నిండా నీటితో ప్రవహించినప్పుడు వాటి మధ్యన ఉన్న జలకనూరు వంటి గ్రామాలు నీటితో నిండిపోతాయి. జుర్రేరు బనగానపల్లె ప్రాంతం నుండి ప్రవహించి కుందేరులో చేరుతుంది. కుందేరు నది అడుగున ఎక్కవ భాగం రాతిమయం. ఇక్కడ సున్నపురాళ్లను త్రవ్వి తీస్తారు. నది అడుగు శిలల పొరలతో ఉండటాన నీరు భూమిలోకి ఇంకక పోవడం ఈ నది విశేషం. దీనివల్ల నది వెంబడి ఉన్న బావుల్లో నీరు తాగే యోగ్యంగా లేదు. నంద్యాల వద్ద కుందేరు కర్నూలు - కంభం రహదారి దాటే చోట 1864లో ఒక వంతెన నిర్మించారు.

## మూలాలు
*మద్రాసు ప్రెసిడెన్సిలో కర్నూలు జిల్లా మాన్యువల్ - నరహరి గోపాలకృష్ణమ చెట్టి (పేజీ.14,15) 

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:కర్నూలు జిల్లా నదులు
వర్గం:నంద్యాల జిల్లా నదులు
వర్గం:వైఎస్‌ఆర్ కడప జిల్లా నదులు
పాపఘ్ని

**పాపఘ్ని** పెన్నా నదికి ఉపనది. పాపఘ్ని నది కర్ణాటక రాష్ట్రం, చిక్‌బళ్లాపూర్ జిల్లాలోని సిడ్లఘట్ట గ్రామం వద్ద పుట్టి, ఉమ్మడి చిత్తూరు జిల్లా ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్లో ప్రవేశిస్తుంది. పాలకొండ శ్రేణుల గుండా ప్రవహించి, ఉమ్మడి వైఎస్ఆర్ జిల్లా మైదానపు ప్రాంతంలోకి పారుతుంది. పాపఘ్ని వైఎస్ఆర్ జిల్లాలోని కమలాపురం వద్ద పెన్నా నదిలో కలుస్తుంది. పాపఘ్ని ఉపనదుల్లో మొగమేరు చెప్పుకోదగినది. మొత్తం 205 కిలోమీటర్ల పొడవున్న పాపఘ్ని నది యొక్క మొత్తం పారుదల ప్రాంతం 7,423 చ.కి.మీలు. ఇది మొత్తం పెన్నా నది పారుదల ప్రాంతంలో 14.14%. పాపఘ్ని నది యొక్క పారుదల ప్రాంతం ఉమ్మడి చిత్తూరు జిల్లా, అనంతపురం జిల్లా, వైఎస్ఆర్ జిల్లాలలో ఉన్నా, ప్రధాన భాగం చిత్తూరు జిల్లాలోని పశ్చిమభాగంలోని కొండప్రాంతంలో ఉంది. వైఎస్ఆర్ జిల్లాలో ప్రవహించే పాపఘ్ని పై గాలివీడు మండలం, వెలిగల్లు గ్రామం వద్ద మధ్య తరహా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టును నిర్మిస్తున్నారు.

## పాపఘ్ని పేరు
ఘ్ని అంటే నాశనం చేసేది లేక చంపేది అని అర్థం. నూరు మందిని ఒక్క దెబ్బతో చంపే ఆయుధాన్ని శతఘ్ని అన్నట్లే పాపనాశిని అయిన నది పేరు పాపఘ్ని అయింది. తులసి మొక్కను కూడా పాపఘ్ని అంటారు.

## పాపఘ్ని మఠం
పాపఘ్ని నదీ తీర ప్రాంతంలో చిక్‌బళ్లాపూర్ వద్ద అత్యంత పురాతనమైన పాపఘ్ని మఠం ఉంది.

## గండి క్షేత్రం

అన్నమయ్య జిల్లాలో ఈ నదీతీరంలోనే చక్రాయపేట మండలంలో రాయచోటి-వేంపల్లె మార్గమధ్యంలో పవిత్ర గండి క్షేత్రం వెలసింది. పాపఘ్నీ నది ఇక్కడ శేషాచలం కొండను చీలుస్తుంది. కొండకు గండి కొట్టింది కాబట్టి ఈ ప్రాంతానికి "గండి" అని పేరు వచ్చింది.

## పాపాఘ్ని కథలు
కేంద్ర సాహిత్య అకాడెమీ యువ పురస్కార గ్రహీత డాక్టర్ వేంపల్లి గంగాధర్ పాపఘ్ని నది నేపథ్యంతో కథా సంపుటి  రాసారు.

## మూలాలు

వర్గం:శ్రీ సత్యసాయి జిల్లా నదులు
వర్గం:వైఎస్‌ఆర్ కడప జిల్లా నదులు
వర్గం:అన్నమయ్య జిల్లా నదులు
సగిలేరు

**సగిలేరు** పెన్నా నదికి ఉపనది. ఇది ప్రకాశం జిల్లా నల్లమల కొండలలో కంబం వద్ద పుట్టి, దక్షిణమున గిద్దలూరు, బద్వేలు తాలూకాల గుండా ప్రవహించి వైఎస్ఆర్ జిల్లాలో పెన్నానదిలో కలుస్తుంది. పూర్వము ఈ నదిని స్వర్ణబాహు నది అని పిలిచేవారు. సగిలేరు నదిపై వైఎస్ఆర్ జిల్లాలో రెండు మధ్యతరహా నీటి పారుదల పథకాలు ఉన్నాయి - ఎగువ సగిలేరు ప్రాజెక్టు, దిగువ సగిలేరు ప్రాజెక్టు.

**దిగువ సగిలేరు ప్రాజెక్టు** వైఎస్ఆర్ జిల్లాలో బి.కోడూరు మండలంలోని వడ్డెమాను గ్రామం వద్ద నిర్మించబడింది. దీని మొత్తం ఆయకట్టు 11804 ఎకరాలు. ఈ ప్రాజెక్టు 0.6 టి.ఎం.సిల లభ్యమయ్యే జలాల్ని వినియోగించుకుంటుంది. జలాశయం పూర్తి సామర్థ్యం 0.169 టి.ఎం.సి.లు, నికర సామర్థ్యం 0.166 టి.ఎం.సి.లు. దీన్ని మొత్తం 51 లక్షల వ్యయంతో 1954లో నిర్మించారు. 1996లో ఇంతకుముందెన్నడూ లేనివిధంగా సంభవించిన వరదల వల్ల ఆనకట్ట, గేట్లు, కాలువలు, పంపీణీ వ్యవస్థ దెబ్బతినడంతో 6.95 కోట్ల ఖర్చుతో మరమత్తులు చేపట్టి 2003 మార్చిలో పూర్తిచేశారు. 2009లో ఈ ప్రాజెక్టుకు మాజీ రాష్ట్రమంత్రి పేరుమీద వడ్డెమాను చిదానందం జలాశయం అని పేరు మార్చారు. ఈ ప్రాజెక్టు బద్వేలు చెరువుతో పాటు కాలువ వెంట ఉన్న పదమూడు చెరువులకు నీరందిస్తున్నది.

**ఎగువ సగిలేరు ప్రాజెక్టు** కలసపాడు మండలం దిగువ తంబళ్లపల్లె వద్ద సగిలేరు నదిపై నిర్మించబడింది. దీనిని వంకమర్రి డ్యామ్ అని కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఈ ప్రాజెక్టు యొక్క మొత్తం ఆయకట్టు 5448 ఎకరాలు. దీన్ని 1896లో 4.6 లక్షల వ్యయంతో నిర్మించారు. 1898-99లో నిర్మాణం పూర్తి చేసుకున్న ఈ ప్రాజెక్టులో ఆనకట్టతో పాటు 10 మైళ్ల పొడవున్న కాలువ దారివెంట ఉన్న అనేక చెరువులకు నీరందిస్తున్నది. 1996లో వరదల వల్ల దెబ్బతిన్న ఆనకట్ట, కాలువలు, పంపీణీ వ్యవస్థను 2.32 కోట్ల ఖర్చుతో మరమ్మత్తులు చేశారు. ఈ పని మార్చి 2001లో పూర్తయ్యింది.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా నదులు
వర్గం:వైఎస్‌ఆర్ కడప జిల్లా నదులు
వంశధార

thumb|వంశధార నది-1
**వంశధార నది** ఒడిషా రాష్ట్రం లో, నియమగిరి పర్వత సానువులలో పుట్టింది. మొత్తం 230 కిలోమీటర్లు పొడవున పాఱుచున్నది. ఇందులో 150 కిలోమీటర్లు ఒడిషాలో ఉంది. ఆంధ్ర ప్రదేశ్లో శ్రీకాకుళం జిల్లాలో ప్రవేశించి కళింగపట్నం అనే చోట బంగాళా ఖాతములో కలుస్తుంది. వంశధార దాదాపుగా 11,500 చదరపు కిలోమీటర్లు మేర ఆవరించి, శ్రీకాకుళం జిల్లా యొక్క ప్రధాన నీటి వనరులలో ఒకటిగా వాడుకోబదుతుంది. ఇప్పటిలోన దీనిపై కట్టించఁబడిన ఒకేయొక్క ఆనకట్ట గొట్టా (శ్రీకాకుళం జిల్లా) అను పిలువఁబడు చోటులోఉంది.వంశధార నదిలో "𝗽𝗲𝗻𝘂𝗴𝗼𝘁𝗶𝘃𝗮𝗱𝗮 " ఈ గ్రామం కొత్తూరు మండలం లో వుంది మరియు "సింగిడి" వరద ముంపు గ్రామం ఈ గ్రామం  భామిని మండలంలో ఉన్నది. 1980, 2007  వరదలలో ఈ గ్రామాలు వరదలలో చిక్కుకున్నాయి

## వంశధారానది గుఱించి చెప్పుకొనే ఒక కథ
thumb|వంశధార నది-2
శ్రీకాకుళం జిల్లాలో పారాఱునట్టి వంశధారానదియొక్క ఒక పాయకు కల కథనుఁబట్టి దక్షిణ సముద్ర తీరమున శ్వేతపురమనే పట్టణమును శ్వేతచక్రవర్తి ఏలుచుండేవాడు. ఆయనకు విష్ణుప్రియ అనే పేరుఁగల పెండ్లము ఉండేది. ఆమె మహా విష్ణు భక్తురాలు. ఆమె ఒకనాటి ఏకాదశి వ్రత దీక్షలో ఉండగా ఆమె భర్త అయిన శ్వేతమహారాజు కామమోహితుడై ఆమె వద్దకు వచ్చెను. అప్పుడు విష్ణుప్రియ మగనికి ముద్దుఁగా బ్రతిమాలి పిలిఁచి, కూర్చుండబెట్టి, పూజా గదికి పోయి విష్ణువును కొలిఁచి, స్వామీ! అటు నా మొగుఁడును నేను కాదనలేను, ఇటు నీ వ్రతమును భంగపడనివ్వలేను. నువ్వే నన్ను కాఁపాడమని పరిపరి విధముల వేడుకొంది. స్వామీ! కూర్మరూపమున భూమిని దాలేదా? అట్లే నన్ను ఆదుకోమని ప్రార్థించింది. శ్రీమన్నారాయణుడు దర్శనమిచ్చి, అక్కడనే గంగను వెలఁయింపఁసేసెను. ఆ గంగ గొప్ప ఉఱఁవడి పఱఁవడిఁగా రాగా మహారాజు జడిఁసి పరుగిడి ఒక కొండ మీదకు చేరి తమ మంత్రిని విషయము అడుగగా, ఆతను రాజుకు విషయమంతా వివరించెను. అప్పుడు రాజు పశ్చాతాపంతో మరణమే తన పాపేమునకు ప్రాయశ్ఛిత్తమని తలచి, శ్రీమహా విష్ణువును ధ్యానించుచుండెను. అప్పుడు నారదుడు అటుగా వచ్చి, రాజును విషయమడుగగా, రాజు తన బాధను వివరించెను. అప్పుడు నారదుడు రాజుకు శ్రీకూర్మ మంత్రమును ఉపదేశించి దీక్షతో ధ్యానించమని చెప్పెను. ఈ గంగా ప్రవాహము వంశధార అను పేరుతో సాగరములో లీనమగునని, ఇది సాగరసంగమ ప్రదేశమని చెప్పెను.

## ఆంధ్రకు అదనపు నీరు
ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వంశధార నదినీరును అదనంగా వాడుకోవడానికని గుఱించిన ప్రాజెక్టు అడ్డంకులను ట్రిబ్యునల్ తొలగించింది. వంశధార నది ఆంధ్ర- ఒడిషా ఎల్లల్లో 29 కిలోమీటర్లు, ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో 82 కిలోమీటర్లు పాఱుచున్నది. ఈ రెండు రాష్ట్రాల నడుమ 1962లో కుదిరిన ఒప్పందమునిఁబట్టి వంశధార నీటిని ఇద్దరు, చెఱి సగము (50:50 శాతం) వాడుకోవాలి. ఈ నదిపై కట్టించాల్సిన ప్రాజెక్టులను ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం రెండు దశలుగా విడఁగొట్టింది. మొదటి దశలో గొట్టా బ్యారేజీ, ఎడమ ప్రధాన కాల వలను కట్టించింది. 17,841 టిఎంసిల నది నీటిని వాడుకుంటోంది. అందు వల్లన 1.48 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందిస్తోంది. రెండో దశలో 16.048 టిఎంసిలతో 1.07 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందించే నేరడి ప్రాజెక్టును ప్రతిపాదించింది. దీని కోసం ఒడిషాలోని 106 ఎకరాలు ముంపుకు గురవుతున్నాయి. అయితే ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఒప్పుఁదల ఇవ్వనందున ఇంతకాలం జాగు జరిగింది. ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ పనిని కూడా రెండుగా విడఁదీసి మొదటి దశగా గొట్టా బ్యారేజీ నుంచి కుడి ప్రధాన కాలువ కట్టించింది. 0.62 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందించే పనులు ముగించింది. ఇప్పుడు ట్రిబ్యునల్ తీర్పుతో కాట్రగడ్డ వద్ద సైడ్ వీయర్ కట్టడం చేపట్టి మరో 8 టిఎంసిలను వాడుకోవడానికి వీలుచిక్కింది:

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నదులు
వర్గం:శ్రీకాకుళం జిల్లా నదులు
వర్గం:ఒడిశా నదులు
చిత్రావతి

thumb|చిత్రావతి బాలన్సింగ్ రిజర్వాయర్
thumb|చిత్రావతి బాలన్సింగ్ రిజర్వాయర్ వివరాలు
**చిత్రావతి** ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక ల గుండా ప్రవహించే అంతర్రాష్ట్ర నది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఈ నది అనంతపురం జిల్లా గుండా ప్రవహిస్తుంది. ఇది పెన్నా నదికి కుడివైపు ఉపనది. దీని పరీవాహక ప్రాంతం 5,908 చ.కి.మీ. ఇది వర్షాకాలంలో ప్రవహించే వర్షాధారమైన నది. 

పుట్టపర్తి పట్టణం ఈ నదీ తీరాన ఉంది. సత్యసాయి బాబా ప్రశాంతి నిలయం ఈ నది ఒడ్డునే ఉంది. ప్రారంభ దశలో బాబా ఈ నదీ తీరంలో ఉపన్యాసాలు భక్తులకు వినిపించేవాడు. భజన కార్యక్రమాలు నిర్వహించేవాడు.

చిత్రావతి నది కర్ణాటక లోని చిక్కబళ్ళాపూర్ జిల్లాలో పుట్టి, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ లో అనంతపురం, వైఎస్ఆర్ కడప జిల్లాల గుండా ప్రవహించి పెన్నానదిలో కలుస్తుంది. కర్ణాటక లోని బాగేపల్లితో పాటు, ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని గోరంట్ల, హిందూపూర్, బుక్కపట్నం, ధర్మవరం, తాడిపత్రి, కదిరి మండలాలు దీని పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. కడప జిల్లా గండికోట వద్ద చిత్రావతి పెన్నానదిలో కలుస్తుంది. ఇక్కడ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం గండికోట ప్రాజెక్టును చేపట్టింది. చిత్రావతి, పాపఘ్ని కలిసి మధ్య పెన్నా బేసిన్ అవుతాయి.

అనంతపురం జిల్లా, తాడిమర్రి వద్ద ఒక బాలెన్సింగు జలాశయాన్ని నిర్మించారు. కర్ణాటక ప్రభుత్వం కోలారు జిల్లా బాగేపల్లి వద్ద నిర్మించిన పరగోడు ఆనకట్ట రెండు రాష్ట్రాల మధ్య వివాదానికి దారి తీసింది. దీనివల్ల ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉన్న అనేక సాగునీటి చెరువులకు నీరు అందదని ఆంధ్ర రైతులు వాదించారు.

## మూలాలు


వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ నదులు
వర్గం:అనంతపురం జిల్లా నదులు
వర్గం:వైఎస్‌ఆర్ కడప జిల్లా నదులు
గుండ్లకమ్మ నది

alt=ప్రకాశం జిల్లాలో ప్రవహిస్తున్న గుండ్లకమ్మ నది|thumb|ప్రకాశం జిల్లాలో ప్రవహిస్తున్న గుండ్లకమ్మ నది
[thumb|గుండ్లకమ్మ నది తీరాన [చందవరం బౌద్ధక్షేత్రం]]
**గుండ్లకమ్మ** ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రములోని కర్నూలు, ప్రకాశం, పల్నాడు, బాపట్ల జిల్లాలలో ప్రవహించే నది. కృష్ణా నది, పెన్నా నది మధ్య స్వతంత్రముగా తూర్పు ప్రవహించే చిన్న నదులలోకెల్లా ఇదే పెద్దది. దీనిపై కందుల ఓబుల రెడ్డి గుండ్లకమ్మ జలాశయం ప్రాజెక్టు నిర్మించి సాగు, తాగు నీటి అవసరాలను తీరుస్తున్నారు.

## పేరు వెనుక కథ

మార్కండేయడు రచించిన గజారణ్య సంహిత ప్రకారం కృతయుగంలో ఈ ప్రాంతమంతా దట్టమైన అటవీ ప్రాంతంగా ఉండి, ఏనుగుల సంచారం ఎక్కువగా ఉండేదట. అందుకే ఈ ప్రాంతాన్ని గజారణ్యంగా పిలిచేవారట. ఈ గజారణ్యంలో అనేక మంది మునులు ఆశ్రమాలు నిర్మించుకుని తపస్సు చేస్తుండేవారట. నంది మండలంగా పిలువబడిన ఈ ప్రాంతాన్ని హైహయుడనే రాజు పరిపాలిస్తుండేవాడు. 

ఒక రోజు వేటకువెళ్ళిన రాజు పరివారానికి జమదగ్ని మహర్షి ఆశ్రమం కనిపించింది. వారు మహర్షిని ప్రార్థించి, రెండు కుండల నిండుగా నీటిని తీసుకుని వెళ్తుండగా, ఆ కుండలు గుండ్ల బ్రహ్మేశ్వరం అనేచోట పైకెగిరి పగిలిపోయాయి. ఆ కుండల నుండి జాలువారిన జలమే నదిగా ప్రవహించిందని కథనం. ఆ "గుండికా నదే" వాడుకలో "గుండ్లకమ్మ"గా రూపాంతరం చెందింది. గుండికా నదీగా పిలవబడిన ఈ నదీ తీరంలోనే మార్కండేయ మహర్షి తపస్సు చేస్తుండేవారట.

## నది తీరు

ఇది కర్నూలు జిల్లా నంద్యాల, ఆత్మకూరు మండలాల సరిహద్దులో నల్లమల్ల కొండల లోని గుండ్ల బ్రహ్మేశ్వరము వద్ద 800 మీటర్ల (2900 అడుగులు) ఎత్తులో పుడుతుంది. 

గుండ్లకమ్మ వేగం పుంజుకొని రాచర్ల మండలం, జె. పుల్లలచెరువు గ్రామం సమీపాన నెమలిగుండం జలపాతాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ఆ తరువాత ఇది కంభం చెరువును, మార్కాపురం చెరువును నింపుతుంది.

ఆ తరువాత ఈశాన్యముగా ప్రవహించి పల్నాడు జిల్లాలో ప్రవేశిస్తుంది. పల్నాడు జిల్లాలో తిరిగి దిశమార్చుకొని ఆగ్నేయముగా ప్రవహించి ఒంగోలు మండలం, ఉలిచి గ్రామం వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. చామవాగు, రాళ్లవాగు, పొగుల్లవాగు, దువ్వలేరు, జంపాలేరు, తీగలేరు, కోనేరు, చిలకలేరు గుండ్లకమ్మ యొక్క ఉపనదులు. ఈనది మొత్తం పొడవు 220 కి.మీ.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
*

వర్గం:కర్నూలు జిల్లా నదులు
వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా నదులు
వర్గం:పల్నాడు జిల్లా నదులు
వర్గం:బాపట్ల జిల్లా నదులు
పాలేరు నది

right|thumb|250px|పాలేరు జలాశయం
**పాలేరు నది**, ఖమ్మం జిల్లాలో ప్రవహించే ఒక నది. ఇది కృష్ణానదికి ఉపనది.

పాలేరు గ్రామంలో పాలేరు నదిపై నిజాం ప్రభుత్వ కాలంలో ఒక చిన్న/మధ్య తరహా ఆనకట్ట నిర్మించి రిజర్వాయరు ఏర్పాటు చేశారు. దీని క్రింద కూసుమంచి, నేలకొండపల్లి మండలాల గ్రామాల్లో కొన్ని వందల ఎకరాల భూములకు నీటి వసతి కలుగుతుంది. ఇటీవలి కాలంలో నాగార్జునసాగర్ ఎడమ కాల్వను ఈ రిజర్వాయరు గుండా త్రవ్వటంవలన కరవు కాలంలో కూడా నీటికి ఎద్దడి కలగటంలేదు. నాగార్జునసాగరు ఎడమ కాల్వపై ఒక మైక్రో విద్యుత్కేంద్రం ఏర్పాటు చేశారు. కానీ అది పూర్తిగా విజయవంతం కాలేదు. హైదరాబాదు నుండి భద్రాచలం వెళ్ళేటప్పుడు ఈ రిజర్వాయరు కట్టపై చేసే ప్రయాణం చాలా ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది.ఎవరైనా కాసేపు ఆగినట్లయితే నీటి స్కూటర్లు బోట్లు విహరించటానికి దొరుకుతాయి. ప్రభుత్వం పాలేరు  గ్రామంలో జవహర్ నవోదయ విద్యాలయం నెలకొల్పింది.

## ఇవికూడా చూడండి
* తెలంగాణలోని నదులు, ఉపనదులు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:ఖమ్మం జిల్లా నదులు
బంగాళాఖాతం

**బంగాళాఖాతం** హిందూ మహాసముద్రపు ఈశాన్య భాగం. దీనికి పశ్చిమ, వాయవ్య దిశల్లో భారతదేశం, ఉత్తరాన బంగ్లాదేశ్, తూర్పున మయన్మార్, అండమాన్ నికోబార్ దీవులు ఉన్నాయి. శ్రీలంక లోని సంగమన్ కందా కు, వాయవ్య కొన వద్ద ఉన్న సుమత్రా (ఇండోనేషియా) కూ మధ్య ఉండే రేఖ, బంగాళాఖాతానికి దక్షిణ సరిహద్దు. ఇది, అఖాతం అని పిలువబడే నీటి ప్రాంతాల్లో ప్రపంచంలో కెల్లా అతి పెద్దది. దక్షిణ ఆసియా, ఆగ్నేయాసియాలో దీనిపై ఆధారపడిన దేశాలు ఉన్నాయి. ప్రాచీన భారతదేశంలో, బంగాళాఖాతాన్ని కళింగ సాగర్ అనేవారు. తరువాత బ్రిటిషు భారతదేశంలో, చారిత్రాత్మక బెంగాల్ ప్రాంతంలోని కలకత్తా రేవు, భారతదేశంలో బ్రిటిషు సామ్రాజ్యానికి ముఖద్వారం కావడంతో, ఆ ప్రాంతం పేరుతో ఇది బంగాళాఖాతంగా పిలవబడింది. ప్రపంచంలోనే అతి పొడవైన సముద్రపు బీచ్ అయిన కాక్స్ బజార్, అతిపెద్ద మడ అడవులూ బెంగాల్ పులికి సహజ ఆవాసమూ అయిన సుందర్బన్స్ బంగాళాఖాతం తీరం లోనే ఉన్నాయి.

బంగాళా ఖాతం విస్తీర్ణం . దీనిలోకి అనేక పెద్ద నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి: గంగా - హుగ్లీ, పద్మ, బ్రహ్మపుత్ర - జమునా, బరాక్ - సుర్మా - మేఘనా, ఇర్వాడ్డి, గోదావరి, మహానది, బ్రాహ్మణి, బైతారాణి, కృష్ణ, కావేరి. దీని అంచున చెన్నై, ఎన్నూర్, చిట్టగాంగ్, కొలంబో, కోలకతా - హల్దియా, మొంగ్ల, పరదీప్, పోర్ట్ బ్లెయిర్, మాతర్బారి, తూతుకూడి, విశాఖపట్నం, ధర్మా మొదలైన ముఖ్య నౌకాశ్రయాలు. గోపాల్పూర్ పోర్ట్, కాకినాడ, పేరా చిన్న ఓడరేవులు ఉన్నాయి.

## పేరు ఉత్పత్తి
బంగాళాఖాతం భారతదేశానికి తూర్పున ఉండటం వల్ల చాలా కాలం వరకూ "తూర్పు సముద్రం" అనీ, లేదా దాని తత్సమం అయిన ప్రాచ్యోదధి అని పిలిచేవారు. ఇప్పటికీ మన చరిత్ర పుస్తకాలలోని ఇండియా మ్యాపులలో, బ్రిటీషు వారి రాకకి పూర్వం, ఈ సముద్రాన్ని ఇదే పేరుతో సూచిస్తారు.

బ్రిటీషు వారు వచ్చినప్పుడు బెంగాలు చాలా పెద్దగా ఉండేది, దానిని బెంగాలు ప్రావిన్సు అని పిలిచేవారు. ఇందులో ప్రస్తుతపు పశ్చిమ బెంగాల్, బంగ్లాదేశ్, ఈశాన్య రాష్ట్రాలలోని కొన్ని భాగాలు, ఒడిషా, బీహార్‌, జార్ఖండ్ రాష్ట్రాలు అంతర్భాగాలుగా ఉండేవి. ఈ పెద్ద బెంగాలు ప్రావిన్సు బెంగాలు విభజన వరకూ కొనసాగింది. తరువాత ముక్కలైంది. ఇంత పెద్ద బెంగాలు ప్రావిన్సు ఉండుటం వల్ల, దానికి కోస్తాగా చాలావరకూ ఈ సముద్రం ఉండటం వల్ల ఈ సముద్రాన్ని వారు **బే ఆఫ్ బెంగాల్** అని పిలిచారు. అదే పేరు స్థిరపడింది. తరువాత తెలుగులో అదే అనువాదం చెంది బంగాళాఖాతం (బెంగాల్+అఖాతం) అయినది.

## ఉనికి

హిందూ మహా సముద్రపు ఈశాన్య ప్రాంతపు సముద్రాన్ని బంగాళాఖాతం (Bay of Bengal) అంటారు. త్రిభుజాకారంలో ఉండే బంగాళాఖాతానికి తూర్పున మలై ద్వీపకల్పం, పశ్చిమాన భారత ఉపఖండం ఉన్నాయి. అఖాతానికి ఉత్తరాగ్రాన భారతదేశపు రాష్ట్రమైన పశ్చిమ బెంగాల్, బంగ్లాదేశ్ ఉన్నాయి. అందువలననే దీనికి బంగాళాఖాతం అనే పేరు వచ్చింది. దక్షిణాన శ్రీలంక, అండమాన్‌ నికోబార్‌ దీవుల వరకు బంగాళాఖాతం వ్యాపించి ఉంది. విస్తీర్ణపరంగా బంగాళాఖాతం ప్రపంచంలో అతి పెద్దనైన అఖాతం (Bay).
## నదులు
భారతదేశం లోని చాలా ముఖ్యమైన నదులు పడమర నుండి తూర్పుకు ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తున్నాయి: ఉత్తరాన, గంగ, మేఘన, బ్రహ్మపుత్ర నదులు, దక్షిణాన మహానది, గోదావరి, కృష్ణ, కావేరి నదులు. మరియు వరాహ, శారదా నదులు కలుస్తున్నాయి

గంగ, బ్రహ్మపుత్ర, మేఘన నదులు బంగాళాఖాతంలో కలిసే ప్రాంతంలో విస్తరించిన మడ అడవులను సుందర్బన్స్‌ అంటారు. మయన్మార్‌ (బర్మా) లోని ఇరావతి కూడా బంగాళాఖాతంలోనే కలుస్తుంది.
## నౌకాశ్రయాలు
భారతదేశంలో చెన్నై (ఇదివరకటి మద్రాసు), విశాఖపట్నం, కొల్కతా (ఇదివరకటి కలకత్తా), పరదీప్‌, పాండిచ్చేరి బంగాళాఖాత తీరంలోని ముఖ్య నౌకాశ్రయాలు. ఇవి కాక అండమాన్‌ నికోబార్‌ దీవులలోని పోర్ట్‌ బ్లెయిర్‌ తోపాటు మయన్మార్‌లో కూడా రెండు నౌకాశ్రయాలు ఉన్నాయి.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:సముద్రాలు
వర్గం:హిందూ మహాసముద్రం
2005

**2005** గ్రెగోరియన్‌ కాలెండరు యొక్క మామూలు సంవత్సరము.

## సంఘటనలు
* జనవరి 25: గుజరాత్ లోని మంధర్ దేవి ఆలయంలో ఉత్సవం సందర్భంగా జరిగిన తొక్కిసలాటలో 250మంది మరణించారు.
* మే 17: కువైట్లో మహిళలకు ఓటుహక్కు ప్రసాదించబడింది.
* జూలై 6: 2012 వేసవి ఒలింపిక్ క్రీడలు వేదికగా లండన్ నిర్ణయించబడింది.
* జూలై 26: భారీ వర్షాల వల్ల వరదలు సంభవించి ముంబాయి లోతట్టుప్రాంతం నీటమునిగింది. 1,094 మంది ప్రజలు మృత్యువాత పడ్డారు. 
* ఆగష్టు 1: సౌదీ అరేబియా రాజు ఫాద్ మృతి.
* అక్టోబర్ 13: ఫైడ్ ప్రపంచ చదరంగం చాంపియన్‌షిప్‌ను వెసెలిన్ టొపాలోవ్ గెలుచుకున్నాడు.

## జననాలు

## మరణాలు

* జనవరి 12: అమ్రీష్ పురి, భారత సినిమా నటుడు. (జ.1932)
* జనవరి 24: పరిటాల రవి, ఆంధ్రప్రదేశ్ మాజీ మంత్రి, తెలుగుదేశం పార్టీ నాయకుడు. (జ.1958)
* జనవరి 30: వడ్డెర చండీదాస్, తెలుగు నవలా రచయిత. (జ.1937)
* మార్చి 22: జెమినీ గణేశన్, తమిళ నటుడు. (మ.2005)
* ఏప్రిల్ 13: పొందూరి వెంకట రమణారావు, మైక్రో బయాలజిస్టు. (జ.1917)
* ఏప్రిల్ 25: టంగుటూరి సూర్యకుమారి, తెలుగు సినిమా నటి, గాయకురాలు. (జ.1925)
* జూన్ 7: బొల్లిముంత శివరామకృష్ణ, అభ్యుదయ రచయిత, ప్రజా కళాకారుడు, హేతువాది. (జ.1920)
* జూన్ 27: సాక్షి రంగారావు, రంగస్థల, సినిమా నటుడు. (జ.1942)
* జూలై 2: పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు, నాటకకర్త, అధ్యాపకుడు, నాట్యశాస్త్రం అనువాదకుడు, కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీత. (జ.1923)
* ఆగష్టు 15: బెండపూడి వెంకట సత్యనారాయణ,  చర్మవైద్యులు. (జ.1927)
* సెప్టెంబర్ 6: పెరుగు శివారెడ్డి, ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని నేత్రవైద్య నిపుణుడు. (జ.1920)
* సెప్టెంబరు 25: ఎ.వెంకోబారావు, సైక్రియాట్రిస్ట్. (జ.1927)
* అక్టోబరు 31: పి.లీల, దక్షిణభారత నేపథ్యగాయని. (జ.1934)
* నవంబరు 9: కె.ఆర్. నారాయణన్, భారత మాజీ రాష్ట్రపతి. (జ.1920)
* డిసెంబర్ 24: భానుమతి, దక్షిణ భారత సినిమా నటి, నిర్మాత, దర్శకురాలు, స్టూడియో అధినేత్రి, రచయిత్రి, గాయని, సంగీత దర్శకురాలు. (జ.1925)

## పురస్కారాలు
* దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు : శ్యాం బెనెగల్.

## మూలాలు


*
దోర్నాల

**దోర్నాల,** మార్కాపురం జిల్లా, ఇదే పేరుతో ఉన్న దోర్నాల మండలానిక  కేంద్రం.  దోర్నాలను శ్రీశైల క్షేత్రానికి ముఖద్వారంగా భావిస్తారు. ఇది సమీప పట్టణమైన మార్కాపురం నుండి 32 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. 

## పేరు వ్యుత్పత్తి
ఈ గ్రామాన్నీ, మండలాన్నీ వాడుకలో **పెద్ద దోర్నాల** గానే వ్యవహరిస్తారు.పూర్వం ఈ గ్రామం శ్రీశైలమహా క్షేత్రానికి ద్వారంలా ఉండటం వలన ఈ గ్రామానికి తొరణాల అనీ నామకరణం చేశారు అది కాస్తా వాడుక భాషలో దోర్నాలగా నామరూపం చెందినది,
## జనగణన గణాంకాలు
2001 వ.సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 9,518. ఇందులో పురుషుల సంఖ్య 4,869, మహిళల సంఖ్య 4,649, గ్రామంలో నివాస గృహాలు 1,987 ఉన్నాయి. గ్రామ విస్తీర్ణం 2,450 హెక్టారులు.

2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 2886 ఇళ్లతో, 11993 జనాభాతో 2450 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 6075, ఆడవారి సంఖ్య 5918. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 2207 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 647.

## భౌగోళికం
జిల్లా కేంద్రమైన ఒంగోలుకు  వాయవ్య దిశలో 125 కి.మీ దూరంలో వుంది. ఇది సమీప పట్టణమైన మార్కాపురం నుండి 32 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. 

## సమీప గ్రామాలు
చిన్న దోర్నాల 4 కి.మీ, కటకానిపల్లి 8 కి.మీ, శనికవరం 9 కి.మీ, కలనూతల 14 కి.మీ, బోయదగుంపల 16 కి.మీ.
## విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో రెండు ప్రైవేటు బాల బడులు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు 8, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాలలు ఆరు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు ఆరు, ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాలలు నాలుగు, ప్రైవేటు మాధ్యమిక పాఠశాలలు రెండు ఉన్నాయి. ఒక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాలఒక ప్రైవేటు ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల  ఉన్నాయి. సమీప ఇంజనీరింగ్ కళాశాల మార్కాపురంలో ఉంది. సమీప వైద్య కళాశాల గుంటూరులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు మార్కాపురంలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల చినదోర్నాలలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం మార్కాపురంలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల ఒంగోలు లోనూ ఉన్నాయి.
## రవాణా సౌకర్యాలు
జాతీయ రహదారి 765 పై ఊరు వుంది. సమీప రైలు స్టేషన్ 38 కి.మీ దూరంలో తర్లుపాడు, 40 కి.మీ దూరంలోని మార్కాపూర్ రోడ్ లో వుంది.

## భూమి వినియోగం
దోర్నాలలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:

* వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 493 హెక్టార్లు
* వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 515 హెక్టార్లు

* వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 587 హెక్టార్లు
* సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 164 హెక్టార్లు
* బంజరు భూమి: 524 హెక్టార్లు
* నికరంగా విత్తిన భూమి: 163 హెక్టార్లు
* నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 708 హెక్టార్లు
* వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 144 హెక్టార్లు
** బావులు/బోరు బావులు: 144 హెక్టార్లు

## ఉత్పత్తి

ప్రత్తి, వరి, పొద్దు తిరుగుడు, మిర్చి, ఆముదాలు, చిరుదాన్యాలు, కందులు.
## దర్శనీయ ప్రదేశాలు
**శ్రీ నరసింహ స్వామి దేవస్థానం -** శ్రీ నరసింహ స్వామీ వారి దేవాలయం గ్రామంలో చాలా పురాతనమైన దేవాలయం ఈ దేవాలయ నిర్మాణం శ్రీ కృష్ణ దేవరాయలు వారి ఆధ్వర్యంలో జరుపబడినది. ఈ దేవాలయం లోనే నరసింహ స్వామీ వారితో పాటుగా శ్రీ అభయ ఆంజనేయ స్వామి వారు, ఈశ్వరుడు కొలువై ఉన్నారు.

**శ్రీ రామలింగేశ్వర స్వామి దేవస్థానం -** గ్రామంలో శ్రీ రామలింగేశ్వరా స్వామీ వారు కొండపై లింగమయా స్వామి గా కొలువై ఉన్నారు. ఆయన ఉన్న ఆ కొండని లింగమయా కొండగా భక్తులు ప్రస్తావిస్తారు. ఇక్కడి నుండి గ్రామాన్ని చూస్తే చుట్టూరా అనీ గ్రామాలు, గ్రామం మొతం చాలా బాగా కనిపిస్తుంది.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
దర్శి

**దర్శి,** ప్రకాశం జిల్లా, దర్శి మండలం లోని గ్రామం. ఇది దర్శి మండలానికి, దర్శి పురపాలక సంఘానికి కేంద్రం. ఇది సమీప పట్టణమైన ఒంగోలు నుండి 70 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 8068 ఇళ్లతో, 33418 జనాభాతో 4640 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 17096, ఆడవారి సంఖ్య 16322. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 4845 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 1203. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 590817.పిన్ కోడ్: 523247. 

## చరిత్ర
చరిత్రలో దర్శనపురము కాలక్రమేణా దర్శిగా వ్యవహరించబడెనని  ఇక్కడ పల్లవుల కాలంనాటి శాసనములద్వారా తెలియవచ్చుచున్నది.

## భౌగోళికం
దర్శి  సమీప పట్టణమైన ఒంగోలు నుండి వాయవ్య దిశలో 70 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. 

## జనగణన వివరాలు
2011 జనగణన ప్రకారం జనాభా 33418, నివాస గృహాలు 8068. 2001వ సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 25,907. గ్రామంలో నివాస గృహాలు 5,729 ఉన్నాయి. గ్రామ విస్తీర్ణం 4,640 హెక్టారులు.

## పరిపాలన
దర్శి నగరపంచాయతీ పట్టణ పరిపాలన నిర్వహిస్తుంది.

## విద్యా సౌకర్యాలు
*గ్రామంలో మూడు ప్రైవేటు బాలబడులు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు 11, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాలలు 12, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు 12, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాలలు మూడు, ప్రైవేటు మాధ్యమిక పాఠశాలలు 12 ఉన్నాయి. ఒక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాల, 4 ప్రైవేటు జూనియర్ కళాశాలలు, ఒక ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల  3 ప్రైవేటు ఆర్ట్స్/సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాలలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, ప్రభుత్వ అనియత విద్యా కేంద్రం ఉన్నాయి.
*సమీప ఇంజనీరింగ్ కళాశాల చీమకుర్తిలో ఉంది. సమీప వైద్య కళాశాల ఒంగోలులోను, పాలీటెక్నిక్‌ పొదిలిలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల ఒంగోలులోనూ ఉన్నాయి. సమీప దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల ఒంగోలు లో ఉంది.

## రవాణా సౌకర్యాలు
వినుకొండ, పొదిలి, అద్దంకి రహదారులు ఇక్కడ కలుస్తాయి. సమీప రైల్వే స్టేషన్లు  కురిచేడు(20 కిమీ దూరం), దొనకొండ (26 కిమీ దూరం).

## భూమి వినియోగం
2011 జనగణన ప్రకారం, భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
* వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 495 హెక్టార్లు
* వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 807 హెక్టార్లు
* శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 43 హెక్టార్లు
* తోటలు మొదలైనవి సాగవుతున్న భూమి: 43 హెక్టార్లు
* బంజరు భూమి: 623 హెక్టార్లు
* నికరంగా విత్తిన భూమి: 2629 హెక్టార్లు
* నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 1155 హెక్టార్లు
* వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 2097 హెక్టార్లు
** కాలువలు: 2013 హెక్టార్లు
** బావులు/బోరు బావులు: 58 హెక్టార్లు
** చెరువులు: 26 హెక్టార్లు

## ఉత్పత్తులు
వరి, ప్రత్తి, సజ్జలు

## దర్శనీయ ప్రదేశాలు/దేవాలయాలు
### శ్రీ పోలేరమ్మ తల్లి ఆలయం
అద్దంకి రహదారిలో శ్రీ పోలేరమ్మ తల్లి ఆలయం కలదు.

### శ్రీ సువర్చలా సమేత శ్రీ ప్రసన్నాంజనేయస్వామివారి ఆలయం
శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు వీధిలో వున్న ఈ ఆలయంలో  వార్షిక తిరునాళ్ళ మహోత్సవాలను నిర్వహిస్తారు. ఉత్సవాలలో విద్యుత్తు ప్రభలు ఒక ఆకర్షణకాగా, పలు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు.

### Nsp చెరువు / సాయిబాబా గుడి
కురిచేడు రోడ్డు లో శివాజీ నగర్ దగ్గర నాగార్జున సాగర్ కుడి కాలువ సమీపంలో ఈ ప్రాంతం ఉంది.

## ఇతర విశేషాలు
### శ్రీ షిర్డీ సాయి వృద్ధాశ్రమం
ఈ ఆశ్రమం పొదిలి గ్రామములో, కురిచేడు రహదారిపై ఉన్నది.

### ఇవీ చూడండి
* దర్శి శాసనసభ నియోజకవర్గం 
## మూలాలు


## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:ప్రకాశం జిల్లా పట్టణాలు
హనుమంతునిపాడు మండలం

**హనుమంతునిపాడు మండలం**, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని మార్కాపురం జిల్లాకు చెందిన ఒక మండలం.
## గణాంకాలు

### 2001 గణాంకాలు
2001 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం మండలం లోని జనాభా  మొత్తం 30,436, అందులో పురుషులు 15,622 మంది కాగా, -స్త్రీలు 14,814 మంది ఉన్నారు. అక్షరాస్యత రేటు  మొత్తం 50.28% - పురుషులు అక్షరాస్యత రేటు 64.04%;  స్త్రీలుఅక్షరాస్యత రేటు  35.73%

### 2011 గణాంకాలు
2011 భారత  జనాభా లెక్కల ప్రకారం ప్రకాశం జిల్లాలోని హనుమంతునిపాడు మండలంలో మొత్తం జనాభా 30,964. వీరిలో 15,865 మంది పురుషులు కాగా 15,099 మంది మహిళలు. మండలంలో మొత్తం 7,455 కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయి. మండలం సగటు లింగ నిష్పత్తి 952.మండలంలో లింగ నిష్పత్తి 952. మండలంలో 0-6 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల జనాభా 3791, ఇది మొత్తం జనాభాలో 12%. 0-6 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల 1994 మంది మగ పిల్లలు ఉండగా, 1797 మంది ఆడ పిల్లలు ఉన్నారు.  మండలంలోని పిల్లల లింగ నిష్పత్తి 901, ఇది హనుమంతుని పాడు మండల సగటు లింగ నిష్పత్తి (952) కంటే తక్కువ.

## మండలం లోని గ్రామాలు

### రెవెన్యూ గ్రామాలు
# అన్నదపురం
# ఉమ్మనపల్లి
# హనుమంతపురం
# వేములపాడు
# మొహమ్మదాపురం
# తిమ్మారెడ్డిపల్లి
# రశీదుపురం
# కోటతిప్పల
# కొండారెడ్డిపల్లి
# నీలకంఠపురం
# నల్లగండ్ల
# చినగొల్లపల్లి
# పెదగొల్లపల్లి
# వలిచెర్ల
# నందనవనం
# వీరరామాపురం
# రామయపల్లి
# ముప్పలపాడు
# వీరగరెడ్డిపల్లి
# దాసళ్లపల్లి
# కూతగుండ్ల
# దొడ్డిచింతల
# హనుమంతునిపాడు
# హాజీపురం
# మాసయపేట

### రెవెన్యూయేతర గ్రామాలు
* ముక్కువారిపల్లి

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
పామూరు

**పామూరు**, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని మార్కాపురం జిల్లా, పామూరు మండలానికి చెందిన జనగణన పట్టణం.

## గణాంకాలు
2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, పామూరు పట్టణంలో మొత్తం 4,783 కుటుంబాలు నివసిస్తున్నాయి. పామూరు మొత్తం జనాభా 20,000 అందులో 10,340 మంది పురుషులు, 9,660 మంది స్త్రీలు ఉన్నారు.సగటు లింగ నిష్పత్తి 934. పామూరు పట్టణంలో 0-6 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల జనాభా 2348, ఇది మొత్తం జనాభాలో 12%. 0-6 సంవత్సరాల మధ్య వయస్సు గల మగ పిల్లలు 1252 మంది, ఆడ పిల్లలు 1096 మంది ఉన్నారు.బాలల లింగ నిష్పత్తి 875, ఇది సగటు లింగ నిష్పత్తి (934) కంటే తక్కువ. పామూరు అక్షరాస్యత రేటు 75.3%. ఆ విధంగా మార్కాపురం జిల్లాలో 63.1% అక్షరాస్యతతో పోలిస్తే పామూరులో ఎక్కువ అక్షరాస్యత ఉంది. పురుషుల అక్షరాస్యత రేటు 84.01%, స్త్రీల అక్షరాస్యత రేటు 66.08%.

## గ్రామ చరిత్ర
పామూరు పూర్వనామం సర్పపురి.
## గ్రామ భౌగోళికం
పామూరు పట్టణం మార్కాపురం జిల్లా కేంద్రమైన మార్కాపురంకు 97 కి.మీ. దూరంలో, నెల్లూరుకు 125 కి.మీ దూరంలో ఉంది. 
### సమీప పట్టణాలు
కనిగిరి 37 కి.మీ, కందుకూరు 60 కి.మీ, ఉదయగిరి 38 కి.మీ, చంద్రశేఖర పురం 17 కి.మీ, వరికుంటపాడు 10 కి.మీ, సీతారామపురం 50 కి.మీ,
### సమీప పుణ్యక్షేత్రాలు
నర్రవాడ వెంగమాంబ క్షేత్రం 20 కి.మీ, శ్రీ దుర్గ భైరవేశ్వర స్వామి దేవస్థానము, భైరవకోన 40 కి.మీ, మిట్టపాలెం నారాయణస్వామి క్షేత్రం 15 కి.మీ
### సమీప గ్రామాలు
తూర్పుకోడిగుడ్లపాడు 4 కి.మీ, దూబగుంట 5 కి.మీ, చింతలపాలెం 4 కి.మీ, బుక్కాపురం 5 కి.మీ, ఇనిమెర్ల 5 కి.మీ, వగ్గంపల్లి 8 కి.మీ,

## రవాణా సౌకర్యాలు
పామూరు నుండి రాష్ర్టంలోని ప్రధాన నగరాలైనటువంటి గుంటూరు, విజయవాడ, విశాఖపట్నం, రాజమండ్రి, కాకినాడ, నెల్లూరు, కడప, హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్, నిజామాబాద్, చెన్నై, బెంగళూరు మొదలగు ప్రాంతాలకు ఆర్.టి.సి బస్సులతో పాటు ప్రైవేటు బస్సుల సౌకర్యం ఉంది. పామూరుకు సమీపంలో కనిగిరి, కందుకూరు, ఉదయగిరి ఆర్.టి.సి.డిపోలు ఉన్నాయి.పామురు నుండి 75 కి.మీ దూరంలో సింగరాయకొండ రైల్వే స్టేషను ఉంది.అలాగే నూతనంగా నడికుడి-శ్రీకాళహస్తి రైల్వే మార్గము పామూరు మీదుగా ఏర్పాటు కాబోతున్నది.పామూరు (పట్టణo) నకిరేకల్-మాచెర్ల-తిరుపతి జాతీయ రహదారి (NH-565) మీద ఉంది.

## విద్యా సౌకర్యాలు
పామూరులో ప్రభుత్వ ఉన్నత పాఠశాల, జూనియర్ కళాశాలతో పాటు అనేక ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు ప్రాథమిక, ఉన్నత పాఠశాలలు, ఐ.టి.ఐ, డిగ్రీ కళాశాలలు, డి.ఎడ్,, బి.ఎడ్ కళాశాలలు ఉన్నాయి.

## మౌలిక వసతులు
పామూరులో ప్రజల సౌకర్యార్థం, ఆర్థిక లావాదేవీలు నెరుపుటకు వివిధ రకాల బ్యాంకులు ఉన్నాయి.
అవి: 1.స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, 2.ఆంధ్రా బ్యాంక్, 3.సిండికేట్ బ్యాంక్, 4.ఆంధ్ర ప్రగతి గ్రామీణ బ్యాంక్, 5.పి.డి.సి.సి.బ్యాంక్

## వినోదం
వినోదం నిమిత్తం రెండు సినిమా ధియేటర్లు ఉన్నాయి.

## దర్శనీయ ప్రదేశాలు/దేవాలయాలు
### శ్రీ వేణుగోపాలస్వామివారి ఆలయం
ఈ ఆలయాన్ని జనమేజయ మహారాజు సర్పయాగం చేసి కట్టించాడని ప్రతీతి. ఎవరికైనా పాము కుడితే వారిని ఈ ఆలయములో నిద్ర చేయిస్తే వారికి విషము విరుగుడౌతుందని స్థానికుల నమ్మకం.
### శ్రీ రామాలయం
ఈ ఆలయం పామూరు పట్టణంలోని ఆంకాళమ్మ వీధిలో ఉంది.

## గ్రామ విశేషాలు
అనుమకొండలో శివరాత్రి ఉత్సవాలు బాగా జరుగుతాయి. ఇక్కడ నుండి నారాయణస్వామి దగ్గరకు, భైరవకొనకు సొరంగమార్గము ఉంది అని ఇక్కడి స్తల పురాణాల ద్వారా తెలుస్తుంది.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:జనగణన పట్టణాలు
వర్గం:మార్కాపురం జిల్లా జనగణన పట్టణాలు
ఉలవపాడు

**ఉలవపాడు**, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం లోనిప్రకాశం జిల్లా, ఉలవపాడు మండలానికి చెందిన రెవెన్యూయేతర గ్రామం. ఇది ఒక గ్రామపంచాయితి.ఈ గ్రామం మామిడికాయల పంటకు ప్రసిద్ధి చెందింది.
## సమీపగ్రామాలు
మన్నేటికొట 2.5 కి.మీ,ఆత్మకూరు 4.4 కి.మీ,సానంపూడి 5 కి.మీ,చాగల్లు 6 కి.మీ,కరేడు 6.1 కి.మీ.

### సమీప పట్టణాలు
సింగరాయకొండ 9.9 కి.మీకందుకూరు 11.1 కి.మీగుడ్లూరు 15.7 కి.మీ

## ప్రధాన పంటలు
వరి, అపరాలు, కాయగూరలు, మామిడికాయలు

## ప్రధాన వృత్తులు
వ్యవసాయం, వ్యవసాయాధారిత వృత్తులు

## విద్యా సౌకర్యాలు
### జిల్లా పరిషత్తు ఉన్నత పాఠశాల
*ఈ పాఠశాలలో చదువుచున్న ఎస్.కె.అబ్దుల్ షరీఫ్ అను విద్యార్థి, ఇటీవల ప్రదర్శనలో దక్షిణభారత దేశ స్థాయిలో ప్రతిభ కనబరచి, జపానుదేశం సందర్శించే అర్హత సాధించాడు. ఎస్.సి.ఇ.ఆర్.టి. ద్వారా, భారత దేశ సైన్స్ & టెక్నాలజీ మంత్రిత్వ శాఖ వారి ఆధ్వర్యంలో దేశం మొత్తం మీద ఎంపికచేయబడిన 25 మంది విద్యార్థులలో ఇతడు ఒకడు. ఈ విద్యార్థులందరూ మే/2015 లో జపానులో నిర్వహించు యూత్ ఎక్ఛేంజ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొంటారు.
*ఈ పాఠశాలలో 9వ తరగతి చదువుచున్న టి.మహేష్ కుమార్ అను విద్యార్థి, 2015,డిసెంబరు-21వ తేదీనాడు కర్నూలులో నిర్వహించిన పైకా ఫుట్ బాల్ పోటీలలో తన ప్రతిభ ప్రదర్శించి జాతీయస్థాయి పోటీలకు ఎంపికైనాడు.

## మౌలిక వసతులు
### బ్యాంకులు
స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా.

## దర్శనీయ ప్రదేశాలు/దేవాలయాలు
*శ్రీ జాలమ్మ తల్లి ఆలయం
*శ్రీ షిర్డీ సాయిబాబా ఆలయం
*వేణు గోపాల స్వామి దేవాలయం.

## గ్రామ ప్రముఖులు (నాడు/నేడు)
అభ్యుదయ కళాకారుడు గంజి వెంకటేశ్వర్లు, ఉలవపాడు మండలానికి చెందిన వారే. వీరు నాటకాలలో హాస్యనటుణిగా పేరుపొంది, సినీ నటుడు అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, జి.వరలక్ష్మి, హరనాథ్ వంటి సినీ ప్రముఖులచే పురస్కారాలు అందుకున్నారు. 2014, అక్టోబరులో ఆయన అకాలమృత్యువు బారిన పడినారు.

## గ్రామ విశేషాలు
*ఈ గ్రామానికి చెందిన భవనాశి వెంకటేష్ అను జవాను, శ్రీనగర్ లో విధినిర్వహణలో ప్రాణాలు కోల్పోయినాడు. 2014, అక్టోబరు-28న, ఇతని మృతదేహాన్ని, గ్రామానికి తీసికొని వచ్చి, గ్రామంలో ఊరేగించి, అనంతరం అంత్యక్రియలు నిర్వహించారు.
*ఈ గ్రామానికి చెందిన మానికొండ సాయిరమ్య, ఒంగోలులోని రైస్ ప్రకాశంలో మూడవ సంవత్సరం బి.టెక్ చదువుచున్నది. ఈమెకు త్వరలో సింగపూరులో జరుగనున్న నాల్గవ అంతర్జాతీయ క్లౌడ్ కంప్యూటింగ్ సదస్సులో పాల్గొనటానికి ఆహ్వానం అందినది. ఈ సదస్సుకు మనదేశం నుండి ఎంపికచేయబడిన ఏడుగురు ఆహ్వానితులలో ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం నుండి ఈమె ఒక్కరే ఎంపిక కావడం విశేషం.

## మూలాలు

## వెలుపలి లింకులు
కందుకూరు

**కందుకూరు** ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ప్రకాశం జిల్లాలోని పట్టణం, కందుకూరు మండలానికి ప్రధాన కేంద్రం.

## చరిత్ర
శ్రీకృష్ణ దేవరాయ కాలంలో ఈ ప్రాంతాన్ని స్కంధ పూరి అనేవారు. కాలక్రమంలో  కందుకూరు గా మారింది.

## భౌగోళికాంశాలు

కందుకూరు 15.217°N 79.917°E వద్ద, సముద్రమట్టానికి 632 మీటర్ల (2,073 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. జిల్లా కేంద్రమైన నెల్లూరుకు  ఉత్తరదిశగా 103కి.మీ. దూరంలో, సమీప నగరమైన ఒంగోలుకు ఆగ్నేయంగా 46 కి.మీ దూరంలో వుంది.

## జనగణన వివరాలు
కందుకూర్ 1,50,084 జనాభా ఉంది.జనాభాలో పురుషుల సంఖ్య 49%,51% మహిళలు ఉన్నారు.కందుకూర్ 63% సగటు అక్ష్యరాస్యత,59.5% యొక్క జాతీయ సగటు కన్నా ఎక్కువ:పురుషుల అక్షరాస్యత 72%, మహిళల అక్షరాస్యత 55% ఉంది., కందుకూర్ లో, జనాభాలో 11% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ.

## పరిపాలన
ఈ గ్రామ వాసులయిన దివి కొండయ్య చౌదరి తొలుత కందుకూరు సర్పంచిగా నర్రా రామారావునాయుడు పై పోటీచేసి అత్యధిక మెజారిటీతో గెలుపొందాడు. కందుకూరు పురపాలక సంఘం పట్టణ పరిపాలన నిర్వహిస్తుంది.

## రవాణా సదుపాయాలు
జాతీయ రహదారి 167బి (భారతదేశం) మార్గంలో కందుకూరు వుంది. సమీప రైలు స్టేషన్ శింగరాయ కొండ లో వుంది.

## విద్యా సౌకర్యాలు
* కందుకూర్  Tరామిరెడ్డ ( టిఆర్ఆర్ ) ప్రభుత్వ కళాశాల అనే చాలా పెద్ద ఆర్ట్స్ & సైన్స్ కళాశాల ఉంది. 100 ఎకరాల ( 0.40km 2 ) ప్రాంత ప్రాంగణం వుంది.
* ప్రకాశం ఇంజినీరింగ్ & MBA కళాశాల: విస్తీర్ణం: 40 ఎకరాలు
* మలినేని లక్ష్మయ్య ఇంజినీరింగ్ & ఎంబీఏ, ఎంసీఏ కళాశాల: 1999 లో స్థాపించబడినది.
* 3 B.E.D కళాశాలలు కందుకూరులో ఉన్నాయి .

## దర్శనీయ ప్రదేశాలు/దేవాలయాలు
* జనార్ధన స్వామి ఆలయం: శ్రీ స్కంధ పురి జనార్ధన స్వామి (కృష్ణుడు).
* పొలేరమ్మ గుడి (గ్రామ దేవత) 
* అంకమ్మ దేవాలయం
* Someswaraswami alayam

## ఇవీ చూడండి
* కందుకూరు శాసనసభ నియోజకవర్గం

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు  జిల్లా పట్టణాలు
వర్గం:రెవెన్యూ గ్రామాలు కాని మండల కేంద్రాలు
పర్చూరు

**పర్చూరు** ఆంధ్రప్రదేశ్, బాపట్ల జిల్లాలోని గ్రామం మరియు మండల కేంద్రం. ఇది సమీప పట్టణమైన చీరాల నుండి 18 కిలోమీటర్ల దూరంలోనూ, గుంటూరు నగరానికి 49.5 కిలోమీటర్ల దూరంలోనూ ఉంది.

## జనాభా వివరాలు

2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 3839 ఇళ్లతో, 13375 జనాభాతో 2626 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. 
2001 వ.సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 13,379..

## విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ఒక ప్రైవేటు బాలల బడి ఉంది. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు పది, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు ఐదు, ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాలలు మూడు, ప్రైవేటు మాధ్యమిక పాఠశాలలు రెండూ ఉన్నాయి. ఒక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాల, ఒక ప్రైవేటు ఆర్ట్స్/సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల ఉన్నాయి. సమీప ఇంజనీరింగ్ కళాశాల చీరాలలో ఉంది. సమీప వైద్య కళాశాల గుంటూరులోను, పాలిటెక్నిక్‌ కళాశాల నాగులపాలెంలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల చీరాలలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం చీరాలలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల ఒంగోలు లోనూ ఉన్నాయి.

## వైద్య సౌకర్యం
సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం మరియు పశు వైద్యశాల వున్నాయి.

## తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. బావుల నీరు కూడా అందుబాటులో ఉంది. పర్చూరు గ్రామ ప్రజల మంచినీటి కొరతను తీర్చేందుకు రోటరీ క్లబ్ ఆఫ్ పర్చూరు సెంట్రల్ వారిచే నిర్వహించ బడుచున్న రక్షిత మంచినీటి పథకం ఉంది.

## సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి ఈ గ్రామం మీదుగా పోతున్నాయి. సమీప గ్రామాలకు ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ చీరాలలో ఉంది.

## ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, మరియు ఒక గ్రంథాలయం ఉంది. రెండు సినిమా హాళ్లు (శేషు మహల్, భాస్కర్ థియేటర్) ఉన్నాయి

## భూమి వినియోగం
భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
* వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 233 హెక్టార్లు
* వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 6 హెక్టార్లు
* నికరంగా విత్తిన భూమి: 2386 హెక్టార్లు
* నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 2386 హెక్టార్లు

## ప్రధాన పంటలు
ప్రత్తి, శనగ, పొగాకు ప్రధానంగా సాగు చేస్తారు.

## దర్శనీయ ప్రదేశాలు
# బొమ్మల సెంటరు ప్రధాన కూడలి. చీరాల, ఇంకొల్లు, చిలకలూరిపేట, గుంటూరు రహదారులు ఇక్కడ కలుస్తాయి. ఇక్కడ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, రాజీవ్ గాంధీ, నందమూరి తారక రామారావు, వంగవీటి రంగా, వైఎస్ఆర్ మొదలగు విగ్రహాలు ఉన్నాయి.
# గ్రామదేవత శ్రీ అద్దంకి నాంచారమ్మ అమ్మవారి ఆలయం

## మూలాలు
సంతనూతలపాడు

**సంతనూతలపాడు**, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రములోని ప్రకాశం జిల్లాకు చెందిన ఒక గ్రామ పంచాయితీ, మండల కేంద్రం. 

## సమీప గ్రామాలు
బొడ్డువారిపాలెం, చండ్రపాలెం, చిలకపాడు, ఎండ్లూరు, యనికపాడు, గుమ్మలంపాడు.

### సమీప పట్టణాలు
చీమకుర్తి 6.3 కి.మీ, కొండేపి 14.3 కి.మీ, మద్దిపాడు 15.8 కి.మీ, ఒంగోలు 12 కి.మీ.

## మౌలిక సదుపాయాలు
ప్రాథమిక వ్యవసాయ సహకార పరపతి సంఘం. (PACS)

## బ్యాంకులు
1.కెనరా బ్యాంక్

2.స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా

3.ఆంధ్రా ప్రగతి గ్రామీణ బ్యాంక్

4.గతంలో సిండికేట్ కోఆపరేటివ్ బ్యాంక్

5.దేనా బ్యాంక్

## సాగు/త్రాగు నీటి సౌకర్యం
*పెద్ద చెరువు.
*చిన్న చెరువు.

## దర్శనీయ ప్రదేశాలు/దేవాలయాలు

### శ్రీ త్రిపురాంతక స్వామి ఆలయం
ఈ దేవాలయం అత్యంత పురాతనమైనది. ఈ దేవాలయంలో నిత్యం పూజలు జరుగుచున్నా అవి అంతంత మాత్రమే. చెరువు పొంగినప్పుడల్లా, దేవాలయంలో మోకాలు లోతు నీరు నిలుస్తుంది. ఈ దేవాలయాన్ని 1969లో దేవాదాయ ధర్మాదాయశాఖకు అప్పగించారు. ఈ దేవస్థానం క్రింద ఉన్న 110 ఎకరాల భూమి కౌలుకు, 2002 నుండి బహిరంగ వేలం నిర్వహించుచున్నారు.

### పోతులూరి వీరబ్రహ్మేంద్రస్వామివారి ఆలయం
ఈ ఆలయ ధ్వజస్తంభ ప్రతిష్ఠా మహోత్సవాలు, నిర్వహించెదరు. ఈ ఉత్సవాలలో భాగంగా, శనివారం నాడు, ప్రత్యేక హోమాలు నిర్వహించారు. ప్రత్యేకపూజలు నిర్వహించారు. స్వామివారికి గణపతి పూజ, పుణ్యాహవచనం, కలశస్థాపన, హోమాలు నిర్వహించారు. ఈ రెండవరోజు ఆదివారం నాడు ప్రత్యేకంగా గ్రామోత్సవం నిర్వహించారు.

### శ్రీ చెన్నకేశ్వస్వామివారి ఆలయం
ఈ ఆలయానికి 45.65 ఎకరాల మాన్యం భూమి ఉంది.

### శ్రీ కొండపాటి పోలేరమ్మ అమ్మవారి ఆలయం
సంతనూతలపాడు లోని కొత్త ఎస్.సి.కాలనీలో, తొమ్మలకుంట వద్ద వేంచేసియున్న ఈ అమ్మవారి ఆలయ నాల్గవ వార్షికోత్సవం, ఘనంగా నిర్వహించారు. అమ్మవారికి ప్రత్యేకపూజలు నిర్వహించారు. కుంకుమ పూజలు నిర్వహించారు. ఈ సందర్భంగా అమ్మవారిని ప్రత్యేక అలంకరణలో నిలిపినారు. పోతురాజుకు ప్రత్యేకంగా పూజలు నిర్వహించారు. ఈ ఉత్సవాలకు చుట్టు ప్రక్కల గ్రామాల నుండి భక్తులు అధిక సంఖ్యలో విచ్చేసారు. ఈ సందర్భంగా భక్తులకు, గ్రామస్తులకు అన్నసంతర్పన నిర్వహించారు. 

### శ్రీ అంకమ్మ తల్లి అమ్మవారి ఆలయం
స్థానిక రజక పాలెం లోని అంకమ్మ తల్లి ఆలయంలో  పొంగళ్ళ కార్యక్రమం భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహించారు. ఈ ఆలయ ప్రథమ వార్షిక ఉత్సవ వేడుకలను మాఘ శుద్ధ నవమి, నాడు ప్రారంభించారు. 

### శ్రీ సీతా రామాలయం
సంతనూతలపాడు లోని పెద్ద బజారులో ఉన్న ఈ ఆలయంలోని సీతారాముల నూతన ఉత్సవ పంచ లోహ విగ్రహాలకు, మహా సంప్రోక్షణ కార్యక్రమం, శ్రీరామనవమి నాడు, శ్రీ సీతారాముల కళ్యాణ మహోత్సవాన్ని నిర్వహించెదరు.

### శ్రీ కోదండ రామాలయం
1913 లో నిర్మించిన ఈ ఆలయానికి, 9 ఎకరాల మాన్యం భూమి ఉంది. ఇంకా పూజారులకు 10 ఎకరాల మాన్యం భూమి ఉంది. 20 గదుల స్థలం ఉంది. ఈ ఆలయం ప్రస్తుతం దేవాదాయశాఖ ఆధ్వర్యంలో సింగిల్ ట్రస్టీ దేవాదాయ కమిటీ ఆధ్వర్యంలో ఉన్నది. 

### శ్రీ నాగార్పమ్మ తల్లి ఆలయం
ఈ ఆలయంలో ఆశ్వయుజ మాసం, అమ్మవారి కొలుపులు వైభవంగా నిర్వహించారు. 

### శ్రీ వీరాంజనేయ స్వామివారి ఆలయం
ఈ ఆలయం స్థానిక జెండా చెట్టు సమీపoలో ఉంది. 

### శ్రీ షిర్డీ సాయిబాబా ఆలయం
ఈ ఆలయ వార్షికోత్సవ వేడుకలను, వైభవంగా నిర్వహించారు. 

## మూలాలు