జైఘర్ కోట

జైగఢ్ కోట ఆరావళి పర్వత శ్రేణిలోని చీల్ కా టీలా (గద్దల కొండ) అనే శిఖరంపై ఉంది; ఇది భారతదేశంలోని రాజస్థాన్ జైపూర్ అమెర్ సమీపంలో అమెర్ కోట, మవోటా సరస్సును చూస్తుంది.

రాజా కాకిల్ దేవ్ మీనా తెగల నుండి అంబర్ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, పదకొండవ శతాబ్దం మధ్యలో జైగఢ్ కోట నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. శతాబ్దాలుగా, మహారాజా జై సింగ్ II తో సహా తదుపరి పాలకులు ఈ కోటను విస్తరించారు, ఆయన ఈ సముదాయానికి రాజభవన గదులను జోడించాడు. 

ఆమెర్ కోటను పోలిన కఠినమైన నిర్మాణ శైలిని కలిగి ఉన్న ఈ కోటను విజయ కోట అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఉత్తర-దక్షిణ దిశలో 3 కిలోమీటర్ల (1.9 మైళ్ళు) పొడవు, 1 కిలోమీటరు (0.62 మైళ్ళు) వెడల్పును కలిగి ఉంది. ఈ కోటలో "జైవాన" ( జైవాన ఫిరంగి ) అనే ఫిరంగి ఉంది, దీనిని కోట ప్రాంగణంలోనే తయారు చేశారు. అప్పట్లో ఇది చక్రాలపై ఉన్న ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఫిరంగి. జైగఢ్ కోట, ఆమేర్ కోట భూగర్భ మార్గాల ద్వారా అనుసంధానించబడి ఒకే సముదాయంగా పరిగణించబడతాయి.

## భౌగోళికం

ఆరావళి కొండల శిఖరాలలో ఒకటైన జైఘర్ కోటను అమెర్ కోటకు 400 మీటర్ల ఎత్తులో నిర్మించారు. ఇది ఆరావళి కొండలు దిగువ అమెర్ కోట అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని అందిస్తుంది.

ఈ కోట జైపూర్ నగరానికి 10 కిలోమీటర్ల (6.2 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఇది జైపూర్-ఢిల్లీ హైవే నుండి ఒక చిన్న మళ్లింపులో ఉంది, ఇది దుంగర్ దర్వాజా ('దర్వాజా' అంటే 'ద్వారం') వద్ద జైవాన్ ఫిరంగికి దారితీస్తుంది, అదే రహదారి నహర్‌గఢ్ కోట అని పిలువబడే మరొక ముఖ్యమైన కోటకు దారితీస్తుంది. కోట మ్యూజియం సమీపంలోని అవామీ గేట్ వద్దకు చేరుకుంటే, అమెర్ కోట నుండి ఒక నిటారుగా ఉన్న కొండ మార్గంలో కొద్ది దూరం ఎక్కి కూడా దీనిని చేరుకోవచ్చు.

## చరిత్ర
[ఎడమ|thumb|1658లో [మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ వారసత్వ యుద్ధం సమయంలో దారా షికోహ్ జైఘర్ కోట ఎత్తైన అభేద్యమైన మొఘల్ ఫిరంగి స్థావరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.]]
ప్రాచీన, మధ్యయుగ కాలంలో అమెర్ను ధుంధర్ అని పిలిచేవారు (పశ్చిమ సరిహద్దుల్లోని ఒక బలి పర్వతం అని దీని అర్థం). దీనిని క్రీ. శ. 10వ శతాబ్దానికి ముందు మీనాస్ పాలించారు. ప్రస్తుత కాలంలో జైఘర్ కోట అని పిలువబడేది, ఇది వాస్తవానికి రాజభవనం కంటే ప్రధాన రక్షణ నిర్మాణం. ఈ రెండు నిర్మాణాలు చుట్టుపక్కల ఉన్న కోటల ద్వారా పరస్పరం అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి, వీటిని 10వ శతాబ్దం నుండి కచ్వాహాలు పాలించారు. అమెర్, జైఘర్ చరిత్ర ఈ పాలకులతో చెరగని విధంగా ముడిపడి ఉంది, ఎందుకంటే వారు అమెర్ వద్ద తమ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు.

## ఫిరంగి ఫౌండ్రీ
మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ పాలనలో , ఢిల్లీకి నైరుతి దిశలో 150 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న జైగఢ్ కోట, దాని పరిసరాల్లో ఇనుప ఖనిజ గనులు సమృద్ధిగా ఉండటం వల్ల, ప్రపంచంలోనే అత్యంత సమర్థవంతమైన ఫిరంగి తయారీ కేంద్రాలలో ఒకటిగా మారింది. జైగఢ్ కోటలోని ఈ ఫిరంగి తయారీ కేంద్రంలో ఒక భారీ గాలి సొరంగం ఉండేది. ఇది ఎత్తైన పర్వతాల నుండి గాలిని తన కొలిమిలోకి లాగి, 2,400 °F (1,320 °C) వరకు అధిక ఉష్ణోగ్రతలను సృష్టించేది. ఈ వేడెక్కిన గాలి లోహాన్ని కరిగించేది. కరిగిన లోహం ఒక రిజర్వాయర్ గదిని నింపి, పోత గుంటలోని ఫిరంగి అచ్చులోకి ప్రవహించేది. ఆ ఫిరంగులలో చాలా వరకు భారీగా, ఎక్కువగా 16 అడుగుల పొడవుతో ఉండేవి  వాటిని ఒక్క రోజులోనే తయారు చేయాల్సి వచ్చేది. రాజపుత్రులు నాలుగు జతల ఎద్దులచే నడపబడే ఒక కచ్చితమైన గేర్ వ్యవస్థ కలిగిన ఒక పెద్ద, అద్భుతమైన యాంత్రిక పరికరాన్ని కూడా నిర్మించారు ; ఈ పరికరాన్ని ఫిరంగి గొట్టాలను బోలుగా చేయడానికి ఉపయోగించేవారు. 1658లో మొఘల్ వారసత్వ యుద్ధం చెలరేగినప్పుడు, దారా షికో తన తమ్ముడు ఔరంగజేబు చేతిలో ఓడిపోయి, ఉరితీయబడే వరకు జైగఢ్ కోటలోని ఫిరంగి స్థావరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు . అయితే తరువాత, మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా ఒక ఫర్మాన్ ప్రకారం జై సింగ్ IIని జైగఢ్ కోటకు అధికారిక మొఘల్ ఖిలాదార్‌గా నియమించాడు , చివరికి జై సింగ్ II జైగఢ్ కోట లోపల ఉన్న ముఖ్యమైన ఫౌండ్రీ పరికరాలను ఉపయోగించి గొప్ప జైవానా ఫిరంగిని రూపొందించినట్లు తెలుస్తుంది.

## వివరణ
ఎడమ|thumb|జైఘర్ కోట నీటి సరఫరా
ఈ కోట ఎర్ర ఇసుకరాయి  మందపాటి గోడలతో బాగా బలపడింది  3 కిలోమీటర్ల పొడవు  1 కిలోమీటరు వెడల్పుతో లేఅవుట్ ప్రణాళికలో విస్తరించి ఉంది, ఇది ఆకట్టుకునే చదరపు తోటను కలిగి ఉంది (50 మీటర్లు (160 అడుగులు). ప్రతి మూలలోని ప్రాకారాలు వాలుగా ఉంటాయి  ఎగువ స్థాయి నిర్మాణాలకు ప్రవేశాన్ని అందిస్తాయి. రాజభవనాలలో కోర్టు గదులు  తెరచిన కిటికీలతో కూడిన మందిరాలు ఉన్నాయి. ఎత్తైన మైదానంలో ఉన్న కేంద్ర వాచ్ టవర్ చుట్టుపక్కల ప్రకృతి దృశ్యాల అద్భుతమైన దృశ్యాలను అందిస్తుంది. కోట సముదాయానికి ఉత్తరాన ఉన్న అరామ్ మందిర్  దాని ప్రాంగణంలోని తోటలో మూడు వంపు ప్రవేశ ద్వారాలు "ది అవని దర్వాజా" ఉన్నాయి, ఇది సాగర్ సరస్సు  చక్కటి దృశ్యాలను పొందడానికి ఇటీవలి కాలంలో పునరుద్ధరించబడింది (ఈ సరస్సు నుండి ఒక కృత్రిమ సరస్సు నీరు ఏనుగుల వెనుకభాగంలో లోడ్ చేసిన పర్సులలో  నీటి కుండలను మోసుకెళ్లే మానవుల ద్వారా కూడా కోటకు రవాణా చేయబడేది. దాని పైన కోట గోడలతో ట్రిపుల్ వంపు ప్రవేశ ద్వారం ఎరుపు  పసుపు రంగులో పెయింట్ చేయబడింది. ఇది తూర్పు-పడమర దిశలో ఉండి, పశ్చిమం వైపు ఉంటుంది. నిర్మాణ లక్షణాలు ఇండో-పర్షియన్ శైలిలో ఉన్నాయి, సైక్లోపియన్ గోడలు ధరించిన రాతితో నిర్మించబడ్డాయి  సున్నం గారెతో పూయబడ్డాయి. కోట ఆవరణలో రెండు దేవాలయాలు ఉన్నాయి, ఒకటి 10వ శతాబ్దానికి చెందిన రామ్ హరిహర ఆలయం, మరొకటి 12వ శతాబ్దానికు చెందిన కల్ భైరవ్ ఆలయం.
thumb|జైఘర్ కోట వద్ద చార్బాగ్ తోట
కోటలోని నీటి సరఫరా సౌకర్యాలు ఆరావళి పరీవాహక ప్రాంతంలో సమీపంలో నీటి సేకరణ నిర్మాణాలను సృష్టించడం ద్వారా  కోటకు పశ్చిమాన 4 కిలోమీటర్ల (2.5 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న కాలువ ద్వారా నీటిని రవాణా చేయడం ద్వారా (కేంద్ర ప్రాంగణానికి దిగువన మూడు భూగర్భ ట్యాంకుల్లో నిల్వ చేయడానికి సైట్ వద్ద కనిపించేవి) కలుసుకున్నాయి. అతిపెద్ద ట్యాంక్ 6 మిలియన్ గ్యాలన్ల నీటి సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. అమెర్  కచ్వాహా పాలకులకు చెందిన నిధి కోట ఆవరణలో పేరుకుపోయిందని పూర్తిగా తప్పుడు పుకార్లు వచ్చాయి (నీటి ట్యాంకులతో సహా) ఇది పూర్తిగా విఫలమైన శోధనకు దారితీసింది. భారత ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ 1975-1977 సమయంలో ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో ఈ శోధనకు ఆదేశించారు. 1977లో, కోటలోని అన్ని భవనాలపై ఆదాయపు పన్ను శాఖ మెటల్ డిటెక్టర్లను ఉపయోగించి వ్యర్థమైన శోధనను కూడా ప్రారంభించింది.  ఈ అంశంపై పార్లమెంటు ప్రశ్న కూడా ఉంది, "జైపూర్ ఢిల్లీ రోడ్లోని జైఘర్ కోట వద్ద ఆదాయపు పన్ను అధికారులు 1976 జూన్ 10 నుండి నవంబర్ 1976 వరకు జరిపిన నిధి కోసం అన్వేషణ, అప్పటి ప్రధాని శ్రీమతి ఇందిరా గాంధీ నివాసానికి సంపదను తీసుకువెళుతున్న సైనిక ట్రక్కులకు మార్గం సుగమం చేయడానికి ఒకటి లేదా రెండు రోజులు సాధారణ ట్రాఫిక్కు మూసివేయబడిందా? అయితే, మూడు నెలల అన్వేషణ తర్వాత జైఘర్ కోట వద్ద ఒక ఆర్మీ యూనిట్ నిధుల కోసం జరిపిన అన్వేషణలో ఎటువంటి సంపద దొరకలేదు. సవాయి జై సింగ్ బహుశా జైపూర్ నగరాన్ని నిర్మించడానికి ఈ నిధిని ఉపయోగించాడని అప్పుడు ఊహించబడింది.

ఆయుధశాల

ఇక్కడి ఆయుధశాల గదిలో కత్తులు, షీల్డ్స్, తుపాకులు, మస్కెట్లు  50 కిలోగ్రాముల (110 పౌండ్లు) ఫిరంగి బంతి విస్తృత ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి. ప్రదర్శనలో ఉన్న చిత్రాలు జైపూర్ మహారాజుల పాత ఛాయాచిత్రాలు, అవి సవాయి భవానీ సింగ్  భారత సైన్యం సీనియర్ అధికారులుగా పనిచేసిన మేజర్ జనరల్ మాన్ సింగ్ II.

మ్యూజియం

మ్యూజియం అవామీ గేట్‌కు ఎడమ వైపున ఉంది; ఇందులో జైపూర్ రాజవంశీయుల ఛాయాచిత్రాలు, స్టాంపులు, గుండ్రని పేకకట్టతో సహా అనేక కళాఖండాలు ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి. మ్యూజియంలో 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఉమ్మివేసే పాత్ర, రాజభవనాల చేతితో గీసిన ప్రణాళికలు కూడా కనిపిస్తాయి.

### జైవన ఫిరంగి
కుడి|thumb|జైవన ఫిరంగి
జైఘర్ కోట రాజపుత్రులకు ఫిరంగి తయారీ కేంద్రంగా ఉండేది. ఇది ఇప్పుడు జైవా నిలయం-1720లో దాని తయారీ సమయంలో, ఇది ప్రారంభ ఆధునిక యుగం చక్రాలపై ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఫిరంగి. ఇది తయారు చేయబడిన ఫౌండ్రీ కూడా ఇక్కడ ఉంది. జైవాన్ ఫిరంగి ప్రదర్శించబడే ఆవరణ ప్రవేశద్వారం వద్ద ఉన్న ఒక ఫలకం ఫిరంగి చరిత్ర, దాని పరిమాణం  ఉపయోగం గురించి సంబంధిత సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. అమెర్ రాజపుత్ర పాలకులు మొఘలులతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు కలిగి ఉన్నందున ఈ ఫిరంగిని ఏ యుద్ధంలో ఉపయోగించలేదు. ఇది కోట  బాగా సంరక్షించబడిన లక్షణాలకు సాక్ష్యమిస్తుంది.  ఈ ఫిరంగిని 100 కిలోగ్రాముల (220 పౌండ్లు) గన్‌పౌడర్‌తో ఒకసారి మాత్రమే కాల్చారు  కాల్పులు జరిపినప్పుడు సుమారు 35 కిలోమీటర్ల (22 మైళ్ళు) దూరం ప్రయాణించారు.

జైవన ఫిరంగిని మహారాజా సవాయి జై సింగ్ II (1699–1743) పాలనలో జైగఢ్‌లోని ఒక ఫౌండ్రీలో తయారు చేశారు. దీని గొట్టం 20.19 అడుగుల (6.15 మీటర్ల) పొడవు ఉండి, 50 టన్నుల బరువు ఉంటుంది. దీని వ్యాసం 11 అంగుళాలు (280 మి.మీ.). గొట్టంపై చెట్లు, ఏనుగు చుట్ట, ఒక జత పక్షులను (బాతులు) వర్ణించే అలంకరణలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఇది చక్రాలపై అమర్చబడి ఉంటుంది, దీనిని 360° తిప్పడానికి, ఏ దిశలోనైనా కాల్చడానికి రోలర్ పిన్ బేరింగ్‌లపై అమర్చిన రెండు వెనుక చక్రాల యంత్రాంగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. వాతావరణం నుండి ఫిరంగిని రక్షించడానికి ఒక రేకుల షెడ్డును నిర్మించారు. ఈ ఫిరంగి 22 మైళ్ల పరిధిని కలిగి ఉండి, 50 కిలోగ్రాముల (110 పౌండ్ల) గుళ్లను ఉపయోగించింది.

## టికెట్
భారతీయులకు ప్రవేశ రుసుము ప్రతి వ్యక్తికి ₹150  విదేశీయులకు ప్రవేశ రుసాము ప్రతి వ్యక్తికి సుమారు ₹200. విద్యార్థులు తమ గుర్తింపు కార్డులను చూపించి కొంత తగ్గింపు పొందవచ్చు. 

## సమయాలు
జైఘర్ కోట ద్వారాలు 09:00 గంటలకు తెరుచుకుంటాయి  వారమంతా 18:30 గంటలకు మూసివేయబడతాయి. జైఘర్ కోట చుట్టూ దట్టమైన ఆకురాల్చే అడవులు ఉన్నందున సాయంత్రం ఇక్కడ బస చేయవద్దని సలహా ఇస్తారు. నహర్గఢ్ అభయారణ్యం అడవిలో ఒక భాగం, అందువల్ల అడవి జంతువులు చీకటిలో దాగి ఉంటాయి.

## ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో
అమెరికన్ రియాలిటీ షో 'ది అమేజింగ్ రేస్ 14'లో 6వ లెగ్ పిట్ స్టాప్ జైగఢ్ కోట.

## గ్యాలరీ
center|thumb|860x860px|జైఘర్ కోట నుండి ఒక విశాల దృశ్యం

## మూలాలు

వర్గం:కోటలు
వర్గం:రాజస్థాన్
వర్గం:రాజస్థాన్ చరిత్ర
వర్గం:రాజస్థాన్ పర్యాటక ప్రదేశాలు