మిజోరాం చరిత్ర

**మిజో చరిత్ర** ఈశాన్య భారతదేశం దక్షిణ భాగంలో ఉన్న మిజోరం చరిత్రను కలిగి ఉంది. ఇది బర్మా చిన్ రాష్ట్రం నుండి వలస వచ్చిన చిన్ ప్రజల అనేక జాతి సమూహాల సమ్మేళనం చరిత్ర. కానీ వారి పశ్చిమ దిశ వలసల తీరు గురించిన సమాచారం మౌఖిక చరిత్ర, పురావస్తు ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉంది , అందువల్ల కచ్చితంగా ఏమీ చెప్పలేము. 19వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను బ్రిటిష్ రాచరికం ఆక్రమించిన నమోదు చేయబడిన చరిత్ర సాపేక్షంగా ఇటీవల ప్రారంభమైంది. 20వ శతాబ్దం మధ్యలో జరిగిన మత, రాజకీయ, సాంస్కృతిక విప్లవాల తరువాత ప్రజలలో అధిక శాతం మంది మిజో అనే ఒకే మహా తెగగా ఏర్పడ్డారు. అందువల్ల మిజోల అధికారికంగా గుర్తించబడిన నివాస ప్రాంతం మిజోరాంగా మారింది.

మిజోరాం గురించిన మొట్టమొదటి లిఖితపూర్వక ఆధారాలు 1850లలో బ్రిటిష్ సైనిక అధికారుల నుండి లభించాయి. ఆ సమయంలో వారి అధికారిక అధికార పరిధిలోని చిట్టగాంగ్ కొండ ప్రాంతాలలో పొరుగున ఉన్న స్థానిక ప్రజలు వరుస దాడులు చేశారు. అప్పటికే వారు ఆ భూమిని లుషాయ్ కొండలు అని పిలిచేవారు. గిరిజనుల నిరంతర ఆక్రమణలు, తరచుగా మానవ మరణాలకు దారితీయడంతో, బ్రిటిష్ పాలకులు గిరిజన రాజ్యాలను లొంగదీసుకోవలసి వచ్చింది . 1871, 1889లో బ్రిటిష్ సైనిక దండయాత్రలు మొత్తం లుషాయ్ కొండలను బలవంతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. 1947లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం నుండి భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, ఈ భూమి అస్సాం ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో లుషాయ్ హిల్స్ జిల్లాగా మారింది. 1972లో ఈ జిల్లాను కేంద్రపాలిత ప్రాంతం ప్రకటించి, సాంస్కృతికంగా మరింత సమగ్రమైన పేరు మిజోరం ఇవ్వబడింది. చివరికి 1986లో మిజోరాం భారతదేశంలో పూర్తి స్థాయి సమాఖ్య రాష్ట్రంగా అవతరించింది.

## నివాసుల మూలం
బ్రిటిష్ వారు రాకముందు మిజోల పూర్వీకులకు ఎలాంటి లిఖిత భాష లేదు. వారు టిబెటో-బర్మన్ జాతి చెందిన సభ్యులుగా మానవశాస్త్రపరంగా గుర్తించబడ్డారు. జానపద కథల ప్రకారం మిజోల జన్మస్థలం చిన్‌లుంగ్ లేదా సిన్‌లుంగ్ అని ఏకగ్రీవంగా చెబుతారు. వారి మూలంపై మౌఖిక చరిత్ర పరస్పర విరుద్ధమైన కథనాలను అందించింది.

# *చిన్లుంగ్* (సాహిత్యపరంగా "రాతి కవచం") అని పిలువబడే పెద్ద కప్పబడిన రాతి కింద నుండి మిజోలు ఉద్భవించారని ఒక ప్రసిద్ధ పురాణం చెబుతుంది.
# చైనా-బర్మీస్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉన్న చైనా నగరం సిన్లుంగ్ లేదా చిన్లింగ్సాంగ్ను చిన్లుంగ్ సూచిస్తుందని మరొక కథనం చెబుతోంది. మిస్టర్ కె. ఎస్. లాటోరేట్ ప్రకారం, క్రీ. పూ. 210 లో చైనాలో రాజకీయ తిరుగుబాట్లు జరిగాయి, రాజవంశ పాలన రద్దు చేయబడి, మొత్తం సామ్రాజ్యాన్ని ఒకే పరిపాలనా వ్యవస్థలోకి తీసుకువచ్చారు. ఆ వలసలు తరంగాలలో ఒకటైన మిజోలు చైనాను విడిచిపెట్టారు. అయితే, ఇది స్వచ్ఛమైన ఊహాగానాలు .
# వుమ్సన్ జో చరిత్ర ప్రకారం, మిజోల తొలి పూర్వీకుడు థ్లపా,   న్గైహ్టే పెద్ద కుమారుడు, అతని కుమారుడు లామ్లిర్, మనవడు సీపుయ్/లూసీ.
# లియాంగ్కాయా, హ్రాంగ్తియావ, లాల్ చుంగనుంగా వంటి చరిత్రకారులు సమర్పించిన భిన్నమైన కథ ఏమిటంటే టిబెట్ మిజోవా, మిరువా, మారువా అనే ముగ్గురు సోదరులు జన్మించారు. సంచార జీవితాన్ని గడుపుతూ వారు ఎక్కువగా చిన్జువాలో (చైనా చెన్-యువాన్) స్థిరపడ్డారు. మిజోవా వారసులు బర్మాలోని సకాయ్కు వలస వచ్చారు. కాలక్రమేణా వారికి చిన్లుంగ్ అనే గొప్ప నాయకుడు ఉన్నాడు, అతని రాజ్యం చిన్‌లుంగ్ పేరు గాంచింది.
సుమారు 5వ శతాబ్దంలో, స్థానిక ప్రజలు చూపిన ప్రతిఘటనను అధిగమించిన తర్వాత వారు షాన్ రాష్ట్రంలో స్థిరపడ్డారని ఊహించబడింది. వారు సుమారు 300 సంవత్సరాల పాటు షాన్ రాష్ట్రంలో వర్ధిల్లి, 8వ శతాబ్దం నాటికి కబావ్ లోయకు తరలివెళ్లారు.కబావ్ లోయలోనే మిజోలు స్థానిక బర్మీయులతో సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నారు. మిజోలు బర్మీయులకు ఇచ్చిన పేరు అయిన 'కావ్ల్' అనే ఉపసర్గను వారి అనేక వ్యవసాయ పనిముట్లు కలిగి ఉన్నందున, మిజోలు కబావ్‌లో బర్మీయుల నుండి సాగు పద్ధతిని నేర్చుకున్నారని భావించవచ్చు.

ఖంపట్ (ఇప్పుడు మయన్మార్ లో ఉంది) తదుపరి మిజో స్థావరంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ పట్టణాన్ని వారు నిర్మించారని సూచిస్తూ వారు ఖంపట్ నుండి బయలుదేరే ముందు మర్రి చెట్టును నాటినట్లు చెబుతారు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, వారు పశ్చిమ దిశగా ఇండో-బర్మీస్ సరిహద్దుకు వెళ్లారు. వారు గ్రామాలను నిర్మించి, వాటిని *సీపుయి*, సైహ్మున్, *బోచుంగ్* వంటి వారి వంశ పేర్లతో పిలిచారు. చిన్ కొండలలోని కొండలు, కష్టతరమైన భూభాగాలు అనేక గ్రామాలుగా విడిపోయాయి, జాతి ప్రవాసులు పుట్టుకొచ్చారు.

## లుషాయ్ కొండలు
భారతదేశంలోకి ప్రవేశించిన మొట్టమొదటి మిజో ప్రజలను కుకీలు అని, రెండవ బ్యాచ్ మిజో వలసదారులను న్యూ కుకీలు అని పిలిచేవారు. భారతదేశంలోని లుషాయ్ కొండలకు వలస వచ్చిన మిజో తెగలలో లుషాయీలు చివరివారు. మయన్మార్ సరిహద్దులో ఉన్న టియావు నది వారు దాటే సమయానికి, పాలక సైలో వంశం అని పిలువబడే జహ్ముకా వారసులు, సమర్థులైన, దృఢమైన నాయకులుగా తమ సామర్థ్యాన్ని నిరూపించుకున్నారు. సాంప్రదాయ గ్రామ పరిపాలన వ్యవస్థ కూడా పరిపూర్ణమైంది. గ్రామ అధిపతిగా, అధిపతి లేదా లాల్ సాగు కోసం భూములను కేటాయించి, గ్రామాల్లోని అన్ని వివాదాలను పరిష్కరించి, పేదలకు ఆహారం అందించి, శ్రద్ధ వహించి, ఆశ్రయం కోరుకునే ఎవరికైనా ఆశ్రయం కల్పించేవారు. 18వ, 19వ శతాబ్దాలలో మిజో చరిత్ర గిరిజన దాడులు, ప్రతీకార దండయాత్రల అనేక సందర్భాలతో గుర్తించబడింది.

## బ్రిటిష్ పాలన

### ప్రారంభ సమావేశాలు
19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం చుట్టుపక్కల చిట్టగాంగ్, బర్మా ప్రాంతాలను ఆక్రమించింది, కానీ గిరిజనులు లేదా వారి కొండ భూములపై పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు. వారు కేవలం "చెప్పుకోలేని క్రూరులు" గా ప్రస్తావించబడ్డారు. గిరిజనులు అప్పుడు చిన్న, వివిక్త సమూహాలలో నివసించారు, కొన్నిసార్లు మరొకరికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధం పెంచారు. వారి మతపరమైన జీవితాలు అన్యమతవాదంతో ఆధిపత్యం చెలాయించాయి, వారు పియాల్రల్ అని పిలువబడే మరణానంతర జీవితం ప్రత్యేకమైన భావనతో ఒక జీవాత్మ ప్రపంచ దృక్పథాన్ని నడిపించారు. వారు జంతు బలి వంటి విస్తృతమైన ఆచారాలను ఆచరించారు,  దాదాపు అన్ని ఊహించలేని నిర్జీవ వస్తువులు, వ్యాధులు, అసాధారణ సహజ దృగ్విషయాలను పూజించారు లేదా భయపడ్డారు. బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్న అస్సాంలో నమోదు చేయబడిన మొదటి లుషాయ్ (లుసై దాడికి బ్రిటిష్ తప్పుడు పేరు 1826లో ఉంది. ఆ సంవత్సరం నుండి 1850 వరకు స్థానిక అధికారులు దక్షిణాన కొండప్రాంతవాసుల తీవ్ర దాడులను అదుపు చేయలేకపోయారు. దాడులు, ఆగ్రహావేశాలు ప్రతి సంవత్సరం జరిగేవి, ఒక సందర్భంలో సిల్హెట్ మేజిస్ట్రేట్ బ్రిటిష్ భూభాగంగా ఆరోపించబడిన "కుకీస్" వరుస సామూహిక హత్యలను నివేదించారు, ఇందులో 150 మంది మరణించారు. 1871లో జరిగిన వరుస దాడుల్లో రెండు వైపులా అనేక మంది మరణించగా, తోటలకు విస్తృతమైన నష్టం వాటిల్లడంతో ఈ దాడి అత్యంత తీవ్రంగా జరిగింది. అనేక మంది కార్మికులు, సైనికులను ఖైదీలుగా తీసుకున్నారు, వారిలో ఆరేళ్ల మేరీ వించెస్టర్ కూడా ఉంది. మేరీ వించెస్టర్ను బెంగ్కుయియా యోధులు బందీలుగా తీసుకున్నారు, ఇతర ఖైదీలను దారిలోనే ఉరితీశారు.

### బ్రిటిష్ సైనిక దండయాత్రలు
ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి బ్రిటిష్ సైన్యం 1871-1872 లో లుషాయ్ ఎక్స్పెడిషన్ అనే శిక్షాత్మక దండయాత్రను నిర్వహించింది. ఈ దండయాత్రలో రెండు స్తంభాలు ఉన్నాయి, కుడివైపు చిట్టగాంగ్ నుండి, ఎడమవైపు కచార్ నుండి ముందుకు సాగాయి. చిట్టగాంగ్ హిల్ ట్రాక్ట్స్ సూపరింటెండెంట్ కెప్టెన్ టిహెచ్ లెవిన్ సివిల్ ఆఫీసర్‌గా జనరల్ బ్రౌన్లో, సి. బి., మొదటి కమాండర్గా వ్యవహరించారు. కచార్ దళానికి జనరల్ బౌర్చియర్, సి. బి. నాయకత్వం వహించగా, కచార్ డిప్యూటీ కమిషనర్ మిస్టర్ ఎడ్గార్ సివిల్ ఆఫీసర్‌గా పని చేశాడు. అదనంగా, మణిపూర్ రాజకీయ ఏజెంట్ కల్నల్ జేమ్స్ నట్టాల్ తో కలిసి మణిపురి దళాలు, దండయాత్రలో జనరల్ బోర్చియర్ భాగానికి సహకరించడానికి దక్షిణ సరిహద్దు మీదుగా ప్రదర్శనలు జరిపాడు. ఈ దండయాత్ర 1871 డిసెంబరు 15న ప్రారంభమైంది. మిజో గ్రామాలు ఒక్కొక్కటిగా చూర్ణం చేయబడ్డాయి, మేరీ వించెస్టర్ రక్షించబడింది. మిజో నాయకులు తదుపరి దాడులు చేయకుండా ఉండేందుకు సంధి చేశారు. సరిహద్దును రక్షించడానికి సరిహద్దు స్థావరాలు నిర్మించబడ్డాయి, లుషాయిలు వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించడానికి బజార్లు తెరవబడ్డాయి. ఒక దశాబ్దం తరువాత సంధి విచ్ఛిన్నమైంది, మళ్ళీ అడపాదడపా దాడులు చెలరేగాయి. 1889లో బ్రిటిష్ సైన్యం "ది ఎక్స్పెడిషన్ ఆఫ్ 1889" అనే పేరుతో మరొక శిక్షాత్మక దండయాత్ర కోడ్ను నిర్వహించింది. దీనికి కల్నల్ ఎఫ్. వి. సి. ట్రెగియర్ నాయకత్వం వహించారు. చావంగ్టే వద్ద వారి శిబిరం నుండి వారు 1888 డిసెంబర్ 19న ప్రారంభించారు. వారు తక్కువ ప్రతిఘటనతో దక్షిణ గ్రామాల్లోకి సులభంగా చొచ్చుకుపోయారు. వారు లుంగ్లీ వద్ద బలపరిచారు, తదుపరి దండయాత్ర కోసం ప్రదేశాలు.  రహదారులను సిద్ధం చేశారు. వారి మిషన్ పూర్తి చేసిన తరువాత, వారు ఏప్రిల్ 1889లో తిరిగి వచ్చారు. ఆ వెంటనే "ది చిన్-లుషాయ్ ఎక్స్‌పెడిషన్ 1889-90" అనే ప్రధాన దండయాత్ర జరిగింది. మళ్ళీ రెండు దళాలుగా విభజించబడింది, చిట్టగాంగ్ స్తంభానికి కల్నల్ ట్రెగియర్, కచార్ దళానికి డబ్ల్యూ. డబ్ల్యూ. డాలీ నాయకత్వం వహించారు. చిట్టగాంగ్ స్తంభం 1889 చివరి నాటికి చిన్ కొండలతో సహా దక్షిణ ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఆక్రమించింది. కచార్ కాలమ్ 30 జనవరి 1890న ఐజల్ (ఇప్పుడు ఐజ్వాల్) లో శిబిరం ఏర్పాటు చేసింది. వారు అన్ని ప్రధాన రాజ్యాలను లొంగదీసుకున్నారు, నాయకులను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, ఐజ్వాల్ & లుంగ్లీలో పరిపాలనా కేంద్రాలుగా శాశ్వతంగా బలపరచబడ్డారు.

### లుషాయ్ హిల్స్
1895లో ఒక ప్రకటన ద్వారా లుషాయ్ హిల్స్ను బ్రిటిష్ ఇండియా భాగంగా అధికారికంగా ప్రకటించారు. ఉత్తర, దక్షిణ కొండలు 1898లో ఐజ్వాల్ ప్రధాన కార్యాలయంగా లుషాయ్ హిల్స్ జిల్లా విలీనం చేయబడ్డాయి. బ్రిటిష్ వారు జోక్యం చేసుకోకూడదనే విధానాన్ని అనుసరించి, మిజో అధిపతిగా ఉన్న సంస్థలలో జోక్యం చేసుకోలేదు. 1898-1899లో బ్రిటిష్ వారు నాయకత్వాల కోసం 'భూమి పరిష్కారం'ను ప్రవేశపెట్టారు,  అధిపతుల అధికార పరిధిని గుర్తించారు. తరువాత ముఖ్యమైన రాజకీయ పరిణామాలు జరిగే వరకు బ్రిటిష్ వారు అనుసరించిన జోక్యం అత్యంత తీవ్రమైన దశ ఇదే. పౌర,  నేర చట్టాలలో లుషాయ్ హిల్స్ జిల్లాను బ్రిటిష్ చట్టం నుండి మినహాయించారు. మైదాన ప్రాంతాల ప్రజలు కొండల జిల్లాలోకి ప్రవేశించడానికి, నివసించడానికి అనుమతి కలిగి ఉండాలని నిర్దేశించే ఇన్నర్ లైన్ రెగ్యులేషన్ 1873, చిన్ హిల్స్ రెగ్యులేషన్ 1896 ప్రవేశపెట్టడంతో నాయకత్వ సంస్థ మరింత రక్షించబడింది.

1901-1902 లో బ్రిటిష్ వారు సర్కిల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టారు. ఈ వ్యవస్థ తరువాత లుషాయ్ హిల్ జిల్లాను 18 సర్కిళ్లుగా విభజించింది, ఒక్కో సర్కిలు ఒక్కో సర్కిల్ ఇంటర్‌ప్రెటర్ ద్వారా పరిపాలించబడ్డాయి. సర్కిల్ ఇంటర్‌ప్రెటర్లు మిషనరీ పాఠశాలల నుండి విద్యావంతులుగా ఉండి, అధిపతులు & బ్రిటిష్ నిర్వాహకుల మధ్య మధ్యవర్తులుగా పని చేశారు. ఈ విద్యావంతులైన సర్కిల్ ఇంటర్‌ప్రెటర్ల నుండి సంపద పోగుపడటం వలన, అధిపతుల పాలనలో సాంప్రదాయ ఉన్నత వర్గాలకు భిన్నంగా ఒక కొత్త ప్రత్యేక హక్కుల వర్గం ఏర్పడింది. ఇది యంగ్ మిజో అసోసియేషన్, మిజో యూనియన్ వంటి మిజోరంలో రాజకీయ అభివృద్ధికి నాంది పలికింది.

అస్సాంలోని గిరిజన ప్రాబల్య ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ పరిపాలన ఏకీకరణ ప్రక్రియ 1919లో ప్రారంభమైంది, భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 ప్రకారం లుషాయ్ కొండలు, ఇతర కొండ జిల్లాలతో పాటు "వెనుకబడిన ప్రాంతం" గా ప్రకటించబడ్డాయి. లుషాయ్ కొండలతో సహా అస్సాంలోని గిరిజన జిల్లాలను భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 ద్వారా "మినహాయించబడిన ప్రాంతం" గా ప్రకటించారు. బ్రిటిష్ పాలనలోనే లుషాయ్ కొండలలోని మిజోలలో రాజకీయ మేల్కొలుపు రూపుదిద్దుకోవడం ప్రారంభమైంది. మొదటి రాజకీయ పార్టీ మిజో కామన్ పీపుల్స్ యూనియన్ 1946 ఏప్రిల్ 9న ఏర్పడింది. తరువాత ఈ పార్టీకి మిజో యూనియన్ అని పేరు మార్చారు. స్వాతంత్య్ర దినోత్సవం సమీపిస్తున్న కొద్దీ, భారత రాజ్యాంగ సభ మైనారిటీలు, గిరిజన సభ్యులకు సంబంధించిన విషయాలను పరిష్కరించడానికి ఒక సలహా కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది. ఈశాన్య ప్రాంతంలోని గిరిజన వ్యవహారాలపై రాజ్యాంగ సభకు సలహా ఇవ్వడానికి గోపీనాథ్ బోర్డోలోయ్ అధ్యక్షతన ఒక ఉప-కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. లుషాయ్ కొండల ప్రక్కనే ఉన్న అన్ని మిజో నివాస ప్రాంతాలను చేర్చాలని డిమాండ్ చేస్తూ మిజో యూనియన్ ఈ ఉప-కమిటీ తీర్మానాన్ని సమర్పించింది. అయితే, యునైటెడ్ మిజో ఫ్రీడమ్ ఆర్గనైజేషన్ (యుఎంఎఫ్ఓ) అనే కొత్త పార్టీ స్వాతంత్ర్యం తరువాత లుషాయ్ హిల్స్ బర్మాలో చేరాలని డిమాండ్ చేసింది.

## క్రైస్తవ మతం, విద్య
మిజో పూర్వీకులకు లిఖిత భాష లేదు, మతం పరంగా వారు ప్రకృతిని పూజించేవారు, సహజ దృగ్విషయాలను గౌరవించేవారు. లుషాయ్ హిల్స్ కు వచ్చిన మొదటి మిషనరీ రెవరెండ్ విలియం విలియమ్స్, ఆ సమయంలో ఖాసీ హిల్స్ (ప్రస్తుతం మేఘాలయ) లో పనిచేస్తున్న వెల్ష్ మిషనరీ. అయితే ఆయన 1891 మార్చిలో ఒక వారం పాటు మాత్రమే పరిశోధనాత్మక సందర్శనకు వచ్చారు. 1894 జాన్ 11న, ఆర్థింగ్టన్ అబోరిజిన్స్ మిషన్ నియమించిన ఎఫ్. డబ్ల్యూ. సావిడ్జ్, జె. హెచ్. లోరైన్ ఐజ్వాల్ చేరుకున్నారు. ఇది మిజోరంలో అధికారిక విద్య క్రైస్తవ మతానికి మూలాన్ని సూచిస్తుంది. వారు థింగ్పుయ్ హుయాన్ ట్లాంగ్, చాందమరీ (టీ గ్రేడెన్) వద్ద శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, తరువాత దీనికి మెక్డొనాల్డ్ హిల్, జార్కావ్ట్ అని పేరు పెట్టారు. వారు వెంటనే రోమన్ లిపి ఆధారంగా మిజో వర్ణమాలలను రూపొందించడానికి కృషి చేశారు. కేవలం రెండున్నర నెలల తరువాత, సావిడ్జ్ మొదటి పాఠశాలను 1 ఏప్రిల్ 1894న ప్రారంభించాడు. వారి మొదటి ఏకైక శిష్యులు సువాక థాంగ్ఫుంగా. వారు లూకా, యోహాను సువార్తలను, అపొస్తలుల కార్యాలను అనువదించి ప్రచురించారు. వారు 1898లో ప్రచురించిన ఎ గ్రామర్ అండ్ డిక్షనరీ ఆఫ్ ది లుషాయ్ లాంగ్వేజ్ (డులియన్ డయలెక్ట్) ను కూడా తయారు చేసి మిజో భాషకు పునాది వేశారు. 1903లో లండన్‌కు చెందిన బాప్టిస్ట్ మిషనరీ సొసైటీ (బి.ఎంఎస్) లుంగ్లీ సమీపంలోని సెర్కాన్‌లో లోరైన్, సావిడ్జ్‌లను పంపి బాప్టిస్ట్ చర్చిని స్థాపించింది. అక్కడి నుండి వారు చర్చి  విద్య, ఆరోగ్య సేవలను విస్తరించారురు. వరెండ్ జె.హెచ్. లోరైన్ తమ్ముడు & మారాలాండ్ ఎవాంజెలికల్ చర్చి వ్యవస్థాపకుడైన రెవరెండ్ రెజినాల్డ్ ఆర్థర్ లోరైన్, లుషాయ్ కొండల దక్షిణపు అంచున ఉన్న మారా ప్రజలకు మొట్టమొదటి మార్గదర్శక మిషనరీ. ఆయన మారాలాండ్‌లోకి (ప్రస్తుతం మిజోరాం  దక్షిణ భాగం, బర్మాలోని ప్రక్కనే ఉన్న చిన్ రాష్ట్రాన్ని కలిగి ఉంది) ప్రవేశించి, 1907 సెప్టెంబర్ 26న సెర్కార్ (సైకావో) గ్రామంలో స్థిరపడ్డాడు. లోరైన్ మారాలో అక్షరాలను సృష్టించాడు, బైబిల్ & పాఠ్యపుస్తకాలను తయారు చేశాడు. ఆయన మిషన్‌తో మిజో ప్రజల సమూహానికి సువార్తను ప్రకటించడం, విద్యావంతులను చేసే పని పూర్తయింది. 

క్రైస్తవ మతం పెరగడం వల్ల చాప్చర్ కుట్ వంటి సాంప్రదాయ పద్ధతులు క్షీణించడం ప్రారంభించాయి. విద్యా సంస్థల స్థాపనతో సామాజిక మార్పు కూడా బలహీనపడి, జౌల్బుక్ల క్షీణతకు దారితీసింది.  క్రైస్తవ మతప్రచారకులు జౌల్బుక్ల సంస్థను రద్దు చేయలేదు లేదా నిషేధించలేదు, సువార్త ప్రకటిత తరం తల్లిదండ్రులు ఆధునిక విద్యా ప్రమాణాలు, సామాజిక చలనశీలతను కొనసాగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. జౌల్బక్స్ క్షీణత మిజోరంలోని విద్యావంతులైన వర్గానికి పునాదులు వేసింది, వారు చివరికి యంగ్ మిజో అసోసియేషన్ స్థాపించారు.

## స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన జిల్లా మండలి
బోర్డోలోయి ఉపసంఘం సూచనను అనుసరించి, కొంత స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రభుత్వం ఆమోదించింది, భారత రాజ్యాంగంలోని ఆరు షెడ్యూల్లో పొందుపరచబడింది. 1952లో లుషాయ్ హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్ ఉనికిలోకి వచ్చింది, ఆ తరువాత ఈ సంస్థల ఏర్పాటు మిజో సమాజంలో అధిపతి పదవిని రద్దు చేయడానికి దారితీసింది. అయితే స్వయంప్రతిపత్తి మిజో ప్రజల ఆకాంక్షలను పాక్షికంగా మాత్రమే నెరవేర్చింది. త్రిపుర, మణిపూర్ మిజో-ఆధిపత్య ప్రాంతాలను అస్సాంలోని తమ జిల్లా మండలితో అనుసంధానించాలని జిల్లా మండలి, మిజో యూనియన్ ప్రతినిధులు 1954లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఎస్‌ఆర్‌సి) ను అభ్యర్థించారు. ఈశాన్యంలోని గిరిజన నాయకులు ఎస్‌ఆర్‌సి సిఫారసులపై తీవ్రంగా అసంతృప్తి చెందారు. వారు 1955లో ఐజ్వాల్లో సమావేశమై ఈస్టర్న్ ఇండియా ట్రైబల్ యూనియన్ (ఈఐటీయూ) అనే కొత్త రాజకీయ పార్టీని ఏర్పాటు చేసి, అస్సాంలోని అన్ని కొండ జిల్లాలతో కూడిన ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం తమ డిమాండ్ను లేవనెత్తారు. మిజో యూనియన్ విడిపోయి, విడిపోయిన వర్గం ఈఐటీయూలో చేరింది. ఈ సమయానికి, UMFO కూడా ఈఐటీయూలో చేరింది, తరువాత చుళిహా మంత్రిత్వ శాఖ ద్వారా కొండ సమస్యలను అర్థం చేసుకుని, ఈఐటీయూ ద్వారా ప్రత్యేక కొండ రాష్ట్రం కోసం డిమాండ్ నిలిపివేయబడింది.

## మౌతమ్ కరు
1959లో మిజో చరిత్రలో 'మౌతమ్ కరువు' అని పిలువబడే గొప్ప కరువుతో మిజో కొండలు నాశనమయ్యాయి. కరువు రావడానికి కారణం వెదురు పూలు పూయడం, దీని ఫలితంగా ఎలుకల జనాభా పెరిగింది. ఇది ఆహార దుకాణాలు, పంటలను భారీగా నాశనం చేసింది. అనేక మంది ఆకలితో మరణించారు. అంతకుముందు 1955లో పు లాల్డెంగా కార్యదర్శిగా మిజో కల్చరల్ సొసైటీని ఏర్పాటు చేశారు. 1960 మార్చిలో కరువుకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి మిజో కల్చరల్ సొసైటీ పేరును 'మౌతమ్ ఫ్రంట్' గా మార్చారు. 1960 సెప్టెంబరులో సొసైటీ మిజో నేషనల్ ఫామైన్ ఫ్రంట్ (ఎం. ఎన్. ఎఫ్. ఎఫ్.) అనే పేరును స్వీకరించింది. పెద్ద సంఖ్యలో మిజో యువత బియ్యం, ఇతర నిత్యావసర వస్తువులను అంతర్గత గ్రామాలకు రవాణా చేయడంలో సహాయపడటంతో ఎంఎన్ఎఫ్ఎఫ్ గణనీయమైన ప్రజాదరణ పొందింది.

## తిరుగుబాటు
విపత్తు నుండి కోలుకున్న తరువాత మిజో నేషనల్ ఫామైన్ ఫ్రంట్ 1961 అక్టోబరు 22న మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ (ఎం. ఎన్. ఎఫ్.) అనే కొత్త రాజకీయ సంస్థగా మార్చబడింది. గ్రేటర్ మిజోరం సార్వభౌమ స్వాతంత్ర్యం అనేది పేర్కొన్న లక్ష్యం. 1966 ఫిబ్రవరి 28న ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటుతో సాయుధ తిరుగుబాటుకు పాల్పడింది, ఐజ్వాల్, లుంగ్లీ, చౌంగ్టే, చిమ్లుయాంగ్, ఇతర ప్రదేశాలలో ప్రభుత్వ స్థావరాలపై దాడి చేసింది. ఐజ్వాల్‌లో 5 & 6 మార్చి 1966న, భారత ప్రభుత్వం ఐజ్వాల్ నగరంపై తూఫానీ, హంటర్ జెట్ యుద్ధ విమానాలతో బాంబు దాడి చేసింది, పౌరుల మధ్య ఎలాంటి కదలికలను అణచివేయడానికి భారతదేశం తన వైమానిక దళాన్ని ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి. "మరుసటి రోజు, చాలా గంటల పాటు మరింత తీవ్రమైన బాంబు దాడి జరిగింది, ఇది దార్పుయి, చింగా వెంగ్ ప్రాంతంలోని చాలా ఇళ్లను బూడిద చేసింది" అని ఐజ్వాల్లోని 62 ఏళ్ల రోతాంగ్‌పుయా గుర్తు చేసుకున్నారు. 1967లో మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ నిషేధించారు, రాష్ట్ర హోదా కోసం డిమాండ్ పెరిగింది. మిజో జిల్లా మండలి ప్రతినిధి బృందం 1971 మేలో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ కలుసుకుని మిజోరాంకు పూర్తి స్థాయి రాష్ట్ర హోదా ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేసింది. 1971 జూలైలో మిజో కొండలను కేంద్రపాలిత ప్రాంతం మార్చడానికి భారత ప్రభుత్వం ముందుకొచ్చింది. 1972 జనవరి 21న మిజోరం పేరుతో కేంద్రపాలిత ప్రాంతాన్ని అధికారికంగా ప్రకటించారు. మిజోరాంకు పార్లమెంటు రెండు సీట్లు కేటాయించబడ్డాయి, లోక్‌సభలో రాజ్యసభ ఒక్కొక్కటి.

## మిజోరాం రాష్ట్ర ఆవిర్భావం
1984లో భారత ప్రధానమంత్రి పదవికి రాజీవ్ గాంధీ ఎన్నిక భారత రాజకీయాల్లో కొత్త శకానికి నాంది పలికింది. లాల్డెంగా 1985 ఫిబ్రవరి 15న ప్రధానిని కలిశారు. రెండు పార్టీల మధ్య చర్చల నిబంధనలు పరిష్కరించబడ్డాయి. మిజోరం శాంతి ఒప్పందం (మిజోరం ఒప్పందం, 1986 అనే అధికారిక పత్రం, మెమోరాండం ఆఫ్ సెటిల్మెంట్) 1986 జూన్ 30న మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్, కేంద్ర ప్రభుత్వం మధ్య సంతకం చేయబడింది. సంతకం చేసిన వారిలో ఎంఎన్ఎఫ్ నుండి పు లాల్డెంగా, ప్రభుత్వం తరపున కేంద్ర హోం కార్యదర్శి ఆర్. డి. ప్రధాన్, మిజోరం ప్రధాన కార్యదర్శి లాల్‌ఖామా ఉన్నారు. ఈ ఒప్పందానికి రాష్ట్ర హోదా ఒక ముందస్తు షరతు కావడంతో, 1987 ఫిబ్రవరి 20న మిజోరం భారతదేశంలో ఒక సమాఖ్య రాష్ట్రంగా అవతరించింది.

## మూలాలు

వర్గం:మిజోరం చరిత్ర
వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం