బసవకల్యాణ కోట

**బసవకల్యాణ కోట**, పూర్వం కళ్యాణ కోటగా పిలువబడేది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని బీదర్ జిల్లాలో ఉంది. దీని చారిత్రక ప్రాముఖ్యత 10వ శతాబ్దం నాటిది. 10వ శతాబ్దంలో రాష్ట్రకూటుల రాజధాని కూడా మాన్యఖేట నుండి కళ్యాణకు మార్చబడింది. బసవకల్యాణ పట్టణంలో అంతర్భాగమైన ఈ కోట, బసవన్న ( లింగాయత సమాజ స్థాపకుడు), వందలాది ఇతర శరణుల (లింగాయత సమాజానికి చెందిన సాధువులు) కర్మభూమిగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.

సంఘ సంస్కర్త అయిన బసవేశ్వరుని కారణంగా, 12వ శతాబ్దంలో బసవకల్యాణ (చరిత్రలో కళ్యాణగా ప్రసిద్ధి చెందింది) దాని కోటతో ఒక గొప్ప సామాజిక, మత ఉద్యమానికి కేంద్రంగా నిలిచింది. ఇది విద్యా కేంద్రంగా మారింది. బసవేశ్వరుడు, అక్క మహాదేవి, చన్నబసవన్న, సిద్ధరామ, మరెందరో శరణులు బసవకల్యాణతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ముఖ్యంగా బసవేశ్వరుడు హిందూ మతంలోని కులతత్వం, సంప్రదాయవాదానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు.

## భౌగోళికం
బసవకల్యాణ  వద్ద ఉంది. దీని సగటు ఎత్తు 2,082 అడుగులు (635 మీ).

## చరిత్ర
తైలప II (కీ.శే.973–997) నాయకత్వంలోని తరువాతి చాళుక్యులు రాష్ట్రకూటులను ఓడించారు . వారు బీదర్ జిల్లాలోని కళ్యాణలో తమ రాజధానిని స్థాపించారు, దీనికి 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత అధికారికంగా బసవకల్యాణ అని పేరు మార్చారు. కళ్యాణ చాళుక్యుల తైల II పాలనలోనే, 973లో నలరాజు ఈ కోటను నిర్మించాడు. కోటలోని శాసనాలు ఈ విషయాన్ని ధృవీకరిస్తున్నాయి.

బసవకల్యాణ, దాని కోటను ప్రధాన కేంద్రంగా చేసుకొని, 1050 నుండి 1195 వరకు పశ్చిమ చాళుక్య ( కల్యాణి చాళుక్య ) రాజవంశానికి రాజధానిగా ఉండేది. మొదటి సోమేశ్వరుడు (1041–1068) కల్యాణను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. బాదామి చాళుక్యుల నుండి వేరు చేయడానికి దీనిని కల్యాణి చాళుక్యులుగా గుర్తించారు. తరువాత దీనిని రెండవ సోమేశ్వరుడు , ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు , మూడవ సోమేశ్వరుడు, మూడవ జగదేక మల్ల, మూడవ తైలప పాలించారు. 10వ-12వ శతాబ్దాల మధ్య, ఈ రాజవంశం భారతదేశంలో దాదాపు సగభాగాన్ని నియంత్రించింది. కలచూరి రాజవంశం , యాదవులు , మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ , బహమనీ సుల్తానేట్ , బీదర్ సుల్తానేట్ , బీజాపూర్ సుల్తానులు , అహ్మద్‌నగర్ సుల్తాన్, విజయనగర సామ్రాజ్యం, మొఘలులు, నిజాంలు వంటి తదుపరి పాలకులు ఈ కోటను నియంత్రించి, పునరుద్ధరించారు.

నిజానికి 1156 నుండి 1168 వరకు చాళుక్యులకు సామంతుడైన కలచూరి వంశానికి చెందిన బిజ్జల దేవ (1130–1167) , చాళుక్య రాజ్యానికి చెందిన తైలప III ను పడగొట్టి, ఆ పాలకుడిని  అతని మొత్తం చాళుక్య కుటుంబాన్ని చంపి, 1163 నుండి 1167 వరకు 5 సంవత్సరాల పాటు దక్కన్, కళింగ ప్రాంతాలన్నింటినీ పరిపాలించాడు . అతను తన రాజధానిని మంగళీవేద (మంగళవాడ) నుండి కళ్యాణికి మార్చి దానిని తన కొత్త రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. అతను 1167లో తన కుమారుడు సోవిదేవుడికి అనుకూలంగా సింహాసనాన్ని త్యజించాడు, కానీ తరువాత 1168లో హత్య చేయబడ్డాడు. బిజ్జల జైనుడు అయినప్పటికీ , బసవేశ్వరుడు ప్రారంభించిన వీరశైవమతం వ్యాప్తిని ప్రోత్సహించాడని చెబుతారు . బసవేశ్వరుడు బిజ్జలుని క్రింద శక్తివంతమైన ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు, తన మత తత్వాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి తన అధికారాన్ని ఉపయోగించాడు. కలచూరి పాలన స్వల్పకాలికం, చాళుకేయులు కొద్ది కాలం పాటు తమ రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందారు.

1310లో మల్లిల్ కాఫుర్ తన దక్షిణ దండయాత్ర సమయంలో ఈ కోటపై దాడి చేశాడు. 16వ శతాబ్దంలో, విజయనగర చక్రవర్తి రామరాయ (1484-1565) తన పూర్వీకులను గత చాళుక్య రాజ్యంతో  (974–1190) ఈ రాజవంశం రాజధాని కళ్యాణతో కూడా గుర్తించాడు. ఆయనను "చాళుక్య చక్రవర్తి" అని పిలవడమే కాకుండా "కళ్యాణ ప్రభువు" అని కూడా పిలిచేవారు. కళ్యాణ్ కోటపై సంకేత నియంత్రణను కలిగి ఉండటానికి ఆయన తన పాలనలో దక్కన్ వివిధ ముస్లిం పాలకులతో పొత్తు పెట్టుకున్నారు. 1543లో, అతను బీదర్ సుల్తాన్‌ను ఓడించి, కోట నియంత్రణను బీజాపూర్ సుల్తానుకు అప్పగించాడు. 1549లో సమీకరణాలు మారినప్పుడు, అతను అహ్మద్‌నగర్ సుల్తాన్‌తో పొత్తు పెట్టుకొని, కళ్యాణ కోటపై దాడి చేసి దాని నియంత్రణను తన మిత్రపక్షానికి ఇచ్చాడు. అయితే, 1558లో బీజాపూర్ సుల్తాన్ మరణానంతరం, అతని కుమారుడు ఆదిల్ షా I రామరాయతో స్నేహం చేసి అహ్మద్‌నగర్ సుల్తాన్‌ను ఓడించాడు. ఓడిపోయిన అహ్మద్‌నగర్ సుల్తాన్‌కు లొంగిపోవడానికి రాయ మూడు షరతులు విధించాడు, ఒకటి సుల్తాన్ తన గుడారంలో అతన్ని కలుసుకుని పాన్ (బీటెల్ నాట్ మరియు బీటల్ లీఫ్ కలయిక) ను అంగీకరించడం, రెండవది సుల్తాన్ సైన్యాధిపతిని ఉరితీయడం, మూడవది కళ్యాణ కోట  కీని వ్యక్తిగతంగా అతనికి అప్పగించడం. ఈ మూడు షరతులూ నెరవేరాయి. కళ్యాణ కోట తాళాన్ని అహ్మద్‌నగర్ హుస్సేన్ లాంఛనంగా రాయకు అప్పగించగా, అతను దానిని తన మిత్రుడైన బీజాపూర్ ఆదిల్ షాకు అందజేశాడు. తమిళనాడు చోళులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన పశ్చిమ కళ్యాణ రాజవంశం  తన పూర్వీకులతో తన గత అనుబంధానికి చిహ్నంగా మాత్రమే రాయ ఈ కోటను ప్రతీకాత్మకంగా నిర్వహించాడు. 1561లో అహ్మద్‌నగర్‌కు చెందిన హుస్సేన్ మళ్లీ కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ రాయ అతని మిత్రుడు ఆదిల్ షా I చేతిలో ఓడిపోయాడు. కానీ బేరంలో, రాయ, యుద్ధాల తరువాత స్వాధీనం చేసుకున్న భూములను దోచుకున్న కారణంగా, బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానులను శత్రువులుగా మార్చాడు. దీని ఫలితంగా 1565లో జరిగిన తల్లికోట యుద్ధంలో అతని విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనమైంది, దీనిలో దక్కన్ ముస్లిం రాజ్యాలైన బీదర్, అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, గోల్కొండ రాయను ఓడించడానికి చేతులు కలిపాయి.

సోమేశ్వర, కాశ్మీర్ కవి బిల్హణ, విజ్ఞానేశ్వర కళ్యాణలోని రెండవ విక్రమాదిత్య ఆస్థానంలో ఉన్నారు. 12వ శతాబ్దంలో బిజ్జల రాజు పాలనలో ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న బసవేశ్వర అంటరానితనం వంటి సామాజిక చెడులను తొలగించడానికి లింగ వివక్షను అంతం చేయడానికి ఇక్కడ నుండి సాంస్కృతిక విప్లవాన్ని ప్రారంభించడానికి బాధ్యత వహించారు. ఆయన వీరశైవ తత్వాన్ని స్థాపించాడు.

చాళుక్యుల పాలనలో జైనమతం అభివృద్ధి చెందింది. చాళుక్య రాజులు నిర్మించిన ఈ కోట గోడలపై పెద్ద సంఖ్యలో జైన చిత్రాలు ఉన్నాయి. కోటకు ఆనుకుని ఉన్న ఈ మ్యూజియంలో 10వ మరియు 11వ శతాబ్దాలకు చెందిన అనేక జైన విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్న ఒక జైన ఆలయం కూడా ఇక్కడ ఉంది.

## నిర్మాణం

ఈ కోట వ్యూహాత్మకంగా రక్షణ నిర్మాణంగా మభ్యపెట్టే నేపధ్యంలో నిర్మించబడింది, శత్రువు కోటకు దగ్గరగా ఉండే వరకు ఇది గుర్తించబడదు. శత్రువుల దాడులను తిప్పికొట్టడానికి కోటలో దాక్కున్న రక్షణ దళాలకు ఇది ప్రయోజనాన్ని ఇస్తుంది. సహజంగా మభ్యపెట్టే ప్రదేశాలలో కోటను గుర్తించే ఈ వ్యూహం దక్కనులో నిర్మించిన కోటలలో ప్రాచుర్యం పొందింది.

కల్యాణ్ లేదా బస్వాకల్యాణ్ కోటలో, ఆర్థిక కొలతగా, బలమైన కోట గోడలతో కొండలపై చెల్లాచెదురుగా ఉన్న పెద్ద బండరాళ్లతో కోట  రక్షణలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ కోటను రక్షణ గదులు,బురుజులతో రక్షణపరంగా సంక్లిష్టంగా తయారు చేశారు. ఈ కోట మూడు ఏకకేంద్రక క్రమరహిత కోట గోడలను కలిగి ఉంది. 

కోటకు ఏడు ద్వారాలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఐదు మంచి స్థితిలో ఉన్నాయి. కోట ప్రవేశద్వారం వద్ద, ఇరువైపులా బాల్కనీలతో కూడిన ఒక దృఢమైన తోరణం ఉంది, దీనిలోకి ఇరువైపులా ఉన్న మెట్ల వరుసల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. మధ్య ప్రాంగణాన్ని చుట్టుముట్టిన కోట గోడలలో కాపలా గదులు ఉన్నాయి, ఇవి అనేక బురుజులతో కూడా అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి, ఫిరంగులతో అమర్చబడి ఉన్నాయి (కొన్ని ఫిరంగులు అలంకరించబడి కూడా ఉన్నాయి). కోటలోకి వెళ్లే మార్గం పొడవునా కూడా ఫిరంగులు వరుసగా అమర్చబడి ఉన్నాయి. కోట గోడలపై యాలిల చిత్రాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ద్వారాల పైభాగంలో, బహుశా శత్రువులపై వేడి నూనె పోయడానికి ఉపయోగించిన రంధ్రాలు కనిపిస్తాయి. కోటను చుట్టుముట్టిన లోతైన కందకం మరొక రక్షణ చర్య. కోట మధ్యలో, ఒక ఎత్తైన ప్రదేశంలో కోట ఉంది.

కోట యొక్క ప్రధాన ద్వారాన్ని 'అఖండ్ దర్వాజా' అని పిలుస్తారు, దీనిని నాలుగు ఎర్ర రాతి పలకలతో నిర్మించారు. ఆ ద్వారం నుండి, మెట్ల మీదుగా రాజమహల్ భవనానికి (చాలా వరకు శిథిలావస్థలో ఉంది) దారి ఉంది. అయితే, రాజభవనంలోని హాలులో పైకప్పు రంగురంగుల డిజైన్లను ప్రదర్శిస్తుంది. హాలులోని మధ్య గోడపై పూలకుండీలు, కలశాల నమూనాలు ఉన్నాయి. రాజభవనాన్ని ఆనుకుని ఒక దేవాలయం ఉంది, అందులో ఏ దైవం లేదు. అయితే, దాని ప్రవేశద్వారం వద్ద, నిలువు రాతి స్తంభాలు చక్కగా చెక్కిన శిల్పాలను వర్ణిస్తాయి. దేవాలయం ముందు ఒక చతురస్రాకార చెరువు ఉంది. దేవాలయానికి పశ్చిమాన వెనుక వైపున రాణి మహల్ (రాణి గారి భవనం) ఉంది, అక్కడి నుండి దేవాలయానికి ఒక ప్రత్యేకమైన మార్గం ఉంది.

కోట ఆవరణలో కూడా కనిపించేవిః మధ్యలో ఒక ఫౌంటెన్ స్తంభంతో ఖాళీ చెరువు-మొహర్రం ప్రార్థనల సమయంలో ఉపయోగించే వేదిక-ఈశాన్య, పశ్చిమ వైపులా రెండు లోతైన బావులు, ఎద్దులు లేదా గుర్రాలకు నీటి కోసం వంపుతిరిగిన ర్యాంప్లతో-శత్రువు దాడుల సమయంలో అత్యవసర తప్పించుకోవడానికి భూగర్భ గదులకు రహస్య ఇరుకైన మార్గాలు-తాలీమ్ ఖానా, వ్యాయామశాలగా ఉపయోగించే గది-'ఖడక్ బిజ్లీ తోపు' అని పిలువబడే ఫిరంగి (సాహిత్యపరంగా అర్థంః రెండవ బురుజుపై పదునైన మెరుపు ఫిరంగి, దక్షిణ గోడపై వృత్తాకార యుద్ధభూమిపై ఉంచిన పొడవైన ఫిరంగి.

## చేరుకోవడం
బసవకల్యాణ కోట గుల్బర్గా నుండి సుమారు 90 కిలోమీటర్ల (56 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఇది రోడ్డు, రైలు ద్వారా బాగా అనుసంధానించబడి ఉంది. ఇది బెంగళూరు నుండి 650 కిలోమీటర్లు (400 మైళ్ళు), బీదర్ నుండి 80 కిలోమీటర్లు (50 మైళ్ళు), హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 200 కిలోమీటర్లు (120 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది.

## ఇవి కూడా చూడండి
* కర్ణాటకలోని కోటల జాబితా
## మూలాలు

వర్గం:కోటలు
వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర
వర్గం:కర్ణాటక కోటలు
వర్గం:కర్ణాటక దర్శనీయస్థలాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు