పట్టడకల్

**పట్టడకల్ (పట్టడకళ్లు),** **రక్తపుర** అని కూడా పిలువబడుతుంది. ఇది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్ర ఉత్తర భాగంలో ఉన్న 7వ, 8వ శతాబ్దాలకు చెందిన హిందూ, జైన ఆలయ సముదాయం. ఇది బాగలకోట జిల్లాలోని మలప్రభ నది పడమర తీరంలో ఉంది. ఈ ప్రదేశం యునెస్కో గుర్తించిన ఒక ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. పట్టడకల్ బాదామి నుండి 23 కి.మీ  దూరంలో, అలాగే ఐహోళె నుండి సుమారు 9.7 కి.మీ  దూరంలో ఉంది. ఈ రెండూ చారిత్రకంగా ప్రసిద్ధమైన చాళుక్య స్మారక నిర్మాణకళ కేంద్రాలుగా గుర్తించబడుతాయి. ఈ స్మారక ప్రదేశం భారత చట్టం ప్రకారం పరిరక్షిత స్థలంగా గుర్తించబడింది, దీని నిర్వహణ భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం (ASI) ఆధ్వర్యంలో జరుగుతుంది. యునెస్కో పట్టడకల్‌ను "ఉత్తర, దక్షిణ భారతదేశ వాస్తు రూపాల యొక్క సమన్వయమైన మేళవింపు"గా వర్ణించింది. అలాగే ఇది "విభిన్న కళా శైలుల పరాకాష్ఠ"కు ఉదాహరణగా పేర్కొంది. ఇక్కడి హిందూ ఆలయాలు ప్రధానంగా శివుడుకు అంకితమై ఉన్నాయి. అయితే వీటిలో వైష్ణవం, శాక్తం సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన తాత్త్విక అంశాలు, పురాణ కథనాలు కూడా దర్శనమిస్తాయి. ఈ హిందూ ఆలయాల శిల్ప అలంకరణల్లో వేద, పురాణ భావనలు, అలాగే *[[రామాయణం]]*, *[[మహాభారతం]]*, *[[భాగవత పురాణం]]* కథలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. ఇతర హిందూ గ్రంథాలైన *[[పంచతంత్రం]]*, *[[కిరాతార్జునీయం|కిరాతార్జునీయము]]* వంటి రచనల అంశాలు కూడా వీటిలో కనిపిస్తాయి. ఇక్కడి జైన ఆలయం ఒక్క జినుడికి మాత్రమే అంకితమై ఉంది. అత్యంత సుసంపన్నమైన శిల్పాలతో కూడిన, ఉత్తర–దక్షిణ శైలి సమ్మేళనంతో నిర్మితమైన ఆలయాలు పాపనాథ ఆలయం, విరూపాక్ష ఆలయాలలో కనిపిస్తాయి. విరూపాక్ష ఆలయం ప్రస్తుతం కూడా క్రియాశీల హిందూ పూజా కేంద్రముగా ఉంది. మలప్రభ నది కృష్ణా నది ఉపనది. ఇది పర్వత లోయలు, మైదానాల మధ్య ప్రవహిస్తుంది. దీనికి దక్షిణ భారత చరిత్రలో ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. ఈ నది పశ్చిమ ఘాట్ల ప్రాంతంలోని కణకుంబి, బెలగావి జిల్లా నుండి ఉద్భవించి తూర్పుదిశగా ప్రవహిస్తుంది. పట్టడకల్ చేరుకునే ముందు 1 కి.మీ  దూరంలో ఇది దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వైపుగా ప్రవహించడం ప్రారంభిస్తుంది. హిందూ సంప్రదాయంలో ఉత్తరదిశగా ప్రవహించే నదిని ఉత్తరవాహినీ గంగా అని కూడా పిలుస్తారు.
## స్థానం
పట్టడకల్ స్మారక సముదాయం భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రంలో ఉంది. ఇది బెలగావి నుండి సుమారు 165 కి.మీ  ఆగ్నేయంగా, గోవా నుండి 265 కి.మీ  ఈశాన్యంగా ఉంది. ఇది కర్ణాటక రాష్ట్ర రహదారి SH14 ద్వారా బాదామి నుండి  దూరంలో, అలాగే ఐహోళె నుండి సుమారు  దూరంలో ఉంది. ఈ ప్రదేశం ఇసుకరాయి పర్వతాలు, మలప్రభ నది లోయ మధ్యలో స్థితి చెంది ఉంది. పట్టడకల్–బాదామి–ఐహోళె ప్రాంతంలో, క్రీస్తుశకం 4వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందిన 150కు పైగా హిందూ, జైన, బౌద్ధ స్మారకాలు, పురావస్తు అవశేషాలు లభించాయి. అంతేకాక, ప్రాగైతిహాసిక డోల్మెన్లు, గుహాచిత్రాలు కూడా ఇక్కడ పరిరక్షించబడ్డాయి.

**పట్టడకల్‌కు సమీప విమానాశ్రయాలు:**

* సంబ్రా బెలగావి విమానాశ్రయం (IATA కోడ్: IXG) – ఇది పట్టడకల్‌కు పడమర వైపున సుమారు 3 గంటల ప్రయాణ దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి నుండి ప్రతిరోజూ ముంబై, బెంగళూరు, చెన్నై నగరాలకు విమాన సర్వీసులు నడుస్తాయి.

* హుబ్బళ్ళి విమానాశ్రయం కూడా పట్టడకల్ నుండి సుమారు 3 గంటల ప్రయాణ దూరంలో ఉంది. ఇక్కడి నుండి బెంగళూరు, ముంబై, చెన్నై, కొచ్చి, దిల్లీ వంటి నగరాలకు మంచి విమాన సంబంధాలు ఉన్నాయి.

రైలు మార్గం ద్వారా కూడా ఈ ప్రదేశాన్ని చేరుకోవచ్చు. భారత రైల్వే సేవలు బాదామి వద్ద ఆగుతాయి, ఇది హుబ్బళ్ళి–సోలాపూర్ రైలు మార్గంలో ఉంది.

## చరిత్ర
పట్టడకల్ ("కిరీటధారణ శిల") ఒక పవిత్ర ప్రదేశంగా భావించబడింది. కారణం, ఇక్కడ మలప్రభ నది ఉత్తరం వైపుగా హిమాలయాలు, కైలాస పర్వతం దిశగా మళ్లడం (*ఉత్తరవాహిని*) జరుగుతుంది. పేరు సూచించినట్లే, చాళుక్య వంశం కాలంలో ఇది రాజుల పట్టాభిషేక కార్యక్రమాల కోసం ఉపయోగించబడింది. ఉదాహరణకు, 7వ శతాబ్దంలో వినయాదిత్యుడు పట్టాభిషేకం ఇక్కడ జరిగినట్లు పేర్కొనబడింది. ఈ ప్రదేశం ఇతర పేర్లతో కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. *కిసువోలాల్* అంటే "ఎర్ర మట్టివైపు లోయ", *రక్తపుర* అంటే "ఎర్ర నగరం", అలాగే *పట్టడ-కిసువోలాల్* అంటే "పట్టాభిషేకానికి సంబంధించిన ఎర్ర మట్టి లోయ" అని అర్థం. భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం ప్రకారం, ఈ ప్రదేశం శ్రీవిజయ గ్రంథాలలో కూడా ప్రస్తావించబడింది, టోలెమీ తన *జియోగ్రఫీ*లో దీనిని "పెటిర్గల్" అని పేర్కొన్నాడు. చాళుక్యుల ప్రారంభ పాలకులు (5వ–6వ శతాబ్దం) వైష్ణవ సంప్రదాయంకు చెందినవారని, తరువాత వారు శైవ సంప్రదాయంలోకి మారారని భావిస్తారు. అందువల్ల పట్టడకల్ సముదాయంలోని, పరిసర ప్రాంతాల ఆలయాలు ప్రధానంగా శివుడుకు అంకితమై ఉన్నాయి.

పట్టడకల్, సమీపంలోని ఐహోళె, బాదామితో కలిసి, వాస్తుశిల్ప ఆవిష్కరణలు, ప్రయోగాలకు సంబంధించిన ప్రధాన సాంస్కృతిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. 5వ శతాబ్దంలో గుప్త సామ్రాజ్యం పాలన రాజకీయ స్థిరత్వాన్ని తీసుకువచ్చింది. ఈ సమయంలో ఐహోళె విద్యా కేంద్రంగా ఎదిగింది. తరువాతి రెండు శతాబ్దాల్లో ఈ ప్రయోగాత్మక వాస్తుశిల్ప సంస్కృతి బాదామికి విస్తరించింది. 7వ శతాబ్దంలో పట్టడకల్ ఉత్తర, దక్షిణ భారత శైలి ఆలోచనలు మేళవించిన కేంద్రంగా మారింది. ఈ కాలంలోనే ఐహోళె–బాదామి–పట్టడకల్ ప్రాంతంలో అనేక ఆలయాలను చాళుక్యులు నిర్మించారు. చాళుక్య సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని రాష్ట్రకూట వంశం పాలకులు అనుబంధం చేసుకున్నారు. వారు 10వ శతాబ్దం వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. 11వ, 12వ శతాబ్దాల్లో ఈ ప్రాంతం కళ్యాణి చాళుక్యులు (లేట్ చాళుక్యులు) ఆధీనంలోకి వచ్చింది. ఈ ప్రాంతం రాజధానిగా లేకపోయినా, 9వ నుండి 12వ శతాబ్దాల మధ్య కొత్త హిందూ, జైన, బౌద్ధ ఆలయాలు, మఠాలు నిర్మాణం కొనసాగింది. చరిత్రకారుడు జార్జ్ మిచెల్ దీన్ని జనసంఖ్య, పెరుగుతున్న సంపదకు కారణంగా సూచిస్తాడు.

14వ శతాబ్దంలో పట్టడకల్, మలప్రభ లోయతో పాటు డెక్కన్ ప్రాంతంలోని అనేక భాగాలు దిల్లీ సుల్తానతు సేనల దాడులకు గురయ్యాయి. ఈ దాడుల్లో తీవ్ర విధ్వంసం చోటుచేసుకుంది. ఈ కాలం తరువాత విజయనగర సామ్రాజ్యం ఎదుగుదలతో ముగిసింది. స్మారకాల పరిరక్షణ కోసం కోటలు నిర్మించినట్లు బాదామి కోట శాసనాలు సూచిస్తున్నాయి. 1565లో విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత, పట్టడకల్‌ను బీజాపూర్ సుల్తానతు, ఆదిల్ షాహీ వంశం పాలించారు. 17వ శతాబ్దాంతంలో మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు పట్టడకల్‌పై నియంత్రణ పొందాడు. మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్షీణించిన తరువాత పట్టడకల్ మరాఠా సామ్రాజ్యం ఆధీనంలోకి వచ్చింది. 18వ శతాబ్దాంతంలో హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ, తరువాత బ్రిటిష్ వారు టిప్పు సుల్తాన్ను ఓడించి ఈ ప్రాంతాన్ని అనుబంధం చేసుకున్నారు. పట్టడకల్ స్మారకాలు ఉత్తర, దక్షిణ భారత హిందూ కళా శైలుల మధ్య పరస్పర సంబంధం, సంభాషణ చరిత్రకు సాక్ష్యంగా నిలిచాయి. టి. రిచర్డ్ బ్లర్టన్ ప్రకారం, 11వ శతాబ్దం తరువాత ఉత్తర భారతదేశంలో ముస్లిం దండయాత్రల కారణంగా అనేక ఆలయ కళాఖండాలు నశించాయి. అందువల్ల పట్టడకల్‌లోని 7వ, 8వ శతాబ్దపు స్మారకాలు ప్రాచీన మత కళా ఉదాహరణలలో ముఖ్యమైనవిగా నిలిచాయి.

**ప్రాగైతిహాసిక స్మారకాలు**

భారత జాతీయ అభివృద్ధి అధ్యయన సంస్థలో ప్రచురితమైన పురావస్తు పరిశోధకుడు ప్రొ. రవి కోరిసెట్టార్ తాజా అధ్యయనాల ప్రకారం, మలప్రభ లోయలో స్మారక నిర్మాణాలు నిర్మించిన మొదటివారు చాళుక్య శిల్పులు మాత్రమే కాదని తెలుస్తోంది. పట్టడకల్‌కు కొద్దీ కిలోమీటర్లు పడమరగా ఉన్న బచిన్నగుడ్డ ప్రాంతంలో, ఇనుపయుగానికి చెందిన (సుమారుక్రీ.పూ. 1200 – క్రీ.పూ. 500) ఒక ప్రాచీన డోల్మెన్ నిర్మాణం ఉంది. ఇది మెగాలిథ్ నిర్మాణ తరగతికి చెందుతుంది. ఇలాంటి స్మారకాలు దక్షిణ భారతదేశంలో ఇనుపయుగంలో విస్తృతంగా నిర్మించబడ్డాయి.
## వివరణ

### ప్రదేశ నిర్మాణం
పట్టడకల్‌లో పది ప్రధాన ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో తొమ్మిది హిందూ ఆలయాలు, ఒకటి జైన ఆలయం. అదనంగా అనేక చిన్న శ్రైన్లు, పీఠాలు (ప్లింత్‌లు) కూడా ఉన్నాయి. ఈ ప్రధాన ఆలయాలలో ఎనిమిది ఆలయాలు ఒక సమూహంగా దగ్గరగా ఉన్నాయి. తొమ్మిదవ ఆలయం ఈ సమూహానికి సుమారు అర్ధ కిలోమీటరు దక్షిణంగా ఉండగా, పదవ ఆలయమైన జైన ఆలయం ప్రధాన సమూహానికి సుమారు ఒక కిలోమీటరు పడమర వైపున ఉంది. హిందూ ఆలయాలు అన్నీ ఒక నడక మార్గం ద్వారా అనుసంధానించబడ్డాయి. కాగా, జైన ఆలయానికి రహదారి ద్వారా చేరుకునే సౌకర్యం ఉంది. 

### శైలి
పట్టడకల్ స్మారకాలు భారతదేశంలోని రెండు ప్రధాన వాస్తుశిల్ప శైలుల సమ్మేళనాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఒకటి ఉత్తర భారతదేశానికి చెందిన శైలి (రేఖా-నాగర-ప్రసాద), మరోటి దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన శైలి (ద్రావిడ-విమాన శైలి). చాళుక్యులు నిర్మించిన నాలుగు ఆలయాలు ద్రావిడ శైలిలో, మరో నాలుగు ఆలయాలు ఉత్తర భారతదేశపు నాగర శైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. పాపనాథ ఆలయం ఈ రెండు శైలుల సమ్మేళనంగా నిర్మించబడింది. ఇక్కడ ఉన్న తొమ్మిది హిందూ ఆలయాలు అన్నీ శివుడుకు అంకితమై ఉండి, ఇవి మలప్రభ నది తీరంలో ఉన్నాయి. వీటిలో పురాతనమైన ఆలయం సంగమేశ్వర ఆలయం. ఇది విజయాదిత్య సత్యాశ్రయ పాలనలో, క్రీ.శ. 697 నుండి 733 మధ్య నిర్మించబడింది. పట్టడకల్‌లోని ఆలయాలలో అతిపెద్దది **విరూపాక్ష ఆలయం**, ఇది క్రీ.శ. 740 నుండి 745 మధ్య నిర్మించబడింది. ఈ సముదాయంలో చివరగా నిర్మించబడిన ఆలయం జైన ఆలయం. ఇది స్థానికంగా **జైన నారాయణ ఆలయం**గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది రాష్ట్రకూటుల పాలకుడైన కృష్ణుడు II కాలంలో, 9వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడినట్లు భావిస్తారు. ఈ ఆలయ శైలి కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ ఆలయం నమూనాలో రూపుదిద్దుకుంది. ఆలయ నిర్మాణాలు ప్రధానంగా స్థానికంగా విస్తారంగా లభించే ఇసుకరాయితో నిర్మించబడ్డాయి. కొన్ని శిల్పాలు మెరుగుపరిచిన నల్లటి గ్రానైట్ శిలపై చెక్కబడ్డాయి.
### కడసిద్ధేశ్వర ఆలయం

ఇది తులనాత్మకంగా చిన్న ఆలయం. భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం ప్రకారం దీన్ని క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించారు. అయితే జార్జ్ మిచెల్ దీన్ని 8వ శతాబ్ద ఆరంభానికి చెందినదిగా పేర్కొంటాడు. ఈ ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది, చదరపు ఆకారంలోని గర్భగృహం చుట్టూ నిర్మాణం సాగింది. ఇందులో ఒక పీఠంపై లింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. గర్భగృహ కేంద్రం చుట్టూ ఒక మండపం ఉంటుంది. తరువాతి శతాబ్దాల్లో ఈ ఆలయం బాగా శిథిలమైందని లేదా సహజ వాతావరణ ప్రభావాల వల్ల నష్టం చవిచూసిందని భావిస్తారు. ఆలయపు శిఖరం ఉత్తర భారత నాగర శైలి (రేఖానాగర)లో ఉండి, దానికి తూర్పు వైపున *సుకనాస* ప్రక్షేపణం ఉంది. *సుకనాస*పై పార్వతితో కూడిన నటరాజు శిల్పం ఉంది, అయితే ఇది ఇప్పుడు దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉంది. కడసిద్ధేశ్వర గర్భగృహం బయటి గోడలపై ఉత్తర భాగంలో అర్ధనారీశ్వరుడు (అర్ధ శివుడు – అర్ధ పార్వతి), పడమర వైపున హరిహరుడు (అర్ధ శివుడు – అర్ధ విష్ణువు),, దక్షిణ భాగంలో లకులీశుడు శిల్పాలు ఉన్నాయి. గర్భగృహ ప్రవేశద్వారంపై ఉన్న ద్వారతలంపై శివుడు, పార్వతి శిల్పాలు ఉండగా, రెండు వైపులా బ్రహ్మ, విష్ణువు ప్రతిమలు దర్శనమిస్తాయి. ప్రవేశ మెట్ల ఇరువైపులా నదీ దేవతలైన గంగా దేవి, యమునా దేవి తమ పరివార సేవకులతో కలిసి చెక్కబడి ఉన్నాయి.
### జంబులింగేశ్వర ఆలయం

ఇది మరో చిన్న ఆలయం. జంబులింగేశ్వర ఆలయం (జంబులింగ ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు) క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి 8వ శతాబ్ద ఆరంభం మధ్యలో పూర్తి అయిందని భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం, జార్జ్ మిచెల్ అంచనా వేస్తున్నారు. ఈ ఆలయం చదరపు గర్భగృహం చుట్టూ నిర్మించబడింది. గర్భగృహం బయటి గోడలపై సుందరంగా చెక్కబడిన దేవకోష్టాలు (అలంకరించిన చట్రాలతో కూడిన గూళ్లు) ఉన్నాయి. వీటిలో హంసలు, పౌరాణిక మకరాల రూపాలు అలంకరణగా కనిపిస్తాయి. ఈ కోష్టాలలో ఉత్తర భాగంలో విష్ణువు, పడమర వైపున సూర్యుడు (సూర్య దేవుడు),, దక్షిణ భాగంలో లకులీశుడు ప్రతిమలు చెక్కబడి ఉన్నాయి.

ఈ ఆలయంలో శిఖరం ముందు భాగం నుండి మండపం పైకి *సుకనాస* ప్రక్షేపణాన్ని విస్తరించే ఆలోచనను కూడా ప్రయోగాత్మకంగా ఉపయోగించారు. ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడినందున ఇది సూర్యోదయాన్ని స్వాగతిస్తుంది. నందికి కూడా ఒక ఎత్తైన పీఠం ఏర్పాటు చేశారు. అయితే అది ప్రస్తుతం శిథిల స్థితిలో ఉంది. నంది విగ్రహంపై కూడా శిలా విఘాతం, తుడిచిపోవడం వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. శిఖర ముఖభాగంలోని సుకనాసపై పార్వతి, నందితో కూడిన నాట్యశివుడైన నటరాజు శిల్పం మరింత మెరుగ్గా పరిరక్షించబడింది. ఈ ఆలయ శైలి ఉత్తర భారత రేఖా-నాగర శైలికి చెందినది. శిఖర నిర్మాణం పైకి వెళ్ళే కొద్దీ చదరపు ఆకారాలు తగ్గుతూ వంకర ప్రొఫైల్‌^కు మారుతుంది. అయితే ఉత్తర శైలికి ప్రత్యేకమైన *అమలకము*, *[[కలశం]]* భాగాలు దెబ్బతిని ప్రస్తుతం స్థానం కోల్పోయాయి. జంబులింగేశ్వర మండప ప్రవేశద్వారం మూడు శాఖలతో (శాఖా అలంకరణలు) సుందరంగా ముస్తాబు చేయబడింది. వాటి దిగువన పూర్ణకుంభ రూపాలు ఉన్నాయి. హంసల ఇతివృత్తంతో కూడిన ఫ్రీజ్ మార్గాన్ని కప్పి ఉండగా, ప్రస్తుతం హంసలు, కూటాలు, శాలాల చెక్కుదల మసకగా మాత్రమే మిగిలి ఉంది.
### గలగనాథ ఆలయం

గలగనాథ ఆలయం జంబులింగేశ్వర ఆలయానికి తూర్పు వైపున ఉంది. ముందున్న రెండు ఆలయాలతో పోలిస్తే, భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం ప్రకారం ఈ ఆలయం క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినదిగా అంచనా వేస్తారు. అయితే జార్జ్ మిచెల్ దీన్ని 7వ శతాబ్దాంతానికి చెందినదిగా భావిస్తాడు. ఈ ఆలయం ఉత్తర భారత రేఖా-నాగర శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇందులో ఒక లింగం, గర్భగృహం లోపల అంతరాలం (వెస్టిబ్యూల్) ఉంది. ఆలయానికి బయట గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొంటూ ఒక కూర్చున్న నంది విగ్రహం ఉంది. గర్భగృహంలో కప్పబడిన ప్రదక్షిణ మార్గం (*ప్రదక్షిణ పథం*) ఉంది. ఇది 7వ–8వ శతాబ్దాల నాటికే ఈ హిందూ సంప్రదాయం బలంగా స్థిరపడినట్లు సూచిస్తుంది. ఆలయంలో అనేక మండపాలు ఉన్నాయి. వాటిలో సామాజిక/సముదాయ కార్యక్రమాల కోసం ఉపయోగించిన *సభా మండపం*, *ముఖ మండపం* ఉన్నాయి. అయితే ముఖ మండపం ప్రస్తుతం పునాది మాత్రమే మిగిలి ఉంది. మండప ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా నదీ దేవతలైన గంగా దేవి, యమునా దేవి శిల్పాలు ఉన్నాయి. గలగనాథ ఆలయం ప్రస్తుతం ఎక్కువగా శిథిలావస్థలో ఉంది. అయితే దక్షిణ భాగంలో ఎనిమిది భుజాలతో ఉన్న శివుడు అంధక అనే రాక్షసుని సంహరిస్తున్న శిలాఫలకం ఉంది. శివుడు ఛాతిపై *[[యజ్ఞోపవీతం]]* (పవిత్ర జంధ్యం)గా కపాలాల హారాన్ని ధరించినట్లు ఈ శిల్పం చూపిస్తుంది. జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, గలగనాథ ఆలయం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఆంధ్రప్రదేశ్ అలంపూర్ వద్ద ఉన్న స్వర్గ బ్రహ్మ ఆలయానికి దాదాపు అచ్చురూపమైన నకలుగా ఉండటం విశేషం. ఆ ఆలయం క్రీ.శ. 689 నాటిదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. అలంపూర్, పట్టడకల్ రెండూ బాదామి చాళుక్య రాజ్యంలోని భాగాలైనందున, వాస్తుశిల్ప ఆలోచనల పరస్పర మార్పిడి జరిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

తూర్పు భాగపు పీఠంపై ఉన్న శిల్ప అలంకరణల్లో *[[పంచతంత్రం]]* కథలకు సంబంధించిన ఫ్రీజులు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు అల్లరి కోతి కథ, రెండు తలల పక్షి కథ వంటి రూపాలు ఇక్కడ చెక్కబడ్డాయి.
### చంద్రశేఖర ఆలయం

చంద్రశేఖర ఆలయం ఒక చిన్న తూర్పు ముఖ ఆలయం. దీనికి గోపురం లేదా శిఖరం లేదు. ఇది గలగనాథ ఆలయానికి దక్షిణ వైపున ఉంది. జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం ఈ ఆలయం క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దాంతం లేదా 10వ శతాబ్ద ఆరంభానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది. అయితే భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం (ASI) దీనిని క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటుంది. ఈ ఆలయంలో ఒక గర్భగృహం ఉంది, అందులో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. అలాగే ఒక మూసివున్న హాల్ కూడా ఉంది. లింగాన్ని ఎదుర్కొంటూ తూర్పు వైపున ఒక పీఠంపై నంది విగ్రహం కూర్చుని ఉంది. ఈ ఆలయ నిర్మాణం సుమారు 33.33 అడుగుల పొడవు, 17.33 అడుగుల వెడల్పు గల స్థలంలో ఏర్పాటుచేయబడింది. ఇది హిందూ శాస్త్ర గ్రంథాలలో పేర్కొన్న నిర్మాణ నియమాల ప్రకారం రూపొందించిన ఒక *అధిష్ఠాన* (పీఠం) పై నిర్మించబడింది. ఆలయ బయటి గోడలపై సుదీర్ఘమైన అర్థస్తంభాలు (పైలాస్టర్లు) చెక్కబడి ఉన్నాయి. అయితే అలంకరణలు తక్కువగా ఉన్నాయి. చంద్రశేఖర ఆలయ గర్భగృహానికి ఇరువైపులా గోడలలో దేవకోష్టాలు (గూళ్లు) ఉన్నాయి. ఈ ఆలయంలో ద్వారతలం (లింటెల్) లేదు. కానీ ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా ఒక్కొక్క *[[ద్వారపాలకుడు]]* (రక్షకుడు) శిల్పం ఉంది. ద్వార చట్రాలు *శాఖలు* అనే చెక్కుదల అలంకరణలతో రూపొందించబడ్డాయి.
### సంగమేశ్వర ఆలయం

సంగమేశ్వర ఆలయం (విజయేశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు) ఒక పెద్ద తూర్పు ముఖ ద్రావిడ శైలి ఆలయం. ఇది చంద్రశేఖర ఆలయానికి దక్షిణ వైపున ఉంది. ఈ ఆలయంలోని శాసనాలు, ఇతర ఆధారాల ప్రకారం ఇది క్రీ.శ. 720 నుండి 733 మధ్యకాలంలో నిర్మించబడినదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. దీని పోషక రాజైన విజయాదిత్యుడు క్రీ.శ. 734లో మరణించడంతో ఆలయం పూర్తికాకుండానే మిగిలిపోయింది. అయితే తరువాతి శతాబ్దాలలో కొంతమేర పనులు మధ్య మధ్యలో కొనసాగినట్లు తెలుస్తోంది. 543 నుండి 757 మధ్య బాదామి చాళుక్యుల పాలన సమయంలో, ఇతర ముఖ్యమైన సంగమేశ్వర ఆలయాలు కూడా నిర్మించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు కుడవెల్లిలోని ఆలయం. ఆధునిక కాలంలో విస్తృత పునరుద్ధరణ తరువాత ఆ ఆలయాన్ని అలంపూర్‌కు తరలించారు. ఈ ఆలయం, ఇతర ఆలయాలలోని శాసనాలలో భిన్న శతాబ్దాలకు చెందిన దాతల పేర్లు ఉన్నాయి. అందులో హిందూ రాణుల పేర్లు కూడా ఉండటం విశేషం. ఇది వారు ఆలయ వాస్తుశిల్పం, కళలకు క్రియాశీలంగా మద్దతిచ్చినట్లు సూచిస్తుంది. 

పట్టడకల్‌లోని ఆలయాలలో ఇది అతిపెద్దది కాకపోయినా, పరిమాణంలో అత్యంత ప్రభావవంతంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయం చదరపు ఆకృతిలో నిర్మించబడింది, తూర్పు ముఖంగా గర్భగృహం ఉంది. గర్భగృహాన్ని కప్పబడిన ప్రదక్షిణ మార్గం చుట్టుముట్టి ఉంది. ఇందులో మూడు చెక్కబడిన కిటికీల ద్వారా వెలుతురు ప్రవేశిస్తుంది. గర్భగృహంలో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. గర్భగృహం ముందు ఒక అంతరాలం (వెస్టిబ్యూల్) ఉంది. దాని ఇరువైపులా చిన్న శ్రైన్లు ఉన్నాయి. వీటిలో ఒకప్పుడు గణేశుడు, దుర్గ విగ్రహాలు ఉండేవి, కాని అవి ప్రస్తుతం లభించలేదు. మండపం తూర్పు వైపున ఒక కూర్చున్న నంది విగ్రహం ఉంది. అంతరాలం తరువాత ఉన్న మండపంలో 16 భారీ స్తంభాలు నాలుగు సమూహాలుగా అమర్చబడి ఉన్నాయి. ఇవి ఆలయం నిర్మాణం పూర్తైన తరువాత జోడించబడి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. ఆలయంపై ఉన్న విమాన నిర్మాణం, ఆలయ బయటి గోడలు మంచి స్థితిలో పరిరక్షించబడ్డాయి. విమానం రెండు అంతస్తుల నిర్మాణంగా ఉండి, పైభాగంలో చదరపు *కూట-శిఖరం*, *[[కలశం]]*తో అలంకరించబడింది. ఆలయ గోడలపై అనేక దేవకోష్టాలు (గూళ్లు) ఉన్నాయి. వీటిలో విష్ణువు, శివుడు ప్రతిమలతో కూడిన శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని వివిధ స్థాయిలలో అసంపూర్తిగా మిగిలి ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం పైకి లేచిన అలంకార భూమికపై నిర్మించబడింది. పీఠభాగంపై ఏనుగులు, యాళి, మకర వంటి పౌరాణిక జీవుల అలంకార ఫ్రీజులు ఉన్నాయి. 

*కపోట* (చాప) పైభాగంలో *గణులు* (ఆటపాటల బొద్దు దేవగణాలు) శిల్పాలు విస్తృతంగా చెక్కబడ్డాయి. వీటిని ఆలయ నిర్మాణ బరువును మోస్తున్నట్లుగా చూపించారు. పైభాగపు పరపెట్‌పై వివిధ శైలుల *హార* అలంకరణలు ఉన్నాయి. వీటిలో *కర్ణకూటాలు* (చదరపు రూపం), *శాలాలు* (దీర్ఘచతురస్ర రూపం) ఉన్నాయి. ఇవి దిగువ భాగపు రూపకల్పనతో సహజంగా మేళవించి, *[[గవాక్షం|కూడులు]]*తో అలంకరించబడ్డాయి. ఆలయ శిల్పాల్లో శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన ఇతివృత్తాలు దర్శనమిస్తాయి. శైవ ప్రతిమావళిలో నాట్యరూపమైన నటరాజు, అర్ధనారీశ్వరుడు (అర్ధ శివుడు–అర్ధ పార్వతి), భృంగితో కూడిన శివుడు, అంధక రాక్షసుని సంహరించే శివుడు,, యోగి రూపంలోని లకులీశుడు ఉన్నాయి. వైష్ణవ శిల్పాలలో విష్ణువు అవతారాలు కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు వరాహ అవతారంలో భూదేవిని పైకెత్తుతున్న విష్ణు రూపం ముఖ్యమైనది. 1969, 1971లో శిథిలమై ఉన్న మండపపు పునాదుల వద్ద నిర్వహించిన తవ్వకాలలో ఒక ముఖ్యమైన పురావస్తు కనుగొనడం జరిగింది. మండపం క్రింద ఇటుకలతో నిర్మించిన ఒక ఆలయ నిర్మాణం బయటపడింది. దీని ఆధారంగా సంగమేశ్వర ఆలయం ఒక ప్రాచీన ఆలయంపై నిర్మించబడినదై ఉండవచ్చని, ఆ ఆలయం క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దానికి చెందినదై ఉండవచ్చని ప్రతిపాదించారు.
### కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం

కాశివిశ్వేశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలువబడే కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం పట్టడకల్‌లోని చిన్న ఆలయాలలో మరో ముఖ్యమైనది. ఈ ఆలయం క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దాంతం, 8వ శతాబ్ద ఆరంభం లేదా 8వ శతాబ్ద మధ్యకాలానికి చెందినదిగా వివిధంగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. ఇతర ఆలయాల మాదిరిగానే, ఈ ఆలయ ప్రధాన భాగం చదరపు గర్భగృహం. ఇందులో ఒక లింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. గర్భగృహానికి తూర్పు వైపున నంది మండపానికి చెందిన అలంకార పీఠం ఉంది. ఇందులో కూర్చున్న నంది ప్రతిమ కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో *[[ప్రణాళి]]* కూడా ఉంది. ఇది పూజా కార్యక్రమాల్లో ఉపయోగించిన నీటిని బయటికి తీసుకెళ్లే రాతి కాలువ. అలాగే గర్భగృహాన్ని మండపంతో అనుసంధానించే *అంతరాలం* (ప్రవేశ ముంగిలి) కూడా ఉంది. మండప ప్రవేశద్వారం ప్రస్తుతం శిథిల స్థితిలో ఉంది. మండప ప్రవేశ ద్వారంలో నదీ దేవతలైన గంగా దేవి, యమునా దేవి శిల్పాలు ఇప్పటికీ దర్శనమిస్తాయి. ఆలయం పైకి లేచిన పీఠభూమిపై నిర్మించబడింది. ఇందులో ఐదు పొరల అలంకార మౌల్డింగులు ఉన్నాయి. పీఠంపై 8వ శతాబ్దానికి చెందిన గుర్రాలు, ఏనుగులు, సింహాలు, నెమళ్లు, పుష్ప లతా రూపాల చెక్కుదలతో అలంకరణ ఉంది. గోడలపై అర్థస్తంభ జంటలు ఉండి, అవి చైత్య శైలి కమానాలను మోస్తున్నాయి. ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా శైవ సంప్రదాయానికి చెందిన *[[ద్వారపాలకుడు]]* (రక్షకుడు) శిల్పం ఉంది. మండప ఉత్తర గోడపై అర్ధనారీశ్వరుడు (అర్ధ శివుడు – అర్ధ పార్వతి), లకులీశుడు శిల్పాలు ఉన్నాయి. అయితే ఇవి కాలక్రమేణా దెబ్బతిని ధ్వంసమయ్యాయి. *కపోట* (చాప) భాగం అనేక అలంకార మోతీఫ్‌లతో, మాలలు మోసే *గణులు* (ఆటపాటల బొద్దు దేవగణాలు) శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. బ్రాకెట్లపై ఎగిరే జంటలు, *కీర్తిముఖాలు* చెక్కబడ్డాయి. ఆలయ పై నిర్మాణం ఉత్తర భారత రేఖా-నాగర శైలిలో బాగా అభివృద్ధి చెందినదిగా కనిపిస్తుంది. ఇది మధ్యంలో చదరపు ఆకారాలు పైకి ఎదుగుతూ ఐదు దశల ప్రొజెక్షన్‌గా ఉంటుంది. ఇందులో సంక్లిష్టమైన *[[గవాక్షం]]* రూపాలు పరస్పర అనుసంధానంగా చెక్కబడ్డాయి. అయితే *అమలకం*, *కలశం* భాగాలు ప్రస్తుతం లేవు. ఆలయం ముందుభాగంలోని శిఖరంపై ఉన్న *సుకనాస*లో చైత్య కమానంలో నాట్యరూపంలో ఉన్న ఉమా-మహేశ్వరుడు (పార్వతి–శివుడు) శిల్పం ఉంది. ఆలయం లోపల ఉన్న స్తంభాలు, అర్థస్తంభాలు, *[[భాగవత పురాణం]]* (వైష్ణవ ఇతివృత్తాలు), *శివ పురాణం* (శైవ ఇతివృత్తాలు), *[[రామాయణం]]* కథలను చూపించే ఫ్రీజులతో సుందరంగా చెక్కబడ్డాయి. ఒక శిల్పంలో రాక్షసుడు రావణుడు కైలాస పర్వతంను పైకెత్తుతున్న దృశ్యం ఉంది. మరికొన్ని శిల్పాల్లో కృష్ణుడు చేసిన ఆటపాటలు చూపబడ్డాయి. మరో శిల్పం కళ్యాణసుందరమూర్తి (శివ–పార్వతి వివాహం) కథను వివరిస్తుంది. ప్రత్యేకంగా ఒక శిల్పంలో శివుడు సిలిండర్ ఆకార లింగం నుండి ఉద్భవిస్తున్నట్లు చూపించారు. మండపపు పైకప్పులో శివుడు, నంది,, కార్తికేయుడిని పట్టుకున్న పార్వతి శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఈ చిత్రాన్ని చుట్టుముట్టేలా *అష్టదిక్పాలకులు* (ఎనిమిది దిశా రక్షక దేవతలు) చెక్కబడ్డారు.
### త్రైలోకేశ్వర ఆలయం
త్రైలోకేశ్వర ఆలయం క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందిన ఒక శివాలయం. దీనిని రాణి త్రైలోక్యమహాదేవి ప్రాయోజితం చేసింది. ఈ ఆలయం కాశీ విశ్వనాథ ఆలయానికి దక్షిణంగా, సంగమేశ్వర ఆలయానికి నైరుతి దిశలో, విరూపాక్ష ఆలయానికి సమీపంలో ఉంది. విరూపాక్ష ఆలయంతో సమకాలీనంగా, సదృశ నిర్మాణ శైలిలోనే ఇది నిర్మించబడింది. అయితే పరిమాణంలో కొంత చిన్నదిగా ఉండి, కొన్ని ముఖ్యమైన తేడాలున్నాయి. 

ఈ ఆలయం పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన దక్షిణ భారత విమాన శైలి వాస్తుశిల్పాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. గర్భగృహంలో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. గర్భగృహం చుట్టూ ప్రదక్షిణ మార్గం (*ప్రదక్షిణ పథం*) ఉంది. గర్భగృహం ముందుభాగంలో ఒక అంతరాలం ఉంది. దాని ఇరువైపులా చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఒకదానిలో మహిషాసురమర్దిని రూపంలో దుర్గాదేవి మహిష రాక్షసుని సంహరిస్తున్న శిల్పం ఉండేది, మరొకదానిలో గణేశుడు ఉండేవాడు. అయితే ప్రస్తుతం అవి ఖాళీగా ఉన్నాయి. ఆలయంలో ఒక నంది మండపం కూడా ఉంది, అందులో నంది విగ్రహం గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొంటూ ఉంది. గర్భగృహంలోకి ప్రవేశం స్తంభాలతో కూడిన *సభా మండపం* (సముదాయ హాలు) ద్వారా జరుగుతుంది. ఆలయ సముదాయంలో ప్రాంగణ గోడలు (*ప్రాకారం*), ప్రవేశద్వారం (*ప్రతోళి*) కూడా ఉన్నాయి.

మల్లికార్జున ఆలయం విరూపాక్ష ఆలయానికి సదృశమైనప్పటికీ, కొన్ని కొత్త వాస్తుశిల్ప ఆలోచనలను ప్రయోగించి దీన్ని ప్రత్యేకంగా తీర్చిదిద్దారు. ఉదాహరణకు, మల్లికార్జున ఆలయంలో నాట్యరూప శివుడైన నటరాజు శిల్పం *సుకనాస*లోని అల్ప లోతు కమానంలో స్థాపించబడింది. అలాగే, ఈ ఆలయ శిఖర నిర్మాణపు పై అంతస్తులో *హార* (అలంకార తంతువులు) అంశాలు లేవు. విరూపాక్ష ఆలయంలో చదరపు పైకప్పు ఉండగా, ఈ ఆలయంలో పైకప్పు అర్థగోళాకారంగా ఉంటుంది. ఈ ఆలయమంతటా కథన శిల్పకళ విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది. పురాణ కథలు, హిందూ ఇతిహాసాల ఇతివృత్తాలు సభా మండపంలోని స్తంభాలపై చెక్కబడ్డాయి. ఈ కథలు శైవం, వైష్ణవం, శాక్తం వంటి హిందూ సంప్రదాయాలన్నింటినీ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. *[[భాగవత పురాణం]]*లో కనిపించే కృష్ణుడి రాసలీల కథలు ఫ్రీజులపై చెక్కబడ్డాయి. అలాగే *[[పంచతంత్రం]]* కథల ఆధారంగా రూపొందిన శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇతర హిందూ ఆలయాల మాదిరిగానే, మల్లికార్జున ఆలయ ఫ్రీజులు కూడా ప్రేమికుల దృశ్యాలు (మిథున శిల్పాలు) చూపిస్తాయి. మరోచోట, ఏనుగు తో మ్రానాన్ని మోసుకెళ్తున్న కార్మికుడు వంటి జీవన దృశ్యాలు, అలాగే వివిధ భావప్రకటనలతో ఉన్న మహిళా శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. ఈ మహిళలలో ఒకరు 8వ శతాబ్దానికి చెందిన సంగీత వాయిద్యాన్ని మోసుకెళ్తున్నట్లు ఒక శిల్పం చూపిస్తుంది.
### విరూపాక్ష ఆలయం

విరూపాక్ష ఆలయం మల్లికార్జున ఆలయానికి తక్షణమే దక్షిణంగా ఉంది. ఇది పట్టడకల్‌లోని స్మారకాలలో అతిపెద్దదిగా, అత్యంత సున్నితంగా తీర్చిదిద్దబడిన ఆలయంగా భావించబడుతుంది. శాసనాలలో ఈ ఆలయాన్ని, దీన్ని ప్రాయోజితం చేసిన రాణి లోకమహాదేవి పేరున, "శ్రీ లోకేశ్వర మహాశిల ప్రసాద"గా పేర్కొన్నారు. దీని నిర్మాణ కాలం సుమారు క్రీ.శ. 740గా తేదీ నిర్ణయించబడింది. పల్లవులపై (క్రీ.శ. 4వ–9వ శతాబ్దాలు) రాజు విక్రమాదిత్యుడు II సాధించిన విజయవంతమైన సైనిక ప్రచారాల తరువాత ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది. శాసనాలలో రాణి ఆలయ "సంగీతకారులకు" దానాలు ఇచ్చినట్లు పేర్కొనబడింది. అలాగే ప్రధాన శిల్పి "గుండ అనివరితాచార్య" అనే వాస్తుశిల్పిని గుర్తిస్తూ, రాజు విక్రమాదిత్యుడు II అతనికి *పెరిజెరెప్పు పట్ట* అనే గౌరవ బిరుదును ఇచ్చినట్లు కూడా శాసనం తెలియజేస్తుంది. ఈ ఆలయం బాగా అభివృద్ధి చెందిన ద్రావిడ వాస్తుశిల్ప శైలికి ఉత్తమ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. నిర్మాణ నాణ్యత, విస్తృతి మాత్రమే కాకుండా, శిల్పపట్టాల క్రింద శిల్పుల పేర్లు చెక్కబడి ఉండటం కూడా దీనిలో విశేషం. పట్టడకల్‌లోని ఇతర ఆలయాల మాదిరిగానే, విరూపాక్ష ఆలయం కూడా తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. దీనికి చదరపు గర్భగృహం కేంద్రంగా ఉంది. గర్భగృహంలో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. దానిని చుట్టుముట్టేలా కప్పబడిన ప్రదక్షిణ మార్గం (*ప్రదక్షిణ పథం*) ఉంది. గర్భగృహం ముందు ఒక అంతరాలం ఉంది. దాని లోపల రెండు చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి. వీటిలో గణేశుడు విగ్రహం, మహిషాసురమర్దిని రూపంలో (మహిష రాక్షసుని సంహరించే) దుర్గాదేవి రూపంలో పార్వతి ప్రతిమలు ఎదురెదురుగా ఉన్నాయి. ఆలయానికి బయట ఉన్న నంది మండపం తూర్పు–పడమర అక్షంపై సరిగా అమర్చబడింది. అదే అక్షంపై మండపం, అంతరాలం కూడా ఉన్నాయి.

ఆలయ సముదాయం గోడలతో చుట్టుముట్టబడిన చతురస్రాల సమ్మేళనంతో కూడిన దీర్ఘచతురస్ర ఆకారంలో నిర్మించబడింది. ఈ గోడలు శిల్ప అలంకరణలతో అలరించబడ్డాయి. ఈ ప్రాంగణంలో అనేక చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి. పునాది అవశేషాల ఆధారంగా ఒకప్పుడు ఇక్కడ 32 ఉప విగ్రహాలు ఉన్నట్లు భావిస్తారు. అయితే వాటిలో చాలా కాలక్రమేణా నశించాయి. ప్రవేశ ద్వారం ఒక మండపానికి దారి తీస్తుంది. ఇందులో 18 స్తంభాలు ఉన్నాయి (4-5-మార్గం-5-4 అమరికతో; మధ్య మండపంలో 4x4 స్తంభ సముదాయం ఉండి, అక్కడి నుండి *దర్శన* స్థలానికి వెళ్లే మార్గం ఉంటుంది).

గర్భగృహం పైభాగంలో ఉన్న గోపురం మూడు అంతస్తుల పిరమిడ్ ఆకార నిర్మాణంగా ఉంది. ప్రతి అంతస్తు కూడా దిగువ గర్భగృహంలోని అలంకార మోతీఫ్‌లను ప్రతిబింబిస్తుంది. అయితే నిర్మాణ సమన్వయం స్పష్టంగా కనిపించేందుకు, శిల్పులు స్తంభ అలంకరణలలోని ఇతివృత్తాలను కొంత సరళీకృతం చేశారు. మూడవ అంతస్తు అత్యంత సరళమైనది. ఇందులో పరపెట్‌పై *కూటాలు* మాత్రమే ఉన్నాయి. ప్రతి ముఖభాగంపై *[[గవాక్షం|కూడులు]]*తో అలంకరించబడిన కూట పైకప్పు ఉంటుంది. ఇది తరువాతి కాలంలోని ద్రావిడ హిందూ ఆలయ నిర్మాణాలలో సాధారణంగా కనిపించే శిల్ప నిర్మాణం. ఆలయం పైభాగంలో *కలశం* వంటి ఒక కుండాకార శిఖరం ఉంది. ఇది ఉత్సవాలు, సామాజిక వేడుకలు, వివాహం వంటి వ్యక్తిగత ఆచారాలలో ఉపయోగించే ఘటాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఈ కలశ శిఖరం ఆలయ ప్రాంగణం నుండి సుమారు 17.5 కి.మీ   ఎత్తులో ఉంది. ఇది 9వ శతాబ్దానికి ముందు దక్షిణ భారత ఆలయాలలో అత్యధిక ఎత్తుగా గుర్తించబడింది. గోపురంపై ఉన్న *సుకనాస* చాలా పెద్దదిగా ఉండి, మొత్తం నిర్మాణ ఎత్తులో సగానికి మించి ఉంటుంది. ఇది దూరం నుంచే ఆలయం స్పష్టంగా కనిపించేందుకు సహాయపడుతుంది. గర్భగృహ గోడలు, సమీప మండప గోడలు కూడా అత్యంత సూక్ష్మమైన శిల్ప చెక్కుదలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఈ శిల్పాలలో శైవం, వైష్ణవం,, శాక్తం సంప్రదాయ దేవతలు, ఇతివృత్తాలు దర్శనమిస్తాయి.

ఇక్కడ కనిపించే ముఖ్యమైన శిల్పాలలో:

* నరసింహుడు, వరాహుడు (వైష్ణవ ఇతివృత్తం)  
* భైరవుడు, నటరాజు (శైవ ఇతివృత్తం)  
* హరిహరుడు (అర్ధ శివుడు – అర్ధ విష్ణువు)  
* లకులీశుడు (శైవ సంప్రదాయం)  
* బ్రహ్మ  
* దుర్గాదేవి  
* సరస్వతి దేవి  
* లక్ష్మీ దేవి  

మరియు ఇతర దేవతా రూపాలు ఉన్నాయి. జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, విరూపాక్ష ఆలయ బాహ్య గోడలు, ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న శిల్పాలు "వివిధ శిల్ప సమ్మేళనాలకు వాహకాలుగా ఉండి, ప్రారంభ చాళుక్య స్మారకాలలో అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్న శిల్ప సమాహారం"గా పేర్కొనబడ్డాయి. హిందూ దేవతా ప్రతిమలతో పాటు, అనేక శిల్పపట్టాలలో మానవులను కూడా చూపించారు. వీరు జంటలుగా (ప్రేమాభివ్యక్తి, మిథున దృశ్యాలు) లేదా వ్యక్తులుగా, ఆభరణాలు ధరించి లేదా పనిముట్లు మోస్తూ కనిపిస్తారు. 

ఆలయంలో అనేక ఫ్రీజులు ఉన్నాయి. ఇవి విభిన్న ఇతివృత్తాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఉదాహరణకు ఇద్దరు పురుషులు కుస్తీ పడుతున్న దృశ్యాలు, ఋషి–విష్ణువు శిల్పాలు, ఋషి–శివుడు శిల్పాలు, కమల సరస్సులో మొసలికి చిక్కుకున్న గజేంద్ర ఏనుగును విష్ణువు రక్షించే ఘట్టం, ఆశ్రమ జీవన దృశ్యాలు, అలాగే ధ్యాన యోగ ముద్రలో కూర్చున్న సాధువుల రూపాలు ఉన్నాయి. సూర్యుడు అರುణునితో కలిసి రథంపై ప్రయాణిస్తున్న దృశ్యం, ఇంద్రుడు ఏనుగు మీద ఉన్న ప్రతిమ వంటి వేద దేవతల శిల్పాలు కూడా రాతిలో చెక్కబడ్డాయి.

కొన్ని శిల్పాలు *[[రామాయణం]]* ఘట్టాలను చూపిస్తాయి. వీటిలో ముఖ్యంగా:

* అంగదుడు (వాలి కుమారుడు, కిష్కింధ రాజ్యం) తన మాయ తోకతో చేసిన ఎత్తైన ఆసనంపై కూర్చుని రావణుని సింహాసనంకంటే ఎత్తుగా ఉండటం  
* స్వర్ణ మృగం కథ  
* హనుమంతుడు, సుగ్రీవుడు, వాలి  
* రావణుడు, జటాయువు పక్షి  
* సీతాపహరణ దృశ్యం  
* రాముడు, లక్ష్మణుడు చేసిన పోరాటాలు  

ఇతర ఫ్రీజులు మహాభారతం ఘట్టాలను, అలాగే కంసుడు వసుదేవుడును కారాగారంలో బంధించిన కథను, శ్రీకృష్ణుని జన్మను చూపిస్తాయి. *భాగవత పురాణం*, *హరివంశం*లోని కృష్ణుడి బాల్యలీలలు, అలాగే *పంచతంత్రం* కథలు, ఇతర హిందూ గ్రంథాల ఇతివృత్తాలు కూడా ఈ ఆలయ శిల్పాలలో దర్శనమిస్తాయి.

ఈ ఆలయంలో చారిత్రకంగా ఎంతో ప్రాధాన్యం కలిగిన శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇవి 8వ శతాబ్దపు భారత సమాజం, సంస్కృతి గురించి సూచనలు అందిస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఒక శాసనంలో రాణి ఆలయ "సంగీతకారులకు" దానంగా ఇచ్చిన విషయాన్ని ప్రస్తావించింది. ప్రసిద్ధమైన ఎల్లోరా గుహలులోని కైలాస ఆలయం ఈ విరూపాక్ష ఆలయ నమూనాపై రూపొందించబడినదిగా చెబుతారు. అయితే విరూపాక్ష ఆలయం స్వయంగా కాంచీపురంలోని కైలాసనాథ ఆలయం ఆధారంగా రూపుదిద్దుకున్నదిగా పేర్కొనబడింది.
### పాపనాథ ఆలయం

పాపనాథ ఆలయం ప్రధాన ఎనిమిది స్మారకాల సమూహం నుండి కొంత దూరంగా ఉంది. ఇది విరూపాక్ష ఆలయం నుండి సుమారు అర్ధ కిలోమీటరు దక్షిణంగా ఉండి, ప్రారంభ చాళుక్యుల పాలన అంతిమ దశకు (సుమారు క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం మధ్యకాలం) చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. ఈ ఆలయం ద్రావిడ, నాగర శైలుల నూతన సమ్మేళనం కారణంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఆలయ నిర్మాణంలో అసాధారణమైన రూపకల్పన కనిపిస్తుంది. ఇది మూడు దశల్లో నిర్మించబడిన కారణంగా ఇలా ఉండవచ్చని భావిస్తారు. అయితే దీనిని నిర్ధారించే శాసన ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ ఆలయ వాస్తుశిల్పం, శిల్ప అలంకరణల్లో ఏకరీతమైన సమన్విత ఇతివృత్తం కనిపిస్తుంది. ఇది ముందుగా ప్రణాళికబద్ధంగా నిర్మించబడినట్లు సూచిస్తుంది. ఈ ఆలయం పొడవుగా ఉండి, దానిలో పరస్పరం అనుసంధానమైన రెండు మండపాలున్నాయి. ఒక మండపంలో 16 స్తంభాలు ఉండగా, మరొకటిలో 4 స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఆలయంలోని అలంకరణలు, పరపెట్లు, కొన్ని నిర్మాణ భాగాలు ద్రావిడ శైలిలో ఉండగా, శిఖరం, స్తంభ గూళ్లు (పైలాస్టర్ కోష్టాలు) నాగర శైలిలో రూపొందించబడ్డాయి. ఇతర ఆలయాల మాదిరిగానే, పాపనాథ ఆలయం కూడా తూర్పు ముఖంగా సూర్యోదయాన్ని ఎదుర్కొంటూ నిర్మించబడింది. గర్భగృహంలో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. అయితే ఇక్కడ ప్రత్యేకమైన నంది మండపం లేదు. దాని బదులుగా, నంది ప్రతిమ *సభా మండపం*లో గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొంటూ ఉంచబడింది. ఆలయ గోడలు శైవం, వైష్ణవం సంప్రదాయ దేవతలు, ఇతివృత్తాలతో చెక్కబడిన శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఒక కోష్టంలో దుర్గాదేవిను చిత్రించారు. గోడలపై అతి సూక్ష్మంగా చెక్కిన శిల్పపట్టాలు ఉన్నాయి. వీటిలో *[[రామాయణం]]* కథలు, *కిరాతార్జునీయము* నుండి కొన్ని ఘట్టాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. ఆలయ పైకప్పు మధ్యభాగంలో విస్తృతంగా చెక్కబడిన శివుని నటరాజు రూపం ఉంది. ఇతర పైకప్పు శిలాపట్టాలలో విష్ణువు రూపాలు ఉన్నాయి. ఒక శిల్పంలో ఆయన అనంతశయన భంగిమలో పడుకున్నట్లు చూపించారు. బయట మండపాలలో ఒంటరి మహిళా శిల్పాలు, ప్రేమాభివ్యక్తిలో ఉన్న జంటలు,, *మిథున* దృశ్యాల వివిధ దశలు కనిపిస్తాయి. అనేక శిల్పాలలో భిన్న వాయిద్యాలతో ఉన్న సంగీతకారులు కూడా చెక్కబడ్డారు.
### జైన నారాయణ ఆలయం

పట్టడకల్‌లోని జైన ఆలయం 9వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడింది. ఇది రాష్ట్రకూటుల పాలకుడైన కృష్ణుడు II లేదా కళ్యాణి చాళుక్యులు ప్రాయోజనంతో నిర్మించబడినదై ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ఇతర తొమ్మిది హిందూ ఆలయాలకు భిన్నంగా, జైన నారాయణ ఆలయంలో హిందూ దేవతల శిల్పాలు లేదా సూక్ష్మమైన శిల్పపట్టాలు కనిపించవు. వీటి బదులుగా, ఉత్తర వైపున ఉన్న *కపోట* (చాప) అంచుపై ఒక జినుడి విగ్రహం చెక్కబడి ఉంది. హిందూ ఆలయాల మాదిరిగానే, ఈ ఆలయంలో కూడా చదరపు గర్భగృహం, ప్రదక్షిణ మార్గం, అంతరాలం, మండపం, ముఖద్వారం ఉన్నాయి. ఈ ఆలయ మండపం ఉత్తర, దక్షిణ గోడల వెంట ఏడు విభాగాలుగా విభజించబడి ఉంది. వీటిలోని ఇరుకైన గూళ్లలో కూర్చున్న జినుల ప్రతిమలు ఉన్నాయి. ఈ విభాగాల నిర్మాణం ఉత్తర భారత శైలిలో ఉండగా, గోపుర అంతస్తులో చెక్కబడిన చదరపు శిఖరం కనిపిస్తుంది. మండపంలో లేథ్‌తో తిప్పిన ఇసుకరాయి స్తంభాల వరుస ఉంది. *కక్షాసనాలు* నాట్యకారులు, పూర్ణఘటాలు, నిధులు, వ్యాళాలు వంటి అలంకార రూపాలతో ముస్తాబు చేయబడ్డాయి. అయితే కొంత శిల్పకళ అసంపూర్తిగా మిగిలి ఉంది. ప్రవేశ ద్వారంలో యాత్రికులతో కూడిన జీవ పరిమాణ ఏనుగు శరీర భాగ శిల్పం చెక్కబడి ఉంది. వాస్తుశిల్ప చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ ప్రకారం, ఈ జైన ఆలయ మండపంలోని గూళ్లలో ఒకప్పుడు మరిన్ని ప్రతిమలు ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం ఈ ప్రదేశంలో తవ్వకాలు నిర్వహించింది. వాటి ద్వారా ఒక ప్రాచీన ఆలయం, జైనుల ఉనికి ఉన్నట్లు ఆధారాలు లభించాయి. ASI ప్రకారం, తవ్వకాలలో "ఇటుకలతో నిర్మించిన ఒక పెద్ద ఆలయ సముదాయం అవశేషాలు, అలాగే సమభంగ ముద్రలో నిల్చున్న ఒక అందమైన తీర్థంకరుని శిల్పం" బయటపడింది. ఇది ప్రారంభ చాళుక్యుల పాలనకు ముందు లేదా ఆరంభ కాలానికి చెందిన ఆలయం ఉండివుండవచ్చని సూచిస్తుంది.
### ఇతర స్మారకాలు, శాసనాలు

పట్టడకల్‌లో పాత కన్నడ భాషలో అనేక శాసనాలు లభించాయి. ఇవి ముఖ్యంగా విరూపాక్ష, సంగమేశ్వర, పాపనాథ ఆలయాలలో కనిపిస్తాయి. ఈ శాసనాలు రాజు విక్రమాదిత్యుడు, విజయాదిత్యుడు, వివిధ రాణులు, ఇతరులచే ఆలయ నిర్మాణం, నిర్వహణ కోసం ఇచ్చిన దానాల గురించి ముఖ్యమైన సమాచారం అందిస్తున్నాయి. ఇవి భారతీయ లిపుల వికాసం గురించి కూడా విలువైన అవగాహనను అందిస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు, ఒక 8వ శతాబ్దపు స్తంభం రెండు సంస్కృత లిపులలో చెక్కబడింది. ఒకటి ఉత్తర భారత సిద్ధమాతృక లిపి కాగా, మరొకటి దక్షిణ భారత కన్నడ లిపి. 

పట్టడకల్‌లోని ఇతర ముఖ్యమైన స్మారకాలలో అనేక శాసనాలతో కూడిన ఒక ఏకశిలా స్తంభం, నాగనాథ ఆలయం, మహాకూటేశ్వర ఆలయం (ఇందులో కూడా అనేక శాసనాలు ఉన్నాయి), అలాగే శివునికి అంకితమైన చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి. విరూపాక్ష, సంగమేశ్వర, మల్లికార్జున ఆలయాలకు సమీపంలో ఒక శైవ రాతి స్తంభం ఉంది. ఇందులో త్రిశూల చిహ్నం చెక్కబడి ఉంది. ఈ స్తంభంపై ఉన్న శాసనాలు, ఇది గంగానది ఉత్తర తీరంలో ఉన్న మృగతనికాహర ప్రాంతానికి చెందిన జ్ఞాన శివాచార్యచే స్థాపించబడిందని, అలాగే ఆయన విజయేశ్వర ఆలయానికి కొంత భూమిని దానంగా ఇచ్చాడని పేర్కొంటున్నాయి.

2008లో ఉపిందర్ సింగ్ పేర్కొన్న ప్రకారం, ASIకి చెందిన సీనియర్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఎస్. వెంకటేశయ్య పట్టడకల్‌కు సుమారు 5 కిలోమీటర్ల దూరంలో శిలలను తీసుకువచ్చిన రాయి గనిని గుర్తించారు. ఈ ప్రదేశంలో శివుడు, నంది, దుర్గాదేవి, గణేశుడు, త్రిశూలం, నెమలి, స్వస్తిక, వివిధ చిహ్నాలు, శాసనాల స్కెచ్‌లు కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ ఆలయాలకు రాళ్లు సరఫరా చేసిన శిల్పకార సంఘాల (*సంఘట*) చిహ్నాలై ఉండవచ్చని భావిస్తారు.
## ప్రాముఖ్యత
కళా చరిత్రకారిణి క్యాథ్లీన్ కమింగ్స్ ప్రకారం, పట్టడకల్ స్మారకాలు డెక్కన్ ప్రాంతంలోని మతం, సమాజం, సంస్కృతికి — ముఖ్యంగా హిందూ, జైన సంప్రదాయాలకు — చారిత్రకంగా అత్యంత ప్రాధాన్యత గల ఉదాహరణగా నిలుస్తాయి. ఇవి 8వ శతాబ్దపు భారతదేశంలో హిందూ రాజసత్వ భావనను, మతపరమైన ప్రపంచ దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయని ఆమె పేర్కొంటుంది. ఆమె రచన ప్రకారం, ఇక్కడి శిల్పకారులు హిందూ తత్వశాస్త్రంలో ఉన్న ధర్మం (కర్తవ్యము, సద్గుణం, న్యాయబద్ధత), మోక్షం (విముక్తి) అనే పరస్పర విరుద్ధ భావనలను, ప్రత్యేకంగా పాశుపత శైవ సంప్రదాయం దృష్టిలో ఉంచుకొని వ్యక్తపరచారు. ఇక్కడి ప్రాముఖ్యత కేవలం ఒక్కొక్క ప్రతిమలో మాత్రమే కాకుండా, అవి ఉన్న స్థానం, వాటి వరుస, పరస్పర సంబంధంలో కూడా ఉందని ఆమె తెలియజేస్తుంది. ఇది హిందూ మత సంప్రదాయంలో గృహస్థ జీవితం, సన్యాస జీవితం మధ్య ఉన్న చారిత్రక ఉద్వేగాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని ఆమె అభిప్రాయం. పట్టడకల్ ఆలయాలలో ధర్మ భావన, ప్రత్యేకంగా *రాజధర్మం* (రాజకీయ అధికారం, కర్తవ్యము), మోక్ష భావన అనేక చోట్ల దర్శనమిస్తాయి. రాజధర్మాన్ని *[[రామాయణం]]*లోని రాముడు జీవిత కథ ఆధారంగా అనేక ఫ్రీజులలో చిత్రీకరించారు. మోక్ష భావనను లకులీశుడు, నటరాజు, యోగ ముద్రలు, అనేక తపస్వుల ప్రతిమల ద్వారా వ్యక్తపరిచారు. ఇక్కడ మరొక ముఖ్యమైన ఇతివృత్తం పురుషుడు, ప్రకృతి మధ్య సంబంధం. అంటే ఆత్మ, పదార్థం, పురుషత్వం, స్త్రీత్వం మధ్య ఉన్న తాత్త్విక ద్వంద్వత కూడా పట్టడకల్ శిల్పాలలో విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది. పట్టడకల్ ఆలయాలు చాళుక్యుల సమన్వయ దృక్పథాన్ని, ప్రయోగాత్మక వాస్తుశిల్ప ఆలోచనలను ప్రతిబింబిస్తాయి. దీని ఫలితంగా ఉత్తర, దక్షిణ భారత వాస్తుశిల్ప శైలుల సమ్మేళనం ఏర్పడింది. ఇది పట్టడకల్, ఐహోళె, బాదామి నిర్మాణాలను కలిపి పరిశీలించినప్పుడు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. 5వ శతాబ్దంలో ఐహోళె ఈ శైలీ సమ్మేళనానికి బీజస్థానంగా నిలిచింది. 6వ, 7వ శతాబ్దాల్లో ఈ భావనలు బాదామిలో మరింత అభివృద్ధి చెందాయి. చివరికి, యునెస్కో పేర్కొన్నట్లుగా, "7వ, 8వ శతాబ్దాలలో ఉత్తర, దక్షిణ భారత వాస్తు రూపాల సమన్వయాన్ని సాధించిన విభిన్న కళా శైలుల పరాకాష్ఠ"గా పట్టడకల్ నిలిచింది.
### ప్రారంభ మధ్యయుగ కాల సంగీతం, కళలు
పట్టడకల్‌లోని శిల్పాలలో ఒకటి పొడవైన మెడ గల తంత్రీ వాయిద్యం (సితార్‌ను పోలినది) రూపంలో ఉంది. ఇది 10వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. ఈ ప్రదేశంలో సాధారణ సంగీత వాయిద్యాలను చూపించే ఫ్రీజులు కూడా ఉన్నాయి. అయితే ఈ పొడవైన మెడ ల్యూట్ శిల్పం, అప్పటి సంగీతకారులు కొత్త వాయిద్య రూపకల్పనల్లో ప్రయోగాలు చేసిన సంప్రదాయం ఉన్నట్లు సూచిస్తుంది. ఇదే విధంగా, తమిళనాడులోని మహాబలిపురంలోని 7వ శతాబ్దపు బాసు-రిలీఫ్ శిల్పాలలో కూడా కర్ర జితర్ వాయిద్యాలు చెక్కబడి ఉన్నట్లు ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* హూలి
* హనుమసాగర
* అలంపూర్ ఆలయ సముదాయం, తెలంగాణ
* బాదామి గుహాలయాలు
* ఎల్లోరా గుహలు
* గజేంద్రగడ్
* లక్కుండి
* కర్ణాటకలో రాష్ట్ర పరిరక్షిత స్మారకాలు
* మహాదేవ ఆలయం (ఇటగి)
* మహాకూట ఆలయ సముదాయం
* సిర్పూర్ స్మారక సముదాయం
* సూది

## గమనికలు

## మూలాలు

### గ్రంథసూచి
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## బాహ్య లింకులు

* పట్టడకల్ ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం – ASI
* పట్టడకల్ చిత్రమాలిక – ASI
* పట్టడకల్ – కర్ణాటక పర్యాటక శాఖ

వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు