అలంపూర్ నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు

**అలంపూర్ నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు** అనేవి 7, 9వ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందిన తొమ్మిది తొలి బాదామి చాళుక్య హిందూ దేవాలయాల సమూహం. ఇవి భారతదేశంలోని తెలంగాణలో ఆంధ్రప్రదేశ్ సరిహద్దు వద్ద తుంగభద్ర నది, కృష్ణా నది కలిసే ప్రదేశానికి సమీపంలో అలంపూర్ (హేమలాపురం)లో ఉన్నాయి. ఇవి శివుడికి అంకితం చేయబడినప్పటికీ వీటిని నవ-బ్రహ్మ దేవాలయాలు అని పిలుస్తారు. రాళ్లను చెక్కి నిర్మించిన ఈ దేవాలయాలు తొలి ఉత్తర భారత నగర శైలి వాస్తుశిల్పానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి. అలంపూర్ దేవాలయాలు కర్ణాటకకు చెందిన కర్ణాట ద్రావిడ, వేసర శైలిలో ఉన్నందున పట్టడకల్, ఐహోళె శైలిని పోలి ఉంటాయి.

ఈ దేవాలయాలు తూర్పు ముఖంగా ఉండే సరళమైన చతురస్రాకార ఆకృతులకు, శైవ, వైష్ణవ, శాక్తేయ ఇతివృత్తాలతో కూడిన క్లిష్టమైన శిల్పాలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఇందులో *[[పంచతంత్రం]]* కథల వంటి హిందూ గ్రంథాలలోని పురాణాలను వివరించే చెక్కడాలకు సంబంధించిన తొలి ఉదాహరణలు కూడా ఉన్నాయి. తరువాతి కాలపు కాకతీయ హిందూ దేవాలయాలపై ఈ దేవాలయాల ప్రభావం గణనీయంగా ఉంది.
ఈ దేవాలయాలను బాదామి చాళుక్య పాలకులు నిర్మించారు. ఇక్కడ లభించిన తొలి 8వ శతాబ్దపు శాసనాలు ఈ ప్రదేశంలో శైవ *[[మఠం]]* కూడా ఉండేదని సూచిస్తున్నాయి, అయితే అది ఇప్పుడు ఉనికిలో లేదు. 1980 తర్వాత భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) వీటి శిథిలాలను పునరుద్ధరించింది.

14వ శతాబ్దం, ఆ తరువాత ఈ ప్రాంతంపై జరిగిన ఇస్లామిక్ దండయాత్రల సమయంలో అలంపూర్ నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి, ధ్వంసం చేయబడ్డాయి. వరుస మత యుద్ధాలు, ఆక్రమణల ఫలితంగా 15 నుండి 17వ శతాబ్దాల వరకు నవబ్రహ్మ దేవాలయాల మధ్యలో ఇస్లామిక్ కోట, ఒక మసీదు, షా అలీ పెద్ద దర్గా అని పిలువబడే ఒక శ్మశానవాటిక నిర్మించబడ్డాయి. హైదరాబాద్ నిజాం కోసం 1926–27లో ఈ దేవాలయాలను, వాటి మధ్య ఉన్న ఇస్లామిక్ స్మారక కట్టడాలను సర్వే చేసిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త గులామ్ యజ్దానీ ప్రకారం, ఈ నిర్మాణం పాక్షికంగా ఆలయ గోడలు, దేవాలయాల నుండి శిథిలమైన రాతిని ఉపయోగించి పూర్తి చేయబడింది. ఈ సుల్తానేట్ కాలపు కట్టడాలకు సమీపంలో ఉన్న దేవాలయాలలో హిందువులు ఆరాధనను విడిచిపెట్టారు.

## ప్రదేశం
అలంపూర్ నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు తుంగభద్ర నదికి సమీపంలో తెలంగాణ పట్టణమైన అలంపూర్‌లో ఉన్నాయి. ఇది హైదరాబాద్కు దక్షిణంగా  దూరంలో నాలుగు వరుసల జాతీయ రహదారి 44 (ఆసియన్ హైవే 43) ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంది. 7వ శతాబ్దంలో దీనిని నిర్మించిన ఘనత పొందిన రాజుల రాజధాని బాదామికి తూర్పున  దూరంలో, హంపి స్మారక కట్టడాలకు ఈశాన్యంగా  దూరంలో ఉంది.

## చరిత్ర
### సంగమేశ్వర దేవాలయం
సంగమేశ్వర దేవాలయం వాస్తవానికి ప్రాచీన ప్రాముఖ్యత కలిగిన రెండు ప్రధాన పవిత్ర నదులైన తుంగభద్ర, కృష్ణా నదుల సంగమం వద్ద కుడవెల్లిలో నిర్మించబడింది. సంగమేశ్వర అనే పదం సంగమం నుండి వచ్చింది, అనగా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ నదుల కలయిక. సంగమేశ్వర దేవాలయాన్ని పులకేశి I (క్రీ.శ 540 నుండి 566 వరకు) నవబ్రహ్మ దేవాలయాల శైలిలోనే నిర్మించాడు. తుమ్మయనేరు శాసనం వంటి శాసనాధారాల ఆధారంగా, నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు నిర్మించబడిన చాళుక్యుల పూర్వ కాలానికి ఈ ఆలయాన్ని శర్మ నిర్ణయించారు. కుడవెలిలోని సంగమేశ్వర దేవాలయం అంతకు ముందు నాటి స్మారక కట్టడం కాదని, బహుశా 7వ శతాబ్దం మధ్యలో తొమ్మిది నవబ్రహ్మ దేవాలయాలతో పాటుగా నిర్మించబడిందని ఓడిల్ దివాకరన్ పేర్కొన్నారు. శర్మ ప్రకారం, 1980లలో అర్క బ్రహ్మ, బాల బ్రహ్మ దేవాలయాల వద్ద లభించిన కొత్త శాసనాలు ముందే ఉన్న *మహాదేవాయతనం* లేదా లింగం ఉన్న ప్రధాన దేవాలయం సంగమేశ్వర దేవాలయాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నాయి.

సుమారు 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో కుడవెల్లి వద్ద నిర్మించిన అసలు ప్రదేశం ఇప్పుడు శ్రీశైలం ఆనకట్ట జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు కారణంగా మునిగిపోవడంతో, సంగమేశ్వర దేవాలయాన్ని నవబ్రహ్మ దేవాలయాల సమీపానికి తరలించారు. సంగమేశ్వర ఆలయ మార్పిడి 1990 జనవరి నాటికి పూర్తయింది.

### నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు
బాదామి చాళుక్య రాజ్యం స్థిరపడిన తర్వాత, దాని పాలకులు ఐహోళె, బాదామి, అలంపూర్, ఆ తరువాత పట్టడకల్ లో విశిష్టమైన బాదామి చాళుక్య వాస్తుశిల్ప శైలికి చెందిన హిందూ దేవాలయ వాస్తుశిల్పాన్ని ప్రోత్సహించారు. ఈ ప్రదేశంలోని తొమ్మిది దేవాలయాలు పాక్షికంగా మనుగడ సాగించిన హిందూ దేవాలయాల తొలి నగర శైలిని ప్రతిబింబిస్తాయి, ఇవి పండితుల అధ్యయనాలకు ఉపయోగపడుతున్నాయి. 7వ శతాబ్దంలో బాదామి చాళుక్యులు ప్రవేశపెట్టిన ఉత్తర వాస్తుశిల్ప శైలిలో వాటి ప్రణాళిక, రూపకల్పనలో ఈ దేవాలయాల సమూహపు ప్రత్యేకత ఉంది.

## వివరణ

ఈ దేవాలయాలు ఉత్తర భారత నగర వాస్తుశిల్ప శైలికి ప్రతీకలు. నవబ్రహ్మ దేవాలయాలు తుంగభద్ర నది ఎడమ ఒడ్డున ఒక ప్రాంగణంలో ఉన్నాయి.

దేవాలయాలు వాస్తుపురుషమండల వాస్తుశిల్పాన్ని అనుసరించే చతురస్రాకార ఆకృతిని కలిగి ఉంటాయి. చతురస్రాకార గర్భగుడి చుట్టూ కప్పబడిన ప్రదక్షిణ మార్గం ఉంటుంది, ప్రతి ఆలయ గర్భగుడి పైన రేఖా-నగర శైలి వక్రాకార చతురస్రాకార శిఖరం ఉంటుంది. ఈ శిఖరం పైన ఆమలకం, కలశం ఉంటాయి, అయితే కొన్ని సందర్భాల్లో ఇవి మనుగడలో లేవు. ప్రతి గర్భగుడి ముందు ఒక మండపం ఉంటుంది.

* తారక బ్రహ్మ: బహుళ అంతస్తుల శిఖరాన్ని కలిగి ఉండటం, పైకప్పుపై దేవతలను చెక్కడం వల్ల ఇది ఒక అసాధారణమైన ప్రారంభ దశ హిందూ దేవాలయం. 7వ శతాబ్దం నాటికి కళాకారులు రాతి దేవాలయాలలో వినూత్న నిర్మాణ ఆలోచనలను ప్రయోగాత్మకంగా పరిశీలిస్తున్నారని ఇది సూచిస్తుంది. ఇతర దేవాలయాల వలె ఈ ఆలయం క్రీ.శ 6-7వ శతాబ్దాల నాటి తెలుగు, కన్నడ శాసనాలను కలిగి ఉంది.

* స్వర్గ బ్రహ్మ: స్వర్గ బ్రహ్మ దేవాలయం క్రీ.శ 681-696 కాలంలో లేదా వినయాదిత్యుని కాలంలో నిర్మించబడింది. లోకాదిత్య ఏల అరస రాణి గౌరవార్థం దీనిని నిర్మించినట్లు ఆలయంలో లభించిన ఒక శాసనం పేర్కొంది. ఇది బాదామి చాళుక్య వాస్తుశిల్పం, శిల్పకళకు ఉదాహరణ. ఈ ఆలయం అత్యంత విస్తృతంగా అలంకరించబడిన దేవాలయం. దీని చతురస్రాకార ఆకృతి సరళమైనది, ఇందులో ముఖచతుష్కి, గూఢమండపం, అంతరాళం, గర్భగుడి ఉన్నాయి. దీని ముందు భాగంలో గాళ్లు చెక్కిన స్తంభాలు, ఆకుల ఆకృతులతో కూడిన పోర్చ్ ఉంది. ఆలయ ప్రతి మూలలో ఒక జత దిక్పాలకులు (దిక్కులను రక్షించేవారు) ఉన్నారు. ఈ ఆలయంలో రెండు నటరాజ (నాట్యం చేస్తున్న శివుడు), ఒక లింగోద్భవ (లింగం నుండి ఉద్భవించిన శివుడు), ఒక దక్షిణామూర్తి (చెట్టు కింద కూర్చున్న గురువుగా యోగ ముద్రలో ఉన్న శివుడు) శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఆలయంలో సాధారణ జీవిత దృశ్యాలు, అలాగే ప్రేమ, కామ వ్యవహారాల వివిధ దశలలో ఉన్న శృంగార జంటల శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి. ఆలయంలో పంచతంత్రం నుండి నాలుగు నీతి కథలను చూపే చెక్కడాలు ఉన్నాయి, వాటి క్రింద ప్రతి కథ నీతిని సంగ్రహించే సంస్కృత శాసనం ఉంది. దీని గూళ్లలో ఒకదానిలో విష్ణువు వామన-త్రివిక్రమ పురాణాన్ని వివరించే శిల్పం ఉంది.

* పద్మ బ్రహ్మ: పద్మ బ్రహ్మ బహుశా ఈ సమూహంలో నిర్మించబడిన చివరి దేవాలయం. ఇది ధ్వంసమైన శిఖరం కాకుండా అసంపూర్ణమైన శిఖర నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంది. దీనికి ప్రవేశ ద్వారం (పోర్చ్) లేదు కానీ అత్యంత సంక్లిష్టమైన పెడిమెంట్ డిజైన్లను ప్రదర్శిస్తుంది. పద్మ బ్రహ్మ ఆలయంలో పాలిష్ చేసిన రాతి శివలింగ శిల్పం ఉంది.
* బాల బ్రహ్మ: బాల బ్రహ్మ దేవాలయం ఇక్కడ బహుశా రెండవ పురాతనమైనది, బహుశా క్రీ.శ 650 నాటికి పూర్తయింది. ఇది ప్రారంభ తెలుగు లిపిలో సంస్కృత శాసనాలను కలిగి ఉంది, వాటిలో ఒకటి క్రీ.శ 702 నాటిది. సప్తమాత్రికల (ఏడుగురు తల్లులు) శిల్పాలతో సూచించబడిన శాక్తేయ ఇతివృత్తాలు ఈ ఆలయంలో ఉన్నాయి. ఇది సమకాలీన కాలంలో హిందూ ఆరాధన కోసం చురుకుగా ఉన్న ప్రదేశం. ఈ గుడిలో ప్రతి సంవత్సరం శివరాత్రి జరుపుకుంటారు.

* గరుడ బ్రహ్మ: గరుడ బ్రహ్మ విశ్వ బ్రహ్మ దేవాలయం వలె ఒకే ఆకృతిని కలిగి ఉంటుంది కానీ విశ్వ బ్రహ్మలో ఉన్నంత క్లిష్టమైన చెక్కడాలు ఇందులో లేవు. విష్ణువు వాహనమైన ఎగురుతున్న గరుత్మంతుని శిల్పం ఇందులో ఉంది, ఈ ఆలయంలో ఒకప్పుడు విష్ణువు శిల్పం ఉండేదని ఇది సూచిస్తుంది.

* కుమార బ్రహ్మ: కుమార బ్రహ్మ బహుశా నిర్మించబడిన మొట్టమొదటి దేవాలయం. ఇతర దేవాలయాల వలె ఇది కూడా జగతి (వేదిక) పై నిర్మించబడింది. ప్రదక్షిణ మార్గంలోకి సహజ కాంతి వచ్చేలా వెలుపలి గోడలకు రంధ్రాలతో కూడిన తెరలు ఉన్నాయి. పైకప్పులోని స్తంభాలు, దూలాలు అన్నీ సూక్ష్మ ఆకృతులు, మయూర (నెమలి) డిజైన్లతో చెక్కబడ్డాయి. శిఖరం త్రిభుని తరగతి డిజైన్‌తో ఉండి, వేణుకోశ, ఉచ్ఛేద, మధ్యలత విభాగాలుగా విభజించబడింది. మండపం లోపలి స్తంభాలపై మిథున దృశ్యాలలో ఉన్న శృంగార జంటల శిల్పాలు ఉన్నాయి. గర్భగుడి ద్వారానికి ఇరువైపులా గంగా, యమునా దేవతలు, అలాగే ఇద్దరు ద్వారపాలకులు ఉన్నారు.

* అర్క బ్రహ్మ దేవాలయం చాలావరకు ధ్వంసమైన దేవాలయం. ఆలయ కళ ధ్వంసమైంది, గర్భగుడి ప్రవేశద్వారం వద్ద గంగా, యమునా దేవతల అవశేషాలు మాత్రమే కనిపిస్తాయి. సిద్ధమాతృక లిపిలో ఒక శాసనం ఉంది, ఇది చాలా సందర్భాలలో నిర్దిష్ట శిల్పం (ఇప్పుడు లేదు) పై పనిచేసిన కళాకారుల పేర్లు అయ్యే అవకాశం ఉంది. ఇవి కన్నడ, తెలుగు భాషలలో ఉన్నాయి.
* వీర బ్రహ్మ దేవాలయం: సమూహంలోని వీర బ్రహ్మ దేవాలయం చాలా సరళమైనది, బాగా దెబ్బతిన్న దేవాలయం. ఇది గూఢ-మండపం, అంతరాళం, గర్భగుడిని కలిగి ఉంది. ఆలయం వెలుపలి గోడలు జతల పైలాస్టర్‌ల ద్వారా బయటకు పొడుచుకు వచ్చిన గూళ్లుగా విభజించబడ్డాయి కానీ వీటిలోని కళాకృతులు మనుగడలో లేవు. గర్భగుడి పైన ఉన్న శిఖరం దాని మధ్యలో అంచులు బయటకు వచ్చి ఉంటుంది.
* విశ్వ బ్రహ్మ దేవాలయం అత్యంత ఉత్తరాన ఉన్న, సంక్లిష్టంగా చెక్కబడిన దేవాలయం. దీని గూళ్లు, కిటికీల చుట్టూ సంక్లిష్టమైన డిజైన్‌లు ఉన్నాయి. పునాది వేదికపై సంగీతకారులు, నృత్యకారులు, ఆకులు, పక్షులు, హంసలు, గణాల శిల్పాలను కూడా చెక్కారు. మండపం లోపల ఉన్న ఆలయ స్తంభాలు కూర్చున్న సింహాల పైన గాళ్లు చెక్కిన షాఫ్ట్‌లను కలిగి ఉండగా, పైభాగం పక్కటెముకల ఆకృతిలో ఉన్న కలశం ఆకారంలో ఉంటుంది. ఈ ఆలయంలో హిందూ ఇతిహాసాలతో పాటు పంచతంత్రం నుండి శిల్ప దృశ్యాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఈ దేవాలయాల సమూహానికి సమీపంలో ASI మ్యూజియం ఉంది. ఈ ప్రదేశంలో లభించిన మహిషాసుర-మర్దిని రూపంలో ఉన్న దుర్గ అవశేషాలు, లజ్జా-గౌరి, "శుద్ధి చేయబడిన శిల్పకళా అద్భుతం" అని జార్జ్ మిచెల్ పిలిచే నటరాజ శివుడు, శివపార్వతులు స్వారీ చేస్తున్న పాలిష్ చేసిన నంది విగ్రహం లాంటి శిథిలాలను ఇది ప్రదర్శిస్తుంది. హిందూ ఇతిహాసాలు, పంచతంత్రం వంటి ఇతర గ్రంథాలను వివరించే చెక్కడం అవశేషాలు కూడా ఈ మ్యూజియంలో ఉన్నాయి.

### ASI రక్షణ, తరలింపు
ప్రాచీన స్మారక కట్టడాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు, అవశేషాల చట్టం కింద భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సిద్ధం చేసిన అధికారిక "స్మారక కట్టడాల జాబితా"లో అలంపూర్ దేవాలయాలు పురావస్తు, వాస్తుశిల్ప నిధిగా జాబితా చేయబడ్డాయి. శ్రీశైలం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కారణంగా అలంపూర్ ప్రదేశంలోని కొన్ని దేవాలయాలు ముంపునకు గురయ్యాయి. ముప్పు పొంచి ఉన్న ప్రాచీన, మధ్యయుగ కాలపు స్మారక కట్టడాలను సంగమేశ్వర దేవాలయంతో పాటు నవబ్రహ్మ దేవాలయాలకు పశ్చిమ, నైరుతి దిశలో ఉన్న ఎత్తైన ప్రదేశానికి తరలించారు. రెండవ దానిని అలంపూర్ పాపనాశి దేవాలయాల సమీపంలో పునఃస్థాపించారు.

## సమీప దేవాలయాలు
శాసనాలు, సమీపంలోని ప్రధాన దేవాలయాల సముదాయం ద్వారా స్పష్టమైనట్లుగా 8వ శతాబ్దం తర్వాత కూడా హిందువులకు అలంపూర్ ఒక ముఖ్యమైన తీర్థయాత్ర ప్రదేశం. 9, 10వ శతాబ్దాలలో నిర్మించబడిన పాపనాశం హిందూ దేవాలయాల సమూహం నవబ్రహ్మ దేవాలయ ప్రదేశం నుండి నైరుతి దిశలో సుమారు  దూరంలో ఉంది. 9వ శతాబ్దానికి చెందిన సూర్యనారాయణ దేవాలయం వంటి ఇతర దేవాలయాలు ఉన్నాయి. నరసింహ స్వామి ఆలయంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల (విజయనగర సామ్రాజ్యం) కాలం నాటి శాసనాలు ఉన్నాయి.

## మూలాలు

### గ్రంథ పట్టిక
*
*
*
*
*
*
*Dehejia, V. (1997). *Indian Art*. Phaidon: London. .
*
*
*
*Harle, J.C., *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## బాహ్య లింకులు
*Ten Mahishasuramardani Icons from Alampur, M Radhakrishna Sharma
*Doorframes on the Earliest Orissan Temples, Thomas Donaldson

వర్గం:మహబూబ్ నగర్ జిల్లా పుణ్యక్షేత్రాలు