నాయక రాజవంశాలు

దక్షిణ భారతదేశంలో విజయనగర సామ్రాజ్య కాలంలో ఉద్భవించిన హిందూ రాజవంశాల సమూహాన్ని నాయక రాజవంశాలు అని సూచిస్తారు. మధురై నాయకులు, తంజావూరు నాయకులు వంటి రాజవంశాల పాలకులు విజయనగర సామ్రాజ్యం క్రింద సైనిక గవర్నర్లుగా పనిచేశారు. తళ్ళికోట యుద్ధం తరువాత వీరిలో చాలామంది తమను స్వతంత్రులుగా ప్రకటించుకుని స్వంత రాజ్యాలను స్థాపించుకున్నారు.

## చరిత్ర
నాయక రాజవంశాల మూలాలను కాకతీయ రాజవంశం నుండి గుర్తించవచ్చు. కాకతీయులు 12వ శతాబ్దం నుండి 14వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్,  తెలంగాణలోని తెలుగు ప్రాంతాన్ని పాలించారు. కాకతీయ కాలం తెలుగు సమాజానికి ఒక నిర్మాణ యుగం, స్థానిక రైతులు, పశువుల కాపరుల సమాజాల నుండి తీసుకోబడిన శక్తివంతమైన యోధుల తరగతి ఆవిర్భావానికి సాక్ష్యంగా నిలిచింది. తరువాత నాయకులుగా పిలువబడే ఈ యోధులు, *నాయంకర* అని పిలువబడే పరిపాలనా వ్యవస్థ ద్వారా కాకతీయ రాజకీయ పరిపాలనలో విలీనం చేయబడ్డారు. ఈ వ్యవస్థలో, కాకతీయ సామ్రాజ్యం 77 మంది నాయంకరులుగా విభజించింది, ప్రతి ఒక్కరూ సైనిక అధిపతిగా వ్యవహరించారు. అతను ప్రాంతీయ గవర్నర్‌గా పనిచేసిన నాయకుడి నియంత్రణలో ఉండేవారు. ఈ నాయకులు వివిధ సామాజిక సమూహాలకు చెందినవారై ఉన్నారు. కాకతీయ పాలకులు గ్రామీణ ప్రాంతాలకు రాష్ట్ర పరిధిని మరింతగా పెంచే ఉద్దేశ్యంతో కొత్త తెలుగు యోధులను, పాలక వర్గాన్ని విస్తరించే లేదా సృష్టించే సైనిక రాజకీయ సంకీర్ణాన్ని ఎలా చురుకుగా నిర్మించారో ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ సామాజిక, రాజకీయ దృశ్యం, దక్కన్, దక్షిణ భారతదేశంలో నాయకులు శక్తివంతమైన శక్తిగా ఆవిర్భవించడానికి అవసరమైన పునాది వేసింది.

## ముసునూరి నాయకులు

నాయకుల శక్తి, ప్రభావం మొదటి ప్రధాన కాకతీయ పతనం తర్వాత వెంటనే ఉద్భవించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని ఏలూరు జిల్లా లోని ముసునూరు నుండి వచ్చిన ఒక అధిపతి ప్రోలయ నాయక, ప్రతిఘటన నాయకుడిగా ఉద్భవించాడు. 76 నాయక వంశాలను ఏకం చేసి, తన ముగ్గురు మామలు దేవ నాయక, కామ నాయక, రాజ నాయక, అలాగే అతని బంధువు కపాయ నాయక నుండి కీలకమైన మద్దతు పొందాడు. తెలుగు దేశం పై జరిగిన విధ్వంసానికి ప్రతిస్పందనగా ఈ కూటమి ఏర్పడింది. ఈ ప్రాంతంలో స్వదేశీ హిందూ పాలనను తిరిగి స్థాపించే లక్ష్యంతో పునరుజ్జీవనాన్ని సూచించంది. సాంప్రదాయ యుద్ధంలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్  ఆధిపత్యాన్ని గుర్తించిన ప్రోలయ నాయక, భద్రాచలం ప్రాంతంలోని రేకపల్లె వద్ద ఉన్న అటవీ స్థావరం నుండి పనిచేసే గెరిల్లా వ్యూహాలను అవలంబించాడు. అతను ముస్లిం దళాలను రాజమండ్రి నుండి విజయవంతంగా తరిమివేసి కృష్ణ గోదావరి డెల్టాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తద్వారా ఆ ప్రాంతంలో స్వదేశీ హిందూ పాలనను తిరిగి స్థాపించాడు. ప్రోలయ నాయకుడి తర్వాత, అతని బంధువు కాపయ నాయకుడు నాయకత్వం వహించి విముక్తి పోరాటాన్ని కొనసాగించాడు. 1330ల నాటికి తెలుగు దేశంపై సుల్తానేట్ పాలనను సమర్థవంతంగా ముగించి, మాజీ కాకతీయ రాజధాని అయిన ఓరుగల్లు (వరంగల్) నుండి ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను తరిమికొట్టడం ద్వారా అతను నాయక సమాఖ్యను చారిత్రాత్మక విజయానికి నడిపించాడు. ఆ తర్వాత కాపయ నాయకుడు వరంగల్ నుండి పరిపాలిస్తూ కాకతీయుల పాలనలో ఉన్న రాజకీయ క్రమాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించాడు.

అయితే, కొద్దికాలానికే బహమనీ సుల్తానేట్ బలం పుంజుకుని నాయకుల విజయాన్ని  సవాలు చేసింది. వారి మాజీ మిత్రులైన రేచర్ల నాయకులు చివరిలో బహమనీలకు తమ విధేయతను మార్చుకున్నప్పుడు పరిస్థితి మరింత దిగజారింది. 1368లో, కాపయ నాయకుడు బహమనీ రేచర్ల దళాలతో జరిగిన ఒక ప్రధాన యుద్ధంలో ఓటమి చెందాడు. రేచర్ల నాయకులు తదనంతరం ముసునూరి భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కాకతీయుల శకం తర్వాత స్వతంత్ర రాజ్య నిర్మాణానికి జరిగిన మొదటి ముఖ్యమైన నాయక ప్రయత్నాన్ని ముగించారు. ముసునూరి నాయక తిరుగుబాటు భారతదేశంలో తొలి క్షణాలలో ఒకటిగా, బాహ్య ఆధిపత్యాన్ని ప్రతిఘటించిన వ్యవస్థీకృత హిందూ స్వయం పాలన దక్షిణ భారతదేశంలో మొదటిదిగా నిలుస్తుంది.

## విజయనగర సామ్రాజ్యం కింద
ముసునూరి నాయకుల పతనం తరువాత, విజయనగర సామ్రాజ్యం దక్షిణ భారతదేశంలో ఆధిపత్య శక్తిగా ఉద్భవించింది. ఆ సమయంలోనే నాయకులు దక్షిణ భారతదేశం అంతటా తమ ప్రాముఖ్యతను ఏకీకృతం చేసుకున్నారు. సామ్రాజ్య పరిపాలనా వ్యవస్థ, దాని ప్రావిన్సులను పర్యవేక్షించడానికి నాయకులు అని పిలువబడే సైనిక గవర్నర్లపై ఎక్కువగా ఆధారపడింది. కాకతీయుల పాలనలో మొదట ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్న తెలుగు సామాజిక వర్గాలకు చెందిన తెలుగు యోధులు ఈ నాయకులకు సైనిక సేవ, కప్పం చెల్లించడానికి బదులుగా భూభాగాలు (నాయంకరాలు) మంజూరు చేయబడ్డాయి. విజయనగర పాలకులు, ముఖ్యంగా 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణదేవరాయల పోరాటాల తర్వాత, క్రమంగా తమ నియంత్రణను లోతైన దక్షిణానికి విస్తరించారు. తమిళ దేశాన్ని మధురై, తంజావూరు, గింగీ అనే మూడు ప్రధాన నాయకత్వాలుగా విభజించారు. వాటిని పరిపాలించడానికి వారి విశ్వసనీయ తెలుగు సైన్యాధిపతులను నియమించారు. ఈ విధానం సామ్రాజ్య నియంత్రణను ఏకీకృతం చేయడమే కాకుండా, తమ సొంత సైన్యాలను నడిపించే, ఆదాయాన్ని సేకరించే వారి భూభాగాలపై వంశపారంపర్య హక్కులను, వాదనలను స్థాపించే శక్తివంతమైన ప్రాంతీయ ప్రభువుల తరగతిని సృష్టించింది, ఇవన్నీ విజయనగర సింహాసనంపై నామమాత్రపు విధేయతను కొనసాగించాయి.

1565 జనవరి 23న జరిగిన తళ్ళికోట యుద్ధంలో విజయనగర సామ్రాజ్య ఆధిపత్యం విచ్ఛిన్నమైంది. అక్కడ దక్కన్ సుల్తానేట్ల ఐక్య కూటమి, శక్తివంతమైన కమాండర్ రామరాయ నేతృత్వంలోని సామ్రాజ్య దళాలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించింది. ఈ యుద్ధం రామరాయను బంధించి ఉరితీయడానికి దారితీసింది.  విజయం సాధించిన సుల్తానేట్ సైన్యాలు విజయనగర రాజధాని నగరాన్ని దోచుకోవడంతో ఘోరమైన నష్టం వాటిల్లింది. Iతదనంతరం, రామరాయ సోదరుడు తిరుమల దేవరాయ విజయనగర వారసత్వాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి పెనుకొండలో అరవీడు రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. ఈ రాజవంశ పరివర్తనలో పెమ్మసాని నాయకులు కీలక పాత్ర పోషించారు. తుళువ రాజవంశం నుండి అధికార మార్పిడి సమయంలో అరవీడు రాజులు సింహాసనాన్ని అధిష్టించడంలో సహాయపడ్డారు. అంతర్యుద్ధం తరువాత అరవీడు రాజవంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. దీనికి ప్రధాన కారణం పెమ్మసాని ఎర్ర తిమ్మనాయుడు మద్దతు దోహదపడింది. రావెల్ల నాయకులు, సాయపనేని నాయకులు వంటి ఇతర ప్రభావవంతమైన తెలుగు వంశాలతో పాటు, పెమ్మసానిలు అరవీడు పాలకులకు కీలకమైన సైనిక మద్దతును అందించారు, దక్కన్ సుల్తానేట్లకు వ్యతిరేకంగా 90 సంవత్సరాలు ప్రతిఘటనను కొనసాగించడంలో వారికి సహాయపడ్డారు. ఇది 1652లో గండికోటను స్వాధీనం చేసుకోవడం, మీర్ జుమ్లా పెమ్మసాని తిమ్మనాయుడును ఓడించడంతో ముగిసింది.[4]

మధురై నాయకులు, తంజావూరు నాయకులు, గింగీ నాయకులు, కేలాడి నాయకులు, కాళహస్తి నాయకులు మొదలైన వారు తమ పూర్వ గవర్నర్ పదవులను సార్వభౌమ రాజ్యాలుగా మార్చుకున్నారు. తరువాతి 200 సంవత్సరాలు దక్షిణ భారతదేశంలోని పెద్ద ప్రాంతాలను పాలించే వారి స్వంత రాజవంశాలను స్థాపించారు. విజయనగర సామ్రాజ్యం తర్వాత దక్షిణ భారతదేశం కొత్త రాజకీయ వాస్తవికతగా నాయక రాజ్యాలు మారాయి.

## ప్రధాన నాయక రాజ్యాలు
నాయక రాజ్యాలలో ఈ క్రిందివి ఉన్నాయిః

* ముసునూరి నాయకులు - ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణకు చెందిన 14వ శతాబ్దపు యోధ-రాజులు.
* రేచెర్ల నాయకులు - తెలంగాణకు చెందిన 14-15వ శతాబ్దపు పాలకులు.
* రావెళ్ళె నాయకులు - ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన 14-17వ శతాబ్దపు పాలక వంశం.
* సాయపనేని నాయకులు - ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన 14-17వ శతాబ్దపు పాలక వంశం.
* పెమ్మసాని నాయకులు - ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన 14-17వ శతాబ్దపు పాలక వంశం.
* సూర్యదేవర నాయకులు - ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన 14వ-16వ శతాబ్దపు పాలక వంశం.
* మధురై నాయకులు - 16వ-18వ శతాబ్దపు తమిళనాడు తెలుగు పాలకులు.
* తంజావూరు నాయకులు - 16వ-17వ శతాబ్దపు తెలుగు నియమాలు తంజావూరు, తమిళనాడు.
* జింజీ నాయకులు (సెంజీ) -  16 వ-17 వ శతాబ్దపు తమిళనాడు తెలుగు పాలకులు, గతంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం గవర్నర్లు.
* బేలూరు నాయకులు - కర్ణాటకకు చెందిన 15వ-18వ శతాబ్దపు పాలకులు.
* చిత్రదుర్గకు చెందిన 16-18వ శతాబ్దపు నాయకులు - గతంలో హొయసల, విజయనగర సామ్రాజ్యపు భూస్వామ్య అధిపతులు.
* కేలడి నాయకులు - కర్ణాటకలోని కెలడికి చెందిన 16వ-18వ శతాబ్దపు పాలక రాజవంశం.
* వెల్లూరు నాయకులు -16వ శతాబ్దపు తెలుగు నాయకులు విజయనగర సామ్రాజ్యం క్రింద చన్నపట్టణ, రాయదుర్గం నుండి ఉన్నారు.
* కాళహస్తి నాయకులు - 17వ-18వ శతాబ్దపు కలహస్తి, వందవాసి పాలకులు. 
* కాండీ నాయకులు - 1739 -1815 మధ్య శ్రీలంక పాలించిన తెలుగు పాలకులు 
* షోరాపూర్ నాయకులు - కర్ణాటకలోని షోరాపూర్ పాలకులు (చివరి పాలకుడు 19వ శతాబ్దపు రాజా వెంకటప్ప.
* హండే నాయకులు -15వ శతాబ్దం నుండి 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు బళ్లారికి చెందిన వీరు ప్రారంభంలో విజయనగరానికి సామంతులుగా ఉన్నారు, తరువాత కొద్దిమంది బీజాపూర్ సుల్తానేట్ సామంతులుగా మారారు.
* చెన్నపట్న నాయక రాజవంశీకులు - 1578 నుండి 1669 వరకు 16వ నుండి 17వ శతాబ్దపు చెన్నపట్న పాలకులు.

## మూలాలు

వర్గం:తెలుగు రాజులు
వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు


## ఇతర మూలాలు