అవధ

**అవధ్**, బ్రిటిష్ పాలన చారిత్రక గ్రంథాలలో **అవధ్**, **ఔద్** అని పిలువబడేది, ఉత్తర భారతదేశం లోని ఒక చారిత్రక ప్రాంతం. ఇది ప్రస్తుతం ఉత్తర ప్రదేశ్ మధ్య భాగాన్ని కలిగి ఉంది. ఇది దాదాపుగా హిందూ, బౌద్ధ, జైన గ్రంథాలలో పేర్కొన్న ప్రాచీన కోసల ప్రాంతానికి సమానార్థకంగా ఉంటుంది.
ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యంతో సహా భారతదేశంలోని ప్రధాన ఇస్లామిక్ రాజవంశాలన్నింటిలో ఒక ప్రావిన్స్‌గా ఉండేది. మొఘల్ ఢిల్లీ పతనంతో, అవధ్ దాని పదకొండు మంది పాలకుల (వీరిని నవాబులు అంటారు) పాలనలో ఉత్తర భారతదేశంలో సాహిత్య, కళాత్మక, మతపరమైన, నిర్మాణ శాస్త్ర పోషణకు ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. 1720 నుండి 1856 వరకు నవాబులు అవధ్‌ను పాలించారు, అయోధ్య, ఫైజాబాద్ ఈ ప్రాంత ప్రారంభ రాజధానులుగా పనిచేశాయి. తరువాత రాజధానిని లక్నోకు మార్చారు, ఇది ప్రస్తుతం ఉత్తర ప్రదేశ్ రాజధానిగా ఉంది.

1856లో బ్రిటిష్ వారు అవధ్‌ను ఆక్రమించారు. ఇది భారతీయులను ఆగ్రహానికి గురిచేసింది, బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన అతిపెద్ద భారతీయ తిరుగుబాటు అయిన 1857 భారత సిపాయిల తిరుగుబాటుకు కారణమైన అంశంగా గుర్తించబడింది.

## పదవ్యుత్పత్తి
*అవధ్* అనే పదం "యుద్ధం చేయకూడనిది, ఎదిరించలేనిది" అని అర్థం వచ్చే సంస్కృత పదం అయోధ్య నుండి ఉద్భవించింది.

## చరిత్ర
భారతదేశ ధాన్యాగారంగా పిలువబడే అవధ్, గంగా, యమునా నదుల మధ్య ఉన్న సారవంతమైన మైదానమైన దోఅబ్ నియంత్రణకు వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైనది. ఇది ఒక సంపన్న రాజ్యం, మరాఠాలు, బ్రిటిష్ వారు, ఆఫ్ఘన్లు నుండి వచ్చే ముప్పులను ఎదుర్కొని తన స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలబెట్టుకోగలిగింది.

### ప్రాచీనం

అవధ్ రాజకీయ ఐక్యతను ప్రాచీన హిందూ రాజ్యమైన కోసల వరకు గుర్తించవచ్చు. సాంప్రదాయ చరిత్రలో అయోధ్య దాని ప్రారంభ రాజధానిగా ఉండేది, అయితే బౌద్ధ కాలంలో (క్రీ.పూ. 6వ-5వ శతాబ్దం) శ్రావస్తి ఆ రాజ్య రాజధాని నగరంగా మారింది.

ఆధునిక అవధ్ చారిత్రక ప్రస్తావన 16వ శతాబ్దం చివరలో అక్బర్ మొఘల్ కాలంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది.

చరిత్రపూర్వ కాలంలో, బికుక్షి రాజ్యంగా పేరుగాంచిన అవధ్ ఐదు ప్రధాన విభాగాలను కలిగి ఉండేది:
# ఉత్తర కోసల లేదా ట్రాన్స్-ఘాఘ్రా జిల్లాలు, వీటిని ఇప్పుడు బహ్రైచ్, గోండా, బస్తీ, గోరఖ్‌పూర్ అని పిలుస్తారు.
# సిల్లియానా, ఉత్తర కోసలకు ఉత్తరాన ఉన్న దిగువ కొండల శ్రేణిని కలిగి ఉంటుంది. ఇది ఇప్పుడు దాని బేస్ వద్ద తెరాయ్ తో, నేపాల్ కు చెందినది.
# పశ్చిమరథ్, ఘాఘ్రా, గోమతి నదుల మధ్య, అయోధ్య నుండి సుల్తాన్‌పూర్ వరకు ఉన్న రేఖకు పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతం. ఈ విభాగంలో ప్రస్తుత అయోధ్య జిల్లాలో సుమారు మూడింట ఒక వంతు (అంబేద్కర్ నగర్ తో సహా), సుల్తాన్‌పూర్ ఉత్తర భాగంలో కొద్ది భాగం, బారాబంకి లోని ఎక్కువ భాగం, లక్నో, సీతాపూర్ జిల్లాల భాగాలు ఉన్నాయి.
# పూర్వరథ్, ఘాఘ్రా, గోమతి మధ్య, అయోధ్య నుండి సుల్తాన్‌పూర్ రేఖకు తూర్పున ఉన్న ప్రాంతం. ఈ విభాగంలో ప్రస్తుత అయోధ్య జిల్లాలో (అంబేద్కర్ నగర్ తో సహా) సుమారు మూడింట రెండు వంతులు, సుల్తాన్‌పూర్ ఈశాన్య మూల, మీర్జాపూర్, ప్రతాప్‌గఢ్, జాన్‌పూర్ భాగాలు ఉన్నాయి.
# అర్బార్, గోమతి నుండి దక్షిణాన సాయి నది వరకు విస్తరించి ఉంది.

### స్వాతంత్ర్యానికి ముందు
సా.శ. 1350 నుండి అవధ్ ప్రాంతంలోని వివిధ భాగాలను ఢిల్లీ సుల్తానులు, షార్ఖీ సుల్తానులు, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, అవధ్ నవాబులు, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, బ్రిటిష్ వారు పాలించారు. కాన్పూర్ 1857 భారత సిపాయిల తిరుగుబాటు ప్రధాన కేంద్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది, భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొంది, ఉత్తర భారతదేశం లోని ముఖ్యమైన నగరంగా ఆవిర్భవించింది.

సుమారు ఎనభై నాలుగు సంవత్సరాలు (1394 నుండి 1478 వరకు), అవధ్ జాన్‌పూర్ కు చెందిన షార్ఖీ సుల్తానేట్ లో భాగంగా ఉండేది; 1555 ప్రాంతంలో హుమాయున్ చక్రవర్తి దీనిని మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా చేశాడు. జహంగీర్ చక్రవర్తి తన అభిమానాన్ని పొందిన షేక్ అబ్దుల్ రహీమ్ అనే కులీనుడికి అవధ్‌లో ఒక ఎస్టేట్‌ను మంజూరు చేశాడు. షేక్ అబ్దుల్ రహీమ్ తరువాత ఈ ఎస్టేట్‌లో మచ్చి భవన్‌ను నిర్మించాడు; తరువాత ఇది అధికార కేంద్రంగా మారింది, ఇక్కడి నుండే అతని వారసులు, షేక్‌జాదేలు ఈ ప్రాంతాన్ని నియంత్రించారు. 1719 వరకు, అవధ్ సుబాహ్ ((పాత) ఢిల్లీ, ఆగ్రా, అలహాబాద్, బీహార్ సరిహద్దులు) చక్రవర్తి నియమించిన నాజిమ్ లేదా సుబాహ్ నవాబ్ (గవర్నర్) చేత నిర్వహించబడే మొఘల్ సామ్రాజ్యం లోని ఒక ప్రావిన్స్‌గా ఉండేది. నవాబ్ - 'సహాయకుడు' అని అర్థం వచ్చే అరబిక్ పదం 'నాయిబ్' బహువచనం - సామ్రాజ్యాన్ని నిర్వహించడంలో అతనికి సహాయపడటానికి భారతదేశమంతటా మొఘల్ చక్రవర్తి నియమించిన సుబాదార్లకు (ప్రాంతీయ గవర్నర్లు) ఇవ్వబడిన పదం. వేగవంతమైన రవాణా, కమ్యూనికేషన్ సౌకర్యాలు లేని కాలంలో, వారు ఆచరణాత్మకంగా వారి భూభాగ స్వతంత్ర పాలకులు, వారి ప్రజల జీవితం, మరణం పై అధికారాన్ని కలిగి ఉండేవారు. బుర్హాన్-ఉల్-ముల్క్ అని కూడా పిలువబడే పర్షియన్ సాహసికుడు సాదత్ ఖాన్ 1722లో అవధ్ నాజిమ్‌గా నియమితులయ్యాడు, అతను ఫైజాబాద్ లో తన దర్బారును స్థాపించాడు. లక్నో నవాబులు వాస్తవానికి అవధ్ నవాబులు, కానీ మూడవ నవాబు పాలన తరువాత లక్నో వారి రాజ్య రాజధానిగా మారినందున వారిని ఆ విధంగా పిలిచేవారు, ఇక్కడ 1773 నుండి బ్రిటిష్ స్టేషన్ రెసిడెంట్లు (వలస 'దౌత్య' ఏజెంట్లు) ఉండేవారు. ఈ నగరం "ఉత్తర భారతదేశ సాంస్కృతిక రాజధాని"; శుద్ధి చేసిన, విలాసవంతమైన జీవనశైలికి బాగా గుర్తుండిపోయే దాని నవాబులు కళల పోషకులు. వారి ఆధ్వర్యంలో సంగీతం, నృత్యం వర్ధిల్లాయి, అనేక స్మారక కట్టడాలు నిర్మించబడ్డాయి. నేడు నిలిచి ఉన్న స్మారక కట్టడాలలో, బడా ఇమాంబరా, చోటా ఇమాంబరా, రుమి దర్వాజా ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు. నవాబులు అందించిన మరింత శాశ్వతమైన సహకారాలలో ఒకటి గంగా-జముని తెహజీబ్ అని పిలువబడే సమ్మిళిత సంస్కృతి.

### మొఘలుల ఆధ్వర్యంలో అవధ్
ప్రాచీన కాలం నుండి అక్బర్ కాలం వరకు, సుబాహ్ (సామ్రాజ్య ఉన్నత స్థాయి ప్రావిన్స్) సరిహద్దులు, దాని అంతర్గత విభాగాలు నిరంతరం మారుతున్నట్లు కనిపిస్తాయి, ఔద్ లేదా అవధ్ అనే పేరు పాత పశ్చిమరథ్ కు దాదాపు సమానమైన పురాతన విభాగాలు లేదా *సర్కార్* లలో ఒకదానికి మాత్రమే వర్తించేదిగా కనిపిస్తుంది. అవధ్ సుబేదార్ (గవర్నర్) బిరుదు క్రీ.శ. 1280 నాటికే ప్రస్తావించబడింది, కానీ ఇది పైన నిర్వచించిన దేశ భూభాగ గవర్నర్‌ను మాత్రమే సూచించి ఉండవచ్చు. మొఘల్ బాద్షా (చక్రవర్తి) అక్బర్ అవధ్, 1590లో మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని విభజించిన పన్నెండు (లేదా పదిహేను) సుబాలలో ఒకటి. పదహారవ శతాబ్దం చివరలో ఏర్పడిన ఈ *సుబాహ్* లో ఐదు *సర్కార్లు* ఉన్నాయి, అవి అవధ్, లక్నో, బహ్రైచ్, ఖైరాబాద్, గోరఖ్‌పూర్. ఇవి తిరిగి అనేక *మహల్స్*, *దస్తూర్*లు (జిల్లాలు) గా విభజించబడ్డాయి.

ఫర్రుఖ్ సియార్ పాలనలో ఖాజీ గులాం ముస్తఫా కుమారుడు ఖాన్ జమాన్ ఖాన్ అలీ అస్గర్ అవధ్ సుబాదార్ గా నియమించబడ్డాడు. ఈ నియామకం 'అజీజ్ ఖాన్ చుగ్తాయ్' స్థానంలో జరిగింది. తరువాత, ఖాన్ జమాన్ ఖాన్ అలీ అస్గర్ స్థానంలో మహాబత్ ఖాన్ అవధ్ సుబాదార్ గా నియమించబడ్డాడు, ఖాన్ జమాన్ ఖాన్ అలీ అస్గర్ మళ్ళీ 'సర్ బులంద్ ఖాన్' స్థానంలో అజీమాబాద్ (పాట్నా) సుబాదార్ గా బదిలీ చేయబడ్డాడు.

ఇది 1858లో బ్రిటిష్ ఇండియాలో విలీనం చేయబడిన నాటి *ఔద్ ప్రావిన్స్* కు దాదాపు అదే విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది, గోరఖ్‌పూర్, బస్తీ, అజంగఢ్ లను చేర్చడంలో, తాండా, అల్డెమావు, రాజేసుల్తాన్‌పూర్, మాణిక్‌పూర్ లేదా ఫైజాబాద్, సుల్తాన్‌పూర్, ప్రతాప్‌గఢ్ లకు తూర్పు, దక్షిణాన ఉన్న భూభాగాన్ని మినహాయించడంలో మాత్రమే భిన్నంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

### అవధ్ వంశపారంపర్య నవాబుల ఆధ్వర్యంలో

మొఘల్ శక్తి క్షీణించి, చక్రవర్తులు తమ ఆధిపత్యాన్ని కోల్పోయి, మొదట కీలుబొమ్మలుగా, ఆపై తమ సామంతుల ఖైదీలుగా మారడంతో, అవధ్ బలంగా, మరింత స్వతంత్రంగా ఎదిగింది. దాని రాజధాని నగరం ఫైజాబాద్. అవధ్ మొదటి నవాబు సాదత్ ఖాన్, ప్రాచీన నగరమైన అయోధ్య శివార్లలో ఫైజాబాద్‌కు పునాది వేశాడు. అవధ్ రెండవ నవాబు సఫ్దర్ జంగ్ (1739-54) పాలనలో ఫైజాబాద్ ఒక టౌన్‌షిప్‌గా అభివృద్ధి చెందింది, అతను దానిని తన సైనిక ప్రధాన కార్యాలయంగా మార్చాడు, అతని వారసుడు షుజా-ఉద్-దౌలా దానిని పూర్తి స్థాయి రాజధాని నగరంగా మార్చాడు.

అవధ్ మూడవ నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలా, "చోటా కలకత్తా" అని పిలువబడే ఒక కోటను నిర్మించాడు, ఇది ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉంది. 1765లో అతను చౌక్, తిర్-పాలియా నిర్మించాడు, తదనంతరం దానికి దక్షిణాన అంగూరి బాగ్, మోతీబాగ్, నగరానికి పశ్చిమాన ఆసఫ్‌బాగ్, బులంద్‌బాగ్ నిర్మించాడు. షుజా-ఉద్-దౌలా పాలనలో, ఫైజాబాద్ అపూర్వమైన శ్రేయస్సును సాధించింది. నవాబులు ఫైజాబాద్‌ను గులాబ్ బారి, మోతీ మహల్, బహు బేగం కా మక్బరా (బహు బేగం సమాధి) తో సహా పలు ముఖ్యమైన భవనాలతో అలంకరించారు. గులాబ్ బారి ఒక గోడ చుట్టూ ఉన్న తోటలో ఉంది, రెండు పెద్ద గేట్‌వేల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. ఈ భవనాలు వాటి సమీకృత నిర్మాణ శైలులకు ముఖ్యంగా ఆసక్తికరంగా ఉంటాయి.

షుజా-ఉద్-దౌలా భార్య ప్రసిద్ధ బహు బేగం, ఆమె 1743లో నవాబును వివాహం చేసుకుంది, ఫైజాబాద్‌లోనే నివసించడం కొనసాగించింది, ఆమె నివాసం మోతీ-మహల్. సమీపంలోని జవహర్‌బాగ్‌లో ఆమె మక్బరా ఉంది, 1816లో ఆమె మరణానంతరం అక్కడే ఖననం చేయబడింది. అవధ్‌లో ఈ రకమైన అత్యుత్తమ భవనాలలో ఇది ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది, దీనిని ఆమె ప్రధాన సలహాదారు దరాబ్ అలీ ఖాన్ మూడు లక్షల రూపాయల వ్యయంతో నిర్మించాడు. బేగం సమాధి పై నుండి నగరం చక్కటి దృశ్యాన్ని చూడవచ్చు. బహు బేగం గొప్ప గౌరవం, హోదా కలిగిన మహిళ. ఫైజాబాద్‌లోని చాలా ముస్లిం భవనాలు ఆమెకు ఆపాదించబడ్డాయి. 1815లో బహు బేగం మరణించిన తేదీ నుండి అవధ్ విలీనం వరకు, ఫైజాబాద్ నగరం క్రమంగా క్షీణించింది. రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నోకు నవాబ్ ఆసఫ్-ఉద్-దౌలా మార్చడంతో ఫైజాబాద్ వైభవం చివరకు మసకబారింది.

అవధ్ నవాబులు నిషాపూర్ కు చెందిన పర్షియన్ షియా ముస్లిం రాజవంశం. వీరు పర్షియన్ భాషా బెలె-లెట్రిస్ట్ కార్యకలాపాలను ఢిల్లీ నుండి మార్చడాన్ని ప్రోత్సహించడమే కాకుండా, ఇరాన్ నుండి పండితులు, కవులు, న్యాయవేత్తలు, వాస్తుశిల్పులు, చిత్రకారుల స్థిరమైన ప్రవాహాన్ని ఆహ్వానించారు, స్వీకరించారు. ఆ విధంగా పర్షియన్ ప్రభుత్వం, అకడమిక్ బోధన, ఉన్నత సంస్కృతి, దర్బారులో ఉపయోగించబడింది.

సాదత్ ఖాన్ బుర్హానుల్ ముల్క్ 1722లో నవాబుగా నియమితుడయ్యాడు, లక్నో సమీపంలోని ఫైజాబాద్ లో తన దర్బారును స్థాపించాడు. అవధ్ రాజవంశానికి పునాది వేయడానికి ఢిల్లీలో బలహీనపడుతున్న మొఘల్ సామ్రాజ్యం పరిస్థితిని అతను సద్వినియోగం చేసుకున్నాడు. అతని వారసుడు ఢిల్లీలోని మొఘల్ దర్బారులో అత్యంత ప్రభావవంతమైన కులీనుడు సఫ్దర్‌జంగ్. 1819 వరకు, అవధ్ ఒక నవాబు నిర్వహించే మొఘల్ సామ్రాజ్య ప్రావిన్స్‌గా ఉండేది.

అవధ్ భారతదేశ ధాన్యాగారంగా పిలువబడేది, గంగా, యమునా నదుల మధ్య ఉన్న సారవంతమైన మైదానమైన దోఅబ్ నియంత్రణకు వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైనది. ఇది ఒక సంపన్న రాజ్యం, మరాఠాలు, బ్రిటిష్ వారు, ఆఫ్ఘన్ల ఆక్రమణలకు వ్యతిరేకంగా తన స్వాతంత్ర్యాన్ని నిలబెట్టుకోగలిగింది.

మూడవ నవాబు, షుజా-ఉద్-దౌలా, పారిపోయిన బెంగాల్ నవాబు మీర్ ఖాసిం కు సహాయం చేసిన తరువాత బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (EIC) తో విభేదించాడు. బక్సర్ యుద్ధంలో అతను బ్రిటిష్ సైన్యం చేతిలో సమగ్రంగా ఓడిపోయాడు, ఆ తరువాత అతను భారీ జరిమానాలు చెల్లించవలసి వచ్చింది, తన భూభాగంలోని భాగాలను అప్పగించవలసి వచ్చింది. బ్రిటిష్ వారు 1773లో లక్నోలో ఒక నివాసిని నియమించారు, కాలక్రమేణా రాష్ట్రంలో ఎక్కువ భూభాగం, అధికారాన్ని సాధించారు. వారు అవధ్‌ను నేరుగా స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ఇష్టపడలేదు, ఎందుకంటే అది వారిని మరాఠాలు, మొఘల్ సామ్రాజ్య అవశేషాలతో ముఖాముఖికి తెస్తుంది.

ఆసఫ్-ఉద్-దౌలా, నాల్గవ నవాబు, షుజా-ఉద్-దౌలా కుమారుడు, 1775లో రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నోకు మార్చాడు, ఒక గొప్ప నగరానికి పునాది వేశాడు. అతని పాలనలో అవధ్ నవాబ్ వజీర్ (దివాన్) రాజా తికైత్ రాయ్ నిర్మించిన ఆసఫీ ఇమాంబరా, రుమి దర్వాజా నిర్మాణం జరిగింది, ఇవి నేటికీ నగరంలోని అతిపెద్ద నిర్మాణ అద్భుతాలు. ఆసఫ్-ఉద్-దౌలా లక్నోను భారతదేశం అంతటా అత్యంత సంపన్నమైన, మెరుస్తున్న నగరాలలో ఒకటిగా మార్చాడు. ఆధిపత్యం చెలాయించే తల్లి నియంత్రణ నుండి తప్పించుకోవాలనుకున్నందున అతను మారాడు అని చెబుతారు. లక్నో నగర భవితవ్యం అటువంటి దారంపై ఆధారపడి ఉంది.

1798లో, ఐదవ నవాబు వజీర్ అలీ ఖాన్ తన ప్రజలను, బ్రిటిష్ వారిని దూరం చేసుకున్నాడు, సింహాసనాన్ని విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది. అప్పుడు EIC సాదత్ అలీ ఖాన్ సింహాసనం అధిష్టించడానికి సహాయపడింది. సాదత్ అలీ ఖాన్ ఒక కీలుబొమ్మ రాజు, అతను 1801 ఒప్పందంలో అవధ్ సగభాగాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు, బ్రిటిష్ అధికారులు నడిపే మరింత ఖరీదైన సైన్యానికి అనుకూలంగా తన సైన్యాన్ని రద్దు చేయడానికి కూడా అంగీకరించాడు. ఈ ఒప్పందం అవధ్ రాష్ట్రంలోని కొంత భాగాన్ని సమర్థవంతంగా EICకి సామంతుడిగా చేసింది, అయినప్పటికీ వారు 1819 వరకు నామమాత్రంగా మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగానే కొనసాగారు.

నవాబు నియంత్రణలో నాణేలు మొదటిసారిగా 1737లో బనారస్ లో తెరిచిన కొత్త మింట్‌లో ముద్రించబడ్డాయి, అయితే నాణేలు నవాబు పేరు కాకుండా మొఘల్ చక్రవర్తి పేరును కలిగి ఉన్నాయి. బక్సర్ యుద్ధం తరువాత, బనారస్ బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది, కాబట్టి మింట్ 1776లో లక్నోకు మార్చబడింది. అక్కడి నుండి, మొఘల్ చక్రవర్తి పేరు మీద నాణేలు ముద్రించబడటం కొనసాగింది, అవి మొహమ్మదాబాద్ బనారస్‌ను మింట్‌గా పేర్కొనడం కొనసాగించాయి. 1819లోనే ఘాజీ-ఉద్-దిన్ హైదర్ నవాబు చివరకు తన స్వంత పేరుతో నాణేలను ముద్రించడం ప్రారంభించాడు. ఆ వెంటనే, అవధ్ నాణేలు రాజ్యం యూరోపియన్ శైలి కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ ను కలిగి ఉండటం ప్రారంభించాయి.

షుజా-ఉద్-దౌలా బ్రిటిష్ వారితో, వారికి వ్యతిరేకంగా చేసిన యుద్ధాలు, లావాదేవీల వల్ల, కారా, అలహాబాద్, ఫతేగఢ్, కాన్పూర్, ఇటావా, మెయిన్‌పురి, ఫరూఖాబాద్, రోహిల్‌ఖండ్ లు ఔద్ కు చేర్చబడ్డాయి. 1801లో సాదత్ అలీ ఖాన్‌తో జరిగిన ఒప్పందం వరకు అవి అలాగే ఉన్నాయి, దీని ద్వారా ఔద్ సగం EIC కి అప్పగించబడినందున ప్రావిన్స్ గణనీయంగా తగ్గింది. నేపాల్ యుద్ధం ఖర్చు కోసం ఘాజీ ఉద్ దిన్ హైదర్ తీసుకున్న ఒక మిలియన్ స్టెర్లింగ్ రుణాన్ని తీర్చడంలో భాగంగా ఖైరిగఢ్, కంచన్‌పూర్, ప్రస్తుతం నేపాల్ తెరాయ్ అని పిలువబడే ప్రాంతం 1816లో అప్పగించబడ్డాయి; అదే సమయంలో నవాబ్‌గంజ్ పరగణా హండియా లేదా కవాయికి బదులుగా గోండా జిల్లాకు చేర్చబడింది, ఇది ప్రతాప్‌గఢ్ నుండి అలహాబాద్‌కు బదిలీ చేయబడింది.

### బ్రిటిష్ పాలన

1801 ఒప్పందం కంపెనీకి ఎంతో ప్రయోజనకరమైన ఏర్పాట్లను చేసింది. వారు అవధ్ అపారమైన ఖజానాలను ఉపయోగించుకోగలిగారు, తగ్గిన వడ్డీ రేట్లకు రుణాల కోసం పదేపదే వాటిని తవ్వారు. అదనంగా, అవధ్ సాయుధ దళాలను నడపడం ద్వారా వచ్చే ఆదాయాలు వారికి ఉపయోగకరమైన ఆదాయాలను తీసుకువచ్చాయి, అయితే అది బఫర్ రాష్ట్రం గా పనిచేసింది. నవాబులు నామమాత్రపు రాజులు, ఆడంబరాలకు పరిమితమయ్యారు కానీ రాష్ట్ర వ్యవహారాలపై తక్కువ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండేవారు. అయితే, 19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, బ్రిటిష్ వారు ఈ ఏర్పాటు పట్ల అసహనానికి గురయ్యారు, ప్రత్యక్ష నియంత్రణను కోరుకున్నారు. వారు ఒక సాకు కోసం వెతకడం ప్రారంభించారు, దీనిని శక్తిహీనులైన నవాబులు అందించవలసి వచ్చింది. 1816 మే 1 న, ఒక బ్రిటిష్ ప్రొటెక్టరేట్ సంతకం చేయబడింది.

1856లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ డల్హౌసీ రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం క్రింద రాష్ట్రాన్ని ఆక్రమించి విలీనం చేసింది, ఇది ఒక చీఫ్ కమీషనర్ ఆధ్వర్యంలో ఉంచబడింది. అప్పటి నవాబు వాజిద్ అలీ షా ఖైదు చేయబడ్డాడు, తరువాత కంపెనీ చేత కలకత్తా (బెంగాల్) కు ప్రవాసానికి పంపబడ్డాడు. తదనంతరం జరిగిన 1857 తిరుగుబాటులో, అతని 14 ఏళ్ల కుమారుడు, బేగం హజ్రత్ మహల్ కుమారుడైన బిర్జిస్ ఖాద్రా పాలకుడిగా పట్టాభిషేకం చేయబడ్డాడు, శత్రుత్వంలో సర్ హెన్రీ లారెన్స్ చంపబడ్డాడు.

1857 భారత సిపాయిల తిరుగుబాటు (దీనిని మొదటి భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం, భారతీయ సిపాయిల తిరుగుబాటు అని కూడా పిలుస్తారు) లో, తిరుగుబాటుదారులు అవధ్‌ను తమ నియంత్రణలోకి తీసుకున్నారు, ఈ ప్రాంతాన్ని తిరిగి జయించడానికి బ్రిటిష్ వారికి 18 నెలల సమయం పట్టింది, ఈ నెలల్లో ప్రసిద్ధ లక్నో ముట్టడి కూడా ఉంది.

బహ్రైచ్ కు ఉత్తరాన ఉన్న *తెరాయ్*, పెద్ద మొత్తంలో విలువైన అడవులు, పచ్చిక బయళ్ళతో సహా, 1857 తిరుగుబాటు సమయంలో వారు చేసిన సేవలకు గుర్తింపుగా 1860లో నేపాల్ దర్బారుకు అప్పగించబడింది, 1874లో చాలా తక్కువ స్థాయిలో మరికొన్ని భూభాగాలు స్పష్టమైన కారణం లేకుండా అదే ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా అప్పగించబడ్డాయి.

1877లో నార్త్-వెస్ట్రన్ ప్రావిన్సెస్ లెఫ్టినెంట్-గవర్నర్, ఔద్ చీఫ్ కమీషనర్ కార్యాలయాలు ఒకే వ్యక్తిలో విలీనం చేయబడ్డాయి; 1902లో, యునైటెడ్ ప్రావిన్స్ ఆఫ్ ఆగ్రా అండ్ ఔద్ అనే కొత్త పేరును ప్రవేశపెట్టినప్పుడు, చీఫ్ కమీషనర్ బిరుదు తొలగించబడింది, అయినప్పటికీ ఔద్ తన పూర్వ స్వాతంత్ర్యానికి సంబంధించిన కొన్ని గుర్తులను అట్టిపెట్టుకుంది.

## పాలకులు

* సుబేదార్ నవాబులు
** 1732 - 19 మార్చి 1739 బుర్హాన్ అల్-ముల్క్ మీర్ మహమ్మద్ అమీన్ ముసావీ సాదత్ అలీ ఖాన్ I (జ. సుమారు 1680 - మ. 1739)
** 19 మార్చి 1739 - 28 ఏప్రిల్ 1748 అబుల్ మన్సూర్ మహమ్మద్ ముఖిమ్ ఖాన్ (మొదటిసారి) (జ. సుమారు 1708 - మ. 1754)
* నవాబ్ వజీర్ అల్-మమాలిక్
** 28 ఏప్రిల్ 1748 - 13 మే 1753 అబుల్ మన్సూర్ మహమ్మద్ ముఖిమ్ ఖాన్ (పైన తెలిపినవారు) (29 జూన్ 1748 వరకు తాత్కాలిక)
* సుబేదార్ నవాబులు
** 5 నవంబర్ 1753 - 5 అక్టోబర్ 1754 అబుల్ మన్సూర్ మహమ్మద్ ముఖిమ్ ఖాన్ (పైన తెలిపినవారు) (2వ సారి)
** 5 అక్టోబర్ 1754 - 15 ఫిబ్రవరి 1762 జలాల్ అద్-దిన్ షుజా అద్-దౌలా హైదర్ (జ. 1732 - మ. 1775)
* నవాబ్ వజీర్ అల్-మమాలిక్
** 15 ఫిబ్రవరి 1762 - 26 జనవరి 1775 జలాల్ అద్-దిన్ షుజా అద్-దౌలా హైదర్ (పైన తెలిపినవారు)
** 26 జనవరి 1775 - 21 సెప్టెంబర్ 1797 ఆసఫ్ అద్-దౌలా అమాని (జ. 1748 - మ. 1797)
** 21 సెప్టెంబర్ 1797 - 21 జనవరి 1798 మీర్జా వజీర్ అలీ ఖాన్ (జ. 1780 - మ. 1817)
** 21 జనవరి 1798 - 11 జూలై 1814 యమిన్ అద్-దౌలా నాజిమ్ అల్-ముల్క్ సాదత్ అలీ ఖాన్ II బహదూర్ (జ. 1752 కి ముందు - మ. 1814)
** 11 జూలై 1814 - 19 అక్టోబర్ 1818 ఘాజీ అద్-దిన్ రఫాత్ అద్-దౌలా అబుల్-ముజఫర్ హైదర్ ఖాన్ (జ. 1769 - మ. 1827)
* రాజులు (బిరుదు పాదుషా-ఎ అవధ్, షా-ఎ జమాన్)
** 19 అక్టోబర్ 1818 - 19 అక్టోబర్ 1827 ఘాజీ అద్-దిన్ మొయిజ్ అద్-దిన్ అబుల్-ముజఫర్ హైదర్ షా (పైన తెలిపినవారు)
** 19 అక్టోబర్ 1827 - 7 జూలై 1837 నాసిర్ అద్-దిన్ హైదర్ సులేమాన్ జా షా (జ. 1803 - మ. 1837)
** 7 జూలై 1837 - 17 మే 1842 మొయిన్ అద్-దిన్ అబుల్-ఫత్ మహమ్మద్ అలీ షా (జ. 1777 - మ. 1842)
** 17 మే 1842 - 13 ఫిబ్రవరి 1847 నాసిర్ అద్-దౌలా అమ్జాద్ అలీ సురయ్యా జా షా (జ. 1801 - మ. 1847)
** 13 ఫిబ్రవరి 1847 - 7 ఫిబ్రవరి 1856 నాసిర్ అద్-దిన్ అబ్ద్ అల్-మన్సూర్ మహమ్మద్ వాజిద్ అలీ షా (జ. 1822 - మ. 1887)
** 5 జూలై 1857 - 3 మార్చి 1858 *బిర్జిస్ ఖాద్ర్, పైన తెలిపినవారి కుమారుడు (తిరుగుబాటులో)* (జ. సుమారు 1845 - మ. 1893)

## జనాభా
### మతం

జనాభాలో అత్యధికులు హిందూ మతం పాటిస్తారు. ఇది హిందూ మతంలో ముఖ్యమైన తీర్థయాత్ర ప్రదేశమైన రామ జన్మభూమి కి నిలయం, ఇది రాముడు జన్మించిన ప్రదేశంగా గుర్తించబడింది. ప్రయాగ్‌రాజ్, రాజధాని నగరం లక్నో వంటి అవధ్ పట్టణ ప్రాంతాలలో ముస్లిం సమాజం బలమైన ఉనికిని కలిగి ఉంది, లక్నోలో పెద్ద సంఖ్యలో షియా ముస్లిం జనాభా ఉంది. అది మినహా వారు ఎక్కువగా దేవీపటాన్ విభాగం లో కేంద్రీకృతమై ఉన్నారు. 

## సంస్కృతి

అవధ్ ప్రాంతం గంగా-జముని సంస్కృతి కి కేంద్రంగా పరిగణించబడుతుంది, అవధీ సంగీతం, జానపద కళలకు నిలయం.

### షామ్-ఎ-అవధ్
షామ్-ఎ-అవధ్ అనేది అవధ్ రాజధానులైన ఫైజాబాద్, తరువాత (నేటికీ కూడా ఎక్కువ మేర) లక్నోలోని "అద్భుతమైన సాయంత్రాలను" సూచించే ఒక ప్రసిద్ధ పదం.

అవధ్ 1722లో ఫైజాబాద్ రాజధానిగా స్థాపించబడింది. నవాబ్ షుజా-ఉద్-దౌలా కుమారుడు అవధ్ నాల్గవ నవాబు నవాబ్ ఆసఫ్-ఉద్-దౌలా, రాజధానిని ఫైజాబాద్ నుండి లక్నోకు మార్చాడు; ఇది ఫైజాబాద్ క్షీణతకు, లక్నో అభివృద్ధికి దారితీసింది.

బనారస్ (వారణాసి) ఉదయాలకు ఎంత ప్రసిద్ధి చెందిందో, లక్నో తన సాయంత్రాలకు అంత ప్రసిద్ధి చెందింది. నవాబుల కాలంలో గోమతి నది ఒడ్డున అనేక ప్రసిద్ధ భవనాలు నిర్మించబడ్డాయి. నవాబులు సాయంత్రం వేళల్లో గోమతి నది, దాని వాస్తుశిల్పం వీక్షణను ఆస్వాదించేవారు, ఇది షామ్-ఎ-అవధ్ శృంగారభరిత ఖ్యాతికి దారితీసింది.

ఒక సామెత ఉంది: 'సుబాహ్-ఎ-బనారస్', 'షామ్-ఎ-అవధ్', 'షబ్-ఎ-మాళ్వా', అంటే బనారస్ ఉదయాలు, అవధ్ సాయంత్రాలు, మాళ్వా రాత్రులు.

### అవధీ వంటకాలు

**అవధీ వంటకాలు** ప్రధానంగా లక్నో నగరం, దాని పరిసర ప్రాంతాల నుండి వచ్చాయి. నగరం వంట నమూనాలు మధ్య ఆసియా, మిడిల్ ఈస్ట్, ఉత్తర భారతదేశం వంటకాలను పోలి ఉంటాయి. ఈ వంటకాలు శాకాహార, మాంసాహార వంటకాలను కలిగి ఉంటాయి. అవధ్ మొఘల్ వంట పద్ధతుల చేత బాగా ప్రభావితమైంది, లక్నో వంటకాలు కాశ్మీర్, పంజాబ్, హైదరాబాద్ వంటకాలను పోలి ఉంటాయి; నగరం దాని నవాబుల ఆహారాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

అవధ్‌కు చెందిన *బావర్చీలు*, *రకాబ్దార్లు* దమ్ స్టైల్ వంటకు లేదా నెమ్మదిగా మంటపై వండే కళకు జన్మనిచ్చారు, ఇది నేడు లక్నోకు పర్యాయపదంగా మారింది. వారి విస్తరణలో కబాబ్ లు, ఖోర్మా లు, బిర్యానీ, కలియా, నిహారీ-కుల్చాలు, జర్దా, షీర్మల్, తఫ్తాన్, రూమాలి రోటీలు, వర్కీ పరాటాలు వంటి విస్తృతమైన వంటకాలు ఉంటాయి. అవధ్ వంటకాల గొప్పతనం వంటకాల వైవిధ్యంలోనే కాకుండా మాంసం, పనీర్, యాలకులు, కుంకుమపువ్వు వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలతో సహా ఉపయోగించే పదార్థాలలో కూడా ఉంది.

### జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

1961 చలనచిత్రం *గంగా జమున* అవధ్‌లో చిత్రీకరించబడింది, బాలీవుడ్ ప్రధాన స్రవంతి హిందీ సినిమాలో అవధీ మాండలికాన్ని ఉపయోగించినందుకు పేరుగాంచింది.

*ఉమ్రావ్ జాన్ అదా* నవల, తదుపరి చిత్రాలు అవధ్ కు చెందిన రెండు సాంస్కృతిక నగరాలైన లక్నో, ఫైజాబాద్ ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి.

ఈ ప్రాంతం బాలీవుడ్ కు చెందిన వివిధ పీరియడ్ ఫిల్మ్స్, *మై, మేరీ పత్ని ఔర్ వో*, *పా* వంటి ఆధునిక చిత్రాలకు కేంద్రంగా ఉంది. ఇది బాలీవుడ్ లోని వివిధ పాటలలో కూడా చిత్రీకరించబడింది.

## మూలాలు

## మరింత చదవడానికి
*

## బాహ్య లింకులు
* వరల్డ్‌స్టేట్స్‌మెన్ - ఇండియా - ప్రిన్స్లీ స్టేట్స్ A-J


వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతాలు