మూడవ శాయాజీరావ్ గైక్వాడ్

**శాయాజీరావ్ గైక్వాడ్ - III** (మార్చి 11, 1863 - ఫిబ్రవరి 6, 1939) 1875 నుంచి 1939 వరకు బరోడా సంస్థానాన్ని పాలించిన మహారాజా. ఈయన హయాంలో బరోడా రాష్ట్రంలో అనేక సంస్కరణలు ప్రవేశ పెట్టాడు. ఈయన ప్రస్తుతం గుజరాత్ లో భాగంగా ఉన్న ప్రాంతాలను పరిపాలించిన మరాఠా గైక్వాడ్ రాజవంశానికి చెందినవాడు.

## బాల్యం
శాయాజీ రావు నాసిక్ జిల్లా, మాలెగావ్ తాలూకాలోని కావ్లానా గ్రామంలో ఒక మరాఠా కుటుంబంలో కాశీరావ్ భికాజీరావ్ గైక్వాడ్, ఉమ్మాబాయి దంపతులకు మార్చి 11, 1863న రెండో కొడుకుగా జన్మించాడు. ఇతని జన్మనామం గోపాల్ రావ్ గైక్వాడ్. ఈయన బరోడా మొదటి మహారాజా ప్రధాన రాణి కాకుండా, ఆమె సవతి సంతతికి చెందిన వాడు. సాధారణంగా రాజవంశాలలో మహరాణుల మొదటి సంతానానికి సింహాసనార్హత ఉంటుంది. కానీ శాయాజీరావుకు అనుకోని పరిస్థితుల్లో ఈ అవకాశం లభించింది.

## వారసత్వ సంక్రమణ
1870 లో అప్పటి బరోడా మహారాజా సర్ ఖండేరావ్ గైక్వాడ్ మరణించాడు. అతని సోదరుడు మలహర్ రావ్ కి సింహాసనం దక్కుతుందని అందరూ అనుకున్నారు. కానీ మలహర్ రావు అప్పటికే అవినీతిపరుడిగా పేరు పడ్డాడు. అంతేకాక ఒకసారి సోదరునిపై హత్యాయత్నంలో జైలు శిక్ష కూడా ఎదుర్కొన్నాడు. ఖండేరావు భార్య మహారాణి జమ్నాబాయి అప్పటికీ గర్భంతో ఉంది. ఆమె కడుపులో ఉన్న బిడ్డ లింగ నిర్ధారణ జరిగే వరకు అధికార మార్పిడి నిలిపి ఉంచారు. ఆమె కడుపులో ఉన్నది ఆడబిడ్డ అని తేలింది. జులై 5, 1871 లో ఆమె పుట్టిన తర్వాత మలహర్ రావు సింహాసనాన్ని అలంకరించాడు.

మలహర్ రావు ఖజానాలో ధనాన్ని ఇష్టానుసారం ఖర్చు పెట్టి దాన్ని దాదాపు ఖాళీ చేశాడు. వాటికి ఒక ఉదాహరణ, అతను పూర్తి బంగారంతో కూడిన రెండు క్యానన్లు, ముత్యాలతో కూడిన తివాచీ లాంటివి కొనుగోలు చేశాడు. మలహర్ రావు క్రూరమైన, బాధ్యతా రహిత పాలన, అప్పటి ఆంగ్ల సైన్యాధికారి రాబర్ట్ ఫేర్ చెవిన పడ్డాయి. మలహర్ రావ్ దానితో ఆగక, తాను చేసిన తప్పులు కప్పిపుచ్చేందుకు రాబర్ట్ ఫేర్ కి ఆర్సెనిక్ విషం కలిపిన ఆహారాన్ని ఇచ్చి చంపాలని చూశాడు. అప్పటి భారతదేశపు సెక్రటరీ లార్డ్ సేలిస్బరీ ఆజ్ఞలు అనుసరించి ఏప్రిల్ 10, 1875 న ఆయన్ను అధికారం నుంచి దించివేసి, మద్రాసుకు బహిష్కరించారు. అతను 1882 లో అక్కడే అనామకంగా మరణించాడు.

## సింహాసనం అధిష్టించడం
బరోడా సంస్థాన సింహాసనం ఖాళీ కావడంతో మహారాణి జమ్నాబాయి రాజవంశస్థులందరినీ వారి పుత్ర సంతానాలతో రాజభవనానికి ఆహ్వానించి వారిలో నుంచి వారసుడిని ఎంపిక చేయాలనుకుంది. అలా వచ్చిన కుటుంబాలలో కాశీ రావు, అతని ముగ్గురు కొడుకులు ఆనంద రావు (1857 - 1917), గోపాల్ రావు (1863 - 1939), సంపత్ రావు (1865 - 1934) కుటుంబం ఒకటి. వీరు కావ్లానా అనే ప్రదేశం నుంచి సుమారు 600 కి.మీ దూరంలో ఉన్న బరోడాకు కాలినడకన వచ్చారు. ఈ ముగ్గురినీ రాజ ప్రతినిథులు మీరు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చారు అని అడుగగా గోపాల్ రావు ధైర్యంగా, *నేను ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించడానికే వచ్చాను* అని చెప్పినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది.

ఆంగ్లేయులు గోపాల్ రావును వారసుడిగా ఎంపిక చేశారు. జమ్నాబాయి ఆయనను 1875 మే 27న దత్తత తీసుకుంది. ఆయనకు శాయాజీరావ్ అనే కొత్త పేరు పెట్టారు. శాయాజీరావ్ 1875 జూన్ 16 న బరోడా సంస్థాన సింహాసనం మీద కూర్చున్నాడు. కానీ మైనర్ కావడం వలన వయసుకు వచ్చేదాకా రీజెన్సీ కౌన్సిల్ నియంత్రణ కింద పరిపాలించాడు. 1881 డిసెంబరు 28 నాటికి ఆయనకు పూర్తి స్థాయి అధికారాలు వచ్చాయి. ఆయన మైనరుగా ఉండాగా రాజా సర్ టి. మాధవ రావు ఆయనకు పరిపాలనలో మెళకువలు నేర్పించాడు. ఆయన శిక్షణలో శాయాజీరావు ముందుచూపు, ప్రజాక్షేమం లాంటి విషయాల్లో ఆరితేరాడు. అదే సమయంలో మలహర్ రావు వల్ల ఏర్పడ్డ గందరగోళ పరిస్థితులను మాధవరావ్ చక్కదిద్దాడు.

## పాలన, ఆధునిక మార్గం
పరిపాలన పగ్గాలు చేతికి రాగానే ఆయన చేపట్టిన మొదటి పనులు తన రాజ్యంలోని ప్రజలందరికీ చక్కటి విద్యనందించడం, వెనుకబడిన వారిని, అణిచివేతకు గురైన వారిని ఆదుకోవడం, న్యాయపరమైన, వ్యవసాయపరమైన, సామాజిక సంస్కరణలు తీసుకురావడం. ఈయన బరోడా వస్త్ర పరిశ్రమ అభివృద్ధిలో కీలకపాత్ర పోషించాడు.

## విద్య, గ్రంథాలయాల అభివృద్ధి
శాయాజీ రావు  తమ ప్రజలలో చదువురానివారు, జ్ఞానశూన్యులు ఉండగూడదనే అభిప్రాయంతో సంస్థానంలో విద్యాభివృద్ధిని గురించి  శ్రద్ధగా పనిచేశారు. 3 చదరపు మైళ్ళకొక పాఠశాల చొప్పున 8,164 చ. మైళ్ళు విస్తీర్ణంగల బరోడా సంస్థానంలో 2,500 పాఠశాలలుండేవి. గ్రంథాలయ ఉద్యమంలో ఈయన ఆదర్శపురుషుడు. హిందూ దేశములో ఆధునిక గ్రంథాలయోద్యమానికి ఈయన బాటలు వేశాడు.

## మూలాలు

వర్గం:భారతీయ రాజులు