కామరూప

**కామరూప** (**ప్రాగ్జ్యోతిష**, **ప్రాగ్జ్యోతిష-కామరూప** అని కూడా పిలుస్తారు), భారత ఉపఖండంలో ప్రాచీన కాలంలోని ఒక ప్రారంభ రాష్ట్రం. ఇది (దవాకతో పాటు) అస్సాం తొలి చారిత్రక రాజ్యం. కామరూప పదం మొదటిసారిగా సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ శాసనంలో కనిపించింది, అంతకు ముందు ఈ పదం ఉనికి గురించి ఎలాంటి ప్రస్తావన లేదు.
కామరూప క్రీ.శ 350 నుండి 1140 వరకు కొనసాగినప్పటికీ, 5వ శతాబ్దంలో దవాక కామరూపలో విలీనమైంది. ప్రస్తుత గౌహతి, ఉత్తర గౌహతి, తేజ్‌పూర్ రాజధానులుగా మూడు రాజవంశాలు పాలించాయి. అత్యున్నత దశలో కామరూప మొత్తం బ్రహ్మపుత్ర లోయ, ఉత్తర బెంగాల్, భూటాన్, బంగ్లాదేశ్ ఉత్తర భాగాలను, కొన్నిసార్లు ప్రస్తుత పశ్చిమ బెంగాల్, బీహార్, సిల్హెట్ ప్రాంతాలను ఆక్రమించింది.

12వ శతాబ్దం నాటికి ఈ చారిత్రక రాజ్యం కనుమరుగై చిన్న రాజకీయ సంస్థలుగా మారినప్పటికీ, కామరూప భావన కొనసాగింది, ప్రాచీన, మధ్యయుగ చరిత్రకారులు ఈ రాజ్యంలోని ఒక భాగాన్ని కామరూప్ అని పిలవడం కొనసాగించారు.  16వ శతాబ్దంలో అహోమ్ రాజ్యం ప్రాముఖ్యత సంతరించుకుని ప్రాచీన కామరూప రాజ్య వారసత్వాన్ని స్వీకరించి, తమ రాజ్యాన్ని కరతోయ నది వరకు విస్తరించాలని ఆశించింది.

## పదవ్యుత్పత్తి
రాజ్యాన్ని సూచించడానికి *కామరూప* అనే పేరును మొదటిసారిగా 4వ శతాబ్దంలో ఉపయోగించారు, అప్పుడు సముద్రగుప్తుని స్తంభ శాసనం దీనిని సరిహద్దు రాజ్యంగా పేర్కొంది. *[[మహాభారతం]]*, *[[రామాయణం]]* ఇతిహాసాలలో, తొలి, మలి వేద, బౌద్ధ, జైన సాహిత్యాలలో కామరూప ప్రస్తావన లేదు, రాజ్యంగా దీని ఉనికి గురించి ఎలాంటి వివరణ లేదు. కామరూప పేరుకు వివరణ మొదటిసారిగా 10వ శతాబ్దపు కాళికా పురాణంలో, పేరును ఉపయోగించిన ఆరు శతాబ్దాల తర్వాత, కామదేవుడు (*కామ*) తన రూపాన్ని (*రూప*) తిరిగి పొందిన రాజ్యంగా ఉద్భవించింది.

మరోవైపు, *ప్రాగ్జ్యోతిష* పేరు ఇతిహాసాలలో ప్రస్తావించబడింది, అయితే భాస్కరవర్మన్ తన రాజ్యాన్ని ఇతిహాసాలలోని ప్రాగ్జ్యోతిషంతో అనుసంధానించి, తన వంశాన్ని భగదత్తుడు, నరకులకు ఆపాదించిన 7వ శతాబ్దం వరకు ఇది కామరూప రాజ్యంతో సంబంధం కలిగి లేదు.  9వ శతాబ్దంలో, *ప్రాగ్జ్యోతిషపుర* అనేది *కామరూప*ను జయించిన తర్వాత నరకుడు పాలించిన పౌరాణిక నగరంగా పేరుపొందింది.

## చరిత్ర
### పూర్వాంగాలు
క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ శతాబ్దం నుండి నాల్గవ శతాబ్దం వరకు పదిహేను మహాజనపదాల జాబితాలో "కామరూప" చేర్చబడలేదు; అశోకుడి శాసనాలు (క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం)లో కూడా దీని ప్రస్తావన లేదు. "కామరూప" అనే పదం మొదటిసారిగా సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో కనిపిస్తుంది. క్రీ.పూ 5వ నుండి 2వ శతాబ్దంలో, చారిత్రక ఆధారాలు కామరూపకు బదులుగా లౌహిత్య అనే ప్రాంతం ఉనికిని పేర్కొన్నాయి, ఆ కాలంలో ఈ ప్రాంతంలో బ్రాహ్మణ ప్రభావం లేకపోవచ్చని సూచిస్తుంది.

క్రీ.పూ 3వ-2వ శతాబ్దపు *బౌధాయన ధర్మసూత్రం* అంగ (తూర్పు బీహార్), మగధ (దక్షిణ బీహార్), పుండ్ర (ఉత్తర బెంగాల్), వంగ (తూర్పు, దక్షిణ బెంగాల్) ప్రాంతాలను పేర్కొంది, ఈ ప్రాంతాలను సందర్శించిన తర్వాత బ్రాహ్మణుడు శుద్ధి చేసుకోవాలని నిర్దేశిస్తుంది. అటువంటి గ్రంథాలలో కామరూప ప్రస్తావన లేకపోవడం, క్రీ.పూ మొదటి సహస్రాబ్ది ద్వితీయార్థంలో ఈ ప్రాంతం బ్రాహ్మణ సంస్కృతి పరిధికి, గుర్తింపునకు వెలుపల ఉందని సూచిస్తుంది.

తొలి కాలపు ప్రస్తావనలు *పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ* (1వ శతాబ్దం), టోలెమీ రాసిన జియోగ్రాఫియా (2వ శతాబ్దం) నుండి వచ్చాయి, ఇవి కిరాత జనాభా ఆధారంగా ఈ ప్రాంతాన్ని *కిర్హాడియా* అని పిలిచాయి. అర్థశాస్త్రం (క్రీస్తు శకపు తొలి శతాబ్దాలు) "లౌహిత్య"ను ప్రస్తావిస్తుంది, దీనిని తరువాతి వ్యాఖ్యాత బ్రహ్మపుత్ర లోయగా గుర్తించారు. ఈ తొలి ప్రస్తావనలు ఒక గిరిజన ప్రాంత ఆర్థిక కార్యకలాపాల గురించి మాట్లాడతాయి, వారు ఏ రాష్ట్రం గురించి ప్రస్తావించలేదు.

రాజ్యం గురించి తొలి ప్రస్తావన 4వ శతాబ్దపు సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ శాసనం నుండి వచ్చింది, ఇది కామరూప, దవాక రాజులను సరిహద్దు పాలకులు (*ప్రత్యంత నృపతి*) అని పిలుస్తుంది. అస్సాం, ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్లోని వివిధ ప్రదేశాలలో కామరూప పాలకులు వదిలిపెట్టిన కామరూప శాసనాల సముదాయం ముఖ్యమైన సమాచార వనరులు. అయినప్పటికీ, స్థానిక గ్రాంట్లు కామరూప పేరును పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి; బదులుగా వారు ప్రాగ్జ్యోతిష పేరును ఉపయోగిస్తారు, రాజులను *ప్రాగ్జ్యోతిషాధిపతి* అని పిలుస్తారు.

సంస్కృతంలో వ్రాయబడిన, బహుశా భూమి మంజూరు అయి ఉండవచ్చని భావిస్తున్న అసంపూర్ణ నగజరి-ఖనికర్గావ్ శిలాశాసనం సుమారు 5వ శతాబ్దానికి చెందినది. ఇది అస్సాంలోని గోలాఘాట్ జిల్లాలోని సరుపాథర్లో కనుగొనబడింది. సంస్కృతీకరణ తూర్పు ప్రాంతానికి చాలా వేగంగా వ్యాపించిందనే ఆలోచనకు ఇది మద్దతు ఇస్తుంది. ఈ కాలం వర్మన్ రాజవంశం కాలాన్ని పోలి ఉన్నప్పటికీ, ఈ శాసనం గ్రాంట్‌ను జారీ చేసిన రాష్ట్ర ఏర్పాటును గుర్తించలేదు; వర్మన్ రాజవంశం దీనికి కారణం కాకపోవచ్చు. "నాల్గవ శతాబ్దం నాటికి లేదా అంతకు ముందు ఈశాన్య భారతదేశంలోని వివిధ ఉప-ప్రాంతీయ స్థాయిలలో అనేక ఏకకాల రాజకీయ శక్తుల ఉనికిని" ఒకరు పూర్తిగా తోసిపుచ్చలేరు. నిజానికి, దోయాంగ్ ధనసిరి లోయలోని పురావస్తు ఆవిష్కరణలు ఈ ప్రాంతంలో ప్రారంభ రాష్ట్ర ఆవిర్భావం రెండవ శతాబ్దానికి ముందే ప్రారంభమై ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి.

### సరిహద్దులు

కాలక్రమంలో, కామరూప సరిహద్దులు మారుతూ వచ్చాయి.  అయినప్పటికీ, కామరూప సాంప్రదాయ సరిహద్దుగా పండితులు పశ్చిమాన కరతోయ నది, తూర్పున సదియా, బంగ్లాదేశ్‌లోని ఢాకా, మైమెన్‌సింగ్ జిల్లాల మధ్య దక్షిణాన, ఉత్తరాన కాంచన్‌జంగాను పరిగణిస్తారు. సాంప్రదాయ సరిహద్దులు గ్రంథ సంబంధిత సూచనల నుండి తీసుకోబడ్డాయి, వాటిలో రెండు సమకాలీనమైనవి—హుయాన్ త్సాంగ్ (7వ శతాబ్దం), కాళికా పురాణం (10వ శతాబ్దం)—, ఒక మలి మధ్యయుగ మూలం యోగిని తంత్రం (16వ శతాబ్దం) అయినప్పటికీ ఈ వాదనలలో దేనికీ శాసనపరమైన ఆధారాలు లేవు.  ఈ సూచనల ఆధారంగా కామరూప మొత్తం బ్రహ్మపుత్ర లోయ, ఈశాన్య భారతదేశం అంతటా విస్తరించిందని, వివిధ సమయాల్లో ప్రస్తుత భూటాన్, బంగ్లాదేశ్, నేపాల్ ప్రాంతాలను కలిగి ఉందని భావిస్తున్నారు.

#### అంతర్గత విభాగాలు
కామరూప సజాతీయ ఏకీకృత సంస్థగా పరిగణించబడలేదు. కాళికా పురాణం గౌహతి సమీపంలోని *లలితకాంత* వద్ద రెండవ తూర్పు పరిమితిని పేర్కొంది. దీని అర్థం కామరూపలో కరతోయ, లలితకాంత మధ్య ఉన్న ప్రాంతం స్థిర జీవనం సాధారణంగా ఉన్న ప్రాంతం, తూర్పు ప్రాంతం స్థిరనివాసం లేని సమాజానికి చెందిన ప్రాంతం అని షిన్ (2018) వ్యాఖ్యానించారు. ఈ అంతర్గత విభాగాలు దేవతల నివాసాలైన *పీఠాల* పరంగా అర్థం చేసుకోబడ్డాయి.

ప్రాంతమంతటా చెల్లాచెదురుగా ఉన్న వివిధ శాసన రికార్డులు రాజ్యం పరిమాణాన్ని అంచనా వేయడానికి ఉపయోగించబడతాయి. 13వ శతాబ్దం నాటికి రాజ్యం పూర్తిగా చిన్న రాజ్యాలుగా విడిపోయిందని భావిస్తున్నారు.

### రాజకీయ చరిత్ర

కామరూప, సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ శిలాస్తంభంపై సరిహద్దు రాజ్యంగా మొదట పేర్కొనబడింది, 4వ శతాబ్దంలో ప్రస్తుత గౌహతి చుట్టూ గుప్త సామ్రాజ్యానికి అనుబంధంగా, సార్వభౌమ మిత్రదేశంగా ప్రారంభమైంది:

ఇది ప్రస్తుత నాగావ్ జిల్లాలోని కపిలి నది లోయలో కామరూపకు తూర్పున ఉన్న రాజ్యమైన దవాకతో పాటు ప్రస్తావించబడింది, అయితే తరువాతి చారిత్రక రికార్డులలో ఇది మళ్లీ స్వతంత్ర రాజకీయ సంస్థగా ఎక్కడా ప్రస్తావించబడలేదు. కామరూప, బహుశా అటువంటి అనేక రాష్ట్ర నిర్మాణాలలో ఒకటి, మొత్తం బ్రహ్మపుత్ర లోయ, దాని ఆవల ప్రాంతాలను కలుపుకొని ప్రాదేశికంగా విస్తరించింది. గుప్త సామ్రాజ్యం బలహీనపడుతున్న కొద్దీ, స్థానిక మూలాలకు చెందిన వర్మన్‌లు అశ్వమేధ యాగాలు చేయడం ద్వారా రాజకీయంగా, పాక్షిక-దైవిక మూలాలను పేర్కొనడం ద్వారా సాంస్కృతికంగా తమను తాము దృఢపరచుకోవడం ప్రారంభించారు.  భాస్కరవర్మన్ పాలనలో కామరూప రాజకీయంగా అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది, రాక్షసుడైన నరకాసురుని నుండి వర్మన్‌ల వంశపారంపర్యత స్థిరమైన సంప్రదాయంగా మారింది.  మరో స్థానిక పాలకులైన మ్లేచ్ఛ రాజవంశం, వారి తర్వాత వచ్చిన పాల రాజవంశం కూడా నరకాసురుని వంశస్థులమని చెప్పుకోవడం ద్వారా రాజకీయ చట్టబద్ధతను నొక్కిచెప్పాయి.

#### వర్మన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 350 – 650)

పుష్యవర్మన్ (350-374) తన రాజ్యం లోపల, బయట ఉన్న అనేక మంది శత్రువులతో పోరాడటం ద్వారా వర్మన్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు; అయితే సముద్రగుప్తుని పేరు మీదుగా నామకరణం చేయబడిన అతని కుమారుడు సముద్రవర్మన్‌ను (374-398) చాలా మంది స్థానిక పాలకులు అధిపతిగా అంగీకరించారు. అయినప్పటికీ, తదుపరి రాజులు రాజ్యాన్ని స్థిరీకరించడానికి, విస్తరించడానికి తమ ప్రయత్నాలను కొనసాగించారు. కళ్యాణవర్మన్ (422-446) దవాకను, మహేంద్రవర్మన్ (470-494) తూర్పు ప్రాంతాలను ఆక్రమించారు. నారాయణవర్మ (494-518), అతని కుమారుడు భూతివర్మన్ (518-542) *[[అశ్వమేధ యాగం|అశ్వమేధ]]* యాగం చేశారు; భాస్కరవర్మన్‌కు చెందిన నిధన్‌పూర్ శాసనం పేర్కొన్నట్లుగా, ఈ విస్తరణలలో ప్రస్తుత సిల్హెట్ డివిజన్‌గా గుర్తించబడిన చంద్రపురి *విషయ* ప్రాంతం కూడా ఉంది. ఈ విధంగా, పుష్యవర్మన్ స్థాపించిన చిన్న కానీ శక్తివంతమైన రాజ్యం అనేక తరాల రాజుల కాలంలో అంచెలంచెలుగా పెరిగింది, ప్రక్కనే ఉన్న బహుశా చిన్న రాజ్యాలను, బంగ్లాదేశ్‌లోని భాగాలను కలుపుకోవడానికి విస్తరించింది.

భూతివర్మన్ పాలన ప్రారంభం వరకు జరిగిన ప్రాథమిక విస్తరణ తర్వాత, రాజ్యం మాల్వాకు చెందిన యశోధర్మన్ (525-535) దాడికి గురైంది, ఇది పశ్చిమ దేశాల నుండి జరిగిన మొదటి పెద్ద దాడి. రాజ్యంపై ఈ దండయాత్ర ప్రభావం ఏమిటో అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ; భూతివర్మన్ మనవడు స్థితవర్మన్ (566-590) కర్ణసువర్ణలోని గౌడ రాజ్యంపై విజయాలు సాధించడం, రెండు అశ్వమేధ యాగాలు చేయడం కామరూప రాజ్యం దాదాపు పూర్తిగా కోలుకుందని సూచిస్తుంది. అతని కుమారుడు సుస్థితవర్మన్ (590-600) తూర్పు మాల్వాకు చెందిన మహాసేనగుప్తుని దాడికి గురయ్యాడు. పదే పదే జరిగిన ఈ దండయాత్రలు బెంగాల్‌లోని గౌర్ రాజులకు (తూర్పు మాల్వా రాజులతో పొత్తు పెట్టుకున్నవారు) వ్యతిరేకంగా కామరూప రాజులను (మౌఖరీలతో పొత్తు పెట్టుకున్నవారు) నిలబెట్టిన పొత్తుల వ్యవస్థ ఫలితంగా జరిగాయి. గౌర్ దండయాత్ర జరుగుతుండగా సుస్థితవర్మన్ మరణించాడు, అతని ఇద్దరు కుమారులు సుప్రతిష్ఠితవర్మన్, భాస్కరవర్మన్ ఏనుగుల దళంతో పోరాడి పట్టుబడగా గౌర్‌కు తీసుకువెళ్లబడ్డారు. విధేయతకు సంబంధించిన వాగ్దానం కారణంగా వారు తమ రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందగలిగారు. సుప్రతిష్ఠితవర్మన్ పాలన 595-600గా ఇవ్వబడింది, ఇది చాలా తక్కువ కాలం, చివరలో అతను వారసుడు లేకుండా మరణించాడు.

సుప్రతిష్ఠితవర్మన్ తర్వాత అతని సోదరుడు భాస్కరవర్మన్ (600-650) అధికారంలోకి వచ్చాడు, అతను తన రాజ్యాన్ని మార్చడంలో, తనను బందీగా తీసుకున్న రాజ్యంపై దండెత్తడంలో విజయం సాధించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ వర్మన్ రాజు. గౌర్‌కు చెందిన శశాంకుని చేత మునుపటి రాజు, అతని సోదరుడు హత్యకు గురైన తర్వాత 606లో థానేసర్ రాజు సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు భాస్కరవర్మన్ హర్షవర్ధనుడితో పొత్తు పెట్టుకునేంతగా బలపడ్డాడు. చివరకు హర్షవర్ధనుడు రాజు లేని మౌఖరి రాజ్యాన్ని తన అధీనంలోకి తీసుకుని తన రాజధానిని కనౌజ్‌కు మార్చాడు. హర్షవర్ధనుడు, భాస్కరవర్మన్ మధ్య ఉన్న పొత్తు శశాంకుడిని ఇరువైపులా కుదించి అతని రాజ్యాన్ని తగ్గించింది, అయితే ఈ పొత్తు అతని పూర్తి ఓటమికి దారితీసిందా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది. అయినప్పటికీ, ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్‌లోని సిల్హెట్ ప్రాంతంలో స్థావరం కోసం భూతివర్మన్ గతంలో జారీ చేసిన గ్రాంట్‌ను భర్తీ చేయడానికి భాస్కరవర్మన్ గౌర్ రాజధాని కర్ణసువర్ణ (ప్రస్తుత ముర్షిదాబాద్, పశ్చిమ బెంగాల్) లోని తన విజయ శిబిరం నుండి నిధన్‌పూర్ రాగిరేకు శాసనాన్ని జారీ చేశాడు.

#### మ్లేచ్ఛ రాజవంశం (క్రీ.శ. 655 – 900)

వారసుడు లేకుండా భాస్కరవర్మన్ మరణం తర్వాత, రాజకీయ గందరగోళం ఏర్పడిన కాలం అనంతరం, రాజ్యం సాలస్థంభ (పాలన 655-670) చేతుల్లోకి వెళ్ళింది, అతను బహుశా మాజీ స్థానిక గవర్నర్ కావచ్చు, *[[మ్లేచ్చ|మ్లేచ్ఛులు]]*గా సూచించబడే ఆదిమవాసుల సమూహానికి చెందినవాడు. ఈ రాజవంశం మునుపటి వర్మన్ రాజవంశానికి ఎటువంటి సంబంధం లేనప్పటికీ, నరక రాజవంశం నుండి ఉద్భవించినట్లు పేర్కొంది.

మ్లేచ్ఛ రాజవంశ రాజధాని హరుప్పేశ్వర వద్ద స్థాపించబడింది, ఇప్పుడు దీనిని తేజ్‌పూర్ సమీపంలోని ఆధునిక దహ్ పర్బతియాగా గుర్తించారు. ఈ కాలంలో రాజ్యం ఫ్యూడల్ లక్షణాలను సంతరించుకుంది, రాజు, *మహాసామంత*, *సామంత* బిరుదులు కలిగిన అధీన పాలకుల మధ్య రాజకీయ అధికారం పంపిణీ చేయబడింది, వీరు గణనీయమైన స్వయంప్రతిపత్తిని అనుభవించారు. ఈ రాజవంశపు చివరి పాలకుడు త్యాగసింహుడు (పాలన 890-900).

#### పాల రాజవంశం (క్రీ.శ. 900 – 1100)
వారసుడు లేకుండా త్యాగసింహ మరణించిన తర్వాత, పాలక అధిపతులు భౌమ కుటుంబానికి చెందిన బ్రహ్మ పాలను (పాలన 900-920) రాజుగా ఎన్నుకున్నారు—ఇది బెంగాల్ పాల సామ్రాజ్యానికి చెందిన గోపాల I ఎన్నికైన విధానానికి సమానంగా ఉంటుంది. ఈ రాజవంశపు అసలు రాజధాని హడపేశ్వర, తరువాత దీనిని రత్న పాల (పాలన 920-960) ద్వారా ఆధునిక గౌహతి సమీపంలోని దుర్జయకు మార్చారు. రాజవంశపు అత్యంత ప్రముఖ పాలకుడు ధర్మ పాల (పాలన 1035-1060), అతను తన రాజధానిని కామరూపనగర వద్ద స్థాపించాడు, ఇది ఇప్పుడు ఉత్తర గౌహతిగా గుర్తించబడింది. ఈ పరంపరలో చివరి పాలకుడు జయ పాల (పాలన 1075-1100).

ఈ కాలంలో కామరూప విదేశీ దండయాత్రలను ఎదుర్కొంది, బెంగాల్ పాల సామ్రాజ్యానికి చెందిన రామపాల పశ్చిమ భూభాగాలను ఆక్రమించాడు.

### కామరూప విచ్ఛిన్నం, ముగింపు
;పశ్చిమ కామరూప
:రామపాలుడు ఎక్కువ కాలం నియంత్రణలో ఉంచుకోలేకపోయాడు, టింగ్యదేవ (1110-1126) కొంతకాలం పశ్చిమ కామరూపను స్వతంత్రంగా పరిపాలించాడు. అతని కుమారుడు కుమారపాల టింగ్యదేవపైకి వైద్యదేవుడిని పంపాడు, అతను కామరూప్ ప్రాంతంలోని హంష్‌కొంచి వద్ద తనను తాను ప్రతిష్టించుకున్నాడు. వైద్యదేవుడు కుమారపాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించినప్పటికీ, అతను పూర్వపు కామరూప రాజుల ఏనుగు ముద్ర కింద గ్రాంట్లు జారీ చేస్తూ, *మహారాజాధిరాజ* అనే బిరుదును ధరిస్తూ, కామరూప రాజుల వలె వ్యవహరించాడు, అయితే అతను కామరూప రాజుల వలె తనను తాను *ప్రాగ్జ్యోతిషాధిపతి* అని పిలుచుకోలేదు. అతను కామరూప్, గోల్‌పరా, ఉత్తర బెంగాల్‌లలో కొంత భాగాన్ని నియంత్రించాడు కానీ చివరి కామరూప రాజుల స్థానమైన కామరూపనగరాన్ని కాదు.

;మధ్య కామరూప
:కామరూప రాజ్యం క్షీణించడంతో, బ్రహ్మపుత్ర నది ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న కామరూప్, దర్రాంగ్, సోనిత్‌పూర్ జిల్లాల భాగాలు భాస్కర అనే వ్యక్తి ఆధీనంలోకి వచ్చాయని అంచనా వేయబడింది. ఒకే శాసనం (1185) చంద్ర రాజవంశంగా పిలువబడే నలుగురు పాలకుల జాబితాను ఇస్తుంది—భాస్కర, రాయరిదేవ, ఉదయకర్ణ, వల్లభదేవ—వీరి పాలన 1120-1200గా నిర్ణయించబడింది.

;దక్షిణ కామరూప
:సిల్హెట్ ప్రాంతంలో ఖరబానా, గోకులదేవ, నారాయణ, కేశవదేవ అనే పాలకులు ఉద్భవించారు.

;కామరూప ప్రాంతం
:కామరూప ప్రాంతం బ్రహ్మపుత్ర దక్షిణ ఒడ్డుకు పరిమితం చేయబడింది, అధికార కేంద్రం ఇప్పటికీ కామరూపనగరం వద్దే ఉంది, ముగ్గురు పాలకులు దీనితో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు: పృథు, సముద్రపాల, సంధ్య.

:1206లో టర్కో ఆఫ్ఘన్ పాలకుడు భక్తియార్ ఖల్జీ టిబెట్‌పై దండెత్తడానికి కామరూప గుండా వెళ్ళాడు, ఇది విపత్తుతో ముగిసింది, ఇది అనేక టర్కో-ఆఫ్ఘన్ దండయాత్రలలో మొదటిది. ఈ సమయంలో కామరూప పాలకుడు రాజా పృథు (మరణం 1228, తబాకత్-ఇ నసిరిలో బ్రిటు అని పిలుస్తారు), ఇతనిని క్రీ.శ 1232 నాటి గాచ్తాల్ శాసనంలో పేర్కొన్న చంద్ర రాజవంశానికి చెందిన వల్లభదేవుని కుమారుడు విశ్వసుందరుడిగా కొన్నిసార్లు గుర్తిస్తారు. పృథు గౌడ పాలకుడు గియాసుద్దీన్ ఇవాజ్ షా దండయాత్రలను (1226-27) ఎదుర్కొన్నాడు. అతడు నసిరుద్దీన్ మహ్మద్ నుండి రక్షించడానికి తిరిగి తన రాజధానికి వెళ్ళాడు కానీ 1228లో ఓడిపోయి, బందీగా పట్టుబడి చంపబడ్డాడు. నసిరుద్దీన్ ఒక సామంతుడైన రాజును నియమించాడు కానీ 1229లో అతని మరణం తర్వాత కామరూప నియంత్రణ స్థానిక పాలకుల చేతుల్లోకి వెళ్ళింది.

#### కమత ఆరంభం
స్థానిక పాలకుల నుండి కామరూపనగరాన్ని (చివరి పాల రాజుల స్థానం) రాజధానిగా చేసుకుని సంధ్య (సుమారు 1250-1270) అనే బలమైన పాలకుడు ఉద్భవించాడు. ఢిల్లీ పాలకుల తరపున గౌర్‌కు గవర్నర్‌గా ఉన్న మాలిక్ ఇక్తియారుద్దీన్ ఇయుజ్బాక్, 1257లో సంధ్య రాజ్యంపై దండయాత్రకు ప్రయత్నించాడు; అదే సంవత్సరంలో వచ్చిన వసంతకాల వరదల సహాయంతో సంధ్య సుల్తాన్‌ను బంధించి చంపాడు. ఈ దాడి తర్వాత, సంధ్య తన రాజధానిని కామరూపనగరం నుండి కమతాపూర్ (ఉత్తర బెంగాల్)కు మార్చాడు, కొత్త రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు, దీనిని కమత అని పిలుస్తారు.

ఆ సమయంలో, పశ్చిమ కామరూప కోచ్, మెచ్ ప్రజల ప్రాంతంగా ఉండేది. మునుపటి కామరూపలోని ఇతర భాగాలలో కచారి రాజ్యం (మధ్య అస్సాం, దక్షిణ ఒడ్డు), బరో భుయాన్స్ (మధ్య అస్సాం, ఉత్తర ఒడ్డు), చుటియా రాజ్యం (తూర్పు) ఆవిర్భవిస్తున్నాయి. తరువాత బలమైన, స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించిన అహోమ్స్, 1228లో కచారి, చుటియా రాజ్యాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతంలో తమ రాజ్య నిర్మాణాలను ప్రారంభించారు.

## పరిపాలన
రాజ్య నిర్మాణాల పరిధిని కామరూప రాజులు వదిలిపెట్టిన అనేక కామరూప శాసనాల నుండి, హుయాన్ త్సాంగ్ వంటి ప్రయాణికులు వదిలిపెట్టిన నివేదికల నుండి సేకరించవచ్చు. పరిపాలన శాస్త్రీయ రాజ్య సప్తాంగ నిర్మాణాన్ని అనుసరించింది.

**రాజులు, దర్బారులు**: రాజు దైవిక మూలానికి చెందినవాడిగా పరిగణించబడ్డాడు. వారసత్వం పెద్దరికం ఆధారంగా ఉండేది, అయితే రెండు ప్రధాన విరామాలు వేర్వేరు రాజవంశాలకు దారితీశాయి. రెండవదానిలో, మునుపటి రాజు వారసుడిని వదలకుండా మరణించిన తర్వాత రాజ్య ఉన్నతాధికారులు బ్రహ్మపాలను రాజుగా ఎన్నుకున్నారు. రాజ దర్బారులో *రాజగురువు*, కవులు, పండితులు, వైద్యులు ఉండేవారు. వేర్వేరు శాసన రికార్డులు వేర్వేరు ప్యాలెస్ అధికారులను పేర్కొన్నాయి: *మహావరదపతి*, *మహాప్రతీహర*, *మహల్లకప్రౌఢిక* మొదలైనవారు.

**మంత్రి మండలి**: రాజుకు మంత్రుల మండలి (*మంత్రిపరిషత్*) సలహా ఇచ్చేది, భాస్కరవర్మన్ తన మంత్రులతో జరిపిన సమావేశాన్ని హుయాన్ త్సాంగ్ ప్రస్తావించాడు. కమౌలీ గ్రాంట్ ప్రకారం, ఈ పదవులను బ్రాహ్మణులు భర్తీ చేసేవారు, ఇవి వంశపారంపర్యంగా వచ్చాయి. రాజ్య విధులు ప్రత్యేకించబడ్డాయి, వేర్వేరు విభాగాలు చూసుకోవడానికి వేర్వేరు అధికారుల బృందాలు ఉన్నాయి.

**ఆదాయం**: భూమి శిస్తు (*కర*) ప్రత్యేక పన్ను వసూలు చేసేవారు సాగుదారుల నుండి వసూలు చేసేవారు. తాము సాగు చేసే భూములపై యాజమాన్య హక్కులు లేని సాగుదారులు *ఉపరికరం* చెల్లించేవారు. పడవలు నడిపే వ్యాపారుల నుండి సుంకాలు (*శుల్కం*) టోల్ వసూలు చేసేవారి ద్వారా వసూలు చేయబడ్డాయి. రాగి గనుల (*కమలకర*) పై రాజ్యం గుత్తాధిపత్యాన్ని కొనసాగించింది. అధికారులు (*భాండగారాధికృత*, *కోష్ఠగారిక*) ద్వారా రాజ్యం తన దుకాణాలను, ఖజానాను నిర్వహించింది.

**గ్రాంట్లు**: రాజు అప్పుడప్పుడు బ్రాహ్మణులకు గ్రాంట్లు (*బ్రహ్మదేయ*) ఇచ్చేవాడు, ఇందులో సాధారణంగా గ్రామాలు, నీటి వనరులు, బంజరు భూములు మొదలైనవి (*అగ్రహారాలు*) ఉండేవి. ఇటువంటి గ్రాంట్లు గ్రహీతకు ఆదాయాన్ని వసూలు చేసే హక్కును, తనకంటూ ఏ సాధారణ పన్ను నుండి అయినా విముక్తి పొందే హక్కును, ఇతర వేధింపుల నుండి రోగనిరోధక శక్తిని ప్రసాదించాయి. వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని స్థాపించే ఉద్దేశ్యంతో, బ్రాహ్మణులు కొన్నిసార్లు ఉత్తర భారతదేశం నుండి తీసుకురాబడ్డారు. అయినప్పటికీ, దానగ్రహీతల ఉనికి భూస్వామ్య వర్గం ఉనికిని సూచిస్తుంది. దేవాలయాలు, మత సంస్థలకు ఇచ్చిన గ్రాంట్లను వరుసగా *ధర్మోత్తర*, *దేవోత్తర* అని పిలిచేవారు.

**భూ సర్వే**: భూమిని సర్వే చేసి వర్గీకరించారు. వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూములను (*క్షేత్ర*) వ్యక్తులు లేదా కుటుంబాలు కలిగి ఉండేవి, బంజరు భూములు (*ఖిలా*), అడవులను సమిష్టిగా నిర్వహించేవారు. పన్ను విధించబడని *భూచ్ఛిద్రన్యాయ* అని పిలువబడే భూములు కూడా ఉండేవి.

**పరిపాలనా విభాగాలు**: మొత్తం రాజ్యం పరిపాలనా విభాగాల శ్రేణిగా విభజించబడింది. అత్యధికం నుండి అత్యల్పం వరకు, అవి *భుక్తి*, *మండల*, *[[విషయం (పరిపాలన)|విషయ]]*, *పుర* (పట్టణాలు), *అగ్రహారం* (గ్రామాల సమూహం), *గ్రామ* (గ్రామం). ఈ విభాగాలను *రాజన్య*, *రాజవల్లభ*, *విషయపతి* మొదలైనవారు నిర్వహించేవారు. ఇతర కార్యాలయాలను *న్యాయకారణిక*, *వ్యవహారిక*, *కాయస్థ* మొదలైనవారు నిర్వహించేవారు. వారు న్యాయపరమైన విధులను కూడా పంపిణీ చేశారు, అంతిమ అధికారం రాజు వద్దే ఉండేది. శాంతిభద్రతల నిర్వహణ, శిక్షలు *దండిక* (మేజిస్ట్రేట్), *దండపాసిక* (దండిక ఆదేశాలను అమలు చేసే వ్యక్తి) అని పిలువబడే అధికారుల ద్వారా అమలు చేయబడేవి.

## గమనికలు

## మూలాలు

* 
*
*
* 
*
*
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

వర్గం:భారతీయ చారిత్రక ప్రాంతాలు