శ్రీవిజయ

**శ్రీవిజయ** (), దీనిని **శ్రీ విజయ** లేదా **శ్రీ విజయ** అని కూడా ఉచ్చరిస్తారు. అనేది సుమత్రా ద్వీపం (ఆధునిక ఇండోనేషియాలో ఉంది) కేంద్రంగా వెలసిన ఒక మలయి సముద్ర-ఆధిపత్య సామ్రాజ్యం; ఇది ఆగ్నేయాసియా లోని చాలా ప్రాంతాల మీద తన ప్రభావాన్ని చూపింది. 7వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధమతం విస్తరణకు శ్రీవిజయ ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా విలసిల్లింది. పశ్చిమ సముద్ర ఆగ్నేయాసియా లోని అధిక భాగాన్ని ఆధిపత్యం చేసిన మొట్టమొదటి రాజకీయ వ్యవస్థ శ్రీవిజయ. తన భౌగోళిక స్థానం కారణంగా, శ్రీవిజయ సముద్ర వనరులను వినియోగించుకుంటూ సంక్లిష్టమైన సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసుకుంది. అంతేకాకుండా ఆ ప్రాంతంలో జోరుగా సాగుతున్న వాణిజ్యం మీద దాని ఆర్థిక వ్యవస్థ క్రమంగా ఆధారపడసాగింది; తద్వారా అది ప్రతిష్టాత్మక వస్తువుల మీద ఆధారపడిన ఆర్థిక వ్యవస్థగా రూపుదిద్దుకుంది.

దీని గురించిన మొట్టమొదటి ప్రస్తావన 7వ శతాబ్దానికి చెందినది. టాంగ్ రాజవంశానికి చెందిన ఒక చైనీస్ బౌద్ధ సన్యాసి, యిజింగ్, క్రీ.శ. 671లో తాను ఆరు నెలల పాటు శ్రీవిజయను సందర్శించినట్లు రాశారు. శ్రీవిజయ పేరు ప్రస్తావించబడిన మొట్టమొదటి శాసనం కూడా 7వ శతాబ్దానికి చెందినదే; ఇది సుమత్రాలోని పాలెంబాంగ్ సమీపంలో లభించిన కెడుకాన్ బుకిత్ శాసనం దీని కాలం 682 జూన్ 16. 7వ శతాబ్దం చివరి నుండి 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం మధ్య కాలంలో శ్రీవిజయ ఆగ్నేయాసియాలో ఒక ఆధిపత్య శక్తిగా ఎదిగింది. ఇది పొరుగున ఉన్న మతారం రాజ్యం, ఖ్మేర్ సామ్రాజ్యం, చంపా రాజ్యాలతో సన్నిహిత సంబంధాలను, తరచుగా వైరుధ్యాలను కూడా కలిగి ఉండేది. శ్రీవిజయ ప్రధాన విదేశీ ఆసక్తి చైనాతో లాభదాయకమైన వాణిజ్య ఒప్పందాలను పెంపొందించుకోవడం; ఈ సంబంధాలు టాంగ్ రాజవంశం నుండి సాంగ్ రాజవంశం వరకు కొనసాగాయి. శ్రీవిజయ రాజ్యానికి బెంగాలు‌లోని బౌద్ధ పాల సామ్రాజ్యంతోనూ, అలాగే మధ్యప్రాచ్యంలోని ఇస్లామికు ఖలీఫాతోనూ మతపరమైన, సాంస్కృతిక, వాణిజ్య సంబంధాలు ఉండేవి.

ఆగ్నేయాసియాలో ఒక శక్తివంతమైన సముద్ర ఆధారిత రాజ్యంగా శ్రీవిజయ విస్తృతంగా గుర్తింపు పొందింది. శ్రీవిజయకు గణనీయమైన భూ-ఆధారిత అంశాలు ఉన్నప్పటికీ అది తన నౌకాదళాన్ని కేవలం రవాణా, లాజిస్టికలు మద్దతు కోసం మాత్రమే కాకుండా, మలక్కా జలసంధి వంటి వ్యూహాత్మక జలమార్గాల గుండా తన ఆధిపత్యాన్ని ప్రదర్శించడానికి ఒక ప్రధాన సాధనంగా కూడా వినియోగించుకుందని కొత్త పరిశోధనలు వెల్లడిస్తున్నాయి. ఆసియా సముద్ర వాణిజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థలో నిరంతరం మారుతున్న పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఒక ప్రాంతీయ వాణిజ్య కేంద్రంగా తన స్థానాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి ఈ రాజ్యం అత్యంత అధునాతనమైన నౌకాదళ వ్యూహాలను రూపొందించుకుంది. ఈ వ్యూహాలలో వాణిజ్య మార్గాలను నియంత్రించడం, కఠినమైన పర్యవేక్షణ ద్వారా వర్తక నౌకలను తమ ఓడరేవుల వైపు ఆకర్షించడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ముప్పులు పెరిగేకొద్దీ శ్రీవిజయ నౌకాదళం ఒక సమర్థవంతమైన పోరాట శక్తిగా రూపాంతరం చెందింది; ఇది వాణిజ్య ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడంతో పాటు ఆ ప్రాంతంలో తమ ఆధిపత్యాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడింది.

1025 తర్వాత చోళ సామ్రాజ్యం తమ ఓడరేవుల మీద జరిపిన పలు భారీ దాడుల ఫలితంగా ఈ రాజ్యం విచ్ఛిన్నమై ఉండవచ్చు. చైనా ఆధారాలు కొన్ని శతాబ్దాల పాటు సాంఫోగి అనే రాజకీయ వ్యవస్థను ప్రస్తావిస్తూనే ఉన్నాయి; ఇది శ్రీవిజయమే అని భావించేవారు. అయితే 1025 తర్వాత సాంఫోగి అనేది జాంబి ప్రాంతాన్ని సూచించిందని కాబట్టి ఆ తర్వాత ఆ అధిపతి కేంద్రానికి 'శ్రీవిజయ' అనే పేరు వాడటం సముచితం కాదని కొందరు చరిత్రకారులు వాదించారు. శ్రీవిజయ పతనమైన తర్వాత అది దాదాపుగా విస్మరించబడింది. 1918లో సుదూర ప్రాచ్య ఫ్రెంచ్ పాఠశాల సంస్థకు చెందిన ఫ్రెంచి చరిత్రకారుడు జార్జి కోడెసు దీని ఉనికిని అధికారికంగా ప్రతిపాదించేంత వరకు ఇది వెలుగులోకి రాలేదు.
వర్గం:1020లలో రద్దైన రాజ్య భూభాగాలు

## వ్యుత్పత్తి
*శ్రీవిజయ* అనేది సంస్కృతం నుండి ఉద్భవించిన పేరు: శ్రీవిజయ, *శ్రీవిజయ*. *శ్రీ* అంటే "అదృష్టకరమైన", "సంపన్నమైన" లేదా "సంతోషకరమైన" అని అర్థం; కనీసం హిందూమతంలోనైనా దీనికి దైవత్వంతో కూడా కొంత సంబంధం ఉంది. *విజయ* అంటే "విజయవంతమైనది" లేదా "శ్రేష్ఠత" అని అర్థం. కాబట్టి ఈ రెండు పదాల కలయికతో ఏర్పడిన *శ్రీవిజయ* అనే పదానికి "ప్రకాశవంతమైన విజయం", "అద్భుతమైన గెలుపు", "సంపన్న విజేత", "శ్రేష్ఠత తేజస్సు" లేదా క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే "వైభవం" అని అర్థం.

సుమత్రా దాని పొరుగు దీవులలో లభించిన శాసనాలను అధ్యయనం చేసిన 20వ శతాబ్దపు తొలినాటి చరిత్రకారులు, "శ్రీవిజయ" అనే పదం ఒక రాజు పేరును సూచిస్తుందని భావించారు. 1913లో 7వ శతాబ్దానికి చెందిన కోట కపూర్ శాసనంలో (ఇది 1892లో కనుగొనబడింది) లిఖించబడిన "శ్రీవిజయ" అనే పేరును గుర్తించిన మొట్టమొదటి శాసన పరిశోధకుడు హెచ్. కెర్న్. అయితే ఆ సమయంలో అది "శ్రీ" అనే రాజు లేదా పాలకుడికి గౌరవప్రదమైన బిరుదుగా "విజయ" అనే రాజును సూచిస్తుందని ఆయన విశ్వసించాడు. కోట కపూరు డాన్ నామా కెడతువాను శ్రీవిజయ 

సుండానీసు మాన్యుస్క్రిప్టు కారితా పరాహ్యాంగను దాదాపు 16వ శతాబ్దం చివరలో పశ్చిమ జావాలో రూపొందించబడింది ఇందులో "సాంగు శ్రీ విజయ" పేరును ప్రస్తావించింది. సంజయ అనే పేరుతో రాజుగా ఎదిగిన రాచరిక వీరుడిని మాన్యుస్క్రిప్టు వివరిస్తుంది-ఆయన జావాలో తన పాలనను సుస్థిరం చేసుకున్న తర్వాత-మలయుం కెలింగుతో వారి రాజు సాంగు శ్రీ విజయాసీగా పేర్కొనబడ్డాడు. 

తదనంతరం స్థానిక శిలాశాసనాలు, తాళపత్ర గ్రంథాలు, చైనీసు చారిత్రక వృత్తాంతాలను అధ్యయనం చేసిన తర్వాత "శ్రీవిజయ" అనే పదం ఒక రాజకీయ వ్యవస్థను లేదా రాజ్యాన్ని సూచిస్తుందని చరిత్రకారులు నిర్ధారించారు. ఆగ్నేయాసియా సముద్ర తీర ప్రాంతంలోని పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రేవు నగరాల కూటమి మీద ఆధిపత్యం వహించిన శ్రీవిజయ అస్పష్టమైన రాజ్య స్వరూపాన్ని, ఒక 'సముద్ర-ఆధారిత రాజ్యంగా' (తలస్సోక్రసీ) నిర్వచించడమే ఇక్కడ ప్రధాన అంశం.

## చరిత్ర రచన

శ్రీవిజయకు సంబంధించిన భౌతిక ఆధారాలు చాలా తక్కువగా మిగిలి ఉన్నాయి. ఇండోనేషియా, ఆగ్నేయాసియా సముద్ర తీర ప్రాంతాలలో కూడా శ్రీవిజయ చరిత్రకు సంబంధించి ఎటువంటి నిరంతర జ్ఞానం లేదా అవగాహన అందుబాటులో లేదు; విదేశీ పండితుల కృషి ద్వారానే దాని విస్మరించబడిన గతం పునరుద్ధరించబడింది. ఆధునిక ఇండోనేషియన్లకు—ఆ రాజ్యం కేంద్రంగా ఉన్న పాలెంబాంగ్ ప్రాంతానికి చెందిన వారికి కూడా—1920ల వరకు శ్రీవిజయ గురించి ఏమాత్రం తెలియదు. ఆ సమయంలోనే ఫ్రెంచి పండితుడు జార్జ్ కోడెస్, తన పరిశోధన ఫలితాలను వ్యాఖ్యానాలను డచ్, ఇండోనేషియను భాషా పత్రికలలో ప్రచురించారు. చైనీసు గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడిన *[[:en: Sanfoqi|సాన్‌ఫోకి]]* (దీనిని గతంలో *శ్రీభోజ* లేదా *శ్రీభోగ* అని చదివేవారు) అనే పేరు అలాగే ప్రాచీన మలయ భాషలోని శాసనాలు—ఈ రెండూ ఒకే సామ్రాజ్యాన్ని సూచిస్తున్నాయని కోడెసు గుర్తించారు.

శ్రీవిజయ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా రెండు మూలాల మీద ఆధారపడి ఉంది: ఒకటి చైనీసు చారిత్రక గ్రంథాలు, మరొకటి ఆ ప్రాంతంలో కనుగొనబడి, అర్థవివరణ చేయబడిన ఆగ్నేయాసియా రాతి శాసనాలు. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యాన్ని వర్ణించడంలో బౌద్ధ సన్యాసి యిజింగ్ రచనలు అత్యంత కీలకం; ఆయన క్రీ.శ. 671లో ఆ రాజ్యాన్ని సందర్శించి అక్కడ ఆరు నెలల పాటు గడిపారు. పాలెంబాంగు, బంకా ద్వీపంలో లభించిన 7వ శతాబ్దపు *సిద్ధయాత్ర* శాసనాలు కూడా అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రాథమిక చారిత్రక ఆధారాలుగా పరిగణించబడతాయి. అంతేకాకుండా జబాగ్ మహారాజు, ఖ్మేర్ రాజు గురించిన గాథ వంటి కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు—వాటిలో కొన్ని కథలు, పురాణాలుగా భద్రపరచబడి, తరతరాలుగా చెప్పబడుతూ వస్తున్నాయి—ఆ రాజ్యానికి సంబంధించిన ఒక దృశ్యాన్ని మనకు అందిస్తాయి. కొన్ని భారతీయ, అరబిక్ వృత్తాంతాలు కూడా జబాగ్ రాజు సంపదలను అస్పష్టంగా వర్ణించాయి. జబాగు-ఖ్మేరు కథాంశం, కంబోడియా మీద జావనీసు ఆధిపత్యం అనే చారిత్రక వాస్తవం మీద ఆధారపడి రూపొంది ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

శ్రీవిజయకు సంబంధించిన చారిత్రక వివరాలు అనేక శిలాశాసనాల నుండి పునర్నిర్మించబడ్డాయి; వీటిలో చాలా వరకు కెడుకాను బుకిటు, తలంగు టువో, తెలగా బటు, కోట కపూరు వంటి శాసనాలుగా ఉండి, పల్లవ లిపిని ఉపయోగించి ప్రాచీన మలయ భాషలో లిఖించబడ్డాయి. తూర్పున ఉన్న జావా సామ్రాజ్యపు మజపహితు శక్తికి దీటుగా నిలిచే ఒక గొప్ప సామ్రాజ్యంగా, శ్రీవిజయ ప్రారంభకాల సుమత్రా ప్రాముఖ్యానికి ఒక ప్రతీకగా నిలిచింది. 20వ శతాబ్దంలో డచ్ ఈస్ట్ ఇండీసు వలస పాలనకు ముందే ఒక ఐక్య ఇండోనేషియా రాజ్యం ఉనికిలో ఉండేదని వాదించడానికి, జాతీయవాద మేధావులు ఈ రెండు సామ్రాజ్యాలను ఉదాహరణలుగా పేర్కొంటూ ఇండోనేషియా జాతీయ అస్తిత్వాన్ని బలంగా సమర్థించారు.

శ్రీవిజయ — తద్వారా సుమత్రా ప్రాంతం కూడా — వివిధ ప్రజల మధ్య వేర్వేరు పేర్లతో ప్రసిద్ధి చెందింది. చైనీయులు దీనిని "సాంఫోస్టి", "సాంఫోగి" లేదా "చె-లీ-ఫొ-చె" ("షిలిఫోషి") అని పిలిచేవారు; అంతేకాక, శ్రీవిజయ రాజ్యానికి పూర్వగామిగా పరిగణించదగిన "కంటోలి" అనే మరీ పురాతనమైన రాజ్యం కూడా ఒకటి ఉండేది. అరబ్బులు దీనిని "జబాగు" లేదా "శ్రీబుజ" అని, ఖ్మేరు ప్రజలు "మెలయు" అని పిలిచేవారు. జావా ప్రజలు మాత్రం దీనిని "సువర్ణభూమి", "సువర్ణద్వీప", "మెలయు" లేదా "మలయు" అని వ్యవహరించేవారు. శ్రీవిజయ రాజ్యాన్ని కనుగొనడం అంత క్లిష్టంగా మారడానికి ఇది కూడా ఒక కారణం. ఈ పేర్లలో కొన్ని "జావా" పేరును బలంగా గుర్తుచేస్తున్నప్పటికీ అవి వాస్తవానికి "సుమత్రా"ను ఉద్దేశించి ఉండవచ్చనే స్పష్టమైన అవకాశం కూడా ఉంది.

## రాజధాని
### పాలెంబాంగ్
605 సాకా (683) నాటి కెడుకాను బుకిటు శాసనం ప్రకారం శ్రీవిజయ మొట్టమొదట మూసి నది ఒడ్డున నేటి పాలెంబాంగు పరిసరాల్లో స్థాపించబడింది. ఇది దపుంత హ్యాంగు శ్రీ జయనాస మినంగా తమ్వాను నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొంది. మినంగా తమ్వాను ఖచ్చితమైన స్థానం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగా ఉంది. పాలెంబాంగు సిద్ధాంతం-శ్రీవిజయను మొదట స్థాపించిన ప్రదేశంగా గుర్తించడం-కోడెసు సమర్పించారు. పియరు-వైవ్సు మాంగ్విను చేత మద్దతు ఇవ్వబడింది. సుక్మోనో మరోవైపుపాలెంబాంగు శ్రీవిజయ రాజధాని కాదని వాదించారు. మురా టాకుసు ఆలయం ఉన్న రాజులోని కంపరు నది వ్యవస్థ మినంగా తమ్వాను అని సూచిస్తుంది. అయితే ఆధునిక మినంగా గ్రామం (సెంపాకా జిల్లా, తూర్పు ఓగను కొమెరింగు ఉలు రీజెన్సీ, దక్షిణ సుమత్రా) లోని ఎగువ కొమెరింగు నది ప్రాంతంలోనే 'మినంగా తమ్వాను' నెలకొని ఉందని ఇటీవలి ఒక అధ్యయనం సూచిస్తోంది. కొమెరింగు నది అనేది మూసి నదికి ఒక ఉపనది; ఈ రెండు నదుల సంగమం పాలెంబాంగు‌లో ఉంది.

'కెడుకాను బుకితు' శాసనం, ఇతర శ్రీవిజయ శాసనాలు కాకుండా ఆధునిక పాలెంబాగు నగరానికి సరిగ్గా పశ్చిమ దిశలో 20వ శతాబ్దం నుండి ప్రారంభమైన పురావస్తు సర్వేల ద్వారా అనేక కళాఖండాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. వెలికితీసిన కళాఖండాలలో భారీ మొత్తంలో చైనీసు సిరామిక్సు, భారతీయ 'రౌలెటెడు వేర్' అవశేషాలు, అలాగే బుకితు సెగుంటాంగు పాదాల వద్ద ఒక స్థూపం శిథిలాలు ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా మూసి నది పరీవాహక ప్రాంతం నుండి గణనీయమైన సంఖ్యలో హిందూ-బౌద్ధ విగ్రహాలు కూడా లభించాయి. శ్రీవిజయ రాజ్యానికి పాలెంబాంగు కేంద్రంగా ఉండేదన్న అభిప్రాయాన్ని ఈ ఆవిష్కరణలు బలపరుస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ ప్రాచీన నగర నివాసాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆనవాళ్లు పాలెంబాంగు‌లో చాలా తక్కువగా లభించాయి. దీనికి బహుశా పాలెంబాంగు భౌగోళిక స్వరూపమే కారణం కావచ్చు — ఇది ముసి నది వరదలకు తరచుగా గురయ్యే ఒక లోతట్టు మైదాన ప్రాంతం. ప్రాచీన పాలెంబాంగు నివాసం అనేది కలప, వెదురు, గడ్డి వంటి సహజ పదార్థాలతో నిర్మించిన తేలియాడే ఇళ్ల సమూహంగా ఏర్పడిందని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. 13వ శతాబ్దానికి చెందిన జావో రుకువో రచించిన చైనీసు గ్రంథం *[[:en: Zhu Fan Zhi| ఝు ఫాన్ ఝి]]* ఈ విషయాన్ని ధృవీకరించింది; "సాంటో-ట్సి (శ్రీవిజయ) నివాసులు నగరానికి వెలుపల, నీటి మీద తేలియాడే రెల్లు గడ్డితో కప్పిన తెప్పల వంటి గృహాలలో చెల్లాచెదురుగా నివసిస్తారు." బహుశా కెడాటుయాను (రాజ దర్బారు), మతపరమైన కట్టడాలు మాత్రమే నేలపైన నిర్మించబడి ఉండవచ్చు, మిగిలిన ప్రజలందరూ ముసి నది వెంబడి ఉన్న తేలియాడే ఇళ్లలో నివసించి ఉండవచ్చు.

పురావస్తు రికార్డుల ద్వారా లభించిన ఆధారాల దృష్ట్యా పాలెంబాంగు, తొలి మలయ రాజ్యంతో దానికున్న సంబంధం వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి. క్రీ.శ. 700 నాటికే నగరాల వంటి నివాస ప్రాంతాల గురించి ప్రస్తావించే చైనీసు మూలాలలో లభించిన బలమైన చారిత్రక ఆధారాలు, తరువాత 10వ, 11వ శతాబ్దాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించిన అరబ్ యాత్రికులు, శ్రీవిజయ రాజ్యం అని పేర్కొంటూ లిఖితపూర్వక రుజువును కలిగి ఉన్నారు. మలయ ద్వీపసమూహంలోని తొలి రాజ్య-వంటి రాజ్యాల విషయానికొస్తే ఆధునిక పాలెంబాంగు భౌగోళిక స్థానం శ్రీవిజయ వంటి మొదటి సహస్రాబ్ది రాజ్య నివాస ప్రాంతానికి ఒక సంభావ్య అభ్యర్థిగా ఉంది. ఎందుకంటే ఇది చారిత్రక సందర్భంలో ఉత్తమంగా వర్ణించబడింది. అత్యంత సురక్షితమైనది; దాని సంపద, పట్టణ లక్షణాలలో దాని ప్రతిష్ట స్పష్టంగా కనిపించింది; మొదటి సహస్రాబ్దిలోని మరే ఇతర రాజ్యానికి లేని అత్యంత విశిష్టమైన ప్రదేశం మూసీ నది, కోమెరింగు నది, ఓగను నది అనే మూడు ప్రధాన నదుల సంగమంలో దాని స్థానం ఉంది. 1975లో బెన్నెటు బ్రాన్సను, జాన్ విస్సెమాను‌ల ప్రచురణలతో చారిత్రక సాక్ష్యాలను పోల్చి చూశారు. ఆ ప్రాంతంలో నిర్వహించిన గెడింగు సురో, పెన్యారింగను ఎయిరు బెర్సిహు, సారంగు వాతి, బుకితు సెగుంటాంగు వంటి కొన్ని ప్రధాన తవ్వకాల ప్రదేశాలలోని ఆవిష్కరణలు అదే ప్రాంతంలో క్రీ.శ. 1వ సహస్రాబ్ది రాజ్యం ఉందనడానికి ప్రతికూల సాక్ష్యాలను అందించడంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి. ఆ ప్రాంతంలో క్రీ.శ. రెండవ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలం కంటే ముందు గుర్తించదగిన నివాసాలు ఏవీ లేవని గమనించబడింది.

పురావస్తు రికార్డులలో దక్షిణ ప్రాంత నివాసాలకు సంబంధించిన సాక్ష్యాలు లేకపోవడానికి కారణం, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు ఆసక్తి లేకపోవడం. ఆ నివాసాలు భౌతికంగా అస్పష్టంగా కనిపించడం. 1920లు, 1930ల నాటి పురావస్తు శాస్త్రం ఆ ప్రాంతాలలో లభించిన కళ, శాసనాల మీద ఎక్కువగా దృష్టి సారించింది. నగర-రాజ్య పట్టణ కేంద్రాల  చైనా-కేంద్రీకృత నమూనాకు సరిపోవడంలో కొంత సారూప్యత ఉన్నందున కొన్ని ఉత్తర ప్రాంత పట్టణ నివాసాలు గుర్తించబడ్డాయి. ఆగ్నేయాసియాలోని దక్షిణ ప్రాంతాలలోని పట్టణ స్థావరాలను ఉత్తర ప్రాంతాలలోని వాటి నుండి వేరు చేయడానికి ఒక ప్రత్యామ్నాయ నమూనా ప్రతిపాదనతో ఒక విధానం ప్రారంభించబడింది. చైనా-కేంద్రీకృత నమూనా దృష్టికోణంలో తవ్వకాలలో ఒక సంక్లిష్ట పట్టణ కేంద్రం ఆనవాళ్లు విఫలమైనట్లు కనిపించాయి. ఇది కొత్తగా ప్రతిపాదించబడిన నమూనా పారామితులకు దారితీసింది. నగరం లాంటి స్థావరం అటువంటి నమూనా పారామితులలో దాని పరిసర ప్రాంతాలతో పోలిస్తే ఏకాంతంగా ఉండటం కూడా ఒకటి. పరిసర ప్రాంతాలు లేకపోవడం పురావస్తు దృశ్యమానతను తగ్గిస్తుంది. వనరులు తక్కువగా ఉండే ఒక ప్రాంతంలో ఆ నివాస స్థావరానికి సులభమైన రవాణా సౌకర్యాలు, ప్రధాన అంతర-ప్రాంతీయ వాణిజ్య మార్గాలకు ప్రాప్యత ఉండటం అత్యంత కీలకం. తమ పరిసర ప్రాంతాల వనరులను దోపిడీ చేసే అవకాశం లేనప్పుడు కూడా, పైన పేర్కొన్న రవాణా, వాణిజ్య మార్గాలకు ఉన్న ప్రాప్యత, అపారమైన ఆర్థిక మిగులును సృష్టించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. దేవాలయాలు, స్మారక చిహ్నాలు, శాసనాల వంటి ఆచారపరమైన కేంద్రాల అవసరం లేకుండానే, ఆ పట్టణ కేంద్రం రాజకీయంగా వ్యవస్థీకృతం కాగలిగి ఉండాలి. చివరగా, ఆ నివాసాలు అశాశ్వతమైనవిగా ఉండాలి; పాలెంబాంగు, ఆగ్నేయ ఆసియా దక్షిణ ప్రాంతాలలో ఇటువంటి లక్షణం కనిపించే అవకాశం చాలా ఎక్కువగా ఉంది. ఆగ్నేయ ఆసియాలోని ప్రాచీన పట్టణ కేంద్రాలకు సంబంధించిన నగర భావనలను సవాలు చేయడానికి, అలాగే పాలెంబాంగు వంటి దక్షిణ ప్రాంతాలు తమ విజయాలను పట్టణీకరణతో ముడిపెట్టుకున్నాయనే ప్రాథమిక సిద్ధాంతాలను ప్రశ్నించడానికి ఇటువంటి నమూనా ఒకటి ప్రతిపాదించబడింది.

పాలెంబాంగు వంటి దక్షిణ ప్రాంతాలలో కనిపించే వైరుధ్యభరితమైన నమూనా కారణంగా 1977లో బెన్నెటు బ్రాన్సను, ద్వీపకల్ప ఆగ్నేయాసియాలోని ద్వీపకల్ప, మలేషియా ద్వీపకల్ప , ఫిలిప్పీన్సు, పశ్చిమ ఇండోనేషియా వంటి తీరప్రాంత-ఆధారిత రాజ్యాలను మరింత బాగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక ఊహాత్మక నమూనాను అభివృద్ధి చేశారు. దీని ప్రధాన దృష్టి రాజకీయ, ఆర్థిక, భౌగోళిక వ్యవస్థల మధ్య సంబంధం మీద ఉంది. ఆ ప్రాంతం సాధారణ రాజకీయ, ఆర్థిక నమూనా వారి కాలంలోని ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు అసంబద్ధంగా అనిపించినప్పటికీ, వారి సముద్ర వాణిజ్య నెట్వర్కు ‌‌తో అనుసంధానం కావడం వల్ల, అది అధిక స్థాయి సామాజిక-ఆర్థిక సంక్లిష్టతను సృష్టించింది. 1974లో తన మునుపటి ప్రచురణల నుండి ఈ ప్రాంతంలో రాజ్య అభివృద్ధి, తొలి ఆగ్నేయాసియాలోని మిగిలిన ప్రాంతాల కంటే చాలా భిన్నంగా జరిగిందని ఆయన నిర్ధారించారు. బ్రాన్సను నమూనా ఒక పరీవాహక ప్రాంతం ముఖద్వారం సముద్రంలోకి తెరుచుకునే డెండ్రిటికు నమూనాల మీద ఆధారపడింది. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం రాజధాని పాలెంబాంగు‌లో, మూసీ నది, కోమెరింగు నది, ఓగను నది అనే మూడు నదుల సంగమంలో ఉన్నందున, అటువంటి నమూనాను వర్తింపజేయవచ్చు. వ్యవస్థ సక్రమంగా పనిచేయడానికి, అనేక నియంత్రణలు అవసరం. భూమార్గ రవాణా సాధ్యం కాకపోవడం వలన అన్ని వస్తువుల రవాణా జలమార్గాల ద్వారా జరుగుతుంది. ఇది ప్రవాహాల ద్వారా ఏర్పడిన డెండ్రిటికు నమూనాలతో ఆర్థిక నమూనాలను సమలేఖనం చేస్తుంది. రెండవది నదుల ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న ఓడరేవుల కంటే విదేశీ కేంద్రం ఆర్థికంగా ఉన్నతమైనది. ఎందుకంటే అక్కడ అధిక జనాభా మరింత ఉత్పాదక, సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందిన ఆర్థిక వ్యవస్థగా ఉంటుంది. చివరగా, భూమి మీద ఉండే పరిమితులు పట్టణ ఆవాసాల అభివృద్ధికి ఆటంకంగా నిలుస్తాయి తప్ప, వాటిని పెంపొందించవు.

1984లో పాలెంబాంగు సమీపంలో (ప్రస్తుతం శ్రీవిజయ పురావస్తు ఉద్యానవనం ఉన్న ప్రదేశంలో) తీసిన ఒక వైమానిక ఛాయాచిత్రం, పురాతన మానవ నిర్మిత కాలువలు, కందకాలు, చెరువులు, కృత్రిమ ద్వీపాల అవశేషాలను వెల్లడించింది; ఇది శ్రీవిజయ పట్టణ కేంద్రం స్థానాన్ని సూచిస్తోంది. శాసనాల శకలాలు, బౌద్ధ విగ్రహాలు, పూసలు, కుండలు, చైనీసు సిరామిక్సు వంటి అనేక కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతం ఒకప్పుడు జనసాంద్రతతో ఉండేదని ధృవీకరిస్తుంది. 1993 నాటికి, శ్రీవిజయ కేంద్రం బుకిటు సెగుంటాంగు, సబోకింగు మధ్య మూసీ నది వెంబడి ఉందని (ఇప్పుడు ఇండోనేషియాలో ఉంది పాలెంబు సుమతేరాలో ఉంది.  పాలెంబాంగు‌ని (巨港)లో పిలుస్తారు. ఇది బహుశా దాని చరిత్రకు ఒకప్పుడు గొప్ప నౌకాశ్రయంగా నిదర్శనం.

2021లో స్థానిక మత్స్యకారులు డైవు చేస్తున్నప్పుడు మూసీ నది లోతులేని, నదీగర్భంలో అనేక సంపదలు కనుగొనబడ్డాయి. 
ఈ సంపదలో వివిధ కాలాలకు చెందిన నాణేలు, బంగారు నగలు, బౌద్ధ విగ్రహాలు, రత్నాలు, రంగురంగుల పూసలు, చైనీసు సిరామికు శకలాలు ఉన్నాయి. అయితే పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వీటిని సరిగ్గా అధ్యయనం చేయడానికి ముందే, స్థానిక నిధి వేటగాళ్లు ఈ నిధి సమూహాలను అంతర్జాతీయ పురాతన వస్తువుల వ్యాపారులకు విక్రయించడంతో, అవి వెంటనే కనుమరుగయ్యాయి. ఈ ఆవిష్కరణలు 2021లో మూసి నదిలో 'నిధి వేట ఉధృతి'కి దారితీశాయి; దీనిలో భాగంగా, పాలెంబాంగు, దాని పరిసరాల్లోని మూసి నది భాగాలలో పనిచేయడానికి స్థానికులు నిధి గజ ఈతగాళ్ల బృందాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. పాలెంబాంగు నిజంగానే శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉండేదని ఈ నిధి సమూహాలు ధృవీకరిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది.

### జంబి

కొంతమంది మేధావులు శ్రీవిజయ కేంద్రం మురో జంబిలో ఉందని. పాలెంబాంగు కాదు అని వాదించారు.
 2013లో ఇండోనీషియా విశ్వవిద్యాలయం నేతృత్వంలో జరిగిన పురావస్తు పరిశోధనలో, మువారో జంబి ఆలయప్రాకారం వద్ద అనేక మతపరమైన, నివాస స్థలాలు కనుగొనబడ్డాయి. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం తొలి కేంద్రం, మొదట్లో భావించినట్లుగా మూసి నది ఒడ్డున కాకుండా, బటాంగు హరి నది ఒడ్డున ఉన్న మువారో జంబి రీజెన్సీ, జాంబి ప్రాంతంలోనే ఉండేదని ఈ పరిశోధన సూచిస్తోంది. ఈ పురావస్తు ప్రదేశంలో తవ్వకాల ద్వారా వెలికితీసిన ఎనిమిది ఆలయ గర్భగుడులు ఉన్నాయి; ఇది సుమారు 12 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో, బటాంగు హారీ నది వెంబడి 7.5 కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉంది. కాగా ఆలయ శిథిలాలకు సంబంధించిన మరో 80 దిబ్బలు (*మెనాపోసు*) మాత్రం ఇంకా పునరుద్ధరించబడలేదు.  మువారో జంబి పురావస్తు ప్రదేశం మహాయాన-వజ్రయాన బౌద్ధ సంప్రదాయానికి చెందినదిగా ఉంది; దీనిని బట్టి ఈ ప్రదేశం 10వ శతాబ్దపు బౌద్ధ పండితుడు సువర్ణద్వీపి ధర్మకీర్తితో అనుసంధానించబడిన ఒక బౌద్ధ విద్యా కేంద్రంగా పనిచేసిందని తెలుస్తోంది. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం వేలాది మంది బౌద్ధ భిక్షువులకు ఆశ్రయం కల్పించిందని చైనీసు ఆధారాలు కూడా పేర్కొన్నాయి.

పాలెంబాంగు‌తో పోలిస్తే, మువారో జంబిలో మరింత సమృద్ధమైన పురావస్తు ప్రదేశాలు ఉన్నాయి; అంటే బటాంగు హరి నది వెంబడి అనేక ఎర్ర ఇటుకల ఆలయాలు, భవన నిర్మాణాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. కానీ పాలెంబాంగు‌లో వీటికి సాటి వచ్చే ఆలయాలు లేదా భవన నిర్మాణాలు ఏవీ లేవు. మువారో జంబియే శ్రీవిజయ రాజధాని అని భావించే సిద్ధాంతకర్తలు, యిజింగు, ఝావో రుకువో, రాసిన వివరణలు, చోళులు శ్రీవిజయ రాజ్యాల మీద చేసిన దండయాత్రల వర్ణనలు, అలాగే పురావస్తు పరిశోధనల ఆధారంగా ఒక విషయాన్ని ఎత్తి చూపుతున్నారు: చిత్తడి నేలలతో కూడిన పాలెంబాంగు కంటే, మువారో జంబి భౌగోళిక వాతావరణానికే శ్రీవిజయ రాజధాని లక్షణాలు మరింత సముచితంగా సరిపోతాయని వారు వాదిస్తున్నారు. ఈ అధ్యయనం రెండు నగరాల పర్యావరణం, భౌగోళిక స్థానం, ఆర్థిక సంపదలను కూడా పోల్చి చూస్తుంది; బటాంగు హరి నదీ ముఖద్వారం వద్ద నెలకొని, మినాంగు‌కబావు అంతర్భాగ ప్రాంతాలతో అనుసంధానం కలిగి ఉన్న జంబి నగరమే ఆ ప్రాంతంలో బంగారు వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా ఉండేదని శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం అద్భుతమైన సంపదగా వర్ణించబడినది ఇదేనని ఈ అధ్యయనం పేర్కొంటుంది.

### మధ్య జావా
ఎనిమిదవ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో, శ్రీవిజయ మండలాన్ని మధ్య జావాకు చెందిన శైలేంద్ర వంశం పరిపాలించినట్లు తెలుస్తోంది. జబాగు (జావాకు చెందిన శైలేంద్ర వంశం) అనేది శ్రీబుజా (శ్రీవిజయ), కలహ్ (మలయ ద్వీపకల్పంలోని ఒక ప్రదేశం—బహుశా కెడా), రామ్ని (సుమత్రాలోని ఒక ప్రదేశం—బహుశా లాంబ్రి) ప్రాంతాలను పరిపాలించిందని అనేక అరబికు ఆధారాలు పేర్కొన్నాయి. అయితే శ్రీవిజయ రాజధాని జావాకు తరలివెళ్లిందా లేక శ్రీవిజయ కేవలం జావాకు ఒక అధీన రాజ్యంగా మారిందా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది.

### ఇతర ప్రదేశాలు
మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం దపుంట హ్యాంగు మలయ ద్వీపకల్పపు తూర్పు తీరం నుండి వచ్చారని అలాగే థాయిలాండ్లోని సూరతు థాని ప్రావిన్సులో ఉన్న చైయా జిల్లా శ్రీవిజయకు కేంద్రంగా ఉండేదని భావిస్తున్నారు. శ్రీవిజయ కాలాన్ని ఈ విధంగా వర్ణించబడే సమయంగా పేర్కొంటారు: శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం ప్రస్తుత దక్షిణ థాయ్‌లాండు ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. చైయా ప్రాంతంలో మహాయాన బౌద్ధం స్ఫూర్తితో రూపొందించిన కళాఖండాలలో శ్రీవిజయ ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో 'లిగోరు స్తంభం' వంటి అనేక చారిత్రక అవశేషాలు లభించడంతో చైయానే శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేదని కొందరు మేధావులు నిరూపించడానికి ప్రయత్నించారు. ఈ కాలం కళలకు కూడా ఒక స్వర్ణయుగంగా విలసిల్లింది. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యపు బౌద్ధ కళాశైలి, భారతదేశంలోని 'ద్వారవతి కళాశైలి' వంటి శైలుల నుండి ప్రేరణ పొందిందని భావిస్తారు. 'చైయా' అనే పేరు బహుశా 'శ్రీవిజయ' అనే పదం నుండే ఉద్భవించిందని కొందరు మేధావులు విశ్వసిస్తున్నారు. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యంలో ఇది ఒక ప్రాంతీయ రాజధానిగా ఉండేది. ఇది శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి ప్రధాన రాజధానిగానే వ్యవహరించిందని కొందరు థాయ్ చరిత్రకారులు వాదిస్తున్నారు. అయితే ఈ వాదనను సాధారణంగా పండితులు ఆమోదించరు.

## చరిత్ర

### ఏర్పాటు - విస్తరణ
#### సిద్ధయాత్ర
క్రీ.శ. 500 ప్రాంతంలో నేటి పాలెంబాంగు, సుమత్రా ప్రాంతం చుట్టూ శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యపు మూలాలు రూపుదిద్దుకోవడం ప్రారంభమయ్యాయి. కరంజ్ఞారు ప్రదేశం సమీపంలోని తాతాంగు నది ఒడ్డున లభించిన కెడుకాను బుకిటు శాసనం (683)—ఇది శ్రీవిజయకు సంబంధించిన అత్యంత పురాతన శాసనంగా పరిగణించబడుతుంది—"వైభవయుతమైన శ్రీవిజయ" గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.  ఇది దపుంత హ్యాంగు శ్రీ జయనస ఆయన వారసులచే స్థాపించబడిన ఒక *[[:en: Kedatuan|కదతువాన్]]* (రాజ్యం లేదా పరిపాలనా వ్యవస్థ). ఆయన ఒక పవిత్రమైన *సిద్ధయాత్ర*ను గా పేర్కొంది. ఈ ప్రయాణంలో ఆయన మినాంగా తవాను నుండి జాంబి, పాలెంబాంగు లకు 20,000 మంది సైనికులను, పడవలలో ప్రయాణించే 312 మందిని, 1,312 మంది పదాతిదళ సైనికులను నడిపించారు. శ్రీవిజయ పాలనలో సమీకరించబడిన ఈ సాయుధ దళాలలో చాలామంది 'సముద్ర ప్రజలు' అయి ఉంటారని భావిస్తున్నారు; వీరిని సాధారణంగా *[[:en: sea people| సీ పీపులు]]* అని వ్యవహరిస్తారు. తన అధికారాన్ని స్థాపించుకునే క్రమంలో, శ్రీవిజయ మొదట ఆగ్నేయ సుమత్రాలో తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవాల్సి వచ్చింది. ఆ సమయంలో ఆ ప్రాంతం, స్థానిక డాటుల (ముఖ్యులు/నాయకులు) పాలనలో ఉన్న అనేక పాక్షిక-స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విభజించబడి ఉండేది.

ప్రాచీన మలయ శాసనాల ద్వారా తెలిసేదేమిటంటే, డపుంటా హ్యాంగు శ్రీ జయనాశ క్రీ.శ. 684లో సంపద అధికారం, 'మాంత్రిక శక్తులను' ఆర్జించే లక్ష్యంతో, 20,000 మంది సైనికులతో కూడిన ఒక 'సముద్ర విజయ యాత్ర'ను ప్రారంభించారు. డపుంటా హ్యాంగు శ్రీ జయనాశ నాయకత్వంలో, మెలయు రాజ్యం శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యంలో విలీనమైన మొట్టమొదటి రాజ్యంగా నిలిచింది. ఈ విలీనం బహుశా క్రీ.శ. 680ల కాలంలో జరిగి ఉండవచ్చు. మెలయు రాజ్యాన్ని జాంబి అని కూడా పిలిచేవారు; ఆ కాలంలో ఈ రాజ్యం బంగారు నిక్షేపాలకు ప్రసిద్ధి చెంది, అత్యంత గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉండేది. మెలయు లొంగిపోవడం తన సొంత ప్రతిష్టను పెంచుతుందని శ్రీవిజయ గుర్తించింది.

ఈ సామ్రాజ్యం మూడు ప్రధాన మండలాలుగా విభజించబడింది: పాలెంబాంగ్ కేంద్రంగా ఉన్న నదీ ముఖద్వార రాజధాని ప్రాంతం; అంతర్భాగంగా పనిచేసిన మూసి నదీ పరీవాహక ప్రాంతం; పోటీ అధికార కేంద్రాలుగా ఎదిగే సామర్థ్యం కలిగిన ఇతర నదీ ముఖద్వార ప్రాంతాలు. మూసి నది ఎగువన ఉన్న ప్రాంతాలు, చైనీస్ వర్తకులకు విలువైన వివిధ రకాల వస్తువులతో సమృద్ధిగా ఉండేవి. రాజధానిని స్వయంగా పాలకుడే పరిపాలించేవాడు. కాగా అంతర్భాగ ప్రాంతాలు స్థానిక 'దతు'ల లేదా గిరిజన నాయకుల ఆధీనంలో ఉండేవి; వీరు శ్రీవిజయ మహారాజు లేదా రాజుతో ఒక కూటమి వ్యవస్థ ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉండేవారు. జాంబీ కేంద్రంగా ఉన్న బటాంగ్ హరి నది వంటి పోటీ నదీ వ్యవస్థలతో సామ్రాజ్యం కొనసాగించిన సంబంధాలలో 'బలప్రయోగం' (సైనిక శక్తి) అనేది ఒక ప్రధాన అంశంగా ఉండేది.

తూర్పు పాలెంబాంగ్లోని సబోకింగు‌కింగు‌లో కనుగొనబడిన తెలగా బటు శాసనం, 7వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక *సిద్ధయాత్ర* శాసనం. ఈ శాసనాన్ని ఒక లాంఛనప్రాయమైన *సుంపా* (విశ్వాస ప్రమాణ స్వీకార) ఆచారంలో ఉపయోగించి ఉండే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది. ఈ రాతి పైభాగం ఏడు నాగ శిరస్సులతో అలంకరించబడి ఉంది; అలాగే కింది భాగంలో ఒక నీటి తొట్టి (స్పౌటు) ఉంది. ఆచార సమయంలో రాతిపై పోసిన ద్రవాన్ని బయటకు పంపడానికి ఇది ఉపయోగపడేది. ఈ ఆచారంలో కదతువాను శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా రాజద్రోహానికి పాల్పడే వారి మీద శాపనార్థాలు పలకడం కూడా ఒక భాగంగా ఉండేది.

తలంగ్ టువో శాసనం కూడా ఒక *సిద్ధయాత్ర* శాసనమే. పశ్చిమ పాలెంబాంగ్లోని సెగుంటాంగు కొండ వద్ద కనుగొనబడిన ఈ శాసనం, శ్రీవిజయ రాజు జయనసచే సమస్త జీవరాశి శ్రేయస్సు కోసం ఏర్పాటు చేయబడిన *శ్రీక్షేత్ర* ఉద్యానవనం గురించి వివరిస్తుంది.సెగుంటాంగు కొండ ఉన్న ప్రదేశమే ఆ *శ్రీక్షేత్ర* ఉద్యానవనానికి నెలవై ఉండే ఉంటుందని భావిస్తున్నారు.

#### ప్రాంతీయ విజయాలు
బంగా ద్వీపంలో కనుగొనబడిన కోట కపూర్ శాసనం ప్రకారం, ఈ సామ్రాజ్యం దక్షిణ సుమత్రాలోని అధిక భాగాన్ని పొరుగున ఉన్న బంగా ద్వీపాన్ని, లాంపుంగ్లోని పాలసు పసెమా వరకు ఆక్రమించుకుంది. అలాగే ఈ శాసనాల ప్రకారం 7వ శతాబ్దం చివరలో దపుంట హ్యాంగ్ శ్రీ జయనస జావా మీద సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించారు; ఈ కాలం పశ్చిమ జావాలోని తరుమనగర, మధ్య జావాలోని కలింగ రాజ్యాల పతన కాలంతో ఏకీభవించింది. తద్వారా ఈ సామ్రాజ్యం మలక్కా జలసంధి, జావా సముద్రం పశ్చిమ భాగం బహుశా థాయిలాండ్ గల్ఫ్లలోని వాణిజ్యం మీద నియంత్రణ సాధించే స్థాయికి విస్తరించింది.

7వ శతాబ్దం చివరి నాటి చైనీస్ ఆధారాలు రెండు సుమత్రా రాజ్యాలను, జావాలోని మరో మూడు రాజ్యాలను శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా పేర్కొన్నాయి. 8వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, తరుమనగర, కలింగ వంటి అనేక పశ్చిమ జావా రాజ్యాలు శ్రీవిజయ ప్రభావ వలయంలోకి వచ్చాయి.

### స్వర్ణయుగం

7వ శతాబ్దానికి చెందిన సోజోమెర్టో శాసనం, మధ్య జావా ఉత్తర తీరంలోని బటాంగు ప్రాంతంలో దపుంత శైలేంద్ర నేతృత్వంలోని ప్రాచీన మలయ భాష మాట్లాడే ఒక శైవ కుటుంబం స్థిరపడిందని పేర్కొంటోంది. బహుశా ఆయనే శైలేంద్ర వంశానికి మూలపురుషుడై ఉంటాడు. 8వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి శ్రీవిజయతో సంబంధం కలిగిన, జావా మూలాలు గల ఒక ప్రభావవంతమైన బౌద్ధ కుటుంబం—అదే శైలేంద్ర వంశం—మధ్య జావా మీద ఆధిపత్యం వహించింది.

#### మలయ ద్వీపకల్ప ఆక్రమణ

7వ శతాబ్దంలో మలయ ద్వీపకల్పంలోని లంకాసుక ప్రాంతం శ్రీవిజయలో అంతర్భాగమైంది. దీని వెంటనే లంకాసుకకు ఉత్తరాన ఉన్న పాన్ పాన్, తామ్రలింగ రాజ్యాలు కూడా శ్రీవిజయ ప్రభావంలోకి వచ్చాయి. ద్వీపకల్పం మీద ఉన్న ఈ రాజ్యాలు ప్రధాన వాణిజ్య దేశాలుగా విలసిల్లాయి; ఇవి క్రా ఇస్థమస్ (భూసంధి) గుండా వస్తువులను రవాణా చేసేవి. వాట్ సేమా మువాంగు‌లోని లిగోరు శాసనం, శ్రీవిజయ మహారాజు ధర్మసేతు ఉత్తర మలయ ద్వీపకల్పంలో బోధిసత్వులైన పద్మపాణి, వజ్రపాణి, బుద్ధులకు అంకితం చేస్తూ మూడు ఆలయాలను నిర్మించాలని ఆదేశించినట్లు పేర్కొంటోంది.

### శైలేంద్ర వంశ పాలన

#### శైలేంద్ర వంశ పాలన
జావాకు చెందిన శైలేంద్రులు సుమత్రా లోని శ్రీవిజయ వంశంతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు; ఆ తర్వాత వారు మధ్య జావా లోని మతారం రాజ్యంలో తమ పాలనను, ఆధిపత్యాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నారు. వారి మధ్య ఉన్న సంబంధం ఖచ్చితమైన స్వరూపం ఏమిటనేది స్పష్టంగా తెలియదు. అయితే అరబు ఆధారాలు మాత్రం 'జబాగు' (జావా) ప్రాంతం, 'శ్రీబుజా' (శ్రీవిజయ), 'కలాహు' (మలయ ద్వీపకల్పంలోని ఒక ప్రదేశం, బహుశా కెడా), 'రామ్ని' (సుమత్రాలోని ఒక ప్రదేశం, బహుశా లాంబ్రి) ప్రాంతాల మీద ఆధిపత్యం వహించిందని పేర్కొంటున్నాయి.

జావాలో ధరణీంద్రుడు తర్వాత ఆయన వారసుడిగా సమరగ్రవీరుడు (క్రీ.శ. 800–819) పాలన చేపట్టాడు. క్రీ.శ. 860 నాటి నాలంద శాసనంలో ఇతని ప్రస్తావన ఉంది; ఈ శాసనం ప్రకారం సమరగ్రవీరుడు, బాలపుత్రదేవుడుకు తండ్రిగానూ, 'శైలేంద్రవంశతిలక' (శైలేంద్ర వంశానికి ఆభరణం) బిరుదు కలిగిన వ్యక్తికి కుమారుడిగానూ పేర్కొనబడ్డాడు. ఇక్కడ 'శైలేంద్రవంశతిలక' అనే అలంకారిక నామం, 'శ్రీవీరవైరిమథన' (వీర శత్రువులను సంహరించేవాడు) అనే బిరుదుతో ధరణీంద్రుడిని సూచిస్తుంది.తన పూర్వీకుడైన ధరణీంద్రుడిలా విస్తరణ కాంక్ష కలిగిన, యుద్ధోన్మాది అయిన పాలకుడు కాకుండా—సమరగ్రవీరుడు ఒక శాంతికాముకుడిగా కనిపిస్తాడు. ఆయన కేడు మైదానం లోని అంతర్గత జావా ప్రాంతపు శాంతియుత సమృద్ధిని ఆస్వాదిస్తూ, బోరోబుదూర్ నిర్మాణ ప్రాజెక్టును పూర్తి చేయడంపైనే ఎక్కువ ఆసక్తిని కనబరిచాడు. సరిగ్గా ఇదే కాలంలో అంటే 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే, ఖ్మేరు యువరాజు 2వ జయవర్మను, శైలేంద్ర వంశం పాలనలో ఉన్న మెకాంగు డెల్టా ప్రాంతంలోని ఇంద్రపురకు గవర్నరు‌గా నియమించబడ్డాడు. ఈ నిర్ణయం తదనంతరం ఒక పొరపాటుగా రుజువైంది; ఎందుకంటే 2వ జయవర్మను తిరుగుబాటు చేసి, తన రాజధానిని టోన్లే సాప్ నుండి మరింత లోపలి వైపున ఉత్తరాన ఉన్న మహేంద్రపర్వతకు మార్చాడు. తద్వారా శ్రీవిజయతో ఉన్న సంబంధాన్ని తెంచుకుని సా.శ. 802లో జావా నుండి ఖ్మెరు సామ్రాజ్యం స్వతంత్రమని ప్రకటించుకున్నాడు.  ధర్మసేతు కుమార్తె అయిన తారను వివాహం చేసుకున్న జావా రాజుగా సమరగ్రవీర ప్రస్తావించబడ్డారు. మంత్యాసి శాసనంలో ఆయన తన మరొక పేరు అయిన 'రకై వరక్'గా పేర్కొనబడ్డారు.

ఎన్. జె. క్రోం, కోడెసు వంటి పూర్వపు చరిత్రకారులు సమరాగ్రవీరా అనే ఇద్దరినీ ఒకే వ్యక్తిగా పరిగణించే ధోరణిని కలిగి ఉండేవారు. అయితే స్లామెటు ముల్జానా వంటి తర్వాతి చరిత్రకారులు మంత్యాసిహుశాసనంలో మాత్రం  రాజ్యానికి 5వ పాలకుడిగా పేర్కొనబడిన రాకై గురుంగునే సమరతుంగా అని గుర్తించారు. దీనిని బట్టి చూస్తే, సమరతుంగా అనే వ్యక్తి సమరాగ్రవీరా వారసుడని అర్థమవుతుంది.

ధర్మసేతు కుమార్తె అయిన దేవి తారా, శైలేంద్ర వంశానికి చెందిన సమరతుంగాను వివాహం చేసుకుంది; ఈ సమరతుంగా సుమారు క్రీ.శ. 792లో శ్రీవిజయ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 8వ శతాబ్దం నాటికి శైలేంద్ర వంశ పాలకుడు శ్రీవిజయ 'మహారజాగా'గా ఎదగడంతో శ్రీవిజయ రాజదర్బారు వాస్తవానికి జావా లోనే నెలకొని ఉండేది.

ధర్మసేతు తర్వాత, సమరతుంగా శ్రీవిజయకు తదుపరి మహారాజా అయ్యాడు. ఆయన క్రీ.శ. 792 నుండి 835 వరకు పరిపాలించాడు. రాజ్య విస్తరణ కాంక్ష కలిగిన ధర్మసేతు వలె కాకుండా సమరతుంగా సైనిక విస్తరణల జోలికి పోలేదు; బదులుగా, జావా మీద శ్రీవిజయ పట్టును మరింత బలోపేతం చేయడానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. అద్భుతమైన కట్టడమైన బొరొబుదూరు నిర్మాణాన్ని ఆయన స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. ఆయన పాలనలో సా.శ. 825లో పూర్తి చేయబడిన ఒక భారీ రాతి మండలం.  కోడెసు ప్రకారం "తొమ్మిదవ శతాబ్దపు ద్వితీయార్థంలో జావాలో పాలన సాగిస్తున్న ఒక శైలేంద్ర వంశీయుని ఆధ్వర్యంలో జావా,  సుమత్రా ఏకం చేయబడ్డాయి... దీని కేంద్రం పాలెంబాగులో ఉండేది."సమరాగ్రవీరా వలెనే, సమరతుంగా కూడా శాంతియుతమైన మహాయానా బౌద్ధ విశ్వాసాలచే ప్రభావితమై, ఒక శాంతియుత, పరోపకార బుద్ధి కలిగిన పాలకుడిగా రాణించడానికి కృషి చేసినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆయన వారసురాలు యువరాణి ప్రమోధ్వరధాని; ఈమె మధ్య జావాలోని ఒక భూస్వామి అయిన ప్రభావశీల రాకై పటాపను కుమారుడు, శైవ మతావలంబి అయిన రాకై పికాటన్తో నిశ్చితార్థం చేసుకుంది. మహాయానా బౌద్ధులను, శైవ హిందువులను సమన్వయం చేయడం ద్వారా, జావాలో శాంతిని, శైలేంద్రుల పాలనను సుస్థిరం చేసే ప్రయత్నంగా ఈ రాజకీయ ఎత్తుగడ భావించబడింది.

#### పాలెంబాంగు‌కు తిరిగి రాక

అయితే యువరాజు బాలపుత్రుడు మధ్య జావాలో పికాతను, ప్రమోదవర్ధనిల పాలనను వ్యతిరేకించాడు. బాలపుత్రుడు, ప్రమోదవర్ధనిల మధ్య సంబంధాలను కొంతమంది చరిత్రకారులు భిన్న రీతుల్లో వివరిస్తారు. బాషు డి కాస్పారిస్ ప్రతిపాదించిన ఒక పాత సిద్ధాంతం ప్రకారం బాలపుత్రుడు సమరతుంగ కుమారుడు; అంటే ఆయన ప్రమోదవర్ధనికి తమ్ముడు అవుతాడు. అయితే ముల్జానా వంటి తర్వాతి కాలపు చరిత్రకారులు, బాలపుత్రుడు సమరగ్రావీరుని కుమారుడని, సమరతుంగకు తమ్ముడని వాదించారు; దీని ప్రకారం ఆయన ప్రమోదవర్ధనికి పినతండ్రి అవుతాడు.

పికాతను‌తో జరిగిన వారసత్వ వివాదం కారణంగా బాలపుత్రుడు మధ్య జావా నుండి బహిష్కరించబడ్డాడా లేక అప్పటికే ఆయన సుమత్రాలో పరిపాలిస్తున్నాడా అనేది స్పష్టంగా తెలియదు. ఏది ఏమైనప్పటికీ బాలపుత్రుడు చివరికి శైలేంద్ర వంశం సుమత్రా శాఖను పరిపాలించాడని, శ్రీవిజయ రాజధాని అయిన న్పాలెంబాగులో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడని తెలుస్తోంది. సమరగ్రావీర మహారాజు పట్టమహిషి అయిన బాలపుత్రుని తల్లి 'తార', శ్రీవిజయ రాజవంశానికి చెందిన యువరాణి కావడం వల్లనే ఇది సాధ్యమైందని తద్వారా బాలపుత్రుడు శ్రీవిజయ సింహాసనానికి వారసుడయ్యాడని చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడ్డారు. శ్రీవిజయ మహారాజు అయిన బాలపుత్రుడు 860 నాటి నలంద శాసనంలో ప్రకటించినట్లుగా జావాకు చెందిన శైలేంద్ర వంశానికి తానే సరైన వారసుడినని తదనంతరం తన హక్కును చాటుకున్నాడు.

820, 850 మధ్య కాలంలో కాంటను (గుయాంగ్ఝౌ) వద్ద వాణిజ్య అంతరాయం ఏర్పడిన తర్వాత, జాంబి (మలయు రాజ్యం) పాలకుడు తగినంత స్వతంత్రతను సాధించి, 853, 871లో చైనాకు రాయబార బృందాలను పంపగలిగాడు. మలయు రాజ్యం సాధించిన ఈ స్వతంత్రత, శైలేంద్ర వంశానికి చెందిన బాలపుత్రదేవుడు జావా నుండి బహిష్కరించబడి ఆ తర్వాత శ్రీవిజయ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన సంక్షోభ సమయంతోనే ఏకకాలంలో సంభవించింది. ఈ కొత్త మహారాజు 902 నాటికి చైనాకు కప్పం చెల్లించే రాయబార బృందాన్ని పంపగలిగాడు. ఆ తర్వాత రెండేళ్లకు అప్పటికే బలహీనపడుతున్న టాంగు వంశం, ఒక శ్రీవిజయ రాయబారికి ఒక బిరుదును ప్రదానం చేసింది.

10వ శతాబ్దం పూర్వార్థంలో టాంగు వంశ పతనం, సాంగు వంశం ఆవిర్భావం మధ్య కాలంలో విదేశీ ప్రపంచానికిమ్ ఫుజియాను ‌లోని 'మిన్' రాజ్యానికి, అలాగే సంపన్నమైన గ్వాంగు‌డాంగు‌లోని 'నాన్ హాన్' రాజ్యానికి మధ్య చురుకైన వాణిజ్యం సాగింది. దీనివలన శ్రీవిజయ నిస్సందేహంగా లబ్ధి పొందింది. సుమారు 903 ప్రాంతంలో ముస్లిం రచయిత ఇబ్ను రుస్తా, శ్రీవిజయ పాలకుడి సంపదను చూసి ఎంతగానో ముగ్ధుడై, ఇంతకంటే ఎక్కువ సంపద, బలం లేదా ఆదాయం కలిగిన రాజు గురించి మరెక్కడా వినలేమని ప్రకటించాడు. శ్రీవిజయ ప్రధాన పట్టణ కేంద్రాలుగా అప్పుడు పాలెంబాంగు (ముఖ్యంగా కరంగన్యారు సైటు సెగుంటాంగు హిల్ ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్నాయి), మురా జంబి, కెడా ఉన్నాయి.

#### జావా మీద యుద్ధం

10వ శతాబ్దంలో సుమత్రాకు చెందిన శ్రీవిజయ రాజ్యానికి, జావాకు చెందిన మతారం రాజ్యం మధ్య వైరం మరింత తీవ్రమై, శత్రుత్వం పెరిగింది. జావాలోని శైలేంద్ర భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి శ్రీవిజయ చేసిన ప్రయత్నాల వల్ల గానీ, లేదా ఆ ప్రాంతంలో శ్రీవిజయ ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేయాలనే మతారం ఆకాంక్ష వల్ల గానీ ఈ శత్రుత్వం ఏర్పడి ఉండవచ్చు. తూర్పు జావాలోని అంజుక్ లాడాంగ్ శాసనం (సా.శ. 937 నాటిది), మలయూ నుండి జరిగిన ఒక చొరబాటు దాడిని ప్రస్తావిస్తుంది — ఇది వాస్తవానికి తూర్పు జావాలోని మతారం రాజ్యం మీద శ్రీవిజయ చేసిన దాడిని సూచిస్తుంది. మలయూ (సుమత్రా) ఆక్రమణ దళాలను తిప్పికొట్టడంలో ఎంపు సిందోక్ నాయకత్వంలోని రాజు సైన్యానికి సహాయపడినందుకు గాను, అంజుకు లాడాంగు గ్రామస్తులను వారి సేవలకు, పరాక్రమానికి గుర్తింపుగా సత్కరించారు; తదనంతరం, వారి గౌరవార్థం ఒక *జయస్తంభం* (విజయ స్మారక చిహ్నం) నిర్మించబడింది.

సా.శ. 990లో, జావా రాజు ధర్మవంశ శ్రీవిజయ మీద నావికా దళంతో దండయాత్రకు దిగి, ఆ రాజ్య రాజధాని అయిన క్పాలెంబాంగును ఆక్రమించడానికి ప్రయత్నించాడు. జావా దళాలు శ్రీవిజయ మీద చేసిన ఈ దండయాత్ర వార్త, చైనాలోని సాంగు వంశ కాలం నాటి చారిత్రక ఆధారాలలో నమోదు చేయబడింది. సా.శ. 988లో, శ్రీవిజయ నుండి ఒక రాయబారిని చైనా ఆస్థానానికి (గ్వాంగ్‌జౌకు) పంపారు. చైనాలో సుమారు రెండేళ్ల పాటు గడిపిన తర్వాత తన స్వదేశం మీద జావా దండయాత్ర జరిగిందని ఆ రాయబారికి తెలిసింది; దీనివల్ల ఆయన తిరిగి తన ఇంటికి వెళ్లలేకపోయాడు. సా.శ. 992లో జావా నుండి ఒక రాయబారి చైనా ఆస్థానానికి వచ్చి, తమ దేశం శ్రీవిజయతో నిరంతర యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉందని వివరించాడు. సా.శ. 999లో, శ్రీవిజయ రాయబారి చైనా నుండి చంపాకు ప్రయాణించి అక్కడి నుండి తన స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్లడానికి ప్రయత్నించాడు; అయితే తన దేశంలోని ప్రస్తుత పరిస్థితుల గురించి ఆయనకు ఎటువంటి సమాచారం లభించలేదు. శ్రీవిజయ రాయబారి తిరిగి చైనాకు ప్రయాణించి, జావా ఆక్రమణదారుల నుండి శ్రీవిజయను రక్షించమని చైనా చక్రవర్తిని వేడుకున్నాడు.

ధర్మవంశుని దండయాత్ర కారణంగా శ్రీవిజయ మహారాజు అయిన శ్రీ చూడామణి వర్మదేవుడు చైనా నుండి రక్షణ కోరాల్సి వచ్చింది. వర్మదేవుడు సమర్థుడైన, దూరదృష్టి గల పాలకుడిగానూ, అపారమైన దౌత్య నైపుణ్యాలు కలిగిన వ్యక్తిగానూ ప్రసిద్ధి చెందాడు. జావా దండయాత్ర సృష్టించిన సంక్షోభ సమయంలో ఆయన చైనా చక్రవర్తిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం ద్వారా చైనా రాజకీయ మద్దతును పొందగలిగాడు. సా.శ. 1003లో ఒక సాంగు వంశ చారిత్రక గ్రంథం ప్రకారం—శాన్-ఫ—క్వి (శ్రీవిజయ) రాయబారిని, షి-లి - ఝు - లౌ - వూ - నీ - ఫొ- మా - మా -టియొ- హుయా (శ్రీ చూడామణి వర్మదేవుడు) అనే రాజు పంపినట్లు నమోదు చేయబడింది. తమ దేశంలో చైనా చక్రవర్తి దీర్ఘాయువు కోసం ప్రార్థించే నిమిత్తం ఒక బౌద్ధ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు శ్రీవిజయ రాయబారి చైనా ఆస్థానానికి తెలియజేశాడు; అంతేకాక, చక్రవర్తి గౌరవార్థం నిర్మించిన ఆ ఆలయానికి ఒక పేరును సూచించమని, అలాగే ఆ ఆలయం కోసం ఒక గంటను బహూకరించమని చక్రవర్తిని కోరాడు. సంతోషభరితుడైన చైనా చక్రవర్తి, ఆ ఆలయానికి "చెంగు - టి ‘ ఎన్-  వాన్ - షౌ  ('స్వర్గం నుండి—అంటే చైనా నుండి—పది వేల సంవత్సరాల పాటు ఆశీర్వాదాలు పొందే ప్రదేశం' అని అర్థం) అని నామకరణం చేశాడు. అంతేకాక వెంటనే ఒక గంటను తయారు చేయించి ఆ ఆలయంలో ప్రతిష్ఠించే నిమిత్తం శ్రీవిజయకు పంపాడు.

క్రీ.శ. 1006లో జావా దండయాత్రను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టడం ద్వారా శ్రీవిజయ కూటమి తన పటిష్టతను నిరూపించుకుంది. ఈ దాడి శ్రీవిజయ మహారాజుకు జావాలోని మాతారం రాజ్యం నుండి పొంచి ఉన్న ముప్పును కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించింది; తత్ఫలితంగా తన జావా ప్రత్యర్థిని నిర్మూలించడానికి ఆయన ఒక ప్రణాళికను రచించాడు. ల్వారం పాలకుడైన హాజీ (రాజు) వురవారి తిరుగుబాటు చేయడానికి శ్రీవిజయ సహాయం అందించింది; ఇది మాతారం రాజప్రాసాదం మీద దాడి జరగడానికి, అది ధ్వంసమవడానికి దారితీసింది. ధర్మవంశుని కుమార్తె వివాహ మహోత్సవం జరుగుతున్న సమయంలో ఈ ఆకస్మిక, ఊహించని దాడి సంభవించింది; దీనితో రాజదర్బారు పూర్తిగా అప్రమత్తత కోల్పోయి తీవ్ర దిగ్భ్రాంతికి గురైంది. ధర్మవంశుని మరణ, మాతారం రాజధాని పతనం సంభవించడంతో, మాతారం సామ్రాజ్యం కూలిపోవడంలో శ్రీవిజయ కీలక పాత్ర పోషించింది. దీని పర్యవసానంగా, తూర్పు జావా ప్రాంతం రాబోయే అనేక సంవత్సరాల పాటు మరింత అశాంతికి, హింసకు, చివరకు, ఘోరమైన విధ్వంసానికి నిలయంగా మారింది.

### పతనం
#### చోళ దండయాత్ర

 శ్రీవిజయ పతనానికి దారితీసిన అంశాలు — ఆ ప్రాంతంలో వాణిజ్యం, భద్రతకు విఘాతం కలిగించిన విదేశీ సముద్రపు దొంగల కార్యకలాపాలు, దాడులు. దక్షిణ భారతదేశంలోని తమిళనాడుకు చెందిన చోళ రాజు రాజేంద్ర చోళుడు 1025వ సంవత్సరంలో శ్రీవిజయ ఓడరేవుల మీద నావికా దాడులను ప్రారంభించాడు.ఆయన నావికాదళం రుతుపవన గాలులను అనుకూలంగా మలుచుకుని సుమత్రా వైపు వేగంగా ప్రయాణించింది; అక్కడ రహస్యంగా దాడి చేసి, శ్రీవిజయకు చెందిన 14 ఓడరేవులను కొల్లగొట్టింది. ఈ ఆకస్మిక దాడి శ్రీవిజయను దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. వారు దీనికి సిద్ధంగా లేరు; చోళులు మొదట రాజధాని నగరమైన పాలెంబాంగు‌ను పూర్తిగా దోచుకున్నారు ఆ తరువాత వేగంగా కదిలి కడారం (ఆధునిక కెడా)తో సహా ఇతర ఓడరేవుల మీద దాడులు చేశారు.

చోళులు సముద్రపు దొంగతనాలు విదేశీ వాణిజ్యం — ఈ రెండింటి ద్వారానూ ప్రయోజనం పొందారని చరిత్ర చెబుతోంది. కొన్ని సందర్భాలలో చోళుల సముద్రయానాలు ఆగ్నేయాసియా వరకు విస్తరించి పూర్తిస్థాయి దోపిడీలకు, ఆక్రమణలకు దారితీశాయి. రాజేంద్ర చోళుని ఒక శాసనం ప్రకారం ఆయన కడారం రాజు అయిన సంగ్రామ విజయతుంగవర్మను (మార విజయతుంగవర్మను కుమారుడు)ను బంధించి శ్రీవిజయకు చెందిన అత్యంత వైభవంతో అలంకరించబడిన రత్నఖచిత 'యుద్ధ ద్వారం' అయిన *విద్యాధర-తోరణం*తో సహా అనేక నిధులను దోచుకున్నాడు.

15వ శతాబ్దపు *[[:en: Malay Annals| మలయ్ అన్నల్స్]]* (మలయి చరిత్రలు) ప్రకారం 1వ రాజేంద్ర చోళుడు 1025లో విజయవంతమైన నావికా దండయాత్ర తర్వాత విజయతుంగవర్మను కుమార్తె అయిన ఒనాంగు కియును వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ దండయాత్ర కారణంగా శ్రీవిజయ రాజ్యం, జావా లోని కహురిపను రాజ్యంతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవాల్సి వచ్చింది. ఈ శాంతి ఒప్పందాన్ని విజయతుంగవర్మను బహిష్కృత కుమార్తె మధ్యవర్తిత్వం వహించి కుదిర్చింది; ఈమె పాలెంబాంగు విధ్వంసం నుండి తప్పించుకుని, తూర్పు జావా లోని ఐర్లంగ రాజు ఆస్థానానికి చేరుకుంది. ఆమె ధర్మప్రసాదోత్తుంగదేవి అనే పేరుతో ఎయిర్లంగకు పట్టమహిషిగా కూడా మారింది; 1035లో ఎయిర్లంగ తన పట్టమహిషికి అంకితమిస్తూ 'శ్రీవిజయాశ్రమ' అనే బౌద్ధ విహారాన్ని నిర్మించాడు.

తర్వాతి 20 సంవత్సరాల కాలం చోళులు సుమత్రా, మలయ ద్వీపకల్పంలోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద వరుస దాడులను, ఆక్రమణలను కొనసాగించారు. 1వ రాజేంద్ర చోళుడు సాగించిన దండయాత్ర, ఆ కాలపు మలయ ప్రజల మీద ఎంత గాఢమైన ముద్ర వేసిందంటే ఆయన పేరు *[[:en: Malay Annals|మలయ వార్షిక గ్రంథాల]]*లో (*రాజా చూలనుగా*) కూడా ప్రస్తావించబడింది. నేటికీ మలేషియాలో చోళుల పాలన స్మరించబడుతోంది; ఎందుకంటే అనేక మంది మలేషియా యువరాజుల పేర్లు 'చోళను' లేదా 'చూలను' అనే పదాలతో ముగుస్తాయి—ఉదాహరణకు పెరాక్ రాజా అయిన రాజా చూలన్.

శ్రీవిజయ మీద రాజేంద్ర చోళుడు సాగించిన సముద్రయాన దండయాత్రలు, భారతదేశ చరిత్రలోనూ, ఆగ్నేయాసియా రాజ్యాలతో భారతదేశానికి అప్పటివరకు ఉన్న శాంతియుత సంబంధాల నేపథ్యంలోనూ అత్యంత విశిష్టమైనవి. ఈ నావికా దండయాత్రలకు గల కచ్చితమైన కారణాలను చారిత్రక ఆధారాలు స్పష్టంగా పేర్కొననందున వాటి వెనుక ఉన్న అసలు హేతువులు అనిశ్చితంగానే మిగిలిపోయాయి. చోళుల తూర్పు దేశాల వాణిజ్య మార్గాలకు శ్రీవిజయ అడ్డుపడటమే ఈ దాడులకు కారణమై ఉండవచ్చని, లేదా అంతకంటే ఎక్కువగా తన సైనిక విజయాలను సుప్రసిద్ధ దేశాలకు విస్తరించి తద్వారా కీర్తి ప్రతిష్టలను ఆర్జించాలనే రాజేంద్ర చోళుని సాధారణ ఆకాంక్షే దీనికి ప్రధాన కారణమై ఉండవచ్చని నీలకంఠ శాస్త్రి అభిప్రాయపడ్డారు.అయితే ఈ దాడి వెనుక వాణిజ్యపరమైన ఉద్దేశం ఉందని ఇది ఒక 'ముందస్తు దాడి' అని నూతన పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి. రాజేంద్ర చోళుని నావికా దాడి ఒక భౌగోళిక-వ్యూహాత్మక ఎత్తుగడగా పరిగణించబడుతుంది.

ఈ దాడులు శ్రీవిజయ ఆధిపత్యాన్ని తీవ్రంగా బలహీనపరిచాయి; తద్వారా కెదిరి వంటి ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఆవిర్భావానికి అవి మార్గం సుగమం చేశాయి. ఈ కొత్త రాజ్యాలు తీరప్రాంత సుదూర వాణిజ్యం మీద కాకుండా ప్రధానంగా ముమ్మర వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడి అభివృద్ధి చెందాయి. కాలక్రమేణా ఆ ప్రాంతీయ వాణిజ్య కేంద్రం శ్రీవిజయ పాత రాజధాని అయిన పాలెంబాంగు నుండి సుమత్రా ద్వీపంలోని మరొక వాణిజ్య కేంద్రమైన జాంబీకి తరలిపోయింది; ఈ జాంబీ నగరమే అప్పట్లో మలయూ రాజ్యానికి కేంద్రస్థానంగా విలసిల్లింది.

#### చోళుల పాలనలో
1028లో *సాన్‌ఫోకి*  చైనాకు ఒక రాయబార వర్గాన్ని పంపింది. కానీ ఇది శ్రీవిజయ-పాలెంబాంగు‌ను కాకుండా, మలయు-జాంబిని సూచిస్తుంది. 1028, 1077 మధ్య కాలంలో శ్రీవిజయ నుండి ఎటువంటి రాయబారులు చైనాకు రాలేదు. శ్రీవిజయ *[[:en: Mandala (political model)|మండల]]* (రాజకీయ వ్యవస్థ) క్షీణించిపోయిందని ఇది సూచిస్తుంది. 1025లోనే శ్రీవిజయ పతనమై ఉండవచ్చని భావించడానికి బలమైన అవకాశం ఉంది. తర్వాతి శతాబ్దాలలో కూడా, చైనా చారిత్రక గ్రంథాలు "సాన్‌ఫోకి " గురించి ప్రస్తావించాయి; అయితే ఈ పదం బహుశా మలయు-జాంబి రాజ్యాన్ని సూచిస్తుందని చెప్పవచ్చు. *సాన్‌ఫోకి ఝంబీ గుయొ* (సాన్‌ఫోకి  జాంబి దేశం) గురించి చైనా గ్రంథాలలో ఉన్న ప్రస్తావన ఇందుకు నిదర్శనం. "శ్రీవిజయ" లేదా "శ్రీవిజయ" అనే పదాన్ని ప్రస్తావించిన చివరి శాసన ఆధారాలు 1030 లేదా 1031 నాటి చోళ రాజ్యానికి చెందిన తంజావూరు శాసనంలో లభిస్తాయి.

శ్రీవిజయ మీద చోళుల ఆధిపత్యం అనేక దశాబ్దాల పాటు కొనసాగింది. చైనా చారిత్రక గ్రంథాలు *సాన్‌ఫోకి ఝు-నియాం గుయొ* గురించి ప్రస్తావించాయి; దీని అర్థం "సాన్‌ఫోకి చోళ దేశం" అని ఇది బహుశా 'కెడా' ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుందని భావిస్తున్నారు. *సాన్‌ఫోకి ఝు-నియాన్ గుయొ* 1077, 1079, 1082, 1088, 1090 సంవత్సరాలలో చైనాకు రాయబార బృందాలను పంపింది. మలక్కా జలసంధిలోని తమిళ ప్రాబల్యం కలిగిన ప్రాంతంలో చోళులు ఒక యువరాజును అధిపతిగా నియమించి ఉండవచ్చని భావించబడుతోంది.

1వ చక్రవర్తి రాజేంద్ర చోళుడు మాతామహ పౌత్రుడైన కుళోత్తుంగ చోళుడు తన యవ్వనంలో (1063) శ్రీవిజయలో ఉండి ఆ ప్రాంతంలో శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరిస్తూ చోళుల ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించాడని సూచించే ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి.వీరరాజేంద్ర చోళుడు తన పాలన 7వ సంవత్సరానికి చెందిన ఒక శాసనంలో తాను కడారంను జయించి, తన వద్దకు వచ్చి తన పాదాలకు నమస్కరించిన ఆ ప్రాంతపు రాజుకే దానిని తిరిగి అప్పగించినట్లు పేర్కొన్నాడు. వీరరాజేంద్ర చోళుని సహాయం కోరిన శైలేంద్ర రాజుకు అండగా నిలవడానికి, కులోత్తుంగుని నాయకత్వంలో ఈ దండయాత్రలు చేపట్టబడ్డాయి. కాంటను‌లో లభించిన ఒక శాసనం, శ్రీవిజయ పాలకుడిగా 'టి-హుయా-కైలొ'ను ప్రస్తావించింది. చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ పాలకుడే 'సాంగు ' వంశ చరిత్ర గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడిన చోళ పాలకుడు 'టి-హుయా-కైలొ' (ఇతనే కులోత్తుంగుడని గుర్తించబడింది) అని, ఇతనే చైనాకు రాయబార బృందాన్ని పంపాడని భావిస్తున్నారు. కాటను‌లోని శ్రీవిజయ శాసన సంపాదకుడైన టాన్ యోకు సాంగు అభిప్రాయం ప్రకారం కులోత్తుంగుడు 1067 నాటి నావికా దండయాత్ర అనంతరం కడారంలో బస చేసి అక్కడి రాజును తిరిగి సింహాసనాసీనుడిని చేసిన తర్వాతే దక్షిణ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి రాజ్యాధికారాన్ని చేపట్టాడు.

మలక్కా జలసంధి ప్రాంతంలో తమిళుల వలస పాలన సుమారు ఒక శతాబ్దం పాటు కొనసాగినట్లు తెలుస్తోంది. చోళులు ఉత్తర సుమత్రా, మలయ ద్వీపకల్ప ప్రాంతాలలో అనేక శాసనాలను నెలకొల్పారు. కళాఖండాలలో (శిల్పకళ, ఆలయ వాస్తుశిల్పంలో) తమిళ ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది; అయితే ఈ ప్రభావం వాణిజ్య కార్యకలాపాల కంటే ప్రభుత్వ పాలనాపరమైన కార్యకలాపాలనే ఎక్కువగా సూచిస్తుంది. 12వ శతాబ్దంలో ఉత్తర సుమత్రా, మలయ ద్వీపకల్పం మీద చోళుల పట్టు సడలిపోయింది — సుమారు 1120 నాటి తమిళ కావ్యం *కలింగత్తుప్పరణి*, కులోత్తుంగుడు కడారంను జయించి ధ్వంసం చేసిన వృత్తాంతాన్ని ప్రస్తావించింది. ఆ తర్వాత భారతీయ చారిత్రక ఆధారాల నుండి కడారం ప్రస్తావన పూర్తిగా కనుమరుగైపోయింది.

#### శ్రీవిజయ వారసత్వ రాజ్యం: మలయు ధర్మశ్రయ
11వ శతాబ్దంలో సుమత్రాలో శైలేంద్ర వంశం పతనమైన తర్వాత ఆ ప్రాంతంలో చోళుల జోక్యం కొనసాగిన ఒక నిర్దిష్ట కాలం అనంతరం, శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం పతనమయ్యాక వచ్చిన తదుపరి కాలాన్ని వివరించడానికి తగిన స్పష్టమైన చారిత్రక ఆధారాలు ఏవీ అందుబాటులో లేవు. దాదాపు 150 సంవత్సరాల తర్వాత ఆ ప్రాంతంలో శైలేంద్రుల స్థానంలో ఒక కొత్త రాజవంశం ఉద్భవించింది. వీరే మౌళి వంశం; వీరు బతాంగ్ హరి నదీ లోయ వెంబడి ఉన్న జాంబీ ప్రాంతంలోని మలయు రాజ్యాన్ని పరిపాలించారు. 12వ శతాబ్దం చివరి నాటి ఈ మలయు ధర్మశ్రయ రాజ్యాన్ని శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి వారసత్వ రాజ్యంగా పరిగణించవచ్చు. 'మహారాజా మౌళి' పేరును కలిగి ఉన్న అత్యంత పురాతన శాసనం సా.శ. 1183 నాటి గ్రాహి శాసనం.

## ప్రభుత్వం - ఆర్థిక వ్యవస్థ
### రాజకీయ పరిపాలన

తెలగా బాటు శాసనం పైభాగంలో ఏడు నాగ శిరస్సులతో అలంకరించబడి ఉంది; అలాగే దిగువ భాగంలో ఒక నీటి నాళం ఉంది. ఇది బహుశా ఏదైనా అధికారిక విధేయతా ప్రమాణ స్వీకార సమయంలో పోసిన నీటిని బయటకు పంపడానికి ఉద్దేశించబడి ఉండవచ్చు.
పాలెంబాంగు‌లోని సబోకింగు‌కింగు‌లో కనుగొనబడిన 7వ శతాబ్దపు 'తెలగా బాటు' శాసనం, శ్రీవిజయ సామ్రాజ్య అధికారుల పదవులలో ఉన్న సంక్లిష్టతను,  శ్రేణీకృత హోదాలను తెలియజేస్తుంది. ఈ శాసనంలో ఈ క్రింది పదవులు ప్రస్తావించబడ్డాయి: రాజపుత్ర (యువరాజులు/రాజు కుమారులు), కుమారామాత్య (మంత్రులు), భూపతి (ప్రాంతీయ పాలకులు), సేనాపతి (సైన్యాధిపతులు), నాయక (స్థానిక సమాజ నాయకులు), ప్రత్యయ (కులీనులు), హాజీ ప్రత్యయ (చిన్న రాజులు), దండనాయక (న్యాయమూర్తులు), తుహా అన్ వటకు (కార్మికుల పర్యవేక్షకులు), వూరుహు (కార్మికులు), అద్ధ్యాక్షి నీజవర్ణ (దిగువ స్థాయి పర్యవేక్షకులు), వాసీకరణ (కమ్మరులు/ఆయుధ తయారీదారులు), చాతభట (సైనికులు), అధికరణ (అధికారులు), కాయస్థ (భండాగార సిబ్బంది), స్థాపక (శిల్పకారులు), పుహావాం (నౌకా కెప్టెన్లు), వనియాగ (వ్యాపారులు), మర్సీ హాజీ (రాజు సేవకులు), హులున్ హాజీ (రాజు బానిసలు).

ఈ సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించిన సమయంలో ఇది మూడు ప్రధాన మండలాలుగా విభజించబడింది — పాలెంబాగు కేంద్రంగా ఉన్న నదీ ముఖద్వార రాజధాని ప్రాంతం; అంతర్భాగంగా విలువైన వస్తువుల వనరుగా పనిచేసిన మూసి నదీ పరీవాహక ప్రాంతం;  పోటీ శక్తి కేంద్రాలుగా ఎదిగే సామర్థ్యం కలిగిన ఇతర నదీ ముఖద్వార ప్రాంతాలు. దాడులు, విజయాల ద్వారా, ఈ పోటీ నదీ ముఖద్వార ప్రాంతాలు శ్రీవిజయ సామ్రాజ్య ఆధిపత్యం కిందకు తీసుకురాబడ్డాయి; ఉదాహరణకు, బటాంగు‌హరి నదీ ముఖద్వార ప్రాంతం (జాంబీలోని మలయు). అనేక వ్యూహాత్మక ఓడరేవులు కూడా ఈ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉన్నాయి; వీటిలో బంగకా ద్వీపం (కోట కపూర్), జావాలోని ఓడరేవులు, రాజ్యాలు (తరూమనగర, కళింగ అయ్యే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంది), మలయ ద్వీపకల్పంలోని కెడా, చైయా, అలాగే ఉత్తర సుమత్రాలోని లామురి, పన్నాయి వంటి ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. దక్షిణ కంబోడియా (మెకాంగ్ నదీ ముఖద్వార ప్రాంతం), చంపా ఓడరేవుల మీద జావా-శ్రీవిజయ దాడులు జరిగినట్లు పేర్కొనే నివేదికలు కూడా ఉన్నాయి. పొరుగు రాష్ట్రాలకు విస్తరించిన తరువాత, శ్రీవిజయ మహారాజు పాలించిన శక్తివంతమైన కేంద్ర కడతువాను‌కు విధేయత ప్రమాణం చేసిన అనేక కడతువాను‌ల (స్థానిక సంస్థానాలు) సమాహారంగా శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది. దాని రాజ్యాలకు సంబంధించిన రాజకీయ సంబంధాలు, వ్యవస్థను, సాంప్రదాయ ఆగ్నేయాసియా హిందూ-బౌద్ధ రాజ్యాలకు విలక్షణమైన మండల నమూనాగా వర్ణించారు. దీనిని కేంద్ర కడతువాను అయిన శ్రీవిజయ ఆధిపత్య కేంద్రం కింద ఉన్న రాజ్యాల సమాఖ్యగా లేదా సామంతుల పాలనగా వర్ణించవచ్చు. ఈ పాలన దాని సరిహద్దుల కంటే దాని కేంద్రం ద్వారా నిర్వచించబడింది.  ఇది తదుపరి పరిపాలనా ఏకీకరణకు లోనుకాకుండా అనేక ఇతర సామంతుల రాజ్యాలతో కూడి ఉండవచ్చు.

కేంద్ర కడతువాను, దాని సభ్య (చందాదారుల) కడతువాన్‌ల మధ్య సంబంధాలు గతిశీలమైనవి. అందువలన తరాలుగా హోదా మారుతూ ఉండేది. ఈ ప్రాంతమంతటా ఉన్న చిన్న వాణిజ్య ఓడరేవులను రాజు తరపున స్థానిక సామంతుల పాలకులు నియంత్రించేవారు. వారు తమ తమ ప్రాంతాల నుండి ఎగుమతి కోసం వనరులను సేకరించే బాధ్యతను కూడా నిర్వహించారు. వారి ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని రాజుకు చెల్లించాల్సి ఉండేది. అంతర్జాతీయ వాణిజ్య సంబంధాలను ఉల్లంఘించడానికి వారికి అనుమతి లేదు. కానీ ఎక్కువ డబ్బును తమ వద్దే ఉంచుకోవాలనే ప్రలోభం చివరికి విదేశీ వ్యాపారులు, స్థానిక పాలకులు వారి స్వంత అక్రమ వాణిజ్య సంబంధాలను నిర్వహించేలా చేసింది. చంపా దండయాత్ర కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని గణనీయంగా బలహీనపరిచిందని, సామంతులు అంతర్జాతీయ వాణిజ్య ఆదాయాన్ని తమ వద్దే ఉంచుకునేలా బలవంతం చేసిందని ఇతర ఆధారాలు పేర్కొన్నాయి.

దాడులు, విజయాల ద్వారా బలవంతపు పద్ధతులు, పసుంపహాను (విధేయత ప్రమాణం)కు కట్టుబడి ఉండటంతో పాటు, ప్రతి కడతువాను రాజవంశీకులు తరచుగా రాజవంశ వివాహాల ద్వారా పొత్తులను ఏర్పరుచుకునేవారు. ఉదాహరణకు, గతంలో సార్వభౌమాధికారం కలిగిన కడతువాన్ కాలక్రమేణా ప్రతిష్ట, అధికారంలో ఎదగవచ్చు, తద్వారా చివరికి దాని పాలకుడు కేంద్ర కడతువాను మహారాజుగా హక్కును పొందవచ్చు. సుమత్రాలోని శ్రీవిజయను‌లకు (దపుంట హ్యాంగు శ్రీ జయనాస వంశస్థులు), జావాలోని శైలేంద్రులకు మధ్య ఉన్న సంబంధం ఈ రాజకీయ గతిశీలతకు ఒక ఉదాహరణ.

### ఆర్థిక వ్యవస్థ

#### వాణిజ్య ఒప్పందాలు - వ్యాపారం

క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో ఉత్తర భారతదేశం నుండి మిగిలిన ఆసియా ఖండానికి విస్తరించింది; ఈ విస్తరణ పట్టు మార్గం భూమార్గ, సముద్రమార్గ వాణిజ్య మార్గాలను అనుసరించి సాగింది. ఒకానొక సమయంలో శ్రీవిజయ, బౌద్ధ విజ్ఞానానికి, విస్తరణకు ఒక కేంద్రంగా విలసిల్లింది. భూమార్గ, సముద్రమార్గ "పట్టు మార్గాలు" ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించబడి, పరస్పరం పూరకాలుగా నిలిచాయి; మేధావులు దీనిని "బౌద్ధమత మహా వలయం" అని అభివర్ణించారు.  శ్రీవిజయ రాజ్యపు విదేశీ ఆర్థిక సంబంధాల ప్రధాన లక్ష్యం, టాంగ్ రాజవంశం నుండి సాంగు రాజవంశం వరకు విస్తరించి ఉన్న విశాలమైన చైనా మార్కెటు‌కు సేవలు అందించేందుకు వీలుగా, ఒక లాభదాయక వాణిజ్య ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోవడం. ఈ వాణిజ్య ఒప్పందంలో భాగస్వామ్యం వహించే ఉద్దేశంతో, శ్రీవిజయ రాజ్యం చైనాతో ఒక 'సామంత సంబంధాన్ని' కొనసాగించింది; ఇందులో భాగంగా, చైనా ఆస్థానపు ఆదరణను పొందేందుకు వారు అనేక మంది రాయబారులను, దౌత్య బృందాలను పంపేవారు. 1178 నాటికి చైనాకు వెళ్ళిన ఒక శ్రీవిజయ రాయబార బృందం, ప్లం పువ్వు ఆకారంలో ఉన్న బోర్నియో కర్పూరపు పలకల వంటి బోర్నియో ఉత్పత్తులను సేకరించడంలో శ్రీవిజయ పోషించిన మధ్యవర్తి పాత్రను ప్రముఖంగా చాటిచెప్పింది.

వాణిజ్య ప్రపంచంలో శ్రీవిజయ అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెంది భారతదేశం, చైనా మధ్య ఉన్న రెండు జలమార్గాలను—అవి పాలెంబాంగు నుండి సుండా జలసంధి, కెడా నుండి మలక్కా జలసంధి—తన నియంత్రణలో ఉంచుకున్న ఒక విశాల సామ్రాజ్యంగా అవతరించింది. శ్రీవిజయ మహారాజు సామ్రాజ్యం ఎంత విస్తృతంగా ఉండేదంటే అత్యంత వేగంగా ప్రయాణించే నౌక కూడా దానిలోని ద్వీపాలన్నింటినీ చుట్టి రావడానికి రెండు సంవత్సరాల సమయం పట్టేదని అరబు చారిత్రక రచనలు పేర్కొన్నాయి. ఆ రచనలు ప్రస్తావించిన ద్వీపాలలో కర్పూరం, అగరు, చందనం, అలాగే లవంగాలు, జాజికాయలు, యాలకులు, కుబేబు వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు; అంతేకాకుండా దంతం, బంగారం, తగరం వంటివి ఉత్పత్తి అయ్యేవి. ఈ సంపద అంతా కలిసి ఆ మహారాజు సంపదను మధ్యయుగ భారతదేశంలోని ఏ రాజు సంపదకైనా దీటుగా నిలిచేలా చేసింది.

#### నదీ వ్యవస్థ నమూనా

అంతర-ప్రాంతీయ వాణిజ్య ఒప్పందాలతో పాటు, శ్రీవిజయ ఆర్థిక వ్యవస్థ "నదీ వ్యవస్థ నమూనా"ను కూడా అనుసరించిందని సిద్ధాంతీకరించబడింది. ఈ నమూనాలో ఒక నదీ వ్యవస్థ నదీముఖ కేంద్రాల మీద ఆధిపత్యం, నదికి ఎగువన ఉన్న లోతట్టు ప్రాంతం నుండి వచ్చే సరుకుల ప్రవాహం మీద రాజ్యానికి నియంత్రణను కల్పించింది; అలాగే మలక్కా జలసంధి లోపల జరిగే వాణిజ్యం మీద ఆ జలసంధి గుండా వెళ్లే అంతర్జాతీయ వాణిజ్య మార్గాల మీద కూడా నియంత్రణను ఇచ్చింది. సుమత్రా, మలయా, పశ్చిమ జావా తీరాల్లోని నదీముఖ కేంద్రాల మీద శ్రీవిజయ సాధించిన ఆధిపత్య విజయం, ఆ ప్రాంతం మీద పాలెంబాంగు నియంత్రణను నిర్ధారించింది. స్థానిక ఉన్నత వర్గాలతో 'విధేయతా ప్రమాణాలు' చేయించడం; సంపద పునఃపంపిణీకి చేసిన ప్రయత్నాలు; వంటి పద్ధతుల ద్వారా ఇది సాధించబడింది.  ప్రత్యక్ష బలవంతం మీద కాకుండా స్థానిక 'దాతుల' (ముఖ్యుల)తో చేసుకున్న పొత్తులు.

#### వాణిజ్య - వస్తు మార్పిడి వ్యవస్థలోని వస్తువులు
శ్రీవిజయ ఓడరేవు ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా పనిచేసింది. ఇక్కడ ఈ ప్రాంతం, ఇతర ప్రాంతాల నుండి విలువైన సరుకులు సేకరించబడి, వర్తకం చేయబడి, రవాణా చేయబడ్డాయి. జావా నుండి బియ్యం, పత్తి, నీలిమందు, వెండి; సుమత్రా, మలయి ద్వీపకల్పం నుండి కలబంద, జిగురు, కర్పూరం, ఏనుగు దంతం, ఖడ్గమృగం కొమ్ములు, తగరం, బంగారం; బోర్నియో నుండి బెత్తం, అరుదైన కలప, కర్పూరం, రత్నాలు మరియు విలువైన రాళ్ళు; తూర్పు ఇండోనేషియా ద్వీపసమూహం నుండి అన్యదేశ పక్షులు, అరుదైన జంతువులు, ఇనుము, సప్పను, చందనం, లవంగం, జాజికాయతో సహా అరుదైన సుగంధ ద్రవ్యాలు; శ్రీవిజయ ఓడరేవులలో వర్తకం చేయబడిన విలువైన వస్తువులలో ఆగ్నేయాసియా, భారతదేశానికి చెందిన మిరియాలు, క్యూబెబు , దాల్చినచెక్క వంటి వివిధ సుగంధ ద్రవ్యాలు; అలాగే చైనీసు సిరామిక్సు, లక్క వస్తువులు , జరీ వస్త్రాలు , ఇతర వస్త్రాలు, పట్టులు, చైనీసు కళాఖండాలు ఉన్నాయి. భారతదేశం, చైనా, అరేబియా నుండి ఈ ప్రాంతం గుండా నిత్యం భారీ పరిమాణంలో సరుకు రవాణా జరిగేది కాబట్టి, శ్రీవిజయకు నిజంగా స్వంతమైన (స్థానిక) వస్తువులు ఏవి అనే విషయం మీద ప్రస్తుతం భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. విదేశీ వర్తకులు తమ సరుకును ఆగ్నేయాసియా, ఇతర ప్రాంతాలకు చెందిన ఇతర వర్తకులతో మార్పిడి చేసుకోవడానికి శ్రీవిజయలో ఆగేవారు. వివిధ ప్రాంతాలకు చెందిన వర్తకులు ఒకరిని ఒకరు నేరుగా సందర్శించుకోవడం కంటే, శ్రీవిజయలో కలుసుకోవడం వారికి ఎంతో సౌకర్యవంతంగా ఉండేది. ఈ వర్తక విధానం కారణంగా, ఆ కాలపు చైనీసు, అరబు వర్తకులు తమ రికార్డులలో పేర్కొన్న దానికంటే, శ్రీవిజయకు నిజంగా స్వంతమైన స్థానిక ఉత్పత్తులు చాలా తక్కువగా ఉండేవని పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. విదేశీ ప్రాంతాల నుండి సేకరించిన సరుకు శ్రీవిజయలో పోగుపడి ఉండే అవకాశం ఉంది. సులభంగా లభించే, భారీ పరిమాణంలో అందుబాటులో ఉన్న కొన్ని విదేశీ వస్తువులు అక్కడ పోగుపడటం వలన అవి శ్రీవిజయకు చెందిన స్థానిక ఉత్పత్తులేననే భావన కలిగి ఉండవచ్చు. దీనికి విరుద్ధంగా కూడా జరిగి ఉండవచ్చు; అంటే, శ్రీవిజయకు చెందిన కొన్ని స్థానిక వస్తువులను విదేశీ వస్తువులుగా పొరబడే అవకాశం కూడా ఉంది.

శ్రీవిజయ, చైనా మధ్య పింగాణీ వస్తువులు ఒక ప్రధాన వాణిజ్య సరుకుగా ఉండేవి, సుమత్రా, జావా తీరప్రాంతాలలో పెంకుల కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి. చైనా, శ్రీవిజయ మధ్య ఒక ప్రత్యేకమైన పింగాణీ వాణిజ్య సంబంధం ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. ఎందుకంటే కొన్ని నిర్దిష్ట పింగాణీ పెంకులు వాటి మూల ప్రదేశమైన గ్వాంగు‌జౌలో లేదా ఇండోనేషియాలో మాత్రమే లభిస్తాయి. కానీ వాణిజ్య మార్గంలో మరెక్కడా లభించవు.ఈ కళాఖండాల కాల నిర్ధారణలో కొన్ని వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి. గెడింగు సురో ఆలయ సముదాయం చుట్టూ కనుగొనబడిన పింగాణీ పెంకులు గతంలో భావించిన దానికంటే చాలా ఇటీవలి కాలానికి చెందినవని వెల్లడైంది. అదే ప్రాంతంలో దొరికిన ఒక చిన్న విగ్రహం శ్రీవిజయ కాలక్రమంతో సరిపోలింది. కానీ ఇది కేవలం యాదృచ్ఛికం మాత్రమేనని, ఆ వస్తువును వాస్తవానికి ఇటీవలే ఆ ప్రాంతానికి తీసుకువచ్చారని సూచించబడింది.

ఆ సామ్రాజ్యం కరెన్సీ బంగారం, వెండి నాణేలు. వాటి మీద చందనపు పువ్వు (దీని మీద శ్రీవిజయకు వ్యాపార గుత్తాధిపత్యం ఉండేది) చిత్రం, సంస్కృతంలో "వర" లేదా "కీర్తి" అనే పదం ముద్రించబడి ఉండేవి. వస్తుమార్పిడి కోసం పింగాణీ, పట్టు, చక్కెర, ఇనుము, బియ్యం, ఎండిన గాలంగలు, రూబార్బు, కర్పూరం వంటి ఇతర వస్తువులను కూడా ఉపయోగించేవారు. కొన్ని అరబిక్ ఆధారాల ప్రకారం, వాణిజ్య ఓడరేవులు మరియు సుంకాల నుండి వచ్చిన లాభాలను రాజు బంగారంగా మార్చి రాజ చెరువులో దాచిపెట్టేవాడని తెలుస్తోంది.

#### అరేబియాతో వాణిజ్య సంబంధాలు
భారతదేశం మరియు చైనాలతో లాభదాయకమైన వాణిజ్య సంబంధాలను పెంపొందించడమే కాకుండా, శ్రీవిజయ అరేబియాతో కూడా వాణిజ్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. అత్యంత విశ్వసనీయమైన ఒక చారిత్రక వృత్తాంతం ప్రకారం, సా.శ. 718లో మహారాజా శ్రీ ఇంద్రవర్మన్, ఉమయ్యద్ ఖలీఫా అయిన ఉమర్ ఇబ్న్ అబ్ద్ అల్-అజీజ్‌కు ఒక లేఖను అందజేయడానికి ఒక దూతను పంపారు. ఆ దూత తదనంతరం, ఖలీఫా మహారాజాకు బహూకరించిన 'జంజీ' (Zanji)—అంటే 'జంజ్' (Zanj) ప్రాంతానికి చెందిన ఒక నల్లజాతి మహిళా బానిస—తో పాటు శ్రీవిజయకు తిరిగి వచ్చారు. ఆ తర్వాత, ఒక చైనీస్ చారిత్రక గ్రంథం శ్రీ ఇంద్రవర్మన్‌ను ప్రస్తావిస్తూ, సా.శ. 724లో శ్రీవిజయ మహారాజా చైనా చక్రవర్తికి బహుమతిగా ఒక 'త్సెంగ్‌చి' (ts'engchi)—అరబిక్ పదం 'జంజీ'కి చైనీస్ రూపం—ని పంపినట్లు పేర్కొంది.

9వ, 10వ శతాబ్దాలకు చెందిన అరబు రచయితలు తమ రచనలలో 'అల్-హిందు' (భారతదేశం, కొంతమేర ఆగ్నేయాసియాను కూడా కలిపి) రాజును ప్రపంచంలోని నలుగురు గొప్ప రాజులలో ఒకరిగా పరిగణించారు. 'అల్-హింద్' రాజుల ప్రస్తావనలో ఆగ్నేయాసియా రాజులు—సుమత్రా, జావా, బర్మా  కంబోడియా రాజులు—కూడా చేరి ఉండే అవకాశం ఉంది. అరబు రచయితలు వీరిని ఎల్లప్పుడూ అత్యంత శక్తివంతులుగానూ, అపారమైన సైన్యాలు—అంటే వేలాది మంది సైనికులు, గుర్రాలు, పదివేల సంఖ్యలో ఏనుగులు—కలిగినవారిగానూ వర్ణించారు. అంతేకాకుండా వీరు బంగారం, వెండితో కూడిన భారీ నిధులను కలిగి ఉండేవారని కూడా పేర్కొన్నారు. 9వ, 10వ శతాబ్దాలకు చెందిన వాణిజ్య రికార్డులు శ్రీవిజయ గురించి ప్రస్తావించినప్పటికీ తూర్పు దిశలో ఉన్న ఇతర ప్రాంతాల గురించి మాత్రం విస్తృతంగా వివరించలేదు; అరబు వ్యాపారులు ఆగ్నేయాసియాలోని ఇతర ప్రాంతాలతో ప్రత్యక్ష వాణిజ్య సంబంధాలు కలిగి లేరని ఇది సూచిస్తుంది. తద్వారా ఈ రెండు ప్రాంతాల మధ్య ఒక వారధిగా శ్రీవిజయ పోషించిన కీలక పాత్రకు ఇది అదనపు సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.

### సముద్ర సామ్రాజ్యం

కొన్ని కాలాల పాటు, శ్రీవిజయ మరీటైం సిల్కు రోడు‌లో భాగంగా మలక్కా జలసంధి లోని తన ప్రధాన మార్గంలో జరిగే సముద్ర వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించింది. దీనివలన ఆగ్నేయాసియా సముద్ర ప్రాంతంలోని పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల ఓడరేవు నగరాల సమాఖ్య మీద ఆధిపత్యం చెలాయించిన శ్రీవిజయ ఈ అస్పష్టమైన రాజ్యస్థితి, వాస్తవానికి ఒక సముద్ర సామ్రాజ్యం అని కొంతమంది చరిత్రకారులు వాదించారు. అయితే శ్రీవిజయ నౌకాదళ అభివృద్ధి, సముద్ర ఆధిపత్యం నిజ స్వరూపం ఇప్పటికీ చరిత్రకారుల మధ్య అధ్యయనాలకు మరియు విభేదాలకు ఒక అంశంగా ఉంది.

శ్రీవిజయ, చైనామ్ భారతదేశం మధ్య జరిగే లాభదాయకమైన సముద్ర వాణిజ్యం నుండి, అలాగే మలయ ద్వీపసమూహం లోని మలుకు సుగంధ ద్రవ్యాలుల వంటి ఉత్పత్తుల వ్యాపారం నుండి ప్రయోజనం పొందింది. ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రంగా పనిచేస్తూ, చైనా ఆస్థానం నుండి వాణిజ్య ఆదరణ పొందుతూ, శ్రీవిజయ తన వాణిజ్య నెట్వర్కు ‌లను నిరంతరం నిర్వహిస్తూ, పొరుగు రాజ్యాల  సంభావ్య ప్రత్యర్థి ఓడరేవుల పట్ల ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండేది. అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం నుండి వచ్చే ఆదాయంలో అధిక భాగం, ఓడరేవులను రక్షించే బాధ్యత కలిగిన సైన్యానికి నిధులు సమకూర్చడానికి ఉపయోగించబడింది. సముద్రపు దొంగల దాడులను నివారించడానికి ఇనుప గొలుసులను ఉపయోగించినట్లు కొన్ని రికార్డులు కూడా వివరిస్తున్నాయి.

శ్రీవిజయ వలసదారులు మడగాస్కరు‌లోని కొన్ని భాగాలను వలసగా చేసుకుని ఉండవచ్చు. మడగాస్కరు‌కు వలస సుమారు 830లో జరిగిందని అంచనా.

#### 7వ నుండి 11వ శతాబ్దాలు
గతంలో శ్రీవిజయ మలక్కా జలసంధిలో జాతి, సమాజం నుండి వేరు చేయలేని ఒక సముద్ర శక్తిగా భావించబడింది. జలసంధిలో ఒక విజయవంతమైన రాజ్యం ఏర్పడటం, ఆధిపత్యం సాధించడం అనేది అంతర్జాతీయ సముద్ర కార్యకలాపాలలో పాల్గొనే సామర్థ్యానికి నేరుగా సంబంధం కలిగి ఉంటుందనే ఒక అంచనా ఉంది. అంటే ఇలాంటి తీరప్రాంత రాజ్యం తన నౌకాదళంతోనే తన శక్తిని అభివృద్ధి చేసుకుని నిలబెట్టుకుంటుంది. అయితే అందుబాటులో ఉన్న సమాచారాన్ని పరిశీలిస్తే అటువంటి అంచనా సరైనది కాదని తెలుస్తుంది. సముద్ర కార్యకలాపాల మీద సమాచారం చాలా తక్కువగా ఉంది. వారి నౌకాదళం గురించిన ప్రస్తావనలు అసంపూర్ణమైన ఆధారాలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఆగ్నేయాసియా నౌకాదళాల భౌతిక అంశాలు కూడా 15వ శతాబ్దం వరకు తెలియవు. శాస్త్రీయ దృష్టి సాధారణంగా ఓడల నిర్మాణ పద్ధతులపైనే కేంద్రీకృతమై ఉండేది.

కెడుకాను బుకితు శాసనంలో (సా.శ. 683), మొత్తం 20,000 మంది సైన్యంలో (దీనిలో 1,312 మంది పదాతిదళ సైనికులు కూడా ఉన్నారు) కేవలం 312 మంది మాత్రమే పడవలను ఉపయోగించినట్లు నమోదు చేయబడింది. పదాతిదళ సైనికుల సంఖ్య భారీగా ఉండటాన్ని బట్టి చూస్తే, శ్రీవిజయ నౌకాదళం కేవలం లాజిస్టికలు (రవాణా, సరఫరా) సహాయాన్ని అందించే ఒక చిన్న విభాగంగా మాత్రమే పనిచేసిందని అర్థమవుతుంది. 8వ శతాబ్దానికి వచ్చేసరికి శ్రీవిజయ నౌకాదళ సామర్థ్యాలు దాని సైనిక బలానికి తగిన స్థాయిలో వృద్ధి చెందాయి; అయినప్పటికీ అది అప్పటికీ కేవలం లాజిస్టికలు సహాయక పాత్రనే పోషించింది.

సాధారణ వినియోగం, సైనిక అవసరాల కోసం ఉపయోగించే నౌకలను సూచించే పదాలు ఏవీ శాసనాలలో కనిపించకపోవడం బట్టి నౌకాదళం శ్రీవిజయ పాలనలో ఒక శాశ్వత విభాగంగా లేదని స్పష్టమవుతుంది. సముద్రతీర ఆసియాలోని పొరుగు రాజ్యాలు—ముఖ్యంగా 10 నుండి 14వ శతాబ్దాల మధ్య జావా, 11వ శతాబ్దంలో చోళ సామ్రాజ్యం—తమ నౌకాదళాలను అభివృద్ధి చేయడం ప్రారంభించినప్పుడు కూడా, శ్రీవిజయ నౌకాబలం మాత్రం సాపేక్షంగా బలహీనంగానే ఉండిపోయింది. ఉదాహరణకు 990, 991 మధ్య కాలంలో, జావా, శ్రీవిజయ మధ్య జరుగుతున్న సైనిక ఘర్షణల కారణంగా, ఒక శ్రీవిజయ రాయబారి దక్షిణ చైనా నుండి పాలెంబాంగు‌కు తిరిగి రాలేకపోయాడని *సాంగు‌షి*, *వెన్‌జియాను టోంగు‌కావో* గ్రంథాలు పేర్కొన్నాయి. అయితే ఇదే సమయంలో జావా ప్రజలు, మధ్యప్రాచ్యం నుండి వచ్చిన అరబ్బులు, దక్షిణ ఆసియా దేశాల వారు చైనాతో దౌత్య, ఆర్థిక సంబంధాలను నిరాటంకంగా కొనసాగించగలిగారు. శ్రీవిజయకు చైనాతో ఉన్న సంప్రదింపులకు తీవ్ర అంతరాయం కలిగించగలిగేంతటి బలం జావా నౌకాదళానికి ఉండేది. జావా, శ్రీవిజయ మధ్య నౌకాదళ ఘర్షణలు జరుగుతున్నప్పటికీ, ఆ సమయంలో హిందూ మహాసముద్ర తీరప్రాంత ప్రభుత్వాలకు, చైనాకు మధ్య సంప్రదింపులు కొనసాగాయి. దీనిని బట్టి చూస్తే ఆ ఘర్షణలు ఎప్పుడూ విశాల సముద్ర జలాలలో జరగలేదని, బహుశా శ్రీవిజయ రాజధాని అయిన పాలెంబాగు చుట్టుపక్కల ఉన్న నదీ ముఖద్వారాలు, నదులు, మూసి నది ముఖద్వారం, బాంకా జలసంధి వంటి ప్రాంతాలకే పరిమితమై ఉండవచ్చని తెలుస్తోంది.

జావా దురాక్రమణకు శ్రీవిజయ చూపిన ప్రతిస్పందన ప్రధానంగా రక్షణాత్మకంగానే ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. *సాన్‌ఫోకి* గురించిన తన వివరణలో ఝావొ రుగుయా తన ఝుఫాంఝి (సుమారు 1225) గ్రంథంలో ఈ విధంగా నమోదు చేశారు:
గతంలో ఇతర దోపిడీ ముఠాల (నౌకల ద్వారా వచ్చే?) నుండి రక్షణగా, [ఈ రాజ్యం] ఒక ఇనుప గొలుసును అడ్డుగోడగా ఉపయోగించేది. ఆ గొలుసును చేతులతోనే విడిపించేందుకు (అంటే లాగేందుకు) వీలుండేది. "వాణిజ్య నౌకలు గనక చేరుకుంటే వాటిని విడిచిపెట్టాల్సిందే."

సముద్ర సంబంధిత ముప్పులకు దీటుగా స్పందించడంలో మలక్కా జలసంధి పరిసర రాజ్యాల అసమర్థత 11వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చాలా స్పష్టమైంది. 1017, 1025 మధ్య కాలంలో చోళ సామ్రాజ్యం ఈ జలసంధి, సియాం గల్ఫులోని ప్రధాన మలయి ఓడరేవులైన కెడా, మలయి (జాంబి), లాంబ్రి, శ్రీవిజయ, లంకాసుకల మీద దాడులు జరిపింది; కెడా ఖజానాను దోచుకుంది. శ్రీవిజయ పాలకులను బంధించింది. నావికా దాడుల నుండి తమను తాము రక్షించుకోవడంలో మలక్కా జలసంధి రాజ్యాల అసమర్థతకు ఇది మరొక నిదర్శనం.

11వ శతాబ్దం వరకు కనీసం సైనిక దృక్పథం పరంగా చూస్తే, ఆ రాజ్యం ప్రధానంగా భూభాగం మీదనే ఆధారపడి ఉండేదని చెప్పవచ్చు. 11వ శతాబ్దం నుండి మారిన అంతర్జాతీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే—ఇది మొదట చోళుల దాడులతో ప్రారంభమైంది. ఆ తర్వాత ఆగ్నేయాసియా జలాల్లో చైనీస్ వర్తకుల ప్రత్యక్ష కార్యకలాపాలు పెరగడం, అలాగే సముద్ర తీర ప్రాంతాలలో కొత్త శక్తుల ఆవిర్భావం వంటి అంశాలతో కూడి ఉంది—ఈ నావికా దళాల పాత్ర, స్వభావం మారడం ప్రారంభమైంది.

#### 12 నుండి 13వ శతాబ్దాలు
చోళుల దాడి తర్వాత ఆధిపత్యం వహించే కేంద్రానికి 'శ్రీవిజయ' అనే పేరు ఇక మీద సముచితం కాకపోవచ్చునని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు; అంతేకాకుండా ఆ దాడి అనంతరం 'శ్రీవిజయ' గురించిన శాసన ప్రస్తావనలు కూడా నిలిచిపోయాయి. అయితే శ్రీవిజయను సూచించే చైనీసు పదం “ *సాంఫోకి “* ఆ తర్వాత శతాబ్దాల వరకు వాడుకలో ఉంది. కానీ 1025 తర్వాత *సాన్‌ఫోకి* అనే పదం మలయు ధర్మశ్రేయ రాజ్యానికి వర్తించింది; ఇక్కడికే ఆ 'మండల' (రాజకీయ కేంద్రం) తిరిగి తరలించబడింది. ఝౌ క్వుఫీ రచించిన *లింగ్వై డైడా* (సా.శ 1178) గ్రంథంలో ఈ కొత్త వివరాలు వెలుగుచూశాయి:
ఈ దేశంలో (సాన్‌ఫోకి) స్థానిక ఉత్పత్తులేవీ లేవు. కానీ ఇక్కడి ప్రజలు యుద్ధ విద్యలలో అత్యంత నైపుణ్యం కలిగినవారు. వారు తమ శరీరాలకు ఒక రకమైన ఔషధాన్ని పూసుకున్నప్పుడు వారిని ఎవరూ గాయపరచలేరు. సముద్ర యుద్ధాలలో (నౌకాదళ పోరాటంలో) వారి దాడులకు సాటి ఎవరూ లేరు. అందుకే పొరుగు దేశాలన్నీ వారితో మైత్రిని కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం గుండా ప్రయాణించే విదేశీ నౌకలు ఈ రాజ్యాన్ని సందర్శించకుండా వెళ్ళిపోతే వారికి బుద్ధి చెప్పడానికి, వారిని సంహరించడానికి ఈ రాజ్యం నుండి నౌకలను పంపిస్తారు. తత్ఫలితంగా ఈ రాజ్యం ఖడ్గమృగాల కొమ్ములు, ఏనుగు దంతాలు, ముత్యాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఔషధాలతో అత్యంత సంపన్నంగా విలసిల్లుతోంది.

*సాన్‌ఫోకి* గురించి ఇటువంటి సమాచారమే *ఝుఫాంఝి* (సుమారు సా.శ 1225) గ్రంథంలో కూడా నమోదు చేయబడింది; ఆ గ్రంథం ఇలా పేర్కొంది:వీరందరూ సముద్ర, భూతల యుద్ధాలలో అత్యంత నిపుణులు. ఎప్పుడైతే యుద్ధ సన్నద్ధతకు (సైనిక సమీకరణకు) ఆదేశాలు వెలువడతాయో అప్పుడు స్థానిక నాయకులు సైన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తారు. వారందరూ తమ సైనికులు, యుద్ధ సామాగ్రి, ఆహారంతో సహా పూర్తిస్థాయిలో సన్నద్ధమవుతారు. శత్రువులను ఎదుర్కోవడానికి వెళ్ళినప్పుడు వారు మరణానికి కూడా వెనుకాడరు (అంటే మరణం పట్ల వారికి ఏమాత్రం భయం ఉండదు). అందువలన ఇది వివిధ రాజ్యాలలో అగ్రగామిగా (అంటే సమానులలో ప్రథముడిగా) పరిగణించబడుతుంది... ఈ రాజ్యం సముద్రం నడిబొడ్డున నెలకొని ఉంది; వివిధ విదేశీ నౌకలు రాకపోకలు సాగించే కీలకమైన జలమార్గం మీద ఇది నియంత్రణ కలిగి ఉంది. గతంలో ఈ రాజ్యం అడ్డుకట్టగా ఒక ఇనుప గొలుసును ఉపయోగించేది... ఈ సంవత్సరం (అంటే ప్రస్తుతం) ఆ గొలుసు బిగించబడి లేదు (అంటే విస్తరించబడి లేదు) వినియోగంలో లేదు; అది నీటిలో ఒక కుప్పలా పడి ఉంది... ఒకవేళ వర్తక నౌకలు ఆ ప్రాంతం గుండా ప్రయాణిస్తూ అక్కడి రేవులో ప్రవేశించకపోతే వాటితో యుద్ధం చేయడానికి నౌకలను పంపిస్తారు. వారు మరణించాల్సిందే (అంటే ఆ వర్తక నౌకలలో ఉన్న వ్యక్తులను చంపివేస్తారు). అందువలన ఈ రాజ్యం (సాన్‌ఫోకి) ఒక గొప్ప నౌకా రవాణా కేంద్రంగా విలసిల్లుతోంది.

మలక్కా జలసంధి చుట్టూ ఉన్న రాజ్యాల (పాలెంబాంగు, జంబి) ప్రధాన కేంద్రాలు నెలకొని ఉన్న మూసి, బటాంగు హరి నదుల విస్తృతమైన నౌకా ప్రయాణ సామర్థ్యాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే ఈ సమాచారం ప్రత్యేకించి సముద్ర, నదీ యుద్ధాలకు సంబంధించినదై ఉండవచ్చు. 12వ శతాబ్దం చివరిలో 13వ శతాబ్దంలో నావికాదళ స్వభావం, ప్రభుత్వ మనుగడలో అది పోషించిన పాత్ర—ఈ రెండూ ఎంత భిన్నంగా పరిణమించాయో ఈ చారిత్రక ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి.

అదే సమయంలో 12వ శతాబ్దం నాటికి మలక్కా జలసంధి చుట్టూ ఉన్న సామ్రాజ్యాల పతనం ప్రారంభమైంది; ఆయా రాజ్యాల విదేశీ భాగస్వాముల దృష్టిలో కూడా వాటి ప్రాభవం క్షీణించడం మొదలైంది. 11వ శతాబ్ద కాలంలోనే కెడా (Kedah) రాజ్యం సాన్ఫోగి ప్రభావ పరిధి నుండి బయటకు వచ్చేసింది. 13వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి పహాంగు, కౌల బెరానాంగు, కొంపేలు చైనాలోని క్వాన్‌జౌ నౌకాశ్రయంతో ప్రత్యక్ష ఆర్థిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాయి. 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జాంబీ, సాన్ఫోగి ప్రభావం నుండి విముక్తమై స్వతంత్రంగా మారింది; అదే సమయంలో 1230ల నాటికి లిగోరు ప్రాంతం తంబర లింగా ప్రభావ పరిధిలోకి వెళ్లింది.

1275లో మలయు మీద సింఘసారి దండయాత్ర చేసిన తర్వాత ఆ జలసంధి ప్రాంతంలో అనేక మలయి నౌకాశ్రయ రాజ్యాలు ఆవిర్భవించాయి; వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి విదేశీ వర్తకులతో ప్రత్యక్షంగా వ్యాపారం చేయడానికి ప్రయత్నించగా ఆ ప్రయత్నాలలో ఒక్కో రాజ్యానికి ఒక్కో స్థాయి విజయం లభించింది. అందువలన నౌకాదళానికి సంబంధించి మరింత చురుకైన వ్యూహాన్ని రూపొందించుకోవడం అనేది—చైనా, భారతదేశం వంటి ప్రధాన వాణిజ్య భాగస్వాములతో మారుతున్న సంబంధాలకు ఒక ప్రతిస్పందనగా మాత్రమే కాకుండా—ఆయా రాజ్యాల రాజకీయ అధికార క్షీణత ఫలితంగా కూడా పరిణమించింది.

#### నౌకా రకాలు
శ్రీవిజయ నౌకలకు సంబంధించిన లిఖితపూర్వక ఆధారాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి; ఎందుకంటే, ప్రాచీన మలయ శాసనాలలో జలవాహనాల ప్రస్తావన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. కెడుకాను బుకితు శాసనం (సా.శ. 683)లో *సంవూ* (ఆధునిక మలయ భాషలో: *[[:en: Sampan|సంపాన్]]*) అనే పడవ రకం గురించి ప్రస్తావించబడింది. తర్వాతి కాలపు ఆధారాలలో *[[:en: Lancang (ship)|లాంచాంగ్]]* అనే నౌకా రకం ఒక మలయ నౌకగా గుర్తించబడింది; అయితే శ్రీవిజయ యుగంలో బాలి ఉత్తర తీరంలో లభించిన సా.శ. 896, 923 నాటి రెండు శాసనాలలో ఈ నౌక గురించి ప్రస్తావన ఉంది. ఈ శాసనాలు ప్రాచీన మలయ భాషలో కాకుండా ప్రాచీన బాలి భాషలో లిఖించబడ్డాయి.

#### శ్రీవిజయ అన్వేషణలు
శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యపు ప్రధాన కేంద్రం మలక్కా, సుండా జలసంధుల పరిసరాలలో అలాగే సుమత్రా, మలయ ద్వీపకల్పం, పశ్చిమ జావా ప్రాంతాలలో విస్తరించి ఉండేది. అయితే 9వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య కాలంలో శ్రీవిజయ ప్రభావం ఈ ప్రధాన కేంద్రానికి ఆవల చాలా దూర ప్రాంతాల వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. శ్రీవిజయ నావికులు సుదూరంగా ఉన్న మడగాస్కరు వరకు కూడా ప్రయాణించి ఉండవచ్చు. మడగాస్కరు‌కు జరిగిన వలసలు సుమారు సా.శ. 830 ప్రాంతంలో జరిగి ఉంటాయని అంచనా. విస్తృతమైన మైటోకాండ్రియలు డిఎన్‌ఎ అధ్యయనం ప్రకారం నేటి స్థానిక మలగసీ ప్రజలు తమ వంశ మూలాలను 1,200 సంవత్సరాల క్రితం ఇండోనేషియా నుండి నౌకల ద్వారా ప్రయాణించి వచ్చిన 30 మంది 'మూల మాతల' వరకు గుర్తించగలిగే అవకాశం ఉంది. మలగసీ భాషలో సంస్కృతం నుండి గ్రహించిన పదాలు ఉన్నాయి; ఇవి జావనీసు లేదా మలయి భాషల ద్వారా స్థానిక భాషా మార్పులకు లోనయ్యాయి. మడగాస్కరు‌ను శ్రీవిజయ నుండి వచ్చిన వలసదారులు ఆక్రమించి ఉండవచ్చని ఇది సూచిస్తుంది.

## సంస్కృతి - సమాజం
వ్యాపార కేంద్రంగానూ, వజ్రయాన బౌద్ధ ఆచరణకు కేంద్రంగానూ శ్రీవిజయ-పాలెంబాంగు కలిగి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను అనేక శతాబ్దాలుగా అరబు, చైనీసు చారిత్రక ఆధారాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి. శ్రీవిజయకు సంబంధించిన స్వంత చారిత్రక పత్రాలు—ప్రాచీన మలయ భాషలోని శాసనాలు—కేవలం 7వ శతాబ్దపు ద్వితీయార్థానికి మాత్రమే పరిమితమై ఉన్నాయి. ఈ శాసనాలు అక్కడి శ్రేణీకృత నాయకత్వ వ్యవస్థను వెలికితీస్తాయి; ఈ వ్యవస్థలో రాజుకు సేవలు అందించడానికి అనేకమంది ఉన్నత హోదా కలిగిన అధికారులు ఉండేవారు. ప్రాచీన శ్రీవిజయ సమాజంలో—మహాయాన బౌద్ధం ప్రభావంతో కూడిన సంక్లిష్టమైన ఆచార వ్యవహారాలతో, కళలు, సాహిత్యం, సంస్కృతి పట్ల విశిష్ట అభిరుచులతో కూడిన—ఒక సంక్లిష్టమైన, శ్రేణీకృతమైన, బహుళ సంస్కృతుల సమ్మేళనమైన, సుసంపన్నమైన సమాజం వికసించింది. శాసనాల మీద జరిగిన అధ్యయనాల ద్వారా, విదేశీయుల వ్రాతల ద్వారా ఆ కాలానికి చెందిన దేవాలయాలలోని కుడ్యశిల్పాల (బాస్-రిలీఫ్సు) ద్వారా వారి సంక్లిష్టమైన సామాజిక వ్యవస్థను మనం గమనించవచ్చు. ఆ ప్రాంతంలో లభించిన అనేక శ్రీవిజయ మహాయాన బౌద్ధ విగ్రహాల ద్వారా వారి అత్యున్నత కళా నైపుణ్యం స్పష్టమవుతోంది. ఈ రాజ్యం ఒక సంక్లిష్టమైన సమాజాన్ని అభివృద్ధి చేసుకుంది; సమాజంలోని వైవిధ్యం, సామాజిక శ్రేణీకరణలో అసమానతలు, రాజ్యంలో జాతీయ పరిపాలనా సంస్థల ఏర్పాటు వంటి అంశాలు ఈ సమాజపు ముఖ్య లక్షణాలుగా నిలిచాయి. లోహశాస్త్రానికి సంబంధించిన కొన్ని రూపాలను ఆభరణాలుగా, నాణేలుగా, హోదాను సూచించే అలంకార చిహ్నాలుగా ఉపయోగించేవారు.

### కళ - సంస్కృతి

కొన్ని కళారూపాలు బౌద్ధమతం ద్వారా తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యాయి; కళా వ్యాపారం ద్వారా మతాన్ని, సిద్ధాంతాలను మరింత విస్తరించడంలో ఇవి దోహదపడ్డాయి. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యపు బౌద్ధ కళ, వాస్తుశిల్పం, భారతదేశంలోని గుప్త, పాల సామ్రాజ్యాల కళాశైలులచే ప్రభావితమైంది. పాలెంబాంగు‌లో ఉన్న భారతీయ అమరావతి శైలిలో రూపొందించిన బుద్ధ విగ్రహం దీనికి స్పష్టమైన నిదర్శనం. 7వ లేదా 8వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ విగ్రహం, వ్యాపారం ద్వారా కళ, సంస్కృతి, సిద్ధాంతాలు ఏ విధంగా విస్తరించాయో తెలిపే ఒక సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.వివిధ చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం శ్రీవిజయ రాజధానిలో వజ్రయాన బౌద్ధమతం ద్వారా గాఢంగా ప్రభావితమైన సంస్కృతితో కూడిన ఒక సంక్లిష్టమైన, బహుళ-సాంస్కృతిక సమాజం వర్ధిల్లింది. 7వ శతాబ్దానికి చెందిన 'తలంగు టువో శాసనం', ఒక ప్రజా ఉద్యానవనాన్ని ఏర్పాటు చేసే సందర్భంలో జరిగిన బౌద్ధ ఆచారాలను, ఆశీర్వాదాలను గురించి వివరిస్తుంది. ఆ కాలంలో ఆచరణలో ఉన్న పద్ధతులను అలాగే శ్రీవిజయ సమాజ కార్యకలాపాలలో వాటి ప్రాముఖ్యతను అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ శాసనం చరిత్రకారులకు ఎంతగానో సహాయపడింది. పర్యావరణం గురించి ప్రస్తావించిన ప్రపంచంలోని అత్యంత పురాతన శాసనాలలో ఒకటిగా తలంగు టువో నిలుస్తుంది; బౌద్ధమతంలోనూ, శ్రీవిజయ సమాజంలోనూ ప్రకృతికి ఉన్న కేంద్ర స్థానాన్ని ఇది ప్రముఖంగా చాటిచెబుతుంది. జావా ప్రాంతం మీద శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి ఉన్న సైనిక ఆధిపత్యాన్ని 'కోట కపూరు శాసనం' ప్రస్తావిస్తుంది.

ఆధునిక మలయి భాషకు పూర్వ రూపమైన 'పాత మలయి'  భాష 7వ శతాబ్దం నుండే మలయి ద్వీపసమూహంలో వాడుకలో ఉండేది; జావా వంటి ద్వీపసమూహంలోని తీరప్రాంతాలలో లభించిన శాసనాలు ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా ధృవీకరిస్తున్నాయి. ఈ భాష వ్యాపారుల ద్వారా విస్తరించబడి ఆ ద్వీపసమూహానికి ఒక "సాధారణ సంభాషణ భాష"గా మారింది.

ఆర్థిక, సాంస్కృతిక, సైనిక రంగాలలో ఎంతో పురోగతి సాధించినప్పటికీ, శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం తన ప్రధాన కేంద్రమైన సుమత్రాలో అతి తక్కువ పురావస్తు అవశేషాలను మాత్రమే మిగిల్చింది. శ్రీవిజయ కాలానికి చెందిన కొన్ని బౌద్ధ ఆలయాలు సుమత్రాలో లభించాయి; వీటిలో మువారో జంబి, మువారా టకుసు, బియారో బహల్ ముఖ్యమైనవి.

### మతం

పాలెంబాంగు, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో లభించిన బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాల (స్తూపాల) అవశేషాలు ఆనాటి సమాజంలో బౌద్ధమతం ఏ విధంగా ఆచరణలో ఉండేదో అర్థం చేసుకోవడంలో పరిశోధకులకు ఎంతగానో సహాయపడతాయి. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం, దాని రాజులు బౌద్ధమత వ్యాప్తిలో కీలక పాత్ర పోషించారు; వారు జయించిన ప్రాంతాలైన జావా, మలయా వంటి ప్రదేశాలలో బౌద్ధమతాన్ని సుస్థిరం చేశారు. భారతదేశానికి తీర్థయాత్రలు చేసే భక్తులు, తమ ప్రయాణ మార్గంలో ఉన్న రాజధాని నగరమైన పాలెంబాంగులో బౌద్ధ సన్యాసులతో గడపడానికి ప్రోత్సహించబడేవారు.

పాలెంబాంగు‌తో పాటు, సుమత్రాలోని మరో మూడు శ్రీవిజయ పురావస్తు ప్రదేశాలు అక్కడ ఉన్న బౌద్ధ ఆలయాల సాంద్రతకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. అవి: జాంబీ ప్రావిన్సు‌లోని బటాంగ్ హరి నదీ తీరంలో ఉన్న మువారో జాంబీ; రియావు ప్రావిన్సు‌లోని కాంపార్ నదీ లోయలో ఉన్న మువారా టకుస్ స్థూపాలు; ఉత్తర సుమత్రా ప్రావిన్సు‌లోని బరుమున్ ఇంకా పన్నై నదీ లోయలలో ఉన్న బియారో బహల్ ఆలయ సముదాయం. ఈ బౌద్ధ ప్రదేశాలు ఆ ప్రాంతంలో బౌద్ధ సన్యాస విద్యను బోధించే కేంద్రాలుగా ఒక రకమైన 'సంఘం' (బౌద్ధ సన్యాస సమాజం)గా పనిచేసి ఉండే అవకాశం ఎంతైనా ఉంది.

5వ శతాబ్దంలో చైనాకు చెందిన బౌద్ధ సన్యాసి ఫాక్సియన్ ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించారు. 250 సంవత్సరాల తర్వాత మరొక బౌద్ధ సన్యాసి అయిన యిజింగ్ శ్రీవిజయలో ఆరు నెలల పాటు బస చేసి సంస్కృత భాషను అభ్యసించారు. యిజింగు తెలిపిన వివరాల ప్రకారం పాలెంబాంగు నగరంలో 1,000 మందికి పైగా బౌద్ధ సన్యాసులు ఉండేవారు; వీరు స్వయంగా విద్యను అభ్యసిస్తూనే, భారతదేశం నుండి చైనాకు ( చైనా నుండి భారతదేశానికి) ప్రయాణించే పండితులకు శిక్షణను కూడా అందించేవారు. ఈ యాత్రికులలో అత్యధికులు తమ ప్రయాణాన్ని ముందుకు సాగించడానికి అనుకూలించే రుతుపవనాల కోసం వేచి ఉంటూ పాలెంబాంగు‌లో సుదీర్ఘ కాలం పాటు బస చేశారు.

వజ్రయాన బౌద్ధం ప్రధాన కేంద్రంగా విలసిల్లిన శ్రీవిజయ ఆసియాలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి యాత్రికులను, పండితులను ఆకర్షించింది. వీరిలో చైనా సన్యాసి యిజింగు ఒకరు; ఈయన 671, 695 సంవత్సరాలలో భారతదేశంలోని నలంద విశ్వవిద్యాలయంలో అధ్యయనం చేయడానికి వెళ్లే మార్గంలో సుమత్రాలో అనేక సార్లు సుదీర్ఘ పర్యటనలు చేశారు. అలాగే 11వ శతాబ్దానికి చెందిన బెంగాల్ బౌద్ధ పండితుడు అతీశ కూడా వీరిలో ఒకరు; ఈయన టిబెట్లో వజ్రయాన బౌద్ధం అభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషించారు. యిజింగు, ఆయన సమకాలీన సన్యాసులు బౌద్ధ మతాన్ని దాని స్వచ్ఛమైన రూపంలో ఆచరించారు. అయినప్పటికీ ఆ మతం సాంస్కృతిక మార్పులకు తావు కల్పించింది. బౌద్ధ మతపరమైన నియమ నిబంధనలకు సంబంధించి అత్యధిక సూచనలు కలిగిన ఒక బౌద్ధ గ్రంథాన్ని అనువదించిన ఘనత కూడా ఆయనకే దక్కుతుంది. యిజింగు శ్రీవిజయలో ఉన్న సమయంలోనే బౌద్ధ మతానికి సంబంధించిన తన స్మృతులను గ్రంథస్థం చేశారు. ఈ ద్వీపాలకు వచ్చిన యాత్రికులు, తీరప్రాంతాలలో బంగారు నాణేలు వాడుకలో ఉన్నాయని కానీ అంతర్భాగ ప్రాంతాలలో అవి వినియోగంలో లేవని పేర్కొన్నారు. శ్రీవిజయ సుదూర ప్రాంతమైన కొరియా నుండి కూడా మత గురువులను ఆకర్షించింది.

శ్రీవిజయకు చెందిన ఒక ప్రముఖుడు, ఎంతో గౌరవనీయుడైన బౌద్ధ పండితుడు ధర్మకీర్తి; ఈయన శ్రీవిజయలోనూ, నలందలోనూ బౌద్ధ తత్వాన్ని బోధించారు. ఒకప్పుడు శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతాల సమీపంలో లభించిన అనేక శాసనాల భాషా శైలిలో, భారతీయ తాంత్రిక భావనల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఈ సాక్ష్యం పాలకుడికి, 'బోధిసత్వుడు' (బుద్ధుడిగా పరిణామం చెందబోయే వ్యక్తి) అనే భావనకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. ఆగ్నేయాసియా పాలకుడిని ఒక మతపరమైన నాయకుడిగా లేదా మతమూర్తిగా పరిగణించినట్లు పురావస్తు రికార్డులలో లభించిన మొట్టమొదటి సాక్ష్యం ఇదే.

శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యంలో కళలు, వాస్తుశిల్పాలకు తగినంత ప్రాధాన్యత లేదని పరిశోధకులు గుర్తించిన ఒక విషయం. పొరుగు ప్రాంతాలలో అత్యంత క్లిష్టమైన, సుందరమైన వాస్తుశిల్పాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించినప్పటికీ పాలెంబాంగు‌లో బౌద్ధ స్థూపాలు లేదా శిల్పాలు ఏవీ కనిపించవు.

శ్రీవిజయలో హిందూమతం కూడా ఆచరణలో ఉండేది. 8వ, 13వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడి వినియోగంలో ఉన్న ఎర్ర ఇటుకలతో కట్టిన శైవ హిందూ ఆలయ సముదాయమైన భూమియు ఆలయం శిథిలాల ఆవిష్కరణే దీనికి ఆధారం. భూమియు ఆలయ ప్రదేశం, మూసి నదికి ఉపనది అయిన లెమటాంగు నది ఒడ్డున ఉంది. ఈ ఆలయ సముదాయాన్ని బహుశా శ్రీవిజయ మండల పరిధిలోని ఒక కెడాతువాను (చిన్న రాజ్య విభాగం) నిర్మించి ఉండవచ్చు. ప్రధానంగా బౌద్ధ మతం ఆచరణలో ఉన్న శ్రీవిజయ సామ్రాజ్య పరిధిలోనే ఒక హిందూ ఆలయం బయటపడటం ఆ సామ్రాజ్యంలో ఈ రెండు మతాలకు చెందిన వర్గాలు ఎంతో సామరస్యంతో సహజీవనం సాగించాయని సూచిస్తుంది.

భూమియు ఆలయం 1లో లభించిన శివ, అగస్త్య విగ్రహాల శైలులను బట్టి చూస్తే ఆ హిందూ విగ్రహాలు సుమారు 9వ నుండి 10వ శతాబ్దాల కాలానికి చెందినవని తెలుస్తోంది. 12వ నుండి 13వ శతాబ్దాల నాటికి భూమియు ప్రాంతంలో ప్రజల విశ్వాసం హిందూ మతం నుండి తాంత్రిక బౌద్ధం వైపు మళ్లిందని భావిస్తున్నారు.

## ప్రాంతీయ శక్తులతో సంబంధాలు
చారిత్రక ఆధారాలు, పురావస్తు సాక్ష్యాలు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ 7వ శతాబ్దం నాటికి, శ్రీవిజయ సుమత్రా, పశ్చిమ జావా, మలయ ద్వీపకల్పంలోని చాలా ప్రాంతాల మీద తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిందని తెలుస్తోంది. ప్రారంభంలో శ్రీవిజయ ఆ ప్రాంతంలోని పాక్షిక-స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రేవు నగరాల కూటమి మీద ఆధిపత్యం వహించింది; పొత్తులను పెంపొందించుకోవడం, ఈ చిన్న రాజ్యాల నుండి విధేయతను పొందడం ద్వారా ఇది సాధ్యమైంది. ఆ ప్రాంతానికి కేంద్ర రేవుగా తన హోదాకు సంబంధించి, దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియా, చైనాలోని ఆధిపత్య శక్తులతో తన సంబంధాలలో శ్రీవిజయ ఒక ప్రత్యేకమైన "సంప్రదాయ విధానాన్ని" అనుసరించిందని అనిపిస్తుంది.

ఈ సామ్రాజ్యం గురించిన అత్యంత పురాతన వివరాలు అరబు, చైనీసు వ్యాపారుల నుండి లభిస్తాయి; వీరు తమ ప్రయాణ గ్రంథాలలో ప్రాంతీయ వాణిజ్యంలో ఈ సామ్రాజ్యానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించారు. చైనా, మధ్యప్రాచ్యం, ఆగ్నేయాసియాలను అనుసంధానించే ఒక ప్రధాన రేవుగా అభివృద్ధి చెందడంలో దాని భౌగోళిక స్థానం కీలక పాత్ర పోషించింది. మలక్కా, సుండా జలసంధుల మీద నియంత్రణ కలిగి ఉండటం ద్వారా, అది సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్య మార్గంలోని రాకపోకలనే కాకుండా స్థానిక వాణిజ్యాన్ని కూడా నియంత్రించింది; ఆ మార్గంలో ప్రయాణించే నౌకల నుండి సుంకాలు వసూలు చేసింది. చైనీసు, మలయ, భారతీయ మార్కెట్లకు ఒక ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రంగా పనిచేసిన పాలెంబాంగు రేవు—ఇది తీరం నుండి ఒక నది మార్గం ద్వారా చేరుకోవడానికి వీలుగా ఉండేది—అపారమైన సంపదను ఆర్జించింది. మధ్యప్రాచ్యం నుండి చైనాకు ఉన్న మొత్తం దూరాన్ని ప్రయాణించడం—రుతుపవన గాలుల సహాయంతో కూడా దీనికి సుమారు ఒక సంవత్సరం సమయం పట్టేది—కంటే శ్రీవిజయ వద్ద ఆగి వెళ్లడం చాలా సులభంగా ఉండేది. ఏ దిశ నుండి వచ్చినా శ్రీవిజయను చేరుకోవడానికి సుమారు అర సంవత్సరం సమయం పట్టేది; ఇది మానవ వనరులను, ఇతర వనరులను అత్యంత సమర్థవంతంగా, పొదుపుగా వినియోగించుకునే పద్ధతిగా ఉండేది. ఒక చివర నుండి శ్రీవిజయకు వెళ్లి తిరిగి రావడానికి పట్టే సమయం మొత్తం దూరాన్ని ఒకేసారి ప్రయాణించడానికి పట్టే సమయంతో సమానంగా ఉండేది. ఈ సిద్ధాంతానికి ఆ ప్రాంతంలో లభించిన రెండు మునిగిపోయిన నౌకల అవశేషాల రూపంలో సాక్ష్యాలు లభించాయి. సుమత్రాకు తూర్పున ఉన్న బెలితుంగు ద్వీప తీరంలో ఒకటి, సమీపంలోని జావా ద్వీపంలో ఉన్న తీరప్రాంత నగరమైన సిరెబోను సమీపంలో మరొకటి సిరెబోను ఓడ ప్రమాదంలో మునిగిపోయాయి. ఈ రెండు ఓడలు వివిధ రకాల విదేశీ సరుకులను తీసుకువెళ్ళాయి. బెలితుంగు ఓడ ప్రమాదంలోని సరుకులు విదేశీ మూలాలను కలిగి ఉన్నాయి.

సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడిన మొదటి ప్రత్యర్థి శక్తి కేంద్రం మలయి రాజ్యం, ఈ విధంగా 7వ నుండి 9వ శతాబ్దాల వరకు వాణిజ్యం, విజయాల ద్వారా ఈ ప్రాంతం మీద ఆధిపత్యం ప్రారంభమైంది. బటాంగు హరి నది అంతర్భాగంలోని మలయి రాజ్యం బంగారు గనులు ఒక కీలకమైన ఆర్థిక వనరుగా ఉండేవి. సుమత్రా సంస్కృత నామమైన సువర్ణభూమి అనే పదానికి మూలం కావచ్చు. శ్రీవిజయ సుమత్రా, మలయి ద్వీపకల్పం, పశ్చిమ బోర్నియో అంతటా మలయి సంస్కృతిని వ్యాప్తి చేయడానికి సహాయపడింది. 11వ శతాబ్దంలో దాని ప్రభావం క్షీణించింది.

సాంగు రాజవంశం చరిత్ర గ్రంథమైన *[[:en: History of Song (book)|సాంగు షి]]* ప్రకారం, *శాంఫొంగి* తన రాయబారులను చివరిసారిగా 1178లో పంపింది. ఆ తర్వాత 1225లో చౌ జు-కుయా, పాలెంబాంగు (శ్రీవిజయ) అనేది *శాంఫొంగి*కి చెందిన ఒక సామంతు రాజ్యమని పేర్కొన్నాడు. దీని అర్థం ఏమిటంటే, 1178, 1225 మధ్య కాలంలో పాలెంబాంగు కేంద్రంగా ఉన్న శ్రీవిజయ రాజవంశం, జాంబి కేంద్రంగా ఉన్న  మలయు వజ్రయానం చేతిలో ఓడిపోయింది. తద్వారా ఆ రాజవంశం ఉనికిలో ఉన్న చివరి శతాబ్దాలలో సామ్రాజ్య పీఠం మౌరొ జంబికి తరలిపోయింది.

ఆ తర్వాత శ్రీవిజయ, జావాలోని సింఘసారి, తదనంతరం మజపహితు వంటి జావానీసు రాజ్యాలతో తరచుగా ఘర్షణలకు దిగింది. చివరకు వాటికి లోబడిపోయింది. జావానీయులతో శ్రీవిజయ వారికి ఘర్షణ ఏర్పడటం ఇదే మొదటిసారి కాదు. చరిత్రకారుడు పౌలు మైకేలు మునోజు ప్రకారం 8వ శతాబ్దంలో శ్రీవిజయ రాజధాని జావాలో ఉన్నప్పుడు, జావానీసు సంజయ రాజవంశం శ్రీవిజయకి ఒక బలమైన ప్రత్యర్థిగా ఉండేది.

ఖెమరు సామ్రాజ్యం కూడా తన ప్రారంభ దశలలో ఒక సామంతు రాజ్యంగా ఉండి ఉండవచ్చు. ఖ్మేరు రాజు 2వ జయవర్మను కంబోడియాకు తిరిగి వచ్చి సుమారు 790లో పరిపాలన చేపట్టడానికి ముందు జావాలోని శైలేంద్రుల ఆస్థానంలో అనేక సంవత్సరాలు గడిపినట్లు ప్రస్తావించబడింది. శైలేంద్ర-శ్రీవిజయ 'మండల' (సామ్రాజ్య మండలి) కు చెందిన జావా సంస్కృతిచే ప్రభావితుడయ్యాడు  (బహుశా తన ఆస్థానంలోనూ ఆ జావా నమూనాను అనుకరించాలని ఆసక్తి చూపిస్తూ). ఆయన జావా నుండి కంబోడియా స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. అనంతరం ఆయన దేవరాజుగా పరిపాలిస్తూ, ఖ్మేరు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి అంకోరు యుగాన్ని ప్రారంభించారు.

దక్షిణ థాయిలాండు‌లోని సూరతు థాని ప్రావిన్సులో ఉన్న చైయా నగరం, కనీసం తాత్కాలికంగానైనా శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేదని కొందరు చరిత్రకారులు పేర్కొన్నారు; అయితే ఈ వాదన మీద విస్తృతమైన విభేదాలు ఉన్నాయి. ఏది ఏమైనప్పటికీ చైయా ఆ సామ్రాజ్యానికి సంబంధించిన ఒక ప్రాంతీయ కేంద్రంగా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం బెంగాలు లోని పాల సామ్రాజ్యంతో కూడా సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించింది. సా.శ. 860 నాటి నలంద శాసనం ప్రకారం.మహారాజా బాలపుత్రుడు పాల సామ్రాజ్యంలోని నలంద విశ్వవిద్యాలయం వద్ద ఒక విహారాన్ని (మఠాన్ని) నిర్మించి అంకితం చేసినట్లు నమోదు చేయబడింది.శ్రీవిజయ, దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన చోళ రాజవంశం మధ్య సంబంధాలు, 1వ రాజరాజ చోళుడు పరిపాలనా కాలంలో ప్రారంభంలో స్నేహపూర్వకంగా ఉండేవి. సా.శ. 1006లో శైలేంద్ర వంశానికి చెందిన శ్రీవిజయ మహారాజు మారవిజయతుంగవర్మను అనే రాజు నాగపట్టణం అనే రేవు పట్టణంలో చూడామణి విహారంను నిర్మించారు. అయితే 1వ రాజేంద్ర చోళుడు పరిపాలనా కాలంలో ఈ సంబంధాలు క్షీణించాయి; చోళ రాజవంశం శ్రీవిజయ నగరాల మీద దాడులు చేయడం ప్రారంభించడమే ఇందుకు కారణం.

చోళ రాజ్యంతో సంబంధాలలో వచ్చిన ఈ ఆకస్మిక మార్పుకు గల కారణం పూర్తిగా తెలియదు. అయితే కొంతమంది చరిత్రకారులు సూచించినట్లుగా, ఖ్మేర్ సామ్రాజ్యానికి చెందిన ఖ్మేరు రాజు మొదటి సూర్యవర్మను తాంబ్రలింగ రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా చోళ వంశానికి చెందిన చక్రవర్తి మొదటి రాజేంద్ర చోళుని సహాయాన్ని కోరినట్లూ తెలుస్తోంది. రాజేంద్ర చోళునితో సూర్యవర్మను కుదుర్చుకున్న కూటమి గురించి తెలుసుకున్న తాంబ్రలింగ రాజ్యం, శ్రీవిజయ రాజు అయిన సంగ్రామ విజయతుంగవర్మను సహాయం కోసం కోరింది. ఇది చివరికి చోళ సామ్రాజ్యం శ్రీవిజయతో సంఘర్షణకు దిగడానికి దారితీసింది. ఈ సంఘర్షణ చోళుల విజయంతోనూ, శ్రీవిజయకు భారీ నష్టాలతోనూ, 1025లో చోళులు జరిపిన దాడిలో సంగ్రామవిజయొత్తుంగవర్మను‌ బందీగా పట్టుబడటంతోనూ ముగిసింది. 1వ కులోత్తుంగ చోళుడు పాలనలో శ్రీవిజయ చోళ రాజవంశానికి ఒక రాయబార వర్గాన్ని పంపింది.

## వారసత్వం

శ్రీవిజయకు సంబంధించిన పురావస్తు అవశేషాలు చాలా తక్కువగా మిగిలి ఉన్నప్పటికీ సముద్రతీర ఆగ్నేయాసియా ప్రజల సామూహిక స్మృతిలో అది దాదాపుగా మరుగున పడిపోయినప్పటికీ 1920లలో కోడెసు ఈ ప్రాచీన సముద్ర సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి వెలికితీయడం ద్వారా ఒక కొత్త భావనను రేకెత్తించారు. అదేమిటంటే గతంలో ఆగ్నేయాసియాలో ఒక విస్తృతమైన రాజకీయ వ్యవస్థ వర్ధిల్లి ఉండటం సాధ్యమేనని. ప్రాచీన ప్రపంచీకరణ, విదేశీ సంబంధాలు, సముద్ర వాణిజ్యం ఆసియా నాగరికతను ఏ విధంగా తీర్చిదిద్దాయో వివరించడానికి, ఆధునిక ఇండోనేషియా చరిత్రకారులు శ్రీవిజయను ఒక ప్రామాణికంగా ఉపయోగించుకుంటున్నారు.

శ్రీవిజయ ముఖ్యమైన వారసత్వాలలో ఒకటి దాని భాష. శ్రీవిజయ సమకాలీన రాజ్యాలైన తారుమనగర, సంస్కృతాన్ని ఉపయోగించిన ఇతర జావానీసు రాజ్యాల శాసనాలకు భిన్నంగా, శ్రీవిజయ శాసనాలు 'ప్రాచీన మలయి'  భాషలో లిఖించబడ్డాయి. ఇది స్థానిక భాషల హోదాను సంస్కృతంతో సమానమైన స్థాయికి—అంటే ఉన్నత వర్గాల భాషగా—పెంపొందించింది. సంస్కృతం కేవలం బ్రాహ్మణులు, కవులు వంటి నిర్దిష్ట వర్గాలకు మాత్రమే పరిమితమై ఉండగా శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యంలో ప్రాచీన మలయి ఒక సాధారణ వ్యవహార భాషగా ఉండేది. ఈ భాషా విధానం బహుశా శ్రీవిజయలో అనుసరించబడిన మహాయాన బౌద్ధం సమతావాద స్వభావం నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు; ఇది హిందూమతం ఉన్నత వర్గాల ఆధిపత్య ధోరణికి భిన్నమైనది. హిందూమతానికి భిన్నంగా మహాయాన బౌద్ధం కుల వ్యవస్థకు అంతగా ప్రాధాన్యత ఇవ్వలేదు; హిందూమతంలో పూజాది కార్యక్రమాలకు సంబంధించిన భాష వినియోగం, జ్ఞానం కేవలం బ్రాహ్మణ కులానికి మాత్రమే పరిమితమై ఉండేది. శతాబ్దాల తరబడి శ్రీవిజయ తన విస్తరణ, ఆర్థిక శక్తి, సైనిక పరాక్రమం ద్వారా మలయి ద్వీపసమూహం అంతటా ప్రాచీన మలయి భాష విస్తరించడానికి దోహదపడింది. ఇది వ్యాపారుల వ్యవహార భాషగా ఉంటూ ఆ ప్రాంతంలోని వివిధ రేవు పట్టణాలలో, మార్కెట్లలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడేది.

నేడు ఇండోనేషియా కళాత్మక సంప్రదాయం, సాంగు‌కెటు నేత కళ పాలెంబాంగు,  కొంత వరకు పశ్చిమ సుమత్రా, జంబి ఇది ఇండోనేషియా చరిత్రకారులను సాంగు‌కెటు, మూలాన్ని, శ్రీవిజయ దేవాలయ సముదాయానికి సంబంధించిన సంబంధాన్ని తెలుసుకోవడానికి ప్రేరేపించింది పెనుకలు అబాబు లెమాటాంగు ఇలిరు రీజెన్సీ, సౌతు సుమత్రా, 9వ శతాబ్దపు పురావస్తు ఆధారంగా సాంగు‌కెటు‌ని దక్షిణ సుమత్రా ప్రజలు పిలుస్తారు.  బుమియు ఆలయ సముదాయంలోని 'చిత్రం 1' విగ్రహం ధరించిన వస్త్రం మీద, నేడు పాలెంబాంగు సాంగు‌కెటు‌లో 'లెపసు ‘ గా  పిలువబడే ఒక వస్త్ర అలంకరణ నమూనా కనిపిస్తుంది; ఇది ఆ నమూనా 9వ శతాబ్దం నుండే వాడుకలో ఉందని సూచిస్తుంది.  సాంగు‌కెటు బంగారు దారపు నేత సంప్రదాయం శ్రీవిజయలో ఉద్భవించిందనే భావనను ఈ పురావస్తు అధ్యయనం బలపరిచింది. 

ఆధునిక ఇండోనేషియా జాతీయవాదులు మజాపహితు సామ్రాజ్యంతో పాటు శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం పేరును కూడా తమకు గర్వకారణంగా స్వీకరించారు. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం జాతీయ గర్వానికి, ప్రాంతీయ గుర్తింపుకు (ముఖ్యంగా పాలెంబాంగు (దక్షిణ సుమత్రా)) ప్రజలకు ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. పాలెంబాంగు ప్రజలకు, 'జెండింగు శ్రీవిజయ'  గీతం, సంప్రదాయ నృత్యాలకు శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం ఒక కళాత్మక ప్రేరణగా నిలిచింది.

శ్రీవిజయ అనేది ఇండోనేషియాలోని అనేక నగరాలలలో వీధి పేరు, పాలెంబాంగు దక్షిణ సుమత్రాలకు పర్యాయపదంగా మారింది. శ్రీవిజయ విశ్వవిద్యాలయం 1960లో పాలెంబాంగు‌లో స్థాపించబడింది. దీనికి శ్రీవిజయ పేరు పెట్టారు. కోడం శ్రీవిజయ (ఒక మిలిటరీ కమాండో ఏరియా యూనిటు), పిటి పుపుకు శ్రీవిజయ (ఒక ఎరువుల కంపెనీ), శ్రీవిజయ పోస్టు (పాలెంబాంగు ఆధారిత వార్తాపత్రిక), శ్రీవిజయ ఎయిరు (ఒక విమానయాన సంస్థ), గెలోరా శ్రీవిజయ స్టేడియం, శ్రీవిజయ ఎఫ్.సి (శ్రీవిజయ) కూడా ఫుటు‌బాలు‌గా పేరు పెట్టారు. 2011 నవంబరు 11న పాలెంబాంగు‌లోని గెలోరా శ్రీవిజయ స్టేడియంలో జరిగిన 2011 ఆగ్నేయాసియా క్రీడలు ప్రారంభోత్సవంలో "శ్రీవిజయ ది గోల్డెను పెనిన్సులా" (శ్రీవిజయ: స్వర్ణ ద్వీపకల్పం) పేరుతో ఒక భారీ నృత్య ప్రదర్శన జరిగింది. ఈ ప్రదర్శనలో పాలెంబాంగు సంప్రదాయ నృత్యాలు, ఒక పురాతన నౌక వాస్తవ పరిమాణ ప్రతిరూపం ప్రధాన ఆకర్షణలుగా నిలిచాయి. జనరంజక సంస్కృతిలో శ్రీవిజయ అనేక కల్పిత చలనచిత్రాలు, నవలలు, కామికు పుస్తకాలకు స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. ఉదాహరణకు 2013లో వచ్చిన జెండింగు శ్రీవిజయ చిత్రం, శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యం పతనమైన మూడు శతాబ్దాల తర్వాత జరిగే కథను నేపథ్యంగా తీసుకుంది; పతనమైన ఆ సామ్రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాల నడుమ జరిగే రాజదర్బారు కుట్రల గురించి ఈ చిత్రం వివరిస్తుంది.

## రాజుల జాబితా
మూలం:

## మూలాలు