కపూర్ కమిషన్

**కపూర్ కమిషన్** మహాత్మా గాంధీ హత్య కుట్రపై భారత ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన విచారణ కమిషన్.
## కపూర్ కమిషన్
1964లో గాంధీ హత్య కేసు కుట్రదారులను విడుదల చేయడం, దాని ఫలితంగా పూణే వేడుకలు జరపడం, బాల గంగాధర్ తిలక్ మనవడు గజానన్ విశ్వనాథ్ కేత్కర్ చేసిన వ్యాఖ్యలు, గాంధీని చంపాలనే నాథూరామ్ గాడ్సే కోరిక గురించి తనకు తెలుసని, ప్రజల ఆగ్రహానికి దారితీసింది, ఫలితంగా 1965 మార్చి 22 నాటి నోటిఫికేషన్ ద్వారా పాఠక్ కమిషన్ ఏర్పాటు చేయబడింది. గోపాల్ స్వరూప్ పాఠక్ కేంద్ర మంత్రిగా, తరువాత మైసూర్ రాష్ట్ర గవర్నర్ ఉన్నప్పుడు, గాంధీ హత్య కుట్రపై విచారణ కమిషన్‌గా 1966లో కపూర్ కమిషన్ ఏర్పాటు చేశారు. 1966 నవంబర్ 21న విచారణ నిర్వహించడానికి సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి కపూర్‌తో కూడిన ఏకసభ్య కమిషన్‌ను విచారణ జరిపేందుకు నియమించారు. ఈ కమిషన్‌కు సహాయపడటానికి, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం జి.ఎన్. వైద్యను, భారత ప్రభుత్వం తరపున బారిస్టర్-ఎట్-లా కె.ఎస్. చావ్లాను నియమించింది. ఈ విచారణకు సంబంధించిన విధివిధానాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి 

# మహాత్మా గాంధీని హత్య చేయడానికి నాథూరామ్ గాడ్సే, ఇతరులు కుట్ర పన్నారని ఎవరికైనా, ముఖ్యంగా పూణేకు చెందిన గజానన్ విశ్వనాథ్ కేత్కర్ కు ముందస్తు సమాచారం ఉందా?
# అటువంటి వ్యక్తులలో ఎవరైనా సదరు సమాచారాన్ని భారత ప్రభుత్వ అధికారులకు తెలియజేశారా లేదా; ప్రత్యేకించి, గజానన్ విశ్వనాథ్ కేత్కర్, దివంగత బాలుకాక కనెట్కర్ ద్వారా దివంగత బాల గంగాధర్ ఖేర్‌కు సదరు సమాచారాన్ని తెలియజేశారా లేదా
# అలా అయితే, ఆ సమాచారం ఆధారంగా బొంబాయి ప్రభుత్వం, ముఖ్యంగా దివంగత బాల్ గంగాధర్ ఖేర్,  భారత ప్రభుత్వం ఏ చర్య తీసుకున్నారు?

కమిషన్ తన పనిని పూర్తి చేయడానికి మూడు సంవత్సరాలు పట్టింది. గాంధీ భద్రత విషయంలో నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించిన బాధ్యులను ఇది తీవ్రంగా నిందించింది. కోర్టులో ప్రవేశపెట్టని, బొంబాయి పోలీసులు నమోదు చేసిన వాంగ్మూలాలను, ముఖ్యంగా హిందూ మహాసభ నాయకుడు వినాయక్ సావర్కర్ ఇద్దరు సన్నిహితులైన - అతని అంగరక్షకుడు అప్పా రామచంద్ర కాసర్ మరియు అతని కార్యదర్శి గజానన్ విష్ణు దామ్లేల సాక్ష్యాలను దీనికి అందించారు. కమిషన్ పరిశీలించిన కాసర్, దామ్లే ఇద్దరి వాంగ్మూలాలను బొంబాయి పోలీసులు 1948 మార్చి 4వ తేదీ నాడే నమోదు చేశారు.

## కమిషన్ ఏర్పాటుకు దారితీసిన సంఘటనలు
1964 నవంబర్ 12న, గాంధీ హత్యలో వారి పాత్రకు శిక్ష అనుభవించిన తరువాత జైలు నుండి గోపాల్ గాడ్సే, మదన్లాల్ పాహ్వా, విష్ణు కర్కరే విడుదలను జరుపుకునేందుకు పూణేలో ఒక మతపరమైన కార్యక్రమం నిర్వహించబడింది. ఈ కార్యక్రమానికి అధ్యక్షత వహించిన *[[కేసరి (మరాఠీ వార్తాపత్రిక)|కేసరి]]* మాజీ సంపాదకుడు, *తరుణ్ భారత్* సంపాదకుడు అయిన బాల గంగాధర్ తిలక్ మనవడు డాక్టర్ జి. వి. కేత్కర్, గాంధీ హత్యకు ఆరు నెలల ముందు నాథూరామ్ గాడ్సే గాంధీని చంపడానికి తన ఆలోచనలను వెల్లడించాడని, కేత్కర్ వ్యతిరేకించాడని వెల్లడించాడు. కమిషన్ ఏర్పాటుకు దారితీసిన సంఘటనలు, ఆయన దానిని అప్పటి బొంబాయి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి బి. జి. ఖేర్ తెలియజేశారని కేత్కర్ చెప్పారు. 1964 నవంబర్ 14 సంచికలో ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ కేత్కర్ ప్రవర్తనపై ప్రతికూలంగా వ్యాఖ్యానిస్తూ, గాంధీ హత్య గురించి కేత్కర్‌కు ముందే తెలిసి ఉండటం, హత్యకు దారితీసిన పరిస్థితుల రహస్యాన్ని మరింత పెంచిందని పేర్కొంది. కేత్కర్‌ను అరెస్టు చేశారు. మహారాష్ట్ర శాసనసభ వెలుపల, లోపల & భారత పార్లమెంటు ఉభయ సభలలో ప్రజా ఆగ్రహం చెలరేగింది. గాంధీని కాల్చి చంపడాన్ని నిరోధించగల సమాచారం ఉన్నప్పటికీ బాధ్యతగా వ్యవహరించడంలో విఫలమైన ఉన్నత అధికారంలో ఉన్న వ్యక్తులు ఉద్దేశపూర్వకంగా విధి నిర్వహణలో నిర్లక్ష్యం చేశారని ఒక సూచన ఉంది. 29 మంది పార్లమెంటు సభ్యుల ఒత్తిడి, ప్రజాభిప్రాయం కారణంగా అప్పటి కేంద్ర హోంమంత్రి గుల్జారీలాల్ నందా, గాంధీ హత్య కుట్రపై విచారణకు బాధ్యత వహిస్తూ గోపాల్ స్వరూప్ పాఠక్, ఎం. పి., భారత సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయవాదిని నియమించారు. కనిత్కర్, ఖేర్ ఇద్దరూ మరణించినందున, కేంద్ర ప్రభుత్వం మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వంతో సంప్రదించి పాత రికార్డుల సహాయంతో సమగ్ర విచారణ జరపాలని ఉద్దేశించింది, పాఠక్‌కు తన విచారణ జరపడానికి మూడు నెలల సమయం ఇచ్చారు. కానీ పాఠక్ కేంద్ర మంత్రిగా, ఆ తర్వాత మైసూరు రాష్ట్ర గవర్నర్‌గా నియమితులవడంతో, విచారణ కమిషన్‌ను పునర్‌వ్యవస్థీకరించారు, విచారణ నిర్వహించడానికి భారత సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి జీవన్‌లాల్ కపూర్‌ను నియమించారు.

## పని
1966 నవంబర్ 21న గాంధీ హత్య కుట్రపై దర్యాప్తు నిర్వహించడానికి జస్టిస్ జీవన్‌లాల్ కపూర్‌ను ఏక సభ్య కమిషన్‌గా నియమించారు, ఈ విచారణ 1969 సెప్టెంబర్ 30న పూర్తయింది. ఇది 101 మంది సాక్షులను విచారించింది, సాక్షులు, భారత & మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు 407 పత్రాలను సమర్పించాయి. ఇది 162 సిట్టింగ్‌లను నిర్వహించి ముంబై, ఢిల్లీ, నాగపూర్, ధార్వాడ్, పూణే, బరోడా, చండీగఢ్ ప్రయాణించింది. మహారాష్ట్ర, భారత ప్రభుత్వాల తరపు న్యాయవాదులు వరుసగా ఆర్. ఎస్. కొత్వాల్ & బిబి లాల్, వారు తమ కేసులను వరుసగా 37,13 రోజులు వాదించారు. విచారించబడిన మొదటి సాక్షి జి.వి. కేత్కర్. జె.డి. నాగర్‌వాలా, మొరార్జీ దేశాయ్ కీలక సాక్షులుగా ఉన్నారు, వీరిని వరుసగా 15 & 7 రోజుల పాటు విచారించారు. ఈ హత్య కేసులో దర్యాప్తు అధికారిగా జె.డి. నాగర్‌వాలా నియమించబడిన డిప్యూటీ కమిషనర్ ఆఫ్ పోలీస్ కాగా, మొరార్జీ దేశాయ్ అప్పటి బొంబాయి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి.

## ఫలితాలు
ఢిల్లీ ఇన్‌స్పెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్ సంజీవిలో ఇన్‌స్పెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్. ఢిల్లీ దర్యాప్తును సారాంశంగా పేర్కొంటూ కమిషన్ వ్యాఖ్యానించింది, 

## మూలాలు

వర్గం:1966 స్థాపితాలు
వర్గం:మహాత్మా గాంధీ