వారీ సామ్రాజ్యం

**వారి సామ్రాజ్యం** లేదా **హువారి సామ్రాజ్యం** అనేది క్రీ.శ. 600 ప్రాంతంలో పెరూలోని అయకుచో బేసిన్‌లో ఉద్భవించిన ఒక రాజకీయ వ్యవస్థ. ఇది పెరూ తీరప్రాంతం మరియు పర్వత ప్రాంతాలలో చాలా వరకు విస్తరించింది. ఈ సామ్రాజ్యం క్రీ.శ. 1100 వరకు, సుమారు 500 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. ఇది టివానాకు సంస్కృతి ఉన్న కాలంలోనే ఉనికిలో ఉంది, మరియు ఒకప్పుడు ఇది దాని నుండే ఉద్భవించిందని భావించారు.

2008లో, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఆధునిక చికలాయో సమీపంలో ఒక కొలంబియన్ పూర్వ నగరాన్ని, ఉత్తర వారి శిధిలాలను (సెర్రో పటాపో అని కూడా పిలుస్తారు) కనుగొన్నారు. ఇంత ఉత్తరాన కనుగొనబడిన వారి సంస్కృతికి సంబంధించిన మొదటి విస్తృతమైన నివాస ప్రాంతం ఇదే. గత దశాబ్ద కాలంగా పురావస్తు పరిశోధనలు కొనసాగుతున్నాయి. 2023లో, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అరేక్విపాలో 1200 సంవత్సరాల నాటి వారి ఆచార సముదాయాన్ని కనుగొన్నారు. వారి సామ్రాజ్యానికి సంబంధించి మరిన్ని ఆవిష్కరణలు జరుగుతున్నందున, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు వారి సామ్రాజ్యం యొక్క సంస్కృతి గురించి మరిన్ని నిర్ధారణలకు రాగలుగుతున్నారు.

## చరిత్ర
వారి సామ్రాజ్యం అండీస్ ప్రాంతంలోని రెండవ తరం రాజ్యంగా ఉండేది; దీనికి మరియు తివానాకుకు ముందు మొదటి తరం మోచే రాజ్యం ఉండేది. కొత్త రాజ్యాలను తమలో కలుపుకుంటూ విస్తరించేటప్పుడు, వారి సామ్రాజ్యం ఒక విధానాన్ని అనుసరించింది: కొత్తగా స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాలలోని స్థానిక నాయకులు వారి సామ్రాజ్యంలో చేరి, వారి ఆదేశాలను పాటిస్తే, వారి ప్రాంతంపై నియంత్రణను కొనసాగించడానికి అనుమతించేది.

వారి, తివానాకు మధ్య రాజకీయ సంబంధాన్ని పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జాయిసు మార్కసు ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ కాలంలో యునైటెడు స్టేట్సు  సోవియటు యూనియను మధ్య ఉన్న సంబంధంతో పోల్చారు - పరస్పర విధ్వంసం భయంతో ఈ రెండు సామ్రాజ్యాలు ఒకదానితో ఒకటి యుద్ధం చేసుకోలేదు. రెండు సామ్రాజ్యాలు మోక్వెగ్వా వద్ద కలిశాయి. అక్కడ వారి, తివానాకు ప్రజలు ఎటువంటి సంఘర్షణలు లేకుండా సహజీవనం చేశారు.

లూయిస్ లుంబ్రెరాస్ ప్రకారం, వారి సామ్రాజ్యం "ఆండీస్ సంస్కృతి ఆరవ శతాబ్దం వరకు ఉత్తరాన మరియు దక్షిణాన సాధించిన పురోగతికి ఒక సంశ్లేషణగా నిలిచింది. బహుళ ప్రవాహాలు ఒకే భూభాగంలోకి కలిశాయి, అక్కడ స్వీకరించే తత్వం చాలా ఎక్కువగా ఉంది. ఆవిష్కరణలను తిరస్కరించడానికి సరిపడా బలమైన ఉన్నత వర్గ సంప్రదాయాలు లేకపోవడమే దీనికి కారణం; మరోవైపు, వారి సామ్రాజ్యం తమ జయించి విస్తరించే ప్రాజెక్టుల పురోగతికి తోడ్పడే ఆవిష్కరణలను స్వాగతించింది."

## పరిపాలన
వారి సామ్రాజ్యానికి గణనీయమైన సంస్థాగత మరియు పరిపాలనా శక్తి ఉన్నప్పటికీ, దాని రాజకీయ మరియు కళా రూపాల మూలాలు ఏమిటో అస్పష్టంగానే ఉంది. వస్తున్న ఆధారాల ప్రకారం, టివానాకు లక్షణాలు ఉత్తరానికి వ్యాపించడం వల్ల కాకుండా, వారి మరియు టివానాకు సైద్ధాంతిక స్వరూపాలు టిటికాకా సరస్సుకు ఉత్తరాన ఉన్న, తొలి మధ్యంతర కాలపు సంస్కృతి అయిన పుకారా వద్ద జరిగిన మునుపటి పరిణామాల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. ఈ రాజ్యం సుమారు క్రీ.శ. 1100 వరకు మనుగడ సాగించినట్లు కనిపిస్తుంది, ఆ తర్వాత పర్యావరణ మార్పులు మరియు అంతర్గత సామాజిక-రాజకీయ ఒత్తిళ్ల ఫలితంగా అది పతనమైంది.

విస్తరిస్తున్న రాజ్యానికి స్థానిక ప్రజలతో సాపేక్షంగా సహజీవన సంబంధం ఉండేది. వారసత్వంగా వచ్చిన భూములను ఆక్రమించుకున్నవారు బహుశా వ్యాపారం చేసేవారు, అంతర్వివాహాలు చేసుకునేవారు, విందులు చేసుకునేవారు, మతపరమైన ఆచారాలలో పాల్గొనేవారు, లేదా స్థానిక నివాసితులను నేరుగా బలవంతం చేసేవారు. స్థానం మరియు సమయాన్ని బట్టి, వివిధ సమాజాలపై విభిన్న రకాల ప్రభావాలు కూడా ఉండే అవకాశం ఉంది; కొన్ని సమాజాలు రాజ్యం వల్ల ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యాయి, మరికొన్ని తక్కువగా ప్రభావితమయ్యాయి. పెద్ద సామ్రాజ్యంతో సంబంధం చిన్న సమాజాలకు ప్రయోజనకరంగా ఉండేది, ఎందుకంటే వారు వ్యాపారాన్ని స్థాపించి, అంతకు ముందు తమకు అందుబాటులో లేని విదేశీ వస్తువులను పొందగలిగారు.

వస్తువులలో ఒకటి బీరు, బీరును సామూహికంగా సేవించడం వారి పరిపాలనలో ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా పనిచేసింది. వారి విందులలో సమూహాల లోపల మరియు మధ్య శ్రేణి సంబంధాలను ఏర్పరచడం తరచుగా ఒక ప్రబలమైన అంశంగా ఉండేది. క్విల్కాపంప వద్ద, వారి సంబంధిత విందులలో పాల్గొన్న అతిథులకు విల్కా కలిపిన మద్యాన్ని అందించారు. విల్కా కలిపిన ఈ పానీయం సామూహిక, మానసిక ప్రభావాలను కలిగించే అనుభవాలను ప్రోత్సహించింది. ఈ పానీయాన్ని అందించిన వారు, వారి నాయకులు, సామాజిక సోపానక్రమంలో తమ ఉన్నత హోదాను బలపరుచుకున్నారు. వారి ప్రదేశాలలో మొక్కజొన్న, మోల్లే సమృద్ధిగా లభించడం ద్వారా రుజువైనట్లుగా, మద్య పానీయాల ఉనికి, విందుల సమయంలో వాటి విస్తృత వినియోగాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ సామ్రాజ్యం భ్రాంతి కలిగించే పదార్థాలను పొందడానికి సుదూర వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లను స్థాపించింది. పర్వత ప్రాంత రాజధానిని మరియు పసిఫిక్ తీరాన్ని కలపడానికి, వారి ఒక సామ్రాజ్య రహదారిని నిర్మించారు. సోండోండో లోయ గుండా వెళుతున్న ఈ రహదారి మూడు సామ్రాజ్య ప్రదేశాలను కలిపింది.

ఈ మాదకద్రవ్యాన్ని పొందడానికి అవసరమైన అపారమైన శ్రమను బట్టి, విల్కా వారి రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక ముఖ్యమైన భాగమని ఇది సూచిస్తుంది.

ముఖ్యంగా, మొట్టమొదటిగా తెలిసిన *క్విపులు*—ఆండియను ముడి తాడుల రికార్డులు—సా.శ. మొదటి సహస్రాబ్దానికి చెందినవి. మరియు ఇవి వారి నాగరికతకు చెందినవిగా చెప్పబడ్డాయి, ఇవి కాస్టిల్లో డి హువార్మే వంటి ప్రదేశాలలో కనుగొనబడ్డాయి. ఇంకా సామ్రాజ్యం పరిపాలనలో *క్విపస్* ప్రధాన పాత్ర పోషించినట్లు తెలిసినప్పటికీ, వారిలో వారి పాత్ర ఇంకా పూర్తిగా అర్థం కాలేదు.

## మౌలిక సదుపాయాలు
విలియం ఇస్బెల్, కేథరీన్ ష్రైబర్ మరియు లూయిస్ లంబ్రెరాస్ వంటి పండితులు వారి సామ్రాజ్యాన్ని దాని మౌలిక సదుపాయాల కారణంగానే ఒక సామ్రాజ్యంగా పరిగణిస్తారు. వారు ప్రావిన్షియల్ నగరాలను కలిపే విస్తృతమైన రహదారుల నెట్‌వర్క్ నిర్మాణం, అలాగే దాని ప్రధాన కేంద్రాలలో సంక్లిష్టమైన, విలక్షణమైన నిర్మాణాల నిర్మాణం గురించి ప్రస్తావించారు, వాటిలో కొన్ని చాలా విస్తృతమైనవి. ఇటువంటి ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేయడానికి నాయకులు ప్రాజెక్టులను ప్రణాళిక చేసి, పెద్ద మొత్తంలో శ్రమను సమీకరించాల్సి వచ్చింది. వారి కాలనీ అయిన పికిల్లాక్టాలో, నీటిపారుదల కాలువలు మరియు మెట్ల సాగుభూములు నిర్మించబడ్డాయి. నీటిపారుదల కాలువలు మరియు మెట్ల సాగుపద్ధతులు కాలనీ అంతటా నీటిని తరలించడానికి ఉపయోగపడ్డాయి, ఇది కాలనీకి వ్యవసాయాన్ని ఉపయోగించుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.

## యుద్ధం - సామ్రాజ్యవాదం

వారికి సా.శ. ఏడవ శతాబ్దంలో ఎప్పుడో ప్రారంభమైన విస్తరణవాద సంస్కృతి ఉండేది, దీనికి వారి సైనిక సంబంధిత ఆయుధాలే నిదర్శనం. వారి విస్తరణవాద స్వభావం ఇతర అనేక హిస్పానిక్ పూర్వ సంస్కృతుల కంటే అధిక స్థాయి హింసకు దారితీసిందని అంచనా వేయబడింది. భూభాగాలను జయించడానికి మరియు ఏకీకృతం చేయడానికి వారి బలప్రయోగంపై ఆధారపడ్డారని ఊహించబడింది, తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన వ్యూహాలను ఉపయోగించుకోవడం. అవి పరోక్ష బలప్రయోగం, నిర్బంధ దౌత్యం నుండి స్థానిక రాజకీయ సోపానక్రమాలను తమలో కలుపుకోవడం వరకు విస్తరించి ఉండవచ్చు.

వారి సామ్రాజ్యంలో సైనికవాదం ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. ఇది దాని నిర్మాణం మరియు చిత్రకళలోని వివిధ అంశాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. రాజధాని చుట్టూ ఉన్న అనుబంధ కేంద్రాలు కోటలతో బలోపేతం చేయబడ్డాయి, ఇది రక్షణ మీద వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యతను సూచిస్తుంది. పికిల్లాక్తా వద్ద ఉన్న 2-చదరపు కిలోమీటర్ల గోడల సముదాయంలో సైనిక దండు ఉండే అవకాశం ఉంది, ఇది సైనిక ముప్పులను నిరోధించడానికి, ప్రవేశాన్ని నియంత్రించడానికి రూపొందించిన చిన్న ప్రదేశాలు, గోడలతో బలోపేతం చేయబడింది. వారి చిత్రకళలో తరచుగా సైనిక ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన సైనికులు కనిపిస్తారు, ఇది హింసాత్మక సంఘర్షణకు సంసిద్ధతను సూచిస్తుంది.

సామ్రాజ్య తరహా మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించడం ద్వారా, ఈ సామ్రాజ్యం పసిఫిక్ తీరం మరియు ఆండియన్ ఉన్నత ప్రాంతాల వెంబడి ఉన్న ప్రాంతాలను నియంత్రించింది. ప్రాంతీయ కేంద్రాలలో విరాకోచపంప, హోన్‌కోపంప మరియు సెర్రో బావుల్ ఉన్నాయి, వీటన్నింటిలోనూ ఒకే విధమైన నిర్మాణ శైలులు మరియు సిరామిక్ పాత్రలు కనిపిస్తాయి. ఈ ప్రదేశాలు సామ్రాజ్య రహదారుల వలయం ద్వారా రాజధాని అయిన హువారీతో అనుసంధానించబడి, ఒక ఏకీకృత రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచాయి.

వరల్డ్ కాంగ్రెస్ ఆన్ మమ్మీ స్టడీస్‌లో, వారి సమాజం సహకారం నుండి హింసకు మారిన వారి సామ్రాజ్యం పతనంపై పరిశోధన వెలుగు చూసింది. వాండర్‌బిల్టు విశ్వవిద్యాలయంకి చెందిన జీవ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త టిఫినీ తుంగ్, సామ్రాజ్యం పతనంలో పర్యావరణ ఒత్తిళ్లు, రాజకీయ అస్థిరత మరియు సామాజిక పతనం మధ్య కనిపించే సంబంధాలను హైలైట్ చేసే ఒక అధ్యయనాన్ని ప్రదర్శించారు. 1000 తర్వాత సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత హింస మరియు కష్టాలతో గుర్తించబడిన కాలం. తీవ్రమైన కరువు కారణంగా బహుశా తీవ్రతరం అయిన ఈ పతనం, శతాబ్దాల హింస మరియు సామాజిక విచ్ఛిన్నానికి దారితీసింది, మానవ ఎముకలలో స్పష్టమైన రికార్డును మిగిల్చింది.

హువారీ నుండి అస్థిపంజర అవశేషాల విశ్లేషణ ద్వారా, సామ్రాజ్యం యొక్క శిఖరాగ్రంలో కూడా హింస ఉన్నట్లు అనిపించింది. తరువాత తీవ్రమైంది, ప్రాణాంతక గాయాలలో నాటకీయ పెరుగుదల కనిపించింది. పతనం ఆహార విధానాలను కూడా ప్రభావితం చేసింది, మహిళలు గణనీయమైన మార్పులను ఎదుర్కొంటున్నారు, బహుశా ఆహార కొరత లేదా ఆహార మార్పులను సూచిస్తుంది. అంతేకాకుండా, పతనం తర్వాత ఖననాలు అపవిత్రత సంకేతాలను చూపించాయి, ఇది సాంప్రదాయ ఖనన పద్ధతులు మరియు సామాజిక నిబంధనలలో మార్పును సూచిస్తుంది. పురాతన DNA లో ఒత్తిడి యొక్క పరమాణు సూచికలను వెలికితీసేందుకు కొనసాగుతున్న పరిశోధనలు ప్రయత్నిస్తున్నాయి, ఈ కాలంలో వారి సమాజం యొక్క ఆరోగ్యం మరియు శ్రేయస్సుపై మరింత అంతర్దృష్టులను అందిస్తాయి.

## క్షీణత
సామ్రాజ్యం యొక్క క్షీణత 10వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమవుతుంది.

## పురావస్తు ప్రదేశాలు

### ఉత్తర వారి శిథిలాలు (సెర్రో పటాపో)

2008లో, పురావస్తు శాస్త్రవేత్త సీజర్ సోరియానో నేతృత్వంలోని బృందం చిక్లాయో సమీపంలోని ఒక నగరం శిథిలాలను కనుగొంది. ఉత్తర వారి శిథిలాలు ఉత్తర పెరూలోని వారి మొదటి ఆధారాలను అందిస్తాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఒక కొండ దిగువన ఎముకలను కనుగొన్నందున ఈ ప్రదేశంలో మానవ త్యాగం యొక్క సంకేతాలు ఉన్నాయి. ఎముకల కుప్పలతో పాటు, ఒక యువతి అవశేషాలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. ఆ ప్రదేశంలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్న ఆధారాలు వారి మరియు మోచే నాగరికతల మధ్య ఒక సంభావ్య సంబంధాన్ని సూచిస్తున్నాయి. పెరూ యొక్క వేడి పొడి వాతావరణం కారణంగా ఈ ప్రదేశం బాగా సంరక్షించబడింది.

### పికీలాక్టా (పికీలాక్తా)
పికీలాక్టా అనేది కుస్కో బేసిన్ సమీపంలో ఉన్న 495 ఎకరాల నివాస ప్రాంతం. పికీలాక్టా యొక్క కేంద్ర భాగం బహుళ-గదుల భవనాల శ్రేణిగా ఉండేది, దీనిని జాయిస్ మార్కస్ ఐస్ ట్రేలతో పోల్చారు. పికీలాక్టాలో మొదటి పురావస్తు తవ్వకం 1927లో జరిగింది, కానీ చాలా తక్కువ ఆధారాలు లభించాయి. మూడు వేర్వేరు తవ్వకాల ద్వారా, గోర్డాన్ మెక్‌వాన్ పికీలాక్టాలో విస్తృతమైన ఆవిష్కరణలు చేశారు. పికీలాక్టా కనుగొనబడిన అతిపెద్ద వారి పురావస్తు ప్రదేశాలలో ఒకటి అయినప్పటికీ, అక్కడ ప్రజలు నివసించారని సూచించడానికి గణనీయమైన ఆధారాలు లేవు. ఆ ప్రదేశంలో కనుగొనబడిన ఆధారాలు, అంటే ద్వారాలు లేకపోవడం వంటివి, పికీలాక్టాను ఒక మానసిక ఆసుపత్రిగా లేదా జైలుగా ఉపయోగించి ఉండవచ్చని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు సిద్ధాంతీకరించడానికి దారితీశాయి.

### సెర్రో బావుల్
ప్రస్తుతం పెరూ దేశానికి దక్షిణాన ఉన్న సెర్రో బావుల్, తివానాకు మరియు వారి సామ్రాజ్యం మధ్య సంబంధాన్ని నిర్ధారించడంలో, సామ్రాజ్యం యొక్క కాలాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో, మరియు రాజధాని హువారీకి ఇతర ప్రాంతాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని తెలుసుకోవడంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఇది మోకెగ్వా లోయలో ఒక పరిపాలనా మరియు ఉత్సవ కేంద్రంగా ఉండేది. ఇక్కడ రెండు విభిన్న రకాల నిర్మాణ శైలులు కనుగొనబడ్డాయి: ఒకటి, రాజధాని హువారీలోని భవనాల మాదిరిగానే నిర్మించబడిన పరిపాలనా పనులకు సంబంధించిన ప్రభుత్వ భవనాలు, మరియు రెండవది, పీఠభూమిపై నివసించే ప్రజల కోసం నిర్మించిన చిన్న నివాసాలు. ఇక్కడ వివిధ రకాల ఆహార వనరులు మరియు జంతువులు ఉన్నట్లు ఆధారాలు లభించాయి, ఇది సామ్రాజ్యంలో విస్తృతమైన వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌ను సూచిస్తుంది. ఇక్కడ లభించిన విభిన్న ఆహార వనరులు సామాజిక హోదాలోని వివిధ స్థాయిల ఆధారంగా పరిమితం చేయబడ్డాయని, మరియు ఇక్కడ ఉన్న అనేక జంతువులను ఆహారం కోసం కాకుండా మతపరమైన ఆచారాల కోసం బలులుగా ఉపయోగించి ఉండవచ్చని కూడా సిద్ధాంతీకరించబడింది.

## ఇవి కూడా చూడండి
* వారి సంస్కృతి
* తివానాకు సామ్రాజ్యం

## మూలాలు