మహాదాజీ షిండే

**మహాదాజీ షిండే** (23 డిసెంబర్ 1730 – 13 ఫిబ్రవరి 1794), తరువాత మహాద్జీ సింధియా లేదా మాధవరావు సింధియాగా ప్రసిద్ధి చెందిన మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చెందిన రాజనీతిజ్ఞుడు, సేనాపతి. ఆయన 1768 నుండి 1794 వరకు గ్వాలియర్ మహారాజుగా పని చేశాడు. ఆయన సింధియా రాజవంశ స్థాపకుడైన రానోజీ రావు సింధియా ఐదవ & చిన్న కుమారుడు. ఉత్తర భారతదేశంపై మరాఠా పాలనను పునరుద్ధరించినందుకు తన సైన్యాన్ని ఆధునికీకరించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు.

1761లో మూడవ పానిపట్ యుద్ధం తరువాత ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా శక్తిని పునరుజ్జీవింపజేయడంలో మహద్జీ కీలక పాత్ర పోషించారు, ఆయన మరాఠా సమాఖ్య నాయకుడైన పేష్వా నమ్మకమైన లెఫ్టినెంట్‌గా ఎదిగాడు. మొదటి మాధవరావు, నానా ఫడ్నవీస్ పాటు, మరాఠా పునరుత్థానం మూడు స్తంభాలలో ఆయన ఒకరు. ఆయన బెనోయిట్ డి బోయిగ్నే వంటి సాహసికుల ఆధ్వర్యంలో తన సైన్యాన్ని ఆధునీకరించాడు, ఇది ఉత్తర భారతదేశంలో మరాఠా ఆధిపత్యానికి దారితీసింది. ఆయన పాలనలో, గ్వాలియర్ మరాఠా సమాఖ్య ప్రముఖ రాష్ట్రంగా  భారతదేశంలోని అగ్రశ్రేణి సైనిక శక్తులలో ఒకటిగా మారింది. 1771లో రెండవ షా ఆలం తో కలిసి ఢిల్లీ వెళ్లిన తరువాత, ఆయన ఢిల్లీలో మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించాడు, *నాయబ్ వకీల్-ఇ-ముత్లాక్* (సామ్రాజ్యం డిప్యూటీ రీజెంట్) అయ్యాడు.

మహద్జీ షిండే తన జీవితకాలంలో వివిధ ప్రత్యర్థులపై సుమారు 50 యుద్ధాలు చేశారు. అతను మధుర జాట్లను ఓడించాడు,  రోహిల్‌ఖండ్ పఠాన్ రోహిల్లాస్ సమయంలో నజీబాబాద్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ఆయన పాత్ర మరాఠా వైపు నుండి గొప్పది, ఎందుకంటే ఆయన వాడ్‌గావ్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారిని ఓడించారు, దీని ఫలితంగా వాడ్‌గావ్ ఒప్పందం ఏర్పడింది, ఆ తర్వాత మళ్ళీ మధ్య భారతదేశంలో ఒంటరిగా పోరాడి 1782లో సల్బాయి ఒప్పందానికి దారి తీశారు, అక్కడ ఆయన పేష్వా, బ్రిటిష్ వారి మధ్య మధ్యవర్తిత్వం వహించాడు. మహాదాజీ షిండే సంస్కృతంలో కూడా పండితుడు.

## మొఘలులతో సంబంధాలు
రెండవ షా ఆలం అలహాబాద్ కోటలో ఆరు సంవత్సరాలు గడిపాడు  1771లో మరాఠాలు ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, వారి రక్షణలో తన రాజధానికి బయలుదేరాడు. ఆయన మహాదాజీ షిండే వెంట ఢిల్లీకి వెళ్లి, 1771 మేలో అలహాబాద్ నుండి బయలుదేరాడు. వారి స్వల్పకాల బస సమయంలో, మరాఠాలు అలహాబాద్ నగరంలో రెండు దేవాలయాలను నిర్మించారు, వాటిలో ఒకటి ప్రసిద్ధ అలోపి దేవి మందిరం. 1772 జనవరిలో ఢిల్లీకి చేరుకున్న తరువాత, మరాఠా ప్రాదేశిక ఆక్రమణ ఉద్దేశాన్ని గ్రహించిన షా ఆలం, వారిని తరిమికొట్టమని తన సైన్యాధిపతి నజాఫ్ ఖాన్ ఆదేశించాడు. ప్రతీకారంగా, తుకోజీ రావు హోల్కర్, విసాజీ కృష్ణ బినివాలే ఢిల్లీపై దాడి చేసి 1772లో మొఘల్ దళాలను ఓడించారు. 

మరాఠాలకు కోరా, అలహాబాద్ లకు ఒక సామ్రాజ్య *[[Deed|సనద్]]* మంజూరు చేయబడింది. ఈ రెండు భూభాగాలను పొందడానికి వారు అవధ్ వైపు దృష్టి పెట్టారు. అయితే, షుజా వారిని వదులుకోవడానికి ఇష్టపడలేదు  ఆంగ్లేయులకు విజ్ఞప్తి చేశాడు  మరాఠాలు రామ్ఘాట్ యుద్ధంలో బాగా రాణించలేదు. మరాఠా, బ్రిటిష్ సైన్యాలు రామ్ ఘాట్ లో పోరాడాయి, కానీ పేష్వా ఆకస్మిక మరణం, తదుపరి పేష్వాను ఎన్నుకోవటానికి పూణే జరిగిన అంతర్యుద్ధం మరాఠాలను వెనక్కి తగ్గించవలసి వచ్చింది.

మహద్జీ సింధియా 1784లో మొఘల్ వ్యవహారాలకు వకీల్-ఇ-ముత్లక్ (సామ్రాజ్యానికి రాజప్రతినిధి) గా నియమించబడ్డాడు.

రెండవ షా ఆలం తో మహాదాజీ షిండే సంబంధం గురించి ఆర్. ఎస్. చౌరాసియా మాట్లాడుతూ, రెండవ షా ఆలం ఆచరణలో భారతదేశ సార్వభౌమత్వాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అతను మహాదాజీ షిండేలో పర్యవేక్షించే తోలుబొమ్మ అని చెప్పారు. సింథియా సామ్రాజ్య కుటుంబాన్ని ఆకలితో ఉంచిందని విలియం డాలీర్మ్పుల్ పేర్కొన్నాడు  సింధియాకు రెండవ షా ఆలం  ద్విపదను ఉటంకించాడు, ఇది ఇలా పేర్కొంది: "నా రాజ్యాన్ని, సంపదను కోల్పోయిన తరువాత, నేను ఇప్పుడు మీ చేతుల్లో ఉన్నాను, మీరు కోరుకున్నది చేయండి" 
.
File:Planquin gifted by Shah Alam, Mughal Emperor.jpg|గ్వాలియర్‌లోని జై విలాస్ ప్యాలెస్ మ్యూజియంలో, మొఘల్ చక్రవర్తి షా ఆలం II నుండి షిండేకు బహుకరించబడిన పలకల సంచి
File:Seals authorizing Mahadji Shinde as Wakil-i-Mutalik of the Mughal Emperor.jpg|మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి మహాద్జీ షిండేను వకీల్-ఇ-ముతాలిక్‌గా అధికారికం చేసే ముద్రలు
File:Badshahi Panjaa.jpg|బాద్షాహి పంజా - చేయి, మొఘల్ చక్రవర్తి మహద్జీ షిండేకి అందించిన గౌరవం


## రోహిల్‌ఖండ్‌లో యుద్ధాలు

పానిపట్ యుద్ధంలో రోహిల్లా లు పాల్గొనడాన్ని తిప్పికొట్టడానికి మరాఠాలు రోహిల్ఖండ్ దాడి చేశారు. మహద్జీ షిండే నాయకత్వంలో మరాఠాలు సర్దార్ నజీబ్-ఉద్-దౌలా *భూమి* ప్రవేశించారు, సర్దార్ మరణం తరువాత అతని కుమారుడు జబితా ఖాన్ ఆ భూమిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. జబితా ఖాన్ ప్రారంభంలో సయ్యద్ ఖాన్, సాదత్ ఖాన్ ధైర్యంగా ప్రవర్తించడంతో దాడిని ప్రతిఘటించాడు, కాని చివరికి మరాఠాలచే సాదత్ ఖాన్ మరణంతో ఓడిపోయాడు షుజా-ఉద్-దౌలా శిబిరానికి పారిపోవాల్సి వచ్చింది, అతని దేశం మరాఠాలచే నాశనం చేయబడింది.

మహద్జీ షిండే జబితా ఖాన్ కుటుంబాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, నజీబ్ అద్-దౌలా సమాధిని అపవిత్రం చేసి, అతని కోటను దోచుకున్నారు. రోహిల్లాలు పారిపోవడంతో, అమ్రోహా నగరం మినహా దేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలు కాలిపోయాయి, దీనిని కొన్ని వేల అమ్రోహి సయ్యద్ తెగలు రక్షించాయి.

ఎటువంటి ప్రతిఘటనను అందించలేని రోహిల్లా లు తెరాయికి పారిపోయారు, అక్కడ మిగిలిన సర్దార్ హఫీజ్ రహ్మత్ ఖాన్ బారేచ్ ఔధ్ నవాబ్ షుజా-ఉద్-దౌలాతో ఏర్పాటు చేసిన ఒప్పందంలో సహాయం కోరాడు, దీని ద్వారా రోహిల్లాలు మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా సైనిక సహాయం కోసం నాలుగు మిలియన్ రూపాయలు చెల్లించడానికి అంగీకరించారు.

అలీ ముహమ్మద్, నజీబ్ ఖాన్ వంటి తన తోటి రోహిల్లాల దృక్పథానికి భిన్నంగా, అనవసరమైన హింసను అసహ్యించుకునే హాఫిజ్ రెహ్మత్, రాజకీయ మధ్యవర్తిగా తన పాత్ర పట్ల గర్వపడ్డాడు, మరాఠాలను రోహిల్‌ఖండ్ నుండి దూరంగా ఉంచడానికి అవధ్‌తో పొత్తును కోరాడు. అతను రోహిల్లాల తరపున చెల్లించడానికి కట్టుబడి ఉన్నాడు. అయితే, అతను చెల్లించడానికి నిరాకరించిన తరువాత, అవధ్ రోహిల్లాలపై దాడి చేశాడు. 

## మొదటి ఆంగ్లో మరాఠా యుద్ధం (1775–1782)

కొంకణ్, మధ్య భారతదేశం సమర్థులైన బ్రిటిష్ జనరల్స్, గొడ్దార్డ్ & ముర్రే ఓడిపోయిన తరువాత, వారెన్ హేస్టింగ్స్, సవాయి మాధవరావు పేష్వాగా గుర్తించి, రఘునాథరావు పింఛను మంజూరు చేయాలనే మరాఠాల నిబంధనలను గుర్తించి, సల్బాయి ఒప్పందం అని పిలువబడే తాజా ఒప్పందాన్ని అంగీకరించవలసి వచ్చింది.

ఈ ఒప్పందం బ్రిటిష్ వారు ఖాళీ చేసి, గంగానదికి పశ్చిమాన ఉన్న షిండే భూభాగాలన్నింటికీ తిరిగి వెళ్లేలా చేసింది. సెయింట్ జర్మైన్స్కు చెందిన నివాసి మిస్టర్ డేవిడ్ ఆండర్సన్ (ఈ ఒప్పందంపై చర్చలు జరిపిన వ్యక్తి) అదే సమయంలో మహద్జీ ఆస్థానానికి నియమించబడ్డాడు.

## తరువాతి సంవత్సరాలు (1785-1792)
**సిక్కులతో సంబంధాలు** 

1785లో మరాఠా-సిక్కు ఒప్పందం చిన్న సిస్-సట్లెజ్ రాష్ట్రాలను సింధియా రాజవంశం  స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రక్షిత రాష్ట్రంగా చేసింది. పంజాబ్ ప్రాంతంలో మరోసారి మరాఠా ప్రభావాన్ని స్థాపించింది. 1784లో *వకీల్-ఇ-ముత్లక్* (మొఘల్ వ్యవహారాల సామ్రాజ్య ప్రతినిధి) గా మహద్జీ నియమించినప్పుడు సిక్కు సర్దార్లు, రాజులందరూ ఆయనకు నివాళి అర్పించారు.

**దుర్రానీ సామ్రాజ్యంతో సంబంధాలు** 

మహదాజీ షిండే సాధించిన విజయాలు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ పాలకుడు తైమూర్ షా దుర్రానీ ఆకట్టుకున్నాయి. లాహోర్ వరకు మరాఠాల ఆధిపత్యాన్ని అందించాలని, ఆ భూభాగానికి మించి షాకు నియంత్రణ ఉండాలని ఆయన మహదాజీ షిండేకు శాంతి ప్రతిపాదనలు పంపారు. సంక్షోభ సమయాల్లో ఒకరికొకరు మద్దతు ఇవ్వడానికి రెండు పార్టీలు అంగీకరించాయి, అవసరమైతే సింధియాకు 10,000 అశ్వికదళాలను అందించడానికి ఆఫ్ఘన్ పాలకుడు కట్టుబడి ఉన్నాడు. ఈ హామీలు విజయవంతమైన ఫలితాలను ఇవ్వకపోయినప్పటికీ, సిండియా స్థిరమైన ధైర్యం  లొంగని సంకల్పం మరాఠాలను ఉత్తర భారతదేశంలో శక్తివంతమైన, గౌరవనీయమైన శక్తిగా ఎలా మార్చాయో అవి నొక్కిచెప్పాయి.

**ఇస్మాయిల్ బేగ్ నాయకత్వంలో మొఘలుల తిరుగుబాటు** 

1788లో మొఘల్ సైన్యంలో సేనాపతిగా పనిచేసిన పర్షియన్ అయిన ఇస్మాయిల్ బేగ్, కొన్ని వందల మంది మొఘల్-రోహిల్లా దళాలతో కలిసి, ఆ సమయంలో ఉత్తర భారతదేశాన్ని పరిపాలిస్తున్న మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా ఒక పెద్ద ఎత్తున తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. ఈ తిరుగుబాటుకు కారణం తెలియదు కానీ, ఆయన ఉత్తర భారతదేశంలో ఇస్లామిక్ వైభవాన్ని పునరుద్ధరించడానికి, హిందూ మరాఠాలను పదవీచ్యుతులను చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడని చాలామంది అనుమానిస్తున్నారు. అయితే, ఈ తిరుగుబాటు వెంటనే అణచివేయబడింది, ఇస్మాయిల్ బేగ్ సింధియన్ సైన్యాల చేతిలో ఓడిపోయి, ఉరితీయబడ్డాడు.

**గులాం ఖాదిర్ ఓటమి & మరణశిక్ష** 

ఆ తరువాత, అపఖ్యాతి పాలైన మోసగాడు నజీబ్-ఉద్-దౌల్  వారసుడు & ఇస్మాల్ బేగ్  మిత్రుడు అయిన గులాం ఖాదిర్ అనే రోహిల్లా యుద్ధ నాయకుడు, మొఘలుల రాజధాని ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని, మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం తొలగించి, అంధుడిగా చేసి, సామ్రాజ్య సింహాసనంపై ఒక తోలుబొమ్మ ఉంచాడు. అతను రాజ కుటుంబం  సాధారణ ప్రజలపై చెప్పలేని దురాగతాలను సృష్టించాడు, వేలాది మందిని చంపి, సుమారు 22 కోట్లను దోచుకున్నాడు. అయితే 1788 అక్టోబరు 2న మహద్జీ సింధియా ఈ వార్త విన్న వెంటనే తన సైన్యాన్ని తిరిగి సమీకరించి ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని, హింసించి, చివరికి గులాం ఖాదిర్ను చంపి, రెండవ షా ఆలంను సింహాసనానికి పునరుద్ధరించాడు.

**రాజపుతానాను లొంగదీసుకోవడం**

1787లో మహద్జీ రాజ్‌పుతానా దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించాడు, కాని లాల్‌సోట్ వద్ద రాజపుత్ర సైన్యాలు అతన్ని తిప్పికొట్టాయి. ఏదేమైనా, అతను తన దళాలను తిరిగి సమూహపరిచాడు,  1790లో  పటాన్& మెర్టా యుద్ధాలలో జోధ్‌పూర్, జైపూర్ రాజపుత్ర రాజ్యాలను అణిచివేసి, తద్వారా అన్ని ప్రధాన రాజపుత్ర రాష్ట్రాలను మరాఠాల ఉపనది హోదాకు తగ్గించి, తన ఓటమికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. 

**ఇతర విజయాలు**

ఆయన 1781 తిరుగుబాటు సమయంలో ఆంగ్లేయులతో కలిసి పని చేశాడు, బెనారస్ మహారాజా చైత్ సింగ్‌ను పట్టుకోవడంలో, తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు. మహాద్జీ మరొక ఘనత హైదరాబాద్ నిజాంపై అతని విజయం. 1792లో మైసూరు టిప్పు సుల్తాన్‌తో సంధి చేసుకున్న తరువాత, టిప్పుకు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్, హైదరాబాద్ నిజాం, పేష్వా మధ్య పొత్తు పూర్తికాకుండా నిరోధించడానికి మహాద్జీ తన ప్రభావాన్ని ఉపయోగించాడని చెబుతారు. 

## జీవిత భాగస్వాములు

మహద్జీ షిండేకు మొత్తం తొమ్మిది మంది భార్యలు ఉన్నారు, వీరిలో:

* అన్నపూర్ణా బాయి (బీడు కుటుంబానికి చెందిన నింబాళ్కర్ కుటుంబం నుండి)
* భవానీబాయి (ఘటగే కుటుంబం నుండి)
* పార్వతిబాయి (నర్సింగ్ ఘటగే సోదరి)
* భవానీబాయి (సంగమ్నెరుకు చెందిన మాస్కే-దేశ్ముఖ్ కుటుంబం నుండి)
* గంగాబాయి (పాలవేకర్ కుటుంబం నుండి)
* రాధాబాయి (పద్మసింహ్ రౌల్ కుటుంబం నుండి)
* భాగీరథీబాయి (కర్దేకర్ కుటుంబం నుండి)
* యమునబాయి (రామ్లింగ్ రౌల్ కుటుంబం నుండి)
* లక్ష్మీబాయి (తుల్జాపూర్, ఉస్మానాబాద్ చెందిన భోప్-కదమ్ కుటుంబం నుండి)

## మరణం, వారసత్వం

లఖేరి యుద్ధం తరువాత, మహద్జీ మరణించినప్పుడు, 1794 ఫిబ్రవరి 12న పూణే సమీపంలోని వనవదీలోని తన సైనిక శిబిరంలో తన అధికారానికి అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకున్నాడు. ఆయన పురుష వారసుడిని వదిలిపెట్టలేదు, ఆయన తరువాత దౌలత్ రావు సింధియా అధికారంలోకి వచ్చారు.

మహదాజీ షిండే ఆంగ్ల జీవితచరిత్రకారుడు కీనీ, మహదాజీని *18వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోనే గొప్ప వ్యక్తి* అభివర్ణించారు. ఉత్తర భారతదేశం మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడంలో మహదాజీ షిండే పాత్ర కీలకమైనది.

పూణే వనవాడిలో ఉన్న షిండే ఛత్రి మహద్జీ షిండేకు అంకితం చేయబడిన స్మారక చిహ్నం. ఇది 1794 ఫిబ్రవరి 12న మహద్జీ షిండే అంత్యక్రియల స్థలాన్ని సూచించే ఒక హాలు. రాజపుత్ర నిర్మాణ శైలిలో మూడు అంతస్తుల స్మారక చిహ్నం, నగరంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన మైలురాళ్లలో ఒకటి.

File:Portrait of Mahadaji Scindia.jpg|సుమారు 18వ శతాబ్దానికి చెందిన జేమ్స్ వేల్స్ గీసిన మహాదాజీ షిండే చిత్రపటం
File:Maharaja Mahadji Shinde and Sawai Madhu Rao II Narayan Peshwa.jpg|పేష్వా మాధవరావు II తో మహాద్జీ షిండే
File:Mahadji Shinde's handwriting.jpg|మహాద్జీ షిండే చేతిరాత
File:A Bazaar in Seendhiya's Camp,.jpg|షిండే నిర్మించిన సైనిక శిబిరాన్ని 1813లో జాన్ అగస్టస్ అట్కిన్సన్ చిత్రించారు 
File:Shinde Chhatri 10.jpg|షిండే ఛత్రి లోపల మహదాజీ షిండే విగ్రహం


## ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

* 1988లో శ్యామ్ బెనెగల్ నిర్మించి దర్శకత్వం వహించిన దూరదర్శన్ సీరియల్ భారత్ ఏక్ ఖోజ్ కూడా ఒక ఎపిసోడ్ను చిత్రీకరించింది, ఇందులో మహదాజీ షిండే పాత్రను ప్రముఖ టీవీ నటుడు శ్రీచంద్ మఖిజా పోషించాడు.
* 1994లో మహద్జీ షిండే జీవిత చరిత్ర ఆధారంగా డిడి నేషనల్ లో ది గ్రేట్ మరాఠా అనే టీవీ సిరీస్ ప్రసారం చేయబడింది. ఈ ధారావాహిక టీవీ-సిరీస్‌లోషాబాజ్ ఖాన్ మహద్జీ షిండే పాత్రను పోషించాడు.
* మహద్జీ గాయపడిన మూడవ పానిపట్ యుద్ధం ఆధారంగా 2019 బాలీవుడ్ సినిమా పానిపట్‌లో, సంజయ్ ఖాప్రే అతని పాత్రను పోషించారు.

## మూలాలు

వర్గం:1730 జననాలు
వర్గం:1794 మరణాలు
వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:మరాఠా సామ్రాజ్యం