దేవ్‌గఢ్, ఉత్తరప్రదేశ్

**దేవగఢ్** ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని లలిత్‌పూర్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక గ్రామం. ఇది బేత్వా నది కుడి ఒడ్డున, లలిత్‌పూర్ కొండల పశ్చిమాన ఉంది. ఈ గ్రామం గుప్త కాలానికి చెందిన స్మారక చిహ్నాలు, అలాగే కోట గోడల లోపల, బయట ఉన్న అనేక ప్రాచీన జైన మూలాల స్మారక కట్టడాల కోసం ప్రసిద్ధి చెందింది. కొండపై ఉన్న కోట తూర్పు భాగంలో ఉన్న జైన దేవాలయాల సమూహం ఈ ప్రాంతాన్ని ఆధిపత్యంగా ఆక్రమించింది. వీటిలో అత్యంత పురాతనమైనవి 8వ లేదా 9వ శతాబ్దానికి చెందినవిగా భావించబడుతున్నాయి. జైన దేవాలయాలతో పాటు, కోట గోడలపై ఉన్న జైన చిత్రలేఖనాలకు “ప్రతీకాత్మక, శైలీ వైవిధ్యం” కలిగినవిగా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఉంది. కోట నుండి బేత్వా నది ఒడ్డుకు చేరుకునే మూడు ఘాట్లు — నహార్ ఘాట్, రాజ్ ఘాట్, సిద్ధ్ కి గుఫా (సాధువుల గుహ) ఉన్న ఘాట్ — లకు పురావస్తు ప్రాముఖ్యత కూడా ఉంది. దేవగఢ్‌లోని స్మారక కట్టడాలు భారత పురావస్తు సర్వే (ASI)లోని పురావస్తు శాఖ సంరక్షణలో ఉన్నాయి. ఇవి ఆగ్రాలో ఉన్న ఉత్తర సర్కిల్ కార్యాలయం ద్వారా నిర్వహించబడుతున్నాయి. ASI దేవగఢ్ ప్రదేశంలో ఒక పురావస్తు మ్యూజియాన్ని నిర్వహిస్తోంది, ఇది విలువైన శిల్ప సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

## నామవ్యుత్పత్తి
“దేవగఢ్” అనే పేరు సంస్కృతంలోని *దేవ*, *గఢ్* అనే పదాల నుంచి వచ్చింది. వీటి అర్థాలు “దేవుడు”, “కోట”. ఈ రెండు పదాలు కలసి “దేవతల కోట” అనే అర్థాన్ని ఇస్తాయి. “దేవాలయ గృహం” అనే ఈ భావన భారతదేశంలో కోట గోడల లోపల ఉన్న దేవాలయాల సమీపంలోని గ్రామాలకు విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది.

## భౌగోళిక స్థితి

1,049.15 చదరపు కిలోమీటర్ల (405.08 చదరపు మైళ్లు) విస్తీర్ణం కలిగిన దేవ్‌గఢ్ గ్రామం, బేత్వా నదికి కుడి ఒడ్డున, ఆ నది రాజ్‌ఘాట్ ఆనకట్ట ద్వారా ఏర్పడిన జలాశయంలో కలిసే చోట ఉంది. ఈ గ్రామానికి దక్షిణ దిశలో, నది వెంబడి నహర్ ఘాటి, రాజ్ ఘాటి అని పిలువబడే రెండు రాతి లోయలు కూడా ఉన్నాయి (ఘాటి అంటే "లోయ"). ఈ గ్రామం లలిత్‌పూర్ కొండ శ్రేణికి పశ్చిమ చివరన ఉంది. ఇది లలిత్‌పూర్ జిల్లాలోని లలిత్‌పూర్ పట్టణం నుండి 33 కిలోమీటర్లు (21 మైళ్లు) ఆగ్నేయంగా, ఝాన్సీలోని డివిజనల్ పరిపాలనా కేంద్రం నుండి 125 కిలోమీటర్లు (78 మైళ్లు) దక్షిణంగా, గ్వాలియర్ నుండి 235 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ 12 కిలోమీటర్ల (7.5 మైళ్లు) దూరంలో ఝక్లోన్‌లో ఉంది. ఈ గ్రామం సగటున 211 మీటర్ల (692 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. దేవగఢ్ కోట ఒక లోయలో ఉంది. ఇది సాధారణంగా మృదువైన వంపుతో ఉంటుంది. ఈ లోయ వింధ్య పర్వత శ్రేణి పశ్చిమ చివరలో బేత్వా నది చేత ఏర్పడింది. పురాతన కాలంలో ఈ నదిని “వేత్రవతి” అని పిలిచేవారు. ఇది యమునా నదికి ఉపనది. ఈ నది కోట కొండకు దక్షిణంగా ప్రవహిస్తూ, శిలలతో కూడిన పడకపై ప్రవహిస్తుంది. లోతైన నీటి గుంతలు, కఠినమైన ఇసుకరాయి తీరాలు ఈ నదిలో కనిపిస్తాయి. కోట నది కుడి ఒడ్డున ఉన్న నిటారుగా ఉన్న కొండపై నిర్మించబడింది.

## జనాభా
2011 జనగణన ప్రకారం దేవగఢ్ గ్రామ జనాభా 783, ఇది 152 గృహాలలో నివసిస్తోంది. ఈ ప్రాంతంలో హిందీ, బుందేలీ భాషలు మాట్లాడబడుతున్నాయి. పురుషులు 406, మహిళలు 377 మంది. గ్రామంలో 331 మంది షెడ్యూల్డ్ ట్రైబ్ జనాభా (165 పురుషులు, 166 మహిళలు), ఒక షెడ్యూల్డ్ కాస్ట్ పురుషుడు ఉన్నారు. సాక్షరుల సంఖ్య 377 (211 పురుషులు, 110 మహిళలు).

## చరిత్ర
ఉత్తర భారతదేశంలో దక్కన్ పీఠభూమికి వెళ్లే ప్రాచీన మార్గంపై దేవగఢ్ ఉన్నందున ఇది చారిత్రకంగా ముఖ్యమైన ప్రదేశంగా నిలిచింది. ఇది బుందేల్ఖండ్ ప్రాంతంలో భాగంగా ఉంది. దీనికి డెక్కన్‌తో వాణిజ్య, సాంస్కృతిక సంబంధాలున్నాయి. దేవగఢ్ యొక్క పురాతన వస్తు, శాసన ప్రాముఖ్యతలు ప్రధానంగా గుప్తుల కాలానికి సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. 9వ శతాబ్దంలో గుజర-ప్రతిహారులు (శాంతినాథ దేవాలయంలో లభించిన 862 శకం శాసనం దీనికి సాక్ష్యం), 11వ శతాబ్దంలో చందేళ్లు, అనంతరం గోండులు, దిల్లీకి చెందిన ముస్లింలు, మరాఠాలు, బ్రిటిష్ కాలంలో కూడా ఈ ప్రాంతం ప్రాధాన్యం కొనసాగింది.

జైన కాలంలో 8వ నుండి 9వ శతాబ్దాల మధ్య నాగర శైలిలో దేవాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఈ నిర్మాణాలు 17వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగాయి. రాజ్ ఘాటి సమీపంలోని సిద్ధా-కి-గుఫా గుహలో 1285 నుండి 1751 మధ్యకాలానికి చెందిన శాసనాలు లభించాయి. దేవగఢ్ ప్రాంతంలో ప్రాథమిక మత ప్రభావం గుప్తుల కాలం (క్రీ.శ. 320–550) వరకు అనుసంధానించబడుతుంది. ఇది నహార్ ఘాటి వద్ద లభించిన ఒక శాసనం ఆధారంగా నిర్ధారించబడింది. ఈ కాలాన్ని భారతదేశ చరిత్రలో “సువర్ణ యుగం”గా పరిగణిస్తారు. దీనిని అనుసరించి 8వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం మధ్య జైన కాలం కొనసాగింది. ఈ కాలానికి చెందిన అనేక దేవాలయాల ఆనవాళ్లు ఇక్కడ గుర్తించబడ్డాయి.

ప్రస్తుత గ్రామ చరిత్రను లోతుగా పరిశీలించలేదు. అయితే కోట, లోయ ప్రాంతాలలో అనేక శాసనాలు లభించాయి. ఇవి వివిధ శైలీ, పాలియోగ్రఫీ (లిపిశాస్త్ర) సంప్రదాయాలకు సంబంధించినవిగా ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించిన వంశాలు తెలిసినప్పటికీ, ఏ వంశం ఏ నిర్మాణాన్ని చేపట్టిందనే విషయం స్పష్టంగా తెలియదు. జైన వ్యాపారి సముదాయం నిర్మించిన జైన దేవాలయాలు మాత్రమే దీనికి మినహాయింపు. ఇక్కడ లభించిన విస్తారమైన హిందూ, జైన దేవాలయ అవశేషాలు, పురావస్తువులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, పాలక వంశాలతో నిర్మాణ కార్యకలాపాల సంబంధాన్ని నిర్ధారించడానికి మరింత పురావస్తు పరిశోధనలు అవసరమని భావించబడుతోంది.

దేవగఢ్ యొక్క ప్రాచీన చరిత్ర 4వ నుండి 6వ శతాబ్దాల మధ్య ఉత్తర భారతదేశంలో విస్తరించిన గుప్త కాలపు శిల్పకళా పరిణామంతో ముడిపడి ఉంది. ఈ కాలంలో కళలు, విజ్ఞానం, సాహిత్యం సౌందర్యపరంగా వికసించాయి. ఈ యుగంలో బ్రాహ్మణీయ, బౌద్ధ, జైన మత కార్యకలాపాలు విస్తృతంగా వికసించాయి. 

ఈ కాలంలో శిల్పకళ అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది, “భారతదేశం శిల్పకళలో శాస్త్రీయ దశలోకి ప్రవేశించింది” అని పేర్కొనబడింది. గుప్తులు హిందూ పాలకులైనప్పటికీ, వారి పాలనలో బౌద్ధమతం, జైనమతం కూడా విస్తరించాయి. ఈ కాలంలో బౌద్ధ శిల్పాలు పూర్తిగా నిరాడంబరంగా రూపొందించబడ్డాయి; నగ్నత్వాన్ని పూర్తిగా తొలగించారు. అయితే నైతిక విలువల ఆధారంగా పారదర్శకమైన, శరీరానికి ఆనుకునే వస్త్రధారణను పరిమితంగా చూపించారు. భారతీయ దేవాలయ శిల్పకళలో అలంకారిక పరిసరాలలో ప్రతిమా శిల్పాలు రూపుదిద్దుకొని అద్భుతమైన ఆకార సంపూర్ణతను సాధించాయి. దేవగఢ్ దేవాలయంలోని ‘‘శేషశాయి విష్ణు’’ (నాగరాజు శేషుడుపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న విష్ణువు) విస్తృత శిల్ప పలక దీనికి నిదర్శనం.

## స్మారక కట్టడాలు
దేవగఢ్ స్మారక కట్టడాలను వాటి స్థానం ఆధారంగా లోయ దేవాలయాలు, కోట దేవాలయాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. ఇవి సాధారణంగా ఇటుక ఎరుపు రంగు ఇసుకరాయితో నిర్మించబడ్డాయి. లోయలోని దేవాలయాలు ప్రధానంగా గుప్త కాలానికి చెందిన హిందూ దేవాలయాలు కాగా, ఇవి దేవగఢ్ గ్రామ సమీపంలో ఉన్నాయి.

### జైన దేవాలయ సముదాయం

కోట దేవాలయాలలో, కొండకోట తూర్పు భాగంలో ఉన్న జైన దేవాలయాలు ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. ఇక్కడి జైన ప్రతిమలు ప్రధానంగా “ప్రతీకాత్మక, శైలీ వైవిధ్యంతో ఉంటాయి. ఈ జైన సముదాయం 8వ శతాబ్దం నుండి 17వ శతాబ్దం మధ్య నిర్మించబడింది. ఇందులో సుమారు 40 జైన దేవాలయాలు ఉండగా, దాదాపు 2,000 శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జైన శిల్ప సమాహారాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది.

జైన దేవాలయాల్లో జైన పురాణ కథల దృశ్యాలు, తీర్థంకరుల ప్రతిమలు, భక్తి ఫలకాలతో కూడిన అనేక శిల్ప పలకలు ఉన్నాయి. స్తంభాలపై వెయ్యికి పైగా జైన ప్రతిమలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయాలన్నీ రెండు ప్రధాన కాలాలుగా వర్గీకరించబడ్డాయి: ప్రాథమిక మధ్యయుగ కాలం, మధ్యయుగ కాలం. ఇస్లాం కాలంలో జరిగిన ప్రతిమా విధ్వంస చర్యల సమయంలో ఈ దేవాలయాలు తీవ్రంగా నాశనం చేయబడ్డాయి. దీనికి తోడు మొక్కజొన్న పెరుగుదల, సంరక్షణ లోపం కూడా నష్టం కలిగించింది. 1939 నుండి జైన సముదాయం ఈ దేవాలయాల నిర్వహణను చేపట్టి, కొంత మేర పునరుద్ధరణ పనులు చేసింది. జైన శిల్పాలలోని సూక్ష్మమైన అలంకారాల వైభవం మధ్యప్రదేశ్‌లోని సమీప గ్వాలియర్, బీహార్ కు ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాల శిల్పాలతో సమానంగా ఉంది. కోట ద్వారం నుండి వెళ్లే మార్గం ఇరువైపులా, అలాగే కోట గోడలపై జైన శిల్పాలు చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ కనిపించే ప్రముఖ స్తంభాన్ని ‘‘మనస్తంభ’’ అని పిలుస్తారు. ఇక్కడ ఉన్న 24 తీర్థంకరుల ప్రతిమలన్నింటిలోనూ పక్షి, పుష్పం లేదా జంతువు వంటి చిహ్నాలు కనిపిస్తాయి. యక్షుడు, యక్షిణి ప్రతిమలు కూడా ఈ శిల్ప సమాహారంలో భాగంగా ఉన్నాయి. వేలాది శిల్పాలు సముదాయాన్ని చుట్టుముట్టిన గోడలలో నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి. కోట ప్రాంతమంతా విస్తారంగా విరిగిపడి ఉన్న విగ్రహాల సంఖ్యను పరిశీలిస్తే, ఈ ప్రాంతం శిల్పుల పనివేదికగా (శిల్పశాలగా) ఉండి ఉండవచ్చని భావించబడుతోంది. కొన్ని జైన దేవాలయాలలో ఇప్పటికీ క్రమం తప్పకుండా పూజలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. కోటలోని జైన దేవాలయాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది శాంతినాథ దేవాలయం. ఇది క్రీ.శ. 862కు ముందే నిర్మించబడింది. ఈ దేవాలయ కమిటీ స్మారక కట్టడాల సంరక్షణను పర్యవేక్షిస్తూ, మొత్తం ప్రాంత వాతావరణాన్ని మెరుగుపరచేందుకు చర్యలు తీసుకుంటోంది. అయితే, పునరుద్ధరణ పనులు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాల మార్గదర్శకాలకు అనుగుణంగా, మరింత శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో చేపట్టాలని సూచించబడింది.

### దశావతార దేవాలయం

‘‘దశావతార దేవాలయం’’ లేదా ‘‘గుప్త దేవాలయం’’గా పిలువబడే ఈ దేవాలయం క్రీ.శ. 400–500 మధ్య నిర్మించబడింది. ఇది ఆధునిక కాలం వరకు నిలిచిన అత్యంత పురాతన హిందూ దేవాలయాలలో ఒకటి. ఈ దేవాలయం విష్ణువుకు అంకితమైంది. దీనిని మొదటగా కెప్టెన్ చార్లెస్ స్ట్రాహన్ గుర్తించాడు. అనంతరం పురావస్తు శాస్త్రవేత్త కన్నింగ్హామ్ దీనికి ఈ పేరు పెట్టాడు. ఇది ఉత్తర భారతదేశంలో తెలిసిన తొలి పంచాయతన దేవాలయం అని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.

తదుపరి కాలంలో కన్నింగ్హామ్ దీనిని ‘‘దశావతార మందిరం’’గా (విష్ణువు యొక్క పది అవతారాలు ఇందులో చూపబడినందున) అలాగే ‘‘సాగర్ మఠ్’’గా (అర్థం: బావి సమీపంలోని దేవాలయం) పునర్నామకరణం చేశాడు. ఇది శిఖరం (గోపురం) కలిగిన ఉత్తర భారతదేశపు తొలి దేవాలయంగా భావించబడుతుంది. అయితే, ప్రస్తుతం ఆ శిఖరం భాగంగా మాత్రమే మిగిలి ఉంది. ఈ దేవాలయం ఎత్తైన పీఠంపై నిర్మించబడింది, అడుగుభాగంలో మండపంతో కూడి ఉంది. శిథిలావస్థలో ఉన్నప్పటికీ దశావతార దేవాలయం ఇప్పటికీ ‘‘గాఢమైన ప్రభావం’’ను కలిగిస్తుంది. అడుగుభాగంలోని మెట్లపై శిల్ప పలకలు ఉన్నాయి. గర్భగృహ ద్వారాన్ని ఇరువైపులా గంగా, యమున నదీ దేవతల శిల్పాలు అలంకరిస్తున్నాయి. అదనంగా, పక్క గోడలపై వైష్ణవ పురాణాలకు సంబంధించిన మూడు ప్రముఖ శిల్ప పలకలు ఉన్నాయి. అవి — గజేంద్ర మోక్షం, నర నారాయణ తపస్సు,, శేషశాయి విష్ణు (నాగంపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న విష్ణువు). దేవాలయం కనుగొనబడిన తరువాత దాని చుట్టూ అశుద్ధ రాయితో రక్షణ గోడ నిర్మించబడింది. అయితే గర్భగృహంలోని ప్రధాన విగ్రహం ప్రస్తుతం లేదు; అది వేరే ప్రాంతానికి తరలించబడినట్లు భావిస్తున్నారు. ప్రాచీన గ్రంథమైన ‘‘విష్ణుధర్మోత్తర పురాణం’’లో ‘‘సర్వతోభద్ర దేవాలయం’’ అనే దేవాలయ వివరణ ఉంది. దీనినే దేవగఢ్‌లోని దశావతార దేవాలయంగా పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.

### కోట
దేవగఢ్ గ్రామానికి తూర్పున కొన్ని వందల గజాల దూరంలో కొండపై ఈ కోట ఉంది. కోట మొదట నిర్మించబడినప్పుడు దీనిని ‘‘కర్ణాలి’’ అని పిలిచేవారు. అనంతరం చందేళ రాజు కీర్తివర్మన్ పాలనలో క్రీ.శ. 1057లో (సంవత్సరం 1154) దీనిని ‘‘కీర్తిగిరిదుర్గ’’గా పునర్నామకరణం చేశారు. అయితే కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ కోటను 9వ శతాబ్దంలో కన్నౌజ్ కు చెందిన ప్రతిహార పాలకులు నిర్మించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. అనంతరం ఇది చందేళులు, బుందేళులు చేతుల మార్గమై, చివరికి గ్వాలియర్‌కు చెందిన సింధియాల ఆధీనంలోకి వచ్చింది.

ఈ కోటకు ఎక్కువ భాగం చుట్టూ బయటి గోడ ఉంది. అయితే బేత్వా నది వైపు వాలుగా ఉన్న కఠినమైన కొండ ప్రాంతాల్లో గోడలు లేవు. కోటలో అనేక అంతర్గత గోడలు కూడా ఉన్నాయి. వృత్తాకార నిర్మాణం, పడమటి ద్వారం, తూర్పు ద్వారం (జైన దేవాలయాలకు దక్షిణ–తూర్పున) ముఖ్యమైన స్మారక కట్టడాలు. అదనంగా, ‘‘హాథీ ద్వారాజా’’ (ఏనుగు ద్వారం), ‘‘దిల్లీ ద్వారాజా’’ (దిల్లీ ద్వారం) అనే రెండు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. బేత్వా నది ఒడ్డుకు చేరుకునే మూడు ఘాట్లు ఉన్నాయి. వీటికి పురావస్తు ప్రాధాన్యం ఉంది. అవి నహార్ ఘాట్, రాజ్ ఘాట్, సిద్ధి కి గుఫా (సాధువుల గుహ) కలిగిన ఘాట్. కోట తూర్పు చివరలో ఉన్న నహార్ ఘాట్ వద్ద కోట మైదానం నుండి బేత్వా నది వరకు దిగే నిటారైన మెట్లు ఉన్నాయి. ఈ ఘాట్ కొండ గోడకు, నదికి సమాంతరంగా ఉంది. నహార్ ఘాట్ నుండి దిగేటప్పుడు ఎడమవైపున కొండ గోడపై ఉన్న ‘‘సిద్ధి కి గుఫా’’ ఒక ముఖ్యమైన పురావస్తు కనుగొనడం. రాజ్ ఘాట్ ద్వారా దిగేటప్పుడు కొండ గోడ కుడివైపున ఉంటుంది. ఇది సాధారణ గుహ. ఈ గుహ కుడి వైపున మహిషాసురమర్దిని దేవి ప్రతిమ ఉంది. మూడు ఘాట్ల పైన ఉన్న కొండగోడలు గుప్త కాలానికి చెందిన శిల్పాలు, వివిధ కాలాల శాసనాలతో అలంకరించబడ్డాయి. నహార్ ఘాట్ వద్ద దాదాపు పన్నెండు గుహాకోణాలు ఉన్నాయి. వీటిలో లింగాలు, వివిధ దేవతల ప్రతిమలు ఉన్నాయి. పురావస్తు దృష్టికోణంలో ఈ ఘాట్ మూడు ఘాట్లలో అత్యంత సమృద్ధిగా పరిగణించబడుతుంది. రాజ్ ఘాట్‌లో కూడా పన్నెండుకు పైగా గుహాకోణాలు ఉన్నాయి. అయితే అక్కడి శిల్పాలు చిన్నవిగా, అపూర్ణ స్థితిలో ఉన్నాయి. నహార్ ఘాట్, రాజ్ ఘాట్ ప్రాంతాల్లో లభించిన మాత్రిక (ఆసీన) శిల్పాలు కూడా ముఖ్యమైన పురావస్తు ఆధారాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. ఇవి 6వ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైన శిల్పకళా కార్యకలాపాలను నిరూపిస్తాయి. ఈ రెండు మాత్రిక శిల్పాల ఇరువైపులా వీణాధర శివుడు (వీణను ధరించిన శివుడు), ఆయన కుమారుడు గణేశుడు ప్రతిమలు ఉన్నాయి. అయితే వాటి అలంకరణలో తేడాలు కనిపిస్తాయి. ఈ శిల్పాలలో పెద్ద వక్షోజాలు, సన్నని నడుము, వెడల్పైన నడుం స్పష్టంగా చూపబడ్డాయి. 7వ శతాబ్దానికి చెందిన వరాహ దేవాలయం కోట ఆగ్నేయ మూలలో ఉంది. ఇది ఎత్తైన జగతిపై నిర్మించబడింది. అయితే ప్రస్తుతం ఇది శిథిలావస్థలో ఉంది. ద్వారచట్రం, ప్రవేశ మండప స్తంభం వంటి కొద్ది నిర్మాణ అవశేషాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. ప్రధాన విగ్రహాన్ని ఇక్కడి శిల్పాల నిల్వ శాలలో ఉంచారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* పర్వార్
* బుందేల్ఖండ్‌లో జైనమతం

## మూలాలు

## సూచనలు
* 
* 
* 
* 
* 

## బాహ్య లింకులు

*గూగుల్ మ్యాప్స్

వర్గం:బుందేల్ఖండ్
వర్గం:లలిత్‌పూర్ జిల్లా గ్రామాలు, భారతదేశం
వర్గం:8వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:8వ శతాబ్దపు జైన దేవాలయాలు