తైమూరిడ్ సామ్రాజ్యం

తైమురిడ్ సామ్రాజ్యం మధ్యయుగ చివరి, సాంస్కృతికంగా పర్షియన్,  టర్కో-మంగోల్ సామ్రాజ్యం  ఇది 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గ్రేటర్ ఇరాన్‌ను ఆధిపత్యం చేసింది. ఇందులో ఆధునిక ఇరాన్, ఇరాక్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియాలో ఎక్కువ భాగం, దక్షిణ కాకససు సమకాలీన పాకిస్తాన్, ఉత్తర భారతదేశం, టర్కీ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఈ సామ్రాజ్యంలో సమకాలీన సంస్కృతి ఉండేది. టర్కిక్, మంగోలికు, పెర్షియను ప్రభావాలను కలిపింది. రాజవంశంలోని చివరి సభ్యులను "ఆదర్శ పర్సో-ఇస్లామిక్ పాలకులు"గా పరిగణిస్తారు. 

ఈ సామ్రాజ్యాన్ని టర్కో-మంగోలు వంశానికి చెందిన ఒక యుద్ధవీరుడైన తైమూర్ (టమెర్లేను) స్థాపించాడు. ఆయన 1370లో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి 1405లో తన మరణం వరకు పాలించాడు. ఆయన తనను తాను మంగోల్ సామ్రాజ్యం గొప్ప పునరుద్ధరణకర్తగా భావించుకున్నాడు. చెంగిజు ఖాను వారసుడిగా తనను తాను భావించుకుంటూ, బోర్జిగిను‌లతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉన్న తైమూరు, మింగు చైనా, గోల్డెను హోర్డు‌తో బలమైన వాణిజ్య సంబంధాలను కొనసాగించాడు. మా హువాను, చెన్ చెంగు వంటి చైనీసు దౌత్యవేత్తలు వాణిజ్యం నిర్వహించడానికి సమర్కండు‌కు క్రమం తప్పకుండా పశ్చిమాన ప్రయాణించేవారు. ఈ సామ్రాజ్యం తిమురిడు పునరుజ్జీవనానికి దారితీసింది. ముఖ్యంగా ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు ఉలుగు బేగు పాలనలో ఇది జరిగింది.

1467 నాటికి పాలక తిమురిడు రాజవంశం లేదా తిమురిడు‌లు పర్షియాలో ఎక్కువ భాగాన్ని అక్ కోయున్లు సమాఖ్యకు కోల్పోయారు. అయితే తిమురిడు రాజవంశానికి చెందిన సభ్యులు మధ్య ఆసియా, భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో తిమురిడు ఎమిరేటు‌లుగా పిలువబడే చిన్న రాజ్యాలను పరిపాలించడం కొనసాగించారు. 16వ శతాబ్దంలో ఫెర్గానా (ఆధునిక ఉజ్బెకిస్తాను) తిమురిడు యువరాజు అయిన బాబరు. కాబులిస్తాను (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాను) మీద దండెత్తి అక్కడ ఒక చిన్న రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఇరవై సంవత్సరాల తరువాత ఆయన ఈ రాజ్యాన్ని ఒక స్థావరంగా ఉపయోగించుకుని భారతదేశంలోని ఢిల్లీ సుల్తానేటు ‌మీద దండెత్తి మొఘలు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

## రాజ్యపు పేర్లు
ణ్తిమురిదు చరిత్రకారుడు షరఫు అల్-దిన్ అలీ యజ్దీ తన *జఫర్నామా* (విజయాల గ్రంథం) అనే గ్రంథంలో తైమూరు రాజ్యపు పేరు **తురాన్** () అని పేర్కొన్నాడు. తైమూరు స్వయంగా తన రాజ్యమైన 'తురాను' పేరును ఉలు తాగు పర్వత ప్రాంతంలోని ఒక శిలాఖండంపై చెక్కమని ఆదేశించాడు (ప్రస్తుత కజకస్తాన్). దీనిని నేడు కార్సకు‌పే శాసనం అని పిలుస్తారు. అసలు పాఠంలో ప్రత్యేకంగా ఇలా ఉంది:

... తురాను సుల్తాను, తైమూరు బే మూడు లక్షల సైన్యంతో ఇస్లాం కోసం బల్గేరియా ఖాన్, తోఖ్తమిషు ఖాను మీదకు ‌వెళ్ళాడు...

తిమురిదు యుగం నాటి సాహిత్యంలో ఈ రాజ్యాన్ని అధికారికంగా **ఇరాన్-ఓ-తురాన్** () అని పిలిచేవారు. ) 'తుర్కు' , 'తాజికు' అనే పదాలను జత చేసిన విధంగానే. ఈ రెండు ప్రాంతాల మధ్య సరిహద్దుగా ఆక్ససు నది వద్ద ఉన్నట్లుగా పరిగణించబడింది. ఈ రెండు పదాలు సామ్రాజ్య సంప్రదాయాలకు సంబంధించినవి. ఇరాను పర్షియను, పర్షియను-ఇస్లామికు, తూరాను టర్కులు, మంగోలుల స్టెప్పీ సామ్రాజ్యాలకు సంబంధించినది.మావరాన్నహరు () కూడా రాజ్యం, పేరుగా కనిపిస్తుంది. 

షియా రచయితల ప్రకారం తైమూరిదు‌ల పాలక రాజవంశాన్ని **గుర్కానీ**(, గుర్కానియాను) అని పిలిచేవారు గుర్కానీ అంటే 'అల్లుడు'. ఇది తైమూరు తన పాలనకు చట్టబద్ధత కల్పించుకోవడానికి ఉపయోగించిన బిరుదు. ఎందుకంటే ఆయన చెంఘిజు ఖాను వంశానికి చెందినవాడని చెప్పుకోలేకపోయాడు. ఈ ఉద్దేశ్యంతో ఆయన సరాయి ముల్కు ఖానుం అనే చెంఘిజిదు యువరాణిని వివాహం చేసుకున్నాడు.

## వంశావళి

తైమూరిదు రాజవంశం బర్లాసు తెగ నుండి ఉద్భవించింది. తైమూరు తండ్రి చెప్పిన దాని ప్రకారం ఆయన కుటుంబం *అబు అల్-అత్రాకు* (అక్షరాలా 'టర్కుల తండ్రి') వంశానికి చెందినదని ఆయన తండ్రి ఆయనకు చెప్పాడు.

తైమూరిదు పాలకుడు ఉలుగు బేగు *తారీఖు-ఇ అర్బా ఉలూసు* (అక్షరాలా 'నాలుగు దేశాల చరిత్ర'), దీనిని *షజరతు అల్-అత్రాకు* (అక్షరాలా 'టర్కుల వంశావళి')గా సంక్షిప్తీకరించారు.దాని ప్రకారం, తైమూరిదు‌లు యాఫసు (యాఫెతు) కుమారుడైన టర్కు వంశస్థులు. టర్కు‌ను సాధారణంగా "టర్కుల పితామహుడు" అని పిలిచేవారు.  మొఘలు టాటారు కవల సోదరులు, అల్జె ఖాన్ కుమారులు అందువల్ల టర్కు ఐదవ తరం వారసులు. 

ఉలుగు బేగు వంశావళికి సంబంధించిన రచన మంగోలులను 'టర్కులు'గా వర్గీకరించింది. అదే సమయంలో వారి యోధ స్ఫూర్తిని కూడా ప్రశంసించింది. ' ఉలుగు బేగు, బోర్జిగిను, తైమూరిదు‌ల వంశావళి రికార్డులో యాఫసు (జాఫెత్), తుర్కు, ముఘులు, తాతారు, ఉఘుజు‌లను చేర్చాడు.

## చరిత్ర
తైమూరు 1363 నుండి వివిధ పొత్తులతో మధ్య ఆసియాలోని పురాతన బృహత్తు పర్షియను భూభాగాలలో చాలా భాగాలను, ప్రధానంగా ట్రాన్సోక్సియానా, ఖొరాసనులను జయించాడు. ఆయన 1366లో సమర్కండును, 1369లో బల్ఖును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1370లో ఆయన వాటి పాలకుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. చగటాయి ఖాను అయిన సుర్గాట్మిషు పేరు మీద అధికారికంగా వ్యవహరిస్తూ ఆయన తర్వాతి సంవత్సరాలలో ట్రాన్సోక్సియానా, ఖ్వారాజంలను తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు. ఇప్పటికే 1360వ దశకంలో ఆయన పశ్చిమ చగటాయి ఖానేటు మీద నియంత్రణ సాధించాడు. ఎమిరు‌గా ఆయన నామమాత్రంగా ఖాను‌కు లోబడి ఉన్నప్పటికీ వాస్తవానికి ఇప్పుడు ఖాను‌లను ఎంపిక చేసేది తైమూరే. వీరు కేవలం తోలుబొమ్మ పాలకులయ్యారు. 15వ, 16వ శతాబ్దాలలో పశ్చిమ చగటాయి ఖాను‌లు నిరంతరం తైమూరిదు యువరాజులచే ఆధిపత్యం చెలాయించబడ్డారు. వారి నామమాత్రపు ప్రాముఖ్యత చివరికి పూర్తిగా అప్రధానంగా మారిపోయింది.
### ఉన్నతి

తైమూరు 1380లో పశ్చిమం వైపు దండయాత్ర ప్రారంభించి ఇల్ఖనేటు వివిధ వారసత్వ రాజ్యాల మీద దండెత్తాడు. 1389 నాటికి ఆయన హెరాతు నుండి కార్టిడు లను తొలగించి ప్రధాన భూభాగమైన పర్షియాలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ ఆయన అనేక విజయాలు సాధించాడు. ఇందులో 1387లో ఇస్ఫాహాను‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడం, 1393లో షిరాజు నుండి ముజఫరిదు‌లను తొలగించడం, బాగ్దాదు నుండి జలాయిరిదు‌లను బహిష్కరించడం వంటివి ఉన్నాయి. గోల్డెను హోర్డు ఖాన్ అయిన తోఖ్తమిషు, ఈ ప్రాంతంలో తైమూర్కు ప్రధాన ప్రత్యర్థిగా ఉండేవాడు. 1394–1395లో జార్జియాలో తన విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్ర తర్వాత ఆయన గోల్డెను హోర్డు మీద విజయం సాధించాడు. ఆ తర్వాత కాకససు ప్రాంతంలో తన సార్వభౌమాధికారాన్ని స్థాపించాడు.

1398లో ఢిల్లీ సుల్తానేటు‌లో ప్రబలిన అరాచకం తైమూరు దృష్టిని ఆకర్షించింది. 1398 ప్రారంభంలో తైమూరు తన మనవడు పీరు ముహమ్మదు నాయకత్వంలో ఒక సైన్యాన్ని సింధు నదిని దాటి ముల్తాను ‌మీద దాడి చేయడానికి పంపాడు; ఈ విజయవంతమైన ముట్టడి ఆరు నెలల పాటు కొనసాగింది. అదే సంవత్సరం తరువాత తైమూరు స్వయంగా ప్రధాన సైన్యంతో సింధు నదిని దాటి తులంబాను నాశనం చేసిన తర్వాత పీరు ముహమ్మదు‌తో కలిశాడు. సట్లెజు వద్ద, ఆయన ఖోఖరు అధిపతి జస్రతు‌ను ఓడించి ఆ తర్వాత ఢిల్లీకి ఏడు మైళ్ల ఈశాన్యంలో ఉన్న లోని, భట్నైరు కోటలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.1398 డిసెంబరులో తైమూరు సుల్తాను మహమూదు షా సైన్యాలతో తలపడి విజయం సాధించాడు. ఇది ఆయన ఢిల్లీలోకి విజయవంతమైన ప్రవేశానికి దారితీసింది. అక్కడ ఆయన ఒక మారణకాండను సృష్టించాడు. కానీ చేతివృత్తుల వారిని మాత్రం సమర్కండు‌కు పంపడానికి వదిలిపెట్టాడు. ఆయన 1399 జనవరిలో ఢిల్లీని విడిచిపెట్టాడు. తైమూరు భారతదేశంలోకి ప్రవేశించే సమయానికి దాని అత్యంత సంపన్న ప్రావిన్సులు విడిపోవడం వలన అప్పటికే క్షీణిస్తున్న సుల్తానేటు‌ను ఆయన ఎదుర్కొన్నాడు. 

తరువాత 1400–1401లో ఆయన అలెప్పో, డమాస్కస్, తూర్పు అనటోలియాను జయించాడు. 1401లో ఆయన బాగ్దాదు‌ను నాశనం చేశాడు. 1402లో అంకారా యుద్ధంలో ఒట్టోమన్లను ఓడించాడు. దీనితో తైమూరు ఆ కాలపు అత్యంత ప్రముఖ ముస్లిం పాలకుడిగా అవతరించాడు. ఎందుకంటే ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం అంతర్యుద్ధంలో కూరుకుపోయింది. అదే సమయంలో ఆయన సమర్కండు‌ను తన రాజ్యానికి ఒక ప్రధాన రాజధానిగా, కేంద్రంగా మార్చాడు.

### స్తబ్దత - క్షీణత

తైమూరు తన సామ్రాజ్యం వివిధ భాగాలలోని ప్రధాన గవర్నరు‌షిపు‌లకు తన కుమారులను, మనవళ్లను, మరికొన్నింటికి బయటివారిని నియమించాడు. 1405లో ఆయన మరణానంతరం, ఆ కుటుంబం త్వరగా వివాదాలు, అంతర్యుద్ధాలలో చిక్కుకుంది. తద్వారా తమను తాము బలహీనపరుచుకుంది. చాలా మంది గవర్నర్లు పూర్తిగా స్వతంత్రులయ్యారు. యుద్ధాల కారణంగా పర్షియను నగరాలు నాశనం కావడంతో, పర్షియను సంస్కృతికి కేంద్రాలు ఇప్పుడు సమర్కండు హెరాతు‌ నగరాలుగా మారాయి. ఈ నగరాలు తిమూరిదు పునరుజ్జీవనానికి కేంద్రంగా నిలిచాయి. తైమూరు దండయాత్రల వల్ల సుమారు 17 మిలియన్ల మంది ప్రజలు మరణించారు.

తిమూరిదు‌ల నాల్గవ పాలకుడైన షారుఖు మీర్జా, ఇరాన్‌లోకి విస్తరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న కారా కోయున్లుతో వ్యవహరించాడు. అయితే షారుఖు మరణానంతరం, జహాను షా నాయకత్వంలోని కారా కోయున్లు 1447 తర్వాత తైమూరిడు‌లను తూర్పు ఇరాన్‌కు తరిమివేశారు. 1458లో హెరాటు‌ను కూడా కొద్దికాలం పాటు ఆక్రమించుకున్నారు. జహాన్ షా మరణం తర్వాత అక్ కోయున్లు బే అయిన ఉజును హసను, 1469, 1471 మధ్య ఇరాన్‌లోని కారా కోయున్లు భూభాగాలను జయించాడు.

### పతనం
15వ శతాబ్దపు రెండవ భాగంలో తైమూరిడు‌ల శక్తి వేగంగా క్షీణించింది. దీనికి ప్రధాన కారణం సామ్రాజ్యాన్ని విభజించే తైమూరిడు/మంగోలు సంప్రదాయం, అనేక అంతర్యుద్ధాలు. అక్ కోయున్లు తైమూరిడు‌ల నుండి ఇరాన్‌లోని చాలా భాగాన్ని జయించారు. 1500 నాటికి విభజించబడిన, యుద్ధాలతో చితికిపోయిన తైమూరిడు సామ్రాజ్యం తన భూభాగంలో ఎక్కువ భాగం మీద నియంత్రణ కోల్పోయింది. తరువాతి సంవత్సరాలలో అన్ని రంగాలలోనూ సమర్థవంతంగా వెనక్కి నెట్టబడింది. పర్షియా, కాకససు, మెసొపొటేమియా, తూర్పు అనటోలియా షియా సఫావిడు సామ్రాజ్యం చేతిలోకి త్వరగా పడిపోయాయి. దీనిని షా 1వ ఇస్మాయిలు  తదుపరి దశాబ్దంలో సుస్థిరం చేశారు. మధ్య ఆసియా భూభాగాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని ముహమ్మదు షైబానీకి చెందిన ఉజ్బెకు‌లు ఆక్రమించారు. వారు 1505 - 1507లో సమర్కండు హెరాటు వంటి కీలక నగరాలను జయించి. బుఖారా ఖానేటు‌ను స్థాపించారు.
### మొఘల్ సామ్రాజ్యం

క్యాబులు నుండి తైమూరిదు యువరాజు అయిన బాబరు 1526లో మొఘలు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. బాబరు ఫెర్గానాకు చెందిన తైమూరిదు గవర్నరు ఉమరు షేకు 2వ మీర్జా కుమారుడు ఆయన తన తండ్రి వైపు నుండి తైమూరు వంశస్థుడు. బహుశా తన తల్లి వైపు నుండి చెంఘీజ్ ఖాన్ వంశస్థుడు కూడా. ఆయన స్థాపించిన రాజవంశం సాధారణంగా మొఘలు రాజవంశంగా పిలువబడుతుంది. అయినప్పటికీ ఇది నేరుగా తైమూరిడ్ల నుండి వారసత్వంగా వచ్చింది. 17వ శతాబ్దం నాటికి మొఘలు సామ్రాజ్యం భారతదేశంలో చాలా భాగాన్ని పాలించింది. కానీ తర్వాతి శతాబ్దంలో క్రమంగా క్షీణించింది. 1857 తిరుగుబాటు తరువాత బ్రిటిషు సామ్రాజ్యం మొఘలుల నామమాత్రపు పాలనను రద్దు చేయడంతో తైమూరిదు రాజవంశం అంతమైంది.

## సంస్కృతి

తైమూరిడు‌లు టర్కీకరించబడిన మంగోలు మూలానికి చెందిన బర్లాస్ తెగకు చెందినవారైనప్పటికీ. ఈ మంగోలు తెగ కాష్కా దర్యా లోయలో స్థిరపడి టర్కిషు జనాభాతో కలిసిపోయింది. వారి మతాన్ని (ఇస్లాం) స్వీకరించింది. ట్రాన్సోక్సానియాలోని అనేక ఇతర మంగోలు తెగల మాదిరిగానే క్రమంగా తమ సంచార జీవన విధానాలను వదిలివేసింది..." వారు ఇస్లాం మతంలోకి మారారు. తుర్కెస్తాన ఖొరాసనులో నివసించారు. ఈ విధంగా తైమూరిడ్ యుగానికి ద్వంద్వ స్వభావం ఉంది. ఇది దాని టర్కో-మంగోలు మూలాలను ఆ రాజవంశం పర్షియను సాహిత్య, కళాత్మక ఆస్థాన ఉన్నత సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తుంది. 
### భాష
తైమూరిదు యుగంలో మధ్య ఆసియా సమాజం రెండుగా విభజించబడింది. ప్రభుత్వం, పాలనా బాధ్యతలు జాతి ప్రాతిపదికన సైనిక, పౌర రంగాలుగా విభజించబడ్డాయి. కనీసం ప్రారంభ దశలలోనైనా, సైన్యం దాదాపు పూర్తిగా టర్కో-మంగోలియన్లతో కూడి ఉండేది. అయితే పౌర, పరిపాలనా విభాగం దాదాపు పూర్తిగా పర్షియన్లతో ఉండేది. ఆ ప్రాంతమంతటా టర్కో-మంగోలియన్లందరూ మాట్లాడే ఉమ్మడి భాష చఘటాయి. రాజకీయ వ్యవస్థ చెంఘిజు ఖాన్ ప్రవేశపెట్టిన స్టెప్పీ-సంచార పోషణ వ్యవస్థను పోలి ఉండేది.  అయితే ఆ కాలంలో ప్రధాన భాష పర్షియను. ఇది సమాజంలోని తాజికు (పర్షియను) వర్గం మాతృభాష, అక్షరాస్యులైన లేదా పట్టణ ప్రజలందరూ నేర్చుకున్న భాష. తైమూరు అప్పటికే పర్షియను సంస్కృతిలో పూర్తిగా లీనమై ఉన్నాడు.  ఆయన తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్న చాలా భూభాగాలలో పర్షియను పరిపాలన, సాహిత్య సంస్కృతికి ప్రాథమిక భాషగా ఉండేది. అందువలన స్థిరపడిన "దివాను"  భాష పర్షియను. దాని గుమస్తాలు వారి జాతి మూలంతో సంబంధం లేకుండా పర్షియను సంస్కృతిలో పూర్తిగా నిష్ణాతులై ఉండాలి. పర్షియను తైమూరిదు సామ్రాజ్యం అధికారిక రాజ్య భాషగా మారింది. పరిపాలన, చరిత్ర, లలిత సాహిత్యం, కవిత్వానికి భాషగా పనిచేసింది. చఘటాయి భాష తైమూరిదు కుటుంబం మాతృ "గృహ భాష"గా ఉండేది.  అయితే అరబికు భాష విజ్ఞాన శాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం, వేదాంతశాస్త్రం, మతపరమైన శాస్త్రాలకు అత్యున్నత భాషగా పనిచేసింది. 

### సాహిత్యం
#### పర్షియను

పర్షియను సాహిత్యం, ముఖ్యంగా పర్షియను కవిత్వం, తైమూరిదు ఉన్నత వర్గాలు పర్షియను-ఇస్లామికు ఆస్థాన సంస్కృతిలో విలీనమయ్యే ప్రక్రియలో కేంద్ర స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. తైమూరిదు సుల్తానులు ముఖ్యంగా షా రుఖ్ మీర్జా ఆయన కుమారుడు మొహమ్మదు తారగై ఒలోగు బేగు, పర్షియను సంస్కృతిని పోషించారు. తన తండ్రి వలెనే ఉలుగు బేగు కూడా పర్షియను ఇస్లామికు సాంస్కృతిక వర్గాలలో పూర్తిగా కలిసిపోయారు. ఆయన పాలనలో ఉన్నత సంస్కృతి భాషగా పర్షియను ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఈ హోదా 1917 రష్యను విప్లవం వరకు సమర్కండు ‌ ప్రాంతంలో కొనసాగింది... హుస్సేను బేఖరా పర్షియను సాహిత్యం, సాహిత్య ప్రతిభ అభివృద్ధిని సాధ్యమైన విధంగా ప్రోత్సహించారు... తిమూరిదు యుగంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన సాహిత్య రచనలలో ఒకటి, షరఫు అల్-దిన్ అలీ యజ్దీ రాసిన 'జఫర్‌నామా' (ظفرنامه) అని పిలువబడే తైమూర్ యొక్క పర్షియన్ జీవిత చరిత్ర, ఇది స్వయంగా తైమూరు జీవితకాలంలో ఆయన అధికారిక జీవిత చరిత్రకారుడైన నిజాం అల్-దిన్ షామి రాసిన పాత 'జఫర్‌నామా' ఆధారంగా రూపొందించబడింది. తిమూరిదు యుగంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ కవి నూర్ ఉద్-దిన్ జామీ, పర్షియా, చివరి గొప్ప మధ్యయుగ సూఫీ ఆధ్యాత్మికవేత్త, పర్షియను కవిత్వంలోని గొప్ప వ్యక్తులలో ఒకరు. తిమూరిదు సామ్రాజ్యం పర్షియను సంస్కృతి గురించి విని, ఒట్టోమను సుల్తాను 2వ మెహమెదు తన పోషణలో ఉన్నవారిని షిరాజు, తబ్రిజు వంటి పర్షియను సాంస్కృతిక కేంద్రాలు, ముఖ్యంగా హెరాతు‌లోని సుల్తాను హుస్సేను బేఖరా (పాలన 1469–1506) తిమూరిదు ఆస్థానం అందించిన నమూనాలతో మమేకమవ్వమని ప్రోత్సహించాడు. ఇస్తాంబులు‌లోని తన అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆస్థానం కోసం ఒక కొత్త భాష, సాహిత్య-కళాత్మక సంస్కృతిని పెంపొందించాలని 2వ మెహమెదు నిశ్చయించుకున్నాడు.

అదనంగా, తిమూరిదు సుల్తాను ఉలుగ్ బేగు కొన్ని ఖగోళ శాస్త్ర రచనలు పర్షియను‌లో వ్రాయబడ్డాయి అయినప్పటికీ వాటిలో ఎక్కువ భాగం అరబికు‌లో ప్రచురించబడింది. *ఎన్‌సైక్లోపీడియా ఆఫ్ ఇస్లాం*, ఆన్‌లైన్ ఎడిషను (2007), బ్రిల్. "తిమూరియన్లకు ముందు ఉన్నట్లే, వారి తర్వాత కూడా కొనసాగినట్లుగా, అరబికు భాష విజ్ఞాన శాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం, వేదాంతశాస్త్రం, మతపరమైన శాస్త్రాలకు అత్యుత్తమ భాషగా ఉండేది. ఉలుగు బేగు అతని సహచరుల ఖగోళ శాస్త్ర సంబంధిత రచనలలో ఎక్కువ భాగం అరబికు‌లో ఉంది. అయినప్పటికీ వారు పర్షియన్‌లో కూడా రాశారు. వేదాంతపరమైన రచనలు సాధారణంగా అరబిక్‌లో ఉంటాయి." తిమూరియను యువరాజు బేసను‌ఘురు, 'బేసను‌ఘురు షాహనామా'గా ప్రసిద్ధి చెందిన పర్షియను జాతీయ ఇతిహాసం షాహనామా కొత్త సంచికను కూడా తయారు చేయించారు. దానికి ఒక పరిచయాన్ని రాశారు. పర్షియను కవి ఇస్మతు అల్లా బుఖారీ, తైమూరు మనవడైన ఖలీలు సుల్తాను‌కు కవిత్వం నేర్పించారు. టి. లెంజు ప్రకారం: 

ఇరవయ్యవ శతాబ్దం వరకు ఉపయోగించబడిన 'ముక్తారు అల్-ఇఖ్తియారు' అనే న్యాయశాస్త్ర గ్రంథాన్ని హెరాతు‌లోని బేఖారా ప్రధాన న్యాయమూర్తి ప్రచురించిన తర్వాత చివరి తైమూరియన్ల కాలంలో పర్షియను భాష న్యాయశాస్త్ర (ఫిఖు) భాషగా ఉపయోగించబడింది.

సుల్తాను హుస్సేను బేఖారా పాలనలో, 'ఇర్షాదు అల్-జిరా'అ' అనే పర్షియను వ్యవసాయ గ్రంథాన్ని ఖాసిం బిన్ యూసుఫు అబు నస్రీ రచించారు. యూసుఫు అబు నసిరి. రైతులతో జరిపిన లోతైన, ప్రత్యక్ష సంభాషణల ఆధారంగా, *ఇర్షాదు అల్-జిరా'అ* హెరాతు వ్యవసాయ అభివృద్ధిని వివరించింది. తోటల కోసం చిన్నపాటి నిర్మాణ సూచనలను కూడా చేర్చింది.

#### చగటాయి

టిమురిడ్లు టర్కికు సాహిత్యం చరిత్రలో కూడా చాలా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. స్థిరపడిన పర్షియను సాహిత్య సంప్రదాయం ఆధారంగా చగటాయి భాషలో ఒక జాతీయ టర్కికు సాహిత్యం అభివృద్ధి చేయబడింది. మీరు అలీ షేరు నవాయీ, సుల్తాను హుస్సేను బాయ్కరా  జాహిరుద్దీను బాబరు వంటి చగటాయి కవులు, ఇతర టర్కికు భాష మాట్లాడే కవులను అరబికు, పర్షియను భాషలతో పాటు తమ సొంత మాతృభాషలో కూడా రచనలు చేయమని ప్రోత్సహించారు. నవాయీ రచనలు, ప్రధానంగా పర్షియను శైలుల మీద ఆధారపడి. టర్కికు భాష మాట్లాడే ప్రేక్షకులకు ప్రత్యేకమైన సంస్కృతిని సృష్టించే ప్రయత్నంగా ఉండేవి. బాబరు‌ ఆత్మకథ అయిన బాబరు‌నామా (దాని వాక్యనిర్మాణం, రూపవిజ్ఞానం, పదజాలంలో అత్యంత పర్షియను ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ) అలాగే మీరు అలీ షేరు నవాయీ చగటాయి కవిత్వం అత్యంత ప్రసిద్ధ టర్కికు సాహిత్య రచనలలో ఒకటిగా నిలిచాయి. ఇవి అనేక మంది ఇతరులను ప్రభావితం చేశాయి.

మధ్య, దక్షిణ ఆసియా అంతటా విస్తరించి ఉన్నప్పటికీ, చఘతాయి టర్కికు భాష పర్షియను భాషకు ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉంది. తైమూరిదు సామ్రాజ్యంలో పర్షియను స్థానంలో దానిని ప్రవేశపెట్టడానికి వ్యవస్థాగతంగా ప్రోత్సహించబడలేదు. సుల్తాను హుస్సేను బేఖారా ఆస్థానంలో చఘతాయి గ్రంథాలు లభించినప్పటికీ తైమూరిదు కార్యాలయం, ఆస్థానం పర్షియను భాషనే ఉపయోగించడం కొనసాగించాయి. పదిహేనవ శతాబ్దపు తైమూరిదు యుగంలో మధ్య ఆసియాలో వెలువడిన టర్కికు సాహిత్యం పెరిగినప్పటికీ—తైమూరిదు శతాబ్దం చివరిలో మీర్ అలీ షిర్ నవాయీ చేసిన స్వతంత్ర ప్రయత్నాల ఫలితంగా పాక్షికంగా ఇది జరిగింది—తైమూరిదు ఉన్నత వర్గం మద్దతు ఇచ్చిన పర్షియను సాహిత్య సృష్టితో పోలిస్తే ఇది చాలా తక్కువగా ఉంది. తైమూరిదు‌ల కాలం నాటి టర్కికు చారిత్రక రచనలు ఏవీ లభ్యం కావడం లేదు. అయినప్పటికీ పర్షియను భాషలో తైమూరిదు చరిత్ర రచన వికసించడానికి ముందు తైమూరిదు కాలంలో రెండు టర్కికు చరిత్రలు వ్రాయబడినట్లు తెలుస్తోంది.

### కళ

తైమూరిదు‌ల పాలనలో పర్షియను చిత్రలేఖనానికి స్వర్ణయుగం ప్రారంభమైంది. ఈ కాలంలో – సఫావిదు ఇరాను లోని పరిణామాలకు సమాంతరంగా – చైనీసు కళ, కళాకారులు పర్షియను కళ మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపారు.  తైమూరిదు కళాకారులు పర్షియను పుస్తక కళను మెరుగుపరిచారు. ఇది కాగితం, కాలిగ్రఫీ, అలంకరణ, చిత్రలేఖనం బైండింగు‌ను ఒక అద్భుతమైన, రంగులమయమైన సమ్మేళనంగా మిళితం చేస్తుంది.  చగటాయిదు తైమూరిదు ఖానుల మంగోలు జాతి మధ్యయుగాలలో పర్షియను కళ శైలీకృత చిత్రణకు మూలంగా ఉంది. ఈ మంగోలులే మధ్య ఆసియాలోని పర్షియన్లు, టర్కులతో వివాహ సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్నారు. వారి మతం, భాషలను కూడా స్వీకరించారు. అయినప్పటికీ ఆ సమయంలో ప్రపంచం మీద వారి సాధారణ నియంత్రణ ముఖ్యంగా 13వ-15వ శతాబ్దాలలో పర్షియన్లను మంగోలులుగా ఆదర్శవంతంగా చిత్రీకరించడంలో ప్రతిబింబించింది. జాతి స్వరూపం క్రమంగా ఇరానియను మెసొపొటేమియా స్థానిక జనాభాతో కలిసిపోయినప్పటికీ మంగోలు శైలి చాలా కాలం పాటు కొనసాగి ఆసియా మైనరు ఉత్తర ఆఫ్రికా వరకు కూడా విస్తరించింది.


File:Frise architecturale à inscription coranique - Arts de l'Islam Rennes 20220320.jpg|తైమూరిదు అలంకారిక మూలకం, మధ్య ఆసియా లేదా ఇరాన్, 1375-1400
File:Fragmentary tombstone in the shape of a mihrab - Uzbekistan, Samarkand - 14th century - Louvre - OA 4080.jpg|మిహ్రాబు ఆకారంలో ఉన్న పాక్షిక సమాధి రాయి. సమర్కండు, 1385-1400. లూవ్రే మ్యూజియం OA 4080. 
File:Timurid Anthology Zhertva.jpg|దేవదూత ఇస్సాకును బలి ఇవ్వడాన్ని అడ్డుకుంటున్నాడు. సుల్తాను ఇస్కందరు సంకలనం (సిజిఎం ఎల్‌ఎ  161), షిరాజు 1410.


### వాస్తుశిల్పం
 

తైమూరిడు వాస్తుశిల్పం అంతకు ముందు ఇల్ఖానెటు కాలం వరకు అభివృద్ధి చెందిన ఇరానియను మధ్య ఆసియా వాస్తుశిల్పం ప్రస్తుత సంప్రదాయాన్ని విస్తరించింది. తైమూరిడు శైలి పెద్ద ఎత్తున నిర్మించిన భవనాలు, బలమైన అక్ష సౌష్టవం కలిగిన ప్రణాళికలు, ఉల్లిపాయ ఆకారంలో ప్రముఖంగా ఉండే రెండు పొరల గోపురాలు, బాహ్య భాగంలో అద్భుతమైన పలకల అలంకరణ (పలకల మొజాయికు, *బన్నాయు* పద్ధతులలో), అధునాతన అంతర్గత పొరల కమానుల ద్వారా ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది.  తైమూరు తన రాజధాని సమర్కండులో పట్టణ ప్రణాళికతో సహా చట్టబద్ధత కోసం వివిధ సాధనాలను ఉపయోగించాడు. మిగిలి ఉన్న తొలి తైమూరిదు స్మారక కట్టడాలలో ఒకటి ప్రస్తుత కజకిస్తాను‌లోని ఖోజా అహ్మదు యసావి సమాధి (1389–1399). ఆ కాలపు అనేక ప్రధాన సామ్రాజ్య స్మారక కట్టడాలు సమర్కండు‌లో ఉన్నాయి. వాటిలో గూర్-ఇ అమీరు సమాధి (సుమారు 1404లో పూర్తయింది), బీబీ-ఖానం మసీదు (1399–1404) షా-ఇ-జిందా సమాధుల సముదాయం (14వ శతాబ్దం చివరి నుండి 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు),, ఉలుగు బేగు మదరసా ​​(1417–1420) ముఖ్యమైనవి. 15వ శతాబ్దంలో వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత ముఖ్యమైన పోషకురాలు గౌహరు షాదు, ఆమె నిర్మించిన కట్టడాలు ఉన్నత శ్రేణి అలంకరణను, మరింత విస్తృతమైన నిర్మాణ అంశాలను ప్రదర్శిస్తాయి. దీనికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు హెరాతు‌లోని ఆమె మత, అంత్యక్రియల సముదాయం, మషాదు‌లోని గౌహరు షాదు మసీదు. సామ్రాజ్యం శక్తి, ప్రతిష్ట, దాని పోషణ, స్థాయి, దాని వాస్తుశైలి అనేక ప్రాంతాలలో తదనంతరం ఒక ప్రధాన ప్రభావాన్ని చూపేలా చేశాయి. ఇరాన్‌లో దీనిని సఫావిదు‌లు వారసత్వంగా పొందగా, తూర్పున భారత ఉపఖండంలో దీనిని (తైమూరిదు వంశానికి చెందిన) మొఘలులు వారసత్వంగా పొందారు. అక్కడ ఇది ఇండో-ఇస్లామికు ప్రభావాలతో మేళవించబడి మొఘలు శైలిని సృష్టించింది. మరింత పశ్చిమాన ఇది తొలి ఒట్టోమను వాస్తుశిల్పాన్ని కూడా ప్రభావితం చేసింది.


File:Gur-I Amir - Tomb of the King.jpg|గుర్-ఎ అమీర్, "రాజు సమాధి": సమర్‌కండ్‌లోని తైమూర్ సమాధి
File:SamarkandBibiKhanym.jpg|సమర్‌కండ్‌లోని బీబీ ఖానుమ్ మసీదు ముఖభాగం
File:نمای کلی میل اخنگان (cropped).jpg|అఖంగాన్ టవర్, ఈశాన్య ఇరాన్‌లోని అఖంగాన్‌లో ఉన్న గౌహర్ షాద్ సోదరి గౌహర్‌తాజ్ సమాధి


## సైన్యం

అలీ యజ్దీ *జఫరు‌నామా* చగటాయి అనువాదంలో తైమూరు సైన్యాన్ని "చగటాయి సైన్యం" (*చగటాయి చెరిగి*) అని పిలుస్తారు. ఇది బహుశా చగటాయి ఖానేటుకు ఒక సూచన కావచ్చు.

తైమూరియన్లు స్థిరపడిన జనాభా నుండి సైనికులను బలవంతంగా చేర్చుకున్నారు. వారు అనేక ఇతర సంచార జాతులను పూర్తిగా లొంగదీసుకోలేకపోయారు. ఇది సైనిక శక్తి లేకపోవడం వల్ల కాదు ఎందుకంటే తైమూరు వారిని ఓడించడంలో విజయం సాధించాడు. కానీ తన కేంద్రీకృత పాలన కారణంగా స్వయంప్రతిపత్తి గల తెగలను తన అధికార వ్యవస్థలో విలీనం చేయడానికి ఆయన ఇష్టపడలేదు. ఆ తెగలు సమర్థవంతంగా అణచివేయడానికి వీలులేనంతగా చురుకుగా కదిలేవి. వారి స్వయంప్రతిపత్తిని కోల్పోవడం వారికి ఆకర్షణీయంగా అనిపించలేదు. అందువలన తైమూరు ఆ గిరిజనుల విధేయతను పొందలేకపోయాడు. వారి మీద ఆయన పట్టు ఆయన మరణం తర్వాత నిలవలేదు. 

ఇతర ఇస్లామికు సమాజాలతో పోలిస్తే, తైమూరిడ్ల వంటి మంగోలు ఆధారిత సైన్యాలలో ఘిల్మాను మామ్లూకు‌లు వంటి బానిస సైనికుల పాత్ర గణనీయంగా తక్కువగా ఉండేది. 

తైమూరిడ్లకు నాంబరుదారు లెవీ అనే ఒక సైనిక దళం ఉండేది. ఇందులో ఎక్కువగా స్థానిక ఇరానియన్లు, అప్పుడప్పుడు పండితులు, ఆర్థిక నిర్వాహకులు ఉండేవారు. పెద్ద సైనిక దండయాత్రల కోసం సైన్యం బలాన్ని పెంచడానికి నాంబరు‌దార్లను ఉపయోగించేవారు. 

## రాజ్య చిహ్నాలు

తైమూరిడు‌ల ప్రధాన చిహ్నం "తైమూరు చిహ్నం" అని పిలవబడేది అని భావిస్తారు. ఇది సమబాహు త్రిభుజం రూపంలో అమర్చబడిన మూడు సమాన వృత్తాలు (లేదా వలయాలు). 1403లో తైమూరు ఆస్థానానికి కాస్టిలు క్రౌను రాజు రాయబారి అయిన రుయి గొంజాలెజు డి క్లావిజో (మ. 1412), అరబు చరిత్రకారుడు ఇబ్ను అరబ్షా ఈ గుర్తును వివరించారు, ఇది అమీరు ముద్ర మీద, అలాగే తైమూరు నాణేల మీద కనిపించింది.
 తైమూరు స్వయంగా వెనుకవైపు "మూడు అన్యులెంట్లు" తమ్ఘా కలిగి ఉన్న అనేక నాణేలను విడుదల చేశాడు. 

త్రిభుజాకార చిహ్నం అంటే ఏమిటో ఖచ్చితంగా తెలియదు. కానీ క్లావిజో అభిప్రాయం ప్రకారం ప్రతి వృత్తం ప్రపంచంలోని ఒక భాగాన్ని సూచిస్తుంది (వీటిలో 1492 కి ముందు మూడు ఉన్నాయి). చిహ్నం యజమాని వారి పాలకుడు. వృత్తాలతో కూడిన సంకేతం తైమూరు మారుపేరు "సాహిబు-కిరాను" (మూడు దయగల గ్రహాల పాలకుడు) ను వివరించడానికి ప్రయత్నించి ఉండవచ్చు. త్రిభుజం ఆకారంలో అమర్చబడిన "మూడు వృత్తాలు":

నాణేల మీద ఉన్న నైరూప్య చిహ్నాల (తమ్గా) చిత్రాలతో పాటు తరచుగా "రాస్తీ రుస్తీ" () అనే పర్షియను పదబంధం ఉండేది. దీనిని "సత్యసంధతలోనే మోక్షం ఉంది" అని అనువదించవచ్చు. ఇదే పదబంధాన్ని జెండాల మీద కూడా ఉపయోగించినట్లు కూడా తెలుస్తుంది.

### పతాకం

బంగారు నెలవంక ఉన్న పతాకాల గురించి వివిధ చారిత్రక ఆధారాలలో ప్రస్తావించబడింది. కొన్ని సూక్ష్మచిత్రాలు తైమూరు సైన్యం ఎర్ర జెండాలను వర్ణిస్తాయి. తైమూరు సాధారణంగా ఎర్ర జెండాలను ఉపయోగించాడని భావిస్తున్నారు. బహుశా అవి సులభంగా కనిపించడం కోసం, వాటికి వివిధ రకాల కటౌటు‌లు ఉండేవి. వాటికి గుర్రం లేదా యాక్ తోక (మంగోలు 'తుగు') జోడించబడి, దాని మీద ఇస్లాం నెలవంక ఉండేది. భారతదేశ దండయాత్ర సమయంలో వెండి డ్రాగను ఉన్న నల్ల జెండాను ఉపయోగించారు. అయితే చైనా దండయాత్రకు ముందు తైమూరు సైన్యం జెండాల మీద బంగారు డ్రాగను‌ను చిత్రీకరించాలని ఆదేశించాడు. 

తైమూరిడు సామ్రాజ్యం అసలు జెండా గురించి చాలా తక్కువ ఖచ్చితత్వం ఉంది. యుకా కడోయి కాటలాను అట్లాసు లోని "గోధుమ లేదా వాస్తవానికి మూడు వృత్తాలు లేదా బంతులతో కూడిన వెండి జెండా" "తైమూరిడు సామ్రాజ్యం పూర్వపు ఆధిపత్యాలతో" అనుబంధించబడే అవకాశాన్ని అధ్యయనం చేసింది. ప్రత్యేకంగా  'కముల్' నగరం మీద ఎగురవేసిన జెండా (ఆధునిక జిన్‌జియాంగు‌లోని హామీలు నగరం). 

యుకా కడోయి తైమూరు ఉనికిని కూడా గుర్తించారు. గొడుగు మీద మూడు చుక్కల అలంకారిక మూలాంశంతో పాటు, సమర్కండు ‌ నుండి లభించిన కొన్ని సమకాలీన నాణేలు కూడా ఉన్నాయి. వాటి మీద కూడా మూడు వృత్తాలు ఒక మూలాంశంగా ఉన్నాయి. అంతకు మించి, ఆధారాలు చాలా తక్కువగా, అస్పష్టంగా ఉన్నాయి. కానీ కడోయి ప్రకారం "మూడు భాగాల మూలాంశం ఉన్న జెండాకు తైమూరిదు సామ్రాజ్యంతో ఒక నిర్దిష్ట చిత్రసంబంధమైన అనుబంధం ఉందని సహేతుకంగా నిర్ధారించవచ్చు". 
ఇతర రచయితల ప్రకారం, కాటలాను అట్లాసు‌లో (1375 నాటిది) తూర్పు ఆసియాలోని మంగోలు ఆధిపత్య ప్రాంతాలన్నింటిలో కనిపించే మూడు ఎర్రటి నెలవంకలు ఉన్న జెండా (), కేవలం మహా ఖాను సామ్రాజ్యం (యువాను చైనా) జెండాగా ఉద్దేశించబడింది. 


File:Timur hunting, page from the Zafarnama of Sharaf al-Din ‘Ali, Yazdi. Shiraz, AH 839, 1436 CE (umbrella detail).jpg| తామ్రాజు గొడుగు, మూడు గోల్డెను డాట్సు సింపుల్సు. జఫర్నామా అఫ్ షరాఫు అల్-దిన్ 'అలీ, యాజ్ది. షిరాజు, ఎహెచ్ 839, 1436 ఎహెచ్ (వివరాలు)
File:Timurid flag in the Campaign against China after Timur’s death in 1405. Zafarnama of Ibrahim Sultan of 1436.jpg|1405లో తైమూరు మరణానంతరం చైనా మీద జరిగిన సైనిక దండయాత్రలో తిమూరిడు జెండాలు. ఇబ్రహీం సుల్తాను *[[:Commons:Category:Zafarnama, 1435-36, Shiraz|జఫర్నామా]]* (1436)
File:Banner of Timur Khan.svg|పియరీ లక్స్-వార్ము ప్రకారం, తైమూరు తన సైనిక దండయాత్రల సమయంలో ఉపయోగించిన జెండా రకం. 


## పాలకుల జాబితా

### చక్రవర్తులు

 

* తైమూర్
* పీర్ ముహమ్మదు (జహంగీర్ కుమారుడు) (పాలన 1405–1407)
* ఖలీలు సుల్తాను
* షారూఖు
* ఉలుగు బేగు
* అబ్దలు-లతీఫు మీర్జా]
* అబ్దుల్లా మీర్జా
* సుల్తాను ముహమ్మదు
* అబులు-ఖాసిం బాబర్ మీర్జా
* సుల్తాను అహ్మదు మీర్జా
* సుల్తాను మహమూదు మీర్జా
* మీర్జా షా మహమూదు
* ఇబ్రహీం మీర్జా
* అబూ సయీదు మీర్జా
* 2వ ఉమరు షేకు మీర్జా
* బాబర్
* సుల్తాను హుసేను బేఖారా
* యాద్గరు ముహమ్మదు మీర్జా (పాలన 1469–1470)
* బాడి' అల్-జమాన్ మీర్జా

### గవర్నర్లు
 

* ఖైదు బిన్ పీర్ ముహమ్మద్ బిన్ జహంగీర్ 808–811 AH
* అబూ బకర్ బిన్ మీరాన్ షా 1405–1407 (807–809 AH)
* పీరు ముహమ్మదు (ఉమర్ షేక్ కుమారుడు) 807–812 AH.
* రుస్తం 812–817 AH
* సికందర్ 812–817 AH
* అలా అల్-దవ్లా మీర్జా 851 AH
* అబూ బకర్ ఇబ్న్ ముహమ్మద్ 851 AH
* సుల్తాన్ ముహమ్మద్ 850–855 AH
* ముహమ్మద్ ఇబ్న్ హుస్సేన్ 903–906 AH
* అబుల్ అలా ఫెరీడాన్ హుస్సేన్ 911–912 AH
* ముహమ్మద్ మొహ్సిన్ ఖాన్ 911–912 AH
* ముహమ్మద్ జమాన్ ఖాన్ 920–923 AH
* 2వ షారుఖు II బిన్ అబూ సయీదు 896–897 AH
* 2వ ఉలుగు బేగ్ , కాబూల్ ఘజ్ని గవర్నరు, 873–907 AH. 
* సుల్తాన్ ఉవేస్ 1508–1522 (913–927 AH)

## ఇవి కూడా చూడండి

* హజారా ప్రజలు
* ఇరాన్ చరిత్ర
* మంగోలు రాజ్యాల జాబితా
* సున్నీ ముస్లిం రాజవంశాల జాబితా
* టర్కికు ప్రజలు
*మొఘల్ సామ్రాజ్యం

## పాలకుల జాబితా

## మూలాలు