భారతీయ వాయు సేన మ్యూజియం , పాలం

**భారత వైమానిక దళ మ్యూజియం, పాలమ్** భారత వైమానిక దళం (IAF)కు చెందిన మ్యూజియం. ఇది భారతదేశం, న్యూఢిల్లీ, ఢిల్లీ కాంటోన్మెంట్‌లోని పాలమ్ వైమానిక దళ స్థావరంలో  ఉంది. ఈ మ్యూజియాన్ని 1967లో స్థాపించారు. 1932లో దళం ఆవిర్భావం నుంచి చేపట్టిన యుద్ధ కార్యకలాపాల వివరాలు, చరిత్రను ప్రతిబింబించే ప్రదర్శనలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. దళం ప్రారంభం నుంచి తన ఇన్వెంటరీలో ఉన్న వివిధ రకాల విమానాలు, పరికరాలు కూడా ప్రదర్శనలో ఉన్నాయి.  1998లో గోవాలో నావల్ ఏవియేషన్ మ్యూజియం ప్రారంభం అయ్యే వరకు, 2001లో బెంగళూరులో HAL ఏరోస్పేస్ మ్యూజియం ప్రారంభం అయ్యే వరకు, ఈ మ్యూజియమే భారతదేశంలో ఈ తరహాలో ఏకైక మ్యూజియంగా నిలిచింది.

## వివరణ
మ్యూజియం ప్రవేశద్వారం వద్ద ఇండోర్ డిస్ప్లే గ్యాలరీ ఉంది, ఇందులో 1932లో ప్రారంభమైనప్పటి నుండి భారత వైమానిక దళం యొక్క చారిత్రక ఛాయాచిత్రాలు, జ్ఞాపకాలు, యూనిఫాంలు,వ్యక్తిగత ఆయుధాలు ఉన్నాయి. ఈ గ్యాలరీ చిన్న విమానాలు,విమాన విధ్వంసక తుపాకులు, వాహనాలు,  ఆయుధాలతో సహా వైమానిక దళ జాబితాను ప్రదర్శించే హ్యాంగర్కు దారితీస్తుంది. పెద్ద విమానాలు హ్యాంగర్ వెలుపల ప్రదర్శించబడతాయి. బహిరంగ గ్యాలరీలో విమానాలతో పాటు అనేక యుద్ధ ట్రోఫీలు, రాడార్ పరికరాలు ,స్వాధీనం చేసుకున్న శత్రు వాహనాలు ఉన్నాయి.

వింటేజ్ ఎయిర్‌క్రాఫ్ట్ ఫ్లైట్ సేవలు కొన్ని అరుదైన విమానాలను సంరక్షిస్తూ గాల్లో ఎగిరే స్థితిలో ఉంచుతాయి. ఈ విమానాలకు సాధారణంగా ప్రజలకు ప్రవేశం ఉండదు. స్థలాభావం కారణంగా పెద్ద రవాణా విమానాలను వైమానిక స్థావరంలోని ఎప్రాన్‌పై నిల్వ చేస్తారు. ఈ విమానాలు ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్ 8న జరిగే వైమానిక దళ దినోత్సవం సందర్భంగా మాత్రమే ప్రదర్శించబడతాయి.  ఈ మ్యూజియంలో ఒక చిన్న సావనీర్ ల దుకాణం ఉంది. 

thumb|భారత వైమానిక దళ మ్యూజియం ఉన్న ఢిల్లీ నగర వైమానిక దృశ్యం

## కొత్త ఏరోస్పేస్ మ్యూజియం
విమానాల ప్రదర్శనను మరింత మెరుగుపరచడం, చారిత్రక విమానాలను సమర్థంగా సంరక్షించడం లక్ష్యంగా భారత వైమానిక దళం అదనపు స్థలాన్ని సమకూర్చి మ్యూజియాన్ని ప్రజలకు సులభంగా చేరుకునే ప్రాంతానికి తరలించాలని నిర్ణయించింది. విమానాశ్రయ దేశీయ టెర్మినల్ సమీపంలో 43 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఉన్న కొత్త స్థలాన్ని ఎంపిక చేశారు. అప్పటి చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్, చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీ చైర్మన్ అయిన ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ ఎస్.పీ. త్యాగి 2006 డిసెంబరు 1న ఈ ప్రాజెక్టుకు శంకుస్థాపన చేశారు. 

కొత్త ఏరోస్పేస్ మ్యూజియంలో ఇండోర్ ప్రదర్శనలు, అవుట్‌డోర్ ప్రదర్శనలు అనే రెండు ప్రధాన విభాగాలు ఉంటాయి. అవుట్‌డోర్ ప్రదర్శనల్లో విమానాలను పార్క్ చేయడం, విమానయాన ఎత్తులో వేలాడదీసి ఉంచడం జరుగుతుంది. వాటి సేవా కాలానికి సంబంధించిన యుగాన్ని ప్రతిబింబించే మ్యూరల్‌లు కూడా ఏర్పాటు చేస్తారు. పిల్లల కోసం ప్రత్యేక విభాగం ఉంటుంది. ఇందులో ప్రదర్శన విమానాల కాక్‌పిట్‌లలోకి పిల్లలు ప్రవేశించే అవకాశం ఉంటుంది. 2020 అక్టోబరులో మిలిటరీ ఇంజినీర్ సర్వీసెస్ ఈ మ్యూజియం నిర్మాణానికి టెండర్లను ఆహ్వానించింది. అంచనా వ్యయం ₹240 కోట్లు.

.
thumb|ప్రదర్శనలో ఇంపీరియల్ జపనీస్ యోకోసుకా MXY7 ఓ

## ప్రదర్శన లో ఉన్న విమానాలు

### హంగర్ లో
* వెస్ట్ల్యాండ్ లైసాండర్ పి-9160
* వెస్ట్ల్యాండ్ వాపిటి K-813
* పెర్సివల్ ప్రెంటిస్ IV-3381
* థండర్బోల్ట్స్ కలర్ స్కీమ్లో హాకర్ హంటర్ A-476
* హాకర్ హరికేన్ II B AB-832
* హాకర్ టెంపెస్ట్ II హెచ్ఏ-623
* యోకోసుకా MXY-7 ఓఖా I-13
* సూపర్ మెరైన్ స్పిట్ఫైర్ XVIII HS-986
* డసాల్ట్ మిస్టేర్ IVa IA-1329
* డసాల్ట్ ఔరగన్ IC-554
* డి హావిల్లాండ్ వాంపైర్ NF10 ID-606
* హెచ్ఏఎల్ గ్నాట్ II ఇ-2015
* సుఖోయ్ సు-7 బిఎమ్కే బి-888
* మిగ్-21 FL C-992, C-2216
* హెచ్ఏఎల్ క్రిషక్ హెచ్ఏఓపీ-27
* హెచ్ఏఎల్ హెచ్ఎఫ్-24 మారుత్ డి-1205
* PZL TS-11 ఇస్క్రా W-1757, W-1758
* పాకిస్తాన్ కలర్ స్కీమ్లో F-86 సాబర్ 606

thumb|227x227px|హెచ్ఏఎల్ హెచ్ఎఫ్-24 మారుత్ డి-1205

### బహిరంగంగా  ఉన్న గ్యాలరీ
* BAE కాన్బెర్రా B (58 IF-907) 
* ఏకీకృత B-24 లిబరేటర్ J HE-924
* ఫెయిర్చైల్డ్ సి-119 ఫ్లయింగ్ బాక్స్కార్ ఐకే-450
* సికోర్స్కీ S55C IZ-1590
* మిల్ Mi-4 BZ-900
* మిగ్-23 ఎస్కే 434
* మిగ్-25 కేపీ-355
* మిగ్-27

* డి హావిల్లాండ్ DH-82 టైగర్ మోత్ HU-512
* డి హావిల్లాండ్ వాంపైర్ FB52 IB-799
* సూపర్ మెరైన్ స్పిట్ఫైర్ VIII NH-631
* హెచ్ఏఎల్ గ్నాట్ II ఇ-265
* హెచ్ఏఎల్ హెచ్టి-2 IX-737
* ఉత్తర అమెరికా హార్వర్డ్ HT-291
* డగ్లస్ C-47 IJ-302
* హెచ్ఏఎల్ హెచ్టి-2 IX-732

### రవాణా విమాన విభాగం

* ఆంటోనోవ్ యాన్-12 BL-727
* డి హావిల్లాండ్ DHC-4 కారిబౌ BM-774
* డగ్లస్ C-47 IJ-817
* Ilyushin Il-14 IL-860
* టుపోలేవ్ Tu-124 V-644

* ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ హెరిటేజ్ మ్యూజియం, చండీగఢ్
* ఇందిరాగాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం
* ఏరోస్పేస్ మ్యూజియంల జాబితా
* నావల్ ఏవియేషన్ మ్యూజియం (ఇండియా) 

## బాహ్య మూలాలు
ఎయిర్ ఫోర్స్ మ్యూజియం,  

ఢిల్లీ పర్యాటక శాఖ వెబ్సైటు 

## మూలాలు
వర్గం:భారత వాయుసేన