కృష్ణ కుమార్ (విద్యావేత్త)

**కృష్ణ కుమార్** ఒక భారతీయ మేధావి, విద్యావేత్త. విద్యా సామాజిక శాస్త్రం, చరిత్రపై ఆయన చేసిన రచనలకు ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆయన ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని చండీగఢ్‌లో ఉన్న పంజాబ్ విశ్వవిద్యాలయంలో గౌరవ ఆచార్యులుగా ఉన్నారు. 

సామాజిక విచారణ సాధనంగా పాఠశాల పాఠ్యాంశాలు, లింగ సమానత్వం, శాంతి విద్య, బాల్యంలో భాష పాత్ర వంటి అనేక అంశాలను ఆయన తన విద్యాపరమైన కృషిలో పొందుపరిచారు. వలస పాలనలో ఉన్న సమాజంలో ఆధునికతతో, విద్యలో సంక్షేమ అనంతర చర్చలతో ఆయన చేసిన విమర్శనాత్మక విశ్లేషణలకు ఆయన రచనలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఒక ఉపాధ్యాయుడిగా, ద్విభాషా రచయితగా.. ఆయన దూకుడును, హింసను తగ్గించడానికి, అలాగే ఆత్మపరిశీలనను ప్రోత్సహించడానికి బోధనా శాస్త్రం, జ్ఞాన సౌందర్యాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

విద్యాపరమైన పనులే కాకుండా, ఆయన హిందీలో కల్పిత, వాస్తవిక రచనలు కూడా చేస్తారు. ఆంగ్లంలో ఆయన రాసిన తాజా పుస్తకం *థాంక్యూ, గాంధీ* (Thank You, Gandhi), కల్పిత, వాస్తవికత కలయికతో రూపొందించబడింది. ఆయన పిల్లల కోసం కూడా రాస్తారు. ఆయన 1981 నుండి 2016 వరకు ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని సెంట్రల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్‌లో బోధించారు, అక్కడ ఆయన డీన్‌గా, సంస్థ అధిపతిగా కూడా పనిచేశారు. 2004 నుండి 2010 వరకు, భారతదేశంలో పాఠ్యాంశాల నిర్ణయాలు, విద్యా పరిశోధనలకు అత్యున్నత సంస్థ అయిన నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ కు డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు.

2011లో భారత రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారం లభించింది. అదే సంవత్సరంలో, లండన్ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ (IoE) ఆయనకు విద్యలో గౌరవ డి.లిట్ పట్టాను ప్రదానం చేసింది.

## బాల్యం
1951లో ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని అలహాబాద్‌లో జన్మించిన కృష్ణ కుమార్, మధ్యప్రదేశ్‌లోని జిల్లా కేంద్రమైన టికమ్‌గఢ్‌లో పెరిగారు, అక్కడే పాఠశాల, కళాశాల విద్యను అభ్యసించారు. ఆయన మధ్యప్రదేశ్‌లోని సౌగర్ విశ్వవిద్యాలయం, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ టొరంటోలో తన ఉన్నత విద్యను పూర్తి చేశారు, అక్కడ ఆయన విద్యా సిద్ధాంతంలో పిహెచ్‌డి పొందారు.

## వృత్తి జీవితం
ప్రొఫెసర్ కృష్ణ కుమార్ 1971లో ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని కిరోరి మాల్ కళాశాలలో తన బోధనా వృత్తిని ప్రారంభించారు. విద్యపై ఆయన తొలి రచనలు హిందీ కవి రఘువీర్ సహాయ్ సంపాదకత్వంలో వెలువడే హిందీ వారపత్రిక *దిన్‌మాన్‌*లో ప్రచురితమయ్యాయి. ప్రొఫెసర్ కుమార్ 1981లో ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని సెంట్రల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్‌లో చేరి, 2016 వరకు అక్కడ పనిచేశారు.

ఆయన యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ జాతీయ లెక్చరర్‌గా, నెహ్రూ మెమోరియల్ మ్యూజియం అండ్ లైబ్రరీలో ఫెలోగా, బెర్లిన్‌లోని సెంటర్ ఫర్ మోడరన్ ఓరియంటల్ స్టడీస్, పెన్సిల్వేనియా విశ్వవిద్యాలయంలోని సెంటర్ ఫర్ ది అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీ ఆఫ్ ఇండియాలో విజిటింగ్ ఫెలోగా, లండన్ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్లో ఎరాస్మస్ ముండస్ ఫెలోగా పనిచేశారు. హౌస్ ఆఫ్ లార్డ్స్‌లో గ్లాడ్విన్ ఉపన్యాసంతో సహా ఆయన అనేక స్మారక ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. భారతదేశం, పాకిస్తాన్ చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకాలను పరిశీలించడానికి ఆయనకు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఫెలోషిప్ లభించింది.

2004 నుండి 2010 వరకు, ప్రొఫెసర్ కుమార్ ఢిల్లీలోని నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ (NCERT) డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. పాఠశాల విద్యకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రగతిశీల పత్రాలలో ఒకటైన జాతీయ పాఠ్యప్రణాళిక చట్రం (2005), విద్యపై కీలక అంశాలకు సంబంధించిన 21 పొజిషన్ పేపర్లతో పాటు ఆయన నాయకత్వంలోనే తయారు చేయబడింది. దీని తరువాత, అనేక మంది విద్యావేత్తలు, క్షేత్ర స్థాయి నిపుణులు, పాఠశాల ఉపాధ్యాయులు, ఉపాధ్యాయ విద్యావేత్తలు, జర్నలిస్టులు, కార్యకర్తలు, పరిశోధకుల మధ్య అపూర్వమైన సహకారంతో 1వ తరగతి నుండి 12వ తరగతి వరకు NCERT పాఠ్యపుస్తకాలను రూపొందించారు. పాఠశాలలోని ప్రతి సబ్జెక్టుకు, ప్రతి స్థాయికి 'టెక్స్ట్‌బుక్ డెవలప్‌మెంట్ కమిటీ' నమూనాను ఆయన ప్రవేశపెట్టారు. భారతీయ తరగతి గదులలో ప్రారంభ అక్షరాస్యత సమస్యలపై దృష్టి పెట్టడానికి 'రీడింగ్ సెల్' ఏర్పాటు చేయడం, గ్రామీణ పిల్లల కోసం ఆంగ్ల పాఠ్యపుస్తకాల సిరీస్‌ను అభివృద్ధి చేయడం వంటి అనేక సంస్థాగత నిర్మాణాలకు ఆయన తన హయాంలో నాంది పలికారు.

## రచనలు
ఆంగ్ల పుస్తకాలు:
* *Social Character of Learning* (Sage, 1989).
* *Political Agenda of Education* (Sage, 1991). 
* *What is Worth Teaching* (Orient Longman, 1992; 2024లో సవరించిన ఎడిషన్).
* *Learning from Conflict* (Orient Longman, 1996).
* *The Child’s Language and the Teacher* (National Book Trust, 2000). (హిందీ, మైథిలి, మరాఠీ, తమిళం, తెలుగు, టిబెటన్, కన్నడ భాషల్లోకి అనువదించబడింది).
* *Prejudice and Pride* (Viking/Penguin, 2001). (హిందీలోకి అనువదించబడి రాజ్‌కమల్ ద్వారా *మేరా దేశ్ తుమ్హారా దేశ్*గా ప్రచురించబడింది).
* *Battle for Peace* (Penguin, 2007). (హిందీలోకి అనువదించబడి రాజ్‌కమల్ ద్వారా *శాంతి కా సమర్*గా ప్రచురించబడింది).
* *A Pedagogue’s Romance: Reflections on Schooling* (Oxford University Press, 2008).
* *Politics of Education in Colonial India* (Routledge, 2014)
* *Education, Conflict and Peace* (Orient Blackswan, 2016).
* *Can History Contribute to Peace?*  (History for Peace, 2023)
* *Thank You, Gandhi* (Penguin/Viking, 2024) 

ఎడిట్ చేసిన సంకలనాలు:
* *Sociological Perspectives on Education* (సహ-సంపాదకుడు ఎస్. శుక్లా; చాణక్య, 1984).
* *Democracy and Education in India* (రేడియంట్, నెహ్రూ మెమోరియల్ మ్యూజియం అండ్ లైబ్రరీ, 1990).
* *Social Change and Education in South Asia* (సహ-సంపాదకుడు, జోచిమ్ ఓస్టర్‌హెల్డ్; ఓరియంట్ లాంగ్‌మాన్, 2007).
* *Constructing Modern Asian Citizenship* (సహ-సంపాదకుడు, ఎడ్వర్డ్ వికర్స్; రౌట్‌లెడ్జ్, 2015).
* *Routledge Handbook of Education in India* (2017).
* *Rethinking Schooling* (21 ఆసియా దేశాలలో పాఠ్యప్రణాళిక విధానాలపై నివేదిక, కృష్ణ కుమార్ అధ్యక్షతన ఒక కమిటీ రూపొందించింది), MGIEP UNESCO, న్యూఢిల్లీ, 2017.

దృక్పథ పత్రం (Perspective Paper): 
* *Can Education Contribute to Peace?* (MGIEP UNESCO, న్యూఢిల్లీ, 2018)

హిందీ పుస్తకాలు:
* *నీలీ ఆంఖోం వాలే బగులే* (చిన్న కథల సంకలనం; శబ్దాకర్, 1976). 
* *రాజ్, సమాజ్ ఔర్ శిక్షా* (రాజ్‌కమల్: 1991). 
* *అబ్దుల్ మజీద్ కా ఛురా* (యాత్రా వ్యాసాలు; కితాబ్‌ఘర్, 1995).
* *విచార్ కా డర్* (వ్యాసాలు; రాజ్‌కమల్, 1996).
* *స్కూల్ కి హిందీ* (రాజ్‌కమల్, 1998).
* *శిక్షా ఔర్ జ్ఞాన్* (గ్రంథశిల్పి, 1999)
* *రఘువీర్ సహాయ్ సంచయిత* (సంపాదకత్వం; రాజ్‌కమల్, మహాత్మా గాంధీ అంతర్జాతీయ హిందీ విశ్వవిద్యాలయం, 2000).
* *దీవార్ కా ఇస్తమాల్* (ఏకలవ్య, 2008).
* *సప్నోం కా పేడ్* (రాజ్‌కమల్, 2008).
* *చూరీ బజార్ మే లడ్కీ* (రాజ్‌కమల్, 2013).
* *కాఠ్‌గోదామ్* (రాజ్‌కమల్, 2018).
* *పఢ్నా జరా సోచ్నా* (ఏక్తారా, 2019).
* *భాషా కి సంజీవని* (రాజ్‌కమల్, 2025)

పిల్లల కోసం పుస్తకాలు:
* *మెహకే సారీ గలీ గలీ* - నిరంకర్ దేవ్ సేవక్ తో కలిసి (నేషనల్ బుక్ ట్రస్ట్)
* *ప్రిన్సెస్ ప్రమీల* (ఓరియంట్ లాంగ్‌మాన్)
* *ఆజ్ నహి పఢుంగా* (రాజ్‌కమల్)
* *పూరియోం కి గఠరి* (NBT, 2016)

ఆయన భారతదేశం, ఇతర దేశాలలో అనేక పరిశోధన పత్రికలకు వ్యాసాలు అందించారు. ఆయన ఎకనామిక్ అండ్ పొలిటికల్ వీక్లీ, ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్, హిందుస్థాన్ టైమ్స్‌కు తరచుగా రచనలు చేస్తుంటారు.

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు
* కృష్ణ కుమార్ ప్రొఫైల్

వర్గం:1951 జననాలు
వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు
వర్గం:పద్మశ్రీ అవార్డు
వర్గం:పద్మశ్రీ గ్రహీతలు