ముండేశ్వరి ఆలయం

**ముండేశ్వరి దేవి ఆలయం**  అనేది బీహార్ రాష్ట్రంలోని భోజ్‌పురి ప్రాంతంలో, సోన్ నది సమీపంలో ఉన్న కైమూర్ పీఠభూమిలోని ముండేశ్వరి కొండలపై, రామ్‌గఢ్ గ్రామంలో 608 అడుగుల (185 మీటర్లు) ఎత్తులో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది 1915 నుండి భారత పురావస్తు సర్వే (ASI) ద్వారా రక్షించబడిన స్మారక చిహ్నం. ఇది దుర్గాదేవి, శివుని ఆరాధనకు అంకితం చేయబడిందని నమ్మబడే ఒక పురాతన ఆలయం,, దీనిని ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైన, ఇప్పటికీ కార్యకలాపాలు జరుగుతున్న హిందూ దేవాలయంగా పేర్కొంటారు.. ఈ పరిశోధనల ద్వారా ఆ కొండపై ఒక మత, విద్యా కేంద్రం విస్తరించి ఉందని, మండలేశ్వర (శివ) ఆలయం ప్రధాన పుణ్యక్షేత్రమని కూడా నిర్ధారించబడింది. మండలేశ్వరి (దుర్గ) ఆలయం దక్షిణ దిశలో ఉంది. ఆలయం దెబ్బతినడంతో, మండలేశ్వరి విగ్రహాన్ని (రూపాంతరం చెందిన ముండేశ్వరి, తదనంతరం పౌరాణిక రాక్షసుడైన ముండుడితో ముడిపడినది) ప్రధాన ఆలయానికి తూర్పు వైపున ఉన్న గదిలో ఉంచారు.

ఎఎస్ఐ, బీహార్ స్టేట్ రిలీజియస్ ట్రస్ట్ బోర్డు ఈ ఆలయాన్ని క్రీ. శ. 108 నాటిదిగా పేర్కొన్నాయి, ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతన హిందూ దేవాలయంగా నిలిచింది. ఏదేమైనా, ముండేశ్వరి పూర్వ మతపరమైన సంస్థలతో ఒక ముఖ్యమైన పురాతన తీర్థయాత్రగా ఉన్నప్పటికీ, హిందూ ఆలయ నిర్మాణ చరిత్రకారులు ప్రస్తుతం ఉన్న నిర్మాణ అంశాలు, శిల్పాలు 6 వ-7 వ శతాబ్దం కంటే పాతవి కావని వాదించారు. ప్రస్తుత అష్టభుజి మందిరం కొండపై ఉన్న మునుపటి దేవాలయాల నుండి అంశాలను చేర్చినప్పటికీ, ఇటీవల 16 వ-17 వ శతాబ్దం నాటికి నిర్మించబడి ఉండవచ్చు లేదా పునర్నిర్మించబడి ఉండవచ్చు.

## చరిత్ర
thumb|260x260px|థామస్ డానియెల్ ca చూసిన ఆలయం. 1790
thumb|365x365px|థామస్ డానియెల్ ca చిత్రించిన ఆలయం లోపలి భాగం. 1790

### వయసు గురించి చర్చ
"ఆలయం చుట్టూ శిధిలాలలో" ఒక శాసనం కనుగొనబడింది, ఇది 30వ సంవత్సరం (తెలియని శకం), స్థానిక పాలకుడు మహారాజ ఉదయసేన (ఇతరత్రా తెలియనిది) గురించి ప్రస్తావించింది, అక్షరాల రూపం గుప్తుల అనంతర తేదీని సూచించింది. ఉపయోగించిన యుగం రెగ్నల్ హర్షా అయితే, అది క్రీ. శ. 636 నాటిది. అయితే, శాసనం యొక్క పురాజీవితం నుండి న్యూస్ ఇది బహుశా  570-590 CE లో వ్రాయబడిందని వాదించారు. ఈ సమయానికి అక్కడ ఉన్న కొన్ని మతపరమైన సంస్థల ఉనికిని శాసనం పేర్కొంది.

మునుపటి అవశేషాలలో బహుశా ఐదవ శతాబ్దపు లింగం "కొండకు వెళ్లే మార్గంలో" ఉంది. మనుగడలో ఉన్న "శాసనాలు, శిల్పాలు, నిర్మాణ శకలాలు" ముండేశ్వరి "క్రీ. శ. ఆరవ శతాబ్దం నుండి ఒక ముఖ్యమైన ఆలయ ప్రదేశంగా ఉందని సూచిస్తున్నాయి (ఇంతకు ముందు కాకపోయినా) ఏడవ శతాబ్దం చివరి నుండి ఎనిమిదవ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది".  ముండేశ్వరి ఆలయం దాని చతుర్ముఖ లింగంతో స్కంద పురాణం ప్రస్తావించబడింది.

శైలిలో, ప్రస్తుతం ఉన్న నిర్మాణ అంశాలు, శిల్పాలు ప్రధానంగా 7వ శతాబ్దానికి చెందినవి. ఈ ప్రత్యేకమైన నిర్మాణ లక్షణాలు ఆలయానికి తొలి కాలాన్ని సూచిస్తాయని వాదిస్తున్నారు. అయితే, హిందూ ఆలయ నిర్మాణ చరిత్రకారుడు బక్కీ, ప్రస్తుత అష్టభుజ మందిరం "పదహారవ-పదిహేడవ శతాబ్దంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చు, కొండపై ఒకప్పుడు అలంకరించబడిన ఏడవ శతాబ్దపు దేవాలయాల శిథిలాల నుండి రక్షించబడిన ద్వారాలు, అచ్చులను కలుపుకొని" నిర్మించబడి ఉండవచ్చు అని వాదిస్తున్నారు.  "ఇరవయ్యో శతాబ్దం ప్రారంభంలో వారు చేపట్టిన పునర్నిర్మాణ పనుల సమయంలో" ASI ఆలయ రూపాన్ని మరింత మార్చి ఉండవచ్చు. 

శ్రీలంక రాజు దత్తగమణి (క్రీ పూ 1 వ శతాబ్దం) యొక్క బ్రాహ్మి చెక్కిన ముద్రను కనుగొనడం వల్ల ముండేశ్వరి శ్రీలంక నుండి యాత్రికులను ఆకర్షించే పురాతన పుణ్యక్షేత్రం అని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాతిపదికన, పాట్నాలో బీహార్ స్టేట్ రిలిజియస్ ట్రస్ట్ బోర్డ్ నిర్వహించిన జాతీయ సదస్సులో పండితులు ఉదయసేన తెలియని యుగం యొక్క 30వ సంవత్సరంలో చెక్కిన శాసనం శక యుగం యొక్క30వ సంవత్సరం, అంటే క్రీ. శ. 108 కావచ్చు అని పేర్కొన్నారు. అయితే, ఉదయసేన శాసనం యొక్క పురాలేఖ స్పష్టంగా గుప్తుల అనంతర తేదీని సూచిస్తుంది, బహుశా సి. 570-590 CE.

### కాలక్రమాలు

* **636-638**-చైనా సందర్శకుడు హుయెన్ త్సాంగ్ ఒక కొండపై మెరుస్తున్న కాంతి గురించి రాశాడు, పాట్నాకు నైరుతి దిశలో 200 లీ దూరంలో-ఈ ప్రదేశం ముండేశ్వరి మాత్రమే.
* **1790**-డేనియల్ సోదరులు, థామస్, విలియం ముండేశ్వరి ఆలయాన్ని సందర్శించి దాని మొదటి చిత్తరువును అందించారు.
* **1888**-బుకానన్ 1813లో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించారు.
* **1891-92**-ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నిర్వహించిన ఒక సర్వేలో బ్లోచ్ విరిగిన ముండేశ్వరి శాసనం యొక్క మొదటి భాగాన్ని కనుగొన్నారు.
* **1903**-ఆలయంలోని రెండవ భాగం ఆలయ చుట్టూ ఉన్న శిధిలాలను తొలగించేటప్పుడు కనుగొనబడింది.
* **2003**-శ్రీలంక రాజు దత్తగమణి (AD1) యొక్క బ్రాహ్మి లిపి రాజ ముద్రను వారణాసికి చెందిన చరిత్రకారుడు జహనావి శేఖర్ రాయ్ కనుగొన్నారు, ఇది ఈ ప్రదేశం యొక్క చరిత్ర గురించి మునుపటి పరిశోధనలను మార్చింది.
* **2008**-ఉదయసేన శాసనం యొక్క తేదీని పాట్నాలో బీహార్ స్టేట్ రెలిజియస్ ట్రస్ట్ బోర్డ్ ఈ ప్రయోజనం కోసం నిర్వహించిన జాతీయ సెమినార్లో పండితులు శక శకం యొక్క 30 వ సంవత్సరం (క్రీ. శ. 108) గా పేర్కొన్నారు.

## దేవత
ఈ ఆలయంలో దేవి ముండేశ్వరి రూపంలో దుర్గాదేవిని పూజించడం కూడా తూర్పు భారతదేశం ఆచరించే తాంత్రిక ఆరాధనను సూచిస్తుంది.

## మతపరమైన ప్రాముఖ్యత
ఇక్కడ ఎటువంటి విరామం లేకుండా ఆచారాలు, ఆరాధనలు నిర్వహించబడుతున్నాయి, అందువల్ల ముండేశ్వరి భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన హిందూ దేవాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయాన్ని ప్రతి సంవత్సరం పెద్ద సంఖ్యలో యాత్రికులు సందర్శిస్తారు, ముఖ్యంగా రామనవమి, శివరాత్రి పండుగల సమయంలో. నవరాత్రి సమయంలో వేలాది మంది సందర్శించే పెద్ద వార్షిక ఉత్సవం (*మేళా*) సమీపంలో జరుగుతుంది.

## ఆర్కిటెక్చర్
రాతితో నిర్మించిన ఈ ఆలయం అష్టభుజి ప్రణాళికపై ఉంది, ఇది చాలా అరుదు. ఇది బీహార్ నాగరా శైలి ఆలయ నిర్మాణ శైలికి తొలి నమూనా. నాలుగు వైపులా తలుపులు లేదా కిటికీలు, మిగిలిన నాలుగు గోడలలో విగ్రహాల స్వీకరణ కోసం చిన్న గూళ్లు ఉన్నాయి. ఆలయ *శిఖరం* లేదా గోపురం నాశనం చేయబడింది. అయితే, పునరుద్ధరణ పనిలో భాగంగా పైకప్పు నిర్మించబడింది. లోపలి గోడలలో గూళ్లు, బోల్డ్ అచ్చులు ఉన్నాయి, వీటిని వేస్, ఆకుల నమూనాలతో చెక్కారు. ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ద్వారపాలకులు, గంగా, యమునా, అనేక ఇతర విగ్రహాల చెక్కిన చిత్రాలతో తలుపు స్తంభాలు కనిపిస్తాయి. ఆలయ గర్భగుడి ప్రధాన దేవతలు దేవి ముండేశ్వరి, *చతుర్ముఖ్* (నాలుగు ముఖాల శివలింగం). అసాధారణ రూపకల్పన గల రెండు రాతి నాళాలు కూడా ఉన్నాయి. . గర్భగుడి మధ్యలో శివలింగం స్థాపించబడినప్పటికీ, ప్రధాన దేవత దేవి ముండేశ్వరి ఒక సముచిత లోపల దేవతగా ఉంది, ఇది మహిషాసురమర్దిని అని చెప్పబడే గేదెపై స్వారీ చేసే చిహ్నాలను పది చేతులతో పట్టుకుని కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో గణేశుడు, సూర్య, విష్ణు వంటి ఇతర ప్రసిద్ధ దేవతల విగ్రహాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ రాతి నిర్మాణంలో గణనీయమైన భాగం దెబ్బతింది,, అనేక రాతి శకలాలు ఆలయం చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా కనిపిస్తాయి. అయితే, ASI అధికార పరిధిలో, ఇది కొంతకాలంగా పురావస్తు అధ్యయనానికి సంబంధించిన అంశంగా ఉంది. 

## పునరుద్ధరణ, పునరుద్ధరణ
కేంద్ర సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ సూచనల మేరకు ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా ఈ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించింది. ఆలయ లోపలి నుండి రసాయన చికిత్స ద్వారా మసిని తొలగించడం, మతపరమైన విగ్రహానికి జరిగిన నష్టాన్ని మరమ్మతు చేయడం, తరువాత పునర్వినియోగం కోసం చెల్లాచెదురుగా ఉన్న శకలాల జాబితా, డాక్యుమెంటేషన్ వంటి పునరుద్ధరణ పనులు ఉన్నాయి. ఇతర పనులలో సౌరశక్తితో పనిచేసే లైటింగ్ ఏర్పాటు, పురాతన వస్తువుల ప్రదర్శనలు, ప్రజా సౌకర్యాల ఏర్పాటు ఉన్నాయి. ఆలయానికి ప్రవేశాన్ని మెరుగుపరచడానికి బీహార్ ప్రభుత్వం రూ. 2 కోట్లు కేటాయించింది..

## ఎలా చేరుకోవాలి?
పాట్నా, గయా లేదా వారణాసి మీదుగా రోడ్డు మార్గం ద్వారా ఇక్కడికి చేరుకోవచ్చు. సమీప రైల్వే స్టేషన్ మోహనియా-భాబువా రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ వద్ద ఉంది, ఇక్కడ నుండి ఆలయం రోడ్డు మార్గం ద్వారా 22 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, వారణాసి సమీప విమానాశ్రయం ఆలయానికి 102 కి. మీ. ల దూరంలో ఉంది. ఎయిర్ ఇండియా, స్పైస్ జెట్ వంటి భారతీయ విమానయాన సంస్థలు, ఎయిర్ ఇండియా, థాయ్ ఎయిర్వేస్ ఇంటర్నేషనల్, కొరియన్ ఎయిర్, నాజ్ ఎయిర్లైన్స్ వంటి అంతర్జాతీయ విమానయాన సంస్థలు ఇక్కడ నుండి పనిచేస్తాయి. ఢిల్లీ, ముంబై, కోల్కతా రోజువారీ విమానాలు ఇక్కడ నుండి అందుబాటులో ఉన్నాయి.&nbsp;&nbsp;

## ఇవి కూడా చూడండి

* మురుగన్ ఆలయం, సాలువన్కుప్పం
* చండికా స్థాన్
* మంగళాదేవి కన్నగి ఆలయం

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు

* ఆల్బమ్
వర్గం:దుర్గా దేవాలయాలు
వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:బీహార్ పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:బీహార్ దేవాలయాలు
వర్గం:బీహార్ భౌగోళిక గుర్తింపులు