హరప్పా

[thumb|250px|[:en:Indus Valley|సింధూ లోయ లో హరప్పా నగర స్థానం, సింధూ లోయ నాగరికత విస్తీర్ణం (పచ్చ రంగులో).]]
**హరప్పా** (ఆంగ్లం :**Harappa**) (ఉర్దూ: ہڑپہ, హిందీ: **हड़प्पा**), పాకిస్తాను పంజాబుకు ఈశాన్యాన సాహివాలు పట్టణానికి నైఋతి దిశన 33 కి.మీ. దూరంలో వున్న ఒక ప్రాచీన నగరం. నవీన పట్టణం రావీ నది దగ్గరలో ఉంది. ఈ పట్టణంలో ప్రాచీన కోట ఉంది. ఇందులో సింధు లోయ నాగరికత లోని హెచి ఆకారపు నిర్మాణాలు కలిగివున్నది. ప్రస్తుత హరప్ప గ్రామం పురాతన ప్రదేశం నుండి 1 కిమీ (0.62 మైళ్ళు) కన్నా తక్కువ. ఆధునిక హరప్పాలో బ్రిటిషు రాజు కాలం నుండి లెగసీ రైల్వే స్టేషను ఉన్నప్పటికీ ఇది ఈ రోజు 15,000 మంది జనాభా కలిగిన చిన్న క్రాస్‌రోడ్సు కలిగిన పట్టణం.

క్రీ.పూ. 3300 సం.లో ఈ నగరంలో ప్రజలు నివాసాలేర్పరచుకున్నట్టు, 23,500 ప్రజలు నివసించేవారనీ తెలుస్తోంది. ఆకాలంలో ఇంత జనాభాగల నగరం చరిత్రలోనే లేదు, నివసించేవారని తెలుస్తున్నది. హరప్పా సభ్యత నేటి పాకిస్తాన్కు ఆవలివరకూ వ్యాపించియున్ననూ, సింధ్, పంజాబ్ కేంద్రముగా కలిగివున్నది.

పురాతన నగరం ప్రదేశం సింధు, పంజాబు కేంద్రీకృతమై ఉన్న సింధు లోయ నాగరికతలో భాగమైన కంచుయుగం కోటనగరం శిథిలాలను, శ్మశానవాటిక హెచ్ సంస్కృతి కలిగి ఉంది. పరిపక్వ హరప్పను దశలో (క్రీ.పూ. 2600 - క్రీ.పూ. 1900) ఈ నగరం 23,500 మంది నివాసితులను కలిగి ఉందని, 150 హెక్టార్ల (370 ఎకరాలు) మట్టి ఇటుక ఇళ్లను కలిగి ఉందని విశ్వసిస్తారు. ఇది ఆ కాలానికి పెద్దదిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇంతకుముందు తెలియని నాగరికతకు దాని మొదటి తవ్విన ప్రదేశం ద్వారా పేరు పెట్టే పురావస్తు పరిశోధకులు సింధు లోయ నాగరికతను హరప్పా నాగరికత అని కూడా పిలుస్తారు.

లాహోరు-ముల్తాను రైల్వే నిర్మాణంలో బయటపడిన శిథిలాల నుండి ఇటుకలను ట్రాకు బ్యాలస్టుగా ఉపయోగించిన కారణంగా పురాతన నగరం హరప్ప బ్రిటిషు పాలనలో భారీగా దెబ్బతింది. 2005 లో భవన నిర్మాణ పనుల ప్రారంభ దశలో బిల్డర్లు అనేక పురావస్తు కళాఖండాలను కనుగొన్న కారణంగా ఈ స్థలంలో వివాదాస్పద అమ్యూజుమెంటు పార్కు పథకం వదిలివేయబడింది. పాకిస్తాను పురావస్తు శాస్త్రవేత్త మోహితు ప్రేం కుమారు సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖకు చేసిన విజ్ఞప్తి ఫలితంగా ఈ స్థలం పునరుద్ధరించబడింది.
## చరిత్ర
సింధు లోయ నాగరికత (హరప్పా నాగరికత అనికూడా పిలువబడుతుంది) చరిత్ర మెహరుగఢు నాగరికత, దాదాపు 6000 క్రీ.పూ. వరకూ వెళుతుంది. రెండు ప్రసిద్ధ నగరాలు మొహంజో దారో, హరప్పాలు, పంజాబు, సింధు ప్రాంతాలలో క్రీ.పూ. 2600 లో వెలసిల్లాయి. ఈ నాగరికతలో వ్రాత విధానం, నగర కేంద్రాలు, వైవిధ్యభరిత సామాజిక ఆర్థిక విధానాలు మున్నగునవి సా.శ. 20వ శతాబ్దంలో చేపట్టబడిన పురాతత్వ త్రవ్వకాలలో కనుగొనబడినవి. ఈ త్రవ్వకాలలో ఇవి "మొహంజో దారో" (అర్థం: చనిపోయిన వారి సమాధి శిథిలాలు) సింధు ప్రాంతంలో సుక్కురు వద్ద, హరప్పా, పశ్చిమ పంజాబు లాహోరుకు దక్షిణాన కనుగొనబడ్డాయి.
thumb|232px|హరప్పాలో కనుగొనబడిన శిథిలాలు; ఓ పెద్ద బావి, స్నానఘట్టాలు.
## సంస్కృతి-ఆర్ధికం
సింధు లోయ నాగరికత ప్రధానంగా మిగులు వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, వాణిజ్యం కొనసాగించబడిన పట్టణ సంస్కృతిగా గుర్తించబడింది. రెండోదిగా దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో సుమెరుతో వాణిజ్యం గుర్తించబడింది. మొహెంజో-దారో, హరప్ప రెండూ సాధారణంగా "విభిన్నమైన నివాస గృహాలు, చదునైన పైకప్పు గల ఇటుక గృహాలు, శక్తివంతమైన పరిపాలనా, మత కేంద్రాలు"గా వర్గీకరించబడ్డాయి. ఇటువంటి సారూప్యతలు పట్టణ ప్రామాణిక వ్యవస్థ ఉనికికి వాదనలకు దారితీసినప్పటికీ ప్రణాళిక, సారూప్యతలు ఎక్కువగా సెమీ-ఆర్తోగోనలు రకం పౌర ప్రణాళిక కారణంగా ఉన్నాయి. మొహెంజో-దారో, హరప్పా ప్రణాళిక పోలిక వారు వాస్తవానికి చాలా భిన్నమైన పద్ధతిలో అమర్చారని చూపిస్తుంది.

మరోవైపు సింధు లోయ నాగరికత బరువులు, కొలతలు చాలా ప్రామాణికమైనవిగా సమితి స్థాయికి అనుగుణంగా ఉన్నాయి. విలక్షణమైన ముద్రలను ఇతర అనువర్తనాలుగా ఉపయోగించారు. బహుశా ఆస్తిని గుర్తించడానికి, వస్తువుల రవాణా కోసం గుర్తించి ఉంటారని భావించారు. రాగి, కంచు వాడుకలో ఉన్నప్పటికీ, ఇనుము ఇంకా ఉపయోగించబడలేదు. "పత్తిని బట్టల కోసం నేయడం, రంగు వేయడం జరిగింది; గోధుమలు, బియ్యం, అనేక రకాల కూరగాయలు, పండ్లు పండించబడ్డాయి; హంప్డు ఎద్దుతో సహా అనేక జంతువులను పెంపకం చేశారు,"  అలాగే " కోడి పందాలు". చక్రంతో-తయారు చేసిన కుండలలో కొన్ని జంతు, రేఖాగణిత మూలాంశాలతో అలంకరించబడినవి. ఇవి అన్ని ప్రధాన సింధు ప్రదేశాలలో అధికంగా కనుగొనబడ్డాయి. ప్రతి నగరానికి కేంద్రీకృత పరిపాలన (మొత్తం నాగరికత కాకపోయినా) వెల్లడైన సాంస్కృతిక ఏకరూపత ఉన్నట్లు ఊహించబడింది; ఏదేమైనా, అధికారం వాణిజ్య సామ్రాజ్యవాదంతో ఉందా అనేది అనిశ్చితంగా ఉంది. సింధు నది వెంట హరప్పన్లకు అనేక వాణిజ్య మార్గాలు ఉన్నాయి. ఇవి పర్షియను గల్ఫు మెసొపొటేమియా, ఈజిప్టు వరకు వెళ్ళాయి. వర్తకం చేసిన కొన్ని విలువైన వస్తువులు కార్నెలియను, లాపిసు లాజులి ఉన్నాయి.

స్పష్టమైన విషయం ఏమిటంటే హరప్పను సమాజం పూర్తిగా శాంతియుతంగా లేదు. మానవ అస్థిపంజర అవశేషాలు దక్షిణాసియా చరిత్రలో కనుగొనబడిన అత్యధిక గాయం (15.5%) కలిగినవిగా ప్రదర్శిస్తున్నాయి. హరప్పాలో కుష్టు వ్యాధి, క్షయవ్యాధి ఉన్నట్లు పాలియోపాథలాజికలు విశ్లేషణ నిరూపించింది. ఏరియా జి (నగర గోడలకు ఆగ్నేయంలో ఉన్న అస్థిపంజరం) నుండి అస్థిపంజరాలలో వ్యాధి, గాయం రెండూ ఎక్కువగా ఉన్నాయి. ఇంకా క్రానియో-ఫేషియలు గాయం, ఇన్ఫెక్షను కాలక్రమేణా అధికరించింది. అనారోగ్యం, గాయం మధ్య నాగరికత కూలిపోయిందని ఇది నిరూపిస్తుంది. అవశేషాలను పరిశీలించిన బయో ఆర్కియాలజిస్టులు మార్చురీ ట్రీట్మెంటు ఎపిడెమియాలజీలో తేడాలకు సంయుక్త సాక్ష్యాలుగా ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి. హరప్పలోని కొంతమంది వ్యక్తులు, సమాజాలు ఆరోగ్యం, భద్రత వంటి ప్రాథమిక వనరులకు ప్రాధ్యాన్యత ఇవ్వడం విస్మరించారని భావిస్తున్నారు. ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రమానుగత సమాజాల ప్రాథమిక లక్షణంగా భావించబడుతుంది.

## Archaeology

సైటు త్రవ్వకాలు హరప్ప విస్తరణ కాలక్రమాన్ని ప్రతిపాదించాయి:
* హక్రా దశ రవిదృష్టి సి. 3300 - క్రీ.పూ 2800.
* కోట్ డిజియను (ప్రారంభ హరప్పను) దశ, సి.క్రీ.పూ 2800 - క్రీ.పూ2600.
* హరప్పను దశ సి. క్రీ.పూ 2600 - క్రీ.పూ 1900.
* పరివర్తన దశ సి. 1900 - 1800 BC.
* దివంగత హరప్పను దశ సి.క్రీ.పూ 1800 - క్రీ.పూ 1300.

ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన అత్యంత సున్నితమైన, అస్పష్టమైన కళాఖండాలు మానవ, జంతువుల మూలాంశాలతో చెక్కబడిన చిన్న, చదరపు స్టీటైటు (సబ్బు రాయి) ముద్రలు. ఈ ముద్రలు మొహెంజో-దారో, హరప్ప వంటి ప్రదేశాలలో పెద్ద సంఖ్యలో కనుగొనబడ్డాయి. చాలా ఎలుగుబంటి పిక్టోగ్రాఫికు శాసనాలు సాధారణంగా రచన (లిపి రూపంగా) భావించబడతాయి. [రెండుసార్లు] ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి భాషా శాస్త్రవేత్తల ఆధునిక క్రిప్టోగ్రాఫికు విశ్లేషణను ఉపయోగించినప్పటికీ సంకేతాలు గుర్తించబడలేదు. అవి ప్రోటో-ద్రవిడ లేదా ఇతర నాన్-వేద భాష (ల) ను ప్రతిబింబిస్తాయో లేదో కూడా తెలియదు. సింధు లోయ నాగరికత ఐకానోగ్రఫీ, ఎపిగ్రఫీని చారిత్రాత్మకంగా తెలిసిన సంస్కృతులకు ఆపాదించడం చాలా సమస్యాత్మకమైనదిగా భావించబడుతుంది. అటువంటి వాదనలకు పురావస్తు ఆధారాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. అలాగే ఆధునిక దక్షిణాసియా రాజకీయ ఆందోళనలను ఈ ప్రాంతం పురావస్తు రికార్డులలోకి ప్రవేశపెట్టడం. పాకిస్తాను-భారతదేశానికి చెందిన అధ్యయనకారులు చూసినట్లుగా హరప్పను భౌతిక సంస్కృతి సమూలంగా భిన్నమైనదన్న వ్యాఖ్యానాలలో ఇది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.అసలు: లేదా? 

2006 ఫిబ్రవరిలో తమిళనాడులోని సెంబియను-కండియూరు గ్రామంలోని ఒక పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు 3,500 సంవత్సరాల వయస్సు గల ఒక శాసనం ఉన్న రాతి కట్ట (సాధనం) ను కనుగొన్నాడు.
 భారతీయ ఎపిగ్రాఫిస్టు ఇరావతం మహాదేవను నాలుగు సంకేతాలు సింధు లిపిలో ఉన్నాయని, "ఇది తమిళనాడులో ఈ శతాబ్దం గొప్ప పురావస్తు ఆవిష్కరణ" అని పిలిచారు. ఈ సాక్ష్యం ఆధారంగా సింధు లోయలో ఉపయోగించిన భాష ద్రావిడ మూలానికి చెందినదని ఆయన సూచిస్తున్నారు. ఏదేమైనా సింధు లోయ సంస్కృతులలో కంచు తయారీ పద్ధతుల పరిజ్ఞానానికి అనుగుణంగా దక్షిణ భారతదేశంలో కంచుయుగం లేకపోవడం ఈ పరికల్పన ప్రామాణికతను ప్రశ్నిస్తుంది.

## Early symbols similar to Indus script
క్రీస్తుపూర్వం 3300–3200 నాటివని కార్బను డేటు ఆధారితంగా కాలనిర్ణయం చేయబడిన హరప్ప వద్ద వెలికి తీసిన బంకమట్టి - రాతి ఫలకాలలో త్రిశూల ఆకారం, మొక్కలాంటి గుర్తులు ఉన్నాయి. "మనకు దొరికిన దాన్ని నిజమైన వ్రాతలు పిలవగలమా అనేది చాలా పెద్ద ప్రశ్నగా ఉన్నప్పటికీ సింధు లిపిగా మారిన వాటికి సమానమైన చిహ్నాలను మేము కనుగొన్నాము" అని హరప్ప పురావస్తు పరిశోధన ప్రాజెక్టు డైరెక్టరు హార్వర్డు విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన డాక్టరు రిచర్డు మేడో చెప్పారు. క్రీ.పూ .3100 నాటి " సుమేరియన్స్ ఆఫ్ మెసొపొటేమియా " ఆదిమ వ్రాతల (సంకేత లిపి) కంటే ఇది ఆదిమ వ్రాతగా (సంకేత లిపి) భావించబడింది. తరువాతి కాలంలో " సింధులిపి "గా నిర్ణయించబడిన లిపితో దీనికి పోలికలు ఉన్నాయని భావించబడుతుంది.

## పాద పీఠికలు

* ప్రారంభపు రేడియో కర్బన డేటింగ్ విధానం, వెబ్ లో వ్రాయబడినది, 2725+-185 క్రీ.పూ. లేదా 3338, 3213, 3203 క్రీ.పూ. calibrated, giving a midpoint of 3251 BCE. Kenoyer, Jonathan Mark (1991) Urban process in the Indus Tradition: A preliminary report. In Harappa Excavations, 1986-1990: A multidisciplanary approach to Third Millennium urbanism, edited by Richard H. Meadow: 29-59. Monographs in World Archaeology No.3. Prehistory Press, Madison Wisconsin.
* Periods 4 and 5 are not dated at Harappa. The termination of the Harappan tradition at Harappa falls between 1900 and 1500 BCE.
* మొహంజో దారో is another major city of the same period, located in సింధ్ province of పాకిస్తాన్.
* ధోలవిరా ఒక ప్రాచీన మెట్రోపాలిటన్ నగరం. The Harappans used roughly the same size bricks and weights as were used in other Indus cities, such as Mohenjo Daro and Dholavira. These cities were well planned with wide streets, public and private wells, drains, bathing platforms and reservoirs. One of its most well-known structures is the so-called Great Bath of Mohenjo Daro.

## మూలాలు

## ఇవి కూడా చూడండి

* మొహంజో దారో
* కలిబంగాన్
* ధోలావీరా

## బయటి లింకులు
* Harappa.com 

వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశం
వర్గం:సింధు లోయ నాగరికత