సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ

**సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ** (Organizational behavior management - OBM) అనేది అనువర్తిత ప్రవర్తనా విశ్లేషణ (Applied behavior analysis - ABA) లోని ఒక ముఖ్యమైన ఉపవిభాగం. సంస్థాగత వాతావరణంలో వ్యక్తుల ప్రవర్తనను సానుకూలంగా మార్చడానికి ఇది ప్రవర్తనా విశ్లేషక సూత్రాలను, సందర్భానుసార నిర్వహణ (contingency management) పద్ధతులను అన్వయిస్తుంది. ఈ సూత్రాల ద్వారా వ్యక్తులు చేసే పనులకు ముందు ఉండే ప్రేరకాలను (Antecedents), అలాగే ఆ పనుల వల్ల కలిగే పర్యవసానాలను (Consequences) OBM విశ్లేషిస్తుంది. సంస్థ లక్ష్యాలను, కార్మికుల పనితీరును ప్రభావితం చేసే జోక్యాలను (interventions) ఇది అమలు చేస్తుంది. ఉద్యోగుల ఉత్పాదకతను పెంచడం, సరైన ఫీడ్‌బ్యాక్ అందించడం, పని ప్రదేశంలో భద్రతను మెరుగుపరచడం, సంస్థలోని నైతిక స్థైర్యాన్ని (morale) పెంపొందించడంలో ఈ పద్ధతులు అత్యంత ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తాయని పరిశోధనలు నిరూపించాయి.

## చరిత్ర
OBM అనేది ABA లో ఒక భాగంగా ఉండటం వల్ల, దీని మూలాలు బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ అభివృద్ధి చేసిన ప్రవర్తనా విశ్లేషణ పునాదులలో ఉన్నాయి. స్కిన్నర్ 1953 లో ప్రచురించిన *సైన్స్ అండ్ హ్యూమన్ బిహేవియర్* (Science and Human Behavior) అనే పుస్తకం OBM అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేసింది. ఆశించిన ప్రవర్తనలను పెంచడానికి డబ్బును ఒక సాధనంగా ఉపయోగించడం, వేతనాల పట్టికలు, అవాంఛనీయ ప్రవర్తనల కంటే మంచి ప్రవర్తనలను ఎక్కువగా ప్రశంసించడం వంటి అంశాలను ఆయన ఈ పుస్తకంలో నొక్కి చెప్పారు. విద్యా వ్యవస్థలో స్కిన్నర్ ప్రవేశపెట్టిన 'ప్రోగ్రామ్డ్ ఇన్‌స్ట్రక్షన్' (programmed instruction - క్రమబద్ధమైన బోధన) OBM పుట్టుకకు ప్రధాన కారణమైంది. ఈ బోధనా పద్ధతిలోని అంశాలు సంస్థాగత శిక్షణలో ఎంతో ప్రయోజనకరంగా మలిచాయి. ఇదే సంస్థాగత వాతావరణంలో ప్రవర్తనా సూత్రాలను అన్వయించిన మొదటి సందర్భం.

1960లలో OBM పరిశోధనలు వేగవంతం అయ్యాయి. 1961లో హార్వర్డ్ బిజినెస్ రివ్యూలో ఓవెన్ ఆల్డిస్ రాసిన “ఆఫ్ పిజియన్స్ అండ్ మెన్” (Of Pigeons and Men) అనే పత్రం ప్రచురితమైంది. పరిశ్రమలలో ప్రవర్తనను బలపరిచే షెడ్యూల్స్ (reinforcement schedules) వాడాలని ఆయన ప్రతిపాదించారు. ఇది OBM రంగానికి సంబంధించిన మొదటి వ్యాసంగా గుర్తింపు పొందింది.

### జర్నల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మేనేజ్‌మెంట్
1977లో 'జర్నల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మేనేజ్‌మెంట్' (Journal of Organizational Behavior Management - JOBM) స్థాపించడం ఈ రంగంలో ఒక మైలురాయి. దీనికి ఆబ్రే డేనియల్స్ ఎడిటర్‌గా, లారీ మిల్లర్ మేనేజింగ్ ఎడిటర్‌గా వ్యవహరించారు. మొదటి ఎడిటోరియల్ బోర్డులో 25 మంది సభ్యులు ఉన్నారు. అప్పట్లో ఈ పద్ధతులను పిలవడానికి రకరకాల పేర్లు ఉన్నప్పటికీ, JOBM ఆవిర్భావం తర్వాత "సంస్థాగత ప్రవర్తనా నిర్వహణ" (OBM) అనే పదం స్థిరపడింది.

JOBM ఒక పీరియాడికల్ జర్నల్. ప్రవర్తనా మార్పుల ద్వారా సంస్థలను మెరుగుపరచడానికి ABA సూత్రాలను ఎలా వాడాలి అనే అంశంపై ఇది పరిశోధన వ్యాసాలను ప్రచురిస్తుంది. పనితీరు కొలత (performance measurement), లక్ష్య నిర్దేశం (goal setting), ఫీడ్‌బ్యాక్, ప్రోత్సాహక కార్యక్రమాలు, ఆధారిత నిర్వహణ (evidence-based management) వంటి అంశాలపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది. 2003లో అనువర్తిత మనస్తత్వ శాస్త్ర విభాగంలో JOBM మూడవ ఉత్తమ జర్నల్‌గా నిలిచింది. ప్రస్తుతం డాక్టర్ డేవిడ్ వైల్డర్ దీనికి ఎడిటర్‌గా వ్యవహరిస్తున్నారు.

### OBM లో విద్యాపరమైన ప్రగతి
OBM, వ్యవస్థల విశ్లేషణలో (systems analysis) గ్రాడ్యుయేట్ ప్రోగ్రామ్‌ను అందించిన మొదటి విశ్వవిద్యాలయం వెస్ట్రన్ మిచిగాన్ విశ్వవిద్యాలయం. ఇది డిక్ మాలొట్ మార్గదర్శకత్వంలో ప్రారంభమైంది.

మరో ప్రారంభ ప్రోగ్రామ్ 1975లో నాట్రే డామ్ విశ్వవిద్యాలయంలో మార్టిన్ వికాఫ్ ఆధ్వర్యంలో మొదలైంది. వికాఫ్ అంతకుముందు వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయ ప్రొఫెసర్లతో కలిసి వ్యాపార రంగంలో ABA ప్రభావంపై మొదటి నియంత్రిత అధ్యయనాలలో ఒకటి నిర్వహించారు. కిరాణా దుకాణ గుమస్తాల పనితీరును మెరుగుపరచడంపై ఈ అధ్యయనం జరిగింది. ఈ పరిశోధన ద్వారా వికాఫ్-క్రోవెల్-ఆండర్సన్ బృందం OBM రంగంలో మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు.

## OBM లో జోక్యాలు (Interventions)
OBM లో యాంటిసిడెంట్స్ (Antecedents) అంటే పని ప్రదేశంలో ఒక వ్యక్తి ప్రవర్తనను ప్రేరేపించే అంశాలు. ఇవి ఉద్యోగి ఒక పనిని చేసే అవకాశాన్ని పెంచుతాయి. ఈ జోక్యాలు సంస్థకు, కార్మికులకు ఇద్దరికీ ప్రయోజనం చేకూరుస్తాయి. ఏ రకమైన జోక్యాన్ని ఎంచుకోవాలి అనేది మార్చాలనుకుంటున్న ప్రవర్తనపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

సాధారణంగా వాడే యాంటిసిడెంట్ జోక్యాలలో విధి స్పష్టీకరణ (task clarification), పని సహాయక సాధనాలు (job aids), లక్ష్య నిర్దేశం (goal setting) కలయిక ఉంటుంది. విధి స్పష్టీకరణ ద్వారా ఉద్యోగులకు తమ పని బాధ్యతల గురించి స్పష్టత ఇస్తారు. దీని కోసం మెమోలు, చెక్‌లిస్ట్‌లు వాడుతారు.} పని సహాయక సాధనాలు అంటే బోర్డులు లేదా గుర్తుల ద్వారా ఏ ప్రవర్తన జరగాలి, ఏది జరగకూడదు అని గుర్తు చేయడం. లక్ష్య నిర్దేశం ద్వారా ఒక నిర్ణీత సమయంలో ఎంత పని పూర్తి చేయాలో ప్రమాణాలను నిర్ణయిస్తారు. అయితే ఇవి కేవలం ప్రవర్తనకు పునాది వేస్తాయి తప్ప, ఆ ప్రవర్తనను నిలబెట్టవు. ఆ బాధ్యత 'కాన్సిక్వెన్స్ జోక్యాల' (consequence interventions) పై ఉంటుంది.

### కాన్సిక్వెన్స్ జోక్యాలు (Consequence interventions)
పర్యవసానం (Consequence) అంటే ఒక ప్రవర్తన తర్వాత పర్యావరణంలో వచ్చే మార్పు. ఇది భవిష్యత్తులో ఆ ప్రవర్తన మళ్ళీ జరిగే అవకాశాన్ని పెంచుతుంది. OBM లో ఈ జోక్యాలు ప్రవర్తనను నిలబెట్టడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.

ఫీడ్‌బ్యాక్ (Feedback) అనేది అత్యంత విజయవంతమైన పద్ధతి. 2012 నాటి అధ్యయనం ప్రకారం, JOBM లో ప్రచురితమైన 70% పరిశోధనలు ఫీడ్‌బ్యాక్ గురించే ఉన్నాయి. ఇది వ్యక్తిగత పనితీరుపై లేదా సమూహ పనితీరుపై ఉండవచ్చు. పూర్వపు పనితీరుతో పోల్చి చూడటం ద్వారా ఉద్యోగులను ప్రోత్సహిస్తారు.

ఏ రకమైన జోక్యాన్ని ఉపయోగించినా, అందులో రీన్‌ఫోర్స్‌మెంట్ (reinforcement) అనేది అతి ముఖ్యమైన సూత్రం. ఒక మంచి ప్రవర్తనను మెచ్చుకున్నప్పుడు లేదా దానికి బహుమతి ఇచ్చినప్పుడు, అదే ప్రవర్తన మళ్ళీ జరిగే అవకాశం ఉంటుంది.

### OBM యొక్క ప్రయోజనాలు

**ఉత్పాదకత పెరుగుదల:** స్పష్టమైన లక్ష్యాలు, నిరంతర ఫీడ్‌బ్యాక్ ద్వారా సంస్థలు తమ ఉత్పాదకత స్థాయిలను పెంచుకోవచ్చు.

**ఉద్యోగుల శ్రేయస్సు:** ఫ్లెక్సిబుల్ షెడ్యూలింగ్, మానసిక మద్దతు, ఒత్తిడి నిర్వహణ ద్వారా ఉద్యోగుల పనితీరు మెరుగుపడుతుంది. ఇది వారి సంతోషాన్ని, సంతృప్తిని పెంచుతుంది.

**ఖర్చు తగ్గింపు:** విధి విశ్లేషణ ద్వారా పనిలోని లోపాలను గుర్తించవచ్చు. పనులను వేగంగా పూర్తి చేయడం వల్ల వనరులు ఆదా అవుతాయి. ఉద్యోగుల గైర్హాజరీని తగ్గించడం ద్వారా అదనపు ఖర్చులను నియంత్రించవచ్చు. ఉద్యోగులు సంస్థను వదిలి వెళ్ళే రేటు (turnover) తగ్గడం వల్ల రిక్రూట్‌మెంట్ ఖర్చులు కూడా తగ్గుతాయి.

**డేటా ఆధారిత నిర్ణయాలు:** గణాంకాలను ఉపయోగించడం వల్ల ఏది పనిచేస్తుందో, ఏది పనిచేయడం లేదో కచ్చితంగా తెలుస్తుంది. ఇది పారదర్శకతను పెంచుతుంది, నిర్ణయాలు తీసుకునేటప్పుడు పక్షపాతం లేకుండా ఉండటానికి సహాయపడుతుంది. 

### OBM లో సవాళ్లు
నైతిక ఆందోళనలు OBM లో ఒక ప్రధాన సవాలు. ప్రవర్తనా సూత్రాలను ఉపయోగించి ఉద్యోగులను నియంత్రించడం లేదా మానిప్యులేట్ చేయడం వంటివి జరగకూడదు. ఎప్పుడూ నైతిక నిబంధనలను పాటించాలి. నిరంతరం డేటా సేకరించడం వల్ల ఉద్యోగులపై ఒత్తిడి పెరిగే అవకాశం ఉంది. ఇది వారి ప్రైవసీకి భంగం కలిగించవచ్చు. అలాగే నిరంతర డేటా సేకరణకు ఎక్కువ వనరులు అవసరం అవుతాయి.

### అన్వయించే రంగాలు

**పనితీరు నిర్వహణ (Performance Management):** వ్యక్తులు లేదా సమూహాల పనితీరును మెరుగుపరచడంపై ఇది దృష్టి పెడుతుంది.

**ప్రవర్తనా వ్యవస్థల విశ్లేషణ (Behavioral Systems Analysis - BSA):** సంస్థను ఒక వ్యవస్థగా చూస్తూ, దానిలోని ప్రతి విభాగం ఎలా కలిసి పనిచేయాలో ఇది విశ్లేషిస్తుంది.

**ప్రవర్తనా ఆధారిత భద్రత (Behavior-Based Safety - BBS):** పని ప్రదేశంలో ప్రమాదాలను తగ్గించి, సురక్షితమైన వాతావరణాన్ని సృష్టించడం దీని లక్ష్యం. కేవలం పరికరాలపై ఆధారపడకుండా ఉద్యోగుల ప్రవర్తనను మార్చడం ద్వారా భద్రతను పెంచుతారు.

## నిర్వహణ

### శాస్త్రీయ నిర్వహణ (Scientific management)
OBM అనేది శాస్త్రీయ నిర్వహణలో ఒక భాగంగా అనిపించవచ్చు. అయితే OBM అనేది పూర్తిగా స్కిన్నర్ అభివృద్ధి చేసిన మానవ ప్రవర్తనా శాస్త్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఒక్కో వ్యక్తి ఒక్కోలా ప్రవర్తిస్తారు కాబట్టి, అందరికీ ఒకే రకమైన పద్ధతి పని చేయకపోవచ్చు. OBM దీనిని గమనించి వ్యక్తిగత స్థాయిలో పరిష్కారాలను వెతుకుతుంది.

### క్వాలిటీ మేనేజ్‌మెంట్
OBM సాధనాలకు, క్వాలిటీ మూవ్‌మెంట్ (ISO, Deming మొదలైనవి) లోని పద్ధతులకు మధ్య దగ్గరి సంబంధం ఉంది. దీనిని వికాఫ్ తన పరిశోధనల్లో వివరించారు.

## పారిశ్రామిక - సంస్థాగత మనస్తత్వ శాస్త్రంతో సంబంధం
OBM, పారిశ్రామిక మరియు సంస్థాగత మనస్తత్వ శాస్త్రం (I/O Psychology) రెండూ సంస్థాగత వాతావరణంలో జరిగినప్పటికీ, వాటి మధ్య కొన్ని తేడాలు ఉన్నాయి.

I/O మనస్తత్వ శాస్త్రం అనేది ఒక ప్రత్యేక రంగం. ఇది పని చేసే విధానాన్ని శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇది ఎక్కువగా ఉద్యోగుల ఎంపిక, వారి ఆలోచనా ధోరణి, నాయకత్వ లక్షణాలపై దృష్టి పెడుతుంది. OBM మాత్రం కేవలం గమనించదగిన ప్రవర్తనలపై (లక్ష్య నిర్దేశం, ఫీడ్‌బ్యాక్, భద్రత) దృష్టి పెడుతుంది. I/O పరిశోధనలు సర్వేలు, గ్రూప్ డిజైన్లపై ఆధారపడతాయి. OBM పరిశోధనలు గ్రాఫ్స్, విజువల్ ఇన్‌స్పెక్షన్ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తాయి.

## మరింత పఠనం కోసం

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు

జర్నల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజేషనల్ బిహేవియర్ మేనేజ్‌మెంట్ (JOBM)

OBM నెట్‌వర్క్