బాదామి కోట

**బాదామి కోట** అనేది బాదామి పట్టణంలో (గతంలో వాతాపి అని పిలిచేవారు) ఉన్న ఒక కొండ కోట. ఇది భారతదేశం, కర్ణాటకలోని బాగల్‌కోట్ జిల్లాలో ఉంది. ఈ కోట సా.శ 6వ శతాబ్దం మధ్యలో స్థాపించబడింది, ఇది తొలి బాదామి చాళుక్యులు స్థావరంగా, సుమారు సా.శ 543 నుండి సా.శ 757 వరకు రాజధానిగా పనిచేసింది. ఈ కోట సముదాయం పట్టణం, అగస్త్య సరస్సును చూసేలా రెండు రాతి కొండల పైభాగాలను ఆక్రమించి ఉంది. ఇందులో రాతి గోడలు, బురుజులు, పరిశీలనా కేంద్రాలు, ముఖద్వారాలతో పాటు రాతి మార్గాలు, చెక్కిన గదులు వంటి విస్తృతమైన రక్షణ నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. కోట లోపల అనేక శిథిలమైన దేవాలయాలు (రెండు మధ్యయుగ హిందూ శివాలయాలు సహా), నీటి జలాశయాలు, ధాన్యాగారాలు, ఇతర నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. శతాబ్దాలుగా ఈ కోట శిథిలావస్థకు చేరుకోవడానికి ముందు విజయనగర సామ్రాజ్యం, బహమనీ, ఆదిల్ షాహీ సుల్తానులు, మైసూరు పాలకుడు టిప్పు సుల్తాన్ వంటి వరుస పాలకులచే మార్పులకు గురైంది. నేడు ఈ కోటను భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ రక్షిత వారసత్వ కట్టడంగా నిర్వహిస్తోంది, పక్కనే ఉన్న మ్యూజియం ఇక్కడ లభించిన అనేక శాసనాలు, శిల్పాలను ప్రదర్శిస్తుంది.

## చరిత్ర
బాదామి కోటను బాదామి చాళుక్యుల మొదటి సార్వభౌమ పాలకుడు మొదటి పులకేశి స్థాపించాడు, అతను సా.శ 543లో వాతాపి (బాదామి) కొండను ఆక్రమించి కోటను నిర్మించాడు. సా.శ 540 నుండి 567 వరకు పాలించిన మొదటి పులకేశి వేద అశ్వమేధ యాగాన్ని నిర్వహించి వాతాపి కొండను స్వాధీనం చేసుకున్నాడని శాసనాలు చెబుతున్నాయి. అతని పాలన నుండి బాదామి (అప్పట్లో వాతాపి అని పిలిచేవారు) చాళుక్యుల రాజధానిగా పనిచేసింది. తరువాత పులకేశి వారసులు దక్కన్‌లోని చాలా భాగంపై చాళుక్యుల నియంత్రణను సుస్థిరం చేశారు. 7వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, సా.శ 610 నుండి సా.శ 642 వరకు పాలించిన రెండవ పులకేశి రాజు బాదామి కోటను అభివృద్ధి చేయడం కొనసాగించాడు. అతను బాదామి సరస్సు వైపు ఉత్తర, దక్షిణ కొండలపై జంట కోటలను నిర్మించాడు. పల్లవ రాజు మొదటి నరసింహవర్మ చేతిలో ఓడిపోవడంతో సా.శ 642లో రెండవ పులకేశి పాలన ముగిసింది. పల్లవ సేనాని పరజ్యోతి సుమారు 642లో వాతాపిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, దీంతో చాళుక్యుల పాలన ముగిసింది.
thumb|దక్షిణ కోట ప్రాకారాలపై ఒక ఫిరంగి

7వ శతాబ్దం మధ్యకాలం తర్వాత బాదామి, దాని కోట అనేకసార్లు దాడులకు గురయ్యాయి. పల్లవులు వాతాపిని సుమారు ఒక దశాబ్దం పాటు తమ ఆధీనంలో ఉంచుకున్నారు, పాండ్యుల ఆక్రమణదారులు కూడా ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. 14వ శతాబ్దం నాటికి విజయనగర సామ్రాజ్యం దక్షిణ కర్ణాటకలోని చాలా భాగాన్ని నియంత్రించింది, విజయనగర పాలకులు బాదామి వంటి కీలక ప్రదేశాలలో కోట గోడలను విస్తరించి, బలోపేతం చేశారని రికార్డులు సూచిస్తున్నాయి. ఈ మధ్యయుగ కాలంలో, బీజాపూర్కు చెందిన ఆదిల్ షాహీ రాజవంశం బాదామిపై నియంత్రణ కలిగి ఉంది. 18వ శతాబ్దం చివరలో ఈ కోట మైసూరు సుల్తాన్ టిప్పు సుల్తాన్ వశమైంది. మరాఠా-మైసూరు యుద్ధాల సమయంలో 1786లో టిప్పు దళాలు బాదామిని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి, ఆ తర్వాత అతను కోటలో సైనికులను మోహరించాడు. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే ఒప్పందం ద్వారా బాదామిని మరాఠాలకు అప్పగించారు, 1792 నాటికి శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం తర్వాత బ్రిటిష్ వారి ప్రభావంలోకి వచ్చింది. 19వ శతాబ్దం మధ్యలో బ్రిటిష్ వలస ప్రభుత్వం శిథిలావస్థలో ఉన్న కోట గోడలను "కూల్చివేసే" పని చేపట్టింది. 1845 నాటికి రెండు కొండలపై ఉన్న రాతి బురుజులు చాలా వరకు ధ్వంసమయ్యాయి. ఆ తర్వాత ఈ ప్రదేశం శిథిలావస్థకు చేరుకుంది, కొండపై ఉన్న రక్షణ నిర్మాణాలు వదిలివేయబడ్డాయి.

వాతాపి గణపతి, ఒక పెద్ద గణేశుడి విగ్రహం ఒకప్పుడు దక్షిణ కోటలోని ఒక గుడిలో ఉండేది. ఇది 7వ శతాబ్దపు దాడుల సమయంలో కనుమరుగైంది, ఇది కర్ణాటక సంగీత కృతి "వాతాపి గణపతిం భజే" పుట్టుకకు దారితీసింది. 19వ శతాబ్దం నాటికి బాదామి కోట చాలా వరకు శిథిలమైంది, అయితే కొన్ని ఆలయ శిథిలాలు, కోట అవశేషాలు అప్పటికి కనిపించేవి.

భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాత బాదామి కోట అవశేషాలు రక్షిత పురావస్తు కట్టడంగా ప్రకటించబడ్డాయి. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ ఈ ప్రదేశాన్ని 'బాదామి స్మారక కట్టడాల సమూహం'లో భాగంగా నియంత్రిస్తుంది. 1979లో బాదామి నుండి లభించిన కళాఖండాలను భద్రపరచడానికి ఒక రిపోజిటరీ ఏర్పాటు చేయబడింది, పరిసరాల నుండి లభించిన శిల్పాలు, శాసనాలను ఉంచడానికి 1982లో ఏఎస్‌ఐ అధికారికంగా బాదామి పురావస్తు మ్యూజియాన్ని స్థాపించింది. గోడలను స్థిరీకరించడం, పెరిగిన మొక్కలను తొలగించడం, శిథిలమైన నిర్మాణాలను రక్షించడం వంటి వాటికే ఏఎస్‌ఐ పరిరక్షణ పనులు పరిమితం కావడంతో కోట చాలా వరకు పునరుద్ధరించబడకుండానే మిగిలిపోయింది.

## వాస్తుశిల్పం
thumb|ఉత్తర కోటలోని ప్రవేశ మార్గాలలో ఒకటి

రాతిలో చెక్కిన మూలకాలతో అనుసంధానించబడిన తొలి మధ్యయుగ కొండ కోట వాస్తుశిల్పంతో బాదామి కోట రూపొందించబడింది. ఈ కోట సముదాయంలో మైదానంలో ఉన్న ఒక దిగువ కోట, అగస్త్య సరస్సుకు ఉత్తర, దక్షిణంగా ఉన్న రాతి కొండలపై రెండు ఎగువ కోటలు ఉన్నాయి. దిగువ కోట (సరస్సు స్థాయిలో) బాదామి పట్టణాన్ని ఆవరించి ఉండగా రెండు ఎగువ కోటలు దుర్గాలుగా ఉండేవి. ఏఎస్‌ఐ రికార్డుల ప్రకారం, ఉత్తర కొండ కోట (రెండింటిలో పెద్దది, దీనిని బవన్బండె-కోట లేదా "యాభై రెండు రాళ్ల కోట" అని పిలుస్తారు), దక్షిణ కోట (రణమండల-కోట, "యుద్ధభూమి కోట") ఒకదానికొకటి సుమారు 300 గజాల దూరంలో ఉన్నాయి, ఒక్కొక్కటి మైదానం నుండి సుమారు 240 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్నాయి. రెండు కొండ కోటలు ప్రధానంగా స్థానిక ఎర్ర ఇసుకరాయితో, భారీ రాతి కట్టడాలతో నిర్మించబడ్డాయి; 19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి చాలా వరకు రాతి బురుజులు తొలగించబడ్డాయి లేదా కూలిపోయాయని చారిత్రక ఆధారాలు గమనించాయి.

thumb|ధాన్యాగార నిల్వ నిర్మాణాలు|left

ఉత్తర కోట ప్రధాన దుర్గం. ఇది ఇరుకైన అగాధాలచే విభజించబడిన అనేక భారీ రాతి శిలలపై నిర్మించబడింది. దూరం నుండి చూస్తే ఇది నిరంతర రాతి గోడలా కనిపిస్తుంది కానీ పరిశీలిస్తే మోర్టార్‌తో కలిపిన భారీ ఇసుకరాయి దిమ్మెలు కనిపిస్తాయి. ఈ కొండచరియలు, గోడల వెంబడి సక్రమంగా లేని వ్యవధులలో వివిధ పరిమాణాల బురుజులు ఉంచబడ్డాయి. వృత్తాకారంలో ఉన్న ఈ ప్రాకారాలలో పరిశీలనా కేంద్రాలు ఉన్నాయి. దిగువ పట్టణం నుండి కోట ముఖద్వారం వరకు అగాధాల మధ్యలో రాతి మెట్లతో కూడిన సరళ మార్గం పైకి వెళుతుంది. ప్రవేశమార్గం ఇరుకైనది, భారీ రక్షణతో కూడినది. ఒక ప్రాకారంపై ఫిరంగి ఉంచబడింది, పైభాగంలో అనేక మంటపాలతో పాటు కొన్ని శిథిలమైన స్తంభాల నిర్మాణాలు కూడా కోటలో ఉన్నాయి. అదనంగా ప్రవేశ ద్వారంతో కూడిన రెండు గోపురం ఆకారపు రాతి నిర్మాణాలు, ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రి కోసం నిల్వ గదులు ఉన్నాయి. ఇళ్లు లేదా రాజభవనాలు లేకపోవడాన్ని బట్టి ఈ కోట బహుశా నగరానికి మొదటి రక్షణ శ్రేణిగా మాత్రమే పనిచేసిందని సూచిస్తుంది.

thumb|ఉత్తర కోటలోని శివాలయం

ఉత్తర కోటలో రెండు శివాలయాలు ఉన్నాయి, వీటిని దిగువ శివాలయం, ఎగువ శివాలయం అని పిలుస్తారు. ఎగువ శివాలయం (దీని పేరు శివాలయం అయినప్పటికీ, ఇది వాస్తవానికి విష్ణువుకు అంకితం చేయబడినట్లు కనిపిస్తుంది) ఉత్తర కొండపై ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉంది. ఇందులో మూడు వైపులా ప్రదక్షిణ మార్గంతో కూడిన చతురస్రాకార గర్భగుడి, తూర్పున స్తంభాలతో కూడిన మంటపం (ప్రవేశ మందిరం) ఉన్నాయి. దిగువ శివాలయం ఎగువ ఆలయానికి దిగువన ఒక రాతి అంచుపై ఉంది. దీని గోపుర మందిరం మాత్రమే చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. హాలు, ఇతర గోడలు చాలా వరకు ధ్వంసమయ్యాయి. దీని అసలు లక్షణాలలో ఒక మందిర మార్గం, తూర్పున మంటపం పోర్చ్ ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ రెండు ఉత్తర దేవాలయాలను సా.శ 7వ శతాబ్దం నాటివిగా అంచనా వేశారు. మాలెగిత్తి శివాలయం పశ్చిమాన ఒక ప్రత్యేక బండరాయిపై ఉంది. ఇది బాగా భద్రపరచబడిన చిన్న శివాలయం (6–7వ శతాబ్దం), ఇది బాదామి చాళుక్యుల ద్రావిడ శైలికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

thumb|అగస్త్య సరస్సు

హాళ్లు, కారిడార్లు, వాచ్ టవర్లు, సొరంగాలు, జైళ్లు, పడక గదులు వంటి వివిధ క్రియాశీల ప్రదేశాలతో కూడిన రాతి గదుల నెట్‌వర్క్‌ను చాళుక్యులు నిర్మించారు, వీటిలో చాలా వరకు నేరుగా ఇసుకరాయిలో చెక్కబడ్డాయి, గ్రానైట్ స్తంభాలచే మద్దతు ఇవ్వబడ్డాయి. ఇరుకైన మెట్లు, వంపుతిరిగిన కారిడార్లు, కోణీయ మార్గాలతో కూడిన కోట అంతర్గత లేఅవుట్ ఉద్దేశపూర్వక రక్షణ వ్యూహాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇది సైనికుల కదలికను నెమ్మదించడానికి, నిఘాను సులభతరం చేయడానికి, శత్రువుల ప్రవేశాన్ని నియంత్రించడానికి రూపొందించబడింది. దీనికి విరుద్ధంగా చిన్నది అయినప్పటికీ దక్షిణ కొండ కోట కూడా భారీ రాతి గోడలతో బలపరచబడింది, ఇందులో శివాలయాలుగా పిలువబడే దేవాలయాల సమూహం ఉంది. ఈ ఆలయాలు విష్ణువు, గణేశుడు వంటి దేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి. కోటకు ఉత్తరం వైపున అగస్త్య సరస్సు (అగస్తీశ్వర తీర్థం అని కూడా పిలుస్తారు) ఉంది. ఈ దీర్ఘచతురస్రాకారపు జలాశయాన్ని బాదామికి నీరు సరఫరా చేయడానికి చాళుక్య రాజులు కృత్రిమంగా సృష్టించారు, ఇది ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది. ఇది తూర్పు ఒడ్డున నీటిలోకి వెళ్లే విశాలమైన మెట్లను (ఘాట్‌లు) కలిగి ఉంది, దీని రాతి గోడలు ఒక పెద్ద మెట్ల కోనేరును ఏర్పరుస్తాయి.

## పునరుద్ధరణ
బాదామి కోట అనేది భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) పరిధిలోని కేంద్ర రక్షిత స్మారక కట్టడం. నేడు ఇది బాదామి స్మారక కట్టడాల సమూహంలో భాగంగా నిర్వహించబడుతోంది, ఇందులో సమీపంలోని గుహాలయాలు, బాదామి భూతనాథ దేవాలయాల సమూహం కూడా ఉన్నాయి. ఏఎస్‌ఐ కోట పైకి నిర్వహించబడే ప్రవేశ మార్గాన్ని నియమించింది, వివరణాత్మక సైనేజ్‌ను అందిస్తుంది. తవ్వకాల్లో లభించిన శిల్పాలు, శాసనాలను భద్రపరచడానికి ఏఎస్‌ఐ మొదటిసారిగా 1979లో బాదామి వద్ద ఒక పురావస్తు రిపోజిటరీని ఏర్పాటు చేసింది. ఇది 1982లో బాదామి పురావస్తు మ్యూజియంగా మారింది. కోట చారిత్రక అవశేషాలు, లభించిన వస్తువులు (ఖండించబడిన విగ్రహాలు, ఆలయ చెక్కడాలు, శాసనాలు) చాలా వరకు ఇప్పుడు ఆ మ్యూజియంలో భద్రపరచబడ్డాయి.

## మూలాలు

వర్గం:కర్ణాటక కోటలు