కాకతీయుల శాసనాలు

ఏకశిలానగరం (నేటి వరంగల్లు ) రాజధానిగా కాకతీయులు తెలుగు నేలను సుమారుగా సా.శ. 1150 నుంచి 1323 వరకూ పరిపాలించారు. కాకతి రుద్రదేవుడి అనుమకొండ శాసనం జే.యస్ ప్లేటు 1882 లో వెలికి తీయడంతో ఈ గొప్ప చరిత్ర గురించిన సమగ్ర శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ప్రారంభం అయ్యాయి. 1964 లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం రాష్ట్ర పురాతత్త్వ శాఖలో శాసనాల అన్వేషణ కోసం ఓ ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పరచి వెలుగు చూసిన శాసనాలను జిల్లాల వారీగా వాల్యూములుగా ప్రచురించారు. శాసనాలలో రాగిరేకులమీద రాసినవి తామ్రశాసనాలు, గ్రానైట్ వంటి పటిష్ఠమైన రాళ్ళపై చెక్కుడుతో రాయించిన శిలాశాసనాలూ ఉన్నాయి. వీటితో పాటు సమకాలీన సాహిత్య ఆధారాలు సైతం కాకతీయుల చరిత్రను చెప్పే శాసనాల మాదిరి నిలబడివున్నాయి.
## తొలి కాకతీయ శాసనాలు
బయ్యారం శాసనం ప్రకారం కాకతీయ వెన్నయ కాకతీయ వంశమునకు మూల పురుషుడు. గణపతిదేవుని సోదరి మైలమ (ధర్మకీర్తి) తన తల్లి బయ్యలదేవి పుణ్యం కోసం చెరువు తవ్వించి బయ్యవరం గ్రామాన్ని సకల సదుపాయాలతో నిర్మించి శాసనం చేయించింది.

గూడూరు శాసనంలో దూర్జయాన్వ సంభూతుడైన ఎర్రన యు అతని భార్యయైన కమ్మసాని యు బేతరాజును కాకతి వల్లభు చేశారని వ్ర్రాయబడి ఉంది."గవరపాడుశాసనం"లో తమ కాకతీయ కుటుంబీకులకు దుర్జయుని కారణం గానే కీర్తి లభించిందని చెప్పుకున్నాడు....

చేబ్రోలు శాశనం ప్రకారం గణపతిదేవుడు మున్నూరు సీమ (కృష్ణా జిల్లా) ప్రాంతంలోని చెందిన జయప నాయుడి (జాయప్ప సేనాని) సోదరిలైన నారమ్మా, పేరమ్మలను వివాహమాడాడు.

## తామ్ర శాసనాలు
ప్రాచీన మధ్య యుగపు వంశాల విషయంలో లాగానే కాకతీయుల చరిత్ర కూడా ముఖ్యంగా శాసనాలపైననే ఆధారపడి ఉంది. వాటిలో శిలాశాసనాలు కాక ఈ తామ్రశాసనాలు కూడా ముఖ్యమైనవే. ఇప్పటివరకూ పదమూడు తామ్రశాసనాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి

## శిలా శాసనాలు


File:Sun Moon side (2).jpg| కాకతీయుల శాసనాలలో ఆచంద్రార్కం అనే అర్థంలో ప్రధానంగా కనిపించే సూర్యచంద్రుల బొమ్మలు
File:Cow side (2).jpg|ఖమ్మంజిల్లా కూసుమంచి గణపేశ్వరాలయ శాసనంలో కామధేనువు వున్న దిశ 
File:Ganapathikusumanchi.jpg|ఖమ్మంజిల్లా కూసుమంచి గణపేశ్వరాలయ శాసనంలో గణపతి వున్న దిశ 
File:Siva side (1).jpg| ఖమ్మంజిల్లా కూసుమంచి గణపేశ్వరాలయ శాసనంలో శివలింగం వున్న దిశ 


## సాహిత్య ఆధారాలు
కాకతీయుల చరిత్రను అర్ధం చేసుకోవడంలో శాసనాల లాగానే అప్పటి కాలానికి దగ్గరలోని రచయితలు రాసిన వివిధ సాహిత్య ఆధారాలు ఉపయోగపడుతున్నాయి. వాటిని ఈ శాసన ఆధారాలతో సమానమైన విలువతో అర్ధం చేసుకోవడాన్ని పరిశోధకులు చేస్తున్నారు. అటువంటి కొన్ని పుస్తకాలు
* ప్రతాప రుద్రీయము లేదా ప్రతాపరుద్రయశోభూషణం
* క్రీడాభిరామము
* పండితారాధ్య చరిత్ర
* శివయోగసారము
* నీతిసారము
* నీతి శాస్త్ర ముక్తావళి
* నృత్తరత్నావళి
* ప్రతాప చరిత్ర - ఏకామ్రనాధుడు
* సిద్దేశ్వర చరిత్ర - కాసె సర్వప్ప
* సోమదేవ రాజీవము -కూసుమంచి జగ్గకవి
* పల్నాటి వీరచరిత్ర - శ్రీనాధుడు
* వెలుగోటి వంశావళి - నేలటూరి వెంకటరమణయ్య
* వెలుగోటి వంశ చరిత్ర - నేలటూరి వెంకటరమణయ్య
* కన్నడ కృతికుమార రామన చరిత్ర
* ఫతూష్ - ఉస్ - సలాటిన్ (ఉర్దూ) ఇషామీ మహమ్మద్ విన్ తుగ్లక్
* ఫరిష్టా (ఉర్దూ నుంచి ఆంగ్లానువాదం - బ్రిగ్స్)

## వెల్కటూరు మారకమ్మ శాసనం
సిద్ధిపేట జిల్లా, సిద్ధిపేట అర్బన్ మండలం, వెల్కటూరు గ్రామం-దేవతావిగ్రహం పాదపీఠిక మీద 3 పంక్తుల శాసనం అగుపించింది.

లిపి: 13వ శ. తెలుగులిపి

భాష: తెలుగుభాష

శాసన పాఠం:

1. స్వస్తిశ్రీమతు పార్థివ సంవత్సర ఆషాఢ

2. శుద్ధ సప్తమి శనివారమున మారకమ్మ

3. ప్రతిష్ట శక వర్షములు 1147

సారాంశం:

శిల్పం కింద పీఠం మీద ఉన్న శాసనంలో శక సం.1147 పార్థివ సం. ఆషాఢ శుద్ధ సప్తమి అంటే క్రీ.శ.1225 జూన్ 14వ తేది, శనివారం నాడు మారకమ్మ ప్రతిష్ట చేయబడిందని ఉంది.

ఈ శాసనం ఆ దేవతాశిల్పం ప్రతిష్టకు సంబంధించింది.

వివరణ:

సిద్ధిపేట జిల్లా, సిద్ధిపేట అర్బన్ మండలంలోని వెల్కటూరు గ్రామంలో సిద్ధిపేటరోడ్డులో శిథిలమైన భూలక్ష్మిదేవి గుడిస్థలంలో తిరిగి గుడికట్టడానికి గ్రామస్తులు తవ్వుతున్నపుడు మట్టిలో కూరుకునిపోయిన విగ్రహం బయటపడ్డది. చతుర్భుజియైన దేవత పర(వెనక)హస్తాలలో ఢమరురకం, త్రిశూలాలు, నిజ(ముందరి) హస్తాలలో ఖడ్గం, రక్తపాత్రలున్నాయి. దేవత తలపై కరండమకుటం వుంది. చెవులకు పెద్దకుండలాలున్నాయి. మెడలో హారాలున్నాయి. దండలకు సర్పభూషణాలున్నాయి. రెండు ముడిచిన మోకాళ్ళ కింద రెండు దానవుల శిరస్సులున్నాయి. దేవత వాహనంగా వరాహం చెక్కబడింది.  ఈ దేవత చాముండి రూపంలో వున్న మారకమ్మనే కాని భూలక్ష్మి కాదు.

కొత్త తెలంగాణ చరిత్ర బృందం పరిశోధక సభ్యుడు కొలిపాక శ్రీనివాస్, శాసనంతో ఉన్న మారకమ్మశిల్పాన్ని గుర్తించాడు.

## మూలాలు

## వనరులు
* కాకతీయులు రచయిత పి.వి.పరబ్రహ్మ శాస్త్రి
* Inscriptions of the Kakatiyas of Warangal - Editor S.S. Ramachandra Murthy
* దక్షిణ భారత శాసన సంపుటుల (The South Indian Inscriptions Volumes IV, V, VI, and X)
* కార్పస్ ఆఫ్ తెలంగాణ ఇన్ స్క్రిష్షన్స్ హైదరాబాదు ప్రభుత్వాల ఆర్కియలాజికల్ సిరీస్ మూడు సంపుటాలు (1942, 1958, 1961)
* సెలెక్టెడ్ ఎపిగ్రాఫ్స్ ఆఫ్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయిత పి.వి పరబ్రహ్మశాస్త్రి
* తెలంగాణా శాసనములు రెండు సంపుటాలు లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి
* కాకతీయ సంచిక - మారేమండ రామారావు
* Early Hisory of the Deccan (EHD) by G Yazdani
* Epigraphia Andhrica

వర్గం:కాకతీయ సామ్రాజ్యం
వర్గం:తెలుగు శాసనాలు
వర్గం:శాసనాలు
వర్గం:శాసనాల రకాలు
వర్గం:తెలంగాణ చరిత్ర
వర్గం:కాకతీయ రాజులు