రాంకింకర్ బైజ్

**రాంకింకర్ బైజ్** (25 మే 1906 - 2 ఆగస్టు 1980) ఒక భారతీయ శిల్పి, చిత్రకారుడు, ఆధునిక భారతీయ శిల్పకళ మార్గదర్శకులలో ఒకరు, కాంటెక్స్చువల్ మోడర్నిజంలో ఒక ముఖ్య వ్యక్తి. శిల్పకళా రంగంలో పద్మభూషణ్ అందుకున్న తొలిభారతీయుడు.

## తొలి జీవితం, కళాభ్యాసం
బైజ్ భారతదేశంలోని ప్రస్తుత పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని బంకురా జిల్లాలో ఒక సంతాల్ గిరిజన కుటుంబంలో ఆర్థికంగా పేద కుటుంబంలో జన్మించారు. ఆయనకు తెలిసిన బంధువులలో ఆయన మేనల్లుడు దిబాకర్ బైజ్, మనవడు శివప్రసాద్ బైజ్ ఉన్నారు. రాంకింకర్ బైజ్‌కి శాంతినికేతన్‌లో దిబాకర్ దహన సంస్కారాలు చేశారు, ఆయనను తన చట్టపరమైన వారసులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నారు. అయితే ఆయన అనేక కళాత్మక సృష్టిలు తన పని ప్రదేశమైన శాంతినికేతన్‌ లో, చుట్టుపక్కల నివసించే గ్రామీణ దళితులు లేదా ఆదివాసీ (సంతాల్) సంఘాల జీవనశైలి నుండి ప్రేరణ పొందాయి.

కౌమారదశలో ఉన్నప్పుడు రాంకింకర్ భారతదేశ బ్రిటిష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన సహాయ నిరాకరణోద్యమంలో పాల్గొన్న భారతీయ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల చిత్రాలను గీసేవారు. ఆయన 16 సంవత్సరాల వయస్సులో ప్రముఖ పాత్రికేయుడు రామానంద ఛటర్జీ దృష్టిని ఆకర్షించారు. నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత రాంకింకర్ ఫైన్ ఆర్ట్స్ విద్యార్థిగా శాంతినికేతన్లోని విశ్వభారతి విశ్వవిద్యాలయంలో చేరారు. విశ్వవిద్యాలయం నుండి డిప్లొమా పొందిన తరువాత ఆయన శిల్పకళా విభాగానికి అధిపతిగా పనిచేశారు. రాంకింకర్ ప్రముఖ శిల్పి శిష్యులలో ప్రభాస్ సేన్, శంఖో చౌదరి, అవతార్ సింగ్ పన్వార్, మదన్ భట్నాగర్, ధర్మాని, బల్బీర్ సింగ్ కట్, రాజుల్ ధరియాల్, సుసాన్ ఘోస్, కిరణ్ సిన్హా ఉన్నారు.

## జీవితం, కృషి
thumb|180px|శాంతినికేతన్ క్యాంపస్‌లో రాంకింకర్ బైజ్ రూపొందించిన బుద్ధుని విగ్రహం.
thumb
శాంతినికేతన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అథారిటీ అయిన ప్రొఫెసర్ ఆర్. శివ కుమార్ ఇలా రాశారు, "రాంకింకర్ బైజ్ పశ్చిమ బెంగాల్ లోని బంకురాలో 1906 మే 25న తక్కువ ఆర్థిక, సామాజిక స్థితి ఉన్న కుటుంబంలో జన్మించారు, కేవలం ప్రతిభ, దృఢ సంకల్పంతో భారతీయ కళలో అత్యంత విశిష్టమైన తొలి ఆధునికవాదులలో ఒకరిగా ఎదిగారు. ఒక యువకుడిగా, ఆయన స్థానిక హస్తకళాకారులు, చిత్ర-నిర్మాతలను పనిలో గమనిస్తూ పెరిగారు; తన దారిలో వచ్చిన వాటితో చిన్న మట్టి బొమ్మలు, చిత్రాలను రూపొందించారు. ఆయన వయస్సుకు మించిన అసాధారణమైన ప్రతిభ స్థానిక ప్రజల, ముఖ్యంగా ఆయనతో సంబంధం ఉన్న జాతీయవాదుల దృష్టిని ఆకర్షించింది. ఇది జాతీయవాద ప్రచురణకర్త, కొత్త భారతీయ కళా ఉద్యమానికి క్షమాపణ చెప్పిన రామానంద ఛటర్జీ సలహా మేరకు 1925లో శాంతినికేతన్లోని ఆర్ట్ స్కూల్ కళా భవన్లో తనదైన ముద్ర వేయడానికి ఆయనను దారితీసింది. శాంతినికేతన్లో నందలాల్ బోస్ మార్గదర్శకత్వంలో, రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రూపొందించిన దాని స్వేచ్ఛా మేధో వాతావరణంతో ప్రోత్సహించబడి, ఆయన కళాత్మక నైపుణ్యాలు, మేధో క్షితిజాలు కొత్త లోతును, సంక్లిష్టతను సంతరించుకున్నాయి. కళా భవన్‌లో తన చదువు పూర్తయిన వెంటనే, ఆయన దాని ఫ్యాకల్టీలో సభ్యుడయ్యారు, నందలాల్, బినోద్ బిహారీ ముఖర్జీలతో కలిసి స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం భారతదేశంలో శాంతినికేతన్‌ను ఆధునిక కళల ప్రధాన కేంద్రంగా చేయడంలో నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించారు.
thumb|left|1938లో శాంతినికేతన్‌లో రూపొందించబడిన సంతాల్ ఫ్యామిలీ.
శాంతినికేతన్ కేవలం శిక్షణ, జ్ఞానాన్ని అందించే కేంద్రంగా కాకుండా కళాత్మక ప్రయోగాలు, పునరుజ్జీవనం కోసం ఒక ప్రదేశంగా భావించబడింది. ఇది ప్రతిభావంతులైన వ్యక్తులు సామాజిక కోణాన్ని జోడించడానికి, వారి వ్యక్తిగత దృక్పథానికి బహిరంగ వ్యక్తీకరణను ఇవ్వడానికి వీలు కల్పించింది. రాంకింకర్ ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని పూర్తిగా తన స్వంత చొరవతో భారీ పబ్లిక్ శిల్పకళను చేపట్టారు. ముప్పైల ప్రారంభంలో ఆయన క్యాంపస్‌ను ఒకదాని తర్వాత మరొక శిల్పాలతో నింపడం ప్రారంభించారు, ఇవి విషయపరంగా వినూత్నంగా, శైలిలో వ్యక్తిగతంగా ఉన్నాయి. ఈ కళా ప్రక్రియలో ఆయన మొదటి గొప్ప కళాఖండం 1938లో చేసిన సంతాల్ ఫ్యామిలీ. జీవితం కంటే పెద్దదైన ఈ శిల్పంలో ఆయన ఆ ప్రాంతంలోని గిరిజన రైతులను ప్రాతినిధ్యం వహించారు, ఆ బొమ్మలకు ఐకానిక్ ఉనికిని, గౌరవప్రదమైన దయను ఇచ్చారు, అది అప్పటివరకు దేవుళ్ళు, పాలకుల చిత్రాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. ప్రభుత్వ కమీషనింగ్ ఆదేశాల మేరకు మాత్రమే అన్ని బహిరంగ కళాఖండాలు చేపట్టబడిన, సంప్రదాయవాద పాలక వర్గాల అభిరుచికి అనుగుణంగా అమలు చేయబడిన దేశంలో, ఇది తీవ్రమైన మార్పు. బొమ్మలను రూపొందించడానికి సిమెంట్, లాటరైట్ మోర్టార్ వాడకం, ఆధునిక పాశ్చాత్య, భారతీయ పూర్వ-క్లాసికల్ శిల్పకళా విలువల కలయికతో వ్యక్తిగత శైలిని ఉపయోగించడం సమానంగా రాడికల్. ఈ సెమినల్ వర్క్‌తో రాంకింకర్ తనను తాను నిస్సందేహంగా ఆధునిక భారతీయ శిల్పిగా స్థాపించుకున్నారు.

కళ, మానవత్వం పట్ల తన నిబద్ధతలో రాంకింకర్ ఏకాగ్రతతో ఉన్నందున ఆయన ఒంటరిగా, ప్రపంచానికి దూరంగా ఉండేవారు. కానీ అది ఆయన పనిని సున్నితమైన కళాకారులు, కళాకారులు గమనించి, అభినందించకుండా ఆపలేకపోయింది, అది చిన్న గుంపుగా ఉన్నప్పటికీ. ఆయన పని కొంతకాలం పాటు నిలిచిపోయినప్పటికీ క్రమంగా జాతీయ, అంతర్జాతీయ దృష్టిని ఆకర్షించడం ప్రారంభించింది. ఆయన 1950లో సలోన్ డెస్ సలోన్ డెస్ రియాలిటేస్ నౌవెల్లెస్, 1951లో సలోన్ డి మాయ్లో పాల్గొనడానికి ఆహ్వానించబడ్డారు. డెబ్బైలలో జాతీయ గౌరవాలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ఆయనకు రావడం ప్రారంభించాయి. 1970లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను పద్మభూషణ్తో సత్కరించింది, 1976లో ఆయన లలిత కళా అకాడమీ ఫెలోగా ఎంపికయ్యారు, 1976లో విశ్వభారతి ఆయనకు దేశికోత్తమను ప్రదానం చేసింది, 1979లో రవీంద్రభారతి విశ్వవిద్యాలయం ఆయనకు గౌరవ డి.లిట్‌ను ప్రదానం చేసింది.

### రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలో యక్ష-యక్షి
[thumb|[రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియాలో 'వ్యవసాయం ద్వారా శ్రేయస్సు' అనే ఆలోచనను వర్ణిస్తూ రాంకింకర్ బైజ్ రూపొందించిన యక్షి బొమ్మ.]]
స్వాతంత్రం వచ్చిన తొలినాళ్లలో ప్రధానమంత్రి పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, పబ్లిక్ భవనాలను, ముఖ్యంగా పెద్ద నిర్మాణాలను భారతీయ కళాకారులను ఏ విధంగానైనా ప్రోత్సహించడానికి ఉపయోగించవచ్చని, శిల్పులు, చిత్రకారులు, డిజైనర్లను సహకరించమని కోరవచ్చని సూచించారు. కళాకారుల ఎంపికను నిర్వహించడానికి ఆయన ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు.

ఇతర పథకాలతో పాటు, న్యూఢిల్లీలోని ఆర్బిఐ కార్యాలయం ప్రధాన ద్వారానికి ఇరువైపులా శిల్పాలను నిర్మించవచ్చని, వాటిలో ఒకటి "పరిశ్రమల ద్వారా శ్రేయస్సు", మరొకటి "వ్యవసాయం ద్వారా శ్రేయస్సు" అనే ఆలోచనను వర్ణిస్తుందని కమిటీ సిఫార్సు చేసింది. అప్పటి సెంట్రల్ బోర్డ్ డైరెక్టర్ జె.ఆర్.డి.టాటా సూచన మేరకు కార్ల్ ఖండాలావాలా అభిప్రాయాలు కోరబడ్డాయి. బ్యాంకు రెండు వైపులా "యక్ష", "యక్షిణి" బొమ్మలను కలిగి ఉండడాన్ని పరిశీలించవచ్చని కార్ల్ సూచించారు. ఆయన సలహా మేరకు, న్యూఢిల్లీ కార్యాలయం ముందరి భాగాన్ని అలంకరించేందుకు తొమ్మిది మంది కళాకారులకు టెండర్ల ఆహ్వానం పంపబడింది.

ఆహ్వానించబడిన తొమ్మిది మంది కళాకారులలో ఐదుగురు తమ ప్రతిపాదనలను సమర్పించారు, వారిలో ఒకరు మాత్రమే నమూనాలు, స్కెచ్‌లను సమర్పించారు. శ్రీ రాంకింకర్ బైజ్ ప్రతిపాదన అంగీకరించబడింది. మగ 'యక్ష' కళారూపం మధుర మ్యూజియంలోని 'పర్ఖం యక్ష' విగ్రహం నుండి తీసుకోబడింది, యక్షిణి కలకత్తా మ్యూజియంలోని "బిస్నగర్ యక్షిణి" నుండి తీసుకోబడింది.*‘అది బహుశా 1954 అయ్యుంటుంది. నాకు సరిగ్గా గుర్తు లేదు. రిజర్వ్ బ్యాంక్‌లో ఉంచడానికి ఒక శిల్ప నమూనాను పంపమని నాకు ఒక లేఖ వచ్చింది. నేను మూడు అడుగుల నమూనాను పంపాను.’ ‘మొదటి పని రాయిని వెతకడం. నేను వెతుకుతూ బయటకు వెళ్ళాను. కులుకు వెళ్ళే దారిలో కాంగ్రా లోయలోని బైజ్నాథ్‌లో అది మాకు దొరికింది. ఇసుకరాయి – శివాలిక్ ఇసుకరాయి. నాకు చాలా నచ్చింది.’* -బైజ్సోమేంద్రనాథ్ బందోపాధ్యాయ రాసిన 'మై డేస్ విత్ రాంకింకర్ బైజ్' (భాస్వతి ఘోష్ ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు) పుస్తకం పైన పేర్కొన్న, ఈ క్రింది కోట్‌లను ప్రస్తావిస్తుంది:*‘నా శిల్పం చేతిలో ఒక చక్రాన్ని ఉంచడం మీరు గమనించి ఉండవచ్చు. అది నా ఆలోచన. అదనం. ఇది ఆధునిక యంత్రం, పరిశ్రమకు ప్రతీక. యక్షి చేతిలో పువ్వు, వరి క్లస్టర్ కోసం పాత విగ్రహాల నుండి నాకు ఆలోచన వచ్చింది. ప్రాచీన విగ్రహాలలో యక్షుడు ఏమి పట్టుకున్నాడో తెలుసా? ఒక మేలట్. ఎడమ చేతిలో ఒక సంచి. నేను దానిని కూడా ఉంచాను. మనీ బ్యాగ్. నా యక్షుడు పూర్తిగా ఆధునికుడు – యంత్రం, మనీ బ్యాగ్‌తో. డబ్బుల సంచి ఉండి లావుపాటి బొజ్జ లేకపోవడం సాధ్యమేనా? యక్షులకు పొడుచుకు వచ్చిన బొజ్జలు ఉంటాయి కదా. మీరు పురాతన యక్ష విగ్రహాలను చూసే ఉంటారు. నా యక్షుడికి కూడా అది ఉంది.’* -బైజ్

## వివాదం
బైజ్ రూపొందించిన రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ కాంస్య ప్రతిమను 1984లో హంగేరీలోని బాలాటన్‌ఫ్యూరెడ్లో ఒక బహిరంగ స్మారక చిహ్నం వద్ద బాలాటన్ సరస్సు వెంబడి ఠాగూర్ పేరు మీదుగా ఉన్న ప్రొమెనేడ్‌లో ఉంచారు. ఠాగూర్ 1926లో బాలాటన్‌ఫ్యూరెడ్‌లోని  వద్ద గుండె చికిత్స పొందారు.

న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడ్రన్ ఆర్ట్ (NGMA) లో విగ్రహం అసలైన కాంక్రీట్ కాస్టింగ్ ఉంది, దీని నుండి కాంస్య ప్రతిమ తయారు చేయబడింది, ఠాగూర్ మరణానికి ఒక సంవత్సరం ముందు 1940కి చెందినది. విగ్రహం పూర్తయిన "వెంటనే" ఠాగూర్ మరణించలేదని తెలుస్తోంది.

పశ్చిమ బెంగాల్ సాంస్కృతిక మంత్రి జతిన్ చక్రవర్తి హంగేరిలో రాంకింకర్ రూపొందించిన ఠాగూర్ విగ్రహాన్ని ఆవిష్కరించినప్పుడు, అది ఠాగూర్ లాగా "కనిపించడం లేదని", బహుశా దాన్ని మార్చాలని వ్యాఖ్యానించారు. సత్యజిత్ రే లాంటి వారు వెంటనే స్పందించడంతో ఈ విషయం సద్దుమణిగింది".

విభిన్న దృక్కోణంలో, మైత్రేయి దేవి (కవి, నవలా రచయిత) తో సహా పలువురు ప్రముఖులు చక్రవర్తికి మద్దతు ఇచ్చారు, తరువాత అప్పటి సాంస్కృతిక మంత్రి బుద్ధదేబ్ భట్టాచార్జీ ఆ విగ్రహాన్ని మార్చే ప్రయత్నాన్ని రద్దు చేశారు.

ఒకప్పుడు వివాదాస్పదమైన ఈ ప్రతిమను భారత ప్రభుత్వం ప్రతిరూపంగా రూపొందించి, కొలంబియా, ఫిన్లాండ్, ఇజ్రాయెల్ వంటి అనేక విదేశీ దేశాలకు బహుమతిగా ఇచ్చింది.

2003, 2009 మధ్య కాలంలో బాలాటన్‌ఫ్యూరెడ్ వద్ద ఉన్న బహిరంగ శిల్పం స్థానంలో వేరే విధంగా కనిపించే ఠాగూర్ ప్రతిమను ఏర్పాటు చేశారు. బైజ్ రూపొందించిన అసలు విగ్రహాన్ని బాలాటన్‌ఫ్యూరెడ్ లోని స్టేట్ హాస్పిటల్ ఫర్ కార్డియాలజీ లోని 220వ గదికి మార్చారు, 1926లో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ బస చేసిన గది కూడా ఇదే.

## వారసత్వం

రిత్విక్ ఘటక్ బైజ్‌పై 'రాంకింకర్' (1975) అనే డాక్యుమెంటరీని తెలివిగా తీశారు, అందులో ఆయనను రాజకీయ ఐకాన్‌గా చూపించారు. ఈ "పద్మభూషణ్" అవార్డు గెలుచుకున్న కళాకారుని నిర్భయ పరిశీలన వెనుక ఉన్న రహస్యాన్ని ఘటక్ తీసిన డాక్యుమెంటరీలో ఆయనే స్వయంగా వెల్లడించారు. రాంచీకి చెందిన సుదీప్తో చక్రవర్తి బెంగాలీ నుండి అనువదించిన రాంకింకర్ ఆంగ్ల పుస్తకం 'సెల్ఫ్-పోర్ట్రెయిట్' కలకత్తా ప్రచురణకర్త మన్‌ఫకీరా వద్ద ఉంది. 2012లో శిల్పి కె.ఎస్. రాధాకృష్ణన్ ఢిల్లీలోని నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ మోడ్రన్ ఆర్ట్లో రాంకింకర్ గ్రాండ్ రెట్రోస్పెక్టివ్‌ని నిర్వహించారు. ప్రముఖ కళా చరిత్రకారుడు ప్రొఫెసర్ ఆర్. శివ కుమార్ రచించిన కళాకారుని గురించిన పరిశోధనాత్మక పుస్తకం రాంకింకర్ బైజ్ (పుస్తకం), ఈ కార్యక్రమంలో ఆవిష్కరించబడింది. ఈ పుస్తకం రాంకింకర్ బైజ్‌పై అత్యంత సమగ్రమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. 2013లో ఈ పుస్తకానికి గాను పశ్చిమబంగ బంగ్లా అకాడమీ ఆర్. శివ కుమార్‌ను సత్కరించింది. 2013 జనవరి 24న రాంకింకర్ అభిమాన విద్యార్థులలో ఒకరైన ప్రముఖ కళాకారుడు కె. జి. సుబ్రమణ్యన్ మొదటి రాంకింకర్ బైజ్ స్మారక ఉపన్యాసం ఇచ్చారు.

## మీడియాలో
రాంకింకర్ బైజ్ (1975) అనేది రిత్విక్ ఘటక్ తీసిన అసంపూర్ణ వ్యక్తిత్వ అధ్యయనం లేదా డాక్యుమెంటరీ. రిత్విక్ ఘటక్ మరణం కారణంగా ఈ చిత్రం అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయింది.

రచయిత మరణంతో మధ్యలోనే ఆగిపోయిన సమరేష్ బసు అసంపూర్తి నవల దేఖీ నై ఫిరే (నేను వెనక్కి తిరిగి చూడలేదు), రాంకింకర్ జీవితం ఆధారంగా రాయబడిన ఒక క్లాసిక్ పీస్.

పావెల్ దర్శకత్వంలో జీత్, అబీర్ ఛటర్జీ, నుస్రత్ జహాన్ నటించిన బెంగాలీ సినిమా అసుర్ (2020), ఆయనకు ఒక చిన్న నివాళి.

## మూలాలు

## బయటి లింకులు

* రాంకింకర్ బైజ్: దట్ వజ్ ద మ్యాన్
వర్గం:శాంతి నికేతన్ పూర్వ విద్యార్థులు
వర్గం:1980 మరణాలు
వర్గం:1906 జననాలు
వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు