ముంబై చరిత్ర

స్థానిక గిరిజనులు రాతి యుగం నుండి ముంబై (బాంబే) లో నివసిస్తున్నారు.  (మరాఠీ-కొంకణి ప్రజలు ఈ ద్వీపాలలో మొట్టమొదటి స్థిరనివాసులు. క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దం, క్రీ శ 10 వ శతాబ్దం మధ్య, ఈ ద్వీపాలు వరుస దేశీయ రాజవంశాల నియంత్రణలోకి వచ్చాయి: శాతవాహనులు, వాకాటకులు, కొంకణ్ మౌర్యులు, చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, శిలాహారులు, సెయున యాదవులు 

మహికావతికి చెందిన భీముడు 13వ శతాబ్దం చివరలో ఈ ప్రాంతంలో ఒక చిన్న రాజ్యాన్ని స్థాపించి, స్థిరనివాసులను తీసుకువచ్చాడు. ఢిల్లీ సుల్తానేట్ 1348లో ఈ ద్వీపాలను స్వాధీనం చేసుకుంది, తరువాత వాటిని 1391లో గుజెరాట్ సుల్తానేట్ అప్పగించారు. పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ నునో డా కున్హా, గుజరాత్‌కు చెందిన బహదూర్ షా మధ్య జరిగిన బస్సేన్ ఒప్పందం (1534), ఈ దీవులను 1534లో పోర్చుగీస్ ఆధీనంలోకి తెచ్చింది.

ఈ ద్వీపాలు 18వ శతాబ్దానికి పరివర్తన చెందుతున్నప్పుడు ఆంగ్లో-మొఘల్ యుద్ధం (1686), మరాఠా లిబరేషన్ ఆఫ్ వసాయ్ తో బాధపడ్డాయి. 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనలో, ఇది మక్కా, బస్రా మొదలైన వాటితో సముద్ర వాణిజ్య సంబంధాలను కలిగి ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన ఓడరేవు నగరంగా ఉద్భవించింది. ఆర్థిక అభివృద్ధి 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ బొంబాయి లక్షణంగా ఉంది-మొట్టమొదటి భారతీయ రైల్వే లైన్ 1853లో బొంబాయి నౌకాశ్రయం, తానా నగరం మధ్య కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. 1900 ల ప్రారంభం నుండి, ఈ నగరం బాలీవుడ్ చిత్ర పరిశ్రమకు కూడా స్థావరంగా ఉంది. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ఈ నగరం బలమైన స్థావరంగా మారింది, ఇది 1919 నాటి రౌలట్ సత్యాగ్రహం, 1946 నాటి రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు కేంద్రంగా ఉంది. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, భారతదేశం నిలుపుకున్న బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ భూభాగాన్ని బొంబాయి రాష్ట్రం పునర్నిర్మించారు. భారత యూనియన్‌లో చేరిన అనేక పూర్వపు సంస్థానాలు బొంబాయి రాష్ట్రంలో విలీనం అయిన తరువాత బొంబాయి రాష్ట్ర విస్తీర్ణం పెరిగింది.  

1960లో, సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం నుండి నిరసనలు వచ్చిన తరువాత, ఈ నగరం బొంబాయి రాష్ట్రం నుండి కొత్తగా ఏర్పడిన మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడింది. బొంబాయి మెట్రో ప్రాంతం 1992-93 అంతర-మతపరమైన అల్లర్ల వంటి కొన్ని దురదృష్టకర సంఘటనలను ఎదుర్కొంది, అయితే 1993 ముంబై బాంబు పేలుళ్లు విస్తృతమైన ప్రాణ, ఆస్తి నష్టాన్ని కలిగించాయి. 1996 మార్చి 6న బొంబాయి పేరును ముంబైగా మార్చారు.

## ప్రారంభ చరిత్ర

### చరిత్రపూర్వ కాలం

పశ్చిమ భారతదేశం తీరం మడగాస్కర్ నుండి విడిపోయిన తరువాత సుమారు 100 నుండి 80 మైల వరకు ఉనికిలోకి వచ్చిందని భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. దాని నిర్లిప్తత తరువాత, భారతీయ ఫలకం ద్వీపకల్ప ప్రాంతం రీయూనియన్ ద్వీపానికి సమీపంలో భూమి స్థలమండలంలో అగ్నిపర్వత హాట్స్పాట్ అయిన రీయూనియాన్ హాట్స్పాట్ మీదుగా మళ్ళింది. ఇక్కడ సుమారు 66 మియా విస్ఫోటనం మధ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను కప్పి ఉంచే బసాల్ట్ లావా  విస్తారమైన మంచం అయిన దక్కన్ ట్రాప్లను ఏర్పాటు చేసిందని భావిస్తున్నారు. ఈ అగ్నిపర్వత చర్య ఫలితంగా నగరంలోని వివిధ ప్రదేశాలలో కనిపించే గిల్బర్ట్ కొండ వంటి బసాల్టిక్ అవుట్క్రాప్లు ఏర్పడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలో మరింత భూగోళ కార్యకలాపాలు నిస్సార సముద్రం ద్వారా వేరు చేయబడిన కొండ ద్వీపాల ఏర్పాటుకు దారితీశాయి. 1939లో బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త మాల్కం టాడ్ ఉత్తర ముంబైలోని కందివాలి సమీపంలో కనుగొన్న ప్లీస్టోసీన్ అవక్షేపాలు రాతి యుగం నుండి నివాసాలను సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుత నగరం వాస్తవానికి ముంబై ద్వీపం, పరేల్, మజగావ్, మహిమ్, కోలాబా, వర్లి, ఓల్డ్ ఉమెన్స్ ఐలాండ్ (*లిటిల్ కోలాబా* అని కూడా పిలుస్తారు) అనే ఏడు ద్వీపాల ద్వీపసమూహంలో నిర్మించబడింది. 1784లో హార్న్బీ వెల్లార్డ్ ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా ఈ ద్వీపాలు ఒకే భూభాగంగా కలిసిపోయాయి. క్రీ పూ 1000 నాటికి, ఈ ప్రాంతం ఈజిప్ట్, పర్షియా సముద్ర వాణిజ్యంలో ఎక్కువగా పాల్గొన్నది. కోలి మత్స్యకార సమాజం ఈ ద్వీపాలలో చాలా కాలంగా నివసించింది. వారు ద్రావిడ మూలాలు కలిగినవారు, వింధ్య పీఠభూమి, గుజరాత్, కొంకణ్ వెంబడి పెద్ద సంఖ్యలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న తెగలు ఇందులో ఉండేవి. ముంబైలో, ఈ తెగలలో మూడు లేదా నాలుగు ఉండేవి. వారి మతపరమైన ఆచారాలను యానిమిజం అని సంగ్రహించవచ్చు .

### రాజవంశ సామ్రాజ్యాల యుగం

క్రీ పూ మూడవ శతాబ్దం మధ్యలో మగధ చక్రవర్తి అశోకుడి ఆధ్వర్యంలో ఈ ద్వీపాలు మౌర్య సామ్రాజ్యం విలీనం చేయబడ్డాయి. సామ్రాజ్యం  పోషణ ఈ ద్వీపాలను బౌద్ధ మతం  సంస్కృతికి కేంద్రంగా చేసింది. బౌద్ధ సన్యాసులు, పండితులు,  కళాకారులు క్రీ పూ మూడవ శతాబ్దం మధ్యలో కన్హేరి గుహల కళాకృతి, శాసనాలు, మహాకాళి గుహలు, శిల్పాలను సృష్టించారు. క్రీ పూ 185 లో మౌర్య సామ్రాజ్యం క్షీణించిన తరువాత, ఈ ద్వీపాలు శాతవాహనుల ఆధీనంలోకి వచ్చాయి. సోపారా నౌకాశ్రయం (ప్రస్తుత నాలా సోపారా) క్రీ పూ మొదటి శతాబ్దంలో ఒక ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉండేది, రోమ్ తో వాణిజ్య సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. క్రీ. శ. 150 లో గ్రీకు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త టోలెమీకి ఈ ద్వీపాలను హెప్టానేషియా (Anient یونانیః ఏడు దీవుల సమూహం) అని పిలిచేవారు. క్రీ. శ. 250 లో శాతవాహన పాలన ముగిసిన తరువాత, పశ్చిమ మహారాష్ట్రకు చెందిన అభిరాలు, విదర్భ చెందిన వాకాటకులు ఈ ద్వీపాలపై ఆధిపత్యం సాధించారు. అభిరాలు క్రీ. శ. 417 వరకు 167 సంవత్సరాలు పాలించారు. మధ్య భారతదేశానికి చెందిన కలచురిలు ఐదవ శతాబ్దంలో ఈ ద్వీపాలను పరిపాలించారు, తరువాత కొంకణ్ మౌర్యులు ఆరవ, ఏడవ శతాబ్దం ప్రారంభ భాగంలో స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మౌర్యులు కలచురీలకు సామంతులు, జోగేశ్వరి గుహలు వారి పాలనలో 520, 525 మధ్య నిర్మించబడ్డాయి. గ్రీకు వ్యాపారి కాస్మాస్ ఇండికోప్లస్టెస్ క్రీ. శ. 530-550 సమయంలో కల్యాణ్ (ముంబై సమీపంలో) ను సందర్శించాడు. ఎలిఫెంటా గుహలు కూడా ఆరవ శతాబ్దానికి చెందినవి. ఆరవ శతాబ్దంలో నెస్టోరియన్ చర్చి భారతదేశంలో తన ఉనికిని చాటుకున్నప్పుడు క్రైస్తవ మతం ఈ ద్వీపాలకు వచ్చింది. క్రీ శ 610 లో రెండవ పులకేశి ఆధ్వర్యంలో కర్ణాటకలోని బాదామి చాళుక్యులు ఈ ద్వీపాలపై దాడి చేయడంతో మౌర్యుల ఉనికి ముగిసింది. కర్ణాటకలోని రాష్ట్రకూట రాజవంశానికి చెందిన దంతిదుర్గ క్రీ. శ. 749-750 సమయంలో ఈ ద్వీపాలను జయించాడు.

కొంకణ్ సిల్హారా రాజవంశం 810, 1260 మధ్య ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. 10వ శతాబ్దంలో వాల్కేశ్వర్ ఆలయం  2వ శతాబ్దంలో సిల్హారా పాలకుల ఆధ్వర్యంలో బాణగంగా ట్యాంక్ నిర్మించబడ్డాయి. ఇటాలియన్ యాత్రికుడు మార్కో పోలో  పదమూడు చైనీస్ నౌకలు మే-సెప్టెంబర్ 1292లో ముంబై నౌకాశ్రయం గుండా వెళ్ళాయి. రాజు భీమ్‌దేవ్ 13వ శతాబ్దం చివరలో ఈ ప్రాంతంలో తన రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు, తన రాజధానిని *మహికావతి* (ప్రస్తుత మహిమ్) స్థాపించాడు. అతను మహారాష్ట్రలోని దేవగిరి యాదవ రాజవంశానికి లేదా గుజరాత్లోని అనహిలవాడ రాజవంశానికి చెందినవాడు. అతను ఈ ప్రాంతంలో మొదటి బాబుల్‌నాథ్ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు, కొబ్బరి చెట్లతో సహా అనేక పండ్ల చెట్లను ఈ ద్వీపాలకు పరిచయం చేశాడు. నగరంలోని తొలి స్థిరనివాసులలో ఒకరైన పఠారే ప్రభువులను  భీమ్‌దేవ్ తన పాలనలో 1298లో గుజరాత్‌లోని పటాన్, సౌరాష్ట్ర ఇతర ప్రాంతాల నుండి మాహింకు తీసుకువచ్చారు. అతను పల్సిలు, పచ్చాళ్లీలు, భండారీలు, వాద్వాల్స్, భోయిస్, అగ్రీలు, బ్రాహ్మణులను కూడా ఈ ద్వీపాలకు తీసుకువచ్చినట్లు భావిస్తున్నారు. 1303లో ఆయన మరణించిన తరువాత, ఆయన కుమారుడు ప్రతాప్ బింబా ఆయన తరువాత  సల్సెట్‌లను మరోల్‌ వద్ద తన రాజధానిని నిర్మించాడు, దానికి ఆయన ప్రతాప్‌పూర్‌ అని పేరు పెట్టారు. 1318లో మహిమ్, సాల్సెట్లను ఆక్రమించిన ఖిల్జీ రాజవంశం స్వయం ప్రకటిత రాజప్రతినిధి అయిన ముబారక్ ఖాన్ ప్రతాప్ బింబా నియంత్రణ నుండి ఈ ద్వీపాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ప్రతాప్ బింబా తరువాత 1331 వరకు పాలించిన ద్వీపాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తరువాత, అతని బావమరిది నాగర్‌దేవ్ 1348 వరకు 17 సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. ఈ ద్వీపాలు 1348లో గుజరాత్ ముస్లిం పాలకుల నియంత్రణలోకి వచ్చాయి, ఈ ద్వీపాలపై హిందూ పాలకుల సార్వభౌమత్వాన్ని అంతం చేశాయి.

## ఇస్లామిక్ కాలం

ఈ దీవులు 1348 నుండి 1391 వరకు ముస్లిం పాలనలో ఉన్నాయి. 1391లో గుజరాత్ సుల్తానేట్ స్థాపించబడిన తర్వాత మొదటి ముజఫర్ షా ఉత్తర కొంకణ్ వైస్రాయ్‌గా నియమించబడ్డాడు. ద్వీపాల పరిపాలన కోసం, అతను మహిమ్ గవర్నర్‌గా నియమించాడు. మొదటి అహ్మద్ షా పాలనలో, మాలిక్-ఉస్-షార్క్ మహిమ్ గవర్నర్‌గా నియమించబడ్డాడు, ద్వీపాల సరైన సర్వేను ఏర్పాటు చేయడంతో పాటు, అతను ద్వీపాలరెవెన్యూ వ్యవస్థను మెరుగుపరిచాడు. 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, భండారిలు సుల్తానేట్ నుండి మహిమ్ ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని ఎనిమిది సంవత్సరాలు పాలించారు. దీనిని గుజరాత్ సుల్తానేట్‌కు చెందిన రాయ్ కుతుబ్ తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1429 నాటికి ఉత్తర కొంకణ్‌లోని  గుజరాత్ సుల్తానేట్ ప్రభుత్వ స్థానం థానే నుండి మాహింకు బదిలీ అయిందని పర్షియన్ చరిత్రకారుడు ఫిరిష్తా నమోదు చేశారు. రాయ్ కుతుబ్ మరణించిన తరువాత, దక్కన్ బహమనీ సుల్తానేట్ చెందిన అహ్మద్ షా I వలీ సాల్సెట్, మహిమ్లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

కోల్పోయిన భూభాగాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి తన కుమారుడు జాఫర్ ఖాన్ పంపడం ద్వారా మొదటి అహ్మద్ షా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. మొదటి అహ్మద్ షా వలీతో జరిగిన యుద్ధంలో జాఫర్ విజయం సాధించాడు. 1431లో, మహీమ్ను గుజరాత్ సుల్తానేట్ తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. సుల్తానేట్ పోషణ అనేక మసీదుల నిర్మాణానికి దారితీసింది, వాటిలో ముఖ్యమైనది మాహిమ్‌లోని హాజీ అలీ దర్గా దీనిని 1431లో ముస్లిం సాధువు హాజీ అలీ గౌరవార్థం నిర్మించారు. కుతుబ్ ఖాన్ మరణం తరువాత, మాహిమ్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి పెద్ద సైన్యాన్ని పంపాడు. మొదటి అహ్మద్ షా జాఫర్ ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో పెద్ద సైన్యం, నావికాదళంతో ప్రతిస్పందించి మొదటి అహ్మద్ షా వలీ ఓటమికి దారితీసింది. 1491-1494 సమయంలో, బహమనీ సుల్తానేట్ ప్రభువు బహదూర్ ఖాన్ గిలానీ నుండి ఈ ద్వీపాలు సముద్రపు దొంగతనాలను ఎదుర్కొన్నాయి. బహమనీ సుల్తానేట్ ముగిసిన తరువాత, బహదూర్ ఖాన్ గిలానీ, మహమూద్ గావన్ దాభోల్ నౌకాశ్రయం వద్ద తిరుగుబాటు చేసి, కొంకణ్ మొత్తంతో పాటు ద్వీపాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. పోర్చుగీస్ అన్వేషకుడు ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మేడా ఓడ 1508 లో ద్వీపం లోతైన సహజ నౌకాశ్రయంలోకి ప్రయాణించింది,  అతను దానిని బోమ్ బైయా (గుడ్ బే) అని పిలిచాడు.  అయితే, పోర్చుగీసు వారు 1509 జనవరి 21న ఈ ద్వీపాలను మొదటిసారి సందర్శించారు, వారు మహిమ్ క్రీక్‌లో గుజరాత్ బార్జ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత మహిమ్ వద్ద అడుగుపెట్టారు. గుజరాత్ సుల్తానేట్ వరుస దాడుల తరువాత, ఈ ద్వీపాలను సుల్తాన్ బహదూర్ షా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

1526లో పోర్చుగీసు వారు తమ కర్మాగారాన్ని బాసిన్ వద్ద స్థాపించారు. 1528-29 సమయంలో, లోపో వాజ్ డి సంపాయో గుజరాత్ సుల్తానేట్ నుండి మహిమ్ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, రాజు ద్వీపాలకు దక్షిణాన ఉన్న చౌల్ పట్టణ చక్రవర్తి నిజాం-ఉల్-ముల్క్ తో యుద్ధంలో ఉన్నప్పుడు. బహదూర్ షా మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయూన్ శక్తి పట్ల భయపడ్డాడు, 1534 డిసెంబర్ 23న పోర్చుగీసుతో బాసిన్ ఒప్పందం సంతకం చేయవలసి వచ్చింది. ఒప్పందం ప్రకారం, ముంబై, బాసిన్ దీవులను పోర్చుగీసులకు అందించారు. 1535 అక్టోబరు 25న బహదూర్ షా, పోర్చుగీస్ ఇండియా వైస్రాయ్ నునో డా కున్హా మధ్య శాంతి, వాణిజ్య ఒప్పందం ద్వారా ముంబైలో ఇస్లామిక్ పాలన ముగిసింది.

## పోర్చుగీస్ కాలం

పోర్చుగీసు వారు బొంబాయిలో తమ మతపరమైన వ్యవస్థల పునాది, అభివృద్ధిలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. ఈ ద్వీపాలు 1534లో మెస్ట్రే డియోగో లీజుకు ఇవ్వబడ్డాయి. బొంబాయిలోని పురాతన చర్చిలలో ఒకటైన మహిమ్ *శాన్ మిగ్యుల్* (సెయింట్ మైఖేల్ చర్చి) ను పోర్చుగీసు వారు 1540లో నిర్మించారు. 1545,   1548 మధ్య జోవో డి కాస్ట్రో వైస్రాయల్టీ సమయంలో మాన్యువల్ సెరోకు పరేల్, వడాలా, సియోన్, వర్లి మంజూరు చేయబడ్డాయి. మజగావ్ 1547లో ఆంటోనియో పెస్సోవా మంజూరు చేయబడింది. సాల్సెట్ జోవో రోడ్రిగ్స్ డాంటాస్, కాస్మె కోర్రెస్, మాన్యువల్ కోర్రెస్ మూడు సంవత్సరాల పాటు మంజూరు చేశారు. 1548లో ట్రాంబే, చెంబూర్ డోమ్ రోక్ టెల్లో డి మెనెజెస్, పోరి ద్వీపం (ఎలిఫాంటా ద్వీపం) ను జోవో పిరెజ్ మంజూరు చేశారు. పోర్చుగీస్ వైద్యుడు, వృక్షశాస్త్రజ్ఞుడు అయిన గార్సియా డి ఒర్టాకు 1554లో వైస్రాయ్ పెడ్రో మస్కరెన్హాస్ బొంబాయిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

పోర్చుగీసు వారు స్థానిక ప్రజలతో వివాహాలను ప్రోత్సహించారు, రోమన్ కాథలిక్ చర్చికి బలంగా మద్దతు ఇచ్చారు. 1560లో వారు మహిమ్, వర్లి, బస్సేన్‌లోని స్థానిక కోలి, కున్బి, కుంభార్ జనాభాను మతమార్పిడి చేయడం ప్రారంభించారు. ఈ క్రైస్తవులను బ్రిటిష్ వారు *పోర్చుగీస్ క్రైస్తవులు* అని పిలిచేవారు, అయినప్పటికీ వారు ఇటీవల రోమన్ కాథలిక్ చర్చితో సంబంధాలు ఏర్పరచుకున్న నెస్టోరియన్ క్రైస్తవులు. ఈ సమయంలో బొంబాయి ప్రధాన వ్యాపారం కొబ్బరికాయలు, కొబ్బరి కాయలు. 1571లో ఆంటోనియో పెస్సోవా మరణం తరువాత, ఒక పేటెంట్ జారీ చేయబడింది, ఇది సౌసా ఇ లిమా కుటుంబానికి మజగావ్ శాశ్వతంగా మంజూరు చేసింది. బాంద్రాలోని సెయింట్ ఆండ్రూ చర్చి 1575లో నిర్మించారు.

1580లో స్పెయిన్ పోర్చుగల్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడం ఇతర యూరోపియన్ శక్తులు భారతదేశానికి మసాలా మార్గాలను అనుసరించడానికి మార్గం తెరిచింది. డచ్ వారు మొదట వచ్చారు, తరువాత బ్రిటిష్ వారు వచ్చారు. మొదటి ఆంగ్ల వ్యాపారులు 1583 నవంబరులో బొంబాయికి చేరుకుని, బాసిన్, థానే, చౌల్ మీదుగా ప్రయాణించారు. పోర్చుగీస్ ఫ్రాన్సిస్కాన్లు 1585 నాటికి సాల్సెట్ & మాహిమ్‌లపై ఆచరణాత్మక నియంత్రణను పొందారు, 1596లో దాదర్ వద్ద *నోసా సెన్హోరా డి బోమ్ కాన్సెలో* (సియోన్ వద్ద అవర్ లేడీ ఆఫ్ గుడ్ కౌన్సెల్,  నోసా సెన్హోరా డి సాల్వావో (అవర్ లేడీ ఆఫ్ సాల్వేషన్) ను నిర్మించారు. బొంబాయిని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి 1612లో సూరత్ వద్ద బ్రిటిష్, పోర్చుగీసుల మధ్య స్వాలీ యుద్ధం జరిగింది. ఒక వ్యాపారి అయిన దోరాబ్జీ నానభాయ్ 1640లో బొంబాయిలో స్థిరపడిన మొదటి పార్సీ. కాస్టెల్లా డి అగ్వాడా (వాటర్ పాయింట్ కోట) ను పోర్చుగీసు వారు 1640లో బాంద్రా వద్ద మహిమ్ బే, అరేబియా సముద్రం, దక్షిణ ద్వీపం మహిమ్ వైపుగా ఒక వాచ్టవర్గా నిర్మించారు. పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్య నాటికి డచ్ పెరుగుతున్న శక్తి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం సూరత్ కౌన్సిల్ 1659లో పోర్చుగల్ రాజు నాలుగవ జాన్ నుండి బొంబాయిని స్వాధీనం చేసుకోవలసి వచ్చింది. 1661 మే 8న ఇంగ్లాండ్‌కు చెందిన రెండవ చార్లెస్, పోర్చుగల్ కేథరీన్ వివాహ ఒప్పందం చార్లెస్‌కు కేథరీన్ ఇచ్చిన కట్నంలో భాగంగా బాంబేను బ్రిటిష్ ఆధీనంలోకి తీసుకుంది.

## బ్రిటిష్ కాలం

### స్థానిక శక్తులతో పోరాటం

1662 మార్చి 19న, అబ్రహం షిప్‌మాన్ నగరానికి మొదటి గవర్నర్ జనరల్‌గా నియమితులయ్యారు, అతని నౌకాదళం 1662 సెప్టెంబరు, అక్టోబరులో బొంబాయి చేరుకుంది. బొంబాయి, సాల్సెట్‌ను ఆంగ్లేయులకు అప్పగించమని అడిగినప్పుడు, పోర్చుగీస్ గవర్నర్ బొంబాయి ద్వీపం మాత్రమే అప్పగించబడిందని వాదించాడు, పేటెంట్‌లో అక్రమాలు జరిగాయని ఆరోపిస్తూ, అతను బొంబాయిని కూడా వదులుకోవడానికి నిరాకరించాడు. పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ జోక్యం చేసుకోవడానికి నిరాకరించడంతో షిప్ మాన్ బొంబాయిలో దిగకుండా నిరోధించబడ్డాడు. అతను ఉత్తర కెనరా లోని అంజేదివా ద్వీపానికి బలవంతంగా వెళ్ళవలసి వచ్చింది, అక్కడ అక్టోబర్ 1664లో మరణించాడు. 1664 నవంబరులో, షిప్ మాన్ వారసుడు హంఫ్రీ కుక్ బొంబాయిని దాని ఆధారాలు లేకుండా అంగీకరించడానికి అంగీకరించాడు. అయితే, సాల్సెట్, మజగావ్, పరేల్, వర్లి, సియోన్, ధారావి, వడాలా ఇప్పటికీ పోర్చుగీసు ఆధీనంలోనే ఉన్నాయి. తరువాత, కుక్ ఆంగ్లేయుల కోసం మహిమ్, సియోన్, ధారావి, వడాలాలను పొందగలిగాడు. 1668 సెప్టెంబరు 21న, 27 మార్చి 1668 నాటి రాయల్ చార్టర్, బొంబాయిని చార్లెస్ II నుండి ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ £ వార్షిక అద్దెకు (2007లో £1,226 సమానమైన రిటైల్ ధరల సూచిక) లేదా భారతీయ రూ. కంపెనీ వెంటనే ఒక రేవును, గిడ్డంగులను నిర్మించడం ద్వారా ద్వీపాలను తెరిచే పనిని ప్రారంభించింది. ఒక కస్టమ్స్ హౌస్ కూడా నిర్మించబడింది. బొంబాయి కోట చుట్టూ కోటలు నిర్మించబడ్డాయి. పౌర పరిపాలన ప్రయోజనం కోసం న్యాయమూర్తి-న్యాయవాదిని నియమించారు. జార్జ్ ఆక్సెండెన్ 1668 సెప్టెంబరు 23న ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధ్వర్యంలో బొంబాయి మొదటి గవర్నర్ అయ్యాడు. 1669 జూలైలో బొంబాయి గవర్నర్‌గా నియమితులైన గెరాల్డ్ ఆంగియర్ 1670లో బొంబాయిలో మొదటి పుదీనా యంత్రాన్ని స్థాపించారు. అతను వివిధ వ్యాపార ప్రోత్సాహకాలను అందించాడు, ఇది పార్సీలు, గోవన్లు, యూదులు, దావూదీ బోహ్రా, సూరత్, డయ్యూ నుండి గుజరాతీ బనియాలు, సాల్సెట్ నుండి బ్రాహ్మణులను ఆకర్షించింది. అతను నగరంలో ఉత్తరాన డోంగ్రి నుండి మెండమ్ పాయింట్ (దక్షిణాన ప్రస్తుత లయన్ గేట్ సమీపంలో) వరకు విస్తృతమైన కోటలను కూడా ప్రణాళిక చేశాడు. ఆయన గవర్నర్గా ఉన్న సమయంలో ఈ నౌకాశ్రయం కూడా అభివృద్ధి చేయబడింది, 20 నౌకలకు పడక స్థలం ఉంది. 1670లో పార్సీ వ్యాపారవేత్త భీమ్జీ పారిఖ్ మొదటి ప్రింటింగ్ ప్రెస్ను బొంబాయికి దిగుమతి చేసుకున్నాడు. 1661 - 1675 మధ్యకాలంలో జనాభా 10,000 నుండి 60,000 కు ఆరు రెట్లు పెరిగింది. మొఘల్ సామ్రాజ్యం సిద్ది అడ్మిరల్ అయిన యాకుట్ ఖాన్ 1672 అక్టోబరులో బొంబాయికి చేరుకుని అక్కడి స్థానిక నివాసులను ధ్వంసం చేశాడు. 1673 ఫిబ్రవరి 20న డచ్ ఇండియా గవర్నర్ జనరల్ రిక్లోఫ్ వాన్ గోయెన్ బొంబాయిపై దాడి చేశారు, అయితే ఈ దాడిని ఆంగియర్ ప్రతిఘటించాడు. 1673 అక్టోబరు 10న సిద్ది అడ్మిరల్ సంబల్ బొంబాయిలోకి ప్రవేశించి ఆంగ్లేయులకు, మరాఠా రాజు శివాజీ చాలా ముఖ్యమైన పెన్, నాగోథాన నదులను నాశనం చేశారు. 1674లో ఇంగ్లాండ్, నెదర్లాండ్స్ మధ్య ముగిసిన వెస్ట్ మినిస్టర్ ఒప్పందం, బొంబాయిలోని బ్రిటిష్ స్థావరాలను డచ్ నుండి మరింత భయానికి ఉపశమనం కలిగించింది. 1686లో కంపెనీ తన ప్రధాన హోల్డింగ్‌లను సూరత్ నుండి బొంబాయికి మార్చింది, ఇది అప్పటి పశ్చిమ తీర స్థావరాలన్నింటికీ పరిపాలనా కేంద్రంగా మారింది. భారతదేశంలోని అన్ని కంపెనీల సంస్థలకు బొంబాయి అధిపతిగా ఉంచబడింది.

యాకుత్ ఖాన్ 1689 ఫిబ్రవరి 14న సెవ్రీకి చేరుకుని, జూన్ 1690లో మజాగాన్ కోటను ధ్వంసం చేశాడు. మొఘల్ సామ్రాజ్య పాలకుడు ఔరంగజేబుకు బ్రిటిష్ వారు చెల్లించిన చెల్లింపు తరువాత యాకుత్ 1690 జూన్ 8న బొంబాయిని ఖాళీ చేయించాడు. అనేక మంది భారతీయ, బ్రిటిష్ వ్యాపారుల రాక పదిహేడవ శతాబ్దం చివరి నాటికి బొంబాయి వాణిజ్యం అభివృద్ధికి దారితీసింది. త్వరలో ఇది ఉప్పు, బియ్యం, దంతాలు, వస్త్రం, సీసం, కత్తి బ్లేడ్లలో అనేక భారతీయ ఓడరేవులతో పాటు అరేబియా నగరాలైన మక్కా, బస్రా వ్యాపారం చేయసాగింది. 1710 నాటికి, బొంబాయి కోట నిర్మాణం పూర్తయింది, ఇది యూరోపియన్ సముద్రపు దొంగలు, మరాఠాల సముద్ర దాడుల నుండి ద్వీపాలను బలపరిచింది. 1715 డిసెంబర్ 26 నాటికి  చార్లెస్ బూన్ బొంబాయి గవర్నర్ పదవిని చేపట్టాడు. అతను ద్వీపం  కోట కోసం ఆంగియర్ ప్రణాళికలను అమలు చేశాడు, ఉత్తరాన డోంగ్రి నుండి దక్షిణాన మెండమ్ పాయింట్ వరకు గోడలు నిర్మించాడు. అతను మెరైన్ ఫోర్స్‌ను స్థాపించాడు,  1718లో సెయింట్ థామస్ కేథడ్రల్ నిర్మించాడు, ఇది బొంబాయిలోని మొదటి ఆంగ్లికన్ చర్చి. 1728లో, బొంబాయిలో మేయర్ కోర్టు స్థాపించబడింది, మొదటి పునరుద్ధరణ ప్రారంభమైంది, ఇది బొంబాయిని బొంబాయిని వర్లి నుండి వేరుచేసే వాగుపై మహాలక్ష్మిలో తాత్కాలిక పనిగా మొదటి పునరుద్ధరణ ప్రారంభించబడింది. 1735లో బొంబాయిలో నౌకానిర్మాణ పరిశ్రమ ప్రారంభమైంది, త్వరలో అదే సంవత్సరంలో నావల్ డాక్‌యార్డ్ స్థాపించబడింది.

1737లో మొదటి మరాఠా బాజీ రావు పోర్చుగీసు నుండి సాల్సెట్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, 1739లో బస్సేన్ ప్రావిన్స్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మరాఠా విజయం బ్రిటిష్ వారిని నగరంలోని కోట గోడల లోపల స్థావరాలను నిర్మించమని బలవంతం చేసింది. 1748లో ఏర్పాటు చేసిన కొత్త భవన నిబంధనల ప్రకారం, అనేక ఇళ్ళు కూల్చివేయబడ్డాయి, జనాభా పాక్షికంగా కొత్తగా తిరిగి పొందిన భూమిపై తిరిగి పంపిణీ చేయబడింది. సూరత్ కు చెందిన నౌకాదళ వాస్తుశిల్పులు, నౌకాదళ శిల్పుల వాడియా కుటుంబం సభ్యుడైన లోవ్జీ నుస్సేర్వాన్జీ వాడియా 1750లో బొంబాయి డాక్ను నిర్మించారు, ఇది ఆసియాలో ప్రారంభించబడిన మొట్టమొదటి డ్రై డాక్. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, బొంబాయి ఒక ప్రధాన వాణిజ్య పట్టణంగా అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించింది, త్వరలో మహారాష్ట్రలోని చౌల్ నుండి భండారీలు, మహారాష్ట్రలోని పశ్చిమ ఘాట్ పర్వత శ్రేణుల నుండి వంజారిలు, మడగాస్కర్ నుండి ఆఫ్రికన్లు, రాజస్థాన్ నుండి భాటియాలు, వైశ్య వాణి, గౌడ్ సరస్వత్ బ్రాహ్మణులు, కొంకణ్ నుండి దైవజ్ఞులు, గుజరాత్ నుండి ఇనుప పనివారు, చేనేత కార్మికులు ఈ ద్వీపాలకు వలస వచ్చారు. 1769లో, జార్జ్ కోట డోంగ్రి కోట ఉన్న ప్రదేశంలో నిర్మించబడింది.   1770లో మజగావ్ రేవులు నిర్మించబడ్డాయి. బ్రిటిష్ వారు 28 డిసెంబర్ 1774న సాల్సెట్, ఎలిఫెంటా, హాగ్ ద్వీపం, కరంజాలను ఆక్రమించారు. 1782లో సంతకం చేసిన సల్బాయి ఒప్పందం ద్వారా సాల్సెట్, ఎలిఫెంటా, హాగ్ ఐలాండ్, కరంజాలను అధికారికంగా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అప్పగించారు, అయితే బాసిన్ దాని ఆధారపడటాలు మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చెందిన రఘునాథరావు పునరుద్ధరించబడ్డాయి. సాల్సెట్ బ్రిటిష్ వారి ఆధీనంలో ఉన్నప్పటికీ, సాల్సెట్ నుండి బొంబాయిలోని ఇతర ప్రాంతాలకు నిషిద్ధ వస్తువుల పరిచయం నిరోధించబడింది. ఈ వస్తువులు పన్నులకు సంబంధించి మరాఠా నిబంధనలకు లోబడి ఉండేవి, సాల్సెట్ నుండి నగరంలోకి ప్రవేశించే అన్ని వస్తువులపై 30% సుంకం విధించబడింది.

1782లో విలియం హార్న్బీ బొంబాయి గవర్నర్ పదవిని చేపట్టాడు, ఏడు దీవులను ఒకే భూభాగంగా కలిపే హార్న్బీ వెల్లార్డ్ ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టును ప్రారంభించాడు. ఈ ప్రాజెక్టు ఉద్దేశ్యం వర్లీ క్రీక్‌ను అడ్డుకోవడం, బొంబాయిలోని లోతట్టు ప్రాంతాలు అధిక ఆటుపోట్లలో మునిగిపోకుండా నిరోధించడం. అయితే, ఈ ప్రాజెక్టును 1783లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తిరస్కరించింది. 1784లో హార్న్బీ వెల్లార్డ్ ప్రాజెక్ట్ పూర్తయింది, త్వరలోనే వర్లీ & మహాలక్ష్మి వద్ద పునరుద్ధరణలు జరిగాయి. బొంబాయిలో జర్నలిజం చరిత్ర 1789లో బాంబే హెరాల్డ్, 1790లో బాంబే కొరియర్ ప్రచురణతో ప్రారంభమైంది. 1795లో మరాఠా సైన్యం హైదరాబాద్ నిజాంను ఓడించింది. దీని తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి చాలా మంది కళాకారులు, నిర్మాణ కార్మికులు బొంబాయికి వలస వచ్చి హార్న్బీ వెల్లార్డ్ నిర్మించిన ఫ్లాట్లలో స్థిరపడ్డారు. ఈ కార్మికులను కామాతీలు అని పిలుస్తారు, వారి ప్రాంతాన్ని కామాతీపుర అని పిలుస్తారు. సియోన్ కాజ్‌వే (డంకన్ కాజ్‌వే) నిర్మాణం 1798లో ప్రారంభమైంది. సియోన్ కాజ్‌వే నిర్మాణం 1802లో గవర్నర్ జోనాథన్ డంకన్ చేత పూర్తయింది. ఇది బాంబే ద్వీపాన్ని సాల్సెట్‌లోని కుర్లాతో అనుసంధానించింది. 1803 ఫిబ్రవరి 17న పట్టణంలో మంటలు చెలరేగాయి, పాత కోట చుట్టూ ఉన్న అనేక ప్రాంతాలను ధ్వంసం చేసింది, తదనంతరం బ్రిటిష్ వారు విశాలమైన రోడ్లతో కొత్త పట్టణాన్ని ప్లాన్ చేయాల్సి వచ్చింది. మే 1804లో, బొంబాయి తీవ్రమైన కరువుతో అతలాకుతలమైంది, ఇది పెద్ద ఎత్తున వలసలకు దారితీసింది. 1817 నవంబర్ 5న, మౌంట్‌స్టవర్ట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దక్కన్ పీఠభూమిలో జరిగిన కిర్కీ యుద్ధంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం పేష్వా బాజీరావు II ను ఓడించింది. దక్కన్‌లో బ్రిటిష్ ప్రచారం విజయవంతం కావడంతో స్థానిక శక్తుల దాడుల నుండి బొంబాయి విముక్తి పొందింది.

### పట్టణ అభివృద్ధి

డెక్కన్‌లో కంపెనీ సైనిక విజయాలతో నగరం విద్యా, ఆర్థిక పురోగతి ప్రారంభమైంది. కొలబాకు ఉత్తరాన ఉన్న వెల్లింగ్టన్ పీర్ (అపోలో బండెర్) 1819లో ప్రయాణీకుల రాకపోకల కోసం ప్రారంభించబడింది,  ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ హై స్కూల్ 1822లో స్థాపించబడింది. 1824లో బొంబాయి కరువుతో దెబ్బతింది. కొత్త పుదీనా నిర్మాణం 1825లో ప్రారంభమైంది. మౌంట్‌స్టువర్ట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్, సర్ జాన్ మాల్కం పాలనలో భోర్ ఘాట్ వరకు మంచి క్యారేజ్ రోడ్డు నిర్మాణంతో బొంబాయి నుండి డెక్కన్‌కు మెరుగైన ప్రవేశం లభించింది. 1830 నవంబర్ 10న ప్రారంభమైన ఈ రహదారి పెద్ద ఎత్తున వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేసింది. 1830 నాటికి, ఎర్ర, మధ్యధరా సముద్రం నావిగేట్ చేసే స్టీమర్ల ద్వారా ఇంగ్లాండ్‌తో క్రమం తప్పకుండా కమ్యూనికేషన్ ప్రారంభమైంది. 1832 జూలైలో నగరాన్ని ప్రభావితం చేసిన పరిహా కుక్కలను నాశనం చేయాలని ప్రభుత్వం ఇచ్చిన ఉత్తర్వు ఫలితంగా పార్సీ అల్లర్లు జరిగాయి. ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బొంబాయి (టౌన్ హాల్) 1833లో పూర్తయింది, ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కళాశాల 1835లో నిర్మించబడింది. 1836లో ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ స్థాపించబడింది.

1838లో కొలాబా, లిటిల్ కొలాబా ద్వీపాలు కొలాబా కాజ్వే ద్వారా బొంబాయికి అనుసంధానించబడ్డాయి. అదే సంవత్సరంలో, బొంబాయి, లండన్ మధ్య నెలవారీ కమ్యూనికేషన్ స్థాపించబడింది. నగరంలోని పురాతన బ్యాంకు అయిన బ్యాంక్ ఆఫ్ బొంబాయి 1840లో, 1842లో బ్యాంక్ ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఇండియా స్థాపించబడ్డాయి. కాటన్ ఎక్స్ఛేంజ్ 1844లో కాటన్ గ్రీన్ స్థాపించబడింది. మాహిమ్‌ను బాంద్రా అనుసంధానించడానికి మహీమ్ కాజ్వే నిర్మాణానికి అవాబాయి జంషెడ్జీ జీజీభాయ్ నిధులు సమకూర్చారు, 1845లో ఈ పని పూర్తయింది. 1845లో స్థాపించబడిన కమర్షియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, పశ్చిమ  తూర్పు మోటిఫ్స్ మిశ్రమంతో విదేశీ నోట్లను విడుదల చేసింది. 1845 నవంబరు 3న, దేశంలో మూడవది అయిన గ్రాంట్ మెడికల్ కాలేజ్ అండ్ హాస్పిటల్‌ను గవర్నర్ రాబర్ట్ గ్రాంట్ స్థాపించారు. ఖోజాలకు చెందిన రెండు ప్రత్యర్థి వర్గాల మధ్య వివాదం ఫలితంగా 1850లో మహీమ్లో తొలి అల్లర్లు జరిగాయి. చిత్ర జ్ఞాన దర్పణ్ వార్తాపత్రికలో ముహమ్మద్ పై ఒక వ్యాసం ప్రచురించబడిన ఫలితంగా 1851 అక్టోబరులో ముస్లింలు, పార్సీల మధ్య అల్లర్లు చెలరేగాయి. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ  మొదటి రాజకీయ సంస్థ, బొంబాయి అసోసియేషన్, బ్రిటిష్ వారికి ప్రజా మనోవేదనలను తెలియజేయడానికి 1852 ఆగస్టు 26న ప్రారంభించబడింది. మొట్టమొదటి భారతీయ రైల్వే లైన్ 1853 ఏప్రిల్ 16న బొంబాయి పొరుగున ఉన్న థానే మధ్య 21 మైళ్ల దూరంలో కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది. బొంబాయి స్పిన్నింగ్ అండ్ వీవింగ్ కంపెనీ 1854 జూలై 7న సెంట్రల్ బొంబాయిలోని టార్డియో వద్ద నగరంలో స్థాపించబడిన మొదటి పత్తి మిల్లు. బొంబాయి, బరోడా, సెంట్రల్ ఇండియా రైల్వే (BB & CI) 1855లో విలీనం చేయబడింది.

బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయం 1857లో భారతదేశంలో స్థాపించబడిన మొదటి ఆధునిక ఉన్నత విద్యాసంస్థ. వాణిజ్య బ్యాంకు, చార్టర్డ్ మర్కంటైల్, ఆగ్రా & యునైటెడ్ సర్వీస్, చార్టర్డ్ & సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ వెస్ట్రన్ ఇండియా బొంబాయిలో స్థాపించబడ్డాయి, ఇవి గణనీయమైన పారిశ్రామిక జనాభాను ఆకర్షించాయి. 1861లో అమెరికన్ సివిల్ వార్ ప్రారంభమైన తరువాత పశ్చిమ దేశాలలో పత్తి డిమాండ్ పెరిగింది, ఇది పత్తి-వ్యాపారంలో అపారమైన పెరుగుదలకు దారితీసింది. విక్టోరియా గార్డెన్స్ 1862లో ప్రజల కోసం తెరవబడింది. బొంబాయి వ్యాపారులను ఆంగ్లేయుల నుండి స్వతంత్రంగా మార్చడానికి 1863లో బొంబాయి షిప్పింగ్ & ఐరన్ షిప్పింగ్ కంపెనీలు ప్రారంభించబడ్డాయి. బొంబాయి సమీప ద్వీపాల మధ్య ఆవిరి పడవల నిర్వహణ కోసం 1866లో బొంబాయి కోస్ట్  రివర్ స్టీమ్ నావిగేషన్ కంపెనీ స్థాపించబడింది, 1869లో సూయజ్ కాలువ ప్రారంభించడం బొంబాయి సముద్ర వాణిజ్యంలో విప్లవాత్మక మార్పులు చేసింది. బొంబాయి మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ 1872లో స్థాపించబడింది, ఇది వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న నగరానికి ఆధునిక పాలనా చట్రాన్ని అందిస్తుంది. ఈ నౌకాశ్రయం అభివృద్ధి, పరిపాలన కోసం 1870లో బొంబాయి పోర్ట్ ట్రస్ట్ ప్రకటించారు. 1873లో ట్రామ్వే కమ్యూనికేషన్ స్థాపించబడింది. బాంబే ఎలక్ట్రిక్ సప్లై అండ్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ (బెస్ట్) మొదట ట్రామ్‌వే కంపెనీగా స్థాపించబడింది: బొంబాయి ట్రామ్వే సంస్థ లిమిటెడ్, 1873లో స్థాపించబడింది. 1874 ఫిబ్రవరిలో హింసాత్మక పార్సీ-ముస్లిం అల్లర్లు మళ్లీ చెలరేగాయి, ఇవి పార్సీ నివాసి ప్రచురించిన ముహమ్మద్ పై ఒక వ్యాసం కారణంగా జరిగాయి. బాంబే జింఖానా 1875లో ఏర్పడింది. ఆసియాలో పురాతన స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ అయిన బాంబే స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ 1875లో స్థాపించబడింది. 1882లో బొంబాయికి విద్యుత్ వచ్చింది, క్రాఫోర్డ్ మార్కెట్ అనేది విద్యుత్తుతో వెలిగించిన మొట్టమొదటి సంస్థ. బొంబాయి నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ 1883లో స్థాపించబడింది. బ్రిటిష్ ఇండియా రెండు అధికారిక సమయ మండలాలలో ఒకటైన బొంబాయి సమయం 1884లో యునైటెడ్ స్టేట్స్లోని వాషింగ్టన్, డి. సి. లో జరిగిన అంతర్జాతీయ మెరిడియన్ కాన్ఫరెన్స్ సందర్భంగా స్థాపించబడింది. 75వ తూర్పు మెరిడియన్ను ఉపయోగించి గ్రీన్విచ్ మీన్ టైమ్ (జిఎంటి) కంటే బొంబాయి సమయం 4 గంటల 51 నిమిషాల ముందు నిర్ణయించబడింది. బొంబాయి నౌకాశ్రయం మొత్తం తీరాన్ని మెరుగుపరిచే పథకంలో భాగంగా 1885లో ప్రిన్సెస్ డాక్ నిర్మించారు. పశువైద్య విద్యను అందించే ఆసియాలో మొట్టమొదటి సంస్థ, బొంబాయి పశువైద్య కళాశాల, 1886 సంవత్సరంలో బొంబాయిలోని పరేల్లో స్థాపించబడింది.

19వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో, నగరం చుట్టుపక్కల పట్టణాలలో భారతీయ పారిశ్రామికవేత్తలచే నిర్వహించబడుతున్న పెద్ద వస్త్ర పరిశ్రమ పెరిగింది. అదే సమయంలో కార్మిక ఉద్యమం కూడా జరిగింది. 1881 ఫ్యాక్టరీ చట్టంతో ప్రారంభించి, పరిశ్రమను నియంత్రించడంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మరింత ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ 1884లో ఫ్యాక్టరీ తనిఖీ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేసింది. పిల్లలు, మహిళల గంటల మీద పరిమితులు ఉండేవి. ఒక ముఖ్యమైన సంస్కర్త మేరీ కార్పెంటర్, ఆధునిక, నియంత్రిత కర్మాగారం  విక్టోరియన్ ఆధునీకరణ సిద్ధాంతాన్ని బోధనా శాస్త్రం, నాగరికత అభ్యున్నతి వాహనంగా ఉదాహరణగా చూపించే కర్మాగార చట్టాలను రచించారు. పని ప్రదేశాల్లో ప్రమాదాలకు పరిహారం కోసం చట్టాలు కల్పించబడ్డాయి .

### భారత స్వాతంత్య్ర ఉద్యమం

1885 జనవరి 31న బాంబే ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ స్థాపించబడిన తర్వాత రాజకీయ చైతన్యం పెరగడం ప్రారంభమైంది. బ్రిటిష్ వారి ఫ్యాక్టరీ, టారిఫ్ చట్టాల ద్వారా బెదిరింపులకు గురైన కార్మికుల ప్రయోజనాలను కాపాడేందుకు సెంట్రల్ స్కూల్‌ను రక్షించడానికి దిన్షా మానెక్జీ పెటిట్ ఫిబ్రవరి 1875లో బాంబే మిల్లుల సంఘాన్ని స్థాపించారు. భారత  మొదటి సెషన్ 1885 డిసెంబర్ 28–31 వరకు బొంబాయిలో జరిగింది. 1888లో బాంబే మున్సిపల్ చట్టం అమలులోకి వచ్చింది, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి పౌర విషయాలలో జోక్యం చేసుకునే అధికారాలను ఇచ్చింది. ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ స్టేషన్లలో ఒకటైన గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులర్ రైల్వే  విక్టోరియా టెర్మినస్ మే 1888లో పూర్తయింది.డబ్బావాలాస్ (లంచ్ బాక్స్ డెలివరీ మ్యాన్) భావన 1890లలో బొంబాయికి వచ్చిన బ్రిటిష్ ప్రజలు స్థానిక ఆహారాన్ని ఇష్టపడనప్పుడు ఉద్భవించింది. కాబట్టి ఈ వ్యక్తులకు వారి ఇంటి నుండి నేరుగా వారి కార్యాలయంలో భోజనం తీసుకురావడానికి డబ్బావాలా సేవను ఏర్పాటు చేశారు. 1893 ఆగస్టు 11న బొంబాయిలో ముస్లింలు ఒక శివాలయంపై దాడి చేసినప్పుడు హిందువులు, ముస్లింల మధ్య తీవ్రమైన మత అల్లర్లు జరిగాయి. ఈ  అల్లర్లలో 75 మంది మరణించగా, 350 మంది గాయపడ్డారు. సెప్టెంబర్ 1896లో బొంబాయిలో బుబోనిక్ ప్లేగు మహమ్మారి వ్యాపించింది, దీని వలన వారానికి 1,900 మంది మరణించినట్లు అంచనా. ఈ సమయంలో జనాభాలో సగం మంది అంటే దాదాపు 850,000 మంది బొంబాయి విడి వెళ్లారు. 1898 మార్చి 9న ప్లేగును అణచివేయడానికి ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలకు వ్యతిరేకంగా అకస్మాత్తుగా శత్రుత్వం చెలరేగడంతో తీవ్రమైన అల్లర్లు చెలరేగాయి. ఈ అల్లర్లు డాక్, రైల్వే కార్మికుల సమ్మెకు దారితీశాయి, ఇది కొన్ని రోజులు నగరాన్ని స్తంభింపజేసింది. ప్లేగు వ్యాధి ముఖ్యమైన ఫలితాలు 9 డిసెంబర్ 1898న బాంబే సిటీ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ ట్రస్ట్‌ను 10 జనవరి 1899న హాఫ్‌కైన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ను వాల్డెమార్ హాఫ్‌కైన్ ఏర్పాటు చేయడం . బాంబేలో మొట్టమొదటి ప్రణాళికాబద్ధమైన సబర్బన్ పథకం అయిన దాదర్-మతుంగా-వడాలా-సియోన్ పథకాన్ని 1899–1900లో బాంబే సిటీ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ ట్రస్ట్ ప్లేగు మహమ్మారి తరువాత పట్టణం మధ్యలో రద్దీని తగ్గించడానికి రూపొందించింది. ప్లేగు వ్యాధి కారణంగా కార్మికులు వలస వెళ్లడం వలన 1900, 1901 లలో పత్తి మిల్లు పరిశ్రమ ప్రతికూలంగా ప్రభావితమైంది.

1905లో బెంగాల్ విభజన స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది, ఇది భారతదేశంలో బ్రిటిష్ వస్తువుల బహిష్కరణకు దారితీసింది. 1908 జూలై 22న బొంబాయిలోని స్వదేశీ ఉద్యమ ప్రధాన న్యాయవాది లోకమాన్య తిలక్ తన వార్తాపత్రిక *[[కేసరి (మరాఠీ వార్తాపత్రిక)|కేసరి]]* లో ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రెచ్చగొట్టే కథనాలు రాసినందుకు ఆరు సంవత్సరాల కఠిన జైలు శిక్ష విధించబడింది. ఈ అరెస్టు నగరం అంతటా భారీ ఎత్తున నిరసనలకు దారితీసింది. 1910లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు ఫిరోజెషా మెహతా ప్రారంభించిన బొంబాయి క్రానికల్, భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు జాతీయ ఉద్యమంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ 1918 జూన్ 10న బొంబాయిలో ప్రాంతీయ యుద్ధ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు, దీని లక్ష్యం మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ప్రజల సహకారాన్ని పొందడం, ఇది బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలో తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భావించింది. ఈ సమావేశం తరువాత నగరం అంతటా భారీ ర్యాలీలు జరిగాయి. ప్రపంచవ్యాప్త ఇన్ఫ్లుఎంజా మహమ్మారి 1918 సెప్టెంబరు నుండి డిసెంబరు వరకు బొంబాయిలో చెలరేగింది, రోజుకు వందలాది మరణాలకు కారణమైంది. 1918 డిసెంబరులో జరిగిన లార్డ్ విల్లింగ్డన్ స్మారక సంఘటన బొంబాయిలోని గృహ పాలకుల వైకల్యాన్ని చూసింది. బొంబాయిలో వస్త్ర పరిశ్రమలో మొదటి ముఖ్యమైన సమ్మె 1919 జనవరిలో ప్రారంభమైంది. 1919 ఫిబ్రవరి-ఏప్రిల్ నుండి మహాత్మా గాంధీ ప్రారంభించిన రౌలట్ సత్యాగ్రహ ఉద్యమానికి బొంబాయి ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. రౌలట్ చట్టం ఫలితంగా ఈ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది, ఇది ప్రజా అశాంతిని నియంత్రించడానికి మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో అత్యవసర చర్యలను నిరవధికంగా పొడిగించింది.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత, భారత దళాలు, సరఫరాలు, ఆయుధాలు, పారిశ్రామిక వస్తువులను బొంబాయికి అక్కడి నుండి పెద్ద ఎత్తున తరలించడం జరిగింది, 1920 నుండి 1922 వరకు జరిగిన సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం నగర జీవితం చాలాసార్లు మూసివేయబడింది. 1926లో, బ్యాక్ బే కుంభకోణం సంభవించింది, యుద్ధానంతర నగర మాంద్యానికి కారణమైన ఆర్థిక సంక్షోభం తరువాత బ్రిటిష్ వారి ఆధ్వర్యంలో బొంబాయి అభివృద్ధి విభాగం బొంబాయిలోని బ్యాక్ బే ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. భారతదేశంలో మొట్టమొదటి విద్యుత్ లోకోమోటివ్లను 1925లో విక్టోరియా టెర్మినస్ నుండి కుర్లా వరకు సేవలోకి ప్రవేశపెట్టారు. 1920ల చివరలో, ఇరాన్లో కరువు నుండి తప్పించుకోవడానికి చాలా మంది పర్షియన్లు యాజ్డ్ నుండి బొంబాయికి వలస వచ్చారు. 1930ల ప్రారంభంలో, బ్రిటిష్ ఉప్పు పన్నుకు వ్యతిరేకంగా దేశవ్యాప్తంగా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం బొంబాయికి వ్యాపించింది. జమ్నాలాల్ బజాజ్ ఆధ్వర్యంలో బొంబాయిలో జరిగిన ఉద్యమానికి విలే పార్లే ప్రధాన కార్యాలయం . 1932 అక్టోబరు 15న పారిశ్రామికవేత్త, విమాన చోదకుడు జె. ఆర్. డి. టాటా కరాచీ నుండి బొంబాయికి విమానంలో ప్రయాణించి బొంబాయిలో పౌర విమానయానానికి మార్గదర్శకత్వం వహించారు. 1933 నుండి 1939 వరకు మిల్లు పరిశ్రమ, ఆర్థిక వ్యవస్థ స్తబ్దతను చూసిన 1929 మహా మాంద్యం బొంబాయిని ప్రభావితం చేసింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంతో, వేలాది దళాలు, సైనిక, పారిశ్రామిక వస్తువుల కదలికలు రాయల్ ఇండియన్ నేవీ నౌకాదళం పశ్చిమ ఆసియా, ఆగ్నేయాసియాలో జరుగుతున్న యుద్ధాలకు బొంబాయిని ఒక ముఖ్యమైన సైనిక స్థావరంగా మార్చాయి. 1942 ఆగస్టు 7న గోవాలియా ట్యాంక్ వద్ద జరిగిన బహిరంగ సభలో కాంగ్రెస్ క్విట్ ఇండియా తిరుగుబాటును ప్రకటించింది. 1946 ఫిబ్రవరి 18న బొంబాయిలో జరిగిన రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా రాయల్ ఇండియన్ నేవీకి చెందిన భారతీయ నావికులు చేసిన మొదటి అత్యంత తీవ్రమైన తిరుగుబాటును సూచిస్తుంది. 1947 ఆగస్టు 15న, చివరకు భారతదేశం స్వతంత్రంగా ప్రకటించబడింది. భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టిన చివరి బ్రిటిష్ దళాలు, సోమర్సెట్ లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ మొదటి బెటాలియన్, 28 ఫిబ్రవరి 1948న బొంబాయిలోని గేట్వే ఆఫ్ ఇండియా ఆర్కేడ్ గుండా వెళ్ళింది, బొంబాయిలో బ్రిటిష్ వారి 282 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ కాలం ముగిసింది.

## స్వతంత్ర భారతదేశం

## 20వ శతాబ్దం
1947 ఆగస్టు 15న  తరువాత, కొత్తగా ఏర్పడిన పాకిస్తాన్ నుండి 1,00,000 మందికి పైగా సింధీ శరణార్థులను మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలోని కల్యాణ్ నుండి ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సైనిక శిబిరాల్లో పునరావాసం కల్పించారు. దీనిని 1949లో పట్టణంగా మార్చారు, అప్పటి భారత గవర్నర్ జనరల్ సి. రాజగోపాలాచారి దీనికి ఉల్హాస్‌నగర్ అని పేరు పెట్టారు.  ఏప్రిల్ 1950లో బాంబే శివారు ప్రాంతాలు, బాంబే నగర విలీనంతో గ్రేటర్ బాంబే జిల్లా ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఇది 235.1 కిమీ 2 (90.77 చదరపు మైళ్ళు) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి 1951లో 2,339,000 మంది నివసించారు. పశ్చిమ రైల్వే వెంట జోగేశ్వరి వరకు, మధ్య రైల్వే వెంట భాండుప్ వరకు మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ పరిమితులను విస్తరించారు. ఈ పరిమితిని 1957 ఫిబ్రవరిలో పశ్చిమ రైల్వే వెంబడి దహిసర్ వరకు, మధ్య రైల్వేలో ములుండ్ వరకు పొడిగించారు. 1955 *లోక్‌సభ* చర్చలలో, బొంబాయి రాష్ట్రం భాషా ప్రాతిపది, గుజరాత్ రాష్ట్రాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడుతున్నప్పుడు. కానీ రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిటీ మహారాష్ట్ర-గుజరాత్ కోసం బొంబాయి రాజధానిగా ద్విభాషా రాష్ట్రాన్ని సిఫారసు చేసింది. అయితే, సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం దీనిని వ్యతిరేకించింది, మరాఠీకి చెందిన బొంబాయిని మహారాష్ట్ర రాజధానిగా ప్రకటించాలని పట్టుబట్టింది. ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ బొంబాయి 1958లో బొంబాయి ఉత్తర శివారు ప్రాంతమైన పొవాయిలో స్థాపించబడింది. పోలీసుల కాల్పుల్లో 105 మంది మరణించిన సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం నిరసనల తరువాత, 1960 మే 1న బొంబాయి రాజధానిగా మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది. ఫ్లోరా ఫౌంటెన్ పేరు సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమానికి స్మారక చిహ్నంగా హుతాత్మ చౌక్ (అమరవీరుల స్క్వేర్) గా మార్చబడింది.

1960ల ప్రారంభంలో పార్సీ & మార్వాడీ వలస సంఘాలు నగరంలోని పరిశ్రమలు, వాణిజ్య సంస్థలలో ఎక్కువ భాగాన్ని కలిగి ఉండగా, వైట్ కాలర్ ఉద్యోగాలను ప్రధానంగా నగరానికి వచ్చిన దక్షిణ భారత వలసదారులు కోరుకున్నారు. స్థానిక మరాఠీ ప్రజలు తమ సొంత రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్రలో సాపేక్షంగా అణగారిన స్థితికి గురవుతున్నారనే ఆగ్రహం కారణంగా బొంబాయి కార్టూనిస్ట్ బాల్ ఠాక్రే 1966 జూన్ 19న శివసేన పార్టీని స్థాపించారు. 1960లు, 1970లలో స్థానిక మరాఠీల హక్కుల కోసం శివసేన పోరాడారు. 1960ల చివరలో నారిమన్ పాయింట్, కఫ్ పరేడ్‌లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని అభివృద్ధి చేశారు. 1970లో బొంబాయి-భివాండి అల్లర్లు జరిగాయి. 1970లలో లండన్కు చెందిన వాణిజ్య సంస్థ షెపర్డ్ నౌకలను ప్రవేశపెట్టిన తరువాత, బొంబాయి భారతదేశంలోని నైరుతి తీరం మధ్య తీరప్రాంత సమాచార మార్పిడి పెరిగింది. ఈ నౌకలు గోవా, మంగళూరు కాథలిక్కులు బొంబాయికి ప్రవేశించడానికి  దోహదపడ్డాయి.

1972లో **బొంబాయి** వర్లీలో నెహ్రూ సెంటర్ స్థాపించబడింది. **ముంబై** మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (MMRDA) ను ముంబై మెట్రోపాలిటిన్ రీజియన్ అభివృద్ధి కార్యకలాపాల ప్రణాళిక, సమన్వయం కోసం ఒక అత్యున్నత సంస్థగా మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం 26 జనవరి 1975న ఏర్పాటు చేసింది. భారతదేశపు అతిపెద్ద పరస్పర విజ్ఞాన కేంద్రం అయిన నెహ్రూ సైన్స్ సెంటర్ 1972లో బొంబాయిలోని వర్లీలో స్థాపించబడింది. 1979 ఆగస్టులో ముంబై జనాభాను చెదరగొట్టడానికి, నియంత్రించడానికి సహాయపడటానికి మహారాష్ట్రలోని థానే, రాయ్గడ్ జిల్లాలలో సిటీ అండ్ ఇండస్ట్రియల్ డెవలప్మెంట్ కార్పొరేషన్ (సిడ్కో) నవీ ముంబై  సోదరి పట్టణాన్ని స్థాపించింది. గ్రేట్ బొంబాయి టెక్స్టైల్ సమ్మె కార్మిక సంఘ నాయకుడు దత్తా సమంత్ 18 జనవరి 1982న పిలుపునిచ్చారు, అక్కడ బొంబాయిలోని దాదాపు 250,000 మంది కార్మికులు, 50కి పైగా వస్త్ర మిల్లులు సమ్మెకు దిగాయి. 1984 మే 17న, ఒక మసీదు పైన కాషాయ జెండాను ఉంచిన తరువాత బొంబాయి, థానే & భివాండీలలో అల్లర్లు చెలరేగాయి. 278 మంది మరణించగా, 1,118 మంది గాయపడ్డారు. బొంబాయి నౌకాశ్రయం రద్దీని తగ్గించడానికి నగరానికి కేంద్ర నౌకాశ్రయం వలె పనిచేయడానికి 1989 మే 26న నవ షెవా వద్ద జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నౌకాశ్రయ఼ాన్ని ప్రారంభించారు. 1992 డిసెంబరు-జనవరి 93లో అయోధ్య బాబ్రీ మసీదు విధ్వంసం కారణంగా జరిగిన హిందువులు, ముస్లింల మధ్య మతపరమైన అల్లర్లతో 1,000 మందికి పైగా ప్రజలు మరణించారు, నగరం స్తంభించిపోయింది. 1993 మార్చి 12న బొంబాయిలో 13 సమన్వయ బాంబు పేలుళ్లు జరిగాయి, దీని ఫలితంగా 257 మంది మరణించగా, 700 మంది గాయపడ్డారు. బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేతకు ప్రతీకారంగా మాఫియా డాన్ దావూద్ ఇబ్రహీం ఈ దాడులకు పాల్పడినట్లు భావిస్తున్నారు. 1996లో కొత్తగా ఎన్నికైన శివసేననేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం కోలి స్థానిక మరాఠీ ప్రజలు దేవత ముంబాదేవి పేరు మీద బొంబాయి నగరాన్ని ముంబైగా మార్చింది. ఉదాహరణకు17వ శతాబ్దపు మరాఠీ రాజు శివాజీ తర్వాత విక్టోరియా టెర్మినస్‌ను ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్‌గా 1996 మార్చి 4న మార్చి వలసరాజ్యాల బ్రిటిష్ పేర్లు తొలగించబడ్డాయి.

### 21వ శతాబ్దం

ఈ నగరం 21వ శతాబ్దంలో అనేక బాంబు దాడులను ఎదుర్కొంది. 2002 డిసెంబర్ 6న ముంబైలోని ఘట్కోపర్ స్టేషన్ సమీపంలో ఖాళీగా ఉన్న బెస్ట్ ( బృహన్ ముంబై ఎలక్ట్రిక్ సప్లై అండ్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ) బస్సు సీటు కింద ఉంచిన బాంబు పేలింది. సుమారు 2 మంది మరణించగా, 28 మంది గాయపడ్డారు. అయోధ్యలోని అయోధ్య బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత పదేళ్ల నాడు ఈ బాంబు దాడి జరిగింది. 2003 జనవరి 27న, ముంబైలోని విలే పార్లే స్టేషన్ సమీపంలో సైకిల్‌పై ఉంచిన బాంబు పేలింది. ఈ బాంబు దాడిలో 1 మంది మరణించగా, 25 మంది గాయపడ్డారు. అప్పటి భారత ప్రధాని అటల్ బిహారీ వాజపేయి నగరాన్ని సందర్శించడానికి ఒక రోజు ముందు ఈ పేలుడు సంభవించింది. 2003 మార్చి 13న రైలు ముంబైలోని ములుండ్ స్టేషన్‌లోకి  ప్రవేశిస్తుండగా రైలు కంపార్ట్‌మెంట్‌లో బాంబు పేలింది. 10 మంది మృతి చెందగా, 70 మంది గాయపడ్డారు. 1993 బొంబాయి బాంబు పేలుళ్ల పదవ వార్షికోత్సవం జరిగిన ఒక రోజు తర్వాత ఈ పేలుడు సంభవించింది. 2003 జూలై 28న ఘట్కోపర్‌లో బెస్ట్ బస్సు సీటు కింద ఉంచిన బాంబు పేలింది. ఈ బాంబు దాడిలో 4 మంది మరణించగా, 32 మంది గాయపడ్డారు. 2003 ఆగస్టు 25న దక్షిణ ముంబై రెండు పేలుళ్లు జరిగాయి-ఒకటి గేట్ వే ఆఫ్ ఇండియా సమీపంలో, మరొకటి కల్బాదేవి జవేరి బజార్ వద్ద జరిగింది. కనీసం 44 మంది మరణించగా, 150 మంది గాయపడ్డారు. ఈ దాడికి ఏ గ్రూపు బాధ్యత వహించలేదు, కానీ పాకిస్తాన్ ఆధారిత లష్కరే తోయిబా ఈ దాడుల వెనుక ఉందని సూచించబడింది.

2005 జూలై 1న ముంబైలో కుండపోత వర్షాలు కురిశాయి, ఈ సమయంలో నగరం పూర్తిగా నిలిచిపోయింది. నగరంలో 24 గంటల్లో 37 అంగుళాలు (940 మిల్లీమీటర్లు) వర్షపాతం నమోదైంది-ఇది ఏ భారతీయ నగరానికైనా ఒకే రోజులో లభించిన అత్యధిక వర్షపాతం. సుమారు 83 మంది మరణించారు. 2006 జూలై 11న ముంబైలోని సబర్బన్ రైల్వే ఖార్, మహిమ్, మాటుంగా, జోగేశ్వరి, బోరివాలి వద్ద 11 నిమిషాల వ్యవధిలో ఏడు వరుస బాంబు పేలుళ్లు జరిగాయి, ఖార్, శాంటా క్రూజ్ మధ్య ఒకటి జరిగింది. 209 మంది మరణించగా, 700 మందికి పైగా గాయపడ్డారు. ముంబై పోలీసుల ప్రకారం, బాంబు పేలుళ్లను లష్కరే తోయిబా, స్టూడెంట్స్ ఇస్లామిక్ మూవ్మెంట్ ఆఫ్ ఇండియా (సిమ్ఐ) నిర్వహించాయి. 2008లో  ముంబైలోని ఉత్తర భారత వలసదారులపై రాజ్ ఠాక్రే నేతృత్వంలోని మహారాష్ట్ర నవనిర్మాణ్ సేన (ఎంఎన్ఎస్) కార్యకర్తలు ఈ నగరంపై విదేశీ వ్యతిరేక దాడులను ఎదుర్కొన్నారు. దాడులలో ఉత్తర భారత టాక్సీ డ్రైవర్లపై దాడి, వారి వాహనాలను దెబ్బతీయడం ఉన్నాయి. ఆటోమేటిక్ ఆయుధాలు, గ్రెనేడ్లను ఉపయోగించి 10 మంది సాయుధ పాకిస్తానీ పురుషులు పది సమన్వయ ఉగ్రవాద దాడుల పరంపరను 2008 నవంబర్ 26న ప్రారంభించి 2008 నవంబర్ 29న ముగిసింది. ఈ దాడుల ఫలితంగా 164 మంది మరణించారు, 308 మంది గాయపడ్డారు అనేక ముఖ్యమైన భవనాలు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. 2011 జూలై 13న 18:54 & 19:06 IST మధ్య నగరంలో మళ్లీ మూడు సమన్వయ బాంబు పేలుళ్లు జరిగాయి. ఒపేరా హౌస్, జవేరి బజార్,  దాదర్‌లలో పేలుళ్లు సంభవించాయి, దీనిలో 26 మంది మరణించగా, 130 మంది గాయపడ్డారు. నగరంలోని వాంఖడే స్టేడియం 2011 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ ఫైనల్ వేదికగా ఉంది, ఇక్కడ 1983 క్రికెట్ ప్రపంచ కప్ తర్వాత భారత్ రెండోసారి ఛాంపియన్‌గా అవతరించింది.
## ఇవి కూడా చూడండి
* పూణే చరిత్ర
* బీడ్ చరిత్ర
* నాసిక్ చరిత్ర
* బళ్లారి చరిత్ర
* రాయ్‌గడ్ జిల్లా చరిత్ర
* ఔరంగాబాద్ చరిత్ర
* నాగ్‌పూర్ చరిత్ర
* ముంబైలోని కోటల జాబితా
* ఇస్లామిక్ పాలనలో ముంబై చరిత్ర

## మూలాలు

వర్గం:మహారాష్ట్ర
వర్గం:మహారాష్ట్ర చరిత్ర
వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు