సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్

సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ బ్రిటిష్ ఇండియా ఒక ప్రావిన్స్  తరువాత 1903 నుండి 1950 వరకు ఉనికిలో ఉన్న డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా. ఇది సెంట్రల్ ప్రావిన్సులను బెరార్ ప్రావిన్స్‌తో విలీనం చేయడం ద్వారా ఏర్పడింది, ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి బ్రిటిష్ వారు లీజుకు తీసుకున్న భూభాగం. 1902 నవంబర్ 5న సంతకం చేసిన ఒక ఒప్పందం ద్వారా, 6వ నిజాం మహబూబ్ అలీ ఖాన్, ఆరవ అసఫ్ జా, సంవత్సరానికి 25 లక్షల రూపాయల చెల్లింపుకు బెరార్‌ను బ్రిటిష్ వారికి శాశ్వతంగా లీజుకు ఇచ్చారు. లార్డ్ కర్జాన్ బెరార్‌ను సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌లో విలీనం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నారు,  ఇది 17 సెప్టెంబర్ 1903న ప్రకటించబడింది.

1861లో సాగర్, నర్మదా భూభాగాలు & నాగపూర్ ప్రావిన్స్ విలీనం ద్వారా సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు ఏర్పడ్డాయి. హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని బెరార్ ప్రాంతం పరిపాలనను 1903లో సెంట్రల్ ప్రావిన్సుల చీఫ్ కమిషనర్‌కు కేటాయించారు, పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం, బేరార్‌ను సెంట్రల్ ప్రావిన్సులలో విలీనం చేసి 24 అక్టోబర్ 1936న సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు & బెరార్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. 1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, అనేక సంస్థానాలు సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, బేరార్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి, ఇది 1950లో భారత రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు, మధ్య భారత్ అనే కొత్త భారత రాష్ట్రంగా మారింది, ఇది 1956లో మధ్యప్రదేశ్‌లో విలీనం చేయబడింది, దీనికి కూడా సెంట్రల్ ప్రావిన్స్ అని అర్థం.

దాని పేరు సూచించినట్లుగా, ఈ ప్రావిన్స్ భారత ద్వీపకల్పం మధ్యలో నెలకొని ఉంది. ఇది గంగా మైదానాలు, దక్కన్ పీఠభూమి మధ్య ఉన్న విశాలమైన కొండ, పీఠభూముల పట్టీలోని పెద్ద భాగాలను కలిగి ఉంది. సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ బెరార్‌కు ఉత్తరం & ఈశాన్యాన బుందేల్‌ఖండ్, బాగేల్‌ఖండ్ ఏజెన్సీలతో సహా సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ, సౌగర్ జిల్లా ఉత్తర అంచు వెంట పశ్చిమాన భోపాల్, గ్వాలియర్ & ఇండోర్ సంస్థానాలు, దక్షిణాన బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ ఖాండేష్ జిల్లా హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, తూర్పున ఒరిస్సా (1936 వరకు, బీహార్ & ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ ఒక భాగం)  ఈస్టర్న్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి.

## చరిత్ర
**బ్రిటిష్ ఇండియా**

మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం మరాఠాలు ఓడిపోయిన తరువాత, సత్పురా శ్రేణి ఉత్తరాన ఉన్న భూభాగాలను 1817లో మరాఠా పేష్వా (సౌగర్, దామోహ్ భాగాలు & 1818లో అప్పా సాహిబ్ చేత, 1820లో గవర్నర్-జనరల్ ఏజెంట్ ఆధ్వర్యంలో సాగర్, నర్మదా భూభాగాలుగా ఏర్పడ్డాయి. 1835లో సౌగర్, నర్మదా భూభాగాలు కొత్తగా ఏర్పడిన వాయువ్య ప్రావిన్సులలో చేర్చబడ్డాయి (ఇవి తరువాత ఆగ్రా & ఔధ్ యునైటెడ్ ప్రావిన్సులుగా మారాయి. 1842లో ఒక తిరుగుబాటు ఫలితంగా, అవి మళ్ళీ గవర్నర్-జనరల్ ఏజెంట్ అధికార పరిధిలోకి వచ్చాయి. 1853లో అవి తిరిగి వాయువ్య ప్రావిన్సులో విలీనం చేయబడ్డాయి.

1818లో నాగ్‌పూర్‌ మరాఠా భోంస్లే మహారాజులు బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధికారానికి లొంగిపోయారు. 1853లో వారసులు లేకుండా మూడవ రాఘోజీ మరణించిన తరువాత, నాగ్‌పూర్‌ను బ్రిటిష్ వారు లోప సిద్ధాంతం ప్రకారం స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1861లో సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు ఏర్పడే వరకు, నాగ్‌పూర్‌ డివిజన్, చింద్వారా, ఛత్తీస్‌గఢ్‌తో కూడిన నాగ్‌పూర్‌ ప్రావిన్స్ కేంద్ర వలస ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో ఒక కమిషనర్ చేత నిర్వహించబడింది. 

1861లో సాగర్ నర్మదా భూభాగాలను నాగపూర్ ప్రావిన్స్‌తో కలిపి కొత్త సెంట్రల్ ప్రావిన్సులను ఏర్పాటు చేశారు. 1 అక్టోబర్ 1903న బెరార్‌ను సెంట్రల్ ప్రావిన్సుల కమిషనర్ పరిపాలన కింద ఉంచారు. అక్టోబర్ 1905లో సంబల్‌పూర్‌లోని చాలా భాగం  బామ్రా, రైరాఖోల్, సోన్‌పూర్, పాట్నా, కలహండి రాచరిక రాష్ట్రాలను సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు బెరార్ నుండి బెంగాల్‌కు బదిలీ చేశారు, అయితే హిందీ మాట్లాడే చోటా నాగపూర్ రాష్ట్రాలైన చాంగ్ భాకర్, బ్రిటిష్ కొరియా, సుర్గుజా, ఉదయ్‌పూర్, జష్పూర్‌లను బెంగాల్ నుండి సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు & బెరార్‌కు బదిలీ చేశారు.

1903లో హైదరాబాద్ సంస్థానంలోని మరాఠీ మాట్లాడే బెరార్ ప్రాంతాన్ని సెంట్రల్ ప్రావిన్సుల గవర్నర్ పరిపాలనలో ఉంచారు, అయితే ఇది అధికారికంగా హైదరాబాదులో భాగంగా ఉండిపోయింది, దీనిని భారత ప్రభుత్వం శాశ్వతంగా లీజుకు తీసుకుంది. 1905లో, సంబల్‌పూర్ జిల్లాలోని చాలా భాగం  బామ్రా , రైరాఖోల్, సోన్‌పూర్ , పాట్నా, కలహండి సంస్థానాలు  బెంగాల్ ప్రావిన్స్కు బదిలీ చేయబడ్డాయి, చాంగ్‌భాకర్ , కొరియా , సుర్గుజా, ఉదయ్‌పూర్, జష్పూర్ సంస్థానాలు బెంగాల్ నుండి సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌కు బదిలీ చేయబడ్డాయి.

భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1912 చీఫ్ కమిషనర్ ఆధ్వర్యంలో ప్రావిన్సులకు శాసన మండళ్లను ఏర్పాటు చేయడానికి అనుమతించింది, 1913 నవంబర్ 8న సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ ఏర్పడింది. భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 ప్రావిన్స్ నిర్వాహకుడిని చీఫ్ కమిషనర్ నుండి గవర్నర్‌గా మార్చింది, శాసన మండలిని విస్తరించింది, ఓటు హక్కును విస్తరించింది.

1919 మాంటెగూ-చెమ్స్‌ఫోర్డ్ సంస్కరణల కింద శాసన మండలికి మొదటి ఎన్నికలు 1920 నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో జరిగాయి. ఈ మండలిలో 71 మంది సభ్యులు ఉండేవారు - 53 మంది ఎన్నికైన సభ్యులు, 2 మంది పదవీరీత్యా సభ్యులు (కార్యనిర్వాహక మండలి సభ్యులు),  16 మంది అధికారిక, అనధికారిక నామినేటెడ్ సభ్యులు (వెనుకబడిన వర్గాలుగా ప్రకటించబడిన జమీందార్ యజమానులు, అణగారిన వర్గాలు, యూరోపియన్లు & ఆంగ్లో-ఇండియన్లు). ఎన్నికైన 53 మంది సభ్యులలో, 40 మంది సాధారణ నియోజకవర్గాల నుండి (30 గ్రామీణ & 10 పట్టణ), 7 మంది మతపరమైన నియోజకవర్గాల నుండి 6 మంది ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల నుండి (సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ మైనింగ్ అసోసియేషన్, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ కామర్స్ & ఇండస్ట్రీ అసోసియేషన్, బెరార్ కామర్స్ & ఇండస్ట్రీ, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ ల్యాండ్‌హోల్డర్స్) వచ్చారు. సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం భాగంగా ఎన్నికలను బహిష్కరించాలని భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ తన కలకత్తా సమావేశంలో నిర్ణయించింది, రవిశంకర్ శుక్లా, ఇ. రాఘవేంద్ర రావు, బి. ఎస్. ముంజే, దౌలత్ సింగ్, మఖన్ లాల్ చతుర్వేది, విష్ణుదత్త శుక్లాతో సహా అనేక మంది ప్రముఖ జాతీయవాద నాయకులు పోటీ చేయకూడదని నిర్ణయించుకున్నారు లేదా తమ అభ్యర్థిత్వాన్ని ఉపసంహరించుకున్నారు. శాసన స్థానాలు ఎక్కువగా ఉదారవాదులు, విధేయులకు వెళ్లాయి. గంగాధర్ రావు చిట్నావిస్ కౌన్సిల్ అధ్యక్షుడిగా నియమించారు.

1923 నాటికి జాతీయవాదులు శాసనసభ ఎన్నికలలో పాల్గొనాలని నిర్ణయించుకున్నారు, 1923 నవంబర్, డిసెంబర్ ఎన్నికలలో, భారత స్వాతంత్రాన్ని సమర్ధించిన స్వరాజ్ పార్టీ ఎన్నికైన 54 సీట్లలో 41 స్థానాలను గెలుచుకుంది. సాధారణంగా స్వరాజిస్టులతో పొత్తు పెట్టుకున్న స్వతంత్రులకు 4 సీట్లు, లిబరల్స్కు నాలుగు, లిబరల్స్‌తో పొత్తు పెట్టుకుంటున్న స్వతంత్రులకు ఐదు సీట్లు వచ్చాయి. విదర్భకు చెందిన బి. ఎస్. మూన్జే, మహాకోశల్ నుండి ఇ. రాఘవేంద్రరావు, బెరార్ కు చెందిన ఎస్. బి. తాంబే, బి. జి. ఖాపర్డే స్వరాజవాదులకు నాయకత్వం వహించారు. ఎస్. ఎమ్. చిట్నావిస్ లిబరల్స్ నాయకుడు. మెజారిటీ సీట్లను గెలుచుకున్నప్పటికీ, పార్టీ అడ్డంకి, పదవిని అంగీకరించకపోవడం విధానానికి అనుగుణంగా స్వరాజిస్టులు ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి నిరాకరించారు, గవర్నర్ ఫ్రాంక్ స్లై చిట్నావిస్, ముస్లిం స్వతంత్రుడు సయ్యద్ హిఫాజత్ అలీలను మంత్రులుగా ఎంపిక చేశారు.

1926 ఎన్నికలలో, స్వరాజిస్టులు విడిపోయారు, ఒక వర్గం అడ్డుకోవడం, పదవిని అంగీకరించకపోవడం వంటి విధానాలను కొనసాగించగా, ప్రభుత్వంలో పాల్గొనడానికి ఎంచుకున్న రెస్పాన్సివ్ కోఆపరేషన్ పార్టీ. ఎన్నికల తరువాత బి. ఎస్. మూన్జే రెస్పాన్సివ్ కోఆపరేషన్, ఇండిపెండెంట్ కాంగ్రెస్, లిబరల్, స్వతంత్ర శాసనసభ్యులను 33 మంది సభ్యులతో జాతీయ పార్టీగా ఏకం చేసి ఒక మంత్రిత్వ శాఖను ఏర్పాటు చేశారు.

మంత్రుల మధ్య అంతర్గత కలహాల కారణంగా 1933లో మంత్రివర్గం కుప్పకూలింది  రాఘవేంద్ర రావు నేతృత్వంలో మహమ్మద్ యూసుఫ్ షరీఫ్, వి.బి. చౌబాల్ మంత్రులుగా కొత్త మంత్రివర్గం ఏర్పడింది. ఈ మంత్రివర్గం 1934లో కుప్పకూలింది, బి. జి. ఖాపర్డే ముఖ్యమంత్రిగా, కె. ఎస్. నాయుడును ఇతర మంత్రిగా కొత్త మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పడింది. ఈ మంత్రిత్వ శాఖ 1937 వరకు పదవిలో కొనసాగింది.

1933లో ఛత్తీస్‌గఢ్ డివిజన్‌లోని సంస్థానాలను ఈస్టర్న్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ, మక్రై సెంట్రల్ ఇండియా ఏజెన్సీ బదిలీ చేశారు. 24 అక్టోబర్ 1936న, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్, బెరార్ డివిజన్‌తో పూర్తిగా విలీనం అయినప్పుడు సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ బెరార్‌గా మారింది , అయినప్పటికీ అది హైదరాబాద్ నామమాత్రపు సార్వభౌమాధికారం కిందనే ఉంది.

1935లో భారత ప్రభుత్వ చట్టాన్ని బ్రిటిష్ పార్లమెంటు ఆమోదించింది. ఈ చట్టం ఒక ప్రాంతీయ అసెంబ్లీ ఎన్నికకు వీలు కల్పించింది, ఇందులో మహిళలు, పేదలను మినహాయించి, కనీస ఆర్థిక వనరులు కలిగిన పురుషులతో కూడిన ఓటర్లు ఉంటారు. అంతర్భాగమైన, అనుబంధ రాచరిక రాష్ట్రాలపై పర్యవేక్షక అధికారాలు గవర్నర్‌కు కేటాయించబడ్డాయి, ప్రజాదరణ పొందిన ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాల అధికారం నుండి తొలగించబడ్డాయి. 1937లో ఎన్నికలు జరిగాయి, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మెజారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది, కానీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి నిరాకరించింది. ఇ. రాఘవేంద్రరావు ఆధ్వర్యంలో మైనారిటీ తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. 

కాంగ్రెస్ తన నిర్ణయాన్ని మార్చుకుని, 1937 జూలైలో పదవిని స్వీకరించాలని నిర్ణయించింది. అందువల్ల గవర్నర్ 1937 ఆగస్టులో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి ఎన్. బి. ఖరే ఆహ్వానించారు.

ఖరే 1938లో రాజీనామా చేశారు, ఆ తర్వాత రవిశంకర్ శుక్లా ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. 1939లో, ఇతర ప్రావిన్సుల కాంగ్రెస్ నాయకులతో పాటు, భారతీయ నాయకులతో సంప్రదించకుండా జర్మనీపై గవర్నర్ జనరల్ యుద్ధం ప్రకటించడాన్ని నిరసిస్తూ శుక్లా రాజీనామా చేశారు, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు & బెరార్ గవర్నర్ పాలన వచ్చాయి. 1946లో మరో రౌండ్ ఎన్నికలు జరిగాయి, ఇది మరో కాంగ్రెస్ మెజారిటీని ఇచ్చింది, శుక్లా మళ్లీ ప్రీమియర్ అయ్యారు.

**భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత**

ఆగస్టు 15న భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాలో ఒక రాష్ట్రంగా ఏర్పడ్డాయి. 1936కి ముందు సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ పరిధిలో ఉన్న రాచరిక రాష్ట్రాలు, ఈ రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడి, కొత్త జిల్లాలుగా ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. 1950లో భారత రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ ప్రాదేశిక మార్పులతో మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది , ఈ పేరుకు సెంట్రల్ ప్రావిన్స్ అని కూడా అర్థం*.*

1956 నవంబర్ 1న, మధ్య భారత్, వింధ్య ప్రదేశ్ భోపాల్ రాష్ట్రాలతో కలిసి మధ్యప్రదేశ్‌లో విలీనం చేయబడింది. 1956లో మరాఠీ ఇర్రెడెంటిస్టులు, బెరార్ & నాగ్‌పూర్ డివిజన్‌ల నుండి భాషా సారూప్యత కారణంగా బలమైన డిమాండ్ బొంబాయి రాష్ట్రానికి బదిలీ చేయబడింది. 1960లో బొంబాయి రాష్ట్రం మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ విభజించబడింది. 2000లో మధ్యప్రదేశ్  తూర్పు భాగం విడిపోయి ఛత్తీస్‌గఢ్ కొత్త రాష్ట్రంగా మారింది.

## జనాభా గణాంకాలు
1911 జనాభా లెక్కల ప్రకారం సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు బెరార్ జనాభా 16,033,310. 1917 & 1920లలో కరువులు అనేక జిల్లాల్లో కరువుకు కారణమయ్యాయి, మధ్య ప్రాంతాలు 1911,1912,1915,1917, 1918లలో బుబోనిక్ ప్లేగు,  1918 ఇన్ఫ్లుఎంజా మహమ్మారి ద్వారా ప్రభావితమయ్యాయి. 1921 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 1911 నుండి జనాభా 0.3% తగ్గింది.

1931 జనాభా లెక్కల ప్రకారం సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు బెరార్ మొత్తం జనాభా 17,990,937 - బ్రిటిష్ జిల్లాలకు 12,065,885, బెరార్‌కు 3,441,838 & రాచరిక రాష్ట్రాలలో 2,483,214 

## పరిపాలన
1941 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం రాష్ట్రంలో 16,813,584 మంది ఉన్నారు, వీరిలో 2,093,767 మంది పట్టణ ప్రాంతాల వారు 14,719,817 మంది గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చెందినవారు.

### జిల్లాలు
మధ్య ప్రావిన్సులు బెరార్ 22 జిల్లాలతో కూడి ఉన్నాయి, వీటిని ఐదు విభాగాలుగా వర్గీకరించారు:

* జబల్‌పూర్ (జబల్‌పూర్) డివిజన్ (18,950 చదరపు మైళ్ళు, 49,100 చదరపు కిలోమీటర్లు, ఇందులో జబల్‌పూర్ , సాగర్ (సాగర్), దామోహ్ , సియోని, మాండ్లా జిల్లాలు ఉన్నాయి.
* నెర్బుడ్డ (నర్మదా) డివిజన్ (18,382 చ.మై., 47,610 కి.మీ.), ఇందులో నర్సింగపూర్, హోషంగాబాద్ , నిమర్ , బేతుల్, చింద్వారా జిల్లాలు ఉన్నాయి.
* నాగ్‌పూర్ డివిజన్ (23,521 చదరపు మైళ్ళు, 60,920 కిమీ ), ఇందులో నాగ్‌పూర్, భండారా , చందా , వార్ధా, బాలాఘాట్ జిల్లాలు ఉన్నాయి.
* ఛత్తీస్‌గఢ్ డివిజన్ (21,240 చదరపు మైళ్ళు, 55,000 చదరపు కిలోమీటర్లు ) , ఇందులో బిలాస్‌పూర్ , రాయ్‌పూర్, దుర్గ్ (1905లో ఏర్పడింది) జిల్లాలు ఉన్నాయి.
* బెరార్ డివిజన్, ఇందులో అమరావతి ( అమరావతి ), అకోలా, ఎలిచ్‌పూర్, బుల్దానా , బాసిమ్ , వున్ జిల్లాలు ఉన్నాయి.

### రాచరిక రాష్ట్రాలు
మధ్య ప్రావిన్సులు బెరార్‌లో 15 రాచరిక రాష్ట్రాలు కూడా ఉన్నాయి, వాటి స్థానిక పాలకులు బ్రిటిష్ వారి రక్షణలో పరోక్ష పాలనను అనుభవించారు.

రాష్ట్రాలకు వందనం , ప్రాధాన్యతా క్రమంలో:

* కలహండి (కరోండ్) మహారాజా, 9 తుపాకుల వారసత్వ సెల్యూట్
* పాట్నా, మహారాజా బిరుదు, 9 తుపాకుల వారసత్వ సెల్యూట్
* సోనేపూర్, మహారాజా బిరుదు, 9 తుపాకుల వారసత్వ వందనం

వందనం చేయని రాష్ట్రాలు, అక్షర క్రమంలో

* బమ్రా , బిరుదు రాజా
* బస్తర్ , బిరుదు (మహా) రాజా
* చుయికందన్ (కొండకా), బిరుదు మహంత్
* కంకర్ , బిరుదు రాజా
* కవర్ధ , బిరుదు ఠాకూర్
* ఖైరాగఢ్ , బిరుదు రాజా
* మక్రై , టైటిల్ రాజా (1899 నుండి, రాజా హతియా రాయ్)
* (రాజ్) నందగావ్ , బిరుదు మహంత్
* రాయ్‌గఢ్ , బిరుదు రాజా బహదూర్
* రైరాఖోల్ రాష్ట్రం , బిరుదు రాజా
* శక్తి , టైటిల్ రానా
* సారంగఢ్ , బిరుదు రాజా

## మూలాలు

వర్గం:1903
వర్గం:మహారాష్ట్ర
వర్గం:మహారాష్ట్ర చరిత్ర