క్షయవ్యాధి చికిత్స

**క్షయవ్యాధి చికిత్స** అనేది అంటురోగంగా చెప్పబడే క్షయ (వ్యాధి) (TB) కి సంబంధించిన వైద్య చికిత్స గురించి తెలుపుతుంది. చికిత్స చేయించుకోని దాదాపు ప్రతి ముగ్గురిలో తీవ్రమైన క్షయవ్యాధి ఇద్దరిని బలిగొంటోంది. వైద్య చికిత్సకు లోబడే క్షయవ్యాధి మరణాల రేటు 5% కంటే తక్కువగా ఉంటుంది.

టిబి క్షయకి ప్రామాణిక "లఘు" చికిత్సగా ఐసోనియాజిద్, రిఫాంపిసిన్ (అమెరికా సంయుక్తరాష్ట్రాల్లో దీనిని రిఫాంపిన్‌గా కూడా పిలుస్తారు. ఇవి రెండూ సూక్ష్మజీవనాశక ఔషధాలు), పిరాజీనామైడ్ ఇథాంబూతల్‌ మందులను రెండు నెలల పాటు వాడాల్సి ఉంటుంది. ఆ తర్వాత ఐసోనియాజిద్ రిఫాంపిసిన్‌లను మాత్రమే మరో నాలుగు నెలల పాటు వాడాలి. రోగి ఆరు నెలల్లో వ్యాధి నుంచి కోలుకున్నట్లు (పునఃస్థితి రేటు ఇప్పటికీ 2 నుంచి 3% ఉన్నప్పటికీ) భావించబడుతుంది. గుప్త క్షయవ్యాధి విషయానికొస్తే, ప్రామాణిక చికి జన్త్స అనేది ఐసోనియాజిద్‌తో మాత్రమే ఆరు నుంచి తొమ్మిది నెలల వరకు పడుతుంది.

రోగి శరీరం పూర్తిగా సున్నితమైనదని తెలిసినప్పుడు, చికిత్సను ఐసోనియాజిద్, రిఫాంపిసిన్ పిరాజీనామాైడ్ మందులతో రెండు నెలల పాటు చికిత్స చేయాలి. ఆ తర్వాత ఐసోనియాజిద్, రిఫాంపిసిన్‌లతో నాలుగు నెలల పాటు చికిత్స అందించాలి. ఇథాంబూతల్‌ను ఉపయోగించాల్సిన అవసరం లేదు.

## మందులు

### ఫస్ట్ లైన్ (తొలి ప్రాధాన్యత)
అన్ని తొలి ప్రాధామ్య క్షయవ్యాధి నిరోధక **ఔషధ నామాలు** ఒక నిర్దిష్ట మూడు-అక్షరాలు ఏక-అక్షర సంక్షిప్తీకరణను కలిగి ఉంటాయి.
* ఇథాంబూతల్ అనేది EMB లేదా Eగా సూచించబడుతుంది.
* ఐసోనియాజిద్‌ను INH లేదా Hగానూ
* పిరాజీనామాైడ్‌ను PZA లేదా Zగానూ
* రిఫాంపిసిన్‌‌ను RMP లేదా Rగానూ
* స్ట్రెప్టోమైసిన్‌ను STM లేదా Sగానూ సూచిస్తారు.

**ఔషధ నియమాలు** ఒక నిర్దిష్ట క్రమంలో అదే విధంగా సంక్షిప్తీకరించబడుతాయి. మందులు (ఔషధాలు) వాటి ఏక అక్షర సంక్షిప్తీకరణల ద్వారా నమోదు చేయబడుతాయి (పైన తెలిపిన క్రమంలో, అది దాదాపు చికిత్సాపరమైన ఆచరణలోకి ప్రవేశ క్రమాన్ని సూచిస్తుంది). ఉపసర్గ అనేది చికిత్స చేసిన మొత్తం నెలలను సూచిస్తుంది. అదే విధంగా పాదాక్షరం (సబ్‌స్క్రిప్ట్) సవిరామ మోతాదును (కాబట్టి 3 అంటే అర్థం వారానికి మూడు సార్లు అని) సూచిస్తుంది. ఇక ప్రతిదిన మోతాదుకు ఎలాంటి పాదాక్షరం చూపబడదు. పలు నియమాలు ఒక ప్రాథమిక అధిక-తీవ్రత దశను కలిగి ఉంటాయి. ఆ తర్వాత కొనసాగింపు దశ (దీనినే 
సంఘటిత దశ లేదా నిర్మూలన దశ అని కూడా పిలుస్తారు) ఉంటుంది. తొలుత అధిక-తీవ్రత దశ ఆ తర్వాత కొనసాగింపు దశ ఉంటుంది. ఈ రెండు దశలు ఒక నిలువు గీత ద్వారా విభజించబడుతాయి.

కాబట్టి
:2HREZ/4HR3
అంటే అర్థం ఐసోనియాజిద్, రిఫాంపిసిన్, ఇథాంబూతల్, పిరాజీనామాైడ్‌లను రెండు నెలల పాటు రోజూ వాడాలి. ఆ తర్వాత ఐసోనియాజిద్ రిఫాంపిసిన్‌లను వారానికి మూడు పర్యాయాలు చొప్పున నాలుగు నెలల పాటు తీసుకోవాలి.

ఈ నిర్దిష్ట సంక్షిప్తీకరణలు ఈ కథనం మిగిలిన భాగంలో ఉపయోగించబడ్డాయి.

### ద్వితీయ ప్రాధామ్య మందులు
క్షయ చికిత్సకు ఉపయోగించే సెకండ్ లైన్ డ్రగ్స్ (SLDs) మొత్తం ఆరు తరగతులుగా ఉన్నాయి. మూడు సంభావ్య కారణాల్లో ఒక దాని వల్ల ఒక ఔషధం ఫస్ట్ లైన్ కంటే సెకండ్ లైన్‌గా వర్గీకరించబడవచ్చు: ఫస్ట్ లైన్ ఔషధాల (ఉదాహరణకు, *p* -అమీనోసాలిసిలిక్ ఆమ్లం) కంటే తక్కువ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉండటం లేదా విషపూరిత దుష్ప్రభావాలను కలిగి ఉండటం (ఉదాహరణకు, సైక్లోసిరైన్) లేదా పలు అభివృద్ధి చెందుతోన్న దేశాల్లో అందుబాటులో లేకపోవడం (ఉదాహరణకు, ఫ్లోరోక్వినోలోనెస్) :
* అమీనోగ్లైకోసైడ్‌లు: ఉదాహరణకు., అమికాసిన్ (AMK), కనామైసిన్ (KM) ;
* పాలీపెప్టైడ్‌లు: ఉదాహరణకు., కాప్రియోమైసిన్, వియోమైసిన్, ఎన్వియోమైసిన్;
* ఫ్లోరోక్వినోలోన్‌లు: ఉదాహరణకు., సిప్రోఫ్లోక్సాసిన్ (CIP), లెవోఫ్లోక్సాసిన్, మోక్సిఫ్లోక్సాసిన్ (MXF) ;
* థియోఅమైడ్‌లు: ఉదాహరణకు.., ఇథియోనామైడ్, ప్రోథియోనామైడ్
* సైక్లోసిరైన్ (ఈ తరగతిలోని ఏకైక సూక్ష్మజీవనాశకం (యాంటీబయాటిక్) ).
* *p* -అమీనోసాలిసిలిక్ ఆమ్లం (PAS లేదా P).

### తృతీయ ప్రాధామ్య మందులు
ఇతర మందులు కూడా ఉపయోగం కావొచ్చు. అయితే అవి WHO SLDs జాబితాలో లేవు.
* రిఫాబుటిన్
* మాక్రోలిడ్‌లు: ఉదాహరణ.., క్లారిత్రోమైసిన్ (CLR) ;
* లైన్‌జోలిద్ (LZD) ;
* థియోఅసిటాజోన్ (T) ;
* థియోరిడాజైన్;
* అర్జినిన్
* విటమిన్ డి
* R207910.
ఈ మందులు "తృతీయ ప్రాధామ్య మందులు"గా పరిగణించబడవచ్చు. వాటిని ఇక్కడ పొందుపరచడానికి కారణం అవి చాలా సమర్థవంతమైనవి కాకపోపోవడం (ఉదాహరణ, క్లారిత్రోమైసిన్) లేదా వాటి సామర్థ్యం నిరూపితం కాకపోవడం (ఉదాహరణ, లైన్‌జోలిద్, R207910). రిఫాబుటిన్ సమర్థవంతమైనది. అయితే ఇది WHO జాబితాలో చేర్చబడలేదు. అందుకు కారణం పలు అభివృద్ధి చెందుతోన్న దేశాలకు ఇది అవాస్తవికంగా ఖరీదైనది కావడం.

## ప్రామాణిక నియమావళి
### ప్రామాణిక నియమావళికి కారణ వివరణం , ఆధారం
క్షయవ్యాధి (ట్యుబర్క్యులోసిస్) అనేది యాభై ఏళ్లలో ఒక సంయోగ చికిత్స ద్వారా నయం చేయబడుతుంది. మందులు మాత్రమే ప్రత్యేకంగా వాడబడవు (గుప్త క్షయ లేదా కెమోప్రోఫిలాక్సిస్ మినహా) ఒక విధమైన మందులను మాత్రమే ఉపయోగించే నియమాల వల్ల నిరోధకత శరవేగంగా పెరగడం చికిత్సా వైఫల్యం తలెత్తుతాయి. క్షయ చికిత్సకు అనేక మందులను ఉపయోగించడానికి కారణ వివరణం అనేది సాధారణ సంభావ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆకస్మిక ఉత్పరివర్తనల సంభవం అనేది ఒక వ్యక్తిగత ఔషధం సుపరిచితమా అన్న విషయాన్ని చర్చిస్తుంది. EMBకి 107లో ఒకరికి, STM INHలకు 108లో ఒకరికి 1 RMPకి 1010లో ఒకరికి.

విస్తృతమైన ఊపిరితిత్తులకు సంబంధించిన క్షయ ఉన్న రోగి శరీరంలో సుమారు 1012 క్రిములు ఉంటాయి. అందువల్ల అతను సుమారు 105 EMB-నిరోధక బ్యాక్టీరియా, 104 STM-నిరోధక బ్యాక్టీరియా, 104 INH-నిరోధక బ్యాక్టీరియా 10² RMP-నిరోధక బ్యాక్టీరియాలను అట్టిపెట్టుకోగలడు. నిరోధక ఉత్పరివర్తనలు సహజంగానూ, స్వతంత్రంగానూ అగుపిస్తాయి. అందువల్ల అతనిలో ఒక బ్యాక్టీరియా నివసించే అవకాశాలు ఉంటాయి. ఫలితంగా అది సహజంగా INH RMP రెండింటి పరంగా 1 in 108 x 1 in 1010 = 1 in 1018 నిరోధకతను కలిగి ఉంటుంది. ఒక బ్యాక్టీరియాకు అతను నివాసం కల్పించే అవకాశాలు అనేవి సహజంగా నాలుగు మందుల పట్ల 1033లో ఒకరికి నిరోధకతను కలిగి ఉంటుంది. ఇది బహుశా విస్తృత సంక్షిప్తీకరణ కావొచ్చు. అయితే సంయోగ చికిత్స వివరణకు ఇదొక ఉపయోగకర మార్గం.

సంయోగ చికిత్సను సమర్థించడానికి ఇతర సిద్ధాంతపరమైన కారణాలు కూడా ఉన్నాయి. నియమంలోని భిన్నమైన మందులు విభిన్న చర్యా విధానాలను కలిగి ఉంటాయి. INH అనేవి బ్యాక్టీరియా మాదిరిగా కన్పించే వాటిని నాశనం చేసే సామర్థ్యం కలిగి ఉంటాయి. EMB అనేది తక్కువ మోతాదుల వద్ద బ్యాక్టీరియా వృద్ధిని నియంత్రిస్తుంది. అయితే దీనిని క్షయ చికిత్సకు అధిక, బ్యాక్టీరియానాశక మోతాదులుగా వాడుతారు. RMP బ్యాక్టీరియానాశకమైనది బ్యాక్టీరియా నిర్మూలన ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. PZA మాత్రమే బలహీనమైన బ్యాక్టీరియానాశిని. అయితే ఇది ఆమ్లీయ వాతావరణ పరిస్థితులు, మహాభక్షకత్వాల లోపల లేదా తీవ్రమైన నొప్పి ప్రదేశాల్లోని బ్యాక్టీరియాను ఎదుర్కోవడంలో చాలా సమర్థవంతంగా ఉంటుంది.

ఆచరణలో ఉన్న అన్ని క్షయ నియమాలు రిఫాంపిసిన్ ఆవిర్భావం వరకు 18 నెలలు లేదా అంత కంటే ఎక్కువ కాలం ఉండేవి. 1953లోని ప్రామాణిక UK నియమం 3SPH/15PH or 3SPH/15SH2. 1965 1970 మధ్యకాలంలో PAS స్థానంలో EMB వచ్చి చేరింది. 1968లో క్షయ చికిత్సకు RMPని వాడటం మొదలైంది. 1970ల్లోని BTS అధ్యయనం 2HRE/7HR సమర్థవంతమైనదని చూపింది. 1984లో నిర్వహించిన ఒక BTS అధ్యయనం 2HRZ/4HR అత్యంత సమర్థవంతమైనదని,  చూపింది. అందుకు కారణం రెండేళ్ల తర్వాత పునఃస్థితి (ఆరోగ్యం క్షీణించడం) రేటు 3% కంటే తక్కువగా ఉండటం. 1995లో INH నిరోధకత పెరిగిందని గుర్తించబడటంతో, నియమం: 2HREZ/4HR or 2SHRZ/4HRకి EMB లేదా STMని చేర్చమని BTS సిఫారసు చేసింది. ఇవే ప్రస్తుతం సిఫారసు చేయబడిన నియమాలు. మరోవైపు ఒక రోగి చికిత్స తీసుకున్న రెండు నెలల తర్వాత కూడా ఎలాంటి మార్పు పొందకపోయినా (సుమారు 15% మంది రోగులు సంపూర్ణ-మృదుల క్షయని కలిగి ఉన్నారు) చికిత్స ప్రారంభంలో విస్తృతమైన ద్వైపాక్షిక మచ్చలను కలిగిన రోగులకు HR ఆరు నెలల కొనసాగింపు దశకు WHO కూడా సిఫారసు చేసింది.

### పర్యవేక్షణ, DOTS DOTS-ప్లస్
DOTS అంటే "డైరెక్ట్‌లీ అబ్జర్వ్డ్ థెరపీ, షార్ట్-కోర్స్" ఇది క్షయని అరికట్టడంలో WHO గ్లోబల్ ప్లాన్‌ అతి ముఖ్యమైన లక్ష్యం. DOTS వ్యూహం చర్య ఐదు ప్రధాన సూత్రాలపై దృష్టి సారించింది. అవి క్షయని నియంత్రించడంలో ప్రభుత్వ నిబద్ధత, క్షయ లక్షణాలు కలిగి ఉన్నట్లు ధ్రువీకరించిన రోగులపై కఫం-పూత సూక్ష్మదర్శిని పరీక్షల ద్వారా వ్యాధి నిర్ధారణ చేయడం, ప్రత్యక్ష పరిశీలనా స్వల్ప కాల రసాయన చికిత్సా ఉపచారాలు, మందుల కచ్చితమైన పంపిణీ నిర్దిష్ట నివేదన కేసులు చికిత్సా ఫలితాలను నమోదు చేయడం. చికిత్స తీసుకుంటున్న క్షయ రోగుల పరిస్థితిని కనీసం మొదటి రెండు నెలల పాటు గమనించాలని (ప్రధానంగా మొత్తం పరిస్థితిని గమనించాలని) WHO సూచించింది. అంటే, ఒక స్వతంత్ర పరిశీలకుడు రోగులు వారి క్షయ-నిరోధక చికిత్సను పూర్తిగా తీసుకునే విధంగా చూడటమని అర్థం. స్వతంత్ర పరిశీలకుడు తరచూ ఒక హెల్త్‌కేర్ సేవకుడుగా ఉండడు. అతను ఒక వ్యాపారిగానో లేదా ఒక కుల పెద్దగానో లేదా అదే సమాజంలోని ఒక వృద్ధుడుగా ఉండొచ్చు. DOTS అనేది సవిరామ మోతాదు (వారానికి మూడు సార్లు లేదా 2HREZ/4HR3) తో ఉపయోగించబడుతుంది. వారానికి రెండు పర్యాయాల మోతాదు సమర్థవంతమైనది. అయితే దీనిని WHO సిఫారసు చేయలేదు. అందుకు కారణం పొరపాటు వల్ల ఎలాంటి ప్రయోజనం లేకపోవడం (యాదృచ్ఛికంగా వారానికి ఒక మోతాదును విడిచిపెట్టడం వల్ల వారానికి ఒక్క మోతాదు మాత్రమే నమోదవుతుంది, ఇది సమర్థవంతమైనది కాదు).

చక్కగా అమలుచేసిన DOTS ద్వారా చికిత్స 95% పైగా ఫలిత రేటును కలిగి ఉంటుంది. అంతేకాక క్షయవ్యాధి తదుపరి బహుళ-ఔషధ నిరోధక సూక్ష్మజీవుల పుట్టుకను నిరోధిస్తుంది.DOTS అమలు ద్వారా, క్షయవ్యాధి పునఃసంభవ సంభావ్యతలను తగ్గించబడుతుంది. ఫలితంగా వైఫల్య చికిత్సలు తగ్గుముఖం పడుతాయి. ఇది ప్రత్యేకించి, DOTS వ్యూహం లేని ప్రాంతాలు సాధారణంగా తక్కువ ప్రమాణాలతో కూడిన సంరక్షణను అందిస్తాయనే వాస్తవంతో ముడిపడింది. DOTS అమలు కలిగిన ప్రాంతాలు రోగులు అంతుపట్టని చికిత్సల ద్వారా చికిత్స పొందుతూ తెలియని ఫలితాలను పొందే ఇతర సదుపాయాల కోసం ఎదురుచూసే వారి సంఖ్యను తగ్గించడంలో దోహదపడుతాయి. ఏదేమైనప్పటికీ, DOTS కార్యక్రమం అమలుకాకపోయినా లేదా తప్పుగా చేసినా సానుకూల ఫలితాలు సాధ్యపడకపోవచ్చు. కాబట్టి కార్యక్రమం సమర్థవంతంగా కచ్చితంగా పనిచేసే విధంగా ఆరోగ్య సంరక్షకులు ఈ విషయంలో పూర్తిగా నిమగ్నం కావాలి, . అదే విధంగా ప్రభుత్వ ప్రైవేటు సాధకుల మధ్య సంబంధాలను ఏర్పరచాలి. ఆరోగ్య సేవలు అందరికీ,  చికిత్సా లక్ష్యాలకు అందుబాటులో ఉండాలి. క్షయ నివారణ దిశగా కృషి చేస్తున్న దేశాలకు అంతర్జాతీయ సహకారం అందించాలి. సహారా ఎడారికి దక్షిణంగా ఉన్న ఆఫ్రికా ప్రాంతం (సబ్-సహారన్ ఆఫ్రికా) లో క్షయవ్యాధి చికిత్స పరంగా 
DOTS ముసాయిదా అత్యంత విజయవంతమైన నేపథ్యంలో కొంతమంది పరిశోధకులు 
DOTSను డయాబిటిస్ మెల్లిటస్, రక్తపోటు మూర్ఛ వంటి అంటువ్యాధులు కాని వాటికి కూడా విస్తరించాలని సూచించారు.

1998లో MDR-క్షయ (దీనిని "DOTS-ప్లస్" అని పిలుస్తారు) చికిత్సను చేర్చడం ద్వారా DOTS కార్యక్రమాన్ని WHO విస్తరించింది. DOTS-ప్లస్ కార్యక్రమ అమలుకు అన్ని DOTS కార్యక్రమ అవసరాలకు అదనంగా ఔషధ-సున్నితత్వ పరీక్ష (ఇది అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో సైతం మామూలుగా అందుబాటులో ఉండదు) ను నిర్వహించే సామర్థ్యం ద్వితీయ ప్రాధామ్య కారకాల లభ్యత అవసరమవుతుంది. కాబట్టి DOTS-ప్లస్‌కు DOTS కార్యక్రమం కంటే ఎక్కువగా వనరులు అవసరమవుతాయి. అంతేకాక దానిని అమలు చేయాలని కోరుకునే దేశాల నుంచి మరింత అంకితభావం కూడా అవసరం. వనరుల పరిమితులు అంటే అర్థం DOTS-ప్లస్ కార్యక్రమ అమలు అనేది తెలియకుండానే ఇప్పటికే ఆచరణలో ఉన్న DOTS కార్యక్రమాల నుంచి వనరులను బదిలీ చేయాల్సి వస్తుంది. ఫలితంగా మొత్తం ప్రామాణిక సంరక్షణలో తగ్గుదల నమోదవుతుంది.

DOTS-ప్లస్ కార్యక్రమానికి సూక్ష్మజీవుల వృద్థి ప్రతికూలంగా మారేంత వరకు నెలవారీ నిఘా ఉండాలని సిఫారసు చేయబడుతుంది. అయితే DOTS కార్యక్రమానికి ఈ అవసరముండదు. ఒకవేళ సూక్ష్మజీవుల వృద్ధి సానుకూలంగా ఉండటం లేదా లక్షణాలు మూడు నెలల చికిత్స తర్వాత కూడా పరిష్కారం కాకపోతే, రోగి ఔషధ-నిరోధక వ్యాధి లేదా ఔషధ నియమం పట్ల నిబద్ధతతో లేకపోవడాన్ని తిరిగి అంచనా వేయాల్సి వస్తుంది. మూడు నెలల పాటు చికిత్స తీసుకున్నప్పటికీ, సూక్ష్మజీవుల వృద్ధి ప్రతికూలంగా మారకుంటే, కొందరు వైద్యులు చికిత్సను నిశితంగా పర్యవేక్షించడానికి వీలుగా రోగిని ఆసుపత్రిలో చేర్పిస్తే మంచిదని సూచిస్తారు.

### ఇతర-ఊపిరితిత్తుల సంబంధ క్షయవ్యాధి
క్షయవ్యాధి ఊపిరితిత్తులను దెబ్బతీయకుండా ఉండే అలాంటి దానిని **ఇతర-ఊపిరితిత్తుల సంబంధ క్షయవ్యాధి** గా సూచిస్తారు. కేంద్రీయ నాడీ వ్యవస్థకి సంబంధించిన వ్యాధిని ఈ వర్గీకరణ నుంచి ప్రత్యేకంగా మినహాయించడం జరిగింది.

UK WHO 2HREZ/4HRని సిఫారసు చేయగా US మాత్రం 2HREZ/7HRని సిఫారసు చేసింది. క్రమరహిత-నియంత్రిత పరీక్షల ద్వారా ఒక చక్కటి ఆధారం లభించింది. ట్యుబర్క్యులస్ లింఫాడెనిటిస్ వెన్నుముక,  క్షయలకు సంబంధించిన ఆరు నెలల నియమం అనేది తొమ్మిది నెలల నియమానికి సమానమైనది. అందువల్ల US సిఫారసు ఆధారం ద్వారా సమర్థించబడలేదు.

శోషరస గ్రంథుల (క్షయ లింఫాడెనిటిస్) క్షయ కలిగిన సుమారు 25% మంది రోగులు మెరుగుకాక ముందు చికిత్స సమయంలో బాగా దెబ్బతింటారు. చికిత్స మొదలుపెట్టిన మొదటి కొద్దినెలల్లో ఇది సాధారణంగా జరుగుతుంటుంది. చికిత్స మొదలుపెట్టిన కొన్ని వారాల తర్వాత, శోషరస గ్రంథులు తరచూ పెద్దవవడం ప్రారంభమవుతుంది. అంతకుముందు ఘన స్థితిలో ఉన్న శోషరస గ్రంథులు గా మారొచ్చు. అయితే దీనిని చికిత్సా వైఫల్యంగా చెప్పరాదు. రోగులు (వారి వైద్యులు) అనవసరంగా భయపడటానికి ఇదొక సాధారణ కారణం. ఓర్పుతో, రెండు నుంచి మూడు నెలల చికిత్స ద్వారా శోషరస గ్రంథులు తిరిగి ముడుచుకుపోవడం ప్రారంభిస్తాయి. అంతేకాక శోషరస గ్రంథుల పునఃస్రావం లేదా పునఃజీవాణు పరీక్ష అనేది అవసరముండదు. ఒకవేళ సూక్ష్మజీవసంబంధ అధ్యయనాలను మళ్లీ నిర్వహించాలని ఆదేశిస్తే, అవి అస్థిర బ్యాక్టీరియా ఒకే విధమైన సూక్ష్మగ్రాహ్యత క్రమాన్ని నిరంతరాయంగా ఉన్నట్లు చూపుతాయి. తద్వారా తదుపరి అయోమయ పరిస్థితి నెలకొంటుంది. క్షయ చికిత్సలో అనుభవం లేని వైద్యులు తర్వాత ముందు చికిత్స సరిగా పనిచేయలేదనే విశ్వాసంతో తరచూ ద్వితీయ ప్రాధామ్య ఔషధాలను సూచిస్తారు. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో అవసరమైందల్లా పునఃహామీ. వాపు నివారణకు ఉత్ప్రేరకాలు దోహదపడుతాయి. ప్రత్యేకించి, అది బాధాకరమైనదైతే. అయితే అవి అనవసరం. అదనపు సూక్ష్మజీవనాశకాలు కూడా అవసరం లేదు. అంతేకాక చికిత్సా నియమాన్ని పొడగించాల్సిన అవసరం కూడా లేదు.

### కేంద్రీయ నాడీ వ్యవస్ధకు సంబంధించిన క్షయవ్యాధి
క్షయవ్యాధి కేంద్రీయ నాడీ వ్యవస్థ (నాడీ మండలాన్ని కప్పే పొర, మెదడు లేదా వెన్నుముక) పై ప్రభావం చూపుతుంది. ఇలాంటి పరిస్థితిని వరుసగా క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధ, క్షయ మెదడు వాపు, క్షయ వెన్నుపాము నొప్పి అని అంటారు. ప్రామాణిక చికిత్స మందులను (2HREZ/10HR) 12 నెలల పాటు వాడటం ఉత్ప్రేరకం తప్పనిసరి.

సగానికంటే తక్కువ కేసుల్లో CSF వృద్ధి అనేది సానుకూలంగా ఉండటం వల్ల రోగనిర్ధారణ క్లిష్టతరంగా ఉంటుంది. అందువల్ల భారీ సంఖ్యలో కేసులను చికిత్సా పరమైన సంశయం ఆధారంగానే నిర్వహిస్తారు. CSFకి చెందిన PCR సూక్ష్మజీవుల ఉత్పత్తిని విశేషంగా మెరుగుపరచదు. సూక్ష్మజీవుల వృద్ధి అనేది అత్యంత సున్నితమైన పద్ధతిగానే ఉంటుంది. విశ్లేషణకు తక్కువ పక్షం 5 ml (సాధ్యమైనంత వరకు 20 ml) CSFను తప్పక పంపించాల్సి ఉంటుంది. మెదడు వాపు క్షయ (లేదా మెదడు క్షయ) ను నిర్థారించడానికి జీవాణు పరీక్ష అవసరం కావొచ్చు. అందుకు కారణం CSF అనేది సాధారణంగా మామూలుగా ఉంటుంది. ఇది ఎల్లప్పుడూ అందుబాటులో ఉండదు. అంతేకాక కొంతమంది చికిత్సా వైద్యులు రోగికి పొడిచి చేసే వైద్యం చేయడం సమర్థించదగిందా అన్న విషయంపై చర్చించారు కూడా. సంభవనీయంగా క్షయ నిరోధక చికిత్సా పరీక్ష వంటి ప్రమాదకర ప్రక్రియ ద్వారా అదే విధమైన ఫలితం రావొచ్చు. మెదడు జీవాణు పరీక్షకు ఏకైక సమర్థనగా ఔషధ-నిరోధక క్షయ పట్ల సందేహించడాన్ని చెప్పొచ్చు.

క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధ నివారణకు స్వల్ప కాలిక చికిత్స (ఉదాహరణకు, ఆరు నెలలు) సరిపోవచ్చు. అయితే ఎలాంటి వైద్య సంబంధమైన పరీక్ష ఈ సమస్యను గుర్తించదు. క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధతో చికిత్స చేసిన రోగుల CSF అనేది సాధారణంగా 12 నెలల,  వరకు కూడా అసాధారణంగా ఉంటుంది. అసాధారణత నిర్ణయ రేటు వైద్య సంబంధమైన పురోగతి లేదా ఫలితం, తో ఎలాంటి సహసంబంధాన్ని కలిగి ఉండదు. అంతేకాక ఇది చికిత్సను పొడగించడం లేదా పునఃప్రారంభించడం అనే దానికి సంకేతం కాదు. అందువల్ల చికిత్స పురోగతిని పర్యవేక్షించడానికి నడుం భాగంలో వెన్నుపూస నుంచి ద్రవం తీయడం ద్వారా CSF శాంపిల్‌ను మళ్లీ చేయడం జరగదు.

క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధ క్షయ మెదడు వాపు అనేవి ఒకటిగా వర్గీకరించబడినప్పటికీ, పలువురు వైద్యుల అనుభవం చికిత్సకు వారి పురోగమనం స్పందన అనేవి ఒకే విధంగా లేవని తేలింది. క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధ చికిత్సకు చక్కగా స్పందిస్తుంది. అయితే క్షయ మెదడు వాపుకు మాత్రం సుదీర్ఘ చికిత్స (సుమారు రెండేళ్ల పాటు) అవసరం కావొచ్చు. అప్పుడప్పుడు అవసరమయ్యే ఉత్ర్పేరక చర్య సైతం సుదీర్ఘమైనదిగా (ఆరు నెలల వరకు) ఉంటుంది. క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధ మాదిరిగా కాక, క్షయ మెదడు వాపు అనేది పురోగతిని పర్యవేక్షించడానికి తరచూ మెదడు పునరావృత CT లేదా MRI చిత్రణను కోరుతుంది.

CNS క్షయ అనేది రక్తం ద్వారా వ్యాపించడంలో అప్రధానమైనది కావొచ్చు. అందువల్ల కొందరు నిపుణులు జొన్నగింజ వంటి క్షయ ఉన్న రోగుల్లో CSF సాధారణ శాంపిల్‌కు సిఫారసు చేస్తున్నారు.

CNS క్షయ చికిత్సకు అత్యంత ప్రయోజనకరమైన క్షయ నిరోధక మందులు:
* INH (CSF వ్యాప్తి 100%)
* RMP (10–20%)
* EMB (25–50% ఎర్రబడిన నాడీమండలాన్ని కప్పే పొర మాత్రమే)
* PZA (100%)
* STM (20% ఎర్రబడిన నాడీమండలాన్ని కప్పే పొర మాత్రమే)
* LZD (20%)
* సైక్లోసిరైన్ (80–100%)
* ఇథియోనామైడ్ (100%)
* PAS (10–50%) (ఎర్రబడిన నాడీమండలాన్ని కప్పే పొర మాత్రమే)

క్షయ నాడీ మండల పుటల శోధలో ఉత్ప్రేరకాలను ఉపయోగించడం మామూలే (దిగువ విభాగం చూడండి). ఆస్ప్రిన్ ప్రయోజనకరం, గా ఉండొచ్చని పేలవంగా తయారు చేసిన ఒక పరీక్ష ద్వారా ఒక ఆధారం ఉంది. అయితే దీనిని మామూలుగా వాడమని సిఫారసు చేయడానికి ముందు మరింత కృషి అవసరం.

### ఉత్ప్రేరకాలు
క్షయ చికిత్సకు కోర్టికోస్టెరాయిడ్‌ల (ఉదాహరణకు, ప్రెడ్నిసొలోన్ లేదా డెక్సామీథాసోన్) ప్రయోజనం క్షయ నాడీమండల పుటల శోధ క్షయ గుండె వెలుపలి పొర శోధం విషయంలో నిరూపితమైంది. క్షయ నాడీమండల పుటల శోధకు డెక్సామీథాసోన్ మోతాదు రోజుకు 8 నుంచి 12&nbsp;mg. ఇది ఆరు వారాలకు పైగా వాడబడుతుంది (మరింత కచ్చితమైన మోతాదును కోరుకునే వారు త్వైటెస్ *సహచరుల బృందం*, 2004ను తప్పక గుర్తించాలి). 1.గుండె వెలుపలి పొర శోధానికి ప్రెడ్నిసొలోన్ మోతాదు రోజుకు 60&nbsp;mg. ఇలా నాలుగు నుంచి ఎనిమిది వారాల వరకు వాడాలి.

ఉత్ప్రేరకాలు ఫుఫుసావరణ శోధ, అత్యంత అధునాతన క్షయ పిల్లల్లోని క్షయ విషయంలో తాత్కాలిక ప్రయోజనాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
* ఫుఫుసావరణ శోధ: ప్రెడ్నిసొలోన్ రోజుకు 20 నుంచి 40&nbsp;mg. ఇలా 4 నుంచి 8 వారాలకు పైగా వాడాలి.
* అత్యంత అధునాతన క్షయ: రోజుకు 40 నుంచి 60&nbsp;mg. 4 నుంచి 8 వారాలకు పైగా వాడాలి.
* పిల్లలోని క్షయ: ఒక వారానికి 2 నుంచి 5&nbsp;mg/kg/day. తదుపరి వారంలో 1&nbsp;mg/kg/day, ఆ తర్వాత 5 వారాల్లో ముగుస్తుంది.

ఆంత్రవేష్టణం శోధం, జొన్నగింజ వంటి వ్యాధి, స్వరపేటిక క్షయ, శోషరస గ్రంథి శోధం మూత్రసంబంధి వ్యాధులకు ఉత్ప్రేరకాలు ప్రయోజనకరంగా ఉండొచ్చు. అయితే దీనికి పెద్దగా రుజువు లేదు. ఉత్ప్రేరకాలను తరచూ వాడటం సిఫారసు చేయబడదు. ఈ తరహా రోగుల్లో ఉత్ప్రేరక చికిత్సను దగ్గరుండి చూసుకునే వైద్యుడి కేసుల వారీగా పరిగణించబడుతుంది.

థలిడోమైడ్ అనేది క్షయ నాడీమండల పుటల శోధ చికిత్సకు ప్రయోజనకరంగా ఉండొచ్చు. దీనిని రోగులు ఉత్ప్రేరక చికిత్సకు స్పందించని కేసుల్లో వాడుతారు.

## అసమ్మతి
అపక్రమ అవిశ్వాస రీతిలో క్షయ చికిత్స తీసుకునే రోగులు చికిత్సా వైఫల్యానికి గురవడం, ఔషధ-నిరోధక క్షయ సూక్ష్మజీవజాతుల పునఃస్థితి (ఆరోగ్యం క్షీణించడం) అభివృద్ధి అధికంగా సంభవించవచ్చు.

రోగులు ఎందుకు ఔషధం తీసుకోవడం లేదనే దానికి భిన్నమైన కారణాలు ఉన్నాయి. క్షయ లక్షణాలు సాధారణంగా క్షయ చికిత్స ప్రారంభమైన కొద్ది వారాల్లోనే పరిష్కారమవుతాయి. అందువల్ల అనేక మంది రోగులు ఔషధాలను కొనసాగించడంపై ప్రేరణ కోల్పోతారు. నిబద్ధతను తనిఖీ చేయడం మందుల వినియోగంలో రోగులు ఏవైనా ఇబ్బందులు పడుతున్నారా అనే విషయంలోనూ క్రమబద్ధ సమీక్ష అనేది చాలా ముఖ్యం. మాత్రలను క్రమం తప్పకుండా వాడటం ప్రాముఖ్యతను చికిత్సను పూర్తి చేయాల్సిన అవసరతను రోగులకు తెలియజేయాలి. లేకుంటే, పునఃస్థితి (ఆరోగ్యం క్షీణించడం) లేదా ఔషధ-నిరోధక శక్తి అభివృద్ధి చెందడం జరగవచ్చు.

ఒకానొక ప్రధాన ఫిర్యాదుగా మాత్రలు పెద్ద మొత్తంలో ఉండటాన్ని చెప్పొచ్చు. వాటిలో రోగులు ప్రధానంగా అసంతృప్తి చెందుతున్నది PZA (ఇవి గుర్రపు మాత్రల పరిమాణంలో ఉంటాయి). అందువల్ల ప్రత్యామ్నాయంగా PZA సిరప్ సిఫారసు చేయబడటం లేదా మాత్రల పరిమాణం నిజంగా ఒక సమస్యగా ఉన్నప్పుడు ఏర్పాట్లు అందుబాటులో లేనప్పుడు, PZAని పక్కనపెట్టడం జరుగుతుంది. ఒకవేళ PZAని గనుక అక్కర్లేదనుకుంటే, దాని ఫలితంగా చికిత్సా కాలం చెప్పుకోదగ్గ విధంగా పెరగవచ్చని (PZAని పక్కనపెట్టడానికి సంబంధించిన నియమాలు దిగువ ఇవ్వబడ్డాయి) రోగులను హెచ్చరించడం జరుగుతుంది.

మరో ఫిర్యాదుగా శోషణను సులభం చేయడానికి ఖాళీ కడుపుపై మందులను తప్పక తీసుకోవాలని వైద్యులు సూచించడం. దీనిని అనుసరించడం రోగులకు కష్టంగా ఉంటుంది (ఉదాహరణకు, అపక్రమ సమయాల్లో రోగుల ఆహారం గురించి శ్రద్ధ తీసుకునే షిప్టుల్లో పనిచేసే వైద్య సిబ్బంది). అంటే రోగి మందులను తీసుకోవడానికి ప్రతిరోజూ నిద్రలేచే సమయం కంటే ఒక గంట ముందుగా లేవాల్సి ఉంటుంది. అనేక మంది వైద్యులు ఔషధ విక్రేతలు అవగతం చేసుకున్న దాని కంటే ఈ నిబంధనలు వాస్తవానికి పెద్దగా కఠినమైనవి కావు. అసలు సమస్య ఏమిటంటే, కొవ్వు పదార్థాలు తీసుకునే పక్షంలో RMP శోషణ తగ్గించబడుతుంది. అయితే పిండిపదార్థాలు, మాంసకృత్తులు,  లేదా ఆమ్లాహారాల ద్వారా ఇది ప్రభావితం కాదు. అందువల్ల కొవ్వు పదార్థాలు లేదా చమురులు లేని ఆహారాన్ని (ఉదాహరణకు, ఒక కప్పు బ్లాక్ కాఫీ లేదా పాలు లేకుండా జామ్‌తో చేసిన కాల్చిన రొట్టె) తీసుకున్నంత వరకు రోగి వాస్తవానికి అతడు లేదా ఆమె ఔషధాన్ని ఆహారంతో పాటు తీసుకోవచ్చు. ఆహారంతో పాటు మందులు తీసుకోవడం ఖాళీ కడుపుపై రోగులు మందులు తీసుకునేటప్పుడు కలిగే 
డోకును తగ్గించడానికి సాయపడుతుంది. INHని తీసుకోవడంపై ఆహారం ప్రభావం అనేది స్పష్టంకాలేదు. అయితే దీనిపై నిర్వహించిన రెండు అధ్యయనాల్లో ఒకటి ఆహారం ద్వారా శోషణ తగ్గిందని చెప్పగా మరొకటి ఎలాంటి తేడా చూపలేదు. PZA EMBలను తీసుకోవడంపై ఆహారం కొద్దిపాటి ప్రభావం చూపుతుంది. అయితే ఇది చికిత్సా పరంగా బహుశా ముఖ్యమైనది కాకపోవచ్చు.

సమ్మతిని పరిశీలించే దిశగా ఐసోనియాజిద్ రిఫాంపిసిన్ స్థాయిలకు మూత్ర పరీక్ష సాధ్యపడుతుంది. మూత్ర విశ్లేషణ అర్థవివరణ అనేది రిఫాంపిసిన్ కంటే ఐసోనియాజిద్ సుదీర్ఘ అర్థ జీవితాన్ని కలిగి ఉంటుందనే వాస్తవంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
* **ఐసోనియాజిద్ రిఫాంపిసిన్‌లకు మూత్రం సానుకూలంగా** ఉండే రోగి పూర్తిగా అంగీకారయోగ్యంగా ఉండొచ్చు.
* **ఐసోనియాజిద్‌కు మాత్రమే మూత్రం సానుకూలంగా ఉండే** రోగి చికిత్సా పరమైన ముందస్తు అనుమతికి ముందుగా చివరి కొద్ది రోజుల పాటు అతను ఔషధాన్ని తీసుకుంటాడు. అయితే అదే రోజు అప్పటికి ఒక మోతాదు తీసుకుని ఉండడు.
* **రిఫాంపిసిన్‌కు మాత్రమే మూత్రం సానుకూలంగా ఉండే** రోగి కొద్దిరోజుల ముందుగా అతని ఔషధాన్ని తీసుకోవడాన్ని విస్మరిస్తాడు. అయితే క్లినిక్‌కు రావడానికి ముందుగా మాత్రమే మందులు తీసుకుంటాడు.
* **ఐసోనియాజిద్ రిఫాంపిసిన్ రెండింటికీ మూత్రం సానుకూలంగా ఉండే** రోగి అనేక రోజుల పాటు మందులు తీసుకోకపోవచ్చు.

రోగులు మందులు వేసుకునే విధంగా వారిని వైద్యులు బలవంతపెట్టలేని దేశాల్లో (ఉదాహరణకు, UK), మూత్ర పరీక్ష ఫలితంగా రోగులతో నిష్ప్రయోజన వాదనలు ఏర్పడుతాయని సమ్మతిని పెంచడానికి ఏ విధంగానూ దోహదపడని కొందరు చెబుతున్నారు. రోగులు మందులు వేసుకునే విధంగా చట్టపరమైన చర్యలు తీసుకునే దేశాల్లో (ఉదాహరణకు, US) పరిస్థితిని పరిశీలిస్తే, మూత్ర పరీక్ష అనేది అంగీకార హామీకి మరింత అనుకూలమైనదిగా ఉంటుంది.

మూత్రం అన్ని శరీర స్రావాలు (కన్నీళ్లు, చెమట మొదలైనవి) లను RMP నారింజ-లేత ఎరుపు రంగులోకి మార్చుతుంది. మూత్ర పరీశ్ర అందుబాటులో లేకుంటే (ఈ రంగు ప్రతి మోతాదు తర్వాత సుమారు ఆరు నుంచి ఎనిమిది గంటల్లో మారినప్పటికీ) ఇది ఒక ప్రయోజనకర ప్రతినిధిగా పనిచేస్తుంది.

## ప్రతికూల ప్రభావాలు
వ్యక్తిగత క్షయ నిరోధక మందుల ప్రతికూల ప్రభావాల సమాచారానికి ప్రతి ఔషధానికి సంబంధించిన వ్యక్తిగత కథనాలను చూడండి.

ప్రధాన ప్రతికూల ప్రభావాల సాపేక్ష సంభవం జాగ్రత్తగా వివరించబడింది.
* వంద రోగి నెలలకు INH 0.49
* RMP 0.43
* EMB 0.07
* PZA 1.48
* అన్ని మందుల 2.47
ఇది ప్రామాణిక లఘు వ్యవధి చికిత్సా (2HREZ/4HR) సమయంలో మారిన ఔషధ చికిత్సను ఎవరైనా ఒక రోగి పొందడానికి 8.6% ప్రమాదాన్ని అంచనా వేస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో గుర్తించబడిన ప్రధాన ప్రతికూల ప్రభావాలకు ఎక్కువగా గురయ్యే వ్యక్తులు:
* వయసు >60
* మహిళలు
* HIV సోకిన రోగులు,
* ఆసియన్లు

ఏ దుష్ప్రభావానికి ఏ విధమైన ఔషధం కారణమవుతుందనే విషయాన్ని గుర్తించడం చాలా వరకు కష్టం. అయితే ప్రతి దాని సాపేక్ష సంభవం మాత్రం తెలుస్తుంది. సంభవ క్రమాన్ని తగ్గించడంలో ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న ఔషధాలు:
* థ్రోంబోసిటోపినియా (రక్తంలో ప్రవహించు ప్లేట్‌లెట్‌లు తగ్గుట) : RMP
* నరాల వ్యాధి (న్యూరోపతి) : INH
* తలతిప్పుడు: STM
* హెపటైటిస్ (కాలేయపు వ్యాధి) : PZA, RMP, INH
* దద్దురు: PZA, RMP, EMB

**థ్రోంబోసిటోపినియా** మాత్రమే RMP ద్వారా సంభవిస్తుంది. దీనికి ఎలాంటి మోతాదు పరీక్ష చేయనవసరం లేదు. RMPను పక్కనపెట్టడానికి సంబంధించిన నియమాలను దిగువ పేర్కొనడం జరిగింది. మరిన్ని వివరాలకు రిఫాంపిసిన్‌పై సమాచారాన్ని దయచేసి గమనించగలరు.

**నరాల వ్యాధి** రావడానికి సర్వసాధారణ కారణం INH. INH పరిధీయ నరాల వ్యాధి అనేది ఎల్లప్పుడూ ఒక స్వచ్ఛమైన సంవేదనాత్మక నరాల వ్యాధిగా ఉంటుంది. పరిధీయ నరాల వ్యాధికి ఒక ప్రేరక భాగాన్ని కనుగొనడం ఎల్లప్పుడూ ఒక ప్రత్యామ్నాయ కారణ అన్వేషణను అనివార్యం చేస్తుంది. పరిధీయ నరాల వ్యాధి ఒక్కసారి సంభవిస్తే, INHని తప్పక నిలిపేయడం పిరిడోక్సైన్‌ను 50&nbsp;mg మోతాదు చొప్పున రోజుకు మూడుసార్లు ఇవ్వాలి. నరాల వ్యాధి సంభవించగానే చికిత్సా నియమావళికి పిరిడోక్సైన్‌ మోతాదును పెంచడం ద్వారా ఆ వ్యాధి వికాసాన్ని ఆపలేము. ఇతర కారణాల (చక్కెర వ్యాధి, మద్యపాన వ్యసనం, మూత్రపిండ క్రియా లోపం, పోషకాహారలోపం, గర్భం మొదలైనవి) వల్ల పరిధీయ నరాల వ్యాధి ప్రమాదం బారిన పడిన రోగులందరికీ పిరిడోక్సైన్‌ను చికిత్స ప్రారంభంలో రోజుకు 10&nbsp;mg చొప్పున ఇవ్వాలి. INH ఇతర నరాల సంబంధ దుష్ప్రభావాలపై మరిన్ని వివరాలకు ఐసోనియాజిద్‌పై సమాచారాన్ని దయచేసి గమనించగలరు.

**దద్దుర్లు** అనేవి PZA వల్ల సర్వసాధారణంగా వస్తుంటాయి. అయితే ఇవి ఏదైనా క్షయ మందుల ద్వారా కూడా సంభవించగలవు. కాలేయపు వ్యాధి (కామెర్ల జబ్బు) కి దిగువ వివరించిన అదే నియమావళిని ఉపయోగించి, ఏ మందు బాధ్యతాయుతంగా పనిచేస్తుందో దానిని నిర్ణయించడానికి మోతాదు పరీక్ష చేయడం జరుగుతుంది.

**దురద** RMP సాధారణంగా చికిత్స ప్రారంభమైన తొలి రెండు వారాల్లో దద్దురు లేకుండా దురదను కలిగిస్తుంది. అయితే చికిత్సను ఆపకూడదు. దురద మామూలుగా దానంతటదే పోతుందని రోగికి నచ్చజెప్పాలి. క్లోర్‌ఫినిరామైన్ వంటి దురదను నివారించే ఉపశమనకారినిని స్వల్ప కాలం పాటు తీసుకోవడం దురద నుంచి ఉపశమనం కలిగించడానికి ప్రయోజనకరంగా ఉంటుంది.

చికిత్స సమయంలో **జ్వరం** రావడానికి అనేక కారణాలున్నాయి. ఇది క్షయవ్యాధి సహజ ప్రభావం (చికిత్స మొదలైన మూడు వారాల్లోపు ఇది సమసిపోతుంది) మాదిరిగా సంభవించగలదు. జ్వరం అనేది ఔషధ-నిరోధకత వల్ల రావొచ్చు (అయితే అలాంటప్పుడు రోగి రెండు లేదా అంత కంటే ఎక్కువ ఔషధాల పట్ల నిరోధకతను కలిగి ఉండాలి). అంతేకాక అంటురోగం లేదా అదనపు రోగనిర్ధారణ వల్ల కూడా జ్వరం రావొచ్చు (చికిత్సా సమయంలో క్షయ రోగులు శీతలజ్వరం ఇతర రోగాలను పొందడంలో మినహాయింపు కారు). కొంతమంది రోగుల్లో, జ్వరం మందులు పడకపోవడం వల్ల వస్తుంది. అలాంటప్పుడు వైద్యుడు కూడా క్షయ నిర్ధారణ అనేది తప్పనే సంభావ్యతను గుర్తించాల్సి ఉంటుంది. ఒకవేళ రోగి రెండు వారాలకు పైగా చికిత్స తీసుకుంటూ ఉంటే, ఒకవేళ జ్వరం ప్రాథమికంగా తగ్గిపోయి ఆ తర్వాత మళ్లీ వస్తే, 72 గంటల పాటు క్షయ మందులన్నింటినీ నిలిపివేయడం మంచిది. అన్ని క్షయ మందులను వేసుకోవడం నిలిపివేసినప్పటికీ, జ్వరం అలాగే ఉంటే, అప్పుడు జ్వరం మందుల వల్ల కాదని గుర్తించాలి. ఒకవేళ జ్వరం గనుక చికిత్స తర్వాత ఆగిపోతే, అప్పుడు కారణాన్ని తెలుసుకునే దిశగా మందులను ఒక్కోక్కటిగా పరీక్షించాలి. ఇదే విధమైన స్కీమ్‌ను ఔషధ-ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధి (దిగువ వివరించబడింది) మోతాదు పరీక్షకు కూడా ఉపయోగించవచ్చు. ఔషధ జ్వరానికి సర్వసాధారణంగా కారణమయ్యేదిగా RMPని చెబుతారు. వివరాలను రిఫాంపిసిన్‌పై ఇచ్చిన సమాచారంలో ఇవ్వడం జరిగింది.

### ఔషధ-ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధి
క్షయ చికిత్సకు సంబంధించిన ఏకైక అతిపెద్ద సమస్య ఔషధ ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధి. దీని కారణంగా మరణాల రేటు సుమారు 5% ఉంటుంది.
కాలేయపు వ్యాధికి కారణమవుతున్న మూడు ఔషధాలు: PZA, INH RMP (సంభవం అవరోహన క్రమంలో ఇవ్వబడింది). పూర్తిగా సంకేతాలు లక్షణాల ఆధారంగా ఈ మూడు కారణాలను ప్రత్యేకించడం సాధ్యపడదు. ఏ ఔషధం కారణమవుతుందో నిర్థారించడానికి మోతాదు పరీక్షను తప్పనిసరిగా చేయాలి (దీనిని దిగువ విఫులంగా వివరించడం జరిగింది).

లివర్ ఫంక్షన్ టెస్ట్స్ (LFTs) ను చికిత్స మొదట్లో పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. ఒకవేళ మామూలుగా ఉంటే, మరోసారి పరిశీలించాల్సిన పనిలేదు. అలాంటప్పుడు కాలేయపు వ్యాధి లక్షణాల గురించి మాత్రం రోగికి హెచ్చరిస్తే సరిపోతుంది. కొందరు (చికిత్సా) వైద్యులు LFTల క్రమబద్ధ పర్యవేక్షణకు పట్టుబట్టుతారు. ఇలాంటి పరిస్థితిలో, పరీక్షలు చికిత్స మొదలైన రెండు వారాలకు మాత్రమే చేయాల్సిన అవసరం ఏర్పడుతుంది. ఆ తర్వాత సమస్యలను గుర్తించకుండా ఉంటే, ప్రతి రెండు నెలలకు ఒకసారి చేయాలి.

పైత్యరస వర్ణద్రవంలోని వృద్ధులను RMP చికిత్స ద్వారా పొందే విధంగా చూడాలి (RMP పైత్యరస వర్ణద్రవం విడుదలను ఆపుతుంది) సాధారణంగా పది రోజుల తర్వాత పరిష్కరించబడుతుంది (భర్తీ దిశగా కాలేయపు ఎంజైము ఉత్పత్తి పెరుగుతుంది). పైత్యరస వర్ణద్రవం (బైలిరూబిన్) లో వివిక్త వృద్ధులను సురక్షితంగా విస్మరించవచ్చు.

కాలేయపు ట్రాన్సామినాసెస్ (ALT AST) అనేవి చికిత్స తొలి మూడు వారాల్లో మామూలే. ఒకవేళ రోగి లక్షణరహితంగా ఉండటం వృద్ధి గణనీయంగా లేకపోతే అలాంటప్పుడు ఎలాంటి చర్యా తీసుకోనక్కర్లేదు. కొంతమంది నిపుణులు సాధారణం గరిష్ఠ పరిమితిని నాలుగు రెట్లు చేయమని సూచించారు. అయితే ఈ ప్రత్యేక సంఖ్యను ఏదైనా ఇతర సంఖ్య కంటే ఎక్కువగా పైన సమర్థించే విధంగా 
ఎలాంటి ఆధారం లేదు. కామెర్ల వ్యాధి (కాలేయపు వ్యాధి) వైద్యపరంగా రుజువైతే మాత్రమే, చికిత్సను తప్పక నిలిపివేయాలని కొందరు నిపుణులు అభిప్రాయపడ్డారు.

క్షయ చికిత్స చేయించుకునేటప్పుడు వైద్యపరంగా విశిష్టమైన కాలేయపు వ్యాధి (హెపటైటిస్) సంభవిస్తే, కాలేయపు ట్రాన్సామినాసెస్ తిరిగి సాధారణ స్థితికి వచ్చేంత వరకు అన్ని మందులను నిలిపివేయాలి. క్షయ చికిత్సను ఆపలేని విధంగా రోగి గనుక తీవ్ర అనారోగ్యంతో ఉంటే, అప్పుడు STM EMBలను కాలేయపు ట్రాన్సామినాసెస్ తిరిగి సాధారణ స్థితికి వచ్చేంత వరకు ఇవ్వాలి (ఈ రెండు మందులకు కాలేయపు వ్యాధితో సంబంధం లేదు).

తీవ్రమైన కాలేయపు వ్యాధి క్షయ చికిత్స సమయంలో సంభవించవచ్చు. అయితే అదృష్టవశాత్తుగా ఇది అరుదుగా వస్తుంటుంది. ఇది గనుక సంభవిస్తే, అత్యవసర కాలేయపు మార్పిడి చేయడం అనివార్యం కావొచ్చు. మరణాలు కూడా సంభవించవచ్చు.

### ఔషధ-ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధికి మోతాదు పరీక్ష
మందులను ఒక్కోక్కటిగా తిరిగి ప్రవేశపెట్టాలి. దీనిని ఒక ఔట్‌పేషెంట్ సెట్టింగు (రోగి ఆసుపత్రి లేదా క్లినిక్‌లో చికిత్స చేయించుకోవడం. అయితే రాత్రంతా మాత్రం అక్కడ గడపకపోవడం) లో చేయలేము. అందువల్ల దీనిని నిశిత పరిశీలన ద్వారా చేయాలి. ప్రతి మోతాదు ఇచ్చిన తర్వాత తక్కువ పక్షం నాలుగు గంటల పాటు 15 నిమిషాల విరామాలతో రోగి నాడీ రక్తపోటు వివరాలను తీసుకునేందుకు ఒక నర్సు తప్పక ఉండాలి (మోతాదు పరీక్ష నిర్వహించిన ఆరు గంటల్లో అనేక సమస్యలు తలెత్తుతాయి (అవి సంభవించగల పరిస్థితులుంటే). సమస్యలు తలెత్తితే, రోగులు అనూహ్యమైన రీతిలో కుంగిపోవడం జరుగుతుంది. అప్పుడు జబ్బుల పర్యవేక్షక సదుపాయాలు సత్వరం అందుబాటులో ఉండాలి. మందులను దిగువ తెలిపిన క్రమంలో ఇవ్వాలి:
* మొదటి రోజు 1: INHని 1/3 లేదా 1/4 మోతాదు
* రెండో రోజు 2: INHని 1/2 మోతాదు
* మూడో రోజు : INHని పూర్తి మోతాదు
* నాలుగో రోజు: RMPని 1/3 లేదా 1/4 మోతాదు
* ఐదో రోజు: RMPని 1/2 మోతాదు
* ఆరో రోజు: RMPని పూర్తి మోతాదు
* ఏడో రోజు: EMBని 1/3 లేదా 1/4 మోతాదు
* ఎనిమిదో రోజు: EMBని 1/2 మోతాదు
* తొమ్మిదో రోజు: EMBని పూర్తి మోతాదు
రోజుకు ఒకటి కంటే ఎక్కువ పరీక్షా మోతాదులను ఇవ్వరాదు. అంతేకాక అన్ని ఇతర మందులను మోతాదు పరీక్ష చేస్తున్నప్పుడు నిలిపివేయాలి. కాబట్టి ఉదాహరణకు నాలుగో రోజున రోగి RMPని తప్ప ఇతర మందులను పొందడు. ఒకవేళ రోగి తొమ్మిది రోజుల మోతాదు పరీక్షను పూర్తి చేస్తే, అప్పుడు కాలేయపు వ్యాధికి PZA కారణమైందని చెప్పడం సమంజసం. తర్వాత ఎలాంటి PZA మోతాదు పరీక్షను నిర్వహించాల్సిన పనుండదు.

మందుల పరీక్షకు ఒక క్రమాన్ని అనుసరించడానికి కారణం క్షయ చికిత్సకు రెండు అతి ముఖ్యమైన మందులైన INH RMPలను ఉపయోగించడం. కాబట్టి వీటిని తొలుత పరీక్షించాలి. కాలేయపు వ్యాధికి PZA అనేది సర్వసాధారణ ఔషధం. అంతేకాక ఇది అతి సులువుగా విడిచిపెట్టే మందు కూడా కావడం గమనార్హం. క్షయ జీవి సూక్ష్మగ్రాహ్యత క్రమం తెలియనప్పుడు EMB ప్రయోజనకరంగా ఉంటుంది. సదరు జీవి గనుక INH పట్ల స్పందించే గుణాన్ని కలిగి ఉంటే అది విస్మరించబడుతుంది. ప్రతి ప్రామాణిక ఔషధాలను విస్మరించే వైద్య నియమావళిని దిగువ పేర్కొనడం జరిగింది.

ఔషధాలు పరీక్షించబడిన క్రమం అనేది దిగువ తెలిపిన పరిగణనల పరంగా మారుతుంది.
# అత్యంత ప్రయోజనకర ఔషధాల (INH RMP) ను మొదట ప్రయోగించాలి. ఎందుకంటే చికిత్సా నియమావళి నుంచి ఈ మందులు లేకపోవడం వల్ల దాని సమర్థతను తీవ్రంగా దెబ్బతీస్తుంది.
# ప్రతిస్పందనకు ఎక్కువగా కారణమయ్యే మందులను సాధ్యమైనంత ఆలస్యంగా ప్రయోగించాలి (బహుశా ఎప్పుడూ పరీక్షించాల్సిన అవసరం ఉండకపోవచ్చు). ఇది రోగులు అప్పటికే (బహుశా) ప్రమాదకర ప్రతికూల స్పందనను కలిగి ఉన్న ఒక మందు విషయంలో వారు పునఃసవాలును ఎదుర్కోకుండా నిరోధిస్తుంది.

సారూప్య సూత్రాలను వినియోగించి, ఇదే విధమైన ప్రణాళిక ఇతర ప్రతికూల ప్రభావాలకు కూడా వినియోగించబడుతుంది (జ్వరం దద్దురు వంటివి).

## ప్రామాణిక నియమావళి విచలనాలు
ఊపిరితిత్తి సంబంధ క్షయని నయం చేయడంలో ప్రామాణిక నియమావళికి సంబంధించిన కొన్ని విచలనాలు దోహదపడుతున్నట్లు ఆధారం ఉంది. కఫం వృద్ధి సానుకూల రోగులు, అంటే చికిత్స మొదట్లో పూత ప్రతికూలురుగా ఉండేవారు, 4 నెలల చికిత్సా కాలంలోనే చక్కటి మార్పును కనబరుస్తారు (ఇది HIV-పాజిటివ్ రోగుల విషయంలో సమ్మతించబడదు). కఫం వృద్ధి సానుకూల రోగులు చికిత్స ప్రారంభమైన 3 నెలల కాలంలోనే (బహుశా ఇలాంటి రోగులకు అసలు క్షయ ఎన్నడూ లేకపోవడం అందుకు కారణం కావొచ్చు) చక్కటి మార్పును చూపుతారు. మూడు లేదా నాలుగు నెలలు మాత్రమే రోగులకు చికిత్స చేయడం అనేది తెలివితక్కువతనం. అయితే క్షయ వైద్యులందరూ త్వరగా (ఏ కారణం చేతనైనా సరే) చికిత్సను నిలిపివేసిన రోగులను కలిగి ఉంటారు. కొన్నిసార్లు పునఃచికిత్స అనవసరమని తెలుసుకోవడానికి ఇది తిరిగి హామీ ఇవ్వగలదు. అప్పటికే పెద్ద మొత్తంలో మాత్రలు వేసుకుంటున్న వయసుమళ్లిన రోగులకు PZAని పక్కనపెట్టి, 9HRని వాడమని సిఫారసు చేయబడుతుంది. ఇది వైద్య నియమావళిలో అతిపెద్ద భాగంగా ఉంటుంది.

ప్రారంభం నుంచి నాలుగు రకాల ఔషధాలతో చికిత్స చేయడం ఎల్లవేళలా అవసరం ఉండకపోవచ్చు. దీనికి ఉదాహరణగా క్షయవ్యాధి ఒక సంపూర్ణంగా స్పందించే జాతిని కలిగి ఉన్నట్లు గుర్తించిన రోగితో చాలా దగ్గరగా ఉండటం. ఇలాంటి సందర్భంలో, వారి జాతి INH ప్రభావానికి కూడా లోనయ్యే విధంగా ఉండగలదనే అంచనాతో 2HRZ/4HR (EMB STMలను పక్కనపెట్టడం) వినియోగం ఆమోదయోగ్యంగా ఉంటుంది. కచ్చితంగా, గతంలో, ప్రారంభ 1990ల వరకు అంటే ఐసోనియాజిద్-నిరోధకత రేట్లు పెరిగిన సమయంలో, 
ఇది సిఫారసు చేయబడిన ప్రామాణిక వైద్య నియమావళిగా ఉండేది.

మెదడు లేదా వెన్నుపాము (నాడీమండల పుటల శోధ, మెదడువాపు వ్యాధి మొదలైనవి) కు సంబంధించిన క్షయ అనేది ప్రస్తుతం 2HREZ/10HR (మొత్తం చికిత్సా కాలం 12 నెలలు) ద్వారా నయం చేయబడుతోంది. అయితే ఇది 2HREZ/4HR కంటే మేలైనదని చెప్పడానికి ఎలాంటి ఆధారం లేదు. స్వల్ప కాల చికిత్స సమానంగా ఉంటే, ప్రశ్నకు సమాధానమిచ్చే వైద్యసంబంధ పరీక్ష (క్లినికల్ ట్రయల్) చేసుకునే విధంగా ఎవరికీ తగిన ధైర్యం ఉండదని చెప్పొచ్చు.

### ఐసోనియాజిద్‌ను మినహాయించే నియమావళి
UKలో ఐసోనియాజిద్ నిరోధకత రాసే సమయం ( 2006 ఫిబ్రవరి 25) లో సుమారు 6 నుంచి 7%కి కారణమయింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా, ఇది సర్వసాధారణంగా తలెత్తిన నిరోధ రకం. అందువల్ల చికిత్స మొదట్లో HREZ ఉపయోగించమంటూ ప్రస్తుతం చేస్తున్న సిఫారసు అనేది సూక్ష్మగ్రాహ్యతల వరకు తెలియదు. ప్రస్తుత నివేదిత విజృంభణల (లండన్‌లోని ప్రస్తుత INH-నిరోధక క్షయ విజృంభణ) గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇది ప్రయోజనకరం.

క్షయ ఐసోనియాజిద్-నిరోధక జాతికి గురికానున్న ఎవరైనా ఒక రోగి రెండు నెలల HREZ చికత్సను పూర్తి చేశాడని గుర్తించినప్పుడు తదుపరి 10 నెలలకు అతను RE తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది. ఒకవేళ రోగి ఐసోనియాజిద్ (రోగి ఒకవేళ చక్కగా పర్యవేక్షించబడినప్పుడు 2REZ/7RE అనేది అంగీకరించబడినప్పటికీ) పట్ల అసహనంగా ఉంటే అదే విధంగా జరుగుతుంది. మోక్సిఫ్లోక్సాసిన్ వంటి ఒక క్వినోలోన్‌ను చేర్చే ప్రత్యామ్నాయంతో US 6RZEని సిఫారసు చేసింది. ఇలాంటి అన్ని నియమాలకు ఆధార స్థాయి పేలవంగా ఉంటుంది. అంతేకాక ఒకటి తర్వాత మరొక దానిని సిఫారసు చేయడం కూడా తక్కువే.

### రిఫాంపిసిన్‌ను మినహాయించే నియమావళి
క్షయ కారకాలు ఐసోనియాజిద్, తో పాటు రిఫాంపిసిన్ పట్ల నిరోధకతను కలిగి ఉండటం అరుదుగా జరుగుతుంటుంది. అయితే రిఫాంపిసిన్ తీరు అసాధారణమేమీ కాదు (రిఫాంపిసిన్‌ను నిలపడానికి కాలేయపు వ్యాధి లేదా థ్రోంబోసిటోపానియా (రక్తంలో ప్రవహించు ప్లేట్‌లెట్‌లు తక్కువగుట) సర్వసాధారణ కారణాలు). తొలి ప్రాధామ్య ఔషధాల్లో, రిఫాంపిసిన్ కూడా అత్యంత ఖరీదైనదే. అందువల్ల కటిక పేద దేశాల్లో, రిఫాంపిసిన్‌ను వైద్య నియమావళి నుంచి మినహాయించడం తరచూ జరుగుతుంటుంది. రిఫాంపిసిన్ అనేది క్షయవ్యాధి చికిత్సకు అందుబాటులో ఉండే అత్యంత బలమైన సూక్ష్మజీవనాశక ఔషధం రిఫాంపిసిన్‌ను మినహాయించే అన్ని వైద్య నియమాలు ప్రామాణిక నియమావళి కంటే ప్రత్యేకంగా సుదీర్ఘమైనవి.

ఈ దిశగా ఒక క్వినోలోన్ (ఉదాహరణకు, MXF) ను చేర్చే ప్రత్యామ్నాయంతో 18HE లేదా 12HEZని UK 9 నుంచి 12HEZని US సిఫారసు చేశాయి.

### పిరాజినామైడ్‌ను మినహాయించే నియమావళి
PZA అనేది దద్దురు, కాలేయపు వ్యాధి HREZ నియమావళిలోని బాధాకరమైన కీళ్లనొప్పికి సాధారణ కారణం. దీనిని తట్టుకోలేని రోగులకు ఇది సురక్షితంగా నిలిపివేయబడుతుంది. వివిక్త PZA నిరోధం అనేది *M. క్షయవ్యాధి*లో అసాధారణమైనది. అయితే *M. బోవిస్* అనేది సహజంగా PZA పట్ల నిరోధకతను కలిగి ఉంటుంది. పూర్తిగా సున్నితమైన క్షయ చికిత్సకు PZA కీలకమైనది కాదు. మొత్తం చికిత్సా కాలాన్ని తొమ్మిది నెలల నుంచి ఆరు నెలలకు కుదించడం దీని ప్రధాన యోగ్యతగా చెప్పబడుతుంది.

UK పరీక్షల ద్వారా చక్కటి ఆధారం లభించింది. 9HR వైద్య నియమావళి *M. క్షయవ్యాధి*కి అనుగుణంగా ఉంటుంది. అంతేకాక ఇది *M. బోవిస్* చికిత్సకు ఉపయోగించే తొలి ప్రాధామ్య నియమావళి కూడా.

### ఇథాంబూతల్‌ను మినహాయించే నియమావళి
EMB ప్రతికూలత లేదా నిరోధం అనేది అరుదుగా ఉంటుంది. ఎవరైనా ఒక రోగి నిజంగా అసహనంగా ఉన్నా లేదా EMB పట్ల నిరోధకతను కలిగిన క్షయ బారిన పడితే 
2HRZ/4HR అనేది కచ్చితంగా ఆమోదయోగ్యమైన నియమావళిగా చెప్పబడుతుంది. INH RMP రెండింటికీ స్పందించే క్షయ చికిత్సలో EMB ఎలాంటి పాత్రనూ పోషించదు. ప్రారంభ నియమావళిలో దీనిని చేర్చడానికి ఏకైక కారణం INH నిరోధక రేట్లు పెరగడమే. INH నిరోధక రేట్లు తక్కువగా ఉన్నట్లు తెలిసినా లేదా ప్రమాదకర క్షయ కారకం అనేది INH-స్పందన కలిగినదిగా తెలిసినా, అప్పుడు ఏదేమైనా EMBని ఉపయోగించాల్సిన అవసరముండదు.

## క్షయవ్యాధి ఇతర వ్యాధులు
### కాలేయపు వ్యాధి
మద్యపాన కాలేయపు వ్యాధిగ్రస్తులు క్షయవ్యాధి బారిన పడే ప్రమాదం అధికం. క్షయవ్యాధి ఆంత్రవేష్టణం శోధ సంభవం ప్రత్యేకించి, కాలేయపు కాఠిన్యత వ్యాధిగ్రస్తుల్లో అధికంగా ఉంటుంది.

క్షయ చికిత్స ద్వారా కాలేయపు వ్యాధి వచ్చినట్లు భావిస్తే తప్ప, ఆ వ్యాధి ఉన్నట్లు నిర్థారించబడిన రోగుల మోతాదుల విషయంలో ఎలాంటి మార్పులు అవసరం లేదు. కాలేయపు వ్యాధిగ్రస్తులు PZAని పక్కనపెట్టడం మంచిదని కొన్ని సంస్థలు సూచించాయి. తొలి ప్రాధామ్య ఔషధాల వల్ల PZA ఔషధ-ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధిని కలిగించే సామర్థ్యం అధికంగా కలిగి ఉంటుంది.

కాలేయపు వ్యాధి ముందుగానే కలిగి ఉన్న రోగులు క్షయ చికిత్స చేయించుకునే సమయంలో వారి కాలేయ పనితీరు పరీక్షలను క్రమం తప్పకుండా తప్పక చేయించుకోవాలి.

ఔషధ-ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధి గురించి పైన ఒక ప్రత్యేక విభాగంలో చర్చించడం జరిగింది.

### గర్భధారణ
గర్భధారణ అనేది క్షయకి ఒక ప్రమాదాంశం కాదు.

రిఫాంపిసిన్ హార్మోను సంబంధ గర్భవిచ్ఛిత్తిని తక్కువ సమర్థవంతంగా చేస్తుంది. అందువల్ల క్షయవ్యాధి చికిత్స చేయించుకునేటప్పుడు గర్భ నిరోధం విషయంలో అదనపు జాగ్రత్తలు తీసుకోవాల్సిన అవసరముంది.

గర్భస్రావ ప్రమాదం మరింత పెరగడం భారీగా భ్రూణ సంబంధిత అసాధారణత గర్భవతి చికిత్సలతో గర్భంలోని నయం చేయని క్షయ సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. గర్భంతో ఉన్నప్పుడు క్షయ చికిత్స చేయించుకుంటుంటే PZA వాడకుండా ఉండటం మంచిదని US మార్గదర్శకాలు సూచించాయి. అయితే UK WHOలు మాత్రం అలాంటి మార్గదర్శకాలను సూచించలేదు. క్షయ ఉన్న గర్భవతుల చికిత్స పరంగా విస్తృతమైన అనుభవం ఉంది. గర్భంలో PZA విషపూరిత ప్రభావం ఇప్పటి వరకు గుర్తించబడలేదు. RMP అధిక మోతాదులు (మానవుల్లో ఉపయోగించే దాని కంటే చాలా ఎక్కువ) జంతువుల్లో నాడీ సంబంధ నాళిక లోపాలకు కారణమవుతాయి. అయితే మానవుల్లో అలాంటి ప్రభావం ఇప్పటివరకు గుర్తించబడలేదు. గర్భం దాల్చినప్పుడు బాలింత దశసమయంలో కాలేయపు వ్యాధి సంభవించే ప్రమాదం అధికం. పిల్లలను మోసే వయసున్న మహిళలందరికీ క్షయ చికిత్స పూర్తయ్యేంత వరకు గర్భందాల్చవద్దని సూచించడం వివేకం అనిపించుకుంటుంది.

అమీనోగ్లైకోసైడ్‌లు (STM, కాప్రియోమైసిన్, అమికాసిన్) గర్భం సమయంలో జాగ్రత్తతో వాడాలి. ఎందుకంటే, పుట్టబోయే శిశువుకు అవి బధిరత్వాన్ని కలిగించవచ్చు. చికిత్స చేసే వైద్యుడు శిశువుకు ఎలాంటి సంభవనీయ హాని జరగకుండా తల్లికి చికిత్సను అందించడంపై ప్రయోజనాలను అంచనా వేయాలి. అమీనోగ్లైకోసైడ్‌లతో చికిత్స పొందిన తల్లుల పిల్లల విషయంలో చక్కటి ఫలితాలను నమోదు చేయాలి. పెరూలోని అనుభవం MDR-క్షయ చికిత్స అనేది గర్భం తొలగించుకోమని సిఫారసు చేయడానికి కారణం కాదని చూపింది. అందువల్ల చక్కటి ఫలితాలు సాధ్యమే.

### మూత్రపిండ వ్యాధి
మూత్రపిండ క్రియాలోపం ఉన్న రోగులకు క్షయ వచ్చే అవకాశం 10 నుంచి 30 రెట్లు అధికంగా ఉంటుంది. మూత్రపిండ వ్యాధి ఉన్న రోగులకు వ్యాధినిరోధక శక్తిని అణచిపెట్టే మందులను ఇవ్వడం లేదా సరైనది అని భావిస్తే, గుప్త క్షయవ్యాధి చికిత్స చేయడానికి వారికి అవయవ మార్పిడి చేయడాన్ని ఆలోచిస్తారు.

అమీనోగ్లైకోసైడ్‌లు (STM, కాప్రియోమైసిన్ అమికాసిన్) సున్నితం నుంచి తీవ్రమైన మూత్రపిండ సమస్యలు ఉన్న రోగులకు ఇవ్వరాదు. అందుకు కారణం మూత్రపిండాలు దెబ్బతినే ప్రమాదం మరింత ఎక్కువవడం. అమీనోగ్లైకోసైడ్‌ల వినియోగాన్ని దూరం చేయకుంటే (ఉదాహరణకు, ఔషధ నిరోధక క్షయని నయం చేయడంలో) రక్తరసి స్థాయిలను తప్పకుండా నిశితంగా పరిశీలించాలి. ఏవైనా దుష్ప్రభావాలు (ప్రత్యేకించి చెవుడు) గుర్తిస్తే, వాటిని వెంటనే తెలపాలని వారిని అప్రమత్తం చేయాలి. ఒకవేళ రోగి ముగింపు దశ మూత్రపిండ క్రియాలోపాన్ని కలిగి ఉండి, మిగిలిన మూత్రపిండం పనితీరు ప్రయోజనకరంగా లేకుంటే అప్పుడు అమీనోగ్లైకోసైడ్‌లను ఉపయోగించవచ్చు. అయితే అది కూడా మందుల స్థాయిలను సులువుగా లెక్కించగలిగితే మాత్రమే ఉపయోగించాలి (తరచూ అమికాసిన్ స్థాయిలను మాత్రమే లెక్కిస్తారు).

మృదుల మూత్రపిండ వైకల్యం విషయంలో, క్షయ చికిత్సకు సాధారణంగా వాడే ఏదైనా ఇతర మందుల మోతాదులో ఎలాంటి మార్పు చేయవలసిన అవసరం లేదు. తీవ్రమైన మూత్రపిండ లోపంలో (GFR2—రెండు చికిత్సా నియమావళులకు పైగా వారానికి రెండు పర్యాయాల నియమావళి అనేది డైరెక్ట్‌లీ అబ్జర్వడ్ థెరపీ (DOT) కింద అమలు చేయదగిన ఒక ప్రత్యామ్నాయం.
*4R—రిఫాంపిసిన్ నాలుగు నెలల పాటు వాడటం ఐసోనియాజిద్ మందును తీసుకోలేని వారికి లేదా ఐసోనియాజిద్-నిరోధక TBకి గురైనట్లు తెలిసిన వారికి ఒక ప్రత్యామ్నాయం వంటిది.
*3HR—ఐసోనియాజిద్ రిఫాంపిసిన్‌లను మూడు నెలల పాటు ఇవ్వొచ్చు.
*2RZ—రిఫాంపిసిన్ పిరాజీనామాైడ్‌లకు సంబంధించిన రెండు నెలల వైద్య నియమావళి. ఇది LTBI చికిత్సకు ఎంతమాత్రమూ సిఫారసు చేయబడదు. ఇందుకు కారణం ఔషధ-ప్రేరిత కాలేయపు వ్యాధి మరణం సంభవించే ప్రమాదం అధికంగా ఉండటం.

## ప్రస్తుత పరిశోధన
జంతువు వైద్యసంబంధ అధ్యయనాల నుంచి ప్రస్తుతం కొంత ఆధారం ఉంది. తక్కువ పక్షంగా నాలుగు నెలల వైద్య నియమావళిని కలిగి ఉండే మోక్సిఫ్లోక్సాసిన్ అనేది ఆరు నెలల సంప్రదాయక చికిత్స మాదిరిగా సమర్థవంతంగా ఉంటుందని ఈ ఆధారం చెబుతోంది.
TB, కి లఘు చికిత్సా వైద్య నియమావళిని అంచనా వేసే దిశగా బాయర్ ప్రస్తుతం క్షయ అలయన్స్‌తో కలిసి రెండో దశ వైద్య పరీక్షను నిర్వహిస్తోంది. ప్రోత్సాహకరంగా, పరీక్షలు ఒకవేళ విజయవంతమైతే, మోక్సిఫ్లోక్సాసిన్‌‌ చౌకగా లభ్యమయ్యే విధంగా దాని అవసరమున్న దేశాల్లో దానిని అందుబాటులోకి తీసుకువస్తామని బాయర్ సైతం హామీ ఇచ్చింది.

దిగువ తెలిపిన మందులు ప్రయోగాత్మక సంయోగ పదార్థాలు. ఇవి వాణిజ్యపరంగా లభించవు. అయితే 
వైద్య పరీక్షలో భాగంగా లేదా కరుణామయ ప్రాతిపదికపై ఇవి తయీరీదారుడి నుంచి లభించగలవు. వీటి సమర్థత సురక్షత తెలియవు.
* PA-824 (దీనిని పాథోజనిసిస్ కార్పొరేషన్, సీటిల్, వాషింగ్టన్ తయారు చేస్తోంది)
* R207910 (ఇది ప్రస్తుతం జాన్సన్ & జాన్సన్ సంస్థ చేత అభివృద్ధి దశలో ఉంది)

క్షయ రోగులు TB/HIV రెండూ ఉన్న రోగుల్లోనూ చక్కటి ఫలితాలు తథ్యమని హామీ ఇచ్చే ఒక ఉక్రెయిన్‌కు చెందిన ఔషధ ఉత్పత్తి అనేక చిన్న, బహిరంగ లేబుల్ వైద్య పరీక్షలకు ఆలేఖ్య వస్తువుగా ఉంది. డిరెలో/ఇమ్యూనోక్సెల్‌తో బహిరంగ లేబుల్ పరీక్షలు బహుళ-ఔషధ-నిరోధక క్షయవ్యాధి రోగులు తీవ్రమైన ఔషధ-నిరోధక క్షయవ్యాధి రోగుల్లో సానుకూలంగా ఉన్నాయి. ఆస్ట్రేలియాకి చెందిన స్టిర్లింగ్ ప్రాడక్ట్స్ లిమిటెడ్ ఔషధ-నిరోధక TB నైజీరియాలో TB/HIV పరీక్షలపై తదుపరి ప్రయత్నం చేయబోతున్నట్లు ప్రకటించింది.

V-5 ఇమ్యూనిటర్ (ఇది "V5"గా తెలుసు) అనేది ఒక నోటి ద్వారా సంక్రమించే కాలేయపు వ్యాధి B కాలేయపు వ్యాధి C చికిత్సా వ్యాక్సిన్. ఇది సాధారణ మాత్రలుగా అందివ్వబడుతుంది. కాలేయపు వ్యాధి C క్షయవ్యాధి రెండింటి బారినపడిన రోగుల్లో, క్షయ కఫం తొలగింపు ఒక్క నెలలోపే అనూహ్యంగా గుర్తించబడుతుంది. దీనిపై మరిన్ని నిగూఢ అధ్యయనాలు కొనసాగుతున్నాయి.

ఆరోగ్య రంగంలో కృత్రిమ మేధ సాంకేతికత వినియోగం అభివృద్ధి చెందుతున్న తరుణంలో శరీరం వెలువరించే జీవ శబ్ద సంకేతాలు క్షయ వంటి అనేక రోగాల గుర్తింపుకు నిర్ధారణకు తోడ్పడుతున్నాయి. గూగుల్వంటి సాంకేతిక సంస్థలు వైద్య రంగంలో పలు నమూనాలను అభివృద్ధి చేస్తున్నాయి.  ఉదాహరణకి దగ్గు శబ్దాల విశ్లేషణతో ఊపిరితిత్తుల ఆరోగ్యాన్ని అంచనా వేయగల  'శ్వాస ' అను ఉపకరణాలను హైదరాబాద్ కు చెందిన సాలిసిట్ టెక్నాలజీస్ సంస్థ రూపొందించింది. దగ్గు శబ్దాలను  కృత్రిమ మేధ సాంకేతికత వినియోగం ద్వారా క్షయను తొలిదశలో గుర్తించి చికిత్స నిర్మూలన సాధ్యమని భావిస్తున్నారు.
## వీటిని కూడా చూడండి
*ఇథంబుటోల్/ఐసోనియాజిడ్/రిఫాంపిసిన్
*ATC కోడ్ J04 TB చికిత్స కోసం డ్రగ్స్
*మాన్టోక్ష్ పరీక్ష 
*హీఫ్ పరీక్ష 
*TB అల్లయన్స్

## జాతీయ అంతర్జాతీయ మార్గనిర్దేశకాలు
* 
* 
* 
* 
* 

## గమనికలు

వర్గం:వైద్య చికిత్సలు
వర్గం:క్షయవ్యాధి
వర్గం:విటమిన్ D