రెండవ తైలపుడు

**రెండవ తైలపుడు** (సా.శ. 973-997), ఇతనిని **తైలా II** అని, అతని బిరుదు *ఆహవమల్ల* అని కూడా పిలుస్తారు. ఇతను ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్య స్థాపకుడు. తైలప మునుపటి సామ్రాజ్య వాతాపి (బాదామి) చాళుక్యుల వంశస్థుడని చెప్పుకున్నాడు. ఇతను మొదట ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని విజయపుర జిల్లాలోని తర్దవాడి-1000 ప్రావిన్స్ నుండి రాష్ట్రకూట సామంతుడిగా పాలించాడు. పరమార రాజు సియాక దాడి తరువాత రాష్ట్రకూట శక్తి క్షీణించినప్పుడు తైలప రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి కర్క II ను పడగొట్టి కొత్త రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.

తైలప నర్మద, తుంగభద్ర నదుల మధ్య పశ్చిమ దక్కన్ ప్రాంతంపై తన నియంత్రణను ఏకీకృతం చేయడానికి చాలా సంవత్సరాలు గడిపాడు. క్రమంగా శిలాహారులతో సహా పలువురు మాజీ రాష్ట్రకూట సామంతులు అతని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు. తైలప చోళ, పరమార దండయాత్రలను విజయవంతంగా ప్రతిఘటించాడు, దాడి చేసిన పరమార రాజు ముంజను బంధించి చంపాడు. అతని సైనికాధికారి బరపా ప్రస్తుత గుజరాత్‌లోని లాట ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, లాట చాళుక్య ప్రభువుల వంశాన్ని స్థాపించాడు. తైలప వారసులు పశ్చిమ దక్కన్ ప్రాంతాన్ని 12వ శతాబ్దం వరకు పాలించారు.

## వంశపారంపర్యం

తైలప రాజవంశ రికార్డులు అతని పితృ వంశాన్ని వాతాపి చాళుక్యుల నుండి కనుగొంటాయి. ఇవి అతనిని మాతృ వంశం ద్వారా మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు, చేది కలచురీలతో కూడా కలుపుతాయి. చాళుక్య చక్రవర్తి విజయాదిత్య తరువాత అతని కుమారుడు విక్రమాదిత్య II అధికారంలోకి వచ్చాడు: తైలప కుటుంబ రికార్డులు విజయాదిత్యకు మరొక (పేరులేని) కుమారుడు ఉన్నాడని, అతని నుండి కుటుంబం ఉద్భవించిందని పేర్కొన్నాయి.

చాళుక్య ఆస్థాన కవి రన్న తైలపను పూర్వపు చాళుక్య రాజవంశంతో కలుపుతూ ఈ క్రింది వంశావళిని అందిస్తాడు:

* విజయాదిత్య II, వాతాపి చాళుక్య యువరాజు
* మొదటి భీముని వలె బలవంతుడైన పేరులేని యువరాజు
* కీర్తివర్మన్
* తైల I (తైలప I)
* భీమ II (లేదా భీమరాజ)
* విక్రమాదిత్య III
* అయ్యన I, ఇతను కృష్ణుని కుమార్తెను (రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ II గా గుర్తించబడ్డాడు) వివాహం చేసుకున్నాడు.
* విక్రమాదిత్య IV, ఇతను కలచురి రాజు లక్ష్మణ-రాజు కుమార్తె బొంత దేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు.
* తైలా II (తైలప II)

తైలప వారసులకు చెందిన 11వ శతాబ్దపు శాసనాలు (కౌతెం మంజూరు వంటివి) ఇలాంటి వంశావళిని అందిస్తాయి. అయితే విక్రమాదిత్య III తైలా I కుమారుడని, భీమా II విక్రమాదిత్య కుమారుడని అవి పేర్కొన్నాయి. అయితే, వాతాపి చాళుక్య రికార్డులలో విజయాదిత్య పేరులేని కుమారుని ప్రస్తావన లేదు. రన్న అందించిన వంశావళి, తరువాతి శాసనాలకు మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలు కూడా తైలప కుటుంబం పూర్వపు చాళుక్య రాజవంశాలతో సంబంధం కలిగి ఉందనే వాదనపై సందేహాలను కలిగిస్తాయి.

తైలపకు చెందిన తక్షణ పూర్వీకులు రాష్ట్రకూటుల సామంతులుగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది, వీరు పూర్వపు వాతాపి చాళుక్యులను స్థానభ్రంశం చేశారు. తైలప తాత అయ్యన I రాష్ట్రకూట యువరాణిని వివాహం చేసుకోవడం బహుశా కుటుంబ రాజకీయ హోదాను పెంచింది. రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి కృష్ణ III (సా.శ. 939-967) దేవిహోసూర్ శాసనం విక్రమాదిత్య అనే పేరును ప్రస్తావించింది. ఇతన్ని తైలప తండ్రి విక్రమాదిత్య IV తో గుర్తించవచ్చు.

## తొలి జీవితం

తన తండ్రి వలె తైలప రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి కృష్ణ III కి సామంతునిగా పనిచేశాడు. కృష్ణుని పాలనా కాలంలో జారీ చేయబడిన సా.శ 957 కర్జోల్ శాసనం, సా.శ 965 నరసలగి శాసనాలలో అతని గురించి ప్రస్తావన ఉంది. సా.శ 957 శాసనం అతనిని తైలపయ్య అని పిలుస్తుంది, అతను కృష్ణుడికి లోబడి ఒక నాడు (పరిపాలనా యూనిట్) ను పరిపాలించాడని పేర్కొంది. సా.శ 965 శాసనం అతనిని సత్యాశ్రయ కుటుంబానికి చెందిన *మహా-సామంతాధిపతి ఆహవమల్ల* తైలపరస (*సత్యాశ్రయ-కుల-తిలక*) అని పిలుస్తుంది, కృష్ణుడు అతనికి తర్దవాడి-1000 జాగీరు మంజూరు చేశాడని పేర్కొంది.

ఈ సమయంలో అతను "చాళుక్య రామ" అనే బిరుదును కూడా కలిగి ఉన్నాడు, ఖచార కుటుంబానికి చెందిన అధీన అధికారిని కలిగి ఉన్నాడు.

## అధికారంలోకి రావడం

తైలప రాష్ట్రకూట అధిపతి మూడవ కృష్ణుడు సా.శ 967 ప్రాంతంలో మరణించాడు, అతని తర్వాత ఖొట్టిగ అధికారంలోకి వచ్చాడు. సా.శ 972 లో గతంలో మాళ్వాలో రాష్ట్రకూటులకు సామంతునిగా పనిచేసిన పరమార పాలకుడు సియాక, దండెత్తి వారి రాజధాని మాన్యఖేటను కొల్లగొట్టాడు. తత్ఫలితంగా రాష్ట్రకూటుల రాజకీయ హోదా చాలా క్షీణించింది. సియాక దాడి తర్వాత కొద్దికాలానికే వారసుడు లేకుండా ఖొట్టిగ మరణించాడు, అతని తర్వాత అతని మేనల్లుడు కర్క II అధికారంలోకి వచ్చాడు. కర్క సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి కృష్ణుని మనవడు ఇంద్ర IVని పక్కనబెట్టాడు, తద్వారా ఇంద్ర మేనమామ మారసింహుడికి దూరమయ్యాడు. ఇతను గంగ కుటుంబానికి చెందిన శక్తివంతమైన రాష్ట్రకూట సామంతుడు. తైలప రాజవంశ రికార్డులు కర్క బలహీన పాలకుడని, అతని ప్రధాన మంత్రులు ఇద్దరి దుర్మార్గ స్వభావం అతని ప్రజలలో అసంతృప్తికి దారితీసిందని సూచిస్తున్నాయి.

తైలప ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. అతనికి తన యాదవ సామంతుడు భిల్లామ II, లక్ష్మేశ్వర్ చాళుక్య అధిపతి బద్దెగా II మద్దతు ఇచ్చారు. అతనికి తన తల్లి కుటుంబం త్రిపురి కలచురీల మద్దతు కూడా ఉండవచ్చు: కృష్ణ III పాలనలో రాష్ట్రకూటులు, కలచురీల మధ్య శత్రుత్వం ఏర్పడింది.

సా.శ 973లో తైలప కర్కను గద్దెదించి కొత్త రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. కర్క ఇద్దరు "దుర్మార్గ" మంత్రులు చంపబడిన భీకర యుద్ధం తరువాత అతను సార్వభౌముడయ్యాడని అతని రికార్డులు చెబుతున్నాయి. ఈ యుద్ధంలో రాష్ట్రకూట కుటుంబ సభ్యుడు, కర్క మిత్రుడు రణకంభ కూడా చంపబడ్డాడు. ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం కర్క యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు, కానీ మరొక సిద్ధాంతం ప్రకారం అతను తప్పించుకుని సా.శ 991 వరకు సొరబ చుట్టూ ఉన్న ఒక చిన్న రాచరిక సంస్థానాన్ని పరిపాలించాడు.

ఈ విజయం తర్వాత తైలప రాష్ట్రకూట రాజధాని మాన్యఖేటపై దండెత్తి సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు. కృష్ణుడి మనవడు ఇంద్రుడు, గంగ అధిపతి మారసింహుని మద్దతుతో తైలప ఆరోహణను వివాదం చేశాడు. తైలప వారిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు: ఇద్దరు వ్యక్తులు చివరికి జైన సన్యాసులుగా పదవీ విరమణ చేశారు, మారసింహ సా.శ 975లో, ఇంద్ర సా.శ 982లో *[[సల్లేఖన]]* (ఆకలితో మరణించడం) ద్వారా మరణించారు.

మారసింహుని వారసుడు పంచాలదేవ కూడా తైలపకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. అతని సా.శ 975 ముల్గుండ్ శాసనంలో తనను తాను *చాళుక్య పంచానన* ("చాళుక్యులకు సింహం") గా అభివర్ణించుకున్నాడు. తాను కృష్ణా నదికి దక్షిణంగా ఉన్న మొత్తం ద్వీపకల్ప భూభాగాన్ని పరిపాలించినట్లు శాసనం పేర్కొంది, ఇది స్పష్టంగా అతిశయోక్తి. తైలప చివరికి పంచాలదేవను ఓడించి చంపాడు: తైలప యుద్ధభూమిలో అతని తల నరికినట్లు అనేక చాళుక్య శాసనాలు గొప్పగా చెప్పుకుంటున్నాయి. ఈ శాసనాలు తైలపకి *పంచాలమర్దన పంచానన* ("పంచాలను చంపిన సింహం") అనే బిరుదును కూడా ఇస్తాయి. తైలప పంచాలదేవను సా.శ 975-976లో ఓడించి ఉండాలి, ఎందుకంటే సా.శ 976 నాటి తైలప శాసనాలు పొరుగు ప్రాంతంలో కనుగొనబడ్డాయి.

తైలప తన రాజకీయ స్థానాన్ని బలోపేతం చేయడానికి భమ్మహ రట్ట కుమార్తె అయిన రాష్ట్రకూట యువరాణి జకవ్వేను వివాహం చేసుకున్నాడు. క్రమంగా చాలా మంది మాజీ రాష్ట్రకూట సామంతులు అతని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు:

* ప్రస్తుత సొరబ ప్రాంతాన్ని పాలించిన శాంతివర్మ బ్రహ్మ-క్షత్రియ మాతుర్-వంశ కుటుంబానికి చెందినవాడు.
* కన్నప బనవాసి ప్రాంతాన్ని పరిపాలించాడు: అతను తైలప ఆధిపత్యాన్ని గుర్తించిన మొదటి అధిపతులలో ఒకడు. అతని తమ్ముడు, వారసుడైన శోభనరాస తైలపకు నమ్మకమైన జనరల్‌గా సేవ చేశాడు. *గిరి-దుర్గ-మల్ల* (కొండ కోటలతో మల్లయోధుడు), *సామంత-చూడామణి* (సామంతుల మధ్య కిరీటం-ఆభరణం) అనే బిరుదులను అందుకున్నాడు.
* సౌదత్తి రట్టలు: కార్తవీర్యుని సా.శ 980 సొగల్ శాసనం, *మహాసామంత* శాంతివర్మ సౌదత్తి శాసనం రట్టల అధిపతిగా తైలపను గుర్తిస్తాయి.
* సింద పాలకుడు పులికల బీజాపూర్ ప్రాంతాన్ని, అలాగే బాగ్డగే శాఖ అతని వారసులను పరిపాలించాడు.
* నోలంబ రాణి రేవలాదేవి సా.శ 981లో ఇచ్చిన మంజూరులో నోలంబలు తైలపను గుర్తించినట్లు ధృవీకరిస్తుంది, ఇది తైలపచే ధృవీకరించబడింది.

## పొరుగు పాలకులతో ఘర్షణలు

### శిలాహారులు

చాళుక్య ఆస్థాన కవి రన్న స్వరపరిచిన *గదాయుద్ధం* తైలప ఆదేశాల మేరకు యువరాజు సత్యాశ్రయ *కొంకణేశ్వరుని* (కొంకణ్ శిలాహార పాలకుడు) సముద్రం వరకు వెంబడించాడని పేర్కొంది. శిలాహారులు అంతిమంగా తమ విధేయతను రాష్ట్రకూటుల నుండి చాళుక్యులకు బదిలీ చేశారు, ఇది *మహామండలేశ్వర* అపరాజిత సా.శ 997 భదాన శాసనం ద్వారా ధృవీకరించబడింది.

### లాట

*గదాయుద్ధం* ప్రకారం యువరాజు సత్యాశ్రయ తైలప ఆదేశాలపై గుర్జరదేశ ప్రాంతాన్ని కూడా జయించాడు. ప్రస్తుత గుజరాత్‌లోని లాట ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న తైలప కమాండర్ బరపా, కుటుంబ లాట చాళుక్య శాఖను స్థాపించాడు. తైలపను లాట ఏనుగుకు సింహంగా అభివర్ణించే సా.శ 980 శాసనం బహుశా బరపా లాట ఆక్రమణను సూచిస్తుంది.

### పరమారలు

తైలప రాష్ట్రకూటుల శత్రుత్వాన్ని వారి ఉత్తర పొరుగు ప్రాంతమైన పరమారలతో వారసత్వంగా పొందినట్లు కనిపిస్తోంది. పరమార పాలకుడు ముంజ (సియాక వారసుడు) తో తైలప ఘర్షణ గురించి అనేక శాసనాలు, సాహిత్య రచనలలో ప్రస్తావించబడింది.

14వ శతాబ్దపు జైన పండితుడు మెరుతుంగ ప్రకారం, అతని ముంజ *ప్రబంధ-చింతామణి* ఖాతా ఇప్పుడు కోల్పోయిన *ముంజ-రాస* అని పిలువబడే అపభ్రంశ కవితపై ఆధారపడి ఉంటుంది, తైలప అనేక సందర్భాలలో తన రాజ్యంపై దాడి చేయడం ద్వారా ముంజను వేధించాడు. ముంజ అతన్ని ఆరుసార్లు ఓడించాడు (ఒక రాతప్రతి ప్రకారం పదహారు సార్లు). అంతిమంగా ముంజ తైలపపై నిర్ణయాత్మక యుద్ధాన్ని ప్రారంభించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. తన ప్రధానమంత్రి రుద్రాదిత్య సలహాకు విరుద్ధంగా చాళుక్య రాజ్యంపై దాడి చేయడానికి గోదావరి నదిని దాటాడు. ఈ దండయాత్రలో తైలప ముంజను ఓడించి బంధించాడు. అతని జైలు శిక్ష సమయంలో ముంజ, తైలప సోదరి మృణాలవతి ప్రేమలో పడ్డారని మేరుతుంగ మరింత పేర్కొన్నాడు. ఇంతలో ముంజ మంత్రులు మారువేషంలో చాళుక్య రాజ్యంలోకి ప్రవేశించి, ముంజను సంప్రదించగలిగారు. వారు ఒక రెస్క్యూ ప్లాన్ వేశారు, ముంజ మృణాలవతిని తనతో తీసుకెళ్లాలని కోరుకున్నాడు కాబట్టి ముంజ దానిని ఆమెకు వెల్లడించాడు. మృణాలవతి ముంజ తప్పించుకునే ప్రణాళిక గురించి తన సోదరుడికి చెప్పింది. పర్యవసానంగా, తైలప ఇంటింటికీ బిచ్చమెత్తుకునేలా చేసి ముంజను అవమానించాడు. ఆపై అతనిని ఉరితీశాడు.

చారిత్రక దృక్కోణం నుండి మేరుతుంగ ఖాతా పూర్తిగా ఖచ్చితమైనది కాకపోవచ్చు కానీ తైలపపై అతను చేసిన దండయాత్ర ఫలితంగా సా.శ 990ల మధ్యకాలంలో దక్కన్‌లో ముంజ చంపబడ్డాడనడంలో సందేహం లేదు. సా.శ 1003 కౌతెం శాసనం ఉత్పలను (ముంజకు మరొక పేరు) తైలప జైలులో ఉంచినట్లు నమోదు చేసింది.

ముంజపై సాధించిన విజయంలో తైలపకు అతని యాదవ సామంతుడు భిల్లామ II సహాయం చేసినట్లు తెలుస్తోంది. సా.శ 1000 నాటి భిల్లామ II సంగమ్నేర్ శాసనం భిల్లామ సంపద దేవత లక్ష్మిని యుద్ధభూమిలో ముంజ పక్షాన నిలిచినందున కొట్టాడని గొప్పగా చెప్పుకుంటుంది. రానా-రంగా-భీముని (తైలప బిరుదు *ఆహవమల్ల* పర్యాయపదం) ప్యాలెస్‌లో విధేయురాలైన గృహిణిగా మారేలా ఆమెను బలవంతం చేసిందని పేర్కొంది.

### చోళులు

రాష్ట్రకూట సామంతుడిగా తైలప తన అధిపతి మూడవ కృష్ణుడు వారి దక్షిణ పొరుగు ప్రాంతాలైన చోళులపై చేసిన దండయాత్రల్లో పాల్గొని ఉండవచ్చు. సా.శ 980 శాసనం తైలపను బలమైన చోళ పర్వతానికి ఇంద్రుని వజ్రాయుధంగా వర్ణిస్తుంది. ఆ సమయంలో చోళ రాజు ఉత్తమ, కృష్ణుడు స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాలను తిరిగి పొందేందుకు అతను చేసిన ప్రయత్నాలు అతనిని తైలపతో ఘర్షణకు గురిచేసే అవకాశం ఉంది.

ఉత్తమ వారసుడు రాజరాజ I దండెత్తి ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని అనేక భూభాగాలను ఆక్రమించుకున్నాడు. ఇది సా.శ 991 మైసూరు శాసనం, సా.శ 993 నుండి గంగ, నోలంబ భూభాగాలను అతను జయించాడని పేర్కొన్న ఇతర శాసనాల ద్వారా ధృవీకరించబడింది. తైలప సా.శ 992 కొగలి శాసనం చోళ రాజును ఓడించి శత్రువు నుండి 150 యుద్ధ ఏనుగులను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత రొద్ద (ప్రస్తుత అనంతపురం జిల్లాలో) వద్ద మిలటరీ శిబిరంలో బస చేసినట్లు పేర్కొంది.

## వారసులు
thumb|1121లో పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం విస్తీర్ణం, ఇది తైలప మరణించిన శతాబ్దం పైగా తర్వాత నాటిది.
తైలప సా.శ 997 ప్రాంతంలో మరణించాడు. అతనికి, అతని రాణి జకవ్వేకి ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు: సత్యాశ్రయ, దశవర్మన్ (అలియాస్ యశోవర్మన్). తైలప తర్వాత అతని పెద్ద కుమారుడు సత్యాశ్రయ, ఆపై దశవర్మ కుమారుడు విక్రమాదిత్య V అధికారంలోకి వచ్చారు.

తైలప పూర్వపు రాష్ట్రకూట రాజధాని మాన్యఖేటలో తన ప్రధాన కార్యాలయాన్ని నిర్వహించాడు. అతని కుమారుడు, వారసుడు సత్యాశ్రయ రట్టపాడిని పాలించాడు. సమకాలీన చోళ శాసనాలు చాళుక్య రాజ్యాన్ని వివరించడానికి తరచుగా రట్టపాడి అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తాయి. తరువాతి చాళుక్య పాలకులు కల్యాణి నుండి పాలించారు.

## సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు

కొంతమంది పండితులచే తైలప II గా గుర్తించబడిన *ఆహవమల్ల* పాలనా కాలంలో చాళుక్య ఆస్థాన కవి రన్న తన *గదాయుద్ధాన్ని* రచించాడు. అయితే ఈ గ్రంథం అతని కుమారుడు సత్యాశ్రయను చక్రవర్తిగా సూచిస్తుంది. *ఆహవమల్ల* అనే బిరుదు సత్యాశ్రయకి కూడా ఉండేది. దీనివల్ల సత్యాశ్రయ పాలనలో *గదాయుద్ధం* రచించబడిందని ఇతర పండితులు అభిప్రాయపడ్డారు. 20వ శతాబ్దపు కన్నడ కవి గోవింద పై, రన్న సా.శ 982లో (తైలప పాలనలో) *గదాయుద్ధం* మొదటి రూపాన్ని రచించాడని సిద్ధాంతీకరించారు. సా.శ 990ల మధ్యకాలపు యుద్ధం గురించిన వచనాన్ని, సా.శ 993 నాటి సూర్యగ్రహణంతో పోల్చడాన్ని వివరించడానికి రన్న ఆ తర్వాత పాఠాన్ని సవరించి ఉండాలని పై సిద్ధాంతీకరించారు.

బాగాళీలోని కల్లేశ్వర ఆలయ సముదాయం, వాస్తవానికి రాష్ట్రకూటుల పాలన చివరి కాలంలో పవిత్రం చేయబడింది. ఇది తైలప పాలనలో పూర్తయింది. సా.శ 987లో దుగ్గిమయ్య అనే వ్యక్తి ఈ పుణ్యక్షేత్రాన్ని పవిత్రం చేశాడు. మహాసామంత ఆదిత్యవర్మ అనే సామంతుడు ఆలయ సముదాయంలో ఒక తోటను ప్రారంభించాడు.

## మూలాలు

### గ్రంథ పట్టిక

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

వర్గం:10వ శతాబ్దపు భారతీయ చక్రవర్తులు