హరిదాస

**హరిదాస** భక్తి సాహిత్య ఉద్యమం (సంప్రదాయం) భారతదేశంలోని కర్ణాటకలో మధ్వాచార్యుల తరువాత ఉద్భవించి, మధ్యయుగ భారతదేశంలోని తూర్పు రాష్ట్రాలైన బెంగాల్, అస్సాంలకు వ్యాపించింది. దాదాపు ఆరు శతాబ్దాల కాలంలో అనేక మంది సాధువులు, యోగులు దక్షిణ భారతదేశాన్ని పాలించిన రాజ్యాలు, ప్రజలపై గణనీయమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రభావాన్ని చూపడం ద్వారా సాధారణంగా దక్షిణ భారతదేశం, ముఖ్యంగా కర్ణాటక సంస్కృతి, తత్వశాస్త్రం, కళలను రూపొందించడంలో సహాయపడ్డారు.

ఈ ఉద్యమాన్ని *హరిదాసులు* (అక్షరాలా "హరి భక్తులు") ప్రారంభించారు. ఇది విజయనగర సామ్రాజ్యం ప్రారంభ పాలనలో, దానికి ముందు సా.శ 13వ శతాబ్దం - 14వ శతాబ్దపు కాలంలో రూపుదిద్దుకుంది. మధ్వాచార్యుల ద్వైత తత్త్వాన్ని (*మధ్వ సిద్ధాంతం*) *దాస సాహిత్య* ("దాసుల సాహిత్యం") అనే సాహిత్య మాధ్యమం ద్వారా ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడమే ఈ ఉద్యమ ప్రధాన లక్ష్యం.

ఈ కాలంలో ప్రముఖ హిందూ తత్వవేత్తలు, కవులు, పండితులైన శ్రీపాదరాయలు, వ్యాసతీర్థులు, వాదిరాజతీర్థులు, పురందర దాసు, కనకదాసు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. ఈ ఉద్యమం కన్నడ దేశంలో మూలాలను కనుగొని తరువాత దక్షిణ భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించినప్పటికీ, ఇది ఉత్తర కర్ణాటకకు చెందిన బసవన్న (12వ శతాబ్దం) నేతృత్వంలోని వీరశైవ ఉద్యమం (కన్నడలో వచన సాహిత్యం), తమిళనాడుకు చెందిన ఆళ్వార్ సాధువులు (10వ శతాబ్దం) వంటి పూర్వ భక్తి ఉద్యమాల ఫలితం. తరువాత గుజరాత్‌కు చెందిన వల్లభాచార్యులు, గురు చైతన్య మహాప్రభు మధ్వాచార్యుల బోధనలచే ప్రభావితులయ్యారు. చైతన్య భక్తులు ఇంటర్నేషనల్ సొసైటీ ఫర్ కృష్ణ కాన్షియస్‌నెస్ (దీనిని వాడుక భాషలో హరే కృష్ణ ఉద్యమం అని పిలుస్తారు) ప్రారంభించారు.

హరిదాసులు సాధువులు, వీరిలో కొందరు సంచార కవులు, వారు తమను తాము తమ సర్వోన్నత ప్రభువైన హరికి బానిసలుగా భావించారు. ఈ ఉద్యమం ప్రధానంగా బ్రాహ్మణులచే ప్రారంభించబడినప్పటికీ ఇది ఒక భక్తి ఉద్యమం, దీని ఆదర్శాలు, ఆలోచనలు సమాజంలోని అన్ని వర్గాలలో వ్యాపించి వారి నుండి విశేషమైన సహకారాన్ని పొందాయి. హరిదాస ఉద్యమాన్ని ఒక పెద్ద *భక్తి* ఉద్యమంలో భాగంగా పరిగణించవచ్చు, ప్రజలకు దీని భక్తి స్ఫూర్తి సహస్రాబ్దికి పైగా కొనసాగింది. హరిదాస ఉద్యమం కన్నడ భక్తి సాహిత్యానికి గణనీయమైన కృషి చేసింది.

## ఆవిర్భావం
హరిదాస ఉద్యమ ఆవిర్భావం స్పష్టంగా తెలియదు. కొన్ని పురాణాలు 9వ శతాబ్దం నాటికే ఈ భక్తి మార్గాన్ని ఆచరించిన పవిత్ర పురుషులు, రాజులు ఉన్నారని సూచిస్తున్నాయి. మధ్వాచార్యుల ప్రత్యక్ష శిష్యుడైన నరహరి తీర్థులు దీనికి ఆద్యుడని శ్రీకూర్మం శాసనం సూచిస్తున్నప్పటికీ, హరిదాసుల పాటలు 15వ శతాబ్దంలో ఈ ఉద్యమ నిజమైన స్థాపకుడిగా శ్రీపాదరాయలను పేర్కొంటున్నాయి. అయితే ఉడిపికి చెందిన మధ్వాచార్యులు (సా.శ 1238 - 1317) 13వ శతాబ్దంలో ప్రతిపాదించిన వేదాంతం (తత్వశాస్త్రం) కారణంగా దాస కూట అని పిలువబడే గొప్ప వైష్ణవ మత భక్తికి సంస్థాగత స్థావరం ఏర్పడి కర్ణాటక ప్రాంతంలో పెద్ద ఎత్తున భక్తుల సమాజం తయారు కావడం ప్రారంభించిందని అందరికీ తెలుసు.

మధ్వాచార్యుల తత్వాన్ని ప్రచారం చేసిన హరిదాసులు రెండు వర్గాలకు చెందినవారు; మధ్వాచార్యుల తత్వాన్ని సామాన్యులకు సరళమైన, స్పష్టమైన కన్నడలో తెలియజేసిన వారు 'దాసకూట', వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, ఇతర దర్శనాలలో (గ్రంథాలు) ప్రావీణ్యం పొందాల్సిన వారు 'వ్యాసకూట'. ఈ కాలంలో ఉత్తర భారతదేశం ఇప్పటికే ముస్లిం పాలనలో ఉన్నప్పుడు, దక్షిణ భారతదేశంలో బలమైన హిందూ భావజాల పునరుద్ధరణకు సహాయపడిన ఒక బలమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తిగా ఈ ఉద్యమం మారింది. తమ ఉచ్ఛస్థితిలో మొత్తం దక్షిణ భారతదేశాన్ని పరిపాలించిన విజయనగర సామ్రాజ్యంలో హరిదాసులు రాజపోషణ పొందారు. వ్యాసతీర్థులు సామ్రాజ్యంతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉండి, శ్రీ కృష్ణదేవరాయల కుటుంబ గురువుగా పరిగణించబడ్డారు.

హరిదాసులు హిందూ మత వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందినవారు. వీరు విష్ణువు ప్రతిరూపమైన విఠలుడిని, కృష్ణుడి (విష్ణువు అవతారం) అన్ని రూపాలను పూజించారు. ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని భీమా నది ఒడ్డున ఉన్న పండరీపురంలోని విఠలనాథ ఆలయం, కర్ణాటకలోని హంపిలో ఉన్న విఠల స్వామి ఆలయాలు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని తిరుమల కొండలపై ఉన్న శ్రీనివాస ఆలయం, మంత్రాలయంలోని రాఘవేంద్ర స్వామి మఠం, ఉడిపిలోని శ్రీకృష్ణ మఠం, బేలూరులోని శ్రీ చెన్నకేశవ ఆలయం, దాదాపు అన్ని పురాతన వైష్ణవ దేవాలయాలు హరిదాస సందర్భంలో కీలకమైనవి, ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడతాయి.

## ప్రబోధకులు
హరిదాసులు సాధారణంగా ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని ప్రాంతాలకు చెందినవారు. అయితే ఆధునిక మహారాష్ట్రలోని పండరీపురానికి సమీపంలో ఉన్న మంగళవేధకు చెందిన జయతీర్థులు, ఆంధ్రప్రదేశ్ లేదా ఒడిశాకు చెందిన నరహరితీర్థులు వంటి కొన్ని మినహాయింపులు ఉన్నాయి. కళింగ ఆస్థానంలో మంత్రిగా ఉన్న నరహరితీర్థులు (1281) మధ్వాచార్య క్రమంలో చేరారు. ఆయన కన్నడ భాషలో విష్ణువును కీర్తిస్తూ అనేక ప్రారంభ భక్తి గీతాలను స్వరపరిచారు, వాటిలో కొన్ని నేడు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఈ భక్తి ఉద్యమానికి నరహరితీర్థులు మూలపురుషుడు కావచ్చని శ్రీకూర్మం శాసనం సూచిస్తుండగా, 15వ శతాబ్దంలో ఈ ఉద్యమ నిజమైన స్థాపకుడిగా శ్రీపాదరాయలకు హరిదాసుల పాటలు ఘనత ఇస్తున్నాయి.

విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలంలో మధ్వాచార్య క్రమానికి చెందిన ప్రసిద్ధ సాధువులు, హరిదాసులు:
* నరహరితీర్థ (సా.శ 1243 - 1333)
* అక్షోభ్యతీర్థ (సా.శ 1282-  1365)
* జయతీర్థ (సా.శ 1345 –  1388)
* శ్రీపాదరాయ (సా.శ 1404 - 1502)
* వ్యాసతీర్థ (సా.శ 1447 - 1539)
* వాదిరాజతీర్థ (సా.శ 1480 - 1600; 120 సంవత్సరాలు జీవించారు)
* విజయీంద్రతీర్థ (సా.శ 1514-1595)
* రఘుత్తమతీర్థ (సా.శ 1537 - 1596)
* రాఘవేంద్రతీర్థ (సా.శ 1595 - 1671)
* పురందర దాసు (సా.శ 1480 - 1564)
* కనక దాసు (సా.శ 1508 - 1606)

## వృద్ధి, ఆదరణ
శ్రీపాదరాయ, వ్యాసతీర్థ, వాదిరాజతీర్థులను హరిదాస ఉద్యమంలో "ముగ్గురు గొప్ప సాధువులు" (యతి రాజ త్రయరు, వీరికి రాజపోషణ లభించింది) అని పిలుస్తారు. కాగా కర్ణాటకకు చెందిన "వైష్ణవ స్వరకర్తల గొప్ప త్రిమూర్తులు" అనే బిరుదు శ్రీపాదరాయ, పురందరదాస, కనకదాసులకు దక్కుతుంది. వారి సమ్మిళిత రచనల నుండి సాహిత్యం, సంగీతం, భక్తిని వేరు చేయడం కష్టం. 15-16వ శతాబ్దంలో వారి కార్యకలాపాల కేంద్రం విజయనగర సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన విజయనగర రాజ కేంద్రం హంపి.

హరిదాస ఉద్యమం 17, 18 వ శతాబ్దాలలో రాయచూరు జిల్లా చుట్టుపక్కల మరింత ఊపందుకుంది. ఈ యుగానికి చెందిన ప్రముఖ సాధువులలో గురు రాఘవేంద్ర, విజయ దాసు, గోపాల దాసు, జగన్నాథ దాసు, ప్రసన్న వెంకట దాసు, ప్రాణేశ దాసు, పాంగనామ తిమ్మన్న దాసు అని కూడా పిలువబడే వేణుగోపాల దాసు, మహిపతి దాసు, మోహన దాసు, హేళవనకట్టె గిరియమ్మ, హరపనహళ్లి భీమవ్వ ఉన్నారు. 13వ శతాబ్దం నుండి నేటి వరకు హరిదాస ఉద్యమ చరిత్ర సామాన్యులకు 'హరి భక్తి' (హరి లేదా విష్ణువు పట్ల భక్తి) ని వ్యాప్తి చేసిన చరిత్ర. ఆ ఉద్దేశ్యంతో కన్నడ సాహిత్యానికి, కన్నడ భాష అభివృద్ధికి అపారమైన కృషి చేసింది. హరిదాస, వీరశైవ ఉద్యమాలు రెండూ కర్ణాటక అంతటా వ్యాపించి ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, మహారాష్ట్ర పొరుగు రాష్ట్రాలపై ఉదాత్తమైన ప్రభావాలను చూపాయి.

## కన్నడ సాహిత్యానికి సహకారం

సంత్ మధ్వాచార్యులు ప్రతిపాదించిన ద్వైత తత్వశాస్త్రాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెస్తూ పద్యాలు, శ్లోకాలు, సంగీత స్వరకల్పనల రూపంలో భక్తి సాహిత్యాన్ని సృష్టించడం ద్వారా కన్నడ సాహిత్యానికి హరిదాస ఉద్యమం విశేషమైన కృషి చేసింది. ఈ భక్తి ఉద్యమం నుండి ఉద్భవించిన సాహిత్యాన్ని 'దాస సాహిత్య' (లేదా దాసర పదగళు - దాసుల సాహిత్యం) అని పిలుస్తారు. ఈ వివిధ స్వరకల్పనలను సాధారణంగా 'దేవరనామాలు' (అక్షరాలా దేవుని పేర్లు అని అర్థం) అని పిలుస్తారు, వీటిని విష్ణువును స్తుతిస్తూ పాడుతారు. ఈ కూర్పులు తమ మూలంలో 'హరి భక్తి' (దేవుని పట్ల భక్తి) భావనను కలిగి ఉంటాయి. ఇవి సాధారణంగా హిందూ పురాణాలు, ద్వైత తత్వశాస్త్ర సూచనల చుట్టూ తిరుగుతాయి. పురందర దాసు, కనక దాసు వంటి కొందరు హరిదాసులు దైనందిన సంఘటనలు, నీతి, సద్గుణాలను ఇతివృత్తంగా ఉపయోగించి అనేక 'దేవరనామాలను' కూడా స్వరపరిచారు. భక్తి ఉద్యమాన్ని సామాన్యుల వద్దకు తీసుకెళ్లడమే ఈ ఉద్యమ ప్రధాన లక్ష్యం కాబట్టి ఈ రచనలు సరళమైన కన్నడ భాషలో ఉన్నాయి. అలా చేయడంలో చైతన్యం (జ్ఞానం), భక్తి, నీతి, హిందూ మత ప్రాముఖ్యత గురించి సామాన్యులకు కూడా అవగాహన కల్పించారు. వివిధ సంగీత స్వరాలకు (రాగాలు) కూర్చిన వారి శ్లోకాలు (పదాలు) ప్రజలలో ఉత్సాహాన్ని రగిలించాయి. మత సంస్కరణల న్యాయవాదులుగా, హరిదాసులు నిర్లిప్తత (వైరాగ్యం) సద్గుణాలను ప్రతిపాదించారు. వారి పాటలు, కీర్తనలలో కనిపించే ఉపమానాలు, రూపకాలు దీనిని సాధించడంలో గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపాయి. భక్తి గీతాలతో పాటు, కనకదాసు కావ్య శైలిలో ఐదు ప్రాచీన సాహిత్య రచనలు చేశారు. కన్నడ సాహిత్యానికి విశేష సేవలందించిన స్వరకర్తల గెలాక్సీలో జగన్నాథదాసు, విజయ దాసు, గోపాలదాసు తదితరులు బాగా ప్రసిద్ధి చెందారు.

కూర్పులను విస్తృతంగా కింది మూడు రకాల్లో ఒకటిగా వర్గీకరించవచ్చు:
:* కావ్య లేదా కవితా రచనలు
:* తత్వ లేదా తాత్విక రచనలు
:* సాధారణ కూర్పులు.

### కలం పేరు (అంకిత నామ)
ప్రతి హరిదాసు ఒక ప్రత్యేకమైన 'అంకిత నామ' లేదా కలం పేరును కలిగి ఉండేవారు, దానితో వారు తమ రచనలన్నింటిపై 'సంతకం' చేశారు. అత్యంత ప్రసిద్ధ హరిదాసుల కొన్ని కలం పేర్లు కింద ఇవ్వబడ్డాయి:

## కర్ణాటక సంగీతానికి సహకారం
హరిదాస ఉద్యమం హిందుస్తానీ శైలి నుండి భిన్నమైన కళారూపంగా కర్ణాటక సంగీత సంప్రదాయాన్ని అభివృద్ధి చేసింది, తద్వారా భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత ప్రపంచంలో పునరుజ్జీవనాన్ని తీసుకువచ్చింది. హరిదాసులలో అగ్రగణ్యులలో ఒకరైన పురందర దాసు ఈ కళారూపానికి చేసిన అమూల్యమైన సేవలకు గాను "కర్ణాటక సంగీత పితామహుడు" అని పిలువబడతారు. ఆయన ఫలవంతమైన స్వరకర్త. చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం కన్నడ భాషలో ఆయన స్వరపరచిన రచనల సంఖ్య 75,000 - 475,000 వరకు ఉంది, అయితే నేడు కేవలం కొన్ని వందలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఆయన అనేక 'కీర్తన'లను స్వరపరిచారు, ఇవి తరువాత 'కృతి' రూపానికి పునాదిగా పనిచేశాయి, కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులు దీనిని విస్తృతంగా చేసి పరిపూర్ణం చేశారు. ఆయన 'సరళి', 'జంటై', 'తట్టు వరుసై', 'అలంకారం', 'గీతం' వంటి అనేక శ్రేణుల దశలను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా కర్ణాటక సంగీత బోధనను క్రోడీకరించి ఏకీకృతం చేశారు. అలాగే కళారూపంలో అధికారిక శిక్షణ ఇవ్వడానికి ఒక ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను నిర్దేశించారు. నాలుగు శతాబ్దాల క్రితం ఆయన రూపొందించిన నిర్మాణం, పాఠాలు కర్ణాటక సంగీత విద్యార్థులందరికీ పునాదిగా మిగిలిపోయాయి. పురందర దాసుతో పాటు, తరువాత అనేక మంది హరిదాసులు అవే సంగీత, తాత్విక సంప్రదాయాలకు కట్టుబడి పాటలు స్వరపరిచారు. వారి కూర్పులు సాధారణంగా కింది వర్గాలలో ఒకదాని కిందకు వస్తాయి: పదగళు (లేదా దేవరనామ - భక్తి కీర్తనలు), కృతి, ఉగాభోగ, సూళాది, వృత్తనామ, దండక, త్రిపది (మూడు పంక్తుల కవిత్వం), పట్టడి, సాంగత్య, రగళె (ఖాళీ పద్యంలో గీత శ్లోకాలు). ఈ కూర్పు రూపాలు దక్షిణ భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా కర్ణాటకలో ఇప్పటికీ ప్రబలంగా ఉన్నాయి.

ఈ కూర్పులు సాధారణంగా కర్ణాటక సంగీత శైలికి కట్టుబడి ఉన్నప్పటికీ, ఈ కూర్పులలో కొన్నింటిని భీమ్‌సేన్ జోషి, గంగుబాయి హంగల్ వంటి సంగీతకారులు హిందుస్తానీ శైలిలో కూడా పాడారు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* కర్ణాటక సంగీతం
* ద్వైతం
* శ్రీపాదరాజ
* విజయనగర సామ్రాజ్యం

## గమనికలు

## మూలాలు
*
*
*
*
*
*
*

## బాహ్య లింకులు
* 151 మంది ''హరిదాసుల'' 20,000 కు పైగా రచనల సేకరణ
* పలువురు ప్రముఖ ''హరిదాసుల'' సంక్షిప్త జీవిత చిత్రాలు, ఆంగ్ల అనువాదాలు
వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర
వర్గం:కర్ణాటక సంగీతం
వర్గం:హిందూమతం
వర్గం:కన్నడ కవులు