రాజ్ బిసారియా

**రాజ్ బిసారియా** (10 నవంబర్ 1935 – 16 ఫిబ్రవరి 2024) ఒక భారతీయ దర్శకుడు, నిర్మాత, నటుడు, విద్యావేత్త. ఉత్తర భారతదేశ ఆధునిక నాటకరంగ పితామహుడిగా ప్రెస్ ట్రస్ట్ ఆఫ్ ఇండియా ఇతన్ని అభివర్ణించింది. అతను 1966లో థియేటర్ ఆర్ట్స్ వర్క్‌షాప్, 1975లో భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్, 1980లో భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్ రెపర్టరీ కంపెనీని స్థాపించాడు. తూర్పు, పశ్చిమ కళాత్మక భావనలను, సాంప్రదాయ, ఆధునికతలను అతను మేళవించాడు. విశ్వవిద్యాలయ కార్యనిర్వాహక మండలి సీనియర్ సభ్యుడు, ఎమ్మెల్సీ నిర్మల్ చంద్ర చతుర్వేది అతన్ని ప్రోత్సహించి మద్దతు ఇచ్చాడు.

## నేపథ్యం
రాజ్ బిసారియా 1935 నవంబర్ 10న బ్రిటిష్ ఇండియాలోని సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో (ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్) ఉన్న లఖింపూర్ ఖేరీలో దివంగత పి.ఎల్. బిసారియా, లీలావతి సింగ్ దంపతులకు జన్మించాడు. అతను లక్నోలోని కాల్విన్ తాలూక్దార్స్ కళాశాల, లక్నో విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యాభ్యాసం చేశాడు, లక్నో విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఆంగ్ల సాహిత్య సీనియర్ ప్రొఫెసర్‌గా పదవీ విరమణ చేశాడు. 1969లో బిసారియా కిరణ్ కుచావన్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు, ఈ దంపతులకు రాజీనా అనే కుమార్తె ఉంది.

1962లో ఏర్పాటైన అతని యూనివర్సిటీ థియేటర్ గ్రూప్ ఈ చొరవ తీసుకుంది. నాలుగేళ్ల తర్వాత రాజ్ బిసారియా 1966లో థియేటర్ ఆర్ట్స్ వర్క్‌షాప్ (TAW), 1975లో ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్, 1981లో BNA రెపర్టరీ కంపెనీని స్థాపించాడు. ఆధునిక నాటకరంగంలో చేసిన కృషికి, భారతదేశంలో నాటకరంగ అభివృద్ధికి అతను అందించిన సేవలకు గాను పద్మశ్రీ పురస్కారం పొందిన ఉత్తర ప్రదేశ్ తొలి వ్యక్తి అతను.

ఉత్తర భారతదేశంలో నాటక, ప్రదర్శన కళలకు సంబంధించి కొత్త చైతన్యాన్ని, ప్రదర్శన కళల సౌందర్య స్పృహను పెంపొందించడానికి బిసారియా ప్రయత్నించాడు.

భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్ గౌరవ సంచాలకుడి పదవి నుండి బిసారియా తొలగించబడ్డాడు, అతనిపై మొదట 1988లో, ఆపై 1995లో రెండుసార్లు దాడి జరిగింది.

రాజ్ బిసారియా గొంతు క్యాన్సర్‌తో పోరాడుతూ 2024 ఫిబ్రవరి 16న తన 88 ఏళ్ల వయసులో మరణించాడు.

### నాటకరంగ శిక్షణ
రాజ్ బిసారియా బాహ్య నాటకరంగ శిక్షణలో భాగంగా, 1969లో లండన్‌లోని బ్రిటిష్ కౌన్సిల్ ఆహ్వానం మేరకు UK సందర్శించి, బ్రిటిష్ డ్రామా లీగ్ (ప్రస్తుత బ్రిటిష్ థియేటర్ అసోసియేషన్) లో నిర్మాతగా, నాటక బోధకుడిగా, న్యాయనిర్ణేతగా శిక్షణ పొందాడు.

## దర్శకుడు, రూపకర్త
పాశ్చాత్య క్లాసిక్స్, సమకాలీన నాటక రచనలలో పట్టున్న రంగస్థల దర్శకుడు కూడా రాజ్ బిసారియా.

నాటక, ప్రదర్శన కళలు వృత్తిపరమైన క్రమశిక్షణకు అనుగుణంగా ఉండేలా, కొత్త సౌందర్య మాధ్యమం ద్వారా భావవ్యక్తీకరణ జరిగేలా రాజ్ బిసారియా ప్రయత్నించాడు. అతని నాటకాలు స్త్రీ-పురుష సంబంధాలు, అతనికి ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉన్న సామాజిక సమస్యల చుట్టూ తిరుగుతాయి. 1966 నుండి యూరోపియన్, భారతీయ నాటకాల నిర్మాణాల ద్వారా దర్శకుడిగా, రూపకర్తగా సమకాలీన ప్రపంచ నాటకరంగపు విస్తృత రూపాన్ని బిసారియా అందించాడు.

ఎక్కువగా తన స్వంత పద్ధతులు, సృజనాత్మక వ్యక్తీకరణను ఉపయోగించి ఆంగ్లంలో తన పనిని ప్రారంభించాడు, 1973 నుండి *హిందుస్తానీ* ని మాట్లాడే మాధ్యమంగా ఉపయోగించడం ప్రారంభించాడు. ఉత్తర ప్రదేశ్ స్థానిక శైలి అయిన నౌటంకీ అనే జానపద నాటక రంగాన్ని అతను ప్రోత్సహించాడు.

1972లో, ఆధునిక యూరో-అమెరికన్ నాటకాల నుండి ఆధునిక భారతీయ నాటక రచయితలైన మోహన్ రాకేష్, బాదల్ సర్కార్, ఆద్య రంగాచార్య, ధర్మవీర్ భారతి, శేష్, మోహిత్ ఛటర్జీల హిందీ నాటకాల వైపు మళ్లాడు.

ఎన్నో ఏళ్లపాటు రాజ్ బిసారియా 75కి పైగా నాటకాలను నిర్మించి దర్శకత్వం వహించాడు. అంతేకాకుండా 1975 నుండి 1986 వరకు, ఆ తర్వాత కూడా భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్‌లో, అలాగే నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామాలో, దాని రెపర్టరీ కంపెనీ కోసం అనేక నాటకాలను పర్యవేక్షించి, నిర్మించి, దర్శకత్వం వహించాడు.

అతని ప్రధాన నిర్మాణాలలో మాక్స్‌వెల్ ఆండర్సన్ రాసిన *బేర్‌ఫుట్ ఇన్ ఏథెన్స్*; షేక్స్‌పియర్ రాసిన *జూలియస్ సీజర్*, *మాక్‌బెత్*, *ఒథెల్లో*, *కింగ్ లియర్*; జార్జ్ బెర్నార్డ్ షా రాసిన *కాండిడా*; హెరాల్డ్ పింటర్ రాసిన *ది కేర్‌టేకర్*; సార్త్రే రాసిన *ఇన్ కెమెరా*; ఐనెస్కో రాసిన *ది లెసన్*; స్ట్రిండ్‌బర్గ్ రాసిన *ది ఫాదర్*, జీన్ అనౌయిల్ రాసిన *యాంటిగోన్*; చెకోవ్, ఐనెస్కో, టెన్నెస్సీ విలియమ్స్, షాఫర్ తదితరుల వివిధ నాటకాలు ఉన్నాయి. అతని ప్రధాన భారతీయ నాటకాల నిర్మాణాలలో ధర్మవీర్ భారతి రాసిన *అంధ యుగ్*, బాదల్ సర్కార్ రాసిన *బాకీ ఇతిహాస్*, ఆద్య రంగాచార్య రాసిన *సునో జనమేజయ*, మహేష్ ఎల్కుంచవార్ రాసిన *గార్బో*, మోహన్ రాకేష్ రాసిన *ఆధే-అధూరే*, మోహిత్ ఛటర్జీ రాసిన *గినియా పిగ్* ఉన్నాయి.

## విమర్శ
ఆన్ జెల్లికో రాసిన *ది నాక్* తిరుగుబాటు ధోరణితో ఉందని, సార్త్రే *ఇన్ కెమెరా*, ఐనెస్కో *ది లెసన్* చాలా కష్టమైనవని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. TAW బృందంలో శాశ్వత నటుల సమూహం, వివిధ నిర్మాణాల కోసం ఆసక్తి ఉన్న ఇతర వ్యక్తులు ఉన్నారు.

మనుషులు, వనరుల కొరత కారణంగా కేవలం నాలుగు పాత్రలతో *ఒథెల్లో*ను ప్రదర్శించాల్సి వచ్చింది. అయినప్పటికీ అది ఒక అద్భుత ప్రదర్శనగా నిలిచింది. రాజ్ బిసారియా ప్రయత్నాలు సత్ఫలితాలను ఇచ్చాయి.

## నటుడు
రంగస్థలం, రేడియో, టెలివిజన్, సినిమాలలో నటుడిగా ఉన్న బిసారియా 1978 నుండి దూరదర్శన్ ప్రధాన నటుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. నాటక నటుడిగా రాజ్ బిసారియా TAW ఆంగ్ల, హిందీ నాటక ప్రదర్శనలు, సినిమాలు, టెలివిజన్లలో కీలక పాత్రలు పోషించాడు.

ఆంగ్లం, హిందీ భాషలలోని కనీసం రెండు డజన్ల నాటకాలలో బిసారియా ప్రధాన పాత్రలు పోషించాడు, వాటిలో కొన్ని:
* షెరిడాన్ రాసిన *ది స్కూల్ ఫర్ స్కాండల్*
* పిరాండెల్లో రాసిన *రైట్ యు ఆర్ (ఇఫ్ యు థింక్ సో)*
* షా రాసిన *కాండిడా*
* కవార్డ్ రాసిన *న్యూడ్ విత్ వయోలిన్*
* సార్త్రే రాసిన *ఇన్ కెమెరా*
* షాఫర్ రాసిన *బ్లాక్ కామెడీ*
* టామ్ స్టాపార్డ్ రాసిన *ది రియల్ ఇన్‌స్పెక్టర్ హౌండ్*
* ఆస్బోర్న్ రాసిన *లుక్ బ్యాక్ ఇన్ యాంగర్*
* ఓర్టన్ రాసిన *లూట్*
* ఛటర్జీ రాసిన *గినియా పిగ్*
* బాదల్ సర్కార్ రాసిన *బాకీ ఇతిహాస్*
* ఎల్కుంచవార్ రాసిన *గార్బో*
* మట్కారీ రాసిన *అకేలా జీవ్ సదాశివ్*
* అమల్ అల్లానా దర్శకత్వం వహించిన షేక్స్‌పియర్ నాటకం *కింగ్ లియర్*
* *బీవీ నతియోం వాలీ*
* సుశీల్ కుమార్ సింగ్ దర్శకత్వం వహించిన *మై వో నహీ*
* అమల్ అల్లానా దర్శకత్వం వహించిన మన్నూ భండారీ నాటకం *ఆప్కా బంటీ*
* కమలేశ్వర్ రాసిన *రేత్ పే లిఖే నామ్*
* రాజన్ సబర్వాల్ దర్శకత్వం వహించిన బాదల్ సర్కార్ నాటకం *పాగ్లా ఘోడా*
* అమల్ అల్లానా దర్శకత్వం వహించిన *రాజ్ సే స్వరాజ్*
* ముజఫర్ అలీ తీసిన *ఆగమన్*
* గోవింద్ నిహలానీ తీసిన *ఆఘాత్*

## నిర్వాహకుడు
నిర్వాహకుడిగా రాజ్ బిసారియా విస్తృత ఆసక్తుల కారణంగా 1967లో ఇర్షాద్ పంజతాన్ మైమ్ ప్రదర్శన, ఆ మరుసటి సంవత్సరం అమెరికాకు చెందిన ముర్రే లూయిస్ డాన్స్ కంపెనీ ప్రదర్శనలు జరిగాయి. ప్రదర్శన కళలతో ఈ విస్తృత కార్యకలాపాలు, ప్రమేయం కారణంగా 1970లో సోనాల్ మాన్‌సింగ్ శాస్త్రీయ నృత్య ప్రదర్శన, 1972లో ఓం శివపురి దిశాంతర్ బృందపు అరంగేట్రం, 1973లో ఆర్.ఎస్. బిష్ట్ సూక్ష్మ చిత్రలేఖనాల ప్రదర్శన, 1976లో న్యూయార్క్‌కు చెందిన రిచర్డ్ షెచ్నర్ ఎన్విరాన్‌మెంటల్ థియేటర్ ఆధ్వర్యంలో మదర్ కరేజ్ అండ్ హర్ చిల్డ్రన్ ప్రదర్శన, 1981లో అన్నాపోలిస్ బ్రాస్ క్వింటెట్ ప్రదర్శన జరిగాయి - ఇవన్నీ రాజ్ బిసారియా TAW చొరవతో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

## విద్యావేత్త
ఒక నాటక రచయితగా సమకాలీన సామాజిక ఔచిత్యంలో తన ప్రాంతపు శాస్త్రీయ, నాటక కళను సృజనాత్మకంగా పునర్నిర్వచించే సమస్యను పరిష్కరించడమే అతని ప్రధాన లక్ష్యం. 1966 నుండి ఉత్తర భారతదేశంలో వర్క్‌షాప్‌లు, సర్టిఫికేట్, డిప్లొమా కోర్సుల ద్వారా ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో నాటక శిక్షణ కార్యక్రమాలను అతను రూపొందించాడు. 1975లో ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కోసం భారతదేశపు రెండవ నాటక పాఠశాల భారతేందు నాట్య అకాడమీ-భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్‌ను స్థాపించాడు.

ఒక నటుడిగా, దర్శకుడిగా, నాటక ఉపాధ్యాయుడిగా రాజ్ బిసారియా కొన్‌స్టాంటిన్ స్టానిస్లావ్‌స్కీ, బెర్టోల్ట్ బ్రెచ్ట్ విధానాలపై ఆసక్తి కనబరిచాడు. సమకాలీన భారతీయ నాటకరంగంలో రాజ్ బిసారియా దర్శకత్వం, బోధనా విధానాలకు ఆ రష్యన్ నాటక సాధకుడే మూలం. ఆ తరువాత, అతను తన స్వంత సమగ్ర నటనా విధానాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు, ఇది మూడు తరాల నటులు, దర్శకులను తయారు చేసింది.

### థియేటర్ ఆర్ట్స్ వర్క్‌షాప్
1963 డిసెంబరులో పది మంది సభ్యులు ఒక నాటకాన్ని నిర్వహించి ఒక కార్యక్రమాన్ని ప్రదర్శించారు - *యాన్ ఈవినింగ్ విత్ యంగ్ యాక్టర్స్* - ఇందులో ఎడ్నా సెయింట్ విన్సెంట్ మిల్లాయ్ రాసిన *ఏరియా డా కాపో*, *ట్వెల్త్ నైట్*, *మాక్‌బెత్* నుండి సన్నివేశాలు, *ది వేలియంట్*, *హామ్లెట్* నాటక పఠనం, టి.ఎస్. ఎలియట్ పద్యం "ది లవ్ సాంగ్ ఆఫ్ జె. ఆల్‌ఫ్రెడ్ ప్రుఫ్రాక్" నాటకీకరణ ఉన్నాయి. రాజ్ బిసారియా ఈ నాటకాలన్నింటినీ నిర్మించి దర్శకత్వం వహించాడు, స్థానిక ప్రతిభను ఉపయోగించుకుని ఒక మేనేజింగ్ బాడీతో ఒక నాటక బృందాన్ని నమోదు చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఈ నాటక బృందం ద్విభాషా (ఇంగ్లీష్, హిందీ) బృందంగా ఉండేది, నాటక-కళ పట్ల ఆసక్తిని ప్రోత్సహించడం, నాటకరంగం పట్ల మరింత అవగాహన పెంచడం, నాటకాన్ని అభినందించే సామర్థ్యం, ఆలోచనలు, సాంకేతికతపై దృఢమైన పట్టును పెంపొందించడంపై దృష్టి పెట్టింది.

1965 చలికాలం నాటికి అతని ప్రణాళికలు ఖరారయ్యాయి. అప్పటికి ఎలాంటి ఆర్థిక సహాయం అందలేదు. చివరగా, అతను ఈ ప్రాజెక్ట్ కోసం తన వ్యక్తిగత సంపదలో ఎక్కువ భాగాన్ని వెచ్చించాడు, కమిటీ కోసం సభ్యులను ఎంచుకున్నాడు, నలుగురు ఆంగ్ల నటులు, సహాయకుల బృందాన్ని ఎంపిక చేశాడు, అప్పటి నుండి థియేటర్ ఆర్ట్స్ వర్క్‌షాప్ అని పిలువబడే నాటక, అనుబంధ కళల ఔత్సాహికుల కోసం ఒక నాటక రంగాన్ని స్థాపించాడు.

యువతలో నాటక కళల పట్ల ఆసక్తిని పెంపొందించడం, నటన, దర్శకత్వం, అనుబంధ కళల పట్ల వారిలో అంతర్దృష్టిని పెంపొందించడంలో సహాయపడే లక్ష్యంతో రాజ్ బిసారియా 1966లో అధ్యక్షుడిగా, కళాత్మక దర్శకుడిగా థియేటర్ ఆర్ట్స్ వర్క్‌షాప్ (TAW) ను స్థాపించాడు. 'థియేటర్ ఆర్ట్స్ వర్క్‌షాప్' అనే పేరు నాటకరంగం, అనుబంధ ప్రదర్శన కళల కోసం ఉద్దేశించిన ఒక యూనిట్; దీని సభ్యులకు ప్రాతినిధ్య వర్క్‌షాప్ పద్ధతుల గురించి పరిచయం చేయబడుతుంది. TAW అనేది ఒక శిక్షణా సంస్థగా, ఆపై ప్రదర్శన బృందంగా రూపొందింది, ప్రదర్శనకు ముందు శిక్షణ అనేది దీని నినాదం.
దీని తత్వశాస్త్రం "నీకు కర్మలు చేయడంపై మాత్రమే హక్కు ఉంది, వాటి ఫలితాలపై కాదు. కర్మల ఫలం నీ లక్ష్యం కాకూడదు, అలాగని కర్మలు చేయకుండా ఉండకూడదు." - శోకంలో ఉన్న అర్జునుడికి శ్రీకృష్ణుడు (భగవద్గీత, రెండవ అధ్యాయం - 47)

#### ఆంగ్ల నాటకరంగం
రాజ్ బిసారియా ఆంగ్ల భాషలో తన ప్రయత్నాన్ని 1966లో షేక్స్‌పియర్ *ఒథెల్లో*, 1967లో క్రిస్టోఫర్ ఫ్రై కవితా నాటకం *ఎ ఫీనిక్స్ టూ ఫ్రీక్వెంట్*, యూజీన్ ఐనెస్కో అసంబద్ధ నాటకం *ది లెసన్* లతో ప్రారంభించాడు. రూపం, కంటెంట్‌లో పూర్తి భిన్నంగా ఉండే ఈ రెండు నాటకాలను ఒకే ప్రదర్శనలో ఎంచుకోవడం రాజ్ బిసారియా చేసిన ఒక ప్రయోగం. ఇది బాక్సాఫీస్ వద్ద విఫలమైంది.

1967 నవంబరులో జీన్-పాల్ సార్త్రే అస్తిత్వవాద నాటకం *ఇన్ కెమెరా*, ఎడ్నా సెయింట్ విన్సెంట్ మిల్లాయ్ *ఏరియా డా కాపో*, 12వ శతాబ్దపు క్లాసిక్ *అబెలార్డ్ అండ్ ఎలోయిస్* రోనాల్డ్ డంకన్ అనువాదాన్ని మూడు బిల్లుల ప్రదర్శనలో నిర్మించి, దర్శకత్వం వహించాలని రాజ్ బిసారియా నిర్ణయించుకోవడంతో ఒక ముఖ్యమైన ముందడుగు పడింది. TAW ప్రేక్షకులు ఆశ్చర్యంతో కూడిన ప్రశంసలు, తీవ్రమైన అసహ్యం మధ్య ఊగిసలాడటంతో ఇవి కీలకమైన నిర్మాణాలుగా నిలిచాయి. నాలుగు గంటల నిరంతర నాటకం కొంచెం అతిగా భావించబడింది.

#### హిందీ, ఉర్దూ నాటకరంగం
ఏ సార్థకమైన నాటక కార్యకలాపమైనా హిందీ, ఇతర భారతీయ భాషలలోనే రూపుదిద్దుకోవాలని రాజ్ బిసారియాకు మొదటి నుంచీ తెలుసు. లక్నోలో ద్విభాషా నాటక రంగాన్ని స్థాపించాలనే తన ప్రణాళికలను సాకారం చేసుకోవడానికి అప్పటి నాటక బృందాల సహకారాన్ని కోరాడు. కానీ అతని ప్రయత్నానికి వారి నుండి ఎలాంటి స్పందన రాలేదు. మోహన్ రాకేష్ ప్రసిద్ధ నాటకం *ఆధే-అధూరే* నిర్మాణ హక్కులను కూడా అతను తీసుకువచ్చాడు, తగిన నటీనటులు లేని కారణంగా దానిని ప్రదర్శించలేకపోయాడు. హిందీ నాటకాల వైపు మళ్లే ప్రయత్నంలో, హిందీ నాటకరంగపు సామర్థ్యాలు, సవాళ్ల గురించి స్థానిక బృందాలకు అవగాహన కల్పించే ఉద్దేశ్యంతో, TAW ఆధ్వర్యంలో హిందీలో నాటకాలను నిర్మించడానికి ఢిల్లీ బృందాలను ఆహ్వానించాడు.

TAW మొదటి హిందీ నాటకం *బాకీ ఇతిహాస్*, ఇది త్రస్ట్ స్టేజ్‌పై బాదల్ సర్కార్ బెంగాలీ నాటకానికి అనువాదం. ఇది భారీ స్లయిడ్‌లు, ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన సంగీతాన్ని ఉపయోగించి చేసిన అవాస్తవిక ప్రదర్శన, దేశంలో ఇలాంటి నిర్మాణం ఇదే తొలిసారి.

*బాకీ ఇతిహాస్* తర్వాత ఆంగ్లం, బెంగాలీ, మరాఠీ, కన్నడ భాషల నుండి అనువదించబడిన అనేక నాటకాలతో పాటు, అసలు హిందీ నాటకాలైన *అంధ యుగ్*, *సునో జనమేజయ*, *ఆధే-అధూరే*, *ది కేవ్ డ్వెల్లర్స్*, *యాంటిగోన్*, *గార్బో*, *కాండిడా*, *ఫాదర్*, *స్లూత్*, *బేర్‌ఫుట్ ఇన్ ఏథెన్స్*, *ది కేర్‌టేకర్* తదితరాలను ప్రదర్శించారు.

క్లాసికల్ నుండి ప్రయోగాత్మక నాటకాల వరకు నాటక కళలో TAW ఒక ముఖ్య పాత్రధారిగా పరిగణించబడుతుంది.

TAW యూరోపియన్, అమెరికన్ నాటక రచయితల నాటకాలను రంగస్థలంపైకి తెచ్చింది; దీని రెపర్టరీలో షేక్స్‌పియర్, షా, సార్త్రే, ఐనెస్కో, ఫ్రై, ఆర్థర్ మిల్లర్, టెన్నెస్సీ విలియమ్స్, నోయెల్ కవార్డ్, రోనాల్డ్ డంకన్, రాటిగాన్, హెరాల్డ్ పింటర్, ఆన్ జెల్లికో, పీటర్ షాఫర్, ఎడ్వర్డ్ ఆల్బీ, జీన్ అనౌయిల్, మాక్స్‌వెల్ ఆండర్సన్, ఓర్టన్ నాటకాలు ఉన్నాయి.

ది పయనీర్ పత్రిక ప్రకారం, TAW నిర్మాణాల చైతన్యం, వారి శైలీకృత ప్రయోగాలు, దర్శకత్వ నైపుణ్యం వేదికకు ఇరువైపులా ఎన్నడూ సందేహాస్పదంగా లేవు. కానీ అప్పటి స్థానిక మనస్తత్వాల నేపథ్యంలో TAW నాటకాలు అత్యంత తీవ్రమైనవిగా నిరూపించబడ్డాయి.

### భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్
1973 నాటికే నాటక విద్యావేత్తగా ఉన్న రాజ్ బిసారియా ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో సెమీ-ప్రొఫెషనల్ రెపర్టరీ థియేటర్‌ను ప్రారంభించాలని రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సూచించాడు, 1974లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కొన్ని అడుగులు ముందుకేసి పూర్తి స్థాయి నాటక కళల అకాడమీగా పనిచేసే నాటక పాఠశాలను స్థాపించే పథకాన్ని రూపొందించాలని అతన్ని కోరింది.

భారతేందు నాట్య అకాడమీ (BNA): భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్ (BADA), 1975లో స్థాపించబడినప్పుడు బీహార్, ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్య ప్రదేశ్, రాజస్థాన్ లతో కూడిన విశాల హిందీ ప్రాంతంలో ఇలాంటి వాటిలో మొదటిదిగా నిలిచింది. మరొకటి ఢిల్లీకి చెందిన నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా మాత్రమే. 1975 నుండి 1986 వరకు గౌరవ హోదాలో అతను గ్రీకుల నుండి ఆధునిక కాలం వరకు పాశ్చాత్య నాటకాల నటన, దర్శకత్వం (సైద్ధాంతిక, ఆచరణాత్మక అంశాలు రెండూ), నాటక విమర్శ, తీర్పు, కాంతి సౌందర్యం, సెట్ డిజైన్ బోధించే బాధ్యతను నిర్వర్తించాడు. 1989 నుండి 1992 వరకు, 1995 నుండి 1997 వరకు అకాడమీ డైరెక్టర్‌గా, దాని రెపర్టరీ కంపెనీ డైరెక్టర్‌గా మళ్లీ పనిచేశాడు.

కనీస సౌకర్యాలు, తక్కువ నిధులు, అంతంతమాత్రంగా ఉన్న మౌలిక సదుపాయాలతో నాటక నిర్వాహకుడిగా ఉంటూ, నాటక పరిజ్ఞానాన్ని వ్యాప్తి చేసే ఒక ప్రాథమిక సంస్థగా 1976లో ప్రారంభమైన నాటక పాఠశాలను 1981 నాటికి ప్రొఫెషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్ స్థాయికి అభివృద్ధి చేసి సుస్థిరం చేశాడు.

## ఫెలోషిప్ ప్రాజెక్టులు
'ది మైండ్ ఆఫ్ ది డైరెక్టర్' - భారత ప్రభుత్వ 'సీనియర్ ఫెలోషిప్' కింద హిందీ నాటక దర్శకులపై రాసిన పుస్తకం.

'షేక్స్‌పియర్స్ ఇండియన్ సమ్మర్' - భారతదేశ అత్యున్నత సాంస్కృతిక ఫెలోషిప్ - 'ఠాగూర్ నేషనల్ ఫెలోషిప్' (2013–14) కింద భారతదేశంలో షేక్స్‌పియర్ నాటకాలపై చేసిన నాటక అధ్యయనం.

## దర్శకుడిగా ప్రధాన నిర్మాణాలు
* ఫిబ్రవరి 1966 ఆంగ్లంలో *ఒథెల్లో* – విలియం షేక్స్‌పియర్, (TAW)
* మే 1967 ఆంగ్లంలో *ఎ ఫీనిక్స్ టూ ఫ్రీక్వెంట్* – క్రిస్టోఫర్ ఫ్రై, (TAW)
* మే 1967 ఆంగ్లంలో *ది లెసన్* – యూజీన్ ఐనెస్కో, (TAW)
* నవంబర్ 1967 ఆంగ్లంలో *ఇన్ కెమెరా* – జీన్-పాల్ సార్త్రే, (TAW)
* నవంబర్ 1967 ఆంగ్లంలో *ఏరియా డా కాపో* – ఎడ్నా సెయింట్ విన్సెంట్ మిల్లాయ్, (TAW)
* నవంబర్ 1967 ఆంగ్లంలో *అబెలార్డ్ అండ్ ఎలోయిస్* – రోనాల్డ్ డంకన్, (TAW)
* మార్చి 1968 ఆంగ్లంలో *ది నాక్*  – ఆన్ జెల్లికో, (TAW)
* అక్టోబర్ 1968 ఆంగ్లంలో *హలో అవుట్ దేర్* – విలియం సరోయాన్, (TAW)
* అక్టోబర్ 1968 ఆంగ్లంలో *ది జూ స్టోరీ* – ఎడ్వర్డ్ ఆల్బీ, (TAW)
* అక్టోబర్ 1968 ఆంగ్లంలో *ది వైట్ లయర్స్* – పీటర్ షాఫర్, (TAW)
* మే 1971 ఆంగ్లంలో *బ్లాక్ కామెడీ* పీటర్ షాఫర్, (TAW)
* సెప్టెంబర్ 1972 ఆంగ్లంలో *సే హు యు ఆర్* కీత్ వాటర్‌హౌస్, విల్లీస్ హాల్, (TAW)
* ఫిబ్రవరి 1974 ఆంగ్లంలో *లూట్* జో ఓర్టన్, (TAW)
* మే 1973 హిందీలో *బాకీ ఇతిహాస్* బాదల్ సర్కార్, (TAW)
* జూన్ 1973 హిందీలో *గినియా పిగ్* మోహిత్ ఛటర్జీ, (TAW) (దర్శకత్వం: మనోహర్ సింగ్)
* 1973 హిందీలో *అంధోం కా హాథీ* శరద్ జోషి, (TAW)
* జూలై 1974 హిందీలో *సునో జనమేజయ* ఆద్య రంగాచార్య, (TAW)
* జనవరి 1975 హిందీలో *అకేలా జీవ్ సదాశివ్* రత్నాకర్ మట్కారీ, (TAW)
* జూన్ 1977 ఉర్దూలో *యాంటిగోన్* జీన్ అనౌయిల్, (TAW)
* 1979 హిందీలో *గుఫావాసి – ది కేవ్ డ్వెల్లర్స్* విలియం సరోయాన్, (TAW)
* 1979 హిందీలో *అంధ యుగ్* ధర్మవీర్ భారతి, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* ఆగస్టు 1981, 1983 హిందీలో *ఆధే-అధూరే* మోహన్ రాకేష్, (TAW)
* ఫిబ్రవరి 1983 హిందీలో *ది రాయల్ హంట్ ఆఫ్ ది సన్* పీటర్ షాఫర్, (TAW)
* ఆగస్టు 1983 హిందీలో *గార్బో* మహేష్ ఎల్కుంచవార్, (TAW)
* ఆగస్టు 1984 హిందీలో *సునీతి – కాండిడా* జార్జ్ బెర్నార్డ్ షా, (TAW)
* 1984 హిందీలో *బహుత్ బడా సవాల్* మోహన్ రాకేష్, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* 1984 హిందీలో *బాకీ ఇతిహాస్* బాదల్ సర్కార్, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* డిసెంబర్ 1989 – 1990 హిందీలో *జూలియస్ సీజర్* విలియం షేక్స్‌పియర్, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* ఏప్రిల్ 1995 హిందీలో *హాట్ ఎయిర్* ఫెరెన్క్ కరింతి, (TAW)
* ఏప్రిల్ 1995 హిందీలో *ది డంబ్ వెయిటర్* హెరాల్డ్ పింటర్, (TAW)
* 1990, 2000 హిందీలో *రాజ్ – స్లూత్* ఆంథోనీ షాఫర్, (TAW)
* 1989, 2000 హిందీలో *పితా – ఫాదర్* ఆగస్ట్ స్ట్రిండ్‌బర్గ్, (TAW)
* ఏప్రిల్ 2007 హిందీలో *కాండిడా* జార్జ్ బెర్నార్డ్ షా, (నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా)
* మే 2008 హిందీలో *మాక్‌బెత్*, విలియం షేక్స్‌పియర్, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* డిసెంబర్ 2008 ఉర్దూలో *ఒథెల్లో*, విలియం షేక్స్‌పియర్, (నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా రెపర్టరీ కంపెనీ)
* మే 2010 హిందీలో *కింగ్ లియర్*, విలియం షేక్స్‌పియర్, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* ఫిబ్రవరి 2011 ఆంగ్లంలో *ల్యాండ్‌స్కేప్ అండ్ సైలెన్స్* హెరాల్డ్ పింటర్, (TAW)
* ఫిబ్రవరి 2011 హిందీలో *మౌంటెన్ లాంగ్వేజ్* హెరాల్డ్ పింటర్, (TAW)
* ఫిబ్రవరి 2012 హిందీలో *ది వైట్ లయర్స్* పీటర్ షాఫర్, (TAW)
* మార్చి 2012 ఉర్దూలో *యాంటిగోన్* జీన్ అనౌయిల్, (TAW)
* ఫిబ్రవరి 2013 హిందీలో *బేర్‌ఫుట్ ఇన్ ఏథెన్స్* మాక్స్‌వెల్ ఆండర్సన్, (TAW),
* మే 2013 హిందీలో *ది సీగల్* అంటోన్ చెకోవ్, (భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్)
* ఆగస్టు 2014 హిందీలో *ది కేర్‌టేకర్* హెరాల్డ్ పింటర్, (TAW)
* మే 2015 హిందీలో *జూలియస్ సీజర్*, విలియం షేక్స్‌పియర్, నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా
* మార్చి 2016 హిందీలో *రాజ్* స్లూత్, ఆంథోనీ షాఫర్, (TAW)

## పురస్కారాలు
* సంగీత నాటక అకాడమీ, ఉత్తర ప్రదేశ్ అవార్డు, దర్శకత్వానికి – 1988. ఈ అవార్డును ఆయన తిరస్కరించాడు.
* పద్మశ్రీ – ఆధునిక భారతీయ నాటకరంగానికి చేసిన కృషికి గాను 1990లో భారత ప్రభుత్వం ద్వారా ఈ గౌరవాన్ని పొందిన ఉత్తర ప్రదేశ్ తొలి నాటక వ్యక్తి.
* యశ్ భారతి – 1994 – ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ద్వారా 1994 జీవితకాల సాఫల్య పురస్కారం.
* యు.పి. రత్న – 1996 – నాటక దర్శకత్వం, మీడియాకు చేసిన సేవలకు గాను ఆల్ ఇండియా కాన్ఫరెన్స్ ఆఫ్ ఇంటలెక్చువల్స్ ద్వారా.
* విశిష్ట సేవా పురస్కారం – ఎన్జీవో హెల్ప్ ఏజ్ ఇండియా – 1997.
* ఫన్-విభూషణ్, ఎన్జీవో, భారతీయ ఫుంకర్ సొసైటీ, యు.పి. – 1998.
* భారతేందు అకాడమీ ఆఫ్ డ్రమాటిక్ ఆర్ట్స్ – వ్యవస్థాపక-దర్శకుడిగా అతని విశిష్ట సేవలు, కృషికి గుర్తింపు – 2000.
* కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు (దర్శకత్వానికి) – 2004.
* భారతదేశంలో నాటకరంగానికి చేసిన సమగ్ర కృషికి గాను నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా గుర్తింపు.
* ఆదిత్య బిర్లా కళాశిఖర్ పురస్కారం – జీవితకాల సాఫల్య పురస్కారం – 2010
* ది చమన్ లాల్ మెమోరియల్ అవార్డ్ – నాటకరంగానికి జీవితకాల సేవలకు గాను – 2012
* ఠాగూర్ నేషనల్ ఫెలోషిప్ (భారతదేశపు అత్యున్నత సాంస్కృతిక పరిశోధన అవార్డు) – 'షేక్స్‌పియర్స్ ఇండియన్ సమ్మర్' కు గాను – భారతదేశంలో షేక్స్‌పియర్ నాటకాలపై నాటక అధ్యయనం (2013–2014)
* నాటకరంగంలో సాధించిన విజయాలకు గాను మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం 2015–2016కి సంబంధించి ప్రతిష్టాత్మక కాళిదాస్ సమ్మాన్ జాతీయ అవార్డుతో సత్కరించింది. అప్పటికి 80 ఏళ్లు నిండిన అతని పుట్టినరోజైన నవంబర్ 10న ఉజ్జయినిలో ఈ వేడుక జరిగింది.
* దూరదర్శన్ డిడి ఉత్తర ప్రదేశ్ ద్వారా జీవితకాల సాఫల్య పురస్కారం, 2017

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు
* http://www.rajbisaria.com/ 
* https://web.archive.org/web/20141115013030/http://bna.noetic.in/english/founder_director.htm

వర్గం:కేంద్ర సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:కళారంగంలో పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీతలు
వర్గం:2024 మరణాలు
వర్గం:1935 జననాలు