open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
డిసెంబర్ 22

**డిసెంబర్ 22**, గ్రెగొరియన్‌ క్యాలెండర్‌ ప్రకారము సంవత్సరములో 356వ రోజు (లీపు సంవత్సరములో 357వ రోజు ). సంవత్సరాంతమునకు ఇంకా 9 రోజులు మిగిలినవి.

## సంఘటనలు

*1953: సయ్యద్ ఫజల్‌ఆలీ అధ్యక్షతన రాష్ట్రాల పునర్విభజన సంఘం ఏర్పడింది ( 1953డిసెంబరు 29 చూడు).
*2000: ఢిల్లీ లోని ఎర్రకోట లోనికి ప్రవేశించిన ఐదుగురు లష్కరేతొయిబా ఉగ్రవాదులు ఇద్దరు సైనికులను, ఒక సాధారణ పౌరుని హతమార్చారు.

## జననాలు

*1887: ప్రసిద్ధ గణిత శాస్త్రవేత్త, శ్రీనివాస రామానుజన్ (మ.1920).
*1899: శొంఠి దక్షిణామూర్తి, ప్రసిద్ధి పొందిన వైద్యశాస్త్ర ప్రముఖుడు (మ.1975).
*1920: తాతినేని చలపతిరావు ,సంగీత దర్శకుడు(మ.1994)
*1955: సయ్యద్ నసీర్ అహ్మద్, హేతువాది, పాత్రికేయుడు, లాయర్,. 'సారేజహాఁ సే అచ్ఛా ఇండియా' తెలుగు మాస పత్రిక సంపాదకుడు.
*1987: ఇషా తల్వార్, మళయాళ చిత్రాలతో పాటు తెలుగులో కూడా నటించిన నటి.

## మరణాలు
* 1958: తారక్‌నాథ్ దాస్, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన అంతర్జాతీయ విద్వాంసుడు. (జ.1884)
* 2014: జి.వెంకటస్వామి, భారత పార్లమెంటు సభ్యుడు, భారత జాతీయ కాంగ్రెసు పార్టీకి చెందిన సభ్యుడు. (జ.1929)
* 2015: కాశీ విశ్వనాథ్, ప్రఖ్యాత రచయిత, నటుడు, రంగస్థల ప్రయోక్త (జ.1946)

## పండుగలు, జాతీయ దినాలు

* జాతీయ గణిత దినోత్సవం.

## బయటి లింకులు

* బీబీసి: ఈ రోజున
* టీ.ఎన్.ఎల్: ఈ రోజు చరిత్రలో 

----

డిసెంబర్ 21 - డిసెంబర్ 23 - నవంబర్ 22 - జనవరి 22 -- అన్ని తేదీలు

వర్గం:డిసెంబర్
వర్గం:తేదీలు
బ్రహ్మ సేనాని

**బ్రహ్మ సేనాని** రేచర్ల వంశజులమూల పురుషుడు. అతను రేచర్ల బమ్మసేనానిగా సుపరిచితుడు. ఇతడినే బమ్మిరెడ్డి (1035-1055) అని కూడా పిలుస్తారు.

## జీవిత విశేషాలు
రేచర్ల రెడ్డి వంశీయులు కాకతీయ సామ్రాజ్య సంరక్షణ భారం వహించి, కాకతీయుల శత్రువులకు సింహస్వప్నంగా మారారు. అనేక యుద్ధాల్లో విజయం సాధించిన రేచర్ల రెడ్డి వంశీయులు కాకతీయ రాజుల అభిమానాన్ని చూరగొన్నారు. ఇతడు కాకతీయ మొదటి (గరుడ) బేతరాజు వద్ద సేనాధిపతిగా పనిచేసి కాంచీపుర చోళులను జయించాడు. పాలంపేట, పిల్లలమర్రి, చిట్యాలంపాడు, మాచాపూర్ శాసనాలు ఇతడి గురించి తెలుపుతున్నాయి.

ముఖ్యముగా ఇతను కంచి లోని చోళసైన్యముతో యుద్ధముచేసిన కాకతి సామంత వీరులలో ఒకడు. ఈ యుద్ధంలో విజయం సాధించారు. ఇతను సుమారుగా 1035 లో కాకతి బేతరాజు కొలువులో ప్రవేశించి, 1055 వరకూ ఉన్నట్టు భావించబడుతున్నది.

అతడి కుమారుడు లేదా మనువడి భావిస్తున్న ముచ్చ సేనాని మొదటి ప్రోలరాజు (1052-1076) వద్ద చమూపతిగా పనిచేశాడు. ముచ్చసేనాని కూడా కాకతీయ రాజ్య విస్తరణలో తోడ్పడ్డాడు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* రేచర్ల రెడ్డి రాజుల పేర్లు

## మూలాలు

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:కాకతి వంశ సామంతులు
డిసెంబర్ 23

**డిసెంబర్ 23**, గ్రెగొరియన్‌ క్యాలెండర్‌ ప్రకారము సంవత్సరములో 357వ రోజు (లీపు సంవత్సరములో 358వ రోజు ). సంవత్సరాంతమునకు ఇంకా 8 రోజులు మిగిలినవి.

## సంఘటనలు
* 1912: రాజధానిని కలకత్తా నుంచి ఢిల్లీకి మార్చే సందర్భంగా జరిగిన సంబరాలలో వైస్రాయి లార్డ్ హర్డింగ్ పై జరిగిన హత్యాప్రయత్నం ఢిల్లీ-లాహోర్ కుట్రగా చరిత్రకెక్కింది
* 1920: 'హైదరాబాదు కంపెనీస్ ఛట్టం ప్రకారం, పబ్లిక్ లిమిటెడ్ కంపెనీగా 'ది సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీ లిమిటెడ్ (ఎస్.సి.సి.ఎల్) ' అనే పేరుతో ఏర్పడింది. హైదరాబాదు (డెక్కన్) కంపెనీ లిమిటెడ్ కి చెందిన సమస్త హక్కులను (అప్పులు, ఆస్తులు) మొందింది. కాలక్రమంలో, 1956 కంపెనీస్ చట్టం ప్రకారం, ప్రభుత్వ సంస్థగా అవతరించింది.

## జననాలు

* 1725: అహమ్మద్ షా బహదూర్, 13 వ మొఘల్ చక్రవర్తి. (మ.1775)
* 1881: బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతం, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు, అవధాని, నాటక రచయిత, రంగస్థల, సినిమా నటులు. (మ.1953)
* 1889: మెహర్ చంద్ మహాజన్, భారతదేశ మూడవ ప్రధాన న్యాయమూర్తి (మ. 1967)
* 1891: వీరమాచనేని ఆంజనేయ చౌదరి, స్వసంఘ పౌరోహిత్యానికి మూలపురుషుడు. (మ.1988)
* 1902: చరణ్ సింగ్, భారత దేశ 5వ ప్రధానమంత్రి. (మ.1987)
* 1922: ఘండికోట బ్రహ్మాజీరావు, ఉత్తరాంధ్ర రచయిత, సాహితీ వేత్త. (మ.2012)
* 1933: శిరోమణి సహవాసి, ఈనాడు దినపత్రికలో ఉద్యోగిగా చేరాడు. 1984లో సహాయక వార్తా సంపాదకునిగా పనిచేశాడు.
* 1936: ఆదేశ్వరరావు, సమకాలీన హిందీ రచయిత.
* 1936: కప్పగంతుల మల్లికార్జునరావు, కథా, నవలా, నాటక రచయిత. (మ.2006)
* 1940: ముదిగొండ శివప్రసాద్, చారిత్రక నవలా రచయిత.
* 1966: చెరుకూరి సుమన్, బుల్లితెర రచయితగా, నటుడిగా, దర్శకుడిగా, చిత్రలేఖకుడిగా, ఉషాపరిణయం చిత్ర నటుడిగా తెలుగువారికి సుపరిచితుడు. (మ.2012)
* 1987: ఆది: తెలుగు నటుడు, క్రికెట్ ఆటగాడు.

## మరణాలు
* 1987: ఈమని శంకరశాస్త్రి, వైణికుడు. (జ.1922)
* 1997: గట్టి లక్ష్మీనరసింహ శాస్త్రి, పండితులు. (జ.1913)
* 2004: పి.వి.నరసింహారావు, పూర్వ భారత ప్రధానమంత్రి. (జ.1921)
* 2011: త్రిపురనేని మహారధి, సినీ మాటల రచయిత (జ.1930)
* 2014: కైలాసం బాలచందర్, దక్షిణ భారత చలన చిత్ర దర్శకుడు, రచయిత, నిర్మాత, (జ.1930)
* 2020: బాతిక్ బాలయ్య, తెలంగాణకు చెందిన బాతిక్ చిత్రకారుడు. (జ. 1939)
* 2022: కైకాల సత్యనారాయణ, సినిమా నటుడు. మాజీ పార్లమెంటు సభ్యుడు. (జ.1935)

## పండుగలు , జాతీయ దినాలు

* జాతీయ రైతు దినోత్సవం
* ఈజిప్టు విజయోత్సవ దినం. ( సూయజ్ కెనాల్ వివాదానికి తెరపడింది.)

## బయటి లింకులు

* బీబీసి: ఈ రోజున
* టీ.ఎన్.ఎల్: ఈ రోజు చరిత్రలో

----

డిసెంబర్ 22 - డిసెంబర్ 24 - నవంబర్ 23 - జనవరి 23 -- అన్ని తేదీలు

వర్గం:డిసెంబర్
వర్గం:తేదీలు
ముచ్చ సేనాని

**ముచ్చ సేనాని** రేచర్ల బమ్మసేనానికి కుమారుడు లేదా మనుమడుగా భావిస్తున్నారు. అతను కాకతి మొదటి ప్రోలరాజు (1052-1076) వద్ద చమూపతిగా (సామంతునిగా) పనిచేశాడు. అతను కూడా కాకతీయ రాజ్య విస్తరణలో తోడ్పడ్డాడు. వేములవాడ చాళుక్య రాజైన భద్రగుణ్ని ఓడించి ఆ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించడంలో ఇతడు ముఖ్య భూమిక పోషించాడు. చక్రకూటము, కొంకణము, కొర్పర్తి, గుణసాగరము, వేములవాడ, మొదలగు ప్రాంతములను సాధించుటలో ఇతను మొదటి ప్రోలరాజునకు చాలా సహాయం చేసాడు. ఇతనికి అరిగజ కేసరి అను బిరుదు ఉంది. ఇతను విరియాల వంశజులతో కలసి కాకతి రాజ్య విస్తరణకు పాటుపడినాడు. ఇతను సైన్యాధిపతిగా చేసాడు.

అతని తండ్రి రేచర్ల బమ్మసేనాని రేచర్ల రెడ్డి వంశ మూల పురుషుడు. ఇతడినే బమ్మిరెడ్డి (1035-1055) అని పిలుస్తారు. ఇతడు కాకతీయ మొదటి (గరుడ) బేతరాజు వద్ద సేనాధిపతిగా పనిచేసి కాంచీపుర చోళులను జయించాడు. పాలంపేట, పిల్లలమర్రి, చిట్యాలంపాడు, మాచాపూర్ శాసనాలు ఇతడి గురించి తెలుపుతున్నాయి.

అతని కుమారుడు ఒకటో కాట సేనాని రెండో బేతరాజు (1076-1108) వద్ద సేనానిగా పనిచేశాడు.

## మూలాలు

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:కాకతి వంశ సామంతులు
తెలుగు సినిమాలు ఫ

thumb|ఫిదా
# ఫతే
# ఫర్హానా (2023 సినిమా)
# ఫలానా అబ్బాయి ఫలానా అమ్మాయి
# ఫస్ట్ డే ఫస్ట్ షో
# ఫస్ట్ ర్యాంక్ రాజు
# ఫిట్టింగ్ మాస్టర్
# ఫిదా
# ఫిబ్రవరి 14 నెక్లెస్ రోడ్
# ఫియర్
# ఫిల్మ్ నగర్ (సినిమా)
# ఫేమస్ లవర్
# ఫైలం పిల‌గా
# ఫోకస్
# ఫ్యామిలీ
# ఫ్యామిలీ డ్రామా
# ఫ్యామిలీ సర్కస్
# ఫ్యామిలీ స్టార్
# ఫ్యాషన్ డిజైనర్ సన్నాఫ్ లేడీస్ టైలర్
# ఫ్రెండ్స్ (2002 సినిమా)
# ఫ్లాష్ బ్యాక్
# ఫ‌ల‌క్‌నుమాదాస్

## ఇతర భాషా సినిమాలు
* ఫారెస్ట్ గంప్ (1994 సినిమా)
* ఫ్లిప్పర్ (1996 సినిమా)
కాటసేనాని

**కాటసేనాని** (1070-1108) కాకతి రెండవ బేతరాజు సామంతునిగా సేవలు అందించాడు. రెండవ బేతరాజుకు సేనానిగా పనిచేసి ఉండవచ్చును. ఇతను ముదిగొండ, సబ్బిసాయిర, అనుమగొండ ప్రాంతములను పాలించి మహా మండలేశ్వరుడై ఉండెను. ఇతను కాకతి వంశీయులకు అత్యంత విధేయుడు.

మల్యాల వంశీయులు కాకతీయుల సామంతులుగా ఉన్నారు. వీరు కాకతీయులకు మంత్రులుగా, సేనానాయకులుగా, దండనాథులుగా, వారి విధేయులుగ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ప్రభువుల అడుగుజాడల్లోనే ప్రజోపయోగ కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. చెరువులు తవ్వించారు. ఆలయాలు నిర్మించారు.అలా నిర్మించిన ఆలయాలు, వాటి నిర్మాణరీతి, శిల్పుల అద్భుత ప్రతిభ గురించి 3 శ్లోకాలు కాటసేనాని వేయించిన కొండపర్తి శాసనంలో ఉంది.

కాటసేనాని మల్యాల వంశానికి చెందినవాడు. ఆచమల పుత్రుడు. అతను సా.శ. 1180లో కొండపర్తి గ్రామంలో రుద్రేశ్వర, కేశవదేవాలయాలను నిర్మించి వాటికి రెండు నివర్తనాల భూమిని దానమిచ్చి శాసనం వేయించాడు. ఈ శాసనం నాలుగువైపుల మొత్తం 192 పంక్తుల్లో ఉంది. వీటిలో దేవాలయ వాస్తు విశేషాలను తెలిపే శ్లోకం రాసి ఉంది.
## మూలాలు

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:కాకతి వంశ సామంతులు
తెలుగు సినిమాలు ఉ

thumb|ఉమ్మడి మొగుడు

# ఉంగరాల రాంబాబు
# ఉండిపోరాదే
# ఉందా..లేదా..?  (2017 తెలుగు సినిమా)
# ఉందిలే మంచి కాలం ముందు ముందునా
# ఉక్కు మనిషి (సినిమా)
# ఉక్కు సంకెళ్ళు
# ఉక్కు సత్యాగ్రహం
# ఉక్కుపిడుగు
# ఉగాది (సినిమా)
# ఉగ్ర నరసింహం
# ఉగ్రం
# ఉగ్రనేత్రుడు
# ఉగ్రరూపం
# ఉడ్తా పంజాబ్
# ఉత్తమ ఇల్లాలు
# ఉత్తమ ఇల్లాలు (1958 సినిమా)
# ఉత్తమ విలన్
# ఉత్తమ విలన్ .. కేరాఫ్ మహాదేవపురం
# ఉత్తమురాలు (సినిమా)
# ఉత్తర (2020 సినిమా)
# ఉత్సవం (2024 తెలుగు సినిమా)
# ఉత్సాహం (సినిమా)
# ఉదయం (సినిమా)
# ఉద్దండుడు
# ఉద్యమం (సినిమా)
# ఉద్రేకం (2009 సినిమా)
# ఉద్వేగం
# ఉనికి
# ఉన్నది ఒకటే జిందగీ
# ఉన్మాది
# ఉపాయంలో అపాయం
# ఉపేంద్ర 2
# ఉపేంద్రగాడి అడ్డా
# ఉప్పు కప్పురంబు
# ఉప్పెన (సినిమా)
# ఉమా చండీ గౌరీ శంకరుల కథ
# ఉమామహేశ్వర ఉగ్రరూపస్య
# ఉమాసుందరి
# ఉమ్మడి కుటుంబం (సినిమా)
# ఉమ్మడి మొగుడు
# ఉయ్యాల జంపాల
# ఉయ్యాల జంపాల (2013 సినిమా)
# ఉరుకు పటేల
# ఉలవచారు బిర్యాని
# ఉల్టా పుల్టా
# ఉల్లాలా ఉల్లాలా
# ఉల్లాసం
# ఉల్లాసంగా ఉత్సాహంగా
# ఉష (సినిమా)
# ఉషా పరిణయం (2024 సినిమా)
# ఉషాపరిణయం (సినిమా)
# ఉసురే
# ఉస్తాద్
తెలుగు సినిమాలు ఓ

*ఓంకారం (సినిమా) - 1997 - కెకెఎన్ కుమారి నిర్మాణ సారథ్యంలో ఉపేంద్ర దర్శకత్వం వహించిన  చిత్రం.
*ఓ ఇంటి కాపురం - 1985 - రమా సినీ చిత్రాలయ పతాకంపై మోహన్ జి, గంధం జగన్మోహనరావుల నిర్మాణ సారథ్యంలో రేలంగి నరసింహారావు దర్శకత్వం వహించిన  చిత్రం. 
*ఓ ఇంటి భాగోతం - 1980 - దేవదాస్ కనకాల దర్శకత్వం వహించిన  చిత్రం.
*ఓ తండ్రి – ఓ కొడుకు - 1994 -  మౌళి దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రం
*ఓ పనై పోతుంది బాబు - 1998 - ప్రమడ ఫిల్మ్స్ పతాకంపై కందికoటి రాజ్ కుమార్ నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి శివనాగేశ్వరరావు దర్శకత్వం వహించాడు. 
*ఓటుకు విలువ ఇవ్వండి - 1985 - త్రిజయ పతాకంపై ఎం. ప్రభాకర్ రావు నిర్మాణ సారథ్యంలో వేజెళ్ళ సత్యనారాయణ దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రంలో రంగనాథ్, శరత్ , రాజేంద్ర ప్రసాద్ తదితరులు నటించగా, జె.వి.రాఘవులు సంగీతం అందించాడు.
*ఓహో నా పెళ్ళంట - 1996 - సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై డి.రామానాయుడు నిర్మించిన ఈ సినిమాకు జంధ్యాల దర్శకత్వం వహించాడు. 
*ఓ అమ్మకథ - 1981 - శ్రీ పవన్ ఇంటర్నేషనల్ పతాకంపై వెల్లంకి జోషి, సి. తిమ్మా రెడ్డి, ఎస్.ఆర్. వెజల్లా లు నిర్మించిన ఈ సినిమాకు వసంతసేన్ దర్శకత్వం వహించాడు.
*ఓ ఆడది ఓ మగాడు - 1982 - కవిరత్న మూవీస్ పతాకం కింద కె. భాను ప్రసాద్ నిర్మించిన ఈ సినిమాకు దాసరి నారాయణరావు దర్శకత్వం వహించగా, ఎం.ఎస్.విశ్వనాథన్ సంగీతాన్నందించాడు.

## జాబితా

* ఓ అమ్మకథ
* ఓ ఆడది ఓ మగాడు
* ఓ ఇంటి కథ
* ఓ ఇంటి కాపురం
* ఓ ఇంటి భాగోతం
* ఓ కల
* ఓ చెలియా నా ప్రియ సఖియా
* ఓ తండ్రి తీర్పు
* ఓ తండ్రి – ఓ కొడుకు
* ఓ పనై పోతుంది బాబు
* ఓ పిట్ట కథ (2020 సినిమా)
* ఓ ప్రేమ కథ
* ఓ మనిషి తిరిగి చూడు
* ఓ మనిషి నీవెవరు
* ఓ మై గాడ్
* ఓ మై ఫ్రెండ్
* ఓ రాధ ఇద్దరు కృష్ణుల పెళ్ళి
* ఓ సాథియా
* ఓ సీత కథ
* ఓ2
* ఓం 3D
* ఓం నమో వేంకటేశాయ
* ఓం భీమ్ బుష్
* ఓం శాంతి
* ఓంకారం (సినిమా)
* ఓకే బంగారం
* ఓటర్ (2019 సినిమా)
* ఓటు (2023 సినిమా)
* ఓటుకు విలువ ఇవ్వండి
* ఓదెల 2
* ఓదెల రైల్వేస్టేషన్
* ఓనమాలు
* ఓయ్!
* ఓరి దేవుడా
* ఓరి నీ ప్రేమ బంగారం కానూ
* ఓసి నా మరదలా
* ఓసీ
* ఓహో నా పెళ్ళంట

----
తెలుగు సినిమాలు ఊ

thumb|ఊరికిచ్చిన మాట

# ఊ..కొడతారా ఉలిక్కిపడతారా: 2012 లోవిడుదలైన తెలుగు చిత్రము. మంచు మనోజ్ కుమార్,నందమూరి బాలకృష్ణ, దీక్షాసేథ్, మంచు లక్ష్మి ప్రథాన పాత్రలు పోషించారు. ఈ చిత్రానికి సంగీతం, బో బో శశి, ఎస్. చిన్నా సమకూర్చారు.
# ఊయల (సినిమా): 1998 లో ఎస్. వి. కృష్ణారెడ్డి దర్శకత్వంలో విడుదలైన కుటుంబ కథాచిత్రం. ఇందులో శ్రీకాంత్, రమ్యకృష్ణ, నాజర్, సుహాసిని ముఖ్య పాత్రలు పోషించారు. కవల పిల్లలను కలిగిన ఓ తండ్రి పుట్టగానే బిడ్డల్ని కోల్పోయి బాధ పడుతున్న మరో జంటకు తమ శిశువును ఇవ్వడం, పర్యవసానంగా వారు ఎదుర్కొనే సంఘర్షణ ఈ చిత్రం యొక్క ముఖ్య కథాంశం.
# ఊరంతా అనుకుంటున్నారు : 2019, అక్టోబరు 5న విడుదలైన తెలుగు చలనచిత్రం. రోవస్కైర్ ఎంటర్టైన్మెంట్స్ పతాకంపై శ్రీహరి మంగళంపల్లి, రమ్య గోగుల, పి.ఎల్.ఎన్. రెడ్డిల నిర్మాణ సారథ్యంలో బాలాజీ సానల దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రంలో నవీన్ విజయ్ కృష్ణ, శ్రీనివాస్ అవసరాల, మేఘా చౌదరి, సోఫియా సింగ్ తదితరులు నటించగా, కె. ఎం. రాధాకృష్ణన్ సంగీతం అందించాడు.
# ఊరంతా గోలంట
# ఊరికి ఉత్తరాన
# ఊరికి ఉపకారి
# ఊరికి మొనగాడు (1981 సినిమా)
# ఊరికి మొనగాడు (1995 సినిమా)
# ఊరికి సోగ్గాడు
# ఊరికిచ్చిన మాట
# ఊరు పేరు భైరవకోన
# ఊరు మనదిరా
# ఊరుమ్మడి బ్రతుకులు
# ఊరెళ్లిపోతా మామ
# ఊరేగింపు (సినిమా)
# ఊర్మిళ (సినిమా)
# ఊర్వశి (సినిమా)
# ఊర్వశివో రాక్షసివో
# ఊర్వశీ నీవే నా ప్రేయసి
# ఊల్లాల ఊల్లాల
# ఊసరవెల్లి (సినిమా)
# ఊహలు గుసగుసలాడే
# ఊహాసుందరి
ఏప్రిల్ 29

**ఏప్రిల్ 29**, గ్రెగొరియన్‌ క్యాలెండర్‌ ప్రకారము సంవత్సరములో 119వ రోజు (లీపు సంవత్సరములో 120వ రోజు ). సంవత్సరాంతమునకు ఇంకా 246 రోజులు మిగిలినవి.

## సంఘటనలు
* 1990: బొరిక్ ఎల్సిన్ రష్యా అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికైనాడు.
* 1992: నల్లవారికి వ్యతిరేకంగా వచ్చిన తీర్పుకి ప్రతీకారంగా లాస్ ఏంజిల్స్ నగరాన్ని నల్లవారు మంటల్లో మండించి వారి నిరసనను తెలియ చేసారు.
## జననాలు
* 1848: రాజా రవివర్మ, భారత చిత్రకారుడు. (మ.1906)
* 1876: బంకుపల్లె మల్లయ్యశాస్త్రి, సంఘసంస్కర్త, రచయిత, పండితుడు (మ.1947)
* 1893: మేకా వెంకటాద్రి అప్పారావు, ఉయ్యూరు జమీందారు, కవి, సంస్కృత, పర్షియా భాషలలో పండితుడు. నాట్యము, జ్యోతిష్యము, చిత్రకళ, సంగీతము మొదలగు కళలో కూడా ఆయనకు ప్రవేశమున్నది.
* 1917: ఆవుల గోపాలకృష్ణమూర్తి, ఎ.జి.కె.గా ప్రసిద్ధిచెందిన హేతువాది. రాడికల్ హ్యూమనిస్టు, సమీక్ష పత్రికలు నడిపారు. ( మ. 1966)
* 1970: ఆండ్రి అగస్సీ, అమెరికన్ టెన్నిస్ క్రీడాకారుడు
* 1973: స్వర్ణలత , దక్షిణ భారత గాయని.
* 1979: ఆశిష్ నెహ్రా, భారత క్రికెట్ క్రీడాకారుడు.

## మరణాలు
thumb|100px|ఇర్ఫాన్ ఖాన్
* 2003: వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య, స్వాతంత్ర్యసమరయోధుడు, గాంధేయవాది.
* 2006: జాన్ కెన్నెత్ గాల్‌బ్రెత్, ఆర్థికవేత్త. (జ.1908)
* 2009: గుత్తా రామినీడు, తెలుగు సినీ దర్శకుడు, సారథి స్టూడియో వ్యవస్థాపకుడు. (జ.1929)
* 2017: ఆర్. విద్యాసాగ‌ర్‌రావు, నీటిపారుదల రంగ నిపుణుడు, తెలంగాణ రాష్ట్ర నీటిపారుద‌ల స‌ల‌హాదారు. (జ.1939)
* 2020: ఇర్ఫాన్ ఖాన్, హిందీ సినిమానటుడు, నిర్మాత. పద్మశ్రీ పురస్కార గ్రహీత. (జ.1967)
* 2020: రిషి కపూర్, హిందీ సినిమా నటుడు. (జ.1952)
* 2022: తర్సామీ సింగ్ సైనీ, గాయకుడు, నటుడు, సంగీత దర్శకుడు. (జ.1967)

## పండుగలు , జాతీయ దినాలు

* అంతర్జాతీయ నృత్య దినోత్సవం

## బయటి లింకులు
* బీబీసి: ఈ రోజున
* టీ.ఎన్.ఎల్: ఈ రోజు చరిత్రలో
* చరిత్రలో ఈ రోజు : ఏప్రిల్ 29 .
----
ఏప్రిల్ 28 - ఏప్రిల్ 30 - మార్చి 29 - మే 29 -- అన్ని తేదీలు

వర్గం:ఏప్రిల్
వర్గం:తేదీలు
విజయ నగర రాజులు - పరిపాలన కాలం

## సంగమ వంశం
#మొదటి బుక్క భూపతి రాయలు,  1082 - 1087
#మొదటి హరిహర  రాయలు, 1087 - 1104
# బుక్క మహా రాయలు, 1104 - 1126
#సదా శివ రాయలు, 1126 - 1152
#పురందర రాయలు, 1152 - 1207
#ప్రతాప్ దెవ రాయలు, 1207 - 1227
#వీర ప్రతాప్ దెవ రాయలు,1227-1242
#ప్రతాప్ వెంకట్ రాయలు,1242-1251
#రెండవ బుక్కభూపతి రాయలు,1251-1260
#రెండవ హరిహర రాయలు,1260-1280
#బుక్కన్నా వొడయారు రాయలు,1280-1285
#కుమారా కంపా రాయలు,1285-1290
#మొదటి బుక్క రాయలు,1290
#మొదటి దెవ రాయలు, 1290
#గుండమ్మా రాయలు,   1290
#మొదటి బుక్క రాయలు,1290-1294
#విద్యారన్య రాయలు ,  1294
#మొదటి బుక్క రాయలు,1294
#సంగమా రాయలు ,   1294
#ముడప హరిహర రాయలు,1294
#కుమారా కంపా రాయలు, 1294
#రెండప బుక్క రాయలు,1294
#మారప్పా ముద్దాప్పా రాయలు,1294
-1295
#బుక్కన్నా వొడయారు రాయలు,1295-1304
#అభినవ బుక్క రాయలు,1304-1306
#రెండవ బుక్క రాయలు ఇంకా అయినా కుమారుడు ప్రతాప్ హరిహర రాయలు,1306-1322
#ముడవ బుక్క రాయలు,1322-1330
#నరసింహా రాయలు,1330-1332
#రెండవ దెవ రాయలు,1332-1339
# మొదటి మల్లికార్జున రాయలు,1339-1347
# అచ్చుత దెవ రాయలు,1347-1360
#కృష్ణ రాయలు ,1360-1380
#యిమ్మాడి హరిహర రాయలు,1380-1390
#ముడవ దెవ రాయలు,1390-1404
#మొదటి విరూపాక్ష రాయలు,1404-1405
#నాలుగవ బుక్క రాయలు,1405-1406
#నాలుగవ దెవ రాయలు,1406-1422
#రామచంద్ర రాయలు, 1422లో నాలుగు నెలలు!
#వీర విజయ బుక్క రాయలు, 1422 - 1426
#రెండవ దేవ రాయలు, 1426 - 1446
#త్రయంబక్ రాయలు, 1446-1458
#రెండవ మల్లికార్జున రాయలు, 1458 - 1465
#రెండవ విరూపాక్ష రాయలు, 1465 - 1485
#ప్రౌఢరాయలు, 1485 కొంత కాలము

## సాళువ వంశం
#సాళువ నరసింహదేవ రాయలు, 1485 - 1490
#తిమ్మ భూపాలుడు, 1490
#రెండవ నరసింహ రాయలు, 1490 - 1506
(నిజానికి రెండవ నరసింహ రాయలు కాలాన అధికారం మొత్తము తుళువ నరస నాయకుడు చేతిలోనే ఉండేది, రెండవ నరసింహ రాయలు కేవలం పెనుగొండ దుర్గం నందు గృహదిగ్భందలో ఉండేవాడు!)

## తుళువ వంశం
#వీరనరసింహ రాయలు, 1506 - 1509
#శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు**,** 1509 - 1529
#అచ్యుత దేవ రాయలు, 1529 - 1542
#సదాశివ రాయలు,??

## ఆరవీడు వంశం
#అళియ రామ రాయలు??
#తిరుమల దేవ రాయలు, 1565 - 1572
#శ్రీరంగ దేవ రాయలు, 1572 - 1585
#రామ రాజు, 1585
#వేంకటపతి దేవ రాయలు, 1585 - 1614
#శ్రీరంగ రాయలు, 1614 - 1614
# రామదేవ రాయలు, 1617 - 1630
#వేంకటపతి రాయలు, 1630 - 1642
#శ్రీ రంగ రాయలు 2, 1642 - 1678
#వేంకట పతి రాయలు, 1678 - 1680

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు

వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయనగర సామ్రాజ్యం
మొదటి బుక్క రాయలు

thumb|మొదటి బుక్క రాయలు
మొదటి హరిహర రాయలువారి సోదరుడు **మొదటి బుక్క రాయలు.** ఇతడు క్రీ. శ. 1356నందు విజయనగర సింహాసనమధిష్టించాడు. ఇతడు విజయనగర రాజ్య స్థాపనమున, తరువాత బహుమనీ సుల్తాను లతో జరిగిన యుద్ధములందు తన అన్నగారయిన మొదటి హరిహర రాయలునకు చేదోడు వాదోడుగా ఉన్నాడు. ఇతని కుమారుడు కంప రాయలు అనేక హిందూ క్షేత్రములను మహమ్మదీయుల అధీనమునుండి స్వాధీనము చేదుకున్నాడు.

## బహుమనీ సుల్తానులతో యుద్దాలు
### మొదటి యుద్దములు
బహుమనీ సుల్తాను అయిన మహమ్మద్‌ షా I ఓరుగల్లును ముట్టడించి, ఓరుగల్లునకు సహాయముగా వచ్చిన విజయ నగర ప్రభువులను కూడా ఓడించి, ఆ తరువాత 1366న అపరాధరుసుము చెల్లించమని **బుక్క రాయలకు** తాకీదు పంపించాడు, దానితో బుక్క రాయలు కోపితుడై బహుమనీ రాజ్యమునందున్న ముద్గల్లు కోటను ఆక్రమించాడు. బహుమనీ సేనలు విజయనగర సైన్యమును ఎదుర్కొని, ఆదవాని, కౌతల ప్రాంతములందు జరిగిన యుద్ధములందు విజయనగర సైనికులను ఓడించినాయి. ఈ యుద్ధమున సాధారణ ప్రజానీకానికి అనేక కష్టాలు ప్రాప్తించినాయి. వేలకొలదీ ప్రజలు నిరాశ్రయలు అయినారు. వందల కొలది అమాయకులు ప్రాణాలు కోల్పోయినారు. చివరకు **బుక్క రాయలు** సుల్తానుతో సంధి చేసుకొనినాడు, సంధి షరతులను అనుసరించి, ఇరువురూ సాధారణ ప్రజానీకానికి ఎటువంటి ఖేధమూ కలిగించకూడదు.

### రెండవ యుద్దములు
మొదటి యుద్ధము తరువాత 1375 వరకూ యధాస్థితి కొనసాగినది. కానీ 1375 వ సంవత్సరమున మహమ్మద్ షా దివంగతులయినారు. తరువాత అతని వారసుడు ముజాహిద్ షా సింహాసనము అధిరోహించాడు. ఈ సమయములో **బుక్క రాయలు** కృష్ణా నది, తుంగభద్రా నది ప్రాంతముల మధ్య నున్న ప్రదేశమును ఆక్రమించెను. అంతే తిరిగి మరో యుద్ధము ప్రారంభమయినది. ఈ యుద్ధమున విజయనగర సైనికులు ఓడిపొయినారు. బహుమనీ సైనికులు విజయ నగర సైనికులను తుంగభద్రా నది దాటువరకూ తరిమివేసినారు.

## కవులు
*ఉత్తర హరివంశమునకు కర్త అయిన నాచన సోమన వీరి ఆస్తానంలోని వాడే!

## మంత్రి
**బుక్క రాయలకు** మంత్రిగా అసాధారణ మేథా సంపత్తి కలవాడుగా పేరుగాంచిన మాధవులు, వీరి గురువుగారు విద్యారణ్యస్వామి.

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
విరూపాక్ష రాయలు

విరూపాక్ష రాయ (సా.శ. 1345–1405) విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తి.

1404 లో రెండవ హరిహర రాయలు మరణంతో, విజయనగర సామ్రాజ్యం యొక్క సింహాసనం అతని కుమారులైన మొదటి దేవరాయలు, రెండవ బుక్క రాయలు, విరూపాక్షరాయల మధ్య వివాదాస్పదమైంది. **విరూపాక్ష రాయలు** తన అన్నగారు అయిన రెండవ బుక్క రాయలుకు రావలసిన రాజ్య సింహాసనాన్ని అపహరించాడు. కానీ ఇతను ఎక్కువ కాలం రాజ్యము చేసుకొనలేకపొయినాడు. ఒక సంవత్సరము తరువాత రాజ్యాన్ని సామంత, విధేయుల సహాయంతో రెండవ బుక్క రాయలు స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

ఇతని గురించి చెప్పుకోవలసిన విజయం తన తండ్రిగారి హయాములో సింహళ ద్వీపంపైన సాధించింది.

అతని పాలన కొన్ని నెలలు మాత్రమే ఉన్నందున, విరూపాక్ష పాలనలో ఎటువంటి ముఖ్యమైన సంఘటనలు లేదా మార్పులు గుర్తించబడలేదు. అయినప్పటికీ విరుపాక్ష రాయలు గోవా, చౌల్, దాబోల్ వంటి రాజ్య భూములను ముస్లింల ద్వారా కోల్పోయాడని యాత్రికుడు ఫెర్నావో నూనిజ్ గుర్తించాడు. విరుపాక్షరాయలు స్వయంగా క్రూరంగా ఉండేవాడని, "స్త్రీలను తప్ప మరేమీ పట్టించుకోకుండా, తనను తాను త్రాగుడుకు అలవాటు పడ్డాడని" నూనిజ్ రాశాడు.

## మూలాలు

## బాహ్య లంకెలు

* https://web.archive.org/web/20051219170139/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/HIST-CULT/history_medieval.html
* http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka40.htm 



వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
రెండవ బుక్క రాయలు

**రెండవ బుక్క రాయలు (1405–1406 CE) సంగమ వంశానికి చెందిన**  రెండవ హరిహర రాయలు పెద్ద కుమారుడు. రెండవ హరిహర రాయల మరణం తరువాత అతనుకుమారులైన విరూపాక్ష రాయలు, రెండవ బుక్కరాయలు, మొదటి దేవరాయల మధ్య జరిగిన వివాదాలలో రెండవ బుక్కరాయలు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. మొదటి సారి విరూపాక్ష రాయలు అతని స్వంత కుమారులచే హత్య చేయించబడే వరకు కొన్ని నెలలు మాత్రమే రాజ్యపాలన చేపట్టాడు. తరువాత రెండవ బుక్కరాయలు విధేయులు, సామంతులతో కలిసి స్వాధీనం చేసుకుంటాడు. కానీ మరొక తమ్ముడైన మొదటి దేవరాయలు అన్నగారిని తొలగించి సింహాసనాన్ని ఆక్రమించాడు.

ఇతని గురించి చెప్పుకోవలసినది, ఇతను తండ్రిగారి హయాములో చేసిన పద్మనాయకులపై దండయాత్రలు వీటిగురించి రెండవ హరిహర రాయలు వ్యాసంలో చదవండి

## మూలాలు

## బాహ్య లంకెలు
*https://web.archive.org/web/20051219170139/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/HIST-CULT/history_medieval.html
*http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnatagggfgbnjjka40.htm 

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
మా తెలుగు తల్లికి మల్లె పూదండ

thumbnail|గుంటూరు జిల్లా కలెక్టరు కార్యాలయమునందుగల లుంబినీ వనములోని తెలుగు తల్లి విగ్రహము
**మా తెలుగు తల్లికి మల్లె పూదండ** (మా తెనుగు తల్లికి మల్లె పూదండ)  ఆంధ్రప్రదేశ్  రాష్ట్ర గీతం. దీని రచయిత శంకరంబాడి సుందరాచారి. ఈ పాటలో తెలుగునాట ప్రముఖమైన నదులను, సంస్కృతి, సాహిత్యాలను, చరిత్రలో ప్రసిద్ధ వ్యక్తులను రచయిత సంస్మరించాడు. 

## చరిత్ర
సుందరాచారి 'మా తెనుగు తల్లికి' గీతాన్ని 1942లో దీనబంధు సినిమా కోసం రచించారు. కానీ ఆ చిత్ర నిర్మాతకు యుగళగీతంగా వాడాలన్న కోరికకు ఈ పాట సరిపోలేదు కాబట్టి ఆ సినిమాలో చేర్చలేదు. టంగుటూరి సూర్యకుమారి ఆభేరి రాగంలో మధురంగా పాడిన ఈ పాటను, తను ప్రైవేటుగా గ్రామఫోన్ రికార్డులో హెచ్‌.యం.వి. సంస్థ ద్వారా విడుదల చేసిన తరువాతనే ఆ గీతానికి గుర్తింపు లభించింది. ఈ పాటపై హక్కులను సూర్యకుమారి సుందరాచారికి 116 రూపాయలిచ్చి కొనుక్కున్నది. ఆ తరువాతి కాలంలో సుప్రసిద్ధదర్శకుడు బాపు, బుల్లెట్ చిత్రం కోసం ఈ పాటను బాలసుబ్రమణ్యంతో పాడించారు. లీడర్ సినిమాలో టంగుటూరి సూర్యకుమారి గారి పాటను కొత్త పాటతో కలిపి కథానాయకుడిపై చిత్రీకరణ చేశారు

## గేయం


మా తెలుగు తల్లికి మల్లె పూదండా 
మా కన్న తల్లికి మంగళారతులూ  ॥మా తెలుగు॥
కడుపులో బంగారు కను చూపులో కరుణా 
చిరునవ్వులో సిరులు దొరలించు మా తల్లి ॥మా తెలుగు॥
:::గల గలా గోదారి కదలి పోతుంటేను ॥గల గలా॥
:::బిర బిరా కృష్ణమ్మ పరుగులిడుతుంటే
:::బంగారు పంటలే పండుతాయి
:::మురిపాల ముత్యాలు దొరలు తాయి ॥మా తెలుగు॥
అమరావతీ నగర అపురూప శిల్పాలు 
త్యాగయ్య గొంతులో తారాడు నాదాలు
తిక్కయ్య కలములో తియ్యందనాలు 
నిత్యమై నిఖిలమై నిలచి యుండే దాక 
:::రుద్రమ్మ భుజ శక్తి
:::మల్లమ్మ పతిభక్తి
:::తిమ్మరుసు ధీయుక్తి కృష్ణరాయని కీర్తి
:::మా చెవుల రింగుమని మారు మ్రోగే దాక
నీ పాటలే పాడుతాం
నీ ఆటలే ఆడుతాం
**జై తెలుగు తల్లీ! జై తెలుగు తల్లీ!!**



## అమరావతి గుహల - అమరావతి నగర
పురాణాలలో అమరావతిని ఇంద్రనగరంగా, సర్వసుఖ, సర్వభోగ, సర్వాంగ సుందర నగరంగా తెగ వర్ణిస్తూ ఉంటారు. కాళిదాసు మేఘసందేశంలో అలకాపురిని వర్ణించి మనసులని ఊరించాడు. మనకి గొప్ప చరిత్ర ఉన్న ముఖ్యపట్టణం అమరావతి. ‘అమరావతి గుహల అపురూప శిల్పాలు’ అన్నారు మా తెలుగుతల్లి కవి. తరువాత అక్కడ గుహలు లేవని, ‘అమరావతి నగర’ అని సవరించి పాడడం మొదలు పెట్టారు.

బుల్లెట్‌ సినిమాలో కూడా ‘మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ’ పాటలో ‘అమరావతినగర అపురూప శిల్పాలు’ అని ఉంది. అయితే టంగుటూరి సూర్యకుమారి పాడిన రికార్డులో ‘అమరావతి గుహల అపురూప శిల్పాలు’ అనే ఉంది.

## మూలాలు

## బయటి లింకులు
*టంగుటూరి సూర్యకుమారి పాడిన మాతెలుగు తల్లికి పాట వీడియో (యూట్యూబ్) రంగరాయ మెడికల్ కాలేజీ ఓల్డ్ స్టూడెంట్స్ ఆసోషియేషన్ పునర్మిలనం బిర్మింగహామ్, 1985 కార్యక్రమంలో, అప్లోడ్ చేసినవారు అప్పారావు నాగభైరు, 2008 

వర్గం:తెలుగు భాష
వర్గం:తెలుగు లలిత గీతాలు
విజయ నగర రాజుల కాలంనాటి ఆర్ధిక పరిస్థితులు

విజయనగర రాజుల ఆర్థిక పరిస్థితి పటిష్ఠముగా ఉండేది.

దేశము సుభిక్షముగా ఉండేది, రాజాధాయమున అన్ని వ్యయాలూ పోను సంవత్సరాంతమునకు లక్ష మాడలు విగులు ఉండేవి.

## సామాన్య ప్రజల ఆర్థిక పరిస్థితి
సామాన్య ప్రజల ఆర్థిక పరిస్థితి బాగుగానే ఉండేది, వీరి ప్రధాన వృత్తి వ్యవసాయం. భూమి సారవంతమైనది, వ్యవసాయదారులు మంచి పంటలు పండించేవారు. రాజులు వ్యవాసాయాభివృద్దికి మంచి చర్యలు తీసుకునేవారు, అనేక చెరువులూ, కాలవలూ తవ్వించి వ్యవసాయాభివృద్దికి దోహదంచేసేవారు.

పండ్లతోటలు అనేకరకాలు పెంచేవారు, కొద్దిగా ధనవంతులే వరి అన్నమును తినేవారు, మిగిలిన రైతులూ, రైతుకూలీలు పేదవారు రాగులూ, జొన్నలు, తినేవారు.

వ్యవసాయాధార పరిశ్రమలు ప్రతిగ్రామములోనూ ఉండేవి, బెల్లము, నేను తయారి, నీలిమందు తయారి, వస్త్ర పరిశ్రమ ముఖ్యమైనవి.
తాడిపత్రి, ఆదవాని, వినుకొండ, గుత్తి, రాయదుర్గము పట్టుపరిస్రమకు ప్రసిద్ధిపొందిన కేంద్రాలు. ఒక్క అలవకొందలోనే 411 మగ్గాలు ఉండేవి, ఈ మగ్గాలు పై ఆధారపడి 2000 మంది జీవించేవారు.

## వజ్రములు
కర్నూలు, గుత్తి, అనంతపురంలందు లభించు వజ్రములు చాలా పశస్తమైనవి. ఈ వజ్రములు ప్రపంచ ప్రసిద్ధిగాంచినవి, తళ్ళికోట యుద్ధము లేదా రక్షస తంగిడి యుద్ధం తరువాత జరిగిన దోపిడిలో రాజుగారి ఖజాన యందు ఓ కోడిగుడ్డు అంత పరిమాణము ఉన్న వజ్రం దొరికినది అని చెప్పబడింది.

సైనికులకు కావలసిన కత్తులూ, శిరస్తానములు, మొదలగున్నవి తయారు చేయడం ఓ వృత్తిగా ఉండేది.

## సుగంధ ద్రవ్యములు
కస్తూరి, పన్నీరు, బుక్క, గులాలు వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు ధనవంతులు ఉపయోగించేవారు.

పాడి పరిశ్రమ కూడా మంచి ఉపాధి కలిగించుతుండేది.

## నాణెములు
బంగారు, వెండి నాణెములు తయారు చేయబడుచుండేవి, వరహా లేదా గద్యాణ అను బంగారు నాణెము ఉండేది
తార్ అనునది ఓ వెండి నాణెము, జిటలు, కాసు అను రాగి నాణెములు వాడుకలో ఉండేవి।

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయనగర సామ్రాజ్యం
విజయ నగర రాజుల కాలంనాటి సైనిక స్థితి

విజయనగరము ప్రభలమైన సైనిక శక్తి ఉంది. విజయనగర రాజులకు సామంతులుగా కమ్మరాజులు అయిన పెమ్మసాని నాయకులు, సూర్యదేవర నాయకులు, శాయపనేని నాయకులు, రావెళ్ళ నాయకులు ఆంధ్రదేశాన్ని పాలిస్తూ విజయనగర సామ్రాజ్యానికి సర్వ సైన్యాధ్యక్షులుగా ఉంటూ యుద్ధాల్లో తోడ్పడుతూ విజయనగర రక్షణ కవచంలా వారు ఎదురు నిలిచారు. రెండవ దేవ రాయలు (ప్రౌఢ దేవ రాయలు) ఈ వంశములో ప్రసిద్ధుడు. గొప్ప సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. విరూపాక్ష రాయలు గొప్ప నావికా సైన్యమును అభివృద్ధిచేసి సింహళ ద్వీపముపైకి దండయాత్రచేసి విజయం సాధించి సింహళ రాజునుండి కప్పమును తీసుకోని వచ్చాడు. ఈ విజయము చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే భారత దేశ చరిత్రలో ఓ అపవాదు ఉన్నది, కేవలము బ్రిటీషువారికి మాత్రమే నావికాదళము కలదు అని. కానీ దానికంటే ఎంతో ముందే భారతదేశ ప్రభువులు చక్కని నావికాదళమును రూపొందించారు.  

## విజయనగర కాలం నాటి సైనిక విధానం
విజయనగరం చక్రవర్తులు నిరంతరం బహమనీ సుల్తాను పాలకులచే పోరాడవలసి రావడంతో వారు సైనిక రాజ్యమును తప్పనిసరి పరిస్థితుల్లో ఏర్పాటు చేసుకోవాల్సి వచ్చింది. అందుకనే వారికి వచ్చే ఆదాయంలో సైనిక రంగ నిర్వహణకు దాదాపు అర్థ భాగం ఖర్చు చేసేవారు. శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కాలం నాటి సైనిక విధానమును మిగతా పాలకులు కూడా దాదాపు పాటించారని చెప్పవచ్చును.  

## విభాగములు
విజయనగర చక్రవర్తుల కాలం నాటి సైన్యమును రెండు విభాగాలుగా విభజించవచ్చును. అందులో ఒకటి చక్రవర్తి సైన్యం. చక్రవర్తి సైన్యం ఎన్నిక, శిక్షణ, యుద్ధకాలంలో నిఅర్వహణ, చక్రవర్తి లేదా దండనాయకులచే నిర్వహించబడును. ఈ వ్యవస్థను "కందాచార శాఖ" పర్యవేక్షణలో విజయనగర పాలకులు కొనసాగించారు. నౌకా బలం, అశ్విక బలం లతో  పాటు కాల్బలం సేవలను కూడా వినియోగించుకున్నారు. మేలు రకం అశ్వాలను ఇరాన్, పర్షియా, పోర్చుగీసు ప్రాంతాల నుండి దిగుమతి చేసుకొనేవారని చారిత్రిక ఆధారాలున్నాయి. 

## దళాలు
#పదాతి దళము
# గజ దళము
# అశ్విక దళము
అను విభాగములు ఉన్నాయి. చివరలో పిరంగి దళము, తుపాకి దళములు కూడా ఉండెను
## ఆయుధములు
సాధారణ సైనికునకు శిరస్త్రానము, ధనుర్బాణాలు, డాలు, కత్తి ఉండేవి, ఇంకా ఈటె మొన్నగు ఆయుధములు కూడా ఉన్నాయి. 
## విశేషములు
ఈ సైన్యము ముఖ్యముగా రెండు రకములగా ఉండేవి
### సిద్ద సైన్యము
అనగా ఇది కేంద్ర పరిపాలనలో ఉండే సైన్యము, ఇది సుమారుగా లక్ష మంది వరకూ ఉండేది (కృష్ణ దేవరాయల సమయమున)
దీనికి జీత భత్యములు అన్నీ కేంద్ర ఖజానా నుండే వచ్చేది
### అమరనాయంకర సైన్యము
అమరసైన్యం లేదా నాయకర సైన్యము లేదా సామంత సైన్యము, దీనిని సామంతులు చూసుకునేవరు, అవసరమైనప్పుడు రాజునకు పంపించేవారు

విజయనగరం పాలనా కాలం నాటి సైన్యంలో మరొక ముఖ్యమైన అంశం, విజయనగర చక్రవర్తులు అపార విజయాలు సాధించడానికి కారణమైంది ఈ సైన్యం> అమర నాయకుల అధ్వర్యంలో రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా అనేక సైనిక పటాలములు, కఠోర సైన్యము, క్రమశిక్షణతో కూడిన పద్ధతులచే పోషించబడేది. స్థానిక భద్రతలను కాపాడడంతో పాటు విదేశీ దండయాత్రల కాలంలో చక్రవర్తి ఆదేశాల మేరకు పనిచేసి విజయనగర సామ్రాజ్య పటిష్టతకు శ్రమించాల్సి రావడం వీరి ప్రధాన విధి. ఈ సైన్యం ఎన్నిక, సైన్యం శిక్షణ, యుద్ధ కాలంలో సైన్యాన్ని నిర్వహించే బాద్యత అమరనాయకులు చూసుకొనేవారు. వీరు ప్రముఖ కొండ జాయి ప్రజలైన తుళు, కబ్బతి, మొరస, కోయలు, చెంచులు మొదలగువారిని సైనికులుగా నియమించి వారి శౌర్య, పరాక్రమాలతో అనేక విజయాలను విజయనగర సామ్రాజ్యానికి సాధించి పెట్టారు. 

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయనగర సామ్రాజ్యం
విజయ నగర రాజుల కాలంనాటి పన్నులు

విజయనగర రాజ్యంలో పన్నులు చాలా ఎక్కువగా ఉండేవి, ఎక్కువ ఆదాయం, ఎక్కువ పన్నులుగా ఉండేవి. 
పన్నుల అధికారిగా భాండాగర్రి అని ఓ పదవి ఉండేది, ఇది చాలా అత్యున్నతమైనది, ప్రధాన మంత్రి తరువాత ఇదే విలువైనది.

రాజునకు ఆదాయ మార్గాలు చాలా ఉండేవి, ముఖ్యముగా భూమిశిస్తుపై ఆధారపడి ఉండేవారు. 
## భూమిశిస్తు
పంటపొలాలు కొలిపించేవారు, తరువాత న్యాయముగా 1/6 వ వంతు శిస్తు వసూలు చేసేవారు, కానీ చాలా పర్యాయములు ఇవి ఎక్కువగా ఉండేవి, చాలాసార్లు సగంకంటే ఎక్కువ పంట శిస్తుగా కట్టవలసి వస్తూ ఉండేది, కానీ భ్రాహ్మణుల కిచ్చిన అగ్రహారములందూ, ఇనాము భూములపైననూ న్యాయమైన 1/6 వ వంతు మాత్రమే వసూలు చేసేవారు, దేవాయల భూములపై 1/30 వ వంతు మాత్రమే వసూలు చేసేవారు. అడవులను కొత్తగా కొట్టి గ్రామంలను ఏర్పరచి వ్యవసాయం చేసినవారికి పన్నులలో మినహాయింపు ఉండేది. మాగాణి, మెట్టభూములపై పన్నులు విడివిడిగా ఉండేవి. ఈ శిస్తు ధనముగా కానీ, ధాన్యముగా కానీ ఉండేది. మాగాణి భూములపై ధాన్యం రూపంలోనూ తోటలపైన అయితే ధనం రూపంలోనూ ఉండేది. 
రైతులు పన్నులు కట్టలేక వలసపోయిన దృష్టాంతములు ఉన్నాయి. 
గ్రామంలయందు పన్నులు వసూలు చేయడానికి కరణము అను అధికారి ఉండేవాడు.

## ఇతర పన్నులు
#మత పన్ను
#వృత్తి పన్ను
#సామాజిక పన్ను
#వాణిజ్య పన్ను
#పుల్లరి
#కొండగట్టు పన్ను
#గ్రామదేవత పూజలపై పన్నులు
#వేశ్యలపై పన్ను
#మగ్గముపన్ను 
#ఆదాయపు పన్ను
#ఉప్పు పన్ను
#నిధి నిక్షేపాలపై పన్ను
#పశువులపై పన్ను
#నీటి బుగ్గలపై పన్ను
#స్థిరాస్తులపై పన్నులు
#ఎండుగడ్దిపై పన్ను
#దేవాలయ యాత్రికులనుండి పన్ను
#వివాయములపై పన్ను
#ఊరేగింపులపై పన్ను
### వృత్తి పన్ను
ఎంత చిన్న ఆదాయమైననూ, వృత్తిపన్ను చెల్లింపవలసి వచ్చేది, చాకలి, మంగలి, కుమ్మరి, పంచాణమువారు, పశువులకాపరులు, జంగమవృత్తి, చర్మకారులు, మేళగాండ్రు, మొదలగువారు వృత్తిపన్నులక్రిందకి వచ్చేవారు. 

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయనగర సామ్రాజ్యం
మొదటి దేవరాయలు

**మొదటి దేవ రాయలు** ఇతను రెండవ హరిహర రాయలు కుమారుడు.  తన అన్నగారినుండి రాజ్యమును బలవంతముగా స్వాధీనము చేసుకున్నాడు. 
## యుద్దములు
### ఫిరోద్ షా తో తొలి యుద్దం
సింహాసనము ఆక్రమించిన తొలిరోజులలోనే, విజయనగర రాజ్య అంతఃకలహాలను ఆసరాగా 
చేసుకొని ఫిరోద్ షా విజయనగరమును ముట్టడించి, ఓడించి 32 లక్షల రూపాయలను 
తీసుకోనిపోయినాడని సయ్యదలీ వ్రాతల వలన తెలియుచున్నది.

### రెడ్డి రాజులు, బహుమనీలపై విజయాలు
కందుకూరును పరిపాలిస్తున్న రెడ్డి రాజులు\, ఉదయగిరి రాజ్యమందున్న పులుగునాడు, పొత్తపినాడులను జయించి తమ రాజ్యమున కలుపుకున్నారు. ఉదయగిరి దేవరాయలకు తండ్రి ఆధీనము చేసిన దుర్గము. 
ఈ సమయములో దేవరాయలు\, రాజమహేంద్రవరంను పరిపాలిస్తున్న కాటయవేమునితో సంధి చేసుకున్నాడు. 
వీరు ఇద్దరూ కలసి కొండవీటికి చెందిన పెద కోమటి వేమునితో, అతని స్నేహితుడగు అన్న దేవ చోడునితో, బహుమనీ ఫిరోద్ షా తోనూ యుద్ధము చేసారు.

దేవ రాయని మిత్రుడైన కాటయ వేముడు, పెద కోమటి వేముడుతో యుద్ధం చేస్తూ వీరమరణం పొందినాడు. దానితో దేవరాయడు రాజమహేంద్రవరం అధిపతిగా కాటయవేముని కుమారుడైన, పది సంవత్సరముల ప్రాయం వాడైన రెండవ కుమార గిరిని కూర్చొనబెట్టి, అల్లాడ రెడ్డి, అతని కుమారులు వేమ\, వీర భద్రా రెడ్డి లుతో కలసి శతృవులైన ఫిరోద్ షా, పెద కోమటి వేమా రెడ్డి సైన్యాన్ని ఓడించి రాజమహేంద్రవరం పై అల్లాడరెడ్డి ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టినాడు. 
 
ఇటువంటి ఓటమి తరువాత ఫిరోద్ షా పానుగల్లు దుర్గమును ఆక్రమించాడు. కొండవీడు, బహుమనీ ల స్నేహాన్ని చూసి కీడు శంకించిన పద్మ నాయకులు విజయనగరాధిపతతితో స్నేహం చేసుకొని పానుగల్లు దుర్గమును ఫిరోద్ షా నుండి కాపాడటానికి రెండు సంవత్సరములు యుద్ధము చేసాడు.

ఇటువంటి సమయంలో దేవరాయలు వ్యూహాత్మకంగా బహుమనీ సుల్తానులకు కొండవీడు నుండి ఎటువంటి సహాయం రాకుండా చేయడానికి సైన్యాన్ని ఏకకాలంలో తీరాంధ్రప్రదేశాన్ని ఆక్రమించడానికి పంపించాడు. ఈ సైన్యము చాలా అమోఘమైన పురోగతి సాధించి పొత్తపినాడు, పులుగులనాడు లను ఆక్రమించి మోటుపల్లి రేవు పట్టాణాన్ని ముట్టడించింది. విజయనగర ప్రభువులు ఈ రెండు యుద్ధములందూ విజయాలు సాధించి బహుమనీ సుల్తానులనూ, కొండవీడు రాజులనూ ఓడించి నల్గొండ, పానుగల్లు, తీరాంధ్ర మొత్తం విజయనగర సామ్రాజ్యములో విలీనం చేశారు.

## ఇతర విశేషములు
మొదటి దేవరాయలు ఈ స్ఫూర్తివంతమైన విజయములతో పాటూ, తన రాజధాని నగరాన్ని చక్కగా పటిష్ఠ పరిచాడు, కోట గోడలూ, బురుజులూ కట్టించాడు, తుంగభద్రా నదికి ఆనకట్ట కట్టినాడు, వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేసాడు. ఇతను సాధించిన విజయాలు తరువాత తరువాత విజయనగరాన్ని ఉన్నతస్థానంలో ఉంచడానికి చాలా తోడ్పడినాయి.

## కవులు
జక్కన అను కవి విక్రమార్క చరిత్రను ఈ కాలముననే రచించాడు.

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
రామచంద్ర రాయలు

thumb|విజయనగర రామచంద్ర రాయ నాణెం
**రామచంద్ర రాయలు (1367-1422 CE)** సంగమ వంశానికి చెందిన విజయనగర సామ్రాజ్య పాలకుడు.

అతను మొదటి దేవ రాయలు కుమారుడు. అతని తండ్రి మరణానంతరం  1422లో విజయనగర సింహాసనం అధిష్ఠించాడు. కానీ నాలుగునెలలు మాత్రమే పరిపాలన చేసాడు, తరువాత ఇతని తమ్ముడు విజయ రాయలు ఇతనిని తొలిగించి సింహాసనం అధిష్ఠించాడు. ఇతని తండ్రి దేవరాయల పాలనాకాలంలో ఉదయగిరి ప్రాంతానికి అధిపతిగా ఉన్నాడని కనిగిరి తాలూకా దాదిరెడ్డిపల్లెలోని 1416వ సంవత్సరపు శాసనం వల్ల తెలుస్తుంది. 

## మూలాలు


## వెలులి లంకెలు
* http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka40.htm 
* https://web.archive.org/web/20051219170139/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/HIST-CULT/history_medieval.html

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
వీర విజయ బుక్క రాయలు

వీరవిజయ బుక్క రాయ (పాలన 1422-1424), మూడవ బుక్క రాయ, **విజయ రాయ** అని కూడా పిలుస్తారు, సంగమ రాజవంశానికి చెందిన విజయనగర సామ్రాజ్యం చక్రవర్తి. 

విజయ రాయ, దేవరాయ I కుమారుడు. అతని సోదరుడు రామచంద్ర రాయ తరువాత 1423లో విజయనగర సామ్రాజ్యానికి చక్రవర్తిగా వచ్చాడు. రామచంద్ర మాదిరిగానే, విజయ రాయుడు కూడా పరిపాలనా పరంగా గణనీయమైన పనులు చేయలేదు. 

అతని స్వల్ప పాలన 1424లో ముగిసింది (అయినప్పటికీ ఫెర్నావో నూనిజ్ అనే చరిత్రకారుడు అతని పాలన ఆరు సంవత్సరాలు కొనసాగిందని గుర్తించాడు) అతని తర్వాత అతని కుమారుడు రెండవ దేవరాయ వచ్చాడు.విజయ రాయుడు దేవరాయ I రెండవ కుమారుడు. అతని పాలనలో, అతను అహ్మద్ షా I వలి ఆధ్వర్యంలోని బహమనీ సుల్తానేట్ నుండి దండయాత్రను ఎదుర్కొన్నాడు.విజయనగర ముట్టడిలో, బహమనీలు విజయనగరాన్ని ఓడించి, సుల్తానేట్ కోల్పోయిన ప్రాంతాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

## విశేషాలు
అతను  మొదటి దేవ రాయలు రెండవ కుమారుడు. తన అన్న రామచంద్ర రాయలు దగ్గరనుండి రాజ్యమును 1422లో  అపహరించాడు. 1424 వరకు అతి కొద్ది కాలం సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన అతను ఏ విధమైన గుర్తింపు పొందలేదు.  కానీ అసమర్థుడుగా పేరుగాంచాడు, నామమాత్రమే సింహాసనముపై ఉండి, అధికారం మొత్తం తన కుమారుడైన రెండవ దేవ రాయలుకు అప్పగించాడు.

## చరిత్ర
1422 నుండి 1424 వరకు విజయనగర సామ్రాజ్య పాలకుడిగా వీర విజయ బుక్క రాయల స్వల్ప పాలన భారతదేశపు అత్యంత శక్తివంతమైన మధ్యయుగ రాజ్యాలలో ఒకదాని చరిత్రలో కీలకమైన కానీ నిగూఢమైన కాలాన్ని సూచిస్తుంది.

దేవ రాయ I,  దేవ రాయ II అనే ఇద్దరు ప్రభావవంతమైన పాలకుల మధ్య నడిచిన  అతని పరిపాలన సమయం అంతర్గత సవాళ్లు, బాహ్య ఒత్తిళ్ల మధ్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థిరీకరించే ప్రయత్నాల ద్వారా గుర్తించబడింది. వీర విజయ బుక్క రాయల గురించి చారిత్రక రికార్డులు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, విజయనగర సామ్రాజ్య పరివర్తన దశలో అతని పాలన కొనసాగింపును కొనసాగించడంలో పాత్ర పోషించింది. చక్రవర్తిగా అతను స్వల్ప కాలంలో చేసిన చారిత్రక సందర్భం, రాజకీయ సవాళ్లు, పరిపాలనా చర్యలు, సైనిక ప్రయత్నాలు, సాంస్కృతిక సహకారాలను చక్కగా పరిశీలించి పోషించినట్లు తెసుస్తుంది. 

## మూలాలు

## బాహ్య లంకెలు
*https://web.archive.org/web/20051219170139/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/HIST-CULT/history_medieval.html
*http://www.ourkarnataka.com/states/history/historyofkarnataka40.htm 

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
మల్లికార్జున రాయలు

**మల్లికార్జున రాయలు** తన తండ్రి రెండవ దేవ రాయలు తరువాత అధికారములోనికి వచ్చాడు, ఇతడు అంత సమర్థుడుగా పేరుగాంచలేదు, తాత తండ్రుల రాజ సంపదను కొంత బహుమనీ సుల్తానులకు, మరికొంత గజపతులకు సమర్పించాడు.

కపిలేశ్వర గజపతి పద్మనాయకుల సహాయముతో 1448న తీరాంధ్రపైకి దండెత్తివచ్చి రాజమహేంద్రవరమును ఆక్రమించాడు. తరువాత ఇంకా ముందుకు సాగి 1450లో కొండవీడును జయించాడు. అద్దంకి, శ్రీశైలము, వెలుగోడు, బెల్లంకొండలను జయించి, తరువాత విజయనగరంను ముట్టడించాడు, రాయలు సంధి చేసుకోని అపరాధరుసుము చెల్లించాడు.

### గజపతుల రెండవ దడయాత్ర
1464 వ సంవత్సరమున, గజపతులు కపిలేశ్వర గజపతి, గొప్ప సైన్యాన్ని ఇచ్చి హంవీర గజపతి సైన్యాధిపతిగా విజయనగరంపైకి దండయాత్రకు వచ్చి కాంచీ నగరం వరకు ఆక్రమించెను, ఇతను చంద్రగిరి, ఉదయగిరి, కొండపల్లి, వినుకొండ, అద్దంకి, తిరుచానూరు, తిరుచనాపల్లి మొదలగు ప్రాంతములను గజపతుల ఆధీనములోనికి తెచ్చాడు.

మొత్తానికి ఈ రాజు చాలా అసమర్థుడైనాడు.

## మూలాలు

* Dr. Suryanath U. Kamat, Concise history of Karnataka, MCC, Bangalore, 2001 (Reprinted 2002)

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
రెండవ విరూపాక్ష రాయలు

**రెండవ విరూపాక్ష రాయలు**, ఇతను రెండవ దేవ రాయలు సోదరుడగు విజయ రాయలు కుమారుడు. ఇతను శతృవులను జయించి రాజ్యమునకు వచ్చాడు, ఇతడు అంత సమర్థుడు కాకున్ననూ, శక్తివంతమైన సామంతులూ, వారి పోరాటాలు సహాయముగా గజపతులను కళింగ వరకూ తరిమినాడు. ముఖ్యముగా పెనుగొండను ఏలుతున్న సాళువ నరసింహ రాయ భూపతి ఇందు ముఖ్య భూమికను పోషించాడు.

ఈ రాజు రాజవ్యసనమునకు అలవాటు అయి, దుష్టబుద్ధి కలిగి అవకతవక పనులు చేయుచు రాజ ప్రతిష్ఠ మంట కలిపెను. ఇతని పాలనను చూడలేక కుమారుడే తండ్రిని హతమార్చెను.

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
ప్రౌఢరాయలు

**ప్రౌఢరాయలు**, విరూపాక్షరాయల రెండవ కుమారుడు. సోదరుడగు రాజశేఖర రాయలను సంహరించి 1485లో అధికారానికి వచ్చాడు, ఇతను క్రూరుడు, దుర్మార్గుడు, దుర్బలుడు, విలాసవంతమైన జీవితములకు అలవాటుపడినాడు. సామంత, మాండలీకులు ఇతని కుపిత చర్యలకు ఆశ్చరచకితులై సాళువ నరసింహరాయ భూపతినకు అండగా నిలిచి, ఇతనిని సింహాసనంనుండి దించివేసినారు. ఈ తిరుగుబాటునకు తుళువ నరసనాయకుడు నాయకత్వం వహించాడు.

ముఖ్యమైన విషయము ఏమిటంటే, ఇతనితో సంగమవంశ పాలన అంతమైనది, మహోన్నత ఆశయంతో హరిహర బుక్క రాయలతో ప్రారంభమైన ఈ వంశ పాలన చివరకు అసమర్థులైన రాజుల వల్ల, విలాస జీవితం వల్లా నాశనం అయిపోయింది. మరొక ముఖ్యమైన విషయము ఏమిటంటే, రాజు చెడ్డవాడైతే విజయనగర సామంతాది మంత్రివరులు వారిని పదవీచ్యుతులు చేయు ఆచారము కలదు, కొద్దిగా ప్రజాస్వామ్య లక్షణాలు కనిపించడంలేదు!

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
సాళువ నరసింహదేవ రాయలు

## సాళువ నరసింహ రాయ భూపతి
## విజయ నగర సింహాసాధిపతికి ముందు ఇతని చరిత్ర
ఇతను పెనుగొండ దుర్గాధిపతి, అప్పటికే సంగమ వంశము క్షీణ దశలో పడి రాజ్య భాగాలు కాకులు పాలైనట్లు అటు గజపతులూ, ఇటు బహుమనీ సుల్తానులూ లాక్కోసాగినారు, నేరుగా సామ్రాజ్యమునకు గుండెవంటి విజయనగరము పైకి దండెత్తి వచ్చి ఓడించి కప్పాలు తీసుకోని పొయినారు. దీనితో సాళువ నరసింహ రాయ భూపతి, తన ధైర్య సాహసములతో పోరాటాలు చేసి రాజ్యభూభాగాలు రక్షించ ప్రయత్నించాడు. 
### ఉదయగిరి స్వాతంత్ర్యము తెచ్చుట
1470నందు నరసింహరాయలు ఉదయగిరి పై దండెత్తి అక్కడి రాజప్రతినిధిఅయిన కంటంరాజు తమ్మరాజును ఓడించాడు. దీనితో కపిలేశ్వర గజపతి కోపించి, కుమారునితో కలసి ఉదయగిరి పైకి దండెత్తినాడు, కానీ నరసింహరాయలు శక్తి సామర్ద్యాలముందు ఓడిపోయి ప్రాణాలు కోల్పోయినాడు. ఇదే అదనుగా నరసింహరాయలు తమ తమ తీరాంధ్ర భూభాగాలను గజపతులనుండి పునస్వాధీనము చేసుకున్నాడు.

### బహుమనీ సైనికులను ఓడించుట
తరువాత గజపతులు అంతఃకలహాలతో రాజ్య భూభాగాలను బహుమనీలకు కోల్పోయినారు. ఈ సమయంలో చాలా యుద్ధాల తరువాత బహుమనీ సుల్తాన్ మూడవ మహమ్మద్ షా దండయాత్రకు బయలుదేరి రాజమహేంద్రవరమును గజపతుల నుండి ఆక్రమించి, కొండవీడును జయించి, కాంచీపురంను జయించి, విశేష ధనముతో వజ్ర వైడూర్య రత మణి మయ ఖచిత ఆభరణాలతో తిరిగి వెళ్లసాగినాడు.

ఇక్కడే నరసింహ రాయ భూపతి తెలివిగా ప్రవర్తించాడు, తుళువ ఈశ్వర నాయకుడు అను గొప్ప శూరుడైన సేనానిని పంపి కందుకూరు వద్ద బహుమనీ సైనికులను ఓడించి మొత్తం ధనుమును స్వాధీనము చేసుకున్నాడు. దీనితో పెనుగొండ సిరిసంపదలతో తులతూగసాగినది.

### మచిలీ పట్నం ఆక్రమణ
తరువాత స్వయంగా నరసింహరాయలు మచిలీపట్నంపైకి దండయాత్రకు వెళ్లి ఆక్రమించుకున్నాడు.

### బహుమనీ ప్రతీకారం
బహుమనీ సుల్తానులు ఓటమికి బాధపడి మరల గొప్పసైన్యంతో దండయాతకు బయలుదేరి మచిలీపట్నం జయించి పెనుగొండను మాత్రం ఏమీ చేయలేకపొయినారు.

## విజయ నగర సింహాసనము అధిస్టించుట
సంగమ వంశీయులు చేతకానివార, చేవ చచ్చి, వ్యసనపరులై, సామంతుల నమ్మకాన్ని కోల్పోయినారు. సామంతుల కోర్కెపై సింహాసనం అధిస్టించాడు.

సింహాసనం అధిస్టించగానే సామంతుల తిరుగుబాటు అణిచివేసినాడు. తరువాత ఉదయగిరి యుద్ధములో ఓడిపోయి దానిని గజపతులస్వాధీనము చేసాడు.

## వారసులు
ఇతనికి ఇద్దరు కుమారులు, చివరి క్షణాలలో తన సేనాని అయిన తుళువ నరసనాయకునికి, కుమారులనూ రాజ్యాన్ని అప్పగించి ఎలాగైనా గజపతులు, బహుమనీల ఆధీనంలోని విజయనగర రాజ్య ప్రాంతాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోమన్నాడు.

## సినిమాలలో ఈ రాజు
అన్నమయ్య సినిమా చూసిన వారికి "గండరగండ, ....పెనుగొండ దుర్గాధిపతి ... సాళువ నరసింహ రాయ భూపతి ..." అంటూ స్టైలుగా మీసం మెలేసే మోహన్ బాబు పాత్ర గుర్తు ఉండే ఉంటుంది, ఆ సాళువ నరసింహ రాయ భూపతే, ఈ సాళువ నరసింహ రాయలు, ఇతని ఆస్తానంలోనే అన్నమయ్య ఉన్నారు, ఇతనే అన్నమయ్యను గొలుసులతో బంధించినాడని చిన్నన్న తన అన్నమయ్య చరిత్ర అను ద్విపద కావ్యంలో వ్రాసినారు.

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
తిమ్మ భూపాలుడు

**తిమ్మ భూపాలుడు**, సాళువ నరసింహ రాయలుగారి పెద్ద కుమారుడు, తన ప్రభువునకు ఇచ్చిన మాట ప్రకారం తుళువ నరస నాయకుడు ఇతనిని సింహాసనాధిస్టుని చేసి రాజ్యభారం తానే వహించాడు, కానీ ఆరు నెలలలోనే ఇతను మరణించాడు.

సా.శ. 1485 నుంచి 1491 వఱకు సాళువ నరసింహదేవరాయలు, 1491లో కొంతకాలం తిమ్మ భూపాలుడు రాజ్యపాలన చేసాడు. తిమ్మ భూపాలుడు సాళువ నరసింహనాయకుని కొడుకులలో ఒకడైన పెరియ సంగముడు కావచ్చునని కొందరు ఊహించారు. సాళువ నరసింహరాయలకు తిమ్మ భూపాలుడనే మరొక కొడుకు ఉండినట్లు, అతను బహుగ్రంథకర్త అయినట్లు నేలటూరి వేంకట రమణయ్య గారు ***Further Sources of Vijayanagara History*** లో వ్రాశారు.

సాళువ నరసింహదేవ రాయలు రెండవ కుమారుడు, అన్నగారు అయిన తిమ్మ భూపాలుడు మరణించిన పిదప ఇతను రాజ్యాధిపతి అయినాడు, కానీ తుళువ నరస నాయకుడు ఇతనిని పెనుగొండ దుర్గమున గృహనిర్భంధమున ఉంచి రాజ్యమునకు తానే అధిపతి అయినాడు.

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
రెండవ నరసింహ రాయలు

రెండవ నరసింహ రాయలు  (పరిపాలనా కాలం: 1491-1505) (నరసింహ II, ఇమ్మడి నరసింహరాయ లేదా ధమ్మ తిమ్మరాయ) విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన నాలుగు రాజవంశాలలో రెండవదైన సాళువ రాజవంశం లోని మూడవ , చివరి పాలకుడు.

## నేపధ్యం
నరసింహ రాయని తండ్రిని  నరసింహ అని కూడా పిలుస్తారు, 13 వ శతాబ్దంలో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన సంగమ రాజవంశానికి సేవలందించే ఆర్మీ కమాండర్‌గా జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. సంగమ రాజవంశం వివిధ కారణాల వల్ల కాలక్రమేణా బలహీనపడుతోంది. నరసింహదేవరాయలు 1485 లో  రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకుని  తన మాజీ అధిపతి సంగమ ప్రౌదరాయను తరిమివేసిన తరువాత సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతని నమ్మకమైన సామంతుడు తుళువ నరస నాయకుడు అందించిన సైనిక బలం వల్ల ఈ ప్రయోజనం చేకూరింది.

నరసింహరాయలు  చక్రవర్తిగా పట్టాభిషేకం చేసి సాళువ నరసింహ దేవరాయలుగా  పేరు పొందాడు. అతను 1491 లో మరణించాడు. సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న ఆరు సంవత్సరాల తరువాత అతని ఇద్దరు యువ కుమారులు అతని వారసులుగా మిగిలిపోయారు. తన మరణశయ్యపై  అతను తన నమ్మకమైన సామంతరాజు తుళువ నరస నాయకుని  సంరక్షణకు చిన్న పిల్లలను అప్పగించాడు.  తండ్రి మరణించిన కొద్ది వారాల్లోనే పాత సంగమ రాజవంశానికి విధేయుడైన సైనికాధికారి పెద్ద కుమారుడైన తిమ్మ భూపాలుని చంపాడు.  అపుడు  రెండవ కుమారుడైన "రెండవ నరసింహరాయలు"ను  సింహాసనం అధిష్టింపజేసారు.

## పరిపాలన
తన అన్నయ్య మరణం తరువాత రెండవ రరసింహరాయలు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. విజయనగర సామ్రాజ్యం చక్రవర్తి అయిన సమయంలో అతను యుక్తవయసులో ఉన్నాడు. అందువలన వాస్తవమైన రాజ్యాధికారం అతని సంరక్షకుడైన తుళువ నరసనాయకుని చేతిలో ఉండేది. 1503 లో తుళువ నరసనాయకుడు  మరణించే వరకు ఈ పరిస్థితి పన్నెండు సంవత్సరాప పాటు కొనసాగింది. ఈ సమయానికి రెండవ నరసింహరాయలు పెద్దవాడు అయినప్పటికీ పరిపాలనా భాద్యతలు నిర్వహించడానికి అతనికి సమర్థత లేదు. ఏదేమైనా అప్పటి వరకు పరిపాలన కొనసాగించిన దివంగత తుళువ నరసనాయకుని పెద్ద కుమారుడు తుళువ వీర నరసింహరాయలు సైన్యంపై నియంత్రణ సాదించాడు. ఆతను నరసింహరాయలను తనకు  దళవాయి (సైన్యం యొక్క కమాండర్-ఇన్-చీఫ్), సర్వాధికారి ("అడ్మినిస్ట్రేటర్ జనరల్," సమర్థవంతమైఅన్ పరిపాలకుడు)  అని పేరు పెట్టమని ఒత్తిడి చేసాడు

ఇద్దరు నరసింహ రాయలల  (చక్రవర్తి సాళువ నరసింహ II,  అతని మంత్రి తుళువ వీరనరసింహ) మధ్య తీవ్ర ఉద్రిక్తత ఏర్పడింది. రాష్ట్రాన్ని పాలించే అధికారం తమకు ఉందని ఇద్దరూ భావించారు. ఆ తరువాత వీరనరసింహ రయలు చక్రవర్తి అయ్యాడు. అతను తన తండ్రి ఇంతకాలం పాటు పరిపాలించి ఇటీవల మరణించినందున  సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 

తన తండ్రి తుళువ నరస నాయకులు అతని ప్రయత్నం వల్ల ప్రస్తుత  రాజధాని స్వాధీన ప్రయత్నాలు సాధ్యమయ్యాయి. నరసింహ రాయల తరువాత దేశంలో జరిగిన అశాంతిని శాంతింపజేసాడు.  పాత సంగమ రాజవంశం మద్దతుదారులను అణచివేసాడు. వయసులో చిన్నవారైన అతని కుమారులకు రక్షణ కల్పించి రాజవంశ క్రమాన్ని కొనసాగించాడు. ఈ నేపధ్యంతో తుళువ వీరనరసింహ చక్రవర్తి  రెండవ నరసింహరాయల కన్నా పాలించే హక్కు ఉందని భావించి రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 

## మరణం
1505లో పాత పరిపాలకుడు తుళువ నరసనాయకుడు మరణించిన రెండు సంవత్సరాల తరువాత రెండవ నరసింహరాయలను పెనుకొండ కోట వద్ద హత్య చేసారు. అతని మరణంతో సాళువ రాజవంశం పాలన ముగిసింది.  సాళువ వంశంలో ముగ్గురు చక్రవర్తులు (తండ్రి, ఇద్దరు కుమారులు) మొత్తం ఇరవై సంవత్సరాలు మాత్రమే పరిపాలించారు.

తరువాత వీరనరసింహరాయలను విజయనగర చంద్రవర్తిగా ప్రకటించారు. తుళువ రాజవంశం సింహాసనంపైకి వచ్చింది. 1565 లో జరిగిన తళ్ళికోట యుద్ధం జరిగే వరకు 60 సంవత్సరాల పాటు ఈ వంశం రాజ్య పాలన కొనసాగించింది. 

## మూలాలు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
తుళువ నరస నాయకుడు

**తుళువ నరస నాయకుడు** సాళువ నరసింహదేవ రాయలు వద్ద సేనాని, ఇతను బహమనీలనుండి ఎంతో ధనాన్ని నేర్పుగా కొల్ల గొట్టినాడు. ఇతడు నరసింహదేవ రాయలును సింహాసనాధిస్టులను చేయడంలో ప్రముఖ పాత్ర వహించాడు.

సాళువ నరసింహ రాయలు మరణ శయ్యపై ఉండి విజయనర రాజ్యాన్నీ, తన కుమారులనూ తుళువ నరస నాయకునికి అప్పగించాడు. ఇచ్చిన మాట ప్రకారం ముందు పెద్ద కుమారుడైన తిమ్మ భూపాలుడును తరువాత రెండవ నరసింహ రాయలును సింహాసనం అధిస్టింపచేసి తాను రాజ్యభారాన్ని వహించాడు, లేదా అధికారాన్ని చెలాయించాడు

## మొదటి దండయాత్ర
ఇతను అధికారాన్ని సహించలేని సామంతులు స్వతంత్రించారు, గజపతులు విజృంభించి చాలా ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. చోళ, పాండ్య, మధుర సామంతులు స్వతంత్రించారు. వీటన్నింటినీ చక్కబరచడానికి 1496లో దండయాత్రకు బయలుదేరినాడు. తూర్పు సముద్రంవరకూగల భూమిని అందున్న సామంతులను అణచి, దక్షిణమునకు వచ్చి చోళ రాజును ముట్టడించాడు. అప్పటి తిరుచినాపల్లి పాలకుడు కోనేటి రాజు ఓడిపోయినాడు, తరువాత మధుర పాలకుడైన మానభూషనుడుని ఓడించి తరువాత పాండ్య రాజ్యముపై దండెత్తి ఆ రాజ్యమును సామంత రాజ్యముగా చేసుకున్నాడు. తరువాత కర్నాట ప్రాంతమునందున్న ఉమ్మత్తూరు పై దండెత్తినాడు.

ఇలాగే విజయోత్సాహంతో ముందుకు వెళ్తున్న నరస నాయకునికి శ్రీరంగపట్టణం, శివసముద్రంలను ముట్టడించకుండా పొంగిపొరలుతున్న కావేరీ నది అడ్డు వచ్చింది. దానితో కావేరీ నదికి ఆనకట్ట కట్టి శ్రీరంగమును ముట్టడించి భీకర యుద్ధం చేసాడు, దుర్గరక్షణాధికారి హోయ్సణేంద్రుడు బంధీ అయినాడు. శ్రీరంగము నరసనాయకుని వశం అయినది. ఉమ్మత్తూరు కూడా ఇతని ఆధీనంలోనిని వచ్చింది.

## బీజాపూరు పాలకునితో యుద్దం
బీజాపూరు పాలకుడైన యూసఫ్ ఆదిల్‌షా విజయనగర రాజ్యానికి చెందిన మానువ కోటను ఆక్రమించాడు, దానితో నరసనాయకుడు వారిపైకి సైన్యాలను నడిపి యూసఫ్ ఆదిల్‌షాను బంధీగా పట్టుకోని దయతో వదిలివేసినాడు.

## గజపతుల దండయాత్రను అడ్డుకొనుట
1496న గజపతుల రాజు పురుషోత్తమ గజపతి మరణించాడు, అతని కుమారుడు ప్రతాపరుద్ర గజపతి సింహాసనం అధిస్టించి, దక్షిణ దేశ దిగ్విజయ యాత్రకు బయలుదేరినాడు, కృష్ణా నది దాటి రాకుండా నరస నాయకుడు వీనిని ఓడించాడు.

## మరణం
ఇతను 1503లో మరణించాడు

వర్గం:భారతదేశ చరిత్ర
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:విజయ నగర రాజులు
వర్గం:హిందూ రాజులు
తెలుగు సినిమాలు ఈ

# ఈ అబ్బాయి చాలా మంచోడు - 2003
# ఈ అమ్మాయి (ఈఎమ్‌ఐ) - 2023
# ఈ కథలో పాత్రలు కల్పితం - 2021
# ఈ కాలం దంపతులు - 1975
# ఈ కాలపు పిల్లలు - 1976
# ఈ చదువులు మాకొద్దు - 1984
# ఈ చరిత్ర ఇంకెన్నాళ్లు - 1984
# ఈ చరిత్ర ఏ సిరాతో - 1982
# ఈ తీర్పు ఇల్లాలిది - 1984
# ఈ దేశంలో ఒకరోజు
# ఈ నగరానికి ఏమైంది
# ఈ పిల్లకు పెళ్ళవుతుందా
# ఈ ప్రశ్నకు బదులేది?
# ఈ రేయి తీయనిది
# ఈ రోజుల్లో
# ఈ వర్షం సాక్షిగా (2014 సినిమా)
# ఈ సమాజం మాకొద్దు
# ఈ సారైనా
# ఈగ (సినిమా) **(2012)** – ఎస్.ఎస్. రాజమౌళి దర్శకత్వంలో నాని, సమంత, సుధీప్ నటించిన హిట్ సినిమా.
# ఈగల్ **(2024)** – రవితేజ హీరోగా నటించిన యాక్షన్ థ్రిల్లర్ చిత్రం.
# ఈగో (2018 సినిమా) **(2018)** – అశ్విన్, సిమ్రాన్ శర్మ నటించిన రొమాంటిక్ యాక్షన్ కామెడీ సినిమా.
# ఈటీ
# ఈడు గోల్డ్ ఎహె **(2016)** – సునీల్ హీరోగా నటించిన కామెడీ థ్రిల్లర్ సినిమా.
# ఈడూ జోడూ
# ఈడోరకం ఆడోరకం **(2016)** – మనోజ్ మన్చు, రాజ్ తరుణ్ హీరోలుగా నటించిన ఎంటర్‌టైనర్.
# ఈతరం నెహ్రూ
# ఈతరం మనిషి
# ఈనాటి బంధం ఏనాటిదో
# ఈనాడు (1982 సినిమా)**(1982)** – కమల్ హాసన్ నటించిన, చరణ్ దర్శకత్వం వహించిన పొలిటికల్ డ్రామా.
# ఈనాడు (2009 సినిమా)
# ఈశ్వర కటాక్షం
# ఈశ్వర **(2002)** – ప్రభాస్ నటించిన తొలి సినిమా.
# ఈశ్వర్ **(2009)** – కమల్ హాసన్, వెంకటేష్ నటించిన రీమేక్ (తమిళ చిత్రం “ఉన్నై పొల ఒరువన్”).
# ఈశ్వర్ అల్లా

## మూలాలు
తెలుగు సినిమాలు డ, ఢ

డ, ఢ తో ప్రారంభమయ్యే తెలుగు సినిమాల జాబితా ఇది.
# డప్పు సాయిగాడు
# డబుల్ ఇస్మార్ట్
# డబ్ స్మాష్ (2020 సినిమా)
# డబ్బారాయుడు సుబ్బారాయుడు
# డబ్బు డబ్బు డబ్బు
# డబ్బుకు లోకం దాసోహం
# డబ్బెవరికి చేదు
# డబ్ల్యూడబ్ల్యూడబ్ల్యూ
# డర్టీ హరి
# డా. ధర్మరాజు ఎం.బి.బి.యస్
# డా. సలీమ్
# డాకు మహారాజ్
# డాకు రాణి
# డాకూ (1984 సినిమా)
# డాక్టర్ 56
# డాక్టర్ అంబేద్కర్ (సినిమా)
# డాక్టర్ ఆనంద్
# డాక్టర్ గారి అబ్బాయి
# డాక్టర్ చక్రవర్తి
# డాక్టర్ బాబు
# డాక్టర్ భవాని (1990 సినిమా)
# డాక్టర్ మాలతి (సినిమా)
# డాక్టర్ సినీ యాక్టర్
# డాడీ డాడీ
# డాన్ (2007 సినిమా)
# డాన్ (2022 సినిమా)
# డాన్ శీను
# డామిట్ కథ అడ్డం తిరిగింది
# డార్లింగ్ (2010 సినిమా)
# డార్లింగ్ (2024 సినిమా)
# డార్లింగ్ Darling  డార్లింగ్
# డాలర్ డ్రీమ్స్
# డి.కె. బోస్ (తెలుగు సినిమా)
# డిక్టేటర్
# డిటెక్టివ్ నారద
# డిటెక్టివ్ సత్యభామ
# డియర్
# డియర్ ఉమ
# డియర్ కామ్రేడ్
# డియర్ కృష్ణ
# డియర్ బ్రదర్
# డియర్ మేఘ
# డిస్కో (2012 సినిమా)
# డిస్కో కింగ్
# డిస్కో రాజా
# డీ కంపెనీ
# డీజే టిల్లు
# డీమాంటీ కాలనీ 2
# డూ డూ బసవన్న
# డెజావు
# డెడ్‌లైన్
# డెవిల్
# డేంజర్ లవ్ స్టోరీ
# డేంజర్ లైట్
# డై హార్డ్ ఫ్యాన్
# డైనమైట్ (సినిమా)
# డైరీ (సినిమా)
# డోర
# డ్రాగ‌న్
# డ్రింకర్ సాయి
# డ్రైవర్ జమున
# డ్రైవర్ బాబు
# డ్రైవర్ మోహన్
# డ్రైవర్ రాముడు
# ఢమరుకం (సినిమా)
# ఢి ఫర్ దోపిడి
# ఢీ
# ఢీ అంటే ఢీ