మంగోల్ సామ్రాజ్యం

**మంగోల్ సామ్రాజ్యం** (మంగోలియను: *Mongolyn Ezent Güren* &nbsp;listen&nbsp; (help·info) 13, 14 శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన, ప్రపంచంలోకెల్లా ఏకఖండ  భూమి  కలిగిన  అతిపెద్ద  సామ్రాజ్యం. మధ్య ఆసియాలోని స్టెప్పీల్లో మొదలైన మంగోలు సామ్రాజ్యం క్రమంక్రమంగా మధ్య ఐరోపా నుంచి, జపాన్ సముద్రం వరకూ, ఉత్తరాన సైబీరియా, తూర్పు, దక్షిణాలలో భారత ఉపఖండం, ఇండోచైనా, ఇరానియను పీఠభూమి వరకు, పశ్చిమాన లెవెంటు, అరేబియాల వరకూ విస్తరించింది.

మంగోలు సామ్రాజ్యం ప్రస్తుత మంగోలియా ప్రాంతంలోని సంచార తెగలను మంగోలల పాలకునిగా ప్రకటించుకున్న ఛెంఘిజు ఖాన్ తన నాయకత్వంలో ఏకీకృతం చేయగా అంకురించింది. ఆయన పరిపాలనలోనూ, ఆయన వారసుల పరిపాలనలోనూ అన్నివైపులకూ దండయాత్రలు సాగించడంతో సామ్రాజ్యం అత్యంత వేగంగా విస్తరించింది. విస్తారంగా  తూర్పు,  పడమరలను  కలుపుతూ  ఏర్పడ్డ ఖండాంతర మహా సామ్రాజ్యం ఐరోపా, ఆసియాల మధ్య నిర్బంధ  సాంస్కృతిక,  వ్యాపార, భావ ప్రసారాన్ని ఏర్పరిచి *పాక్సు మంగోలికా* అన్న స్థితిని కల్పించింది.

సామ్రాజ్య వారసత్వం ఛెంఘిజు ఖాన్ వారసునిగా ఎన్నుకున్న కుమారుడు ఓగెడాయి నుండి సాగాలా లేక ఆయన మిగతా కుమారులు తొలుయి, చగటాయి లేక జోచిల్లో ఒకరి వారసుల నుంచి రావాలా అన్నదాని మీద వచ్చిన వివాదం వల్ల ఛెంఘిజు మనవళ్ళలో వచ్చిన వారసత్వ యుద్ధాల వల్ల సామ్రాజ్యం విభజితం కావడం ప్రారంభమైంది. చీలికలు ఓగెడాయి, చెగటాయి ల కుమారుల మధ్య రక్తసిక్తమైన యుద్ధాల తర్వాత పెరిగిపోయాయి. వివాదాలు తొలుయి వారసుల నుంచి కూడా కలిగాయి. మోంగ్కే ఖాన్ మరణించాకా, పోటాపోటీ కురుల్ టాయి (పెద్దల సభ) లు వేర్వేరు వారసులను ప్రకటించిన తరువాత ఆరిక్ బోకే, కుబులాయి ఖాన్‌లు తొలుయిదు పౌర యుద్ధంలో ఒకరితో ఒకరు పోరాడటం మాత్రమే కాక ఇతర ఛెంఘిజు కుమారుల వారుసుల సవాళ్ళను కూడా స్వీకరించి వారితోనూ పోరాడారు. కుబులాయి విజయవంతంగా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నా, చెగటాయిడు, ఓగెటాయిడు కుటుంబాల ప్రాంతం మీద అధికారాన్ని స్థాపించాని ఆశించి ఫలించని ప్రయత్నం చేసినందువలన అంతర్యుద్ధం తప్పలేదు.

1260లోని ఐన్ జలుతు యుద్ధం మంగోలు దండయాత్రల చరిత్రలో మొట్టమొదటిసారి మంగోలుల ఆక్రమణను ఎదుర్కొని, వారిని ఓడించి ముఖాముఖి యుద్ధంలో యుద్ధరంగంలో వెనక్కి తిప్పికొట్టినట్టు  చరిత్ర సృష్టించింది. మంగోలులు లెవెంటులో  మరిన్ని  యుద్ధాలు  ప్రారంభించి  కొద్దికాలంపాటు  దాన్ని ఆక్రమించి  గాజా వరకూ దోపిడీలు చేసినా వాడీ అల్-ఖ్వాజందరు  యుద్ధంలో  గెలిచి  వివిధ  భౌగోళిక  రాజకీయ కారణాల వలన వెనుతిరగాల్సి వచ్చింది.

1294లో కుబిలై మరణ సమయానికి మంగోలు సామ్రాజ్యం 4 వేర్వేరు ఖానేటులు లేక సామ్రాజ్యాలుగా విడిపోయింది, ఒక్కోదానికి వేర్వేరు ఆసక్తులు, లక్ష్యాలు ఉన్నాయి: వాయువ్యంలో గోల్డెను  హార్డు  ఖానేటు;  మధ్య ప్రాంతంలో చెగటాయి ఖానేటు; 
నైఋతిలో ఇల్ ఖానేటు, తూర్పున ప్రస్తుత బీజింగు‌ను ఆధారం చేసుకుని యువాను రాజవంశం ఏర్పడ్డాయి.1304లో మూడు పశ్చిమ ఖానేటులు యువాను రాజవంశపు చక్రవర్తిత్వాన్ని ఆమోదించాయి,  కానీ దీన్ని 1368లో హాను చైనీసు మింగు రాజవంశం త్రోసిరాజంది. ఛెంఘీజు వారసులైన యువాను పాలకులను మంగోలియా మాతృస్థానానికి  ఉపసంహరింపజేసేలా చేసి ఉత్తర యువాను రాజవంశాన్ని పరిపాలించారు. గోల్డెను హార్డు, చగటాయి 
ఖానేటు యువాను రాజవంశం, ఇల్ ఖానేటు రాజవంశాలు పతనమయిన తరువాత మరికొన్ని శతాబ్దాలకు ఒక  రూపంలోనో, మరో రూపంలోనో అంతమయ్యాయి.

## పేరు

కొన్ని ఆంగ్ల మూలాలలో మంగోలు సామ్రాజ్యాన్ని "మంగోలియను సామ్రాజ్యం" లేదా "మంగోలు ప్రపంచ సామ్రాజ్యం" అని కూడా పిలుస్తారు.

ఈ సామ్రాజ్యం తనను తాను మంగోలు భాషలో **గొప్ప మంగోలుల దేశం** లేదా **గొప్ప మంగోలూ దేశం** (, ) అని లేదా **సమస్త గొప్ప** అని పిలుచుకుంది. టర్కికు‌లో నేషను** (, ) టర్కికు, మంగోలియను, మంచు **

కుబ్లై ఖాన్ ఆయన సోదరుడు అరిక్ బోకే మధ్య 1260 నుండి 1264 వారసత్వ యుద్ధం తర్వాత కుబ్లాయి అధికారం చైనా మీద కేంద్రీకృతమై ఉన్న సామ్రాజ్యం తూర్పు భాగానికి పరిమితమైంది. కుబ్లాయి అధికారికంగా 1271 డిసెంబరు 18న సామ్రాజ్యానికి హాన్ చైనీసు-శైలి రాజవంశ పేరు "గ్రేటు యువాను" (*డై యువాను*, లేదా *డై యువాను*, లేదా *డై యున్*;  స్థాపనకు యువాను రాజవంశం. కొన్ని మూలాధారాలు పూర్తి మంగోలు పేరును *దై ఓన్ యేహే మొంగులు ఉలుసు*గా ఇచ్చాయి.

## నేపథ్యం

మంగోలు తెగ పూర్వీకులు పదవ శతాబ్దం చివరలో మొదటిసారిగా నమోదు చేయబడ్డారు. వారు తూర్పు మంజురియా నుండి మంగోలియను పీఠభూమికి వలస వచ్చారు. అక్కడ వారు బుర్ఖాను ఖల్దును పర్వతం సమీపంలో బైకాలు సరస్సుకు ఆగ్నేయంగా స్థిరపడ్డారు. పన్నెండవ శతాబ్దంలో మంగోలులు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నారు. వారి ఖాన్‌లు
మిత్రులను ఏర్పరచుకుని, చైనీసు జిన్ రాజవంశం మీద దాడులు చేశారు. 1160వ దశకంలో ఖాన్‌లు కుతులా, అంబాఘై హత్యతో ఈ మొదటి సమాఖ్య ముగిసింది. మంగోలులు సాపేక్షంగా పేదరికంలోకి నెట్టివేయబడ్డారు; పీఠభూమికి పశ్చిమాన ఉన్న నైమాను‌లు, మధ్యలో ఉన్న కెరైటు వంటి ఇతర తెగలు చాలా శక్తివంతంగా మారాయి. అయితే మంగోలులు తూర్పు, ఉత్తరాన ఉన్న మెర్కిటు, జిన్ మిత్రులైన టాటర్లు వంటి చిన్న తెగలతో పోటీ పడ్డారు.

కుతులా ఖాన్ మేనల్లుడు అయిన యెసుగెయి టాటర్లతో పోరాటంలో కొంత విజయం సాధించాడు. టోఘ్రులు ఖాన్ గొప్ప స్నేహితుడుగా ఉన్నాడు. కెరైటు తెగకు చెందినవాడు. తన మునుపటి మెర్కిటు భర్త నుండి తాను అపహరించుకున్న తన భార్య హో'ఎలును‌తో కలిసి యెసుగేయికి చాలా మంది పిల్లలు ఉన్నారు. వారిలో టెముజిను అనే బాలుడు కూడా ఉన్నాడు (భవిష్యత్తు చెంఘిసు ఖాన్) ఆయన సుమారు 1162లో జన్మించాడు. టెముజిను పుట్టిన సంవత్సరం వివాదాస్పదంగా ఉంది. ఎందుకంటే చరిత్రకారులు వేర్వేరు తేదీలకు ప్రాధాన్యత ఇస్తారు: 1155, 1162 లేదా 1167. కొన్ని సంప్రదాయాలు అతని జననాన్ని పంది సంవత్సరంలో జరిగిందని పేర్కొన్నాయి. అది 1155 లేదా 1167. 1155 నాటి తేదీకి ఝావో హాంగు, రషీదు అల్-దిన్ రచనలు మద్దతు ఇస్తున్నప్పటికీ, 'యువాను చరిత్ర', 'షెంగ్వు' వంటి ఇతర ప్రధాన ఆధారాలు 1162 సంవత్సరానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తాయి. దీనిని మంగోలియను ప్రభుత్వం రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం కూడా గుర్తిస్తుంది. చైనా శాస్త్రవేత్త పాల్ పెల్లియటు ఇష్టపడే 1167 నాటి తేదీ ఒక చిన్న ఆధారం నుండి తీసుకోబడింది—యువాన్ కళాకారుడు యాంగ్ వీజెను వచనం—కానీ ఇది 1155 నాటి తేదీ కంటే చెంఘిసు ఖాన్ జీవితంలోని సంఘటనలతో మరింత అనుకూలంగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే 1155 నాటి తేదీ ప్రకారం ఆయన ముప్పై ఏళ్ల వయస్సు వచ్చే వరకు పిల్లలను కనలేదని, తన డెబ్బైవ దశకం వరకు చురుకుగా సైనిక దండయాత్రలు కొనసాగించాడని సూచిస్తుంది. చాలా మంది 1162 తేదీని అంగీకరిస్తారు. చరిత్రకారుల ప్రకారం; పాల్ రాట్చెనెవ్‌స్కీ అనే చరిత్రకారుడు టెముజిను‌కు కూడా నిజం తెలిసి ఉండకపోవచ్చని పేర్కొన్నాడు.

టెముజిను చిన్నవాడిగా ఉన్నప్పుడు యెసుగెయిని టాటార్లు విషమిచ్చి చంపారు. హో'ఎలును కుటుంబాన్ని గడ్డి మైదానంలో వారి తెగ వదిలివేసింది. వారు ఇతర తెగల శత్రుత్వం, గడ్డి మైదానంలోని ప్రమాదాల నుండి బయటపడ్డారు. అదే సమయంలో టెముజిను తన కుటుంబ స్థానాన్ని సురక్షితం చేసుకోవడానికి తన సవతి అన్న అయిన బెహ్టరును చంపాడు. యుక్తవయస్సులో టెముజిను తన తండ్రి మిత్రుడైన తోఘ్రులుతో ఇప్పుడు తన సొంత తెగకు నాయకుడిగా ఉన్న జముఖా అనే పాత స్నేహితుడితో పొత్తులు కుదుర్చుకున్నాడు; హో'ఎలును అపహరణకు ప్రతీకారంగా మెర్కిటు దాడులు చేసేవారు కిడ్నాపు చేసిన టెముజిను నవవధువు బోర్టేని తిరిగి తీసుకురావడానికి వారు కలిసి పనిచేశారు. బోర్టేని విజయవంతంగా తిరిగి తీసుకువచ్చారు. కానీ ఆమె బందీగా ఉన్నప్పుడు అత్యాచారానికి గురైనందున ఆమె కుమారుడు జోచికి తండ్రి ఎవరో అనిశ్చితి నెలకొంది. టెముజిను‌తో ఆమెకు చగటాయి, ఓగెడై, తోలుయి అనే మరో ముగ్గురు కుమారులు కోజిను, చెచెయిగెను, అలకా, ట్యూమెలును, అల్-అల్తాను అనే ఐదుగురు కుమార్తెలు ఉన్నారు.

మెర్కిటు‌ల మీద విజయం టెముజిను‌కు ప్రతిష్టను, గణనీయమైన అనుచరగణాన్ని తెచ్చిపెట్టింది; మొదట ఆయన జముఖా సన్నిహితంగా ఉన్నప్పటికీ వారి వ్యక్తిగత ఆశయాలు త్వరలోనే పరస్పరం ఘర్షణ పడి శత్రుత్వంగా మారాయి. 1187లో జముఖా దలాను బల్జుటు యుద్ధంలో తెముజిను‌ను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు. దాంతో ఆయన చైనాలో ఆశ్రయం పొందాడు. జిన్ రాజవంశం మద్దతుతో ఆయన 1196లో తిరిగి స్టెప్పీ ప్రాంతానికి వచ్చి అదే సంవత్సరంలో తోఘ్రులు‌తో కలిసి టాటార్లకు వ్యతిరేకంగా ఒక విజయవంతమైన సైనిక చర్యకు నాయకత్వం వహించాడు. ఇది ఆయన ప్రతిష్టను పునఃస్థాపించింది. తదుపరి ఐదు సంవత్సరాలలో తెముజిను, తోఘ్రులు తమ అధికారాన్ని క్రమంగా పెంచుకున్నారు. ఇది 1201లో జముఖా నాయకత్వంలోని కూటమి మీద సాధించిన విజయంతో అది పరాకాష్టకు చేరింది. 1202లో తెముజిను టాటార్లను పూర్తిగా నిర్మూలించాడు; దీనితో మంగోలులు తూర్పు మంగోలియాలో అత్యంత శక్తివంతమైన శక్తిగా అవతరించారు. 1203లో తోఘ్రులు‌తో సంబంధాలు తెగిపోయాయి. కానీ తెముజిన్ సంపూర్ణ ఓటమిని తప్పించుకుని తోఘ్రుల్‌ను ఓడించగలిగాడు. తర్వాతి రెండు సంవత్సరాలలో నైమాన్‌లు లొంగదీసుకోబడ్డారు. జముఖాకు మరణశిక్ష విధించబడింది. ఈ విజయాలతో తెముజిను మంగోలియాకు మాత్రమే కాకుండా కొత్తగా ఏకీకృతమైన ప్రజలకు కూడా తిరుగులేని పాలకుడయ్యాడు.

## ఏకీకృత మంగోల్ సామ్రాజ్యం (1206–60)
### ప్రారంభ సంస్థాగత నిర్మాణం

1206లో జరిగిన ఒక కురుల్తాయి (సభ)లో, షమను టెబ్ టెంగేరి టెముజిను‌ను "గొప్ప మంగోలు జాతి" () ఖాన్‌గా ప్రకటించాడు. ఇక్కడ టెముజిను చెంఘిజు ఖాన్ అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. దాని అర్థం కచ్చితంగా తెలియదు. ఆ తర్వాత అఆయన అనేక సంస్థాగత సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టాడు. ఇవి చరిత్రకారుడు తిమోతీ మే ప్రకారం ఒక "సామాజిక విప్లవంగా భావించబడింది". చెంఘిజు ఖాన్ గిరిజన ప్రజలను దశాంశ పద్ధతి ఆధారంగా "ఒక సైనిక-పారిశ్రామిక సముదాయం" (మే)గా పునఃపంపిణీ చేయడం ద్వారా స్టెప్పీ సమాజాన్ని పునర్నిర్మించాడు. ఆయన అభిమాన అనుచరులలో కొందరు తక్కువ కులంలో జన్మించినవారే అయినప్పటికీ వారికి తొంభై ఐదు  (బహువచనం) లేదా వెయ్యి మంది సైనికుల యూనిట్లకు నాయకత్వం వహించే బాధ్యత అప్పగించబడింది. వీటిని వందలు, పదులుగా విభజించారు.

తన నమ్మకమైన సహచరులకు ఇచ్చిన యూనిట్లతో పోలిస్తే తన కుటుంబ సభ్యులకు కేటాయించినవి చాలా తక్కువ. ఆయన సామ్రాజ్యం కోసం ఇఖ్ జసాగు లేదా యాస్సా అనే కొత్త చట్టాల సంకేతాన్ని ప్రకటించాడు; తరువాత ఆయన దీనిని సంచార జాతుల దైనందిన జీవితం, రాజకీయ వ్యవహారాలలో చాలా వరకు వర్తించేలా విస్తరించాడు. ఆయన మహిళల అమ్మకం, దొంగతనం, మంగోలుల మధ్య పోరాటాలు, సంతానోత్పత్తి కాలంలో జంతువులను వేటాడటాన్ని నిషేధించాడు.

ఆయన తన సవతి సోదరుడు షిఖిఖుతుగు‌ను సర్వోన్నత న్యాయమూర్తిగా (జరుఘాచి) నియమించి సామ్రాజ్య రికార్డులను నిర్వహించమని ఆదేశించాడు. కుటుంబం, ఆహారం, సైన్యానికి సంబంధించిన చట్టాలతో పాటు, చెంఘిజు మత స్వేచ్ఛను ప్రకటించాడు. దేశీయ, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించాడు. ఆయన పేదలను, మతాధికారులను పన్నుల నుండి మినహాయించాడు. ఆయన అక్షరాస్యతను కూడా ప్రోత్సహించాడు. ఉయ్ఘురు లిపిని సామ్రాజ్యం మంగోలియను లిపిగా స్వీకరించడాన్ని ప్రోత్సహించాడు. నైమాన్ల ఖాన్ వద్ద గతంలో పనిచేసిన ఉయ్ఘురు అయిన టాటా-టోంగాను తన కుమారులకు బోధించమని ఆదేశించాడు.

#### మధ్య ఆసియా మీద దండయాత్ర

చెంఘిజు త్వరలోనే ఉత్తర చైనాలోని జుర్చెను‌ల జిన్ రాజవంశం, టాంగూటు‌ల పశ్చిమ జియాతో సంఘర్షణకు దిగాడు. ఆయన టిబెటు, కారా ఖితాయి అనే మరో రెండు శక్తులతో కూడా వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది.

తన మరణానికి ముందు చెంఘిజు ఖాన్ తన సామ్రాజ్యాన్ని తన కుమారులుమ్ సమీప కుటుంబ సభ్యులకు పంచి ఇచ్చాడు. సామ్రాజ్యాన్ని మొత్తం సామ్రాజ్య కుటుంబం ఉమ్మడి ఆస్తిగా మార్చాడు. వారు మంగోలు ఉన్నత వర్గాలతో కలిసి పాలక వర్గాన్ని ఏర్పరిచారు. చెంఘిజు చైనీసు టావోయిస్టు గురువు కియు చుజీని ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో తనను సందర్శించడానికి ఏర్పాటు చేశాడు. తన షమానిస్టికు నమ్మకాలు ఉన్నప్పటికీ తన ప్రజలకు మత స్వేచ్ఛ హక్కును ఇచ్చాడు.

### చెంఘిసు ఖాన్ మరణం - ఓగెడై ఆధ్వర్యంలో విస్తరణ (1227–1241)

చెంఘిసు ఖాన్ 1227 ఆగస్టు 18న మరణించాడు. అప్పటికి మంగోలు సామ్రాజ్యం పసిఫికు మహాసముద్రం నుండి కాస్పియన్ సముద్రం వరకు విస్తరించి ఉంది. ఇది రోమన్ సామ్రాజ్యం లేదా ముస్లిం ఖలీఫా వారి ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పటి కంటే రెట్టింపు పరిమాణంలో చరిత్రలో అతిపెద్ద అవిచ్ఛిన్న రాజ్యంగా ఉండేది. చెంఘిసు తన మూడవ కుమారుడు, ఆకర్షణీయమైన వ్యక్తిత్వం గల ఓగెడైని తన వారసుడిగా ప్రకటించాడు. మంగోలు సంప్రదాయం ప్రకారం చెంఘిసు ఖాన్‌ను రహస్య ప్రదేశంలో ఖననం చేశారు. 1229లో కురుల్తాయి‌లో ఓగెడై అధికారిక ఎన్నికయ్యే వరకు రాజప్రతినిధిగా మొదట ఓగెడై తమ్ముడు తోలుయి వ్యవహరించాడు.

తన మొదటి చర్యలలో భాగంగా ఓగెడై కిప్‌చాకు‌ల నియంత్రణలో ఉన్న స్టెప్పీలలోని బాష్కిరు‌లు, బుల్గరు‌లు ఇతర దేశాలను లొంగదీసుకోవడానికి సైన్యాలను పంపాడు. తూర్పున, ఓగెడై సైన్యాలు మంచూరియాలో మంగోలు అధికారాన్ని పునఃస్థాపించి, తూర్పు జియా పాలనను, వాటరు టాటార్లను అణచివేశాయి. 1230లో ఆ గొప్ప ఖాన్ స్వయంగా తన సైన్యాన్ని నడిపించి చైనాలోని జిన్ రాజవంశం మీద దండయాత్ర చేశాడు. 1232లో కైఫెంగు ముట్టడిలో ఓగెడై సేనాధిపతి సుబుతై, చక్రవర్తి వాన్యను షౌక్సు రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1234లో మంగోలులు కైజౌను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు జిన్ రాజవంశం పతనమైంది; వాన్యను షౌక్సు ఆ పట్టణానికే పారిపోయాడు. 1234లో ఓగెడై కుమారులు కోచు, కోటెను,  టాంగటు సేనాధిపతి చాగను నేతృత్వంలోని మూడు సైన్యాలు దక్షిణ చైనా మీద దండెత్తాయి. సాంగు రాజవంశం సహాయంతో మంగోలులు 1234లో జిన్ రాజవంశాన్ని పూర్తిగా అంతం చేశారు.

పశ్చిమాన, ఓగెడై సేనాధిపతి చోర్మాఖాను, ఖ్వారిజ్మియను సామ్రాజ్యం చివరి షా అయిన జలాల్ అల్-దిన్ మంగ్బుర్నిని నాశనం చేశాడు. దక్షిణ పర్షియాలోని చిన్న రాజ్యాలు స్వచ్ఛందంగా మంగోలు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాయి.  తూర్పు ఆసియాలో గోర్యో కొరియా మీద అనేక మంగోలు దండయాత్రలు జరిగాయి. కానీ కొరియా ద్వీపకల్పంను స్వాధీనం చేసుకునేందుకు ఓగెడై చేసిన ప్రయత్నం పెద్దగా విజయం సాధించలేదు. గోర్యో రాజు గోజాంగు లొంగిపోయాడు. కానీ తరువాత తిరుగుబాటు చేసి మంగోలు *దరుఘాచిలను* (పర్యవేక్షకులను) ఊచకోత కోశాడు; ఆ తర్వాత ఆయన తన రాజసభను గేసాంగు నుండి గాంగ్వా ద్వీపంకు మార్చాడు.

1235లో మంగోలులు కరాకోరంను తమ రాజధానిగా స్థాపించారు. ఇది 1260 వరకు కొనసాగింది. ఆ కాలంలో ఓగెడై ఖాన్ దాని గోడల పరిసరాలలో ఒక రాజభవనాన్ని నిర్మించాలని ఆదేశించాడు.

#### కీవన్ రస్ - మధ్య చైనా మీద దండయాత్రలు
ఇంతలో సాంగు రాజవంశం మీద దాడిలో మంగోలు సైన్యాలు సియాంగు-యాంగు, యాంగ్జీ, సిచువానులను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. కానీ ఆక్రమిత ప్రాంతాలపై తమ నియంత్రణను సుస్థిరం చేసుకోలేకపోయాయి. 1239లో సాంగు సేనాధిపతులు మంగోలుల నుండి సియాంగు-యాంగు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోగలిగారు. చైనా భూభాగంలో ఓగెడై కుమారుడు కోచు ఆకస్మిక మరణం తర్వాత మంగోలులు దక్షిణ చైనా నుండి వెనుదిరిగారు. అయినప్పటికీ వారి ఉపసంహరణ జరిగిన వెంటనే కోచు సోదరుడైన యువరాజు కోటెను టిబెటు మీద ‌దండెత్తాడు.

చెంగిజు ఖాన్ మరో మనవడైన బాటు ఖాన్, వోల్గా బల్గేరియన్లు, అలన్లు, కిప్చాకు‌లు, బాష్కిర్లు, మోర్డ్విను‌లు, చువాషులు, దక్షిణ రష్యను స్టెప్పీలోని ఇతర దేశాల భూభాగాలను ఆక్రమించాడు. 1237 నాటికి మంగోలులు రియాజాను మీదకు  చొచ్చుకువచ్చారు. ఇది వారు దాడి చేయబోతున్న మొదటి కీవను రస్ సంస్థానం. మూడు రోజుల పాటు జరిగిన భీకర పోరాటంతో కూడిన ముట్టడి తర్వాత మంగోలులు నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని దాని నివాసులను ఊచకోత కోశారు. ఆ తర్వాత వారు సిట్ నది యుద్ధంలో వ్లాదిమిరు గ్రాండు ప్రిన్సిపాలిటీ సైన్యాన్ని నాశనం చేశారు.

మంగోలులు 1238లో అలానియా రాజధాని మఘాసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1240 నాటికి కొన్ని ఉత్తర నగరాలు మినహా కీవను రస్ మొత్తం ఆసియా ఆక్రమణదారుల వశమైంది. పర్షియాలోని చోర్మాఖాను ఆధ్వర్యంలోని మంగోలు దళాలు, ట్రాన్సు‌కాకేసియా మీద తన దండయాత్రను బాటుమ్ సుబుతై దండయాత్రతో కలుపుతూ, జార్జియను అర్మేనియను ప్రభువులను కూడా లొంగిపోయేలా చేశాయి.

సైనిక విజయాలు సాధించినప్పటికీ, మంగోలు వర్గాలలో కలహాలు కొనసాగాయి. బాటుకు, ఓగెడై పెద్ద కుమారుడైన గ్యూకు, చగటాయి ఖాన్ ప్రియమైన మనవడైన బ్యూరీతో సంబంధాలు ఉద్రిక్తంగానే ఉన్నాయి. దక్షిణ కీవను రస్‌లో బాటు ఇచ్చిన విజయ విందు సమయంలో అవి మరింత తీవ్రమయ్యాయి. అయినప్పటికీ వారి మామ ఓగెడై బ్రతికి ఉన్నంత కాలం, గ్యూకు, బ్యూరీ బాటు స్థానానికి హాని కలిగించడానికి ఏమీ చేయలేకపోయారు. ఓగెడై భారత ఉపఖండం మీద దండయాత్రలను కొనసాగించాడు. తాత్కాలికంగా ఢిల్లీ సుల్తానేటు‌కు చెందిన ఉచ్, లాహోరు, ముల్తాను‌లను ముట్టడించి, కాశ్మీరు‌లో ఒక మంగోలు పర్యవేక్షకుడిని నియమించాడు. అయినప్పటికీ భారతదేశం మీద దండయాత్రలు చివరికి విఫలమయ్యాయి. వారు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. ఈశాన్య ఆసియాలో ఓగెడై గోర్యోను ఒక సామంతు రాజ్యంగా మార్చడం ద్వారా వారితో సంఘర్షణను ముగించడానికి అంగీకరించాడు. గోర్యో యువరాజులను వివాహం చేసుకోవడానికి మంగోలు యువరాణులను పంపాడు. ఆ తర్వాత ఆయన దౌత్యం, సైనిక శక్తి రెండింటి ద్వారా కొరియన్లతో తన ఖేషిగు‌ను (రక్షక దళాన్ని) బలపరిచాడు.

#### మధ్య ఐరోపా మీద దండయాత్ర
పోలాండు, హంగరీల మీద మంగోలు దండయాత్రలతో ఐరోపాలోకి ముందడుగు కొనసాగింది. మంగోలుల పశ్చిమ సైన్యం పోలిషు నగరాలను దోచుకుంటున్నప్పుడు, పోలిషు ప్రజలు, మొరావియన్లు, హాస్పిటలర్లు, ట్యుటోనికు నైట్సు, టెంప్లర్ల వంటి క్రైస్తవ సైనిక సంస్థల మధ్య ఏర్పడిన ఒక ఐరోపా కూటమి, లెగ్నికా యుద్ధంలో మంగోలుల ముందడుగును కొంతకాలం పాటు ఆపడానికి తగినంత సైన్యాన్ని సమీకరించింది.

1241 ఏప్రిల్ 11న సాజో నది ఒడ్డున జరిగిన మోహి యుద్ధంలో హంగేరియను సైన్యం, వారి క్రొయేషియను మిత్రులు, టెంప్లరు నైట్సు మంగోలుల చేతిలో ఓడిపోయారు. బాటు సేనలు వియన్నా, ఉత్తర అల్బేనియా వైపు ముందుకు సాగకముందే 1241 డిసెంబరులో ఓగెడై మరణవార్త ఈ దండయాత్రకు ముగింపు పలికింది. మంగోలు సైనిక సంప్రదాయం ప్రకారం, వారసుడిని ఎన్నుకోవడానికి చెంఘిసు వంశానికి చెందిన యువరాజులందరూ కురుల్తాయి‌కు హాజరు కావాల్సి ఉంటుంది.

బాటు, ఆయన పశ్చిమ మంగోలు సైన్యం మరుసటి సంవత్సరం మధ్య ఐరోపా నుండి వెనుదిరిగింది. నేడు పరిశోధకులు మంగోలుల ఉపసంహరణకు ఓగెడై మరణం ఒక్కటే కారణం కాదని సందేహిస్తున్నారు. బాటు మంగోలియాకు తిరిగి వెళ్ళలేదు. కాబట్టి 1246 వరకు కొత్త ఖాన్ ఎన్నిక జరగలేదు. వాతావరణ, పర్యావరణ కారకాలు, అలాగే ఐరోపాలోని బలమైన కోటలు, దుర్గాలు, మంగోలులు వెనుదిరిగే నిర్ణయంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి.

### ఓగెడై అనంతర అధికార పోరాటాలు (1241–1251)

1241లో మహా ఖాన్ ఓగెడై మరణించిన తర్వాత తదుపరి కురుల్తాయి జరగక ముందు ఓగెడై భార్య టోరెగెనె సామ్రాజ్యం మీద అధికారం చేపట్టింది. ఆమె తన భర్త ఖితాను, ముస్లిం అధికారులను హింసించి, తన సొంత మిత్రులకు ఉన్నత పదవులు ఇచ్చింది. ఆమె సామ్రాజ్య స్థాయిలో రాజభవనాలు, కేథడ్రల్సు, సామాజిక నిర్మాణాలను నిర్మించి, మతం, విద్యను ప్రోత్సహించింది. ఓగెడై కుమారుడైన గుయుకుకు మద్దతుగా చాలా మంది మంగోలు ఉన్నత వర్గీయులను ఒప్పించడంలో ఆమె విజయం సాధించింది. కానీ గోల్డెను హోర్డు పాలకుడైన బటు, తాను అనారోగ్యంతో ఉన్నానని, అక్కడి వాతావరణం తనకు చాలా కఠినంగా ఉందని పేర్కొంటూ కురుల్తాయి‌కు రావడానికి నిరాకరించాడు. దీని ఫలితంగా ఏర్పడిన ప్రతిష్టంభన నాలుగు సంవత్సరాలకు పైగా కొనసాగింది. సామ్రాజ్య ఐక్యతను మరింత అస్థిరపరిచింది.

చెంగిజు ఖాన్ చిన్న తమ్ముడు టెముగే సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంటానని బెదిరించినప్పుడు గుయుకు తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడానికి కారకోరం‌కు వచ్చాడు. చివరికి బటు 1246లో టోరెగెనె ఏర్పాటు చేసిన కురుల్తాయి‌కు తన సోదరులను, జనరల్సు‌ను పంపడానికి అంగీకరించాడు. ఈ సమయానికి గుయుకు అనారోగ్యంతో, మద్యపానానికి బానిసగా ఉన్నాడు. కానీ మంచూరియా, ఐరోపాలో ఆయన సైనిక దండయాత్రలు ఆయనకు ఒక మహా ఖాన్‌కు అవసరమైన హోదాను కల్పించాయి. సామ్రాజ్యం లోపల, వెలుపల నుండి వచ్చిన మంగోలులు, విదేశీ ప్రముఖులు హాజరైన ఒక వేడుకలో ఆయన సముచితంగా ఎన్నికయ్యాడు — సామంతులైన దేశాల నాయకులు, రోం ప్రతినిధులు, తమ గౌరవాన్ని తెలియజేయడానికి, దౌత్య సంబంధాలు నెరపడానికి కురుల్తాయి‌కు వచ్చిన ఇతర సంస్థల ప్రతినిధులు ఈ వేడుకకు హాజరయ్యారు.

గ్యూకు అవినీతిని తగ్గించడానికి చర్యలు తీసుకున్నాడు. టోరెగెను విధానాలను కాకుండా తన తండ్రి ఓగెడై విధానాలనే కొనసాగిస్తానని ప్రకటించాడు. ఆయన గవర్నరు అర్ఘును ది ఎల్డరు మినహా టోరెగెను మద్దతుదారులను శిక్షించాడు. తన కొత్తగా సంక్రమించిన అధికారాలను చాటుకోవడానికి ఆయన చగటాయి ఖానేటు ఖాన్ అయిన యువ కారా హులేగును తొలగించి తనకిష్టమైన బంధువు యెసు మోంగ్కేను నియమించాడు. ఆయన తన తండ్రి అధికారులను వారి పాత పదవులలో పునరుద్ధరించాడు. ఉయ్ఘరు, నైమాను  మధ్య ఆసియా అధికారులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు. తన తండ్రికి ఉత్తర చైనాను జయించడంలో సహాయపడిన హాన్ చైనీసు కమాండర్లకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. ఆయన కొరియాలో సైనిక కార్యకలాపాలను కొనసాగించాడు. దక్షిణాన సాంగు చైనాలోకి, పశ్చిమాన ఇరాకు‌లోకి ముందుకు సాగాడు. సామ్రాజ్యం అంతటా జనాభా లెక్కలు నిర్వహించాలని ఆదేశించాడు. గ్యూకు రూం సుల్తానేటు‌ను ఇజ్-అద్-దిన్ కైకావసు,  రుక్న్ అద్-దిన్ కిలిజు అర్సన్ల మధ్య విభజించాడు. అయితే ఈ నిర్ణయంతో కైకావసు ఏకీభవించలేదు.

సామ్రాజ్యంలోని అన్ని ప్రాంతాలు గ్యూకు ఎన్నికను గౌరవించలేదు. పూర్వం మంగోలు మిత్రులైన హష్షాషిను‌లు, వారి గ్రాండు మాస్టరు హసను జలలుద్దీను 1221లో చెంఘిజు ఖాన్‌కు లొంగిపోయినప్పటికీ ఇప్పుడు లొంగిపోవడానికి నిరాకరించి గ్యూకు‌కు కోపం తెప్పించారు. దానికి బదులుగా ఆయన పర్షియాలోని మంగోలు జనరల్సు‌ను హత్య చేశాడు. గ్యూకు తన ప్రాణ స్నేహితుడి తండ్రి ఎల్జిగిడైని పర్షియాలోని దళాలకు ప్రధాన కమాండరు‌గా నియమించాడు. నిజారీ ఇస్మాయిలీల బలమైన స్థావరాలను తగ్గించడం. ఇస్లామికు ప్రపంచ కేంద్రమైన ఇరాను  ఇరాకు‌లోని అబ్బాసిదు‌లను జయించడం అనే బాధ్యతను వారికి అప్పగించాడు.
#### గ్యూక్ మరణం (1248)
1248లో గ్యూకు మరిన్ని సైన్యాలను సమీకరించి మంగోలు రాజధాని కారకోరం నుండి అకస్మాత్తుగా పశ్చిమం వైపుకు కదిలాడు. దీనికి కారణం అస్పష్టంగా ఉంది. కొన్ని ఆధారాల ప్రకారం ఆయన తన వ్యక్తిగత ఎస్టేటు అయిన ఎమిలు‌లో విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి వెళ్ళాడని రాశారు; మరికొందరు ఆయన మధ్యప్రాచ్యాన్ని పూర్తిగా జయించడానికి ఎల్జిగిడెతో చేరడానికి వెళ్తున్నాడని లేదా బహుశా కీవను రస్‌లో ఉన్న తన ప్రత్యర్థి బటు ఖాన్ మీద  ఆకస్మిక దాడి చేయడానికి వెళ్తున్నాడని సూచించారు.

గ్యూకు ఉద్దేశాల మీద అనుమానం వచ్చిన చెంఘిసు కుమారుడు టోలుయి వితంతువు అయిన సోర్ఘఘ్తాని బేకి, గ్యూకు రాక గురించి తన మేనల్లుడు బటుకు రహస్యంగా హెచ్చరించింది. ఆ సమయంలో బటు కూడా తూర్పు వైపు ప్రయాణిస్తున్నాడు, బహుశా నివాళి అర్పించడానికి లేదా ఇతర ప్రణాళికలతో కావచ్చు. బటు, గ్యూకు సైన్యాలు కలుసుకునేలోపే, అనారోగ్యంతో  ప్రయాణ బడలికతో ఉన్న గ్యూకు, జిన్‌జియాంగు లోని క్వం-సెంగిరు (హాంగు-సియాంగు-యి-ఎర్ల్) వద్ద మార్గమధ్యంలో మరణించాడు. బహుశా విషప్రయోగం వల్ల కావచ్చు.

గ్యూకు వితంతువు ఓఘులు ఖైమిషు సామ్రాజ్యం మీద నియంత్రణ సాధించడానికి ముందుకు వచ్చింది. కానీ ఆమెకు తన అత్త టోరెగెనే నైపుణ్యాలు లేవు. ఆమె చిన్న కుమారులు ఖోజా, నాకూ  ఇతర యువరాజులు ఆమె అధికారాన్ని సవాలు చేశారు. కొత్త గొప్ప ఖాన్‌ను నిర్ణయించడానికి బటు 1250లో తన సొంత భూభాగంలో ఒక కురుల్తాయి‌ను ఏర్పాటు చేశాడు. అది మంగోలు హృదయభూమికి చాలా దూరంలో ఉన్నందున ఓగెడైడు, చగటాయిడు కుటుంబాల సభ్యులు హాజరు కావడానికి నిరాకరించారు. కురుల్తాయి సింహాసనాన్ని బటుకు అందించింది. కానీ ఆయన ఆ పదవి మీద తనకు ఆసక్తి లేదని చెప్పి దానిని తిరస్కరించాడు. బదులుగా బటు చెంఘిసు కుమారుడు టోలుయి వంశానికి చెందిన మనవడైన మొంగ్కేను నామినేటు చేశాడు. మొంగ్కే రస్, ఉత్తర కాకససు, హంగరీలో ఒక మంగోలు సైన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తున్నాడు. టోలుయి అనుకూల వర్గం బటు ఎంపికకు మద్దతు ఇచ్చింది. మొంగ్కే ఎన్నికయ్యాడు; అయితే కురుల్తాయి‌కు హాజరైన వారి సంఖ్య పరిమితంగా ఉండటం, దాని ప్రదేశం కారణంగా దాని చెల్లుబాటు సందేహాస్పదంగా ఉంది.

బటు తన సోదరులైన బెర్కే, తుఖ్తెమూరు తన కుమారుడు సర్తాఖు రక్షణలో మొంగ్కేను హృదయభూమిలోని కోడో అరాలు‌లో మరింత అధికారిక కురుల్తాయి‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి పంపాడు. మొంగ్కే మద్దతుదారులు ఓఘులు ఖైమిషు‌ను, ఇతర ప్రధాన ఓగెడైడు, చగటాయ్డు యువరాజులను కురుల్తాయి‌కు హాజరు కావాలని పదేపదే ఆహ్వానించారు. కానీ వారు ప్రతిసారీ నిరాకరించారు. ఓగెడైడు. చగటాయ్డు యువరాజులు చెంఘిసు కుమారుడైన టోలుయి వంశస్థుడిని నాయకుడిగా అంగీకరించడానికి నిరాకరించారు. కేవలం చెంఘిసు కుమారుడైన ఓగెడై వంశస్థులు మాత్రమే గొప్ప ఖాన్ కాగలరని డిమాండు చేశారు.

### మొంగ్కే ఖాన్ పాలన (1251–1259)

1251 జూలై 1న మొంగ్కే తల్లి సోర్ఘఘ్తాని, వారి బంధువు బెర్కే రెండవ కురుల్తాయి‌ను నిర్వహించినప్పుడు, సమావేశమైన జనసమూహం మొంగ్కేను మంగోలు సామ్రాజ్యానికి మహాను ఖాన్‌గా ప్రకటించింది. ఇది సామ్రాజ్య నాయకత్వంలో ఒక పెద్ద మార్పును సూచించింది, అధికారాన్ని చెంఘిసు కుమారుడైన ఓగెడై వారసుల నుండి చెంఘిసు కుమారుడైన టోలుయి వారసులకు బదిలీ చేసింది. ఈ నిర్ణయాన్ని మొంగ్కే బంధువైన కదాను, పదవీచ్యుతుడైన ఖాన్ కారా హులేగు వంటి కొద్దిమంది ఓగెడైడు, చాగటైడు రాకుమారులు అంగీకరించారు. కానీ ఇతర చట్టబద్ధమైన వారసులలో ఒకరైన ఓగెడై మనవడు షిరెమును మొంగ్కేను పదవీచ్యుతుడిని చేయడానికి ప్రయత్నించాడు.

షిరెమును తన సొంత బలగాలతో సాయుధ దాడి ప్రణాళికతో చక్రవర్తి సంచార రాజభవనం వైపు కదిలాడు. కానీ మొంగ్కేకు ఆయన డేగలను పెంచేవాడి ద్వారా ఈ ప్రణాళిక గురించి సమాచారం అందింది. మొంగ్కే ఈ కుట్ర మీద విచారణకు ఆదేశించాడు. ఇది సామ్రాజ్యం అంతటా వరుసగా పెద్ద విచారణలకు దారితీసింది. మంగోలు ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన చాలా మంది సభ్యులు దోషులుగా తేలి ఉరితీయబడ్డారు. వారి సంఖ్య 77 నుండి 300 వరకు ఉంటుందని అంచనా అయితే చెంఘిసు రాజవంశానికి చెందిన రాకుమారులను ఉరితీయకుండా తరచుగా బహిష్కరించారు.

మొంగ్కే ఓగెడైడు చాగటై కుటుంబాల ఆస్తులను జప్తు చేసి, సామ్రాజ్యం పశ్చిమ భాగాన్ని తన మిత్రుడు బటు ఖాన్‌తో పంచుకున్నాడు. ఈ రక్తపాత ప్రక్షాళన తర్వాత మొంగ్కే ఖైదీలకు, బందీలకు సాధారణ క్షమాభిక్ష ప్రకటించాడు. కానీ ఆ తర్వాత మహాను ఖాన్ సింహాసనం అధికారం టోలుయి వారసుల వద్దే పటిష్టంగా నిలిచిపోయింది.

#### పరిపాలనా సంస్కరణలు
మొంగ్కే తన పూర్వీకుల చట్టాలను అనుసరించే మద్యపానానికి దూరంగా ఉండే గంభీరమైన వ్యక్తి. ఆయన ఇతర మతాలు, కళా శైలుల పట్ల సహనంతో ఉండేవాడు. దీని ఫలితంగా మంగోలు రాజధానిలో విదేశీ వ్యాపారుల నివాసాలు, బౌద్ధ విహారాలు, మసీదులు, క్రైస్తవ చర్చిల నిర్మాణం జరిగింది. నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు కొనసాగుతున్న కొద్దీ, కారకోరం చైనీసు, యూరోపియను, పర్షియను వాస్తుశిల్పాలతో అలంకరించబడింది. ఒక ప్రసిద్ధ ఉదాహరణగా వివిధ రకాల పానీయాలను అందించేలా తెలివిగా రూపొందించిన గొట్టాలతో కూడిన ఒక పెద్ద వెండి చెట్టు. విజయోత్సవ దేవదూతతో అగ్రభాగంలో ఉన్న ఈ చెట్టును పారిసు‌కు చెందిన స్వర్ణకారుడు గిలౌం బౌచరూ రూపొందించారు.

ఆయన వద్ద బలమైన చైనీసు సైన్యం ఉన్నప్పటికీ మోంగ్కే ముస్లిం, మంగోలు నిర్వాహకుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడ్డాడు. ప్రభుత్వ ఖర్చులను మరింత ఊహించదగినవిగా చేయడానికి అనేక ఆర్థిక సంస్కరణలను ప్రారంభించాడు. ఆయన ఆస్థానం ప్రభుత్వ వ్యయాన్ని పరిమితం చేసింది. పౌరులను దుర్వినియోగం చేయకుండా లేదా అధికారం లేకుండా శాసనాలను జారీ చేయకుండా ఉన్నతాధికారులు, సైనికులను నిషేధించింది. ఆయన విరాళాల వ్యవస్థను ఒక స్థిర తలసరి పన్నుగా మార్చాడు. దీనిని సామ్రాజ్య ఏజెంట్లు సేకరించి అవసరమైన యూనిట్లకు పంపేవారు. ఆయన ఆస్థానం పన్ను రేట్లను తగ్గించడం ద్వారా సామాన్యుల మీద పన్ను భారాన్ని తగ్గించడానికి కూడా ప్రయత్నించింది. ఆయన ద్రవ్య వ్యవహారాల మీద నియంత్రణను కేంద్రీకరించాడు. పోస్టలు రిలేల వద్ద కాపలాదారులను బలపరిచాడు. మోంగ్కే 1252లో సామ్రాజ్యం అంతటా జనాభా గణనను ఆదేశించాడు. దీనిని పూర్తి చేయడానికి చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది. 1258లో సుదూర వాయువ్యంలోని నొవ్‌గోరోడు లెక్కించబడే వరకు అది పూర్తి కాలేదు.

తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకునే మరో ప్రయత్నంలో మోంగ్కే తన సోదరులైన హులాగు, కుబ్లాయి‌లను వరుసగా పర్షియా, మంగోలుల ఆధీనంలో ఉన్న చైనాను పాలించడానికి నియమించాడు. సామ్రాజ్యం దక్షిణ భాగంలో ఆయన తన పూర్వీకుల వలె సాంగు రాజవంశానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటాన్ని కొనసాగించాడు. సాంగు రాజవంశాన్ని మూడు దిశల నుండి చుట్టుముట్టడానికి మోంగ్కే తన సోదరుడు కుబ్లాయి నాయకత్వంలో మంగోలు సైన్యాలను యునాను‌కు, తన మామ ఇయెకు నాయకత్వంలో కొరియాను లొంగదీసుకుని ఆ దిశ నుండి కూడా సాంగు ‌మీద ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి పంపాడు.

1253లో డాలీ రాజు దువాను జింగు‌జీ మంగోలుల పక్షాన చేరి మిగిలిన యునాను‌ను జయించడంలో వారికి సహాయం చేసిన తర్వాత కుబ్లాయి డాలీ రాజ్యాన్ని జయించాడు. మోంగ్కే సేనాధిపతి ఖోరిడాయు టిబెటు ‌మీద తన నియంత్రణను సుస్థిరం చేసుకుని ప్రముఖ మఠాలను మంగోలు పాలనకు లొంగేలా చేశాడు. సుబుతాయి కుమారుడు ఉర్యాంఖడాయి యునాను‌లోని పొరుగు ప్రజలను లొంగదీసుకున్నాడు. 1258లో ఉత్తర వియత్నాంలోని ట్రాను రాజవంశం క్రింద ఉన్న డాయి వియటు రాజ్యంతో యుద్ధానికి దిగాడు. కానీ మంగోలు్సైన్యం  వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. మంగోలు సామ్రాజ్యం 1285 - 1287లో డాయి వియటు ‌మీద మళ్లీ దండెత్తడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ రెండుసార్లు ఓడిపోయింది.

#### మధ్యప్రాచ్యం - దక్షిణ చైనా మీద కొత్త దండయాత్రలు
సామ్రాజ్యం ఆర్థిక వ్యవస్థను స్థిరీకరించిన తర్వాత మోంగ్కే మరోసారి దాని సరిహద్దులను విస్తరించడానికి ప్రయత్నించాడు. 1253, 1258లో కారకోరంలో జరిగిన కురుల్టాయి‌లలో ఆయన మధ్యప్రాచ్యం, దక్షిణ చైనా మీద కొత్త దండయాత్రలకు ఆమోదం తెలిపాడు. మొంగ్కే పర్షియాలోని సైనిక, పౌర వ్యవహారాలన్నింటికీ హులాగును సర్వాధికారిగా నియమించాడు. హులాగు సైన్యంలో చేరడానికి చగటాయిడ్లు, జోచిడ్లను నియమించాడు.

ఖజ్విను‌కు చెందిన ముస్లింలు షియాలలోని ఒక ప్రసిద్ధ తెగ అయిన నిజారీ ఇస్మాయిలీల ముప్పును ఖండించారు. మంగోలు నైమాను కమాండరు కిత్బుకా 1253లో అనేక ఇస్మాయిలీ కోటల మీద దాడి చేయడం ప్రారంభించాడు. ఆ తర్వాత 1256లో హులాగు ముందుకు సాగాడు. ఇస్మాయిలీ గ్రాండు మాస్టరు రుక్ను అల్-దిన్ ఖుర్షా 1257లో లొంగిపోయి ఉరితీయబడ్డాడు. పర్షియాలోని ఇస్మాయిలీల బలమైన కోటలన్నీ 1257లో హులాగు సైన్యం చేత నాశనం చేయబడ్డాయి. అయితే గిర్ద్కుహు మాత్రం 1271 వరకు నిలబడింది.

ఆ సమయంలో ఇస్లామికు సామ్రాజ్యానికి బాగ్దాద  కేంద్రంగా ఉంది్ు. ఇది 500 సంవత్సరాలుగా అధికారాన్ని కలిగి ఉంది. కానీ అంతర్గత విభేదాలతో సతమతమవుతోంది. దాని ఖలీఫా అల్-ముస్తాసిం మంగోలులకు లొంగిపోవడానికి నిరాకరించినప్పుడు 1258లో బాగ్దాదు మంగోలులచే ముట్టడించబడి, ఆక్రమించబి. దారుణమైన దోపిడీకి గురైంది. ఈ సంఘటన ఇస్లాం చరిత్రలో అత్యంత వినాశకరమైన సంఘటనలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. కొన్నిసార్లు కాబా విధ్వంసంతో పోల్చబడుతుంది. అబ్బాసిదు ఖలీఫాతు నాశనం , హులాగుకు సిరియాకు మార్గం సుగమమైంది. ఆ ప్రాంతంలోని ఇతర ముస్లిం శక్తులపైకి ముందుకు సాగాడు.

ఆయన సైన్యం అయ్యూబిడ్లచే పాలించబడుతున్న సిరియా వైపు ముందుకు సాగింది. మార్గమధ్యంలో చిన్న స్థానిక రాజ్యాలను స్వాధీనం చేసుకుంది. అయ్యూబిడ్ల సుల్తాను అల్-నాసిరు యూసుఫు హులాగు ముందు హాజరు కావడానికి నిరాకరించాడు; అయితే ఆయన రెండు దశాబ్దాల ముందుగానే మంగోలు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు. హులాగు పశ్చిమం వైపు ముందుకు సాగినప్పుడు, సిలిసియాకు చెందిన అర్మేనియన్లు, రూం‌కు చెందిన సెల్జుకు‌లు, ఆంటియోకు, ట్రిపోలి క్రైస్తవ రాజ్యాలు మంగోలు అధికారాన్ని అంగీకరించి ముస్లింల మీద వారి దాడిలో చేరాయి. కొన్ని నగరాలు ప్రతిఘటించకుండా లొంగిపోగా మయాఫర్రిఖిను వంటి మరికొన్ని నగరాలు ఎదురుతిరిగాయి; ఆ నగరాల ప్రజలను ఊచకోత సిు, నగరాలను దోచుకున్నారు.

#### మొంగ్కే ఖాన్ మరణం (1259)
ఇంతో, సామ్రాజ్యం వాయువ్య భాగం , బాటు వారసుడు, ఆయన తమ్ముడైన బెర్కమీద ే ఉక్రెయిను, బెలారసు, లిథువేనియా, పోలాండు ‌మీద శిక్షాత్మక దండయాత్రలను పంపాడు. పశ్చిమ ఆసిపమీద ై హులాగు దండయాత్ర ఫలితంగా అక్కడ బాటు ఆధిపత్యం అంతరించిపోతుందని ఆయన అనుమానించడంతో మంగోలు సామ్రాజ్యం వాయువ్య నైరుతి భాగాల మధ్య విభేదాలు మొదలయ్యాయి.

సామ్రాజ్యం దక్షిణ భాగంలో మొంగ్కే ఖాన్ స్వయంగా తన సైన్యాన్ని నడిపించాడు. కానీ చైనా మీద విజయాన్ని పూర్తి చేయలేకపోయాడు. సైనిక కార్యకలాపాలు సాధారణంగా విజయవంతమైనప్పటికీ అవి సుదీర్ఘకాలం పాటు కొనసాగాయి. అందువలన వాతావరణం వేడెక్కినప్పుడు ఆచారం ప్రకారం దళాలు ఉత్తరానికి వెనక్కి తగ్గలేదు. రక్తస్రావంతో కూడిన అంటువ్యాధులు మంగోలు దళాలను నాశనం చేశాయి. మొంగ్కే 1259 ఆగస్టు 11న అక్కడే మరణించాడు. ఈ సంఘటన మంగోలుల చరిత్రలో ఒక కొత్త అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించింది. ఎందుకంటే మళ్ళీ ఒక కొత్త గొప్ప ఖాన్కొరకు ద నిర్ణయం తీసుకోవలసి వచ్చింది. సామ్రాజ్యం అంతటా ఉన్న మంగోలు సైన్యాలు కొత్త కురుల్తాయి‌ను నిర్వహించడానికి తమ సైనిక దండయాత్రల నుండి వెనక్కి తగ్గాయి.
### మంగోలు అంతర్యుద్ధం
thumb|left|upright=.7|కుబ్లాయి ఖాన్, చెంగిజు ఖాన్ మనవడు. 
యువాను రాజవంశ స్థాపకుడు
కుబ్లా,యి ఆయన సోదరుడు అరికు‌బోకే సైన్యాల మధ్య యుద్ధాలు జరిగాయి. ఇందులో మోంగ్కే మునుపటి పరిపాలనకు విధేయులుగా ఉన్న బలగాలు కూడా ఉన్నాయి. కుబ్లాయి సైన్యం అరుక్‌బోకే మద్దతుదారులను సులభంగా ఓడింి, దక్షిణ మంగోలియాలోని పౌర పరిపాలన మీద నియంత్రణ సాధించింది. వారి బంధువులైన చగటాయిడు‌ల నుండి మరిన్ని సవాళ్లు ఎదురయ్యాయి. చగటాయి రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి కుబ్లాి, తనకు విధేయుడైన చగటాయిడు యువరాజు అభిష్కాను పంపాడు. కానీ అరికు‌బోకే అభిష్కాను బంధించి, ఉరితీసి ఆయన స్థానంలో తన మనిషి అయిన అల్ఘుకు పట్టాభిషేకం చేయించాడు. కుబ్లాయి కొత్త పరిపాలన ఆహార సరఫరాలను నిలివేసికి మంగోలియాలో అరికు‌బోకేను దిగ్బంధించింది. దీనివలన కరువు ఏర్పడింది. కరాకోరం త్వరగా కుబ్లాయి వశమైంది. కానీ అరికు‌బోకే పుంజుకుని 1261లో రాజధానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

నైరుతి ఇల్ఖానాటు‌లో హులాగు తన సోదరుడు కుబ్లాయి‌కి విధేయుడిగా ఉన్నాడు. కానీ వారి బంధువు, ముస్లిం, గోల్డెను హోర్డు పాలకుడైన బెర్కేతో 1262లో ఘర్షణలు ప్రారంభమయ్యాయి. హులాగు సేవలో ఉన్న జోచిదు యువరాజుల అనుమానాస్పద మరణాలు, యుద్ధంలో లభించిన సంపదను సమానంగా పంపిణీ చేయకపోవడం, హులాగు ముస్లింలను ఊచకోత కోయడం వంటివి బెర్కే కోపాన్ని పెంచాయి. 1259–1260లో హులాగు పాలనకు వ్యతిరేకంగా జార్జియను రాజ్యం చేసిన తిరుగుబాటుకు మద్దతు ఇవ్వాలని బెర్కే భావించాడు. బెర్కే హులాగుకు వ్యతిరేకంగా ఈజిప్షియను మమ్లూకు‌లతో కూడా పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. కుబ్లాయి ప్రత్యర్థి అయిన అరికు‌బోకేకు మద్దతు ఇచ్చాడు.

హులాగ1264 8 ఫిబ్రవర864న మరణించాడు. ఈ అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకొని హులాగు రాజ్యాన్ని ఆక్రమించాలని బెర్కే ప్రయత్నించాడు. కానీ ఆయన మార్గమధ్యంలోనే మరణించాడు. కొన్ని నెలల తరువాత చగటాయి ఖానేటు‌కు చెందిన అల్ఘు ఖాన్ కూడా మరణించాడు. కుబ్లాయి హులాగు కుమారుడు అబాకాను కొత్త ఇల్ఖాను‌గా నియమించాడు. బాటు మనవడు మోంగ్కే తెమూర్ను గోల్డెను హోర్డు‌కు నాయకత్వం వహించడానికి నామినేటు చేశాడు. అబాకా విదేశీ పొత్తుల కోసం ప్రయత్నించాడు, ఉదాహరణకు ఈజిప్షియను మమ్లూకు‌లకు వ్యతిరేకంగా ఫ్రాంకో-మంగోలు కూటమిని ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. 302. అరిక్‌బోక1264 ే ఆగస్టు 64న షాంగ్డులో కుబ్లాయి ఖాన్‌కు లొంగిపోయాడు.

### కుబ్లాయ్ ఖాన్ దండయాత్రలు (1264–94)

దక్షిణాన 1273లో జియాంగ్యాంగు పతనం తర్వాత మంగోలులు దక్షిణ చైనాలోని సాంగు రాజవంశాన్ని పూర్తిగా జయించాలని ప్రయత్నించారు. 1271లో కుబ్లాయి చైనాలోని కొత్త మంగోలు పాలనకు యువాను రాజవంశం అని పేరు మార్చాడు. చైనా ప్రజల నియంత్రణను గెలుచుకోవడానికి చైనా చక్రవర్తిగా తన ప్రతిష్టను చైనీకరణ చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కుబ్లాయి తన ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ఖాన్‌బాలికు‌కు మార్చాడు. ఇది తరువాత ఆధునిక నగరం బీజింగుగా రూపాంతరం చెందింది. అక్కడ రాజధానిని స్థాపించడం చాలా మంది మంగోలులకు వివాదాస్పద చర్యగా అనిపించింది. వారు ఆయన చైనీసు సంస్కృతితో చాలా దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నాడని ఆరోపించారు.

మంగోలులు చివరికి (సాంగ్) చైనా మీద తమ దండయాత్రలలో విజయం సాధించారు. చైనీసు సాంగు సామ్రాజ్య కుటుంబం 1276లో యువాను‌కు లొంగిపోయింది. దీనితో మంగోలులు చైనా మొత్తాన్ని జయించిన మొదటి చైనాయేతర ప్రజలుగా నిలిచారు. కుబ్లాయి తన స్థావరాన్ని ఉపయోగించి ఒక శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాడు. ఒక అకాడమీని, కార్యాలయాలను, వాణిజ్య ఓడరేవుల,ను కాలువలను సృష్టించాడు. కళలు, విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని ప్రోత్సహించాడు. ఆయన పాలనలో 20,166 ప్రభుత్వ పాఠశాలలు స్థాపించబడినట్లు మంగోలు రికార్డులు పేర్కొంటున్నాయి.

యూరేషియాలో చాలా భాగం మీద వాస్తవ లేదా నామమాత్రపు ఆధిపత్యాన్ని సాధించి చైనాను విజయవంతంగా జయించిన తర్వాత కుబ్లాయి మరింత విస్తరణను కొనసాగించాడు. ఆయన బర్మా, సఖాలిను దండయాత్రలు ఖరీదైనవిగా నిరూపించబడ్డాయి. డై వియటు (ఉత్తర వియత్నాం), చంపా (దక్షిణ వియత్నాం) మీద ఆయన దండయాత్ర ప్రయత్నాలు తీవ్ర పరాజయంతో ముగిశాయి. కానీ ఆ దేశాల మీద సామంతుల హోదాను సురక్షితం చేశాయి. మంగోలు సైన్యాలు డై వియటు‌లో పదేపదే ఓడిపోయాయి. బాచు డాంగు యుద్ధం (1288)లో చిత్తుగా ఓడిపోయాయి. నోగై  వైటు హోర్డు ఖాన్ అయిన కోచి, యువాను రాజవంశం, ఇల్ఖనేటు‌తో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. మహా ఖాన్ పదవి కోసం కుటుంబంలోని పోటీ వర్గాల మధ్య రాజకీయ విభేదాలు కొనసాగాయి. కానీ ఈ కలహాలు ఉన్నప్పటికీ మంగోలు సామ్రాజ్యం ఆర్థిక, వాణిజ్య విజయం కొనసాగింది.

1274లో - మళ్ళీ 1281లో కుబ్లాయి ఖాన్ రెండు వేర్వేరు సందర్భాలలో జపాన్ ‌మీద దండెత్తాడు. అయితే ఆయన జపాను‌ను జయించలేకపోయాడు. మంగోలు దండయాత్రల కాలంలో, ఆధునిక ఫుకుయోకా సమీపంలోని హకాటా బే తీరంలో బునై  కోవాను యుద్ధాలు జరిగాయి.

## పోటీ పడుతున్న రాజ్యాలు

1200ల చివరలో మంగోలు సామ్రాజ్యంలో ప్రధాన మార్పులు సంభవించాయి. కుబ్లాయి ఖాన్, చైనా మొత్తాన్ని జయించి యువాను రాజవంశాన్ని స్థాపించిన తర్వాత 1294లో మరణించాడు. ఆయన తర్వాత ఆయన మనవడు టెమూరు ఖాన్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన కుబ్లాయి విధానాలను కొనసాగించాడు. అదే సమయంలో టోలుయిడు అంతర్యుద్ధం, బెర్కే-హులాగు యుద్ధం, తదనంతర కైడు-కుబ్లాయి యుద్ధంతో పాటు, మంగోలు సామ్రాజ్యం మొత్తం మీద గొప్ప ఖాన్ అధికారాన్ని బాగా బలహీనపరిచాయి. సామ్రాజ్యం స్వయంప్రతిపత్తి గల ఖానేటు‌లుగా, యువాను రాజవంశం, మూడు పశ్చిమ ఖానేటు‌లుగా విడిపోయింది: గోల్డెను హోర్డు, చగటాయి ఖానేటు, ఇల్ఖానెటు. ఇల్ఖానెటు మాత్రమే యువాను ఆస్థానానికి విధేయంగా ఉంది. కానీ అది తన సొంత అధికార పోరాటాన్ని ఎదుర్కొంది. దీనికి కొంతవరకు సామ్రాజ్య నైరుతి భాగంలో పెరుగుతున్న ఇస్లామికు వర్గాలతో ఉన్న వివాదమే కారణం.

కైడు మరణానంతరం, చగటాయి పాలకుడు దువా శాంతి ప్రతిపాదనను ప్రారంభించి ఓగెడైడు‌లను టెమూరు ఖాన్‌కు లొంగిపోయేలా ఒప్పించాడు. 1304లో అన్ని ఖానేటు‌లు శాంతి ఒప్పందాన్ని ఆమోదించి యువాను చక్రవర్తి టెమూరు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాయి. ఇది పశ్చిమ ఖానేటు‌ల మీద యువాను రాజవంశం నామమాత్రపు ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించింది. ఇది అనేక దశాబ్దాల పాటు కొనసాగింది. ఈ ఆధిపత్యం మునుపటి ఖాగను‌ల ఆధిపత్యం కంటే బలహీనమైన పునాదుల మీద ఆధారపడి ఉంది. నాలుగు ఖానేటు‌లలో ప్రతి ఒక్కటి విడివిడిగా అభివృద్ధి చెందుతూ స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా పనిచేయడం కొనసాగించాయి. దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు సాగిన దండయాత్రలు, అంతర్యుద్ధాల తర్వాత సాపేక్ష స్థిరత్వం, అంటే 'పాక్సు మంగోలికా' ఏర్పడింది. ఆసియా, ఐరోపా మధ్య అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం, సాంస్కృతిక మార్పిడులు విలసిల్లాయి. చైనాలోని యువాను రాజవంశం, పర్షియాలోని ఇల్ఖనేటు మధ్య సంబంధాలు తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల మధ్య వాణిజ్యాన్ని మరింత ప్రోత్సహించాయి. యువాను రాజకుటుంబ వస్త్రాల నమూనాలు సామ్రాజ్యానికి అవతలి వైపున ఉన్న అర్మేనియను అలంకరణల మీద కనిపించాయి; చెట్లు, కూరగాయలను సామ్రాజ్యం అంతటా నాటారు; సాంకేతిక ఆవిష్కరణలు మంగోలు ఆధిపత్య ప్రాంతాల నుండి పశ్చిమ దేశాలకు వ్యాపించాయి. పోప్ 22వ జాన్‌కి తూర్పు చర్చి నుండి పాక్సు మంగోలికాను వివరిస్తూ ఒక జ్ఞాపిక సమర్పించబడింది: "... ఖగను గొప్ప చక్రవర్తులలో ఒకరు, రాజ్యంలోని ప్రభువులందరూ, ఉదాహరణకు, అల్మాలిగు రాజు (చగటాయి ఖానేటు), చక్రవర్తి అబు సైద్, ఉజ్బెకు ఖాన్, ఆయన సామంతులు, ఆయన పవిత్రతకు తమ గౌరవాన్ని తెలియజేస్తూ నమస్కరిస్తారు." అయితే నాలుగు ఖానేటు‌లు 14వ శతాబ్దం వరకు ఒకదానితో ఒకటి సంభాషించుకున్నప్పటికీ అవి సార్వభౌమ రాజ్యాలుగా అలా చేశాయి. సహకార సైనిక ప్రయత్నంలో తమ వనరులను మళ్లీ ఎప్పుడూ ఏకం చేయలేదు.
### ఖానేట్ల అభివృద్ధి

కైడు, దువాతో తన సంఘర్షణలు ఉన్నప్పటికీ యువాను చక్రవర్తి టెమూరు 1297 నుండి 1303 వరకు థాయ్‌లాండ్ మీదచేసిన సైనిక చర్యల పరంపర తర్వాత యుద్ధోన్మాదులైన షాన్ ప్రజలుతో ఒక సామంతుల సంబంధాన్ని స్థాపించాడు. ఇది మంగోలుల దక్షిణ విస్తరణకు ముగింపు పలికింది.

1295లో ఘజాను ఇల్ఖనేటు సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు ఆయన అధికారికంగా ఇస్లాంను తన మతంగా స్వీకరించాడు. ఇది మంగోలు చరిత్రలో ఒక మలుపుగా నిలిచింది. ఆ తర్వాత మంగోలు పర్షియా మరింత ఎక్కువగా ఇస్లామీకరణ చెందింది. అయినప్పటికీ ఘజాను తూర్పున టెమూరు ఖాన్, యువాను రాజవంశంతో సంబంధాలను బలోపేతం చేయడం కొనసాగించాడు. ఇల్ఖనేటు‌లో గొప్ప ఖాన్ అధికారాన్ని ప్రచారం చేయడం రాజకీయంగా ఉపయోగకరంగా ఉంది. ఎందుకంటే రస్‌లోని గోల్డెను హోర్డు చాలా కాలంగా సమీపంలోని జార్జియా మీద హక్కులు కోరుతోంది. నాలుగు సంవత్సరాలలోపు, ఘజాను యువాను ఆస్థానానికి కప్పం పంపడం ప్రారంభించాడు. టెమూరు ఖాను‌ను తమ అధిపతిగా అంగీకరించమని ఇతర ఖాన్‌లకు విజ్ఞప్తి చేశాడు. తరువాతి దశాబ్దాలలో ఇల్ఖనేటు, యువాను రాజవంశం మధ్య సాంస్కృతిక, శాస్త్రీయ పరస్పర చర్యల విస్తృత కార్యక్రమాన్ని ఆయన పర్యవేక్షించాడు.

ఘజాను విశ్వాసం ఇస్లామికు అయినప్పటికీ ఆయన తన పూర్వీకుల వలె ఈజిప్షియను మమ్లూకు‌లతో యుద్ధాన్ని కొనసాగించాడు. తన మాతృభాషలో తన పాత మంగోలు సలహాదారులతో సంప్రదింపులు జరిపాడు. ఆయన 1299లో వాడి అల్-ఖజాందరు యుద్ధంలో మమ్లూకు సైన్యాన్ని ఓడించాడు. కానీ ఇల్ఖాన్లు  యువాను రాజవంశంతో యుద్ధంలో ఉన్న చాఘటాయి ఖానేటు వాస్తవ పాలకుడైన కైడు నుండి వచ్చిన దాడుల కారణంగా ఆయన సిరియాను కేవలం కొద్ది కాలం మాత్రమే ఆక్రమించగలిగాడు.

గోల్డెను హోర్డు‌లో ఆధిపత్యం కోసం పోరాడుతున్న కైడు, వైటు హోర్డు ఖాన్ అయిన బయాను (పాలన 1299–1304)కు వ్యతిరేకంగా తన సొంత అభ్యర్థి కోబెలెగు‌కు మద్దతు ఇచ్చాడు. రస్‌లోని మంగోలుల నుండి సైనిక మద్దతు పొందిన తర్వాత బయాను కైడు దళాల మీద ఏకీకృత దాడిని నిర్వహించడానికి టెమూరు ఖాన్, ఇల్ఖానాటు నుండి సహాయం కోరాడు. టెమూరు అంగీకరించి, ఒక సంవత్సరం తర్వాత కైడు మీద దాడి చేశాడు. 1301లో జాఖాను నది సమీపంలో టెమూరు సైన్యాలతో జరిగిన భీకర యుద్ధం తర్వాత కైడు మరణించాడు. ఆయన తర్వాత డువా అధికారంలోకి వచ్చాడు.

డువాకు కైడు కుమారుడు చాపరు నుండి సవాలు ఎదురైంది. కానీ టెమూరు సహాయంతో డువా ఓగెడైడు‌లను ఓడించాడు. సాధారణ శాంతిని కోరుకుంటున్న గోల్డెను హోర్డు‌కు చెందిన టోఖ్తా కూడా యువాను సరిహద్దును బలోపేతం చేయడానికి 20,000 మంది సైనికులను పంపాడు. అయితే టోఖ్తా 1312లో మరణించాడు. ఆయన తర్వాత ఓజ్‌బెగు (పాలన 1313–41) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన గోల్డెను హోర్డు సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని ముస్లిమేతర మంగోలులను హింసించాడు. హోర్డు ‌మీద యువాను ప్రభావం చాలా వరకు తిరగబడింది. మంగోలు రాజ్యాల మధ్య సరిహద్దు ఘర్షణలు తిరిగి ప్రారంభమయ్యాయి. అయుర్బరవాడ బుయాంతు ఖాను దూతలు ఓజ్‌బెగు‌కు వ్యతిరేకంగా టోఖ్తా కుమారుడికి మద్దతు ఇచ్చారు.

చగటాయి ఖానాటు‌లో ఓగెడై వారసుల ఆకస్మిక తిరుగుబాటును అణచివేసి చాపరు‌ను బహిష్కరించిన తర్వాత ఎసెను 2వ బుకా (పాలన 1309–18) ఖాన్‌గా పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. యువాను  ఇల్ఖానిడు సైన్యాలు చివరికి చగటాయి ఖానాటు ‌మీద దాడి చేశాయి. సంభావ్య ఆర్థిక ప్రయోజనాలను. చెంఘిసిడు వారసత్వాన్ని గుర్తించి ఓజ్‌బెగు 1326లో యువాను రాజవంశంతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను పునఃప్రారంభించాడు. ఆయన ముస్లిం ప్రపంచంతో కూడా సంబంధాలను బలపరిచాడు. మసీదులు, స్నానఘట్టాల వంటి ఇతర అద్భుతమైన నిర్మాణాలను నిర్మించాడు. 14వ శతాబ్దం రెండవ దశాబ్దానికి వచ్చేసరికి మంగోలు దండయాత్రలు మరింతగా తగ్గాయి. 1323లో ఇల్ఖానెటు పాలకుడు అబు సైదు ఖాన్ (ప. 1316–35) ఈజిప్టుతో శాంతి ఒప్పందం మీద సంతకం చేశాడు. ఆయన అభ్యర్థన మేరకు యువాను ఆస్థానం ఆయన సంరక్షకుడైన చుపాను‌కు అన్ని మంగోలు ఖానేటు‌లకు సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడి బిరుదును ప్రదానం చేసింది. కానీ చుపాను 1327 చివరలో మరణించాడు.

1328–29లో యువాను రాజవంశంలో అంతర్యుద్ధం చెలరేగింది. 1328లో యెసును తెమూరు మరణానంతరం, ఖాన్‌బాలికు‌లో తుగ్ తెమూరు కొత్త నాయకుడయ్యాడు. అయితే యెసును తెమూరు కుమారుడు రగిబాగు షాంగ్డులో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఇది 'రెండు రాజధానుల యుద్ధం'గా పిలువబడే అంతర్యుద్ధానికి దారితీసింది. తుగ్ తెమూరు రగిబాగు‌ను ఓడించాడు. కానీ చగటాయి ఖాన్ ఎల్జిగిడే (ప. 1326–29) తుగ్ తెమూరు అన్నయ్య అయిన ఖుతుగ్తు ఖాన్ కుసాలాకు గొప్ప ఖాన్‌గా మద్దతు ఇచ్చాడు. ఆయన ఒక శక్తివంతమైన సైన్యంతో దండెత్తాడు. తుగ్ తెమూరు పదవీత్యాగం చేశాడు. 1329 ఆగస్టు 30న కుసాలా ఖాన్‌గా ఎన్నికయ్యాడు. ఆ తర్వాత తుగ్ తెమూరు కింద ఉన్న ఒక కిప్‌చాకు కమాండరు చేత కుసాలాకు విషప్రయోగం జరిగింది. దాంతో తుగ్ తెమూరు తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చాడు. 

తుగ్ తెమూరు (1304–32)కు చైనీసు భాష  చరిత్ర మీద మంచి పరిజ్ఞానం ఉండేది.  ఆయన ఒక ప్రసిద్ధ కవి, కాలిగ్రాఫమ ్ చిత్రకారుడు కూడా. మంగోలు ప్రపంచానికి సార్వభౌముడిగా ఇతర ఖానేటు‌లచే అంగీకరించబడటానికి ఆయన చెంఘిజు ఖాన్ వంశస్థులైన యువరాజులమ్ ప్రముఖ మంగోలు సేనాధిపతుల వారసులను చగటాయి ఖానేటు, ఇల్ఖాను అబు సైదు  ఓజ్‌బెకు వద్దకు పంపాడు. ఈ దూతలకు ప్రతిస్పందనగా వారందరూ ప్రతి సంవత్సరం కప్పం పంపడానికి అంగీకరించారు. అంతేకాకుండా తుగ్ తెమూరు ఎల్జిగీడి కోపాన్ని చల్లార్చడానికి ఆయనకు విపరీతమైన బహుమతులు, ఒక సామ్రాజ్య ముద్రను ఇచ్చాడు.

### మంగోల్ సామ్రాజ్యం అవశేష రాజ్యాలు

1335లో ఇల్ఖాను అబు సైదు బహదూరు మరణంతో మంగోలు పాలన బలహీనపడింది. పర్షియా రాజకీయ అరాచకంలో కూరుకుపోయింది. ఒక సంవత్సరం తరువాత ఆయన వారసుడిని ఒక ఓయిరాటు గవర్నరు చంపేశాడు. ఇల్ఖానెటు సుల్దుసు, జలాయిరు, ఖసరిడు తోఘా తెమూరు, (మ. 1353) పర్షియను యుద్ధవీరుల మధ్య విభజించబడింది. ఈ గందరగోళాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని, జార్జియన్లు మంగోలులను తమ భూభాగం నుండి తరిమివేశారు. ఉయ్ఘరు కమాండరు ఎరెట్నా 1336లో అనటోలియాలో ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని (ఎరెట్నిడ్సు) స్థాపించాడు. తమ మంగోలు ప్రభువుల పతనం తరువాత విధేయులైన సామంతులైన సిలిసియా అర్మేనియను రాజ్యం మామ్లూకు‌ల నుండి తీవ్రమైన బెదిరింపులను ఎదుర్కొంది. చివరికి 1375లో వారిచే ఆక్రమించబడింది.
పర్షియాలో ఇల్ఖానెటు విచ్ఛిన్నంతో పాటు, చైనా, చగటాయి ఖానేటులోని మంగోలు పాలకులు కూడా గందరగోళంలో ఉన్నారు. మంగోలు సామ్రాజ్యంలో ప్రారంభమై ఐరోపాకు వ్యాపించిన బ్లాక్ డెతు అని పిలువబడే ప్లేగు వ్యాధి, గందరగోళాన్ని మరింత పెంచింది. ఈ వ్యాధి అన్ని ఖానేటు‌లను నాశనం చేసింది. వాణిజ్య సంబంధాలను తెంచివేసింది. లక్షలాది మందిని బలిగొంది. 14వ శతాబ్దంలో కేవలం ఐరోపాలోనే ఈ ప్లేగు వ్యాధి 50 మిలియన్ల మంది ప్రాణాలను బలిగొని ఉండవచ్చు.

మంగోలుల శక్తి క్షీణించడంతో మంగోలేతర నాయకులు తమ సొంత ప్రభావాన్ని విస్తరించుకోవడంతో సామ్రాజ్యం అంతటా అరాచకం చెలరేగింది. 1342 - 1369 మధ్య గోల్డెను హోర్డు తన పశ్చిమ రాజ్యాలన్నింటినీ (ఆధునిక బెలారసు, ఉక్రెయిను‌తో సహా) పోలాండు, లిథువేనియాకు కోల్పోయింది. చగటాయి ఖానేటు‌లోని ముస్లిం, ముస్లిమేతర యువరాజులు 1331 నుండి 1343 వరకు ఒకరితో ఒకరు యుద్ధం చేసుకున్నారు. చెంఘిసు ఖాన్ వంశానికి చెందని యుద్ధవీరులు ట్రాన్సోక్సియానా, మొఘులిస్తాను‌లో తమ సొంత తోలుబొమ్మ ఖాన్‌లను స్థాపించినప్పుడు చగటాయి ఖానేటు విచ్ఛిన్నమైంది. జానిబేగు ఖాన్ (ప. 1342–1357) కొద్దికాలం పాటు చగటాయి‌లపైన జోచిదు ఆధిపత్యాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు. అజర్‌బైజాను‌లోని ఇల్ఖానెటు ఒక శాఖ నుండి లొంగుబాటును డిమాండు చేస్తూ, "ఈ రోజు మూడు ఉలుస్‌లు నా నియంత్రణలో ఉన్నాయి" అని ఆయన గొప్పగా చెప్పుకున్నాడు.

అయితే 1359లో ఆయన వారసుడైన బెర్డిబెకు ఖాన్ హత్యకు గురైన తర్వాత జోచిదు కుటుంబానికి చెందిన ప్రత్యర్థి వర్గాలు గోల్డెను హోర్డు సింహాసనం కోసం పోరాడటం ప్రారంభించాయి (మహా కల్లోలం, 1359–1381). చివరి యువాను పాలకుడు తోఘను తెమూరు (పాలన 1333–70) ఈ కల్లోలాలను నియంత్రించడంలో శక్తిహీనుడయ్యాడు. ఇది సామ్రాజ్యం దాదాపు అంతానికి చేరుకుందనడానికి సంకేతం. ఆయన ఆస్థానం ఆధారాల్లేని కరెన్సీ తీవ్ర ద్రవ్యోల్బణంలోకి కూరుకుపోయింది. యువాను విధించిన కఠినమైన పన్నుల కారణంగా హాన్-చైనీసు ప్రజలు తిరుగుబాటు చేశారు. 1350వ దశకంలో గోరియోకు చెందిన గోంగ్మిను మంగోలు సైనిక దళాలను విజయవంతంగా వెనక్కి నెట్టి, తోఘను తెమూరు ఖాన్ మహారాణి కుటుంబాన్ని నిర్మూలించాడు. అదే సమయంలో తాయి సిటు చాంగ్‌చుబు గ్యాల్ట్సెను టిబెటు‌లో మంగోలు ప్రభావాన్ని తొలగించగలిగాడు.

తమ ప్రజల నుండి క్రమంగా ఒంటరిగా పడిపోయిన మంగోలులు, చైనాలో ఎక్కువ భాగాన్ని తిరుగుబాటు చేసిన మింగు దళాలకు త్వరగా కోల్పోయారు. 1368లో తమ మాతృభూమి అయిన మంగోలియాకు పారిపోయారు. యువాను రాజవంశం పతనం తర్వాత గోల్డెను హోర్డు మంగోలియా  చైనాతో సంబంధాలు కోల్పోయింది. అయితే చాగటాయి ఖానేటు రెండు ప్రధాన భాగాలు తైమూరు (తైమరు‌లేను) (1336–1405) చేతిలో ఓడిపోయాయి ఆయన తైమూరిదు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. అయితే చాగటాయి ఖానేటు అవశేషాలు మనుగడ సాగించాయి; మనుగడ సాగించిన చివరి చాగటాయిడు రాజ్యం యార్కెంటు ఖానేటు ఇది 1680లో ఆల్టిషాహరు ‌మీద జుంగారు దండయాత్రలో ఓయిరాటు జుంగారు ఖానేటు చేతిలో ఓడిపోయే వరకు కొనసాగింది. గోల్డెను హోర్డు చిన్న చిన్న టర్కికు సమూహాలుగా విడిపోయింది. ఇవి నాలుగు శతాబ్దాలుగా క్రమంగా శక్తిని కోల్పోయాయి. వాటిలో ఆ ఖానేటు నీడ అయిన గ్రేటు హోర్డు 1502 వరకు మనుగడ సాగించింది. అప్పుడు దాని వారసులలో ఒకటైన క్రిమియను ఖానేటు సరాయి‌ను దోచుకుంది. క్రిమియను ఖానేటు 1783 వరకు కొనసాగింది. అయితే బుఖారా ఖానేటు  కజఖు ఖానేటు వంటి ఖానేట్లు ఇంకా ఎక్కువ కాలం కొనసాగాయి.

## సైనిక వ్యవస్థ

మంగోలులు సమీకరించిన సైనికుల సంఖ్య కొంతమందమేధావుల మధ్య చర్చనీయాంశంగా ఉంది. కానీ 1206లో అది కనీసం 1,05,000 ఉండేది. మంగుల్ సైనిక వ్యవస్థ సరళంగా ఉన్నప్పటికీ సమర్థవంతమైనది, ఇది దశాంశ పద్ధతి మీద ఆధారపడి ఉండేది. సైన్యం పది మంది చొప్పున ఉన్న బృందాలుగా నిర్మించబడింది: అర్బను‌లు (10 మంది), జున్‌లు (100), మింగ్ఘను‌లు (1000), తుమెను‌లు (10,000).

మంగోలులు తమ గుర్రపు విలుకాండ్రకు అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందారు. కానీ ఈటెలతో సాయుధులైన సైనికులు కూడా అంతే నైపుణ్యం కలవారు. మంగోలులు తాము జయించిన భూముల నుండి ఇతర సైనిక నిపుణులను నియమించుకున్నారు. అనుభవజ్ఞులైన చైనీసు ఇంజనీర్లు, ట్రెబుచెటు‌లు, కేటపుల్టు‌లు, ఇతర యంత్రాలను నిర్మించడంలో నిపుణులైన బాంబార్డియరు దళంతో మంగోలులు కోటలకు ముట్టడి వేయగలిగారు. కొన్నిసార్లు అందుబాటులో ఉన్న స్థానిక వనరులను ఉపయోగించి అక్కడికక్కడే యంత్రాలను నిర్మించేవారు.

మంగోలు సామ్రాజ్యం ఆధీనంలోని దళాలు చలనశీలత, వేగం కోసం శిక్షణ పొంది వ్యవస్థీకరించబడి, సన్నద్ధమయ్యాయి. మంగోలు సైనికులు వారు ఎదుర్కొన్న అనేక సైన్యాల కంటే తేలికపాటి కవచాన్ని ధరించేవారు. కానీ తమ విన్యాస సామర్థ్యంతో ఆ లోపాన్ని భర్తీ చేయగలిగారు. ప్రతి మంగోలు యోధుడు సాధారణంగా బహుళ గుర్రాలతో ప్రయాణించేవాడు. ఇది అవసరమైనప్పుడు త్వరగా కొత్త గుర్రానికి మారడానికి ఆయనకు వీలు కల్పించింది. అదనంగా మంగోలు సైన్యంలోని సైనికులు సరఫరా మార్గాల మీద ఆధారపడకుండా స్వతంత్రంగా పనిచేసేవారు. ఇది సైన్యం కదలికను గణనీయంగా వేగవంతం చేసింది. దూతల నైపుణ్యవంతమైన ఉపయోగం ఈ సైన్యాల నాయకులకు ఒకరితో ఒకరు సంబంధాలు కొనసాగించడానికి వీలు కల్పించింది. జువైనీ నివేదించిన ప్రకా , 'నెర్గే' (సాంప్రదాయ వేట) సమయంలో క్రమశిక్షణ అలవరచబడింది. ఈ వేటలు ఇతర సంస్కృతులలోని వేటల నుండి భిన్నంగా ఉండేవి. ఇవి చిన్న సైనిక దళాల చర్యలకు సమానంగా ఉండేవి. మంగోలు దళాలు ఒక వరుసలో విస్తరించి, ఒక మొత్తం ప్రాంతాన్ని చుట్టుముట్టి ఆపై ఆ ప్రాంతంలోని అన్ని వేట జంతువులను ఒకచోటకి తోలేవారు. జంతువులలో ఏ ఒక్కటి కూడా తప్పించుకోకుండా చూసి వాటన్నింటినీ వధించడమే లక్ష్యం.
మంగోలుల మరో ప్రయోజనం ఏమిటంటే అసాధారణంగా చల్లని శీతాకాలంలో కూడా వారు పెద్ద దూరాలను ప్రయాణించగలగడం; ఉదాహరణకు, గడ్డకట్టిన నదులు వాటి ఒడ్డున ఉన్న పెద్ద నగర కేంద్రాలకు రహదారుల వలె వారికి మార్గం చూపించాయి. మంగోలులు నదీ కార్యకలాపాలలో నిపుణులు; మోహి యుద్ధం (ఏప్రిల్ 1241) సమయంలో హంగేరియను రాజు 4వ బేలాను ఓడించడానికి వారు వసంతకాల వరదల పరిస్థితులలో ఒకే రాత్రిలో ముప్పై వేల అశ్విక దళాలతో సాజో నదిని దాటారు. అదేవిధంగా, ముస్లిం ఖ్వారెజ్ము‌షా 2వ ముహమ్మదు మీద దాడిలో నది మీద నుండి తప్పించుకోకుండా నిరోధించడానికి పడవల సమూహాన్ని ఉపయోగించారు.

సాంప్రదాయకంగా తమ భూ బలగాల పరాక్రమానికి ప్రసిద్ధి చెందిన మంగోలులు, నావికా శక్తిని చాలా అరుదుగా ఉపయోగించారు. 1260లు - 1270లలో వారు చైనాలోని సాంగు రాజవంశాన్ని జయించేటప్పుడు సముద్ర శక్తిని ఉపయోగించారు. అయినప్పటికీ జపున్‌ మీద సముద్ర మార్గం ద్వారా దండయాత్రలు చేసే వారి ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతంలో వారి సైనిక చర్యలు దాదాపు పూర్తిగా భూనమీదనే ే ఆధారపడి ఉండేవి. సముద్రాలు క్రూసేడరు, మమ్లూకు బలగాల నియంత్రణలో ఉండేవి.

అన్ని సైనిక దండయాత్రలకు ముందు జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక రచించడం, గూఢచర్యం  శత్రు భూభాగాలు, బలగాలకు సంబంధించిన సున్నితమైన సమాచారాన్ని సేకరించడం వంటివి జరిగేవి. మంగోలు సైన్యాల విజయం, సంస్థాగత నిర్మాణం, చలనశీలత వారికి ఒకేసారి అనేక రంగలోలో పోరాడటానికి వీలు కల్పించాయి. 60 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు ఉన్న వయోజన పురుషులందరూ సైన్యంలో నిర్బంధ సైనిక సేవకు అర్హులుగా ఉన్నారు. ఇది వారి గిరిజన యోధుల సంప్రదాయంలో ఒక గౌరవానికి చిహ్నంగా భావించారు.

## సమాజం
### మతాలు

చెంగిజు ఖాన్ కాలంలో బౌద్ధమతం నుండి క్రైస్తవ మతం వరకు, మానికేయిజం నుండి ఇస్లాం వరకు దాదాపు ప్రతి మతంలోనూ మంగోలులు మతమార్పిడి చెందారు. కలహాలను నివారించడానికి చెంగిజు ఖాన్ పూర్తి మత స్వేచ్ఛను నిర్ధారించే ఒక సంస్థను స్థాపించాడు. అయినప్పటికీ ఆయన స్వయంగా ఒక షమానిస్టు. ఆయన పరిపాలనలో మత నాయకులందరికీ పన్నుల నుండి, ప్రభుత్వ సేవ నుండి మినహాయింపు ఇవ్వబడింది.

మొదట్లో సంచార జీవనశైలి కారణంగా అధికారిక ప్రార్థనా స్థలాలు తక్కువగా ఉండేవి. అయితే ఓగెడై (1186–1241) పాలనలో మంగోలు రాజధానిలో అనేక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు చేపట్టబడ్డాయి. రాజభవనాలతో పాటు, ఓగెడై బౌద్ధ, ముస్లిం, క్రైస్తవ, టావోయిస్టు అనుచరుల కోసం ప్రార్థనా మందిరాలను నిర్మించాడు. ఆ కాలంలో ప్రబలంగా ఉన్న మతాలు టెంగ్రిజం  బౌద్ధమతం, అయినప్పటికీ ఓగెడై భార్య నెస్టోరియను క్రైస్తవురాలు.

చివరికి వారసత్వ రాజ్యాలలో ప్రతి ఒక్కటి స్థానిక ప్రజల ప్రబలమైన మతాన్ని స్వీకరించింది: తూర్పున మంగోలులచే పాలించబడిన చైనీసు యువాను రాజవంశం (వాస్తవానికి మహాన్ ఖాన్ రాజ్యం) బౌద్ధమతం, షమానిజాన్ని స్వీకరించగా, పశ్చిమ ఖానేటు‌లు మూడు ఇస్లాంను స్వీకరించాయి.

### కళలు - సాహిత్యం
మంగోలియను భాషలో నేటికీ లభ్యమవుతున్న అత్యంత పురాతన సాహిత్య రచన *ది సీక్రెటు హిస్టరీ ఆఫ్ ది మంగోల్సు*, ఇది 1227లో చెంఘిజు ఖాన్ మరణించిన కొంతకాలం తర్వాత రాజకుటుంబం కోసం వ్రాయబడింది. ఇది చెంఘిజు జీవితం, వంశావళికి సంబంధించిన అత్యంత ముఖ్యమైన స్థానిక గ్రంథం, ఇది ఆయన మూలాలుం బాల్యం నుండి మంగోలు సామ్రాజ్యం స్థాపన, ఆయన కుమారుడు ఓగెడై పాలన వరకు వివరిస్తుంది.

సామ్రాజ్యం నుండి వచ్చిన మరో క్లాసికు గ్రంథం *జామీ అల్-తవారిఖు*, లేదా "విశ్వ చరిత్ర". మంగోలుల సొంత సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని స్థాపించడంలో సహాయపడటానికి, మొత్తం ప్రపంచ చరిత్రను నమోదు చేసే మార్గంగా 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇల్ఖాను ఘజాను ఖాన్ దీనిని రాయమని ఆదేశించాడు.

14వ శతాబ్దంలో మంగోలు లేఖకులు ఒక ప్రాచీన రకమైన కరెక్షను ఫ్లూయిడుగా రెసిను, కూరగాయల వర్ణద్రవ్యాల మిశ్రమాన్ని ఉపయోగించారు; ఇది దాని మొదటి తెలిసిన ఉపయోగం కావచ్చు. మంగోలులు దృశ్య కళలను ఆదరించేవారు. చిత్రలేఖనంలో వారి అభిరుచి వారి గుర్రాల మీద కేంద్రీకృతమై ఉండేది.

### విజ్ఞాన శాస్త్రం

ఖాన్ల పోషణ కారణంగా మంగోలు సామ్రాజ్యంలో విజ్ఞాన శాస్త్రంలో కొన్ని ముఖ్యమైన అభివృద్ధిలు జరిగాయి. ప్రపంచ విజేతలుగా మంగోలుల విజయానికి ప్రధాన కారణం గణితం పట్ల వారికున్న అంకితభావమే అని రోజరు బేకను పేర్కొన్నాడు. ఖాన్‌లు వ్యక్తిగతంగా ఆసక్తి చూపిన విజ్ఞాన శాస్త్ర శాఖలలో ఖగోళ శాస్త్రం ఒకటి. యువాన్షి అభిప్రాయం ప్రకారం ఓగెడై ఖాన్ జోంగ్డులోని ఖగోళ గోళాన్ని రెండుసార్లు మరమ్మతు చేయమని ఆదేశించాడు (1233 - 1236లో), 1234లో డామింగ్లి క్యాలెండరు‌ను సవరించి స్వీకరించమని కూడా ఆదేశించాడు. ఆయన సుమారు 1236లో కారకోరంలో యెలు చుకై కోసం ఒక కన్ఫ్యూషియను ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అక్కడ యెలు చుకై చైనీసు నమూనాలో ఒక క్యాలెండరు‌ను రూపొందించి నియంత్రించాడు. రషీదు అల్-దిన్ ప్రకారం మోంగ్కే ఖాన్ యూక్లిడియను జ్యామితిలోని కొన్ని క్లిష్టమైన సమస్యలను స్వయంగా పరిష్కరించారు. ఖగోళ శాస్త్రవేత్త నాసిరు అల్-దిన్ అల్-తూసీని తన వద్దకు పంపమని తన సోదరుడు హులాగు ఖాన్‌కు లేఖ రాశారు. కారకోరంలో తూసీతో ఒక వేధశాలను నిర్మించుకోవాలన్న మోంగ్కే ఖాన్ కోరిక నెరవేరలేదు. ఎందుకంటే ఆయన దక్షిణ చైనాలో సైనిక దండయాత్రలో మరణించాడు. దానికి బదులుగా హులాగు ఖాన్ 1259లో పర్షియాలో మరాగే వేధశాలను నిర్మించడానికి తూసీకి నిధులు మంజూరు చేశాడు. తూసీ 30 సంవత్సరాలు కోరినప్పటికీ 12 సంవత్సరాలలో తన కోసం ఖగోళ పట్టికలను సిద్ధం చేయమని ఆదేశించాడు. తూసీ 12 సంవత్సరాలలో ఇల్ఖానికు పట్టికలను విజయవంతంగా రూపొందించాడు. యూక్లిడు ఎలిమెంట్సు‌కు సవరించిన సంస్కరణను తయారు చేశాడు. తూసీ కపులు అని పిలువబడే వినూత్న గణిత పరికరాన్ని బోధించాడు. మరాగే వేధశాలలో బాగ్దాదు ఇతర నగరాల ముట్టడి నుండి తూసీ రక్షించిన సుమారు 4,00,000 పుస్తకాలు ఉండేవి. హులాగు ఖాన్ తీసుకువచ్చిన చైనీసు ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు కూడా అక్కడ పనిచేశారు.

కుబ్లాయి ఖాన్ చైనాలో అనేక పెద్ద ఖగోళ పరిశోధనశాలలను నిర్మించాడు. ఆయన గ్రంథాలయాలలో ముస్లిం గణిత శాస్త్రజ్ఞులు తీసుకువచ్చిన 'వు-హు-లీ-టి' (యూక్లిడ్) గ్రంథాలు కూడా ఉండేవి. యువాను చైనాలో ఝు షిజీ, గువో షౌజింగు ప్రముఖ గణిత శాస్త్రజ్ఞులు. మంగోలు వైద్యుడు హు సిహుయి 1330 నాటి ఒక వైద్య గ్రంథంలో ఆరోగ్యకరమైన ఆహారం ప్రాముఖ్యతను వివరించాడు.

లాటిను‌తో సహా నాలుగు భాషలను అర్థం చేసుకోగల ఘజను ఖాన్ 1295లో టబ్రిజు అబ్జర్వేటరీని నిర్మించాడు. బైజాంటైను గ్రీకు ఖగోళ శాస్త్రవేత్త గ్రెగొరీ చియోనియాడెసు, తూసీ ఆధ్వర్యంలో మరాఘేలో పనిచేసిన అజలు షమ్స్ అల్-దిన్ ఒమరు వద్ద అక్కడ అధ్యయనం చేశాడు. ఇస్లామికు ప్రపంచం నుండి ఐరోపాకు అనేక ఆవిష్కరణలను అందించడంలో చియోనియాడెసు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాడు. వీటిలో ఐరోపాకు సార్వత్రిక అక్షాంశ-స్వతంత్ర ఆస్ట్రోలేబు‌ను పరిచయం చేయడం, తూసీ-కపులు గ్రీకు వివరణ ఉన్నాయి. ఇది తరువాత కోపర్నికను సూర్యకేంద్ర సిద్ధాంతం మీద ప్రభావం చూపింది. చోనియాడెసు అల్-తూసీ - మరాఘే అబ్జర్వేటరీకి చెందిన పర్షియను జిజ్-ఇ ఇల్ఖానీతో సహా అనేక జిజు గ్రంథాలను గ్రీకులోకి అనువదించాడు. బైజాంటైను-మంగోలు కూటమి, ట్రెబిజాండు సామ్రాజ్యం ఇల్ఖనేటు సామంతుడిగా ఉండటం చోనియాడెసు కాన్స్టాంటినోపులు, ట్రెబిజాండు, టబ్రిజు మధ్య ప్రయాణాలకు సౌకర్యవంతంగా మారింది. గాన్సు ప్రావిన్సు‌లో ఉన్న టిబెటు మంగోలు వైస్రాయి అయిన రాడ్నా యువరాజు, సమర్కండి ఖగోళ శాస్త్రవేత్త అల్-సంజుఫినికి పోషణ కల్పించాడు. అల్-సంజుఫిని కుబ్లాయి ఖాన్ వారసుడైన రాడ్నా యువరాజుకు అంకితం చేసిన అరబికు ఖగోళ శాస్త్ర హ్యాండు‌బుక్ 1363లో పూర్తయింది. దాని అంచుల మీద మధ్య మంగోలియను గ్లోసు‌లు ఉండటం దీని ప్రత్యేకత.

### తపాలా వ్యవస్థ

మంగోలు సామ్రాజ్యంలో ఆ కాలానికి ఒక అద్భుతమైన సమర్థవంతమైన తపాలా వ్యవస్థ ఉండేది. దీనిని పండితులు తరచుగా యాం అని పిలుస్తారు. సామ్రాజ్యం అంతటా 'ఓర్టూ' అని పిలువబడే విలాసవంతంగా సన్నద్ధం చేయబడిన, బాగా కాపలా ఉన్న రిలే పోస్టులు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఒక దూత సాధారణంగా ఒక స్టేషను నుండి మరొక స్టేషను‌కు  ప్రయాణించి, అక్కడ కొత్త, విశ్రాంతి తీసుకున్న గుర్రాన్ని తీసుకునేవాడు. లేదా సాధ్యమైనంత వేగవంతమైన డెలివరీని నిర్ధారించడానికి తపాలాను తదుపరి రైడరు‌కు అందజేసేవాడు. మంగోలు సైనికులు ప్రతిరోజూ క్రమం తప్పకుండా 125 మైళ్లు (201 కిలోమీటర్లు) ప్రయాణించేవారు. ఇది 600 సంవత్సరాల తర్వాత పోనీ ఎక్స్‌ప్రెసు నెలకొల్పిన అత్యంత వేగవంతమైన రికార్డు కంటే కూడా మెరుగైనది. రిలే స్టేషన్లకు సేవలు అందించడానికి వాటికి అనుబంధంగా కుటుంబాలు ఉండేవి. పైజా ఉన్న ఎవరైనా గుర్రాలను మార్చుకోవడానికి, నిర్దిష్ట రేషన్ల కోసం అక్కడ ఆగడానికి అనుమతించబడ్డారు. అయితే సైనిక గుర్తింపు కార్డులు ఉన్నవారు పైజా లేకుండానే యాం వ్యవస్థను ఉపయోగించుకున్నారు. చైనా, మధ్యప్రాచ్యం, యూరపు నుండి వచ్చిన చాలా మంది వ్యాపారులు, దూతలు, ప్రయాణికులు ఈ వ్యవస్థను ఉపయోగించుకున్నారు. కారకోరంలో గొప్ప ఖాన్ మరణించినప్పుడు, యాం వ్యవస్థ కారణంగా 4–6 వారాలలోపు మధ్య ఐరోపాలోని బటు ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో ఉన్న మంగోలు దళాలకు ఆ వార్త చేరింది.

చెంగిజు ఆయన వారసుడు ఓగెడై విస్తృతమైన రహదారుల వ్యవస్థను నిర్మించారు. వాటిలో ఒకటి అల్తాయి పర్వతాల గుండా నిర్మించబడింది. సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన తర్వాత ఓగెడై రహదారుల వ్యవస్థను మరింత విస్తరించాడు. మంగోలు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ప్రాంతాలలో రహదారులను అనుసంధానించాలని చగటాయి ఖానేటు, గోల్డెను హోర్డు‌కు ఆదేశించాడు.

యువాను రాజవంశ స్థాపకుడైన కుబ్లాయి ఖాన్, సాధారణ రిలేలతో పాటు, ఉన్నత అధికారుల కోసం ప్రత్యేక రిలేలను కూడా నిర్మించాడు. వాటిలో వసతి గృహాలు ఉండేవి. కుబ్లాయ్ పాలనలో, యువాను కమ్యూనికేషను వ్యవస్థలో సుమారు 1,400 పోస్టలు స్టేషన్లు ఉండేవి. వాటిలో 50,000 గుర్రాలు, 8,400 ఎద్దులు, 6,700 కంచర గాడిదలు, 4,000 బండ్లు 6,000 పడవలను ఉపయోగించారు. మంచూరియా, దక్షిణ సైబీరియాలో మంగోలులు ఇప్పటికీ యాం కోసం కుక్కల బండి రిలేలను ఉపయోగించేవారు. ఇల్ఖనేటు‌లో, ఘజాను మధ్యప్రాచ్యంలో క్షీణిస్తున్న రిలే వ్యవస్థను పరిమిత స్థాయిలో పునరుద్ధరించాడు. ఆయన వసతి గృహాలను నిర్మించాడు. కేవలం సామ్రాజ్య దూతలకు మాత్రమే భత్యం లభిస్తుందని శాసించాడు. గోల్డెను హోర్డు జోచిడు‌లు తమ రిలే వ్యవస్థకు ఒక ప్రత్యేక యాం పన్ను ద్వారా నిధులు సమకూర్చుకున్నారు.

## సిల్క్ రోడ్

1206లో మంగోలుల ఏకీకరణ, తదనంతర ప్రాంతీయ శాంతి మంగోలు సామ్రాజ్యం గుండా వాణిజ్య మార్గాలు ఏర్పడటానికి వీలు కల్పించాయి. మంగోలులకు వ్యాపారులకు, వాణిజ్యానికి మద్దతు ఇచ్చే చరిత్ర ఉంది. చెంఘిజు ఖాన్ మంగోలులను ఏకం చేయడానికి ముందు తన కెరీరు ప్రారంభంలోనే విదేశీ వ్యాపారులను ప్రోత్సహించాడు. వ్యాపారులు పొరుగు సంస్కృతుల గురించి సమాచారాన్ని అందించారు. మంగోలుల కోసం దౌత్యవేత్తలుగా, అధికారిక వ్యాపారులుగా పనిచేశారు. మంగోలులు తమ సొంతంగా తక్కువ వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసినందున అనేక వస్తువులకు వారు చాలా అవసరమయ్యారు.

మంగోలు ప్రభుత్వం, ఉన్నత వర్గాలు వ్యాపారులకు మూలధనాన్ని అందించాయి. వారిని 'ఓర్టోకు' (వ్యాపార భాగస్వామి) ఒప్పందం కింద సుదూర ప్రాంతాలకు పంపాయి. మంగోలు కాలంలో మంగోలు-ఓర్టోకు భాగస్వామ్యం ఒప్పంద లక్షణాలు ఖిరాదు, కొమెండా ఒప్పందాలను పోలి ఉండేవి. అయితే మంగోలు పెట్టుబడిదారులు భాగస్వామ్య పెట్టుబడుల కోసం నాణేలు ముద్రించని విలువైన లోహాలు, వర్తకం చేయగల వస్తువులను ఉపయోగించడంలో పరిమితం కాలేదు. ప్రధానంగా డబ్బు అప్పుగా ఇవ్వడం, వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు నిధులు సమకూర్చారు. అంతేకాకుండా మంగోలు ఉన్నత వర్గాలు మార్కో పోలో కుటుంబంతో సహా ఇటాలియను నగరాల వ్యాపారులతో వాణిజ్య భాగస్వామ్యాలను ఏర్పరచుకున్నాయి. సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ, సరైన పత్రాలు, అధికార పత్రాలు ఉన్న ఏ వ్యాపారులకైనా లేదా రాయబారులకైనా వారు మంగోలు రాజ్యాల గుండా ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు రక్షణ, ఆశ్రయం లభించాయి. బాగా ప్రయాణించబడిన, సాపేక్షంగా బాగా నిర్వహించబడిన రోడ్లు మధ్యధరా బేసిను నుండి చైనాకు భూములను అనుసంధానించాయి. ఇది భూ వాణిజ్యాన్ని బాగా పెంచింది. సిల్క్ రోడ్ అని పిలువబడే దాని గుండా ప్రయాణించిన వారి గురించి కొన్ని నాటకీయ కథలు వచ్చాయి.

పాశ్చాత్య అన్వేషకుడు మార్కో పోలో సిల్క్ రోడ్ వెంబడి తూర్పు వైపు ప్రయాణించాడు. చైనీసు మంగోలు సన్యాసి రబ్బను బార్ సౌమా ఈ మార్గంలో పోల్చదగినంతగా పురాణ ప్రయాణం చేసాడు. తన ఖాన్‌బాలికు (బీజింగు) ఇంటి నుండి యూరపు వరకు వెళ్ళాడు. రుబ్రకు‌కు చెందిన విలియం వంటి యూరోపియను మిషనరీలు కూడా విశ్వాసులను తమ లక్ష్యానికి మార్చడానికి మంగోలు కోర్టుకు ప్రయాణించారు లేదా ఫ్రాంకో-మంగోలు కూటమిని పొందే ప్రయత్నంలో మంగోలు పాలకులతో ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు జరపడానికి పాపల్ రాయబారులుగా వెళ్లారు. అయితే సిల్క్ రోడ్ పూర్తి పొడవునా ఎవరైనా ప్రయాణించడం చాలా అరుదు. బదులుగా వ్యాపారులు బకెటు బ్రిగేడు లాగా ఉత్పత్తులను తరలించాడు. వస్తువులను ఒక మధ్యవర్తి నుండి మరొక మధ్యవర్తికి వర్తకం చేశారు. చైనా నుండి పశ్చిమానికి తరలిస్తున్నారు; ఆ వస్తువులు చాలా దూరం ప్రయాణించడం వల్ల విపరీతమైన ధరలు వచ్చాయి.

చెంఘిజు తర్వాత వ్యాపార భాగస్వామి వ్యాపారం ఆయన వారసులు ఓగెడీ, గుయుకు ఆధ్వర్యంలో వృద్ధి చెందుతూనే ఉంది. వ్యాపారులు దుస్తులు, ఆహారం, సమాచారం, ఇతర వస్తువులను సామ్రాజ్య రాజభవనాలకు తీసుకువచ్చారు. ప్రతిగా గొప్ప ఖాన్‌లు వ్యాపారులకు పన్ను మినహాయింపులు ఇచ్చారు. మంగోలు సామ్రాజ్యం అధికారిక రిలే స్టేషను‌లను ఉపయోగించుకోవడానికి వారిని అనుమతించారు. వ్యాపారులు చైనా, రష్యా, ఇరాను‌లలో కూడా పన్ను రైతులుగా పనిచేశారు. వ్యాపారులు దొంగలచే దాడి చేయబడితే, దొంగిలించబడిన వస్తువులను కనుగొనడానికి స్థానిక నివాసితుల సహాయం నుండి నష్టాలు భర్తీ చేయబడ్డాయి.

మహా ఖాన్ మొంగ్కే హయాంలో విధానాలు మారాయి. మనీలాండరింగు  అధిక పన్నుల కారణంగా, ఆయన దుర్వినియోగాలను పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. *ఓర్టోకు* వ్యాపారాలను పర్యవేక్షించడానికి సామ్రాజ్య పరిశోధకులను పంపాడు. వ్యాపారులందరూ వాణిజ్య, ఆస్తి పన్నులు చెల్లించాలని ఆయన శాసించాడు. ఉన్నత స్థాయి మంగోలు ఉన్నతాధికారులు వ్యాపారుల నుండి తీసుకున్న అన్ని డ్రాఫ్టు‌లను ఆయన చెల్లించాడు. ఈ విధానం యువాను రాజవంశం హయాంలో కూడా కొనసాగింది.

14వ శతాబ్దంలో మంగోలు సామ్రాజ్యం పతనం సిల్కు రోడ్డు వెంబడి ఉన్న రాజకీయ, సాంస్కృతిక, ఆర్థిక ఐక్యత కూలిపోవడానికి దారితీసింది. టర్కిక్ తెగలు ఈ మార్గం పశ్చిమ కొనను బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. ఇది తరువాత సున్నీ మతం కింద ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకోబోయే టర్కికు సంస్కృతికి బీజాలు నాటింది. తూర్పున హాన్ చైనీయులు 1368లో యువాను రాజవంశాన్ని పడగొట్టి, తమ సొంత మింగు రాజవంశాన్ని స్థాపించి, ఆర్థిక ఏకాంతవాద విధానాన్ని అనుసరించారు.

## వారసత్వం

చరిత్రలో అతిపెద్ద అవిచ్ఛిన్న సామ్రాజ్యంగా తన ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్న మంగోలు సామ్రాజ్యం, విశాలమైన ప్రాంతాలను ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా శాశ్వత ప్రభావాన్ని చూపింది. తూర్పు, పశ్చిమ రష్యా, చైనాలోని పశ్చిమ ప్రాంతాల వంటి కొన్ని ప్రాంతాలు నేటికీ ఏకీకృతంగానే ఉన్నాయి. సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత మంగోలులు స్థానిక జనాభాలో కలిసిపోయి ఉండవచ్చు. వారి వారసులలో కొందరు స్థానిక మతాలను స్వీకరించారు. ఉదాహరణకు తూర్పు ఖానేటు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించింది. మూడు పశ్చిమ ఖానేటు‌లు, ఎక్కువగా సూఫీ ప్రభావంతో, ఇస్లాంను స్వీకరించాయి.

మంగోలు సామ్రాజ్యం సైనికేతర విజయాలలో ఒక లిపి వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టడం ఒకటి ఇది పాత ఉయ్‌ఘర్ అక్షరాల మీద ఆధారపడిన మంగోలు వర్ణమాల. దీనిని ఇప్పటికీ మంగోలియాలో ఉపయోగిస్తున్నారు.

రష్యను పాలకులకు మంగోలుల పన్ను వసూలుదారులుగా హోదా కల్పించిన కొంతకాలం తర్వాత మాస్కో ఇంకా మంగోలు-టాటారు పాలనలో ఉన్నప్పుడే ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. రష్యన్లు మంగోలుల కోసం కప్పం, పన్నులు వసూలు చేయడం వల్మం మంగోలులు తాము పాలించే భూములను అరుదుగా సందర్శించేవారు. రష్యన్లు చివరికి సైనిక శక్తిని సంపాదించారు. వారి పాలకుడు 3వ ఇవాను మంగోలులను పూర్తిగా ఓడించి రష్యను జార్‌డంను స్థాపించాడు. ఉగ్రా నది మీద గొప్ప ప్రతిఘటన మంగోలులు బలహీనులని నిరూపించిన తర్వాత మాస్కో గ్రాండు డచీ స్వాతంత్ర్యం పొందింది.

రాయబారులు, వ్యాపారులు తిరిగి తీసుకువచ్చిన సమాచారం ద్వారా తెలిసిన ప్రపంచం గురించిన యూరపు జ్ఞానం అపారంగా విస్తరించింది. 1492లో కొలంబసు తన ప్రయాణం ప్రారంభించినప్పుడు చైనాలోని గ్రాండు ఖాన్ దేశమైన కాథేను చేరుకోవడమే ఆయన లక్ష్యం.

1340వ దశకంలో ఐరోపాను నాశనం చేసిన బ్లాక్ డెత్ వ్యాధి, మంగోల్ సామ్రాజ్యం వాణిజ్య మార్గాల గుండా చైనా నుండి వ్యాపించి ఉండవచ్చని కొన్ని అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి. 1347లో క్రిమియను ద్వీపకల్పంలోని ఒక గొప్ప వాణిజ్య కేంద్ర మైనకాఫా జెనోవా పాలకుల మీద, జానిబెగు నాయకత్వంలోని మంగోలు యోధుల సైన్యం ముట్టడి జరిపింది. సుదీర్ఘ ముట్టడి సమయంలో మంగోలు సైన్యం వ్యాధితో బలహీనపడుతోందని తెలిసిన తర్వాత వారు వ్యాధి సోకిన శవాలను జీవాయుధంగా ఉపయోగించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఆ శవాలను నగరం గోడల మీదుగా విసిరారు. దానితో నగరవాసులకు వ్యాధి సోకింది. జెనోవా వ్యాపారులు పారిపోయి తమ ఓడల ద్వారా ఈ ప్లేగు వ్యాధిని దక్షిణ ఐరోపాకు తీసుకువెళ్లారు. అక్కడి నుండి అది వేగంగా వ్యాపించింది. ఈ మహమ్మారి కారణంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా సంభవించిన మొత్తం మరణాల సంఖ్య 75 నుండి 200 మిలియన్ల వరకు ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది. కేవలం ఐరోపాలోనే 50 మిలియన్ల వరకు మరణాలు సంభవించాయి.

### వినాశనం
కొన్ని వ్యాఖ్యానాల ప్రకారం చెంఘిజు ఖాన్ దండయాత్రలు కొన్ని భౌగోళిక ప్రాంతాలలో అపూర్వమైన స్థాయిలో భారీ విధ్వంసానికి కారణమయ్యాయి. ఇది ఆసియా జనాభాలో మార్పులకు దారితీసింది. చెంఘిజు, ఆయన సైన్యాలు ప్రపంచ జనాభాలో సుమారు 11% మందిని చంపారు. ఈ గణనీయమైన ప్రాణనష్టం పర్యావరణ ఆరోగ్యంలో మెరుగుదలకు కూడా దారితీసింది. 2003 నాటి ఒక అధ్యయనం ప్రకారం మంగోలియాలోని పురుషులలో 8% మంది, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతి 200 మందిలో ఒకరు చెంఘిజు ప్రత్యక్ష వారసులు అని తేలింది.

పాశ్చాత్య పరిశోధకుడు ఆర్. జె. రమ్మెలు మంగోలు సామ్రాజ్యం చేత 30 మిలియన్ల మంది ప్రజలు చంపబడ్డారని అంచనా వేశారు. ఇతర పరిశోధకులు 80 మిలియన్ల మంది వరకు చంపబడ్డారని అంచనా వేస్తున్నారు. మంగోలు పాలనలో యాభై సంవత్సరాల కాలంలో చైనా జనాభా సగానికి పడిపోయింది. మంగోలు దండయాత్రకు ముందు, చైనా రాజవంశాల భూభాగాలలో సుమారు 120 మిలియన్ల మంది నివాసులు ఉన్నారని నివేదించబడింది; 1279లో విజయం పూర్తయిన తర్వాత 1300 జనాభా లెక్కల ప్రకారం చైనా మొత్తం జనాభా సుమారు 60 మిలియన్లు. చైనా జనాభాలో ఈ భారీ క్షీణతను కేవలం మంగోలుల క్రూరత్వానికి ఆపాదించడం సాధ్యమే అయినప్పటికీ మేధావులలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఫ్రెడెరికు మోటు వాదిస్తూ, ఈ విస్తృత క్షీణత అనేది జనాభా తగ్గుదలను కాకుండా, రికార్డులను నిర్వహించడంలో పరిపాలనా వైఫల్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని పేర్కొన్నారు. 

తిమోతీ బ్రూక్ వంటి ఇతరులు, మంగోలులు పాస్‌పోర్టు‌ల హక్కును రద్దు చేయడం, ప్రత్యక్ష భూ యాజమాన్య హక్కును నిరాకరించడం ద్వారా దక్షిణ చైనా జనాభాను, వాదనాత్మకంగా హాన్ చైనా జనాభాను కూడా, అదృశ్య స్థితికి తగ్గించారని వాదించారు. దీని అర్థం చైనీయులు ప్రధానంగా మంగోలులు, టాటార్ల మీద ఆధారపడవలసి వచ్చింది. వారి సంరక్షణలో ఉండవలసి వచ్చింది. ఇందులో మంగోలు సైన్యంలో నియామకం కూడా భాగంగా ఉంది. విలియం మెక్‌నీలు, డేవిడు ఓ. మోర్గాను వంటి చరిత్రకారులు చైనా జనాభా క్షీణతకు బ్యూబోనికు ప్లేగు ప్రధాన కారణమని వాదించారు.

మంగోలు ఉదండయాత్రల ఫలితంగా ఇస్లామికు ప్రపంచం భారీ మార్పులకు గురైంది. ఇరాన్ పీఠభూమి జనాభా విస్తృతమైన వ్యాధులు, కరువుతో బాధపడింది. దీని ఫలితంగా దాని జనాభాలో నాలుగింట మూడు వంతుల మంది అంటే సుమారు 10 నుండి 15 మిలియన్ల మంది మరణించారు. చరిత్రకారుడు స్టీవెను వార్డు అంచనా ప్రకారం 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు ఇరాన్ జనాభా మంగోలుల దండయాత్రకు ముందున్న స్థాయికి తిరిగి చేరుకోలేదు.

డేవిడు నికోల్ తన *ది మంగోలు వార్లార్డ్సు* పుస్తకంలో "తమను వ్యతిరేకించే వారిని భయభ్రాంతులకు గురిచేయడం, సామూహికంగా నిర్మూలించడం అనేది మంగోలుల బాగా పరీక్షించబడిన వ్యూహం" అని పేర్కొన్నాడు. ఈ దండయాత్ర సమయంలో రష్యా జనాభాలో సగం మంది మరణించి ఉండవచ్చు. ప్రత్యక్ష సాక్షి అయిన రోజేరియసు, "మంగోలులు లింగంతో లేదా వయస్సుతో సంబంధం లేకుండా అందరినీ చంపారు", "మంగోలులు ముఖ్యంగా మహిళలను అవమానించడంలో 'ఆనందం పొందారు'" అని చెప్పాడు.

## ఇవి కూడా చూడండి
* మంగోలుల ఖ్వారెజ్మియా దండయాత్ర
* మంగోల్ సైనిక వ్యూహాలు, నిర్మాణం
* మంగోల్ సామ్రాజ్యం రూపురేఖలు
* మంగోల్ రాజవంశం (అస్పష్టత నివృత్తి)
* మంగోల్ ఖానేట్ (అస్పష్టత నివృత్తి)
* మధ్యయుగ మంగోల్ తెగలు మరియు వంశాల జాబితా
* మంగోల్ రాజ్యాల జాబితా

## మూలాలు

## ఇతర మూలాలు
       

వర్గం:మంగోలియా