open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ಕಿರಾತ ಕಡ್ಡಿ

**ಕಿರಾತಕಡ್ಡಿ** ಪನ್ಪಿನ ಒಂಜಿ ಕಡು ಕೈಪೆದ ದೈ. ಉಂದು ರಡ್ ಎತ್ತರ ಬುಲೆವುಂಡು, ಉಂದು ಇಡೀ ವರ್ಸಲಾ ಪಚ್ಚೆ ರಂಗ್ದಾ ಉದ್ದ ಉದ್ದ ಇರೆ ಉಪ್ಪುಂಡು. ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಎಲ್ಯಾ ಪೂ ಲ್ಲಾ ಆಪುಂಡು.

## ಮೂಲ ಪುದಾರ್
ಬೇತೆ ಬೇತೆ ದೇಸೊಡು ಕಿರಾತ ಕಡ್ಡಿನ್ ಗಳಸುವೆರ್.
*ಅರಾಬಿಕ್ : Qamha, Qasab Farsee
*ಬೆಂಗಾಲಿ : Chirata, Mahatita
*ಇಂಗ್ಲಿಷ್ : Chiretta, Indian Balmony, Bitter Stick
*ಫ್ರೆಂಚ್ : Swertie de l’Inde
*ಜರ್ಮನ್ : Chirettakraut, Kirayakraut
*ಗುಜರಾತಿ : Kariyatu, Charyatah, Chirayita
*ಹಿಂದಿ : Kiryat Charayata
*ಕನ್ನಡ : Nalebevu, Chirata Kaddi, Chirayat
*ಲ್ಯಾಟೀನ್ : Swertia chirata Buch.
*ಮರಾಠಿ : Kiraita, Kaduchiraita
*ಪರ್ಷಿಯನ್ : Chiraita Talkh
*ಪಂಜಾಬಿ : Chiretta, Chiraita
*ಸಂಸ್ಕೃತ : B*ಸಂಸ್ಕೃತಟ್ ಬೂನಿಂಬಾ. hunimba, Kirata, Kiratak
*ಉರ್ದು : Chiraita Talkh

## ಉಪಯೋಗ
ದೈತ ಇರೆತ್ತ ಕಸಾಯ ಮಲ್ತ್ ದ್ ಪರ್ಂಡಾ ಜೊಕ್ಲೆನಾ ಬಂಜಿ ಪುರಿಕ್, ಮಲ್ಲಕಲೆನಾ ಸಕ್ಕರೆ ಕಾಯಿಲೆ(ಮಧುಮೇಹ)ನಿಯಂತ್ರಣೊಗ್ ಎಡ್ಡೆ. ಚರ್ಮರೋಗೊಲೆಗ್ ನೆತ್ತ ಲೇಪ ಪಾಡ್ಂಡ ಎಡ್ದೆ, ಕಲೆಲ ಮಾಜುಂಡು. ಪೆದ್ಮೆದಾಡ್ಲೆಗ್ ಉಂದೆತ್ತ ಕಸಾಯ ಜೀರ್ನಸಕ್ತಿಗ್ ಬಾರಿ ಎಡ್ದೆ.ರುಚಿಟ್ ಉಂದು ಮಸ್ತ್ ಕೈಪೆ ಆಂಡಲಾ ಬಂಜಿಗ್ ತೀಪೆ ಪನ್ಪಿಲೆಕ್ಕ ಕೆಲಸ ಮಲ್ಪುನ ಎಡ್ದೆ ಮರ್ದ್ ದ ದೈ ಉಂದು.ಪೊರ್ಲುಗಾದ್ಲಾ ಉಂದೆನ್ ಬುಲೆಪಾವೆರ್. ಉಂದೆನ್ ಎಡ್ಡೆ ಪಂಡ್ದ್ ದಿನಾಲಾ ಬಳಕೆ ಮಲ್ಪೆರೆ ಬಲ್ಲಿ ವರ್ಷೊಗೊರ ಮಾತಾ ಬಳಕೆ ಮಲ್ಪೊಡು. ದಾಯೆ ಪಂಡ ಉಂದು ಬಾರಿ ಉಷ್ಣದವು. ಅಂಚಾದ್ ಕ್ರಮೊಟ್ಟು ಉಂದೆನ್ ಬಳಕೆ ಮಲ್ಪೊಡು.ಕಿರಿಯಾತ್ ಕಡ್ಡಿದ ಕಷಾಯ ಮಲ್ತ್ ದ್ ಮರ್ದ್ ದ ಅಂಗಡಿಡ್ ಮಾರುವೆರ್. ನೆಕ್ಕ್ ಪಂಚತಿಕ್ತ ಕಷಾಯ ಪನ್ಪೆರ್. 
## ಅಪಾಯಲು
ಗೊತ್ತಿಜ್ಯಾಂತೆ ಉಪಯೋಗ ಮಾಲ್ತಂಟಾ ಅಪಾಯ ಅಪುಂಡು.
ಸೀಪೆ ಪಡಿಕೆಗ್ ಎಡ್ಡೆ ಪಂಡ್ದ್ ದಿನಾಲಾ ನೆತ್ತ ಕಷಾಯ ಪರ್ಂಡ ಅವು ಕಿಡ್ನಿಗ್ ಎಡ್ಡೆ ಅತ್ತ್ ಗೆ. ಅಂಚಾದ್ ಏಪಾಂಡಲಾ ಒರ ಉಪಯೋಗ ಮಲ್ಪೊಡು.
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ದೈಯಿ
ವರ್ಗೊ:ಹಳ್ಳಿಮರ್ದ್
ಕಾಳಿಂಗ ಸರ್ಪೆ

ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪೆ ೫.೬ ಮೀಟರ್ ಮುಟ್ಟೊ ಬುಲೆಪುನ ವಿಸ್ವೊದ ಮಸ್ತ್ ಉದ್ದೊದ ವಿಸೊದ ಉಚ್ಚು ಆದುಂಡು. ಈ ಉಚ್ಚು ೬ ಕಿಲೋಗ್ರಾಮ್‍ದಾತ್ ತೂಕ ಉಪ್ಪುಂಡು. ಈ ಉಚ್ಚುಲು ಹೆಚ್ಚಾದ್ ಕಾಡ್ ಪ್ರದೇಸೊಡು ತುವೆರೆ ತಿಕ್ಕುವೊ. ಕಾಳಿಂಗಸರ್ಪದ ವೈಜ್ಙಾನಿಕ ಪುದರ್ ಒಫಿಯೊಫಗಸ್‌ ಹನ್ನಾ. ಕಾಳಿಂಗ ಸರ್ಪೆ ಮಲ್ಲ ಗಾತ್ರಡ್ ಇತ್ತ್ಂಡಲಾ, ರಭಸೊಡು ಪೋಪುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಉಚ್ಚುಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತದ ಉಚ್ಚುಲು
ಕುಕ್ಕು

**ಕುಕ್ಕು** ಪಂಡ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮರ ಮ್ಯಾಂಗಿಫೆರಾ ಇಂಡಿಕಾಡ್ದ್ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಪಿನ ಒಂಜಿ ತಿನ್ಪಿನ  ಫಲ. ಉಂದು ವಾಯುವ್ಯ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಬುಕ್ಕೊ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ನಡುತ ಪ್ರದೇಶೊಡ್ದ್ ಪುಟ್ಟುದು ಬತ್ತ್ಂಡ್.

## ಕುಕ್ಕುದ ಬಗೆ
# ತೋತಾಪುರಿ
# ಮಲ್ಲಿಕಾ
# ನೀಲಂ
# ಮಲಗೋಬಾ
# ರಸಪೂರಿ
# ಮುಂಡಪ್ಪ
# ಬೆನೆಟ್ ಅಲ್ಫನ್ಸೊ
# ರತ್ನಗಿರಿ
# ಬಾದಾಮ್
# ನೆಕ್ಕರೆ
# ಅಪ್ಪೆಮಿಡಿ
# ಸಕ್ಕರೆ ಕುಕ್ಕು

ಇತ್ಯಾದಿಲು ಉಂದು ತಿನರೆ ಬಾರೀ ರುಚಿ.

## ಕುಕ್ಕುದ ಉಪಯೋಗೊ
# ಕುಕ್ಕುಕಾಯಿ ಉಪ್ಪನಗ ಉಪ್ಪಡ್ ಪಾಡುವೆರ್, ಮುಡಿಕುಕ್ಕುದ ಉಪ್ಪಡ್ ಬಾರೀ ರುಚಿ.
# ಕುಕ್ಕುದ ಚಟ್ನಿ, ಗೊಜ್ಜು, ಚಿತ್ರಾನ್ಒನ, ಕಜಿಪು ಬಾರೀ ರುಚಿ.
# ಕುಕ್ಕು ಬೆಯ್ಪಾದ್ ನೀರ್ ಉಪ್ಪಡ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್.
# ನೆತ್ತ ಪಾನಕ ಐಸ್‍ಕ್ರೀಂ ಬಾರೀ ಎಡ್ಡೆ ಆಪುಂಡು.
# ಪರ್ಂದ್ ಕುಕ್ಕುನು ಎಲ್ಯೆಲ್ಯ ತುಂಡು ಮಲ್ತ್ ದ್, ಪರ್ಂದ್, ಪರಂಗಿ ಪೆಲಕಾಯಿ, ಸೇಬು ಉಂದೆನ್ ಮಾತ್ ತುಂಡು ಮಲ್ತ್ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ಪಾಡ್ದ್ ಪ್ರುಟ್ ಸಲಾದ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್. 
# ಎಲ್ಯೆಲ್ಯ ಪರ್ಂದ್ ಕುಕ್ಕುಲೆಡ್ ಬೆಲ್ಲ ಪಾಡ್ಸ್ ಕೊದ್ದೆಲ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್.
# ಪರ್ಂದ್ ಕುಕ್ಕುದ ಚೂಲಿ ದೆತ್ತ್‌ದ್ ಅಯಿತ ರಸೊನು ಪುಂಟುದು ಆ ರಸೊನು ಪಜೆಟ್ ಮಯಿತ್‌ದ್ ಲುಂಗಾದ್ ದೀಪೆರ್.ಉಂದೆನ್ ಮಾಂಬಲ(ಮಾಂಫಲ)ಪನ್ಪೆರ್

## ಕುಕ್ಕುದ ಇರೆ ಬುಕ್ಕೊ ಮರತ್ತ ಉಪಯೋಗೊ
ಕುಕ್ಕುದ ಮರೊಕ್ಕುಲಾ ತುಳುನಾಡ್‍ಡ್‍ ಮಸ್ತ್ ಉಪಯೋಗದವು ಅದುಮಡು. ಮದಿಮೆ ಇಂಚಿತ್ತಿ ಎಡ್ಡೆ ಕಾರ್ಯದಪಗ ತೋರಣ ಕಟ್ಯೆರೆ ಕುಕ್ಕುದ ಇರೆ ಬಳಕೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್‍. ಕುಕ್ಕುದ ಇರೆಟ್ಟ್ ಕೂಲಿ ದೆಕ್ಕುವೆರ್‍, ಇರೆತ್ತ ನಾರ್‍ಡ್‍ ನಾಲಾಯಿದ ಅಗ್ರಲಾ ದೆಪ್ಪುವೆರ್‍. ಕುಕ್ಕುದ ಮರತ್ತ ಗೆಲ್ಲ್ ದ ತುಂಡುನು ಆಂತ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಆನಗ ಕಾಟೊಗು ದಕ್ಕುನ ಕ್ರಮಲಾ ಉಂಡು. ಕುಕ್ಕುದ ಮಲ್ಲ ಮರೊಕ್ಕುಲು ಪಲಯಿ ಮಲ್ಪರೆಗ್‍ಲಾ ಆಪುಂಡು.
## ಗಾದೆ
"ಭೂತೊಡ್ದು ಮಿತ್ತ್ ಭುತೊ ಪಂಜುರ್ಲಿ:ಕೈಪುಡ್ದು ಮಿತ್ತ್ ಕೈಪ್ಪು ಚಂಡುರ್ಲಿ"
" ಪುಲ್ಚಟ್ಟ್ ಕುಕ್ಕುಗು ಕಮ್ಮೆನ ಹೆಚ್ಚ- ದಾಲಾ ದಾಂತಿ ಜೋಕುಲೆಗ್ ಅಮ್ಸಣಿ ಹೆಚ್ಚ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಪರ್ಂದುಲು
ಕುಜಿಲಿ

**ಕುಜಿಲಿ** ಮಣ್ಣ್‌ಡ್ ಕೊಟ್ಟಾರಿನಕುಲು  ಮಲ್ತ್‌ನ ಕೊಡ್ಪಾನೊದಂಚಿನ ಪಾತ್ರೊ.

## ರೂಪೊ
ಉಂದು ಕಡ್ಯಡ್ದ್ ಒಂತೆ ಎಲ್ಯೆ. ಕುಜಿಲಿದ ಬಾಯಿ ಮಲ್ಲೆ. ಆಕಾರೊಡು ಉದ್ದೊ.

## ಬಳಸುನ
ಕಲಿ ಮೂರುನ ಮೂರ್ತೆದಕುಲು ತಾರಿಡ್ ಕಲಿ ಬೂರೂನ ಕೊಂಬುಗು ಮಣ್ಣ್‌ದ ಕುಜಿಲ್‍ನ ಕಟ್ಟ್‌ಯರ ಉಪಯೋಗೊ ಆಪುಂಡು.

## ಪಾತೆರೊಲು
* ಆಯೆ ಮಲ್ಲ ಕುಜಿಲಿ
* ಕುಜಿಲಿದಲೆಕೊ ದಿಂಜಾವೆ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳು
ಕುಡುಪು ದೇವಸ್ಥಾನ

ಕುಡ್ಲಡ್ದ್ ೧೦ಕಿ.ಮೀ. ದೂರೊಡು ಉಪ್ಪುನ ಕುಡುಪು ಗ್ರಾಮೊಡು ಶ್ರೀ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉಂಡು. ಉಂದು ದೇವಸ್ಥಾನ ಕುಡ್ಲರ್ದ್ ಮೂಡಬಿದ್ರೆಗ್ ಪೋಪುನ ಸಾದಿಡ್ ತಿಕ್ಕುಂಡು.
ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ನಾಗ ದೇವೆರೆನ್ ಅಂಚೆನೆ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭ ದೇವೆರೆನ್ ನಂಬುದು ಪೂಜೆ ಮನ್ಪುವೆರ್. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಅಂಚೆನೆ ಷಷ್ಠಿ ಪರ್ಬೊನು ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ಮಸ್ತ್ ಗೌಜಿಡ್ ಆಚರಣೆ ಮನ್ಪುವೆರ್.ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ಒಂಜಿ ನಾಗಬನ ಉಂಡು. ಈ ನಾಗ ಬನೊಟ್ಟು ಮುನ್ನೂದುರ್ದುಲಾ ಜಾಸ್ತಿ ನಾಗನ ಕಲ್ಲ್ ಉಂಡು.

ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊದ ಎಡ ಬರೀಟ್ಟ್ ಭದ್ರ ಸರಸ್ವತಿ ತೀರ್ಥ ಪನ್ಪುನ ಕೆದು ಉಂಡು. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ಶ್ರೀ ದೇವಿ ಅಂಚೆನೆ ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವೆರೆನ ಗುಡಿಲಾ ಉಂಡು. ಅಂಚೆನೆ ಜಾರಂದಾಯ ದೈವೊನುಲಾ ಮುಲ್ಪ ನಂಬುವೆರ್. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವೆರೆನ ಕಲ್ಲ್ ದ ಮೂರ್ತಿ ಉಂಡು. ನೆತ್ತ ರಡ್ಡ್ ಬರಿಟ್ಟ್‍ಲಾ ಜಯ ವಿಜಯೆರ್‍ನ ಕಲ್ಲ್ ದ ಮೂರ್ತಿಲು ಉಂಡು.

ಪಿದಯಿಡ್ ದೇವಸ್ಥಾನೊದ ಎದುರುಗು ವಾಲ್ಮೀಕ ಮಂಟಪ ಉಂಡು. ಐತ ಕೈತಲ್‍ಡ್ ನವಗ್ರಹ ಅಂಚೆನೆ ಅಯ್ಯಪ್ಪ ದೇವೆರೆನ ಮೂರ್ತಿಲು ಉಂಡು.

## ಇತಿಹಾಸೊ
### ಕುಡುಪು ಪುದರ್ ಎಂಚ ಬತ್ತ್ಂಡ್ ಪನ್ಪಿನ ಕತೆಕ್ಕುಲು
ಒಂಜಿ ಕಾಲೊಡು ಕುಡುಪು ಪನ್ಪಿ ಜಾಗೆಡ್ ದೇಲ್ಯ ಇಜ್ಜಾಂಡ್.ಆ ಕಾಲೊಡು ಕೊರಗ ಜನಾಂಗದ ಒರ್ತಿ ಪೊಂಜೊವು ಆ ಊರುಡು ಇಲ್ಲಿಲ್ಲಗ್ ಪೋದು ಕುಡುಪು ಮಾರೊಂದಿತ್ತೆರ್.ಆರ್ ದಿಂಜ ಕುಡುಪು ಮಲ್ತ್ ದ್ ಒಂಜಿ ಜಾಗೆಡ್ ಅವೆನ್ ದೀದ್ ಒಂತೊಂತೆನೆ ಇಲ್ಲಿಲ್ಲಗ್ ಕೊನೊವೊಂತೆರ್.ಇಂಚ ಕೊನೊವೊಂತ್ ನ ಅರ್ ಒಂಜಿ ದಿನ ಕುಡುಪು ಮಾರ್ದ್ ಪಿರ ಬನ್ನಗ ಒಂಜಿ ಮರಿ ಬತ್ತ್ ದ್ ಕುಡುಪುದ ಉಲಯಿ ಕುಲ್ಲುದಿತ್ತ್ಂಡ್. ಅಪಗ ಆರ್ ಬೊಬ್ಬೆ ಪಾಡ್ ದ್ ಜನೊಕ್ಲೆಡ ಕುಡುಪುದ ಉಲಯಿತ್ತಿ ಮರಿನ್ ತೋಜಾವೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಆಂಡ ಜನೊಕ್ಲೆಡ ದಾದ ತೋಜುಂಡು ಕೇನ್ನಗ ಬತ್ತಿನಕುಲು ಕುಡುಪು,ಕುಡುಪುಂದೇ ಪಂಡೆರ್ ವಿನಃ ಅಕ್ಲೆಗ್ ಮೇರ್ ತೊಜಾವೊಂದಿತ್ತ್ ನವು ಮರಿಂದ್ ಗೊತ್ತೇ ಆಯಿಜಿ.ಕಡೆಕ್ಲಾ ಜನೊಕುಲು ಅರೆನ ಪಾತೆರ ತೆರಿದ್ ತೂನಗ ಕುಡುಪುದ ಉಲಯಿ ಮರಿ ತೆತ್ತಿ ದೀದ್ ಕುಲ್ದಿನವು ಮಾತೆರೆಗ್ಲ ತೋಜಿಂಡ್.ಅಂಚ ಈ ಜಾಗೆಗ್ ಕುಡುಪುಂದು ಪುದರ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್.
ಒಂಜಿ ಕಾಲೊಡು ಕೊರಗೆರ್ ಅಡೆ ಪೋಪುನೆಕ್ ಅಡ್ಡ ವಿಡ್ಡೂರೊಲು ಇಜ್ಜಾಂಡ್.ಅಡೆಗೊಂಜಿ ಪೊಸ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬನ್ನಗ ಮೊಕ್ಲೆನ್ ಅಕುಲು ದೂರ ದೀಯೆರ್.ಇನಿಲ ಕುಡುಪುದ ಷಷ್ಠಿ ಜಾತ್ರೆದಪಗ ಪುಲ್ಯಕಲೊಕು ದೇಲ್ಯೊಗು ಕೊರಗ ಜನಾಂಗದಕುಲು ಉಪ್ಪು ಬುಕ್ಕೊ ರಡ್ಡ್ ಸೇರಾ,ನಾಲ್ ಸೇರಾ ಅರಿನ್ ಸಂದಾಯ ಮಲ್ಪುನ ಕೆರಮ ಉಂಡು.ಅವೆತ ಹಿನ್ನೆಲೆ ದಾದ ಪಂಡ ದುಂಬುದ ಕಾಲೊಡು ಮರಿ ತೆತ್ತಿ ದೀನಡೆ ಅವೆನ್ ತೂಯೆರೆ ಬತ್ತ್ ನ ಜನತ ಒಣಸ್ ದ ಖರ್ಚಿ ಕೊರಗೆರ್ನವುಗೆ.ಇನಿ ಷಷ್ಠಿಂದ್ ಪನ್ಪ.ಅಪಗ ಅಂಚ ಇಜ್ಜಾಂಡ್.ಬತ್ತ್ ನಕ್ ಲೆಗ್ ಉಪ್ಪುಲ ಗಂಜಿಲ ಆತೆ.ಬೇತೆ ದಾಲ ಇಜ್ಜಾಂಡ್.ಇನಿ ಅಡೆಗ್ ಪುರಾಣದ ಕಥೆ ಸೇರ್ದ್ಂಡ್.

### ಕುಡುಪು ಜಾಗೆಗ್ ಪುದರ್ ಬರ್ರೆ ಕಾರಣೊಗ್ ನನೊಂಜಿ ಕತೆ
ಇತ್ತೆದ ಕುಡುಪು ಪ್ರದೇಶೊಡು ಒರಿ ಬೂರುಡು ಕುಡುಪು ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತ್ ದ್ ಕುಡೊಂಜಿ ಕುಡುಪು ಮಲ್ಪೆರಾನಗ ಕುಡುಪುದ ಅರು ಕಟ್ಟೆರೆ ಬೂರು ಯಾರುಜಿಂದ್ ಬೂರು ಕನಯೆರೆ ಪೋಪೆರ್.ಅಂಚ ಬೂರು ಪತೊಂದು ಬನ್ನಗ ಮಲ್ತ್ ದ್ ದೀನ ಕುಡುಪುದ ಮಿತ್ತ್ ಉಚ್ಚು ಕುಲ್ಲುದಿತ್ತ್ಂಡ್.ರಡ್ಡ್ ಕತೆಟ್ಲ ಕುಎಉಪುಲ ಸತ್ಯನೆ ಕುಡುಪುಡು ಕುಲ್ದಿನ ನಾಗೆಲ ಸತ್ಯನೆ.ಅವೆನ್ ಬದಲ್ ಮಲ್ಪೆರೆ ಆಪುಜಿ.ಅಡೆ ಬತ್ತ್ ದ್ ತೂಯಿನಕುಲು ಕುಡುಪು ಕುಡುಪುಂದೆ ಪಂಡೆರ್ ವಿನಃ ನಾಗನ್ ತೂಯ್ಜೆರ್.ಕಡೆಕ್ ತೂಯೆರ್.ಅಂಚಾದ್ ಆ ಜಾಗೆಗ್ ಕುಡುಪುಂದು ಪುದರ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್.
ನನ ಕೆಲವೆರ್ ಪನ್ಪುಲೆಕ ಕುಡುಪು ಪುದರ್ದ ಆ ಜಾಗೆಡ್ ರಡ್ಡ್ ನಾಗರ ಉಚ್ಚುಲು ಕಂಕನೆ ಬೂರ್ನ ಕುಡುಪುದ ಉಲಯಿತ್ತ್ ದ್ ಅವೆರ್ದ್ ಬುಕ್ಕೊ ಅಡೆ ಕುಡುಪು ಪುದರಾಂಡ್ಗೆ‌. ವಾ ಮೂಲೊಡು ತೂಂಡಲ ಕುಡುಪುಡು ಇತ್ತ್ ನ ನಾಗರ್ದಾದ್ ಕುಡುಪಾಂಡ್ಂದ್ ತೆರಿಯುಂಡು.

### ಆಚರ್ಪುನ ಪರ್ಬೊಲು
* ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಷಷ್ಠಿ ( ನವೆಂಬರ್/ ಡಿಸೆಂಬರ್ ತಿಂಗೊಲು)
* ಕಿರು ಷಷ್ಠಿ ( ಡಿಸೆಂಬರ್/ ಜನವರಿ ತಿಂಗೊಲು)
* ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ( ಜುಲೈ/ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗೊಲು)
* ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆ (ಡಿಸೆಂಬರ್/ ಜನವರಿ ತಿಂಗೊಲು)

## ಪಟಕುಲು

File:Kudupu temple.jpg|thumb|ಕುಡುಪು ದೇವಾಲದ ಕೆರೆ
File:Kudupu Shree Ananthapadhmanabha Temple, Mangalore 3.jpg|thumb|Kudupu Shree Ananthapadhmanabha Temple, Mangalore 


## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು/ದೇವಸ್ಥಾನ
ವರ್ಗೊ:ದೇವಸ್ಥಾನೊಲು
ವರ್ಗೊ:ತುಳುವೆರೆ ಆಟಿ ತಿಂಗೊಲು
ಕುಡ್ಪು

**ಕುಡ್ಪು**ನು ತಟ್ಟಿಕುಡ್ಪು ಪಂಡ್ದ್‍ಲಾ ಪನ್ಪೆರ್. ಬೂರು, ಬೆದ್‌ರ್‌ಡ್ ಉರುಂಟು ಮುಡೆತ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ನುಪ್ಪು ಕಬಿಡ್ಯರಾ ಬುಕ್ಕ ಮುಚ್ಚಿಗೆ ಆದ್ ಗಳಸುನ ವಸ್ತ್.

## ಪದ ಅರ್ತೊಲು
# ತುಳುಟು - ಕುಡ್ಪು, ಕುಡ್‍ಪು - ನಡ್‍ಗ್‍, ನಡ್ಗ್, ದರಿಪು, ದರಿಪ್ಪು 
# ಕನ್ನಡೊಡು - ನಡುಗು, ಕಂಪಿಸು, ಕೊಡವು, ಜಾಡಿಸು
# ಇಂಗ್ಲಿಷ್‍ಡ್ shiver, tremble

### ನಾಮಪದೊ

# ಕುಡ್ಪು, ಕುಡುಪು - ಗಂಜಿನ್ ಕಬಿಡುನ ಬೂರುಡು ಮೊಡೆಯಿನ ತಟ್ಟಿ.
# ಕುಡ್ಪು/ಕುಡುಪು ಒಂಜಿ ಸ್ಥಳನಾಮೊ. ಕುಡ್ಲದ ಕೈತಲ್‍ದ ಕುಡುಪು ಪನ್ಪಿ ಜಾಗೆಡ್ ಅನಂತ ಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಸ್ಥಾನ ಉಂಡು.

## ಪದ ಪ್ರಯೋಗ
# ತಟ್ಟಿ ಕುಡ್ಪು
# ಕುಡ್ಪು ದೆಕ್ಯರ ಕುಂಟು ಮಾಯ್ಪು ಆವೊಡು
# ಗಿಂಡ್ಯೊಡು ನೀರ್, ಬಟ್ಟಲ್‍ಡ್ ಪೇರ್, ಕುಡ್ಪುಡು ಪರ್ಂದ್ ದೆತೊಂದು ಬರುವಾಳ್

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವಸ್ತುಲು
ವರ್ಗೊ:ತುಲುವೆರೆ ಸೊತ್ತುಲು
ಕುಡಾರಿ

thumb|ಕುಡಾರಿ
ಉಂದೊಂಜಿ ಮರನ್‍ ಕಡ್ಪುನ ಕರ್ಬೊದ ಸೊತ್ತು. ಉಂದೆನ್ ಮಡು ಪಂಡ್‌ದ್‍ಲಾ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್

## '''ಪದೊ ಅರ್ತೊ'''
ಕರ್ಬೊಡು ಮಲ್ಪುನ ಈ ಕನಕ್ ದರ್ಪುನ ಸಾದನೊಗು ಕನ್ನಡೊಡ್ ಕೊಡಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಸ್‍ಡ್ Axe ಪಂದ್ ಪನ್ಪೆರ್.

## '''ಪೊಲಬು'''
ಒಂಜಿ ಮೈ ಬಾಯಿ ಇತ್ತ್‌ದ್ ಕಡೆ ಪಾಡ್ಂಡ ಕುಡಾರಿ ತಯಾರ್. ಮರ ಕಡ್ಪರೆ, ಕನಕ್ ನರ್ಪರೆ ಕುಡಾರಿನ್ ಗಳಸುವೆರ್.
ಕೊಡರಿ/ಮಡು ಉಂದೆಕ್ಕ್ ಮರತ್ತ ಪುಡಿ ಅತ್ತ್ಂಡ ಇತ್ತೆ ಕರ್ಬದ ಕಡೆಲಾ ಪಾಡುವೆರ್.

## '''ಚರಿತ್ರೆ'''
ಪರಶುರಾಮನ ಕೈಟ್ ಕುಡಾರಿ ಇತ್ತ್ಂಡ್ ಪನ್ಪಿನ ಕತೆಕುಲೆನ್ ಕೇನ್ದ. ಮಾತಾ ಇಲ್ಲಡುಲಾ ಈ ಕುಡಾರಿ ಉಪ್ಪುಂಡು. ಇಂಚಿಪ್ಪ ಕಾಲೊಡು ಆಧುನಿಕ ಯಂತ್ರೊಲು ಬತ್ತ್‌ದ್ ಕುಡಾರಿ/ಮುಡು ಮಲ್ಪೊಡಾಯಿನ ಕೆಲಸೊನು ಮರ ಕೊಯಿಪುನ ಮಿಶನರಿಲು ಮಲ್ಪುನೆರ್ದಾವರ, ಬೀಸ ಆದ್ ಮಲ್ತೊಂದುಲ್ಲ. ಅಂಚಾದ್ ಕುಡಾರಿದ ಉಪಯೊಗ ಒಂತೆ ಕಮ್ಮಿ ಆವೊಂದುಂಡು.

## '''ಗಾದೆ'''
ಮಡುತ್ತ ಕಡೆ ಕುಲಕ್ಕ್ ಕೇಡ್(ಕೊಡಲಿಯ ಕಾವು ಕುಲಕ್ಕೆ ಕೇಡು)

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವಸ್ತುಲು
ವರ್ಗೊ:ತುಲುವೆರೆ ಸೊತ್ತುಲು
ಕುಡ್ಲದ ಆಕಾಶವಾಣಿ

ತುಳು ಬಾಸೆ, ಸಾಹಿತ್ಯೊ, ಸಂಸ್ಕೃತಿದ ಪ್ರಸಾರ, ಪ್ರಚಾರ, ಸಂವರ್ಧನೆಗಾದ್ ಮಲ್ಲ ಮಟ್ಟ್‌ಡ್ ಬೆನ್ದಿನ ಕುಡ್ಲದ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ ೧೯೭೬ ನೇ ಇಸವಿದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೧ ದಾನಿ ಪ್ರಸಾರಕಾರ್ಯ ಸುರುಮಲ್ತ್ಂಡ್.

## ಪ್ರಸಾರೋ ಸೇವೆ

ಇತ್ತೆ ಕುಡ್ಲಡ್ದ್ ಎಫ್.ಎಂ.100.3Mhz ಬುಕ್ಕೊ ಮರುಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾವರೊಡ್ದ್ MW 1089Khz ಮೀಡಿಯಂ ವೇವ್ ತರಂಗಾಂತರೊಡ್ ಪ್ರತಿದಿನೊ ಸುಮಾರ್ ೧೬ ಗಂಟೆದ ಬೇತೆ ಬೇತೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರನೊಲೆನ್ ಪ್ರಸಾರ ಮಲ್ತೊಂದುಂಡು.

## ತುಳು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮೋ
ಕುಡ್ಲದ ಆಕಾಶವಾಣಿ ವಾರೊಡು ೫ ಮಿನಿಟ್ ದ ತುಳುವಾರ್ತಾಪ್ರಸಾರೊದ ಒಟ್ಟುಗು ವಾರೊಡು ಒಟ್ಟು ೯೦ ಮಿನಿಟ್ ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮೊ ಪ್ರಸಾರ ಮಲ್ತೊಂದುಂಡು. ಉಂದೆಟ್ಟ್ ಭಾಷಣ, ಸಂದರ್ಶನ, ನಾಟಕೊ, ರೂಪಕೊ, ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಂದರ್ಶನ ಆಧರಿತಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮೊ, ಜೋಕ್ಲೆನ-ಜವನೆರೆನ-ಪೊಂಜೆನಕ್ಲೆನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮೊಲಾ ಸೇರ್ದ್ಂಡ್. ಭಾವಗೀತೆ, ಚಿತ್ರಗೀತೆಲಾ ಪ್ರಸಾರ ಆಪುಂಡು.

## ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯಗ್ ಕೊಡುಗೆ
ತುಳುಟ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರೆಪಿನ ಸಾವಿರೊಡ್ದು ಮಿತ್ತ್ ಜನಕ್ಲೆನ್ ಬುಲೆಪಾಯಿನವು ಕುಡ್ಲದ ಆಕಾಶವಾಣಿ. ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿದ ಸೇರಿಗೆಡ್ ಒಂಜಿ ವಾರ ಕಾಲೊದ ತುಳು ನಾಟಕ ಬರೆಪಿನ ಕಜ್ಜಕೊಟ್ಯನ್ ಡಾ. ವಸಂತಕುಮಾರ ಪೆರ್ಲ ಇಂಬೆರೆನ ಮುತಾಲಿಕೆಡ್ ಆಕಾಶವಾಣಿಡ್ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ಸುಮಾರ್ ೨೫ ತುಳು ಪ್ರಸಾರ ನಾಟಕೊಲು ಬರಿಯರ ಕಾರಣ ಆಂಡ್. ತುಳು ಅಕಾಡೆಮಿದ ಸೇರಿಗೆಡ್ 'ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ತುಳು ಕತೆಕ್ಕುಲು', ಕುಪ್ಪಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದೊಟ್ಟುಗು ಸೇರೊಂದು 'ಇಂಚಿಪೊದ ತುಳು ಕಬಿತೆಲು' ಇನ್ಪಿ ಕಬಿತೆದ ಬೂಕುನು; 'ಸೊರಗೆ' ಇನ್ಪಿ ಲೇಖನೊದ ಕೋಪೆನ್ ಪ್ರಕಟ ಮಲ್ತ್ ದ್ಂಡ್ (ಮೂಜೆದ ಸಂಪಾದಕೆರ್: ಡಾ.ವಸಂತಕುಮಾರ ಪೆರ್ಲ).

## ತುಳವೆರೆ ಬೊಲೆಚಿಲ್
ಕುಡ್ಲ ಆಕಾಶವಾಣಿಡ್ದಾತ್ರೊ ತುಳು ಬಾಸೆಗ್ ಎಡ್ಡೆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ತಿಕ್ಕ್‌ದ್ ತುಳುಟ್ಟ್ ದಿಂಜ ಕವಿಕ್ಕುಲು, ಲೇಖಕೆರ್ ಬೊಲ್ಪುಗು ಬರಿಯರ ಕಾರಣ ಆಂಡ್. ದಿಂಜ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಲು ಪುಟ್ಟಿಯ. ಬುಕ್ಕೊ ಕಾಲಾಂತರೊಡು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರೊ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಉಂಡುಮಲ್ಪಿಯರ ಅವಕಾಶ ಆಂಡ್. ಬಾಸೆ ಒಂಜೇ ಅತ್ತ್, ತುಳು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರಸಾರೊಡ್ಲಾ ಕುಡ್ಲ ಆಕಾಶವಾಣಿದ ಬೇಲೆ ಮಲ್ಲೊವು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಆಕಾಶವಾಣಿ
ಕುದುರೆಮುಖ

**ಕುದುರೆಮುಖ**: ಉಂದು ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆದ ಮೂಡಿಗೆರೆ ತಾಲೂಕುದ ಒಂಜಿ ತೂಪಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ. ಈ ಪರ್ವತಸಾಲ್ (ಶ್ರೇಣಿ) ತೂವೆರೆಗ್ ಕುದುರೆದ ಮೊನೆದಲೆಕ್ಕ ಉಂಡು. ಈ ಪ್ರದೇಶೊಡು ಮಸ್ತ್ ಕಾಡ್ ಉಂಡು. ಆ ಕಾಡ್‍ಡ್ ಮಸ್ತ್ ಬಗೆತ ಪ್ರಾಣಿಲು ಉಲ್ಲ.ಈ ಕುದುರೆಮುಖ ಗುಡ್ಡೆಡ್ ಮಸ್ತ್ ಕರ್ಬದ ಅದಿರು ಇತ್ತ್ಂಡ್ ಉಂದೆನ್ ಗೆಪ್ಪೆರೆಗ್ ಬುಕ್ಕೊ ಸಂಗ್ರಹ ಮಲ್ಪೆರೆಗ್ ಮಲ್ಲ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಇತ್ತ್ಂಡ್.ಈ ಕರ್ಬದ ಅದಿರ್ನ್ ಇರಾನ್ ದೇಸೊಗು ರಫ್ತು ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಆಂಡ ನೆಟ್ಟ್ ಮಸ್ತ್ ಪರಿಸರಗ್ ಹಾನಿ ಆಪುಂಡು ಪಂಡ್‍ದ್ ಇತ್ತೆ ಗುಡ್ಡೆ ಅಗೆಪುನ ಕೆಲಸ ಉಂತಾದೆರ್. ಈ ಕುದುರೆಮುಖದ ವಿಶೇಷತೆ ೩೬೫ ದಿನಲಾ ತಂಪಾಯಿನ ವಾತಾವರಣ ಉಪ್ಪುಂಡು. ಅಂಚಾದ್ ಇಡೆಗ್ ಮಸ್ತ್ ಜನ ಬರೊಂದು ಉಪ್ಪುವೆರ್.

## [[ಕರ್ಬ]]ದ ಅದಿರ್‍ದ ಮಲ್ಲ-ಭಂಡಾರ
ಕುದುರೆ ಮುಖ ಜಿಂಜ ಬೊಲ್ಪುಗು ಬತ್ತಿನಿ ೧೮೭೬ಡ್‍ದ್ ಬುಕ್ಕೊ. ೧೯೧೩ಡ್, **ಮೈಸೂರು  ಜಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್  ಡಿಪಾರ್ಟ್ ಮೆಂಟಿ**ಡ್   ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿಯಾದಿತ್ತಿನ, **ಸಂಪತ್ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್**  ಪನ್ಪುನಾರ್  'ಕುದುರೆ ಮುಖ  ಬೆಟ್ಟೊ' ಡ್  ಕರ್ಬದ ನಿಕ್ಷೇಪೊಲೆನ್ ನಾಡ್ದ್  ಪತಿಯೆರ್. ೪ ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಅದಿರ್‍ ತಿಕ್ಕುಂಡುಂದು ಅಂದಾಜಿ  ಮಲ್ತಿತ್ತೆರ್. ಮುಲ್ಪ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಮಿನರಲ್ ಡೆವೆಲಪ್ ಮೆಂಟ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್, ೧೯೬೫ಡ್ ಗಣಿ ಕೆಲಸ ನಡಪಾದ್, ಪ್ರತಿ ವರ್ಸೊ ೨೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಕರ್ಬೊದ ಅದಿರು ದೆತ್ತ್‌ಂಡಲಾ ಮೋಸ ಆವಂದ್ ಪನ್ಪುನ ವರದಿ ಕೊರ್ದಿತ್ತ್‌ಂಡ್. ೧೯೭೫ಡ್ ಭಾರತ-ಇರಾನ್ ನಡುಟು ಅದಿರ್ ರಫ್ತು ವ್ಯಾಪಾರೊ ಒಪ್ಪಂದೊಗು ಸಹಿ ಪಾಡಿಯೆರ್. ಮೈಸೂರು ಸರಕಾರೊದ ಆಡಳಿತೊಡು ಬಾರೀ ಗಣಿ ಸಂಸ್ಥೆದ ಕುದುರೆಮುಖ ಐರನ್ ಓರ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ೧೯೭೬ನೆ, ಏಪ್ರಿಲ್ ೨ದಾನಿ  ಅಸ್ತಿತ್ವೊಗು ಬತ್ತ್‌ಂಡ್. ವಾರ್ಷಿಕ  ೭೫ ಮಿಲಿಯನ್  ಟನ್ ಕರ್ಬೊದ ಅದಿರ್ ದೆಪ್ಪುನ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರೊಡು ಸ್ತಾಪನೆ ಆಯಿನ ಕುದುರೆಮುಖೊಡು ೪,೬೦೫ ಹೆಕ್ಟೇರ್  ಭೂಪ್ರದೇಸೊನು ಸರಕಾರೊಡುದು ಗುತ್ತಿಗೆ  ಪಡೆವೊಂಡೆರ್. ಕುದುರೆಮುಕೊಡ್ದು ೯೯ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರೊದ  ಕುಡ್ಲದ ಪಣಂಬೂರುದ ನವಮಂಗಳೂರು ಬಂದರುಡು ಕರ್ಬೊದ ಅದುರುನು ಊಂಚಿದ (concentrated)  ಗೋಲಿ (pellet) ಮಲ್ತುದು ರಪ್ತು ಮಲ್ಪುನ ಕಾರಖಾನೆ ಆಂಡ್. ಪೂರ್ಣವಾದ್  ರಪ್ತುಗಾದ್   ಮೀಸಲಾದಿತ್ತಿನ  ಈ  ಕಂಪೆನಿ, ಅನೇಕೊ ಸಾವಿರೊ ಎಲ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಲೆಗ್ ಇಲ್ಲ ಅಂಡ್. ಅಲ್ಪದ ಜನೊಕ್ಲೆಗ್ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಸೊ ಮಲ್ತ್ ಕೊರ್ಂಡ್. ಇನಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಒಂಜಿ ಉದ್ಯೋಗ ಆದ್ ನೆಲೆಯಾತ್ಂಡ್.

## ಕುದುರೆಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ
ಸುಮಾರ್ ೬೦೦ ಚ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೊಡು ಪರಡ್‍ನ ಈ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ', 'ನಿತ್ಯ ಹರಿದ್ವರ್ಣದ ಕಾಡ್' ಪಂಡ್‌ದ್ ಪುದರ್ ಪೋಯಿನ ಜಾಗೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟೊಲೆ ಪಚ್ಚೆ ಪಜಿರ್‍ದ ಪಂತಿದ ಇಳಿಜಾರ್‍ಡ್ ಅಂಚನೆ ಮೈಲ್‍ಗಟ್ಲೆ ದೂರೊ ಪರಡ್‍ದಿಪ್ಪುನ ಗಿರಿ ಶಿಖರೊಲು, ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣೊದ ಕಾಡ್‍ಲೆಗ್ ಪುದರ್ ಪೋಯಿನವು. ಒರೋರೊ ಮುಲ್ಪದ ಹವೆ ದಿಂಜ ಬೆಚ್ಚ ಆಪುನವುಲಾ ಉಂಡು. ಕರ್ನಾಟಕೊದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಜಾಗೆಲೆಡ್ ಉಂದುಲಾ ಒಂಜಿ. ಈ ತಾಣೊಡು ಪಿಲಿಕ್ಲೆನ್ ಸಂರಕ್ಷಿಸವುನ ಅಭಿಯಾನೊ (Global Tiger Conservation Priority-I,)ನ್ ತೂವೊಲಿ. ಈ 'ಅಭಯಾರಣ್ಯೊ'ನು ರಕ್ಷಣೆದ ಪಟ್ಟಿಡ್ ದಾಖಲ್ ಮಲ್ತ್‌ದೆರ್. ೧೯೮೭ಡ್ ರಚನೆ ಆಯಿನ ಈ ಅರಣ್ಯೊ, ಬಗಬಗೆತ  ಸಸ್ತನಿಗ್‌ಲೆಗ್,  ಕಾಡ್‌ಪ್ರಾಣಿಲೆಗ್, ಕಾಡ್‍ನಾಯಿಲೆಗ್,  ಚಿಟ್ಟೆಪಿಲಿ (ಚಿರತೆ)ಲು  ಬುಕ್ಕೊ ಪಿಲಿಕ್‍ಲೆ ಸಂರಕ್ಷಣೆದ ವಿಧೇಯಕೊನು ಹೊಂದ್‌ನ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಬುಕ್ಕೊ ಅರಣ್ಯ ಧಾಮೊಂದು  ಪರಿಗಣಿಸದೆರ್.  ಅತ್ತಂದೆ ಈ ಅರಣ್ಯೊಡು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ್ ಜೀವಿಪುನ 'ಲಂಗೂರ್ ವಾನರ'ರೆಗ್, 'ಕಾಡಪಂಜಿ'ಲೆಗ್, 'ಸಾಂಬಾರ್' ಬುಕ್ಕೊ ಸಿಮ್ಮೊದ ಬೀಲೊ ಇಪ್ಪುನ  ಮಕಾವು ಮಂಗ (macaque)ನಕುಲೆಗ್ ಇಲ್ಲಾತುಂಡು.

## ಕುದುರೆಮುಖ ಚಿತ್ರ ಮಂಜರಿ

File:Top of Kudremukha peak from below the hill.jpg|thumb|ಕುದುರೆಮುಖೊ ಪರ್ವತೊಡು ಕುದುರೆದ ತರೆತ ನೋಟ
File:A Pristine Hill Station.jpg|thumb|ಕುದುರೆಮುಕೊದ ಪೊರ್ಲು 
File:Carpet of greenary.jpg|thumb|ಪಚ್ಚೆ ಪಚ್ಚೆದ ಕುದುರೆಮುಕೊ 
File:Kudremukh from a distance.JPG|ಕುದುರೆ ಮುಕೊದ ದೂರೊದ ಚಿತ್ರೊ
File:Kudremukh.jpg|thumb|ಕುದುರೆಮುಖ ಗಣಿ ಪ್ರದೇಶ
File:Iron Ore factory.jpg|thumb|ಕರ್ಬೊದ ಅದುರುದ ಊಂಚಿದ ಗೋಲಿ ಮಲ್ಪುನ ಕಾರಖಾನೆ, ಪಣಂಬೂರು.
File:Kuduremukha-NationalPark Grassland.jpg|thumb|Kuduremukha-NationalPark Grassland


## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು
ವರ್ಗೊ:ಅದುರುಲು
ವರ್ಗೊ:ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ
ವರ್ಗೊ:ಕನಿಜೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭೂವಿಜ್ಞಾನ
ವರ್ಗೊ:ಕರ್ನಾಟಕ
ಕುಪ್ಪುಲು

**ಕುಪ್ಪುಲು** ಪಂಡ ಕಕ್ಕೆಡ್ದ್ ಒಂತೆ ಮಲ್ಲೆ ಆದ್ ತೂಯೆರೆ ಕಕ್ಕೆದ ಲೆಕೊನೆ ಒರುತ್ತ, ಒಂತೆ ಉದ್ದ ಮುಲ್ಲೆದ ಪಕ್ಕಿ.

## ಕುಪ್ಪುಲುದ ಗುರ್ತೊ
* ತರೆ ಕಪ್ಪು ಆದ್,ಬುಡ್ಪಾಯಿನ ಜವುರಿದ ಲೆಕ್ಕಂದಿನ ಅಗೆಲೊ ಬೀಲನ್ ತೂದ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ದಕುಲು ಕುಪ್ಪುಲುಗ್ 'ಕ್ರೊ ಫೆಸಂಟ್'(ಕೌಕಲ್) ಪಂಡ್ ದ್ ಪುದರ್ ದೀತೆರ್.
* ಕನ್ನಡದಕುಲು 'ಕೆಂಬೂತ' ಪಂಡ್ ದ್, ಮಲ್ಯಾಲದಕುಲು 'ಚೆಂಬೂತ್'(ಉಪ್ಪಾನ್) ಪಂಡ್ ದ್ಲಾ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್.
* ಸೆಂಟ್ರೊಪೊಡಿಡೇ ಕುಟುಮೊಗು ಸೇರ್ನ ಕುಪ್ಪುಲುಗು ಪಕ್ಕಿ ಶಾಸ್ತ್ತಜ್ಞೆರ್ ಸೆಂಟ್ರೊಪಸ್ ಸಿನೆನ್ಸಿಸ್ ಪಂಡ್ ದ್ ಶಾಸ್ತ್ತೀಯ ಪುದರ್ ದೀತೆರ್.
* ತರೆಡ್ದ್ ಕೆಕ್ಕ್ ಲ್ ಮುಟ್ಟ ಮೆನ್ಕುನ ಕಪ್ಪುದ ರಂಗ್, ಬಂಜಿದಡಿ ಬುಕ್ಕೊ ಕಾರ್ ಮುಟ್ಟೊ ಬೀಲೊಡು ಕಪ್ಪುದ ಸೂಯಿ. ಬೆರಿ ಮಾತ್ರ ಇಟ್ಟಿಗೆದ ಲೆಕ್ಕಂದಿನ ಕೆಂಪುದ ರಂಗ್. ಕಣ್ಣ್ ನಿತ್ತೆರ್ ದ ಲೆಕೊ ಕೆಂಪ್.ಪಿರವು ಮುಲ್ಲೆ ತಿಕ್ಕಾಯಿ ಲೆಕೊ ಇತ್ತದ್, ಇತ್ತೆ ಬೂರುನ ಲೆಕೊ ನೇಲೊಂದುಪ್ಪುಂಡು.

## ಬದ್ಕುನ ಕ್ರಮೊ
ಆಣ್ ಪೊಣ್ಣ್ ಪಕ್ಕಿಲು ರಡ್ಡ್‌ಲಾ ಒಂಜೇ ಲೆಕೊ ತೋಜುವ. ಸಾದಾರ್ನೊ ಉಂದು ರಡ್ಡ್‌ಲ ಒಟ್ಟುಗೆ ಉಪ್ಪುವ.

## ಕುಪ್ಪುಲ್ದ ತೆನಸ್
ರಾಯೆರೆ ಉದಾಸೀನ ತೋಜಾವುನ ಕುಪ್ಪುಲು ಬೋಂಟೆ ನಾಡ್ಯೆರೆ ನಡತೊಂದೆ ಪೋಪುನವೇ ಎಚ್ಚ. ದಿಂಜ ದೂರ ರಾಪುಜಿ. ಮರತ್ತ ಗೆಲ್ಲ್ ಗೆಲ್ಲ್ ಗ್ ಲಾಗ್ಯೊಂದು ಪೋಪುನೆಟ್ ಬಾರೀ ಉಸಾರ್. ಓಂತಿ, ಅರಣೆ, ಪಲ್ಲಿ, ಎಲಿ, ಮೊಂಟೆ, ಕೇರಿಲೆನ್ ತಿನ್ಪುನ ಕುಪ್ಪುಲು ಎಲ್ಯ ಪಕ್ಕಿಲೆನ ಕಾರಿಗ್ (ಗೂಡು)ಪೊಗ್ಗ ದ್ ತೆತ್ತಿ,ಕಿನ್ನಿಲೆನ್ ತಿನ್ಪುಂಡು.

## ಕುಪ್ಪುಲ್ದ ಕಾರಿ
ಬೆದುರ್ದ ಪುಂಡೆಲ್,ಮುಳ್ಳ್ ದ ಬಲ್ಲೆ, ಮುಂಡೊವುದೊಲಿತ್ತ ಬಲ್ಲೆದ ನಡುಟ್ಟು ಕಡ್ಡಿ ಅಡರ್ ಲೆನ್ ಸೇರ್ಸಾದ್ ಕುಪ್ಪುಲು ಕಾರಿ ಕಟ್ಟುಂಡು. ಫೆಬ್ರುವರಿಡ್ದ್ ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ ಮುಟ್ಟದ ಪೊರ್ತುಡು ಕಾರಿ ಕಟ್ಟ್ ದ್ ಮೂಜೆಡ್ದ್ ನಾಲ್ ಬೊಲ್ದುದ ತೆತ್ತಿ ದೀದ್,ಆಣ್‍ಲ, ಪೊನ್ನುಲ ಪಗರ್ ಪಗರ್ತ್‍ದ್ ಕಾಪುಗು ಕುಲ್ಲುಂಡು. ಕುಪ್ಪುಲು ದ ಕಾರಿ ಡ್ ನಿಧಿ ತಿಕ್ಕು೦ಡು ಪನ್ಪಿನ ಮೂಢ ನ೦ಬಿಕೆ ಉ೦ಡು.

## ಕುಪ್ಪುಲುದ ಬಗೆತ ಉಪಮೆಲು
*ಈ ದಾನಿಂಬೆ ಕುಪುಲ್ ಪಕ್ಕಿದಲಕ್ಕ ಕುಲ್ಲುದಿನಿ : ಇಂಚ ಪಂಡೇರ್ಡ ಬೇಲೆ ಕಲ್ವೆ ಪಂಡುದಾ,ಪ್ರಯೋಜನ ಆವಂದಿನಾಯೇ ಪಂಡುದಾ,ಕಾಲಿ ಕುದೊಂದು ಆಲೋಚನೆ ಮಲ್ಪುನಾಯೆ ಪಂಡುದಾ ಅರ್ತ.
*ಆಯೇ ಮಲ್ಪುವೆ ಪಂಡುದ್ ಕುಪುಲ್ ಪಕ್ಕಿದಲಕ್ಕ ಕಾತು ಕುಲ್ದನಾ ? : ಪಂಡ ಇರೆನ ಬೇಲೆ ಆಯಿಲಕ್ಕನೆ..ಪೋಕ್ಕಡೆ ಕಾತು ಕುಲ್ದರ್..ದಂಡ.... ಪಂಡುದ್ ಅರ್ತ.
*ದಾನೆ ಕುಪುಲ್ ಪಡ್ಕೆ ಮೈದುಂಡಾ ? : ಉದ್ದಾರ ಆಪಿಲಕ್ಕ ಇಜ್ಜಿ ಪಂಡುದ್ ಅರ್ತ.ಕುಪುಲ್ ತಾರೆದ ಸಿರಿಕ್ ಪಡ್ಕೆ ಮೈತುಂಡ ತಾರೆದ ಮರ ಸೈಪುಂಡು ಪನ್ಪಿನ ನಂಬಿಕೆ ಉಂಡು. ಅಂಚ ಕುಪುಲ್ ಪಡ್ಕೆ ಮೈತುಂಡ ಬದುಕುನು ಕಷ್ಟ. ಉದ್ದಾರ ಆಪಿನಿ ಕಷ್ಟ ಪನ್ಪಿನ ಅರ್ತ.
* ಕುಪ್ಪುಲು ಕಣ್ಣ್‍ದಾಯೆ- ಕುಪ್ಪುಲುದ ಕಣ್ಣ್‍ ಏಪಲಾ ಕಣ್ಣ್‍ ಕೆಂಪು ಉಪ್ಪುಂಡು, ನರಮಾನಿ ಪರ್ದ್‍ ಏಪಲಾ ಕಣ್ಣ್‍ ಕೆಮಫೂ ಮಲ್ತೊಂದು ಇತ್ತೆಡ ಆಯಗ್‍ ಕುಪ್ಪುಲು ಕಣ್ಣ್‍ದಾಯೆ ಪಂಡ್ದ್‍ ಪನ್ಪೆರ್‍.

## ಕುಪ್ಪುಲತ ಬಗೆಟ್ ಅಜ್ಜಿ ಕತೆ
ಕುಪುಲ್ ಪನ್ಪಿನ ಒಂಜಿ ಪೊಣ್ಣು ಮಗಲ್ ಬೆನ್ನಿ ಬೆನೊಂದು ಉಪ್ಪುನಗ ಕೂಕುರ್ ಶೆಟ್ರು ಪನ್ಪಿನಾರ್ ಅಲೆಡ 2 ಮುಡಿ ಬಾರ್ ಬಿತ್ತುಗು ಪಗತೆಗ್ ದೆತೊಂಡೆರ್ಗೆ. ಬರ್ಪಿ ಕಾರ್ತಿ ಬೆನ್ನಿ ಮುಗಿ ಬುಕ್ಕೊ ಪಿರ ಕೊರ್ಪೆ ಪಂಡೆರ್ಗೆ, ಕಾರ್ತಿ ಬೆನ್ನಿ ಮುಗಿದ್ ಸುಗ್ಗಿ, ಕೊಳಕೆ ಕರೀಂಡ ಲಾ ಪಿರ ಕೊರ್ಪಿನ ತೋಜುಜಿ. ಕೇಂಡಲಾ ಸುದ್ದಿ ಇಜ್ಜಿ ಕುಪುಲ್ ಉಂದೇ ಬೇಜಾರ್ಡ್ ಸೈತು ಪೋಯಲ್ಗೆ. ಕುಪುಲ್ ' ಪಕ್ಕಿ' ಆದ್ ಪುಟುದು ಕೂಕುರ್ ಶೆಟ್ರೆನ ಬೆರಿ ಪತ್ತುದು ಇತ್ತೆಲಾ ಕೇನೊಂದೆ ಉಲ್ಲಾಲ್ಗೆ.

## ನಂಬಿಕೆ
*ಕಂಡೋಡಿ ಉಚ್ಚು ಕಿನ್ನಿ ದೀನಗ ಸಾರ ಕಿನ್ನಿ ದೀಪುಂಡುಗೆ ಅದಗ ಕುಪುಲುಗ್ ಕನ ಕನಕಟ್ಟುಂಡುಗೆ. ಅವು ನಾಡೊಂದು ಬತ್ತ್ ದ್ ಕಂದೋಡಿದ ಕಿನ್ನಿಲೆನ್ ಪೂರಾ ತಿನ್ಪುಂಡುಗೆ, ಒಂಜಾ- ರಡ್ಡಾ ದಾನ್ನಾ ಒರಿವಗೆ, ಇಜ್ಜಾಂಡ ಮಿನಿ ಊರಿಡೀ ಕಂದೋಡಿದ ಸಂತಾನ ಅವು, ಪಂಡ್ ದ್ ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯೆರ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.
*ಕುಪುಲ್ದ ಗೂಡುಡ್ ಸಂಜೀವಿನಿ ಕಡ್ಡಿ ಉಂಡುಗೆ ಅಯ್ಟ್ ಸೈತಿನಕ್ಲೇನ್ ಬದುಕಾವೆರೆ ಆಪುಂಡು ಗೆ ಪಂಪಿನ ನಂಬಿಕೆ.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಪಕ್ಕಿಲು
ಕುಮಾರಧಾರ ಸುದೆ

**ಕುಮಾರಧಾರ ಸುದೆ** ಭಾರತೊದ ಸುದೆಕ್ಕುಲೆಡ್ ಒಂಜಾದುಂಡು. ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕೊ ರಾಜ್ಯೊದ ಸುಳ್ಯ ತಾಲೋಕುದ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೊದ ಕುಮಾರಪರ್ವತೊಡು ಪುಟ್ಟುಂಡು. ಅಂಚಾದ್ ಇಂದೆಕ್ಕ್ ಕುಮಾರಧಾರೆ ಸುದೆ ಪನ್ಪೆರ್. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೊಗು ಬತ್ತಿನಕ್ಲೆಗ್ ಈ ಸುದೆ ಪುಣ್ಯ ಕೊರ್ಪುನ ತೀರ್ಥದ ಸುದೆ ಆದುಂಡು. ದುಂಬುಗು ಉಬಾರ್/ ಉಪ್ಪಿನಂಗಡಿಡ್ ನೇತ್ರಾವತಿ ಸುದೆತೊಟ್ಟುಗೆ ಸೇರ್ದ್ ಕುಡ್ಲಡ್ ಗುರುಪುರ ಸುದೆ ನೇತ್ರಾವತಿ ಸುದೆಕ್ಕುಲು ಅರಬ್ಬೀ ಕಡಲ್‍ಗ್ ಸೇರುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್‍ದ ಸುದೆಕ್‍ಲು
ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ

**ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ** ಮೇರ್ ಕನ್ನಡದ ಪುದರ್ ಪೋಯಿನ [//kn.wikipedia.orgಕವಿ ಕವಿ]. ಮೇರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಗದಗ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕೋಳಿವಾಡದಾರ್. ಮೆರೆನ ಸುರುತ ಪುದರ್ ಗದುಗಿನ ನಾರಣಪ್ಪ. ಮೆರೆನ ಅಂಕಿತನಾಮ 'ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ'. ಮೇರ್ ಭಾಮಿನಿ ಷಟ್ಪದಿಡು 'ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ', 'ಐರಾವತ' ಪನ್ಪಿನ ಕೃತಿನ್ ರಚನೆ ಮಲ್ದೆರ್. ಮೆರೆಗ್ 'ರೂಪಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ'ಪನ್ಪಿನ ಬಿರುದು ಉಂಡು.

ವರ್ಗೊ:ಕನ್ನಡ ಕವಿ
ಕುರಲ್ ದಿಂಜಾವುನಿ

ತುಳುನಾಡ್‌ದ ಜನಪದ ಆಚರಣೆಲೆಡ್ **ಕುರಲ್ ದಿಂಜಾವುನಿ** (ಕದಿರು ಕಟ್ಟುವುದು) ಅಥವಾ ಬುಲೆತ್ತ ಐಸಿರೊನು ಇಲ್ಲ್ ದಿಂಜಾವುನವು ದಿಂಜ ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯಿನ ಒಂಜಿ ಆಚರಣೆ. ಬಾರ್‌ದ ಬುಳೆ ತುಳುವೆರೆನ ಬದ್ಕ್‌ಗ್ ಒದಗ್‌ದ್ ಬತ್ತಿಂಚಿನ ಒಂಜಿ ಮಲ್ಲ ಆಸರೆ. ಉಂದು ಐಸಿರೊದ ಒಂಜಿ ಮೂಲೊಲಾ ಅಂದ್. ಅಂಚಾದ್ ತುಳುನಾಡ್‌ಡ್ ಬಾರ್‌ಗ್ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ತಿಕ್ಕ್‌ದ್‌ಂಡ್. ಸೋಣ (ಶ್ರಾವಣ) ತಿಂಗೊಲುಡ್ ಕಾರ್ತೆಲ್‌ದ ಬುಲೆ ಬರ್ಪಿನೆಕ್ಕ್ ವೊಂತೆ ದುಂಬು ಈ ಆಚರಣೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಇಲ್ಲ್ ಅಡಿಪ್ಪುನೆ
ಆಚರಣೆದ ದುಂಬುದಾನಿ ಇಲ್ಲ್‌ನ್ ಅಡಿತ್ತ್‌ದ್ ಕರಿ-ಕಜವು ದೆತ್ತ್‌ದ್ ಚೊಕ್ಕ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಈ ಕ್ರಮೊಕ್ಕು 'ಆಟಿದ ಕರಿ ಕಜವು ಕಲೆದ್ ಸಿರಿ ಪೊದ್ದವುನು‌' ಪಂಡ್‌ದ್ಪನ್ಪೆರ್. ಬುಕ್ಕೊ ಇಲ್ಲ್‌ದ ಉಲಾಯಿ ಪಿದಾಯಿ ಅಂಬಿ ಅಡಿತ್ತ್‌ದ್ ಶುದ್ಧ ಮಲ್ತೊನುವೆರ್.

## ಕುರಲ್ ತಯಾರ್ ಮಲ್ಪುನೆ
ಕುರಲ್ ಕಟ್ಟುನವು ಜೋಕ್ಲೆಗ್‌ಲಾ ಮಲ್ಲಕ್‌ಲೆಗ್‌ಲಾ ಒಂಜಿ ಸಂಭ್ರಮೊದ ಪೊರ್ತು. ಪೆಲ ಬುಕ್ಕೊ ಕುಕ್ಕುದ ತಪ್ಪುಡು ಇಲ್ಲ್‌ದಿಂಜ ತೋರಣ ಕಟ್ಟುವೆರ್. ಗೋಳಿ ಮರೊತ್ತ ನಾರ್, ರುಕ್ಕಿ, ಗರಿಕೆ, ತಾರೆ ಸೋಗೆದ್ ಪಾಂದಾಳ್, ತೆಕ್ಕರೆ (ಮುಳ್ಳುತೌತೆ), ಚೇವುದಾ ದಂಟ್, ಪದ್ಪೆದ ದಂಟ್, ಬೆದ್‌ರ್‌ದ ಇರೆ- ಉಂದು ಈತ್ ವಸ್ತುಲು ಕುರಲ್ ಕಟ್ಟಿಯರ ಬೋಡಾಪುಂಡು.

## ಕುರಲ್‍ದ ಪೂಜೆ
* ತಾರೆ, ಬಾರೆದ ಪರಂದ್, ಊದುಬತ್ತಿ, ಎಣ್ಣೆ, ಕಾರ್‌ದೀಪ, ಕರ್ಪೂರ, ಲೋಬಾನ, ಢೂಪದ ಓಡು, ಬತ್ತಿ, ಆರತಿದ ಸಾಮಾಗ್ರಿ, ಜಾಗಟೆ, ಅರ್ಧಕೊಂಡೆ ಪೆತ್ತದ ಪೇರ್, ಪಿಂಗಾರ, ಪೂ- ದುಂಬಾಯಿ ವಸ್ತುಲು ಪೂಜೆಗ್ ಬೋಡಾಪುಂಡು. ಶ್ರೀಗಂಧೊನು ತೇದ್ ಐನಾಜಿ ಪೆಲತ್ತ ಇರೆಕ್ಕ್ ಪೂಜ್‌ದ್ ದೀವೊನೊಡು.
* ಜಾಲ್‌ಗ್ ಬತ್ತಿ ಬುಕ್ಕೊ ಜಾಗಟೆ ಬೊಟ್ಟೊಂದು ಮಾತೆರ್‌ಲ 'ಪೊಲಿ... ಪೊಲಿ...' ಪನೊಂದು ತುಳಸಿಕಟ್ಟೆಗ್ ಸುತ್ತು ಬರೊಡು. ಕುರಲ್ ತುಂಬಿನಾಯೆ ಇಲ್ಲ್‌ದುಲಯಿ ಪೊಗ್ಗುನಗ ಮುತ್ತೇಸಿ ಪೊಂಜೊವು ಆಯನ ಕಾರ್‌ಗ್ ನೀರ್ ಪಾಡ್‌ದ್ ದೆಕ್ಕೊಡು. ಬುಕ್ಕೊ ಮುಕ್ಕಲಿಗೆಡ್ ಕುರಲ್‌ದ ಕಟ್ಟೊನು ಮೂಡ, ಪಡು, ಬಡಗ್ ಇಂಚ ಮೂಜಿ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಒವಾಂಡಲಾ ಒಂಜಿ ದಿಕ್ಕ್‌ಗ್ ಮೋನೆ ಪಾಡ್‌ದ್ ದೀವೊಡು. ಮೂಡಾಯಿದಿಕ್ಕ್ ಆಂಡ ಬಾರೀ ಎಡ್ಡೆ.

## ಕುರಲ್ದ ಬಗೆಟ್ ನಂಬೊಲಿಕೆ
ಮುಕ್ಕಲಿಗೆ, ಮಣೆ, ಗಂಟಾಮಣಿ, ಸೇಡಿ- ದುಂಬಾಯಿ ವಸ್ತುಲುಲಾ ಬೋಡಾಪುಂಡು. ಕುರಲ್ ದಿಂಜಾವುನಾನಿ ಕಾಂಡೆ ಇಲ್ಲ್‌ದ ಆಣ್‌ಮಗೆ ಮೀದ್ ಶುದ್ಧೊಡು ಐನ್ 'ಬರಿ'ಕ್ಕ್ (ಮನೆತನೊಗು) ಸೇರಿನ ಕಂಡೊಡ್ದು ಕುರಲ್ ಕೊಯಿದ್ ತುಂಬೊಂದು ಕನಬರೊಡು. ಒರಿ ಪಾಸಡಿ ಒಟ್ಟುಗುಪ್ಪುವೆ. ಕಟ್ಟೊನ್ ಓಲ್ಲಾ ನೆಲೊಟ್ಟು ಮಿನಿ ದೀವರ ಬಲ್ಲಿ.

## ಕುರಲ್ ದಿಂಜಾವುನೆತ ಗಮ್ಮತ್ತ್
ಪೂಜೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಆಯಿಬುಕ್ಕೊ ಪುರ್ಸಾದ ದೆತೊಂದು ಕುರಲ್‌ನ್ ಜೊಂಕೆಲ್ ಜೊಂಕೆಲಾದ್ ಇಲ್ಲ್‌ದ ಬೇತೆ ಬೇತೆ ಮೈಟ್ಟ್ ಕಟ್ಟುವೆರ್. ಧಾನ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿನ್ ಈ ಕ್ರಮೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲ್ ದಿಂಜಾವೊನುವೆರ್. ಕಾಂಡೆ ಸುದ್ದೊಡು ಮಲ್ತಿನ 'ಪೇರ್‌ಗಂಜಿ', ಮದ್ಯಾನ್ನೊಗು ಪಾಯಸೊದ ವನಸ್ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ಸಂಭ್ರಮ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಛಾಯಾಂಕಣ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಕುರಿ

**ಕುರಿ** ಒಂಜಿ ಸಾಂಕುನ ಮುರ್ಗೊ. ಇಲ್ಲ ಇಲ್ಲಡ್ ಸಾಂಕುವೆರ್. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ಡ್ sheep ಪನ್ಪಿನ ಈ ಮುರ್ಗದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುದರ್ 'Ovis aries'. ಬುಲಿಪುನ ಸ್ವರ ಏಡ್ದಲೆಕ್ಕ ಉಂಡು.

## ಕುರಿತ ತೆನಸ್
ಕುರಿ ಕಾಟ್ ತಪ್ಪು ತಿನ್ಪುನ ಮುರ್ಗೊ. ಪಜಿರ್, ದೈ, ಮರತ ತಪ್ಪು ಕುರಿತ ತೆನಸ್. ಕುರಿತ ಮಾಸ ನರಮಾನಿಲ್ ಗಳಸುನೆಡ್ದಾವರ ಅವೆನ್ ಸಾಂಕುದ್ ಅಯಿತ ಬ್ಯಾರ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಕುರಿತ ದಪ್ಪ ಮೈಕೂಜಲ್ಡ್ ಶಾಲ್, ಕಂಬೊಲಿ ತಯಾರ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಕುರಿತ ತರೆಕೊಂಬು ಗಟ್ಟಿದವು.

## ಕುರಿತ ಬಣ್ಣೊ
ಕುರಿತ ಮೈ ಬಣ್ಣ ಕಂದು, ಕಪ್ಪು, ಬೊಲ್ದು, ಇಪ್ಪುಂಡು. ಕಾಡ್ ಕುರಿ ಪನ್ಪಿನ ಜಾತಿ ಉಂಡು. ತುಳುವೆರ್ ಮಲ್ಪುನ ಇಲ್ಲೊಕ್ಕೆಲ್‍ದ ಕುತ್ತಿಪೂಜೆಗ್ ಕುರಿನ ಕಡ್ಪುನ ಆಚರಣೆ ಉಂಡು.

## ಗಾದೆಲು
* ಕುರಿತ್ತ ಪುಂಡುಡು ಏಡ್ ಉಪ್ಪುಂಡೇ,
* ಕುರಿತ್ತ ಪುಂಡುನು ಕುದ್ಕೆ ಕಾತಿಲೆಕ್ಕ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಪ್ರಾಣಿಲು
ಕುದ್ರೋಳಿ ದೇವಸ್ಥಾನ

**ಗೋಕರ್ಣನಾಥ ಕ್ಷೇತ್ರ** ಕುಡ್ಲದ **ಕುದ್ರೋಳಿ** ಪನ್ಪಿ ಜಾಗೆಡ್ ಉಂಡು. ಮುಲ್ಪ ಶಿವ ದೇವೆರೆನ್ ಗೋಕರ್ಣನಾಥನ ರೂಪೊಡು ಸುಗಿಪುವೆರ್. ದುಂಬುದ ಕಾಲೊಡು ಬಿಲ್ಲವೆರೆಗ್ ದೇವಸ್ಥಾನೊದ ಅಂಗಣೊಗು ಪೋದು ಪೂಜೆ ಮಲ್ಪೆರೆ ಅವಕಾಶ ಇಜ್ಜಾಂಡ್. ತುಳುನಾಡ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಡ್ ಮಲ್ಲವು ಬಿಲ್ಲವೆರ್ನವು. ಎಕ್ರೆ ಎಕ್ರೆ ಬೆನ್ನಿ ಸಾಗೋಳಿ,ಗುತ್ತು ಬರ್ಕೆದ ಇಲ್ಲುಲು ಇತ್ತ್ಂಡಲಾ ಬಿಲ್ಲವೆರೆಗ್ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಇಜ್ಜಂದಿ ಕಾಲ ಅವು. ನಾಗಾರಾಧನೆ, ಭೂತಾರಾಧನೆಲೆನ್ ಮಲ್ತೊಂದು ಇತ್ತಿ ಬಿಲ್ಲವೆರೆಗ್ ದೇವಸ್ಥಾನೊಲೆಡ್ ಪೂಜೆ ಮಲ್ಪು ಇಜ್ಜಾಂಡ ಪಾಲ್ ದೆತೊನಿಯೆರೆ ಅವಕಾಶ ಇಜ್ಜಾಂಡ್.

## ಇತಿಹಾಸ
ಕುಡ್ದ ಹ್ಯೊಗೆಬಜಾರ್ಡ್ ಪ್ರತಿಷ್ಟಿತ ಬಿಲ್ಲವ ಮನೆತನೊಟ್ಟು ಪುಟ್ಟುದಿ ಕೊರಗಪ್ಪೆರ್ 1908ಗು ಕೆಲವು ದೋಸ್ತಿಯಾಡ್ಲೆ ಒಟ್ಟುಗು ಕೇರಳದ ಕಣ್ಣನೂರುಡು ಇತ್ತಿನ ನಾರಾಯಣ ಗುರುಸ್ವಾಮಿನ್ ಬೇಟಿ ಮಲ್ತ್ ಕುಡ್ಲಗ್ ಬರಿಯೆರೆ ಲೆಪ್ಪು ಕೊರಿಯೆರ್. ಬಿಲ್ಲವ ಮುಖಂಡೆರೆನ ಲೆಪ್ಪುಗು ಬುಕ್ಕೊ ಬಿಲ್ಲವೆರೆ ಬಯಕೆನ್ ಪೂರ್ಣ ಮಲ್ಪರೆ 1912ಕ್ಕ್ ನಾರಾಯಣ ಗುರುಸ್ವಾಮಿ ಕುಡ್ಲಗ್ ಬತ್ತ್ ದ್ ಕುದ್ರೋಳಿಡ್ ಗೋಕರ್ಣ ದೇವಸ್ಥಾನೊನು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಲ್ತೆರ್. ನಾರಾಯಣ ಗುರು ಪನ್ಪುನ ಸಮಾಜ ಸೇವಕೆರ್ ಉಂದೆನ್ ತೂದು ಅಕ್ಲೆಗಾತ್ರ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನೊನು ಕಟ್ಟಯೆರ್. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರೊ ಇತ್ತೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನ ಗೋಕರ್ಣನಾಥ ಕ್ಷೇತ್ರ ಪನ್ಪುನ ಪುದರ್ಡ್ ಜಗತ್ತ್ ಇಡೀ ಪ್ರಚಾರ ಪಡೆತ್ತ್ಂಡ್. ಇನಿ ಕುದ್ರೋಳಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ೦ದ ಇದಿ ಲೋಕದೆ ಪ್ರಸಿದ.

## ಆರಾಧನೆ
ಶಿವ ದೇವೆರೆನ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮುಲ್ಪ ಗಣಪತಿ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ, ಅನ್ನಪೂರ್ಣೇಶ್ವರಿ, ಕಾಳ ಭೈರವ, ನವಗ್ರಹ, ಶನೀಶ್ವರ ಅಂಚೆನೆ ಕೃಷ್ಣ ದೇವೆರೆನ್ ಸುಗಿಪುವೆರ್. ಸಾಹುಕಾರ್ ಕೊರಗಪ್ಪ ಉಂದು ದೇವಸ್ಥಾನೊದ ಸುರೂತ್ತ ಆಡಳಿತ ಅಧಿಕಾರಿ ಆದಿತ್ತೆರ್. ಇಂಬೆರೆನ ಮಗೆ ಆಯಿನ ಸೋಮಸುಂದರ ಅಂಚೆನೆ ಜನಾರ್ಧನ ಪೂಜಾರಿ ಉಂದು ದೇವಸ್ಥಾನೊನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಮಂತೆರ್.

## ವರ್ಷಾವಧಿ ಉತ್ಸವ
ಉಂದು ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿ, ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮಿ, ನವರಾತ್ರಿ, ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ, ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ, ದೀಪಾವಳಿ ಅಂಚೆನೆ ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಜಯಂತಿ ಪರ್ಬೊಲೆನ್ ಆಚರಣೆ ಮನ್ಪುವೆರ್.

## ಕುಡ್ಲ ದಸರಾ
ಮುಲ್ಪ ನವರಾತ್ರಿ ಪರ್ಬ ಮಸ್ತ್ ಗೌಜಿಡ್ ಆಚರಣೆ ಮನ್ಪುವೆರ್. ಮಹಾ ಗಣಪತಿ, ಶಾರದಾ ಮಾತೆ ಅಂಚೆನೆ ನವದುರ್ಗೆಲೆನ ವಿಗ್ರಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮನ್ಪುವೆರ್. ಶೈಲ ಪುತ್ರಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಿ, ಚಂದ್ರಕಾಂತ, ಕೂಷ್ಮಾಂಡಿಣಿ, ಸ್ಕಂದ ಮಾತ, ಕಾತ್ಯಾಯಿನಿ, ಮಹಾಕಾಳಿ, ಮಹಾಗೌರಿ, ಅಂಚೆನೆ ಸಿದ್ಧಿದಾತ್ರಿ ಮುಲ್ಪ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಆಪುನ ನವದುರ್ಗೆಲು. ಮುಲ್ಪದ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಗ್ ಕುಡ್ಲದ ದಸರಾ ಆಚರಣೆ ಪಂದ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಕುಡ್ಲ ದಸರಾ ಮಹೋತ್ಸವದ ಸ್ಥಾಪಕೆರ್ ಬಿ. ಆರ್. ಕರ್ಕೇರೆರ್. ೧೮೯೨ ಜುಲೈ ತಿಂಗೊಲ್ಡು ಪುಟ್ಡಿನ ಮೇರ್ ಬೇಲೆಗಾದ್ ಬೊಂಬಾಯಿಗ್ ಪೋಯೆರ್. ಅಲ್ತ್ ಡ್ದ್ ಅಸ್ಸಾಂಗ್ ಪೋದು ಬೇಲೆ ಮಲ್ತೊಂದುಪ್ಪುನೊಟ್ಟಿಗೆ ಅಲ್ತ ನಗರ ಸಬೆತ್ತ ಸದಸ್ಯೆರಾದ್ ಲಾ ಸೇವೆ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್. ೧೯೪೬ಕ್ಕ್ ಕುಡ್ದಗ್ ಬತ್ತ್ ದ್ ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯೊ ಕ್ಷೇತ್ರೊಡು ಇತ್ತೆರ್. ೧೯೫೭ ಸುರತ್ಕಲ್ ಕ್ಷೇತ್ರೊಡು ಓಟುಗು ಉಂತುದು ಮೈಸೂರು ಶಾಸನ ಸಭೆಕ್ಕ್ ಸದಸ್ಯೆರಾದ್ ಆಯ್ಕೆ ಆಯೆರ್. ಮೆರೆನ ಅವದಿಡ್ ಕುದ್ರೋಳಿ ದೇವಾಲಯೊಡು ಶಾರದಾ ಅಪ್ಪೆನ ವಿಗ್ರಹದ ಮೆರವಣಿಗೆನ್ ಸುರು ಮಲ್ತೆರ್. ಕರಿನ ೬೦ ವರ್ಷೊಡ್ದಿಂಚಿ ಕುದ್ರೋಳಿ ದೇವಸ್ಥಾನೊಡು ನಡಪು ದಸರಾ ಮಂಗಳೂರು ದಸರಾ ಪನ್ಪಿ ಪುದರ್ ಡ್ ಬಾರಿ ಗೌಜಿಡ್ ನಡಪುಂಡು.

## ಪಟಕುಲು

Kudroli Sri Gokarnanatha Kshetra Entrance,Mangalore.jpg|ಕುದ್ರೋಳಿ ದೇಲಯೊದ ದ್ವಾರ
Shri Gokarnanatha Kshetra, Kudroli.jpg|ಕುದ್ರೋಲಿ ದೇಲಯೊ
Kudroli Temple.jpg|ಕುದ್ರೋಲಿ ದೇಲಯೊ
Shiv Parvati idol at Kudroli.jpg|ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ಮೂರ್ತಿ
Saibaba Mandir at Kudroli.jpg|ಸಾಯಿ ಮಂದಿರ
Bhagawan Hanuman Mandir at Kudroli.jpg|ಹನುಮ ಮಂದಿರ
Nandi idol at Kudroli.jpg|ನಂದಿ
Kudroli temple Mangalore.jpg|ಕುದ್ರೋಲಿ
Sai Baba Mandir at Kudroli.jpg|ಸಾಯಿ ಮಂದಿರ
Saibaba Paduka at Kudroli Saibaba Mandir.jpg|ಸಾಯಿ ಪಾದುಕೆ
Saibaba at Kudroli Temple.jpg|ಸಾಯಿ ಮಂದಿರ
Pond at Kudroli temple.jpg|ಕುದ್ರೋಲಿದ ಕೆರೆ
Krishna Arjun Chariot at Kudroli Temple.jpg|ಕೃಷ್ಣ ಅರ್ಜುನ ರತ
Krishn mandir at Kudroli 2.jpg|ಕುದ್ರೋಲಿಡ್ ಕೃಷ್ಣ ಮಂದಿರ


## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು/ದೇವಸ್ಥಾನ
ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್‌ದ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು
ಕುರಿಗ್ರಾಮ

**ಕುರಿಗ್ರಾಮ** ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶೊ ಡು ಒಂಜಿ ಜಿಲ್ಲೆ. ಕುರಿಗ್ರಾಮ ಜಿಲ್ಲೆದ ಒಂಜಿ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನ ಪೇಂಟೆ

## ತಾಲೂಕುಲು (ಉಪ ಜಿಲ್ಲೆ)
*ಕುರಿಗ್ರಾಮ ಸದರ
*ನಾಗೇಶ್ವರಿ
*ಭೃಂಗಮಾರಿ
*ಫುಲಬಾರಿ
*ರಾಜರಹಟ್ಟ
*ಹುಲಿಪುರ
*ಚಿಲಮಾರಿ
*ರಾವುಮಾರಿ
*ಚಾರ್ ರಾಜೀವಪುರ
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು
ಕುರುವಾಯಿ

ಬೆನ್ನಿದ ಪರಪುಡು ಕಿದೆಟ್ ಉಪ್ಪುನ ಕೈ ಕಂಜಿಲೆನ್ ಕಾಪುನ ಒಂಜಿ ಆಚರಣೆದ ಕಟ್ಟ್. ಜನಪದೆರ್ ಕೈ ಕಂಜಿಲೆನ್ ತಾಂಕೋಂದಿತ್ತಿನೆಡ್‌ದಾತ್‍ರ ಅವೆನ್ ಕಾಪೆರೆ ಒಂಜಿ ದೈವೊನು ನಂಬೋಂತ್ತೆರ್. ತುಳುವೆರ್ನ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆಡ್ ಜನಕುಲ್‍ನ ರಕ್ಷಣೆದೊಟ್ಟುಗು ಪ್ರಾಣಿಲೆನ ರಕ್ಷಣೆ ಮುಖ್ಯವಾದಿತ್ತ್ಂಡ್. ಅಯಿಕಾತ್ರ ಮಸ್ತ್ ಸುಲಭದ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೂಲಕ ಪೆತ್ತ ಎರ್ಮೆನ್ ಕಾತ್ತೊಂದಿತ್ತೆರ್.
ಕುರುವಾಯಿ ದೀದ್ ಆರಾಧಿಸುವ ಆದಿದೈವ,ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನಡ್ ಬರ್ಪಿ ಸಿರಿನ ದಾಸಿ ಆಯಿನ ದಾರು. ಆರ್ ಕಿದೆಟ್ ಕಂಜಿ, ಕೈ ಕಂಜಿಲೆನ್, ಸಂಪತ್ತುನು ಕಾಪುವೆರ್ ಪಂದ್ ಜನಕುಲು ನಂಬುವೆರ್.

ಮಸ್ತ್ ಸುಲಭದ ಈ ಕೂಡ್-ಕಟ್ಟ್‌ನ್ ಬೆನ್ನಿ ಬೆನ್ಪಿನಕುಲು ಮಲ್ತೊಂದು ಬೈದೆರ್. ಒಂಜಿ ಪಾವು ಉರ್ಪೆಲರಿ ಪಾಡ್ದ್, ಪೊರ್ತು ಕಂತುನ ಪೊರ್ತುಗು ಕಡೆದ್ ತೆಲ್ಲಾವು ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಅಯೆತ ಒಟ್ಟುಗು ಒಂಜಿ ಮೀನ್‍ದ ರೆಸನ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಪೊರ್ತು ಕಂತುನ ಪೊರ್ತುಗು ಇಲ್ಲದ ಜಾಲ್‍ಡ್ ಒಂಜಿ ಮನೆನ್ ಮೂಡಾಯಿಗ್ ತಿರ್‍ಗಾದ್ ದೀದ್ ಅಯಿತ್ತ ಮಿತ್ತ್ ಬಾರೆದ ಕೊಡಿ ಇರೆ ಪಾಡ್ದ್ ಅಡಿಕ್ ಚೂರು ನುಪ್ಪು ಅಯಿತ್ತ ಮಿತ್ತ್ ರಡ್ಡ್ ತೆಲ್ಲಾವು ಬಲಸ್‍ದ್ ಮಿತ್ತ್ ಗ್ ಮೀನ್‍ದ ತುಂಡುಲ ರೆಸಲಾ ಪಾಡುವೆರ್. ಇರೆತ್ತ ಕೊಡಿಕ್ ಒಂಜಿ ತುಂಡು ಮೀನ್‍ನ್ ಪಾಡುವೆರ್. ತಿಬಿಲಡ್ ದೀಪ ದೀದ್ ಅಯಿನ್ ತಡ್ಪೆದ ಮಿತ್ತ್‌ ದೀದ್ ಇಲ್ಲ ಜಾಲ್‍ಡ್ ಇತ್ತಿನ ಕುರುವಾಯಿಗ್ ಕಯ್ ಮುಗಿವೆರ್. ಒಂಜಿ ಚೊಂಬು ನೀರ್ ನ್ ಈ ಇರೆತ್ತ ಎದುರುಡು ದೀಪೆರ್. ನೇನ್ ಬಲಸಿನ ಹಿರಿಯೆರ್ ತಡ್ಪೆನ್ ಪತ್ತೊನುವೆರ್. ಅಕಲ್ನ ಒಟ್ಟುಗು ಉಪ್ಪುನ ಇಲ್ಲದ ಜೋಕುಲು ಬಾಲೆಲು ಮಾತೆರ್‍ಲಾ ಸೇರ್‍ದ್ ಆ ಕುರುವಾಯಿನ್ ಪತ್ತೊಂದು ಕಿದೆತ್ತ ಪಿರವು ಪೋಪೆರ್. ಕಿದೆತ ಪಿರವುಡು ನೀರ್ ತಲ್ತ್‍ದ್ ಮನೆ ದೀದ್ ತಡ್ಪೆನ್ ದೀಪೆರ್. ಬಲಸ್‍ದಿನ ಹಿರಿಯೆರ್ ಜಾಲ ಬೈ ಕೊರತಿ ಇಜ್ಜಾಂಡಾ ದಾರುಗು ಕೈ ಮುಗಿದ್ ನೆನೆತ್ತೊಂದು ನುಡಿಕಟ್ಟ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಕಿದೆಟ್ ಉಪ್ಪುನ ಎರು ಕಂಜಿ ಕೈ ಕಂಜಿ ಮಾತೆನ್ ಪೋಯಿನಲ್ಪ ಬತ್ತಿನಲ್ಪ ಕಾಪೊಡು ಇಸೊನು ಕಡಪ ರಾಜ್ಯೊಗು ಪಾಡೊಡು, ಅಮೃತೊನು ಕೈ ಸೇರಾವೊಡು ಪಂದ್ ಪನ್ಪೆರ್. ತೆಪ್ಪುಡು ಇತ್ತಿನ ಗೆಂಡೊಗು ಕೊಡಿ ಬಿರೆಲ್‍ಡ್ ಎಣ್ಣೆ ಸೆಡ್ಡಿದ್ದ್, ಪುಗೆತ್ತ ಲೋಬನ ಪಾಡ್ದ್ ಆರತಿ ದೆರ್ಪುವೆರ್. ಕುರುವಾಯಿ ದೀದ್ ಕಿದೆತ್ತ ಕಂಜಿ ಕೈ ಕಂಜಿಲೆಗ್ ಕಾಡ ಮುರ್ಗೋಲೆಡ್ದ ತೊಂದರೆ ಆವಂದಿನಂಚ ಅವೆಕ್ ಸೀಕ್ ಸಂಕಡ ಬರಂದಿನಂಚ ನಟ್ಟೊನುವೆರ್.

ಕೈ ಮುಗಿದ್ ಆಯಿ ಬುಕ್ಕೊ ಬಲಸ್‍ದಿನ ಕುರುವಾಯಿಗ್ ಬೆರಿ ಪಾಡ್ದ್ ಉಂತುವೆರ್. ದಾದ ಆಯೆರೆ ಸಾಧ್ಯ ಇಜ್ಜ ಅವು ಪೂರ ಸಾಧ್ಯ ಉಂಡು ಪಂದ್ ಕಟ್ಟು ಕಥೆಲೆನ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಉದಾಹರಣೆಗ್, ಗೋಕುದ ಮರಟ್ಟ್ ಪೆಲಕಾಯಿ ನೇತಾಡೋಂದುಂಡು, ಕುಕ್ಕುದ ಮರಟ್ ತಾರಾಯಿ ತೋಜೋಂದುಂಡು, ಬಾನೋಡು ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರೆರ್ ಒಟ್ಟುಗು ಉಲ್ಲೆರ್. ಬರಿತ ಇಲ್ಲದ ಅಜ್ಜಿ ಪಕ್ಕಿಲ್‍ಡ ಪಾತೆರೊಂದುಲ್ಲೆರ್, ಇಂಚಿತ್ತಿನ ಕಟ್ಟು ಕಥೆಕುಲೆನ್ ಪಂದ್ ಜೋಕುಲೆನ್ ಭ್ರಮೆತ್ತ ಲೋಕೊಗು ಕೊನೊಪೆರ್. ರಡ್ಡ್ ನಿಮಿಷ ಕರಿನೆ ಬಲಸ್‍ದಿನ ಇರೆನ್ ತಿರ್‍ಗಾದ್ ಕೊಡಿ ಇರೆತ್ತ ಒಂಜಿ ತುಂಡುನ್ ದೆತ್ತ್‌ದ್ ಬಲಸ್ದಿನ ಪೂರಾ ತಿನಿಯೆರೆಲಾ ವಂತೆ ವಂತೆ ಆ ತುಂಡುದ ಮಿತ್ತ್ ದೀದ್ ನೀರ್ ತಲ್ತ್‌ದ್ ಶುಧ್ಧ ಮಲ್ತ‍ದ್ ವರಿನ ತಿನಿಯೆರೆನ್‍, ಮಣೆ ಬುಕ್ಕೊ ತಡ್ಪೆ ಪತ್ತೊಂದು ಇಲ್ಲದ ಜಾಲ್‍ಗ್ ಪಿರ ಬರ್ಪೆರ್. ತಿಪ್ಪಿನ್ ಅವುಲೇ ಬುಡ್ದು ಬರ್ಪೆರ್. ಬಲಸ್‍ದ್ ಒರಿನನ್ ಪೂರಾ ಜೋಕುಲು ಪಟ್‍ದ್ ತಿನ್ಪೆರ್. ಇಡೆಗ್ ಕುರುವಾಯಿ ಆಚರಣೆ ಮುಗಿಯುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಕುಲೆ

**ಕುಲೆ**ನ್ ತುಲುವೆರ್ ಇಲ್ಲಗ್ ಲೆತ್ತ್‌ದ್ ಪೂಜೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಸೈತಿನಕುಲು ಕುಲೆ ಆದ್ ಇಲ್ಲಗ್ ಬರ್ಪೆರ್ಂದ್ ತುಳುವೆರೆ ನಂಬಿಕೆ. ಒರ್ಸೊಗೊರೊ ಗುರುಕಾರ್ನವೆರೆಗ್ ಬಳಸುನ ಕ್ರಮೊ ಉಂಡು. ಉಂದೆಕ್ಕ್ ಕುಲೆಕ್ಕ್ ಬಲಸುನೆ ಪಂಡ್ದ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಗುರುಕಾರ್ನವ ಪಂಡ ಸೈತಿನ ಹಿರಿಯೆರ್. ಕುಲೆಕ್ಕ್‌ಲೆಗ್ ಬಲಸುನೆಂದ್‍ಲಾ ಪನ್ಪೆರ್.

## ಕುಲೆ ಮದಿಮೆ
ಸೈತಿನಕುಲು ಕುಲೆ ಆಪಿನವು ಬಾಲೆಡ್ದ್ ಪರಬ್ಬೆರೆಗ್ ಮುಟ್ಟ ಒಂಜೆ. ಬಾಲೆ ಸೈತ್ಂಡಲಾ ಅಯಿತ ಆತ್ಮೊಗು ಸಾಂತಿ ಆಪುಜಿಂದ್ ತುಳು ಜನಪದೆರ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಆ ಬಾಲೆ ಪ್ರಾಯೊಗು ಬನ್ನಗ ಅವು ಆಣಾವಡ್ ಪೊಣ್ಣಾವಡ್ ಮದಿಮೆ ಆವೊಡುಂದು ಕೇನುಂಡು. ಅಂಚಿತ್ತಿ ಸಂದರ್ಭೊಡು ಅಂಚನೇ ಸೈತಿನ ಬಾಲೆ ಇತ್ತ್ಂಡ ಅಂಚಿನ ಕುಲೆನ್ ನಾಡ್ದ್, ರಡ್ಡ್ ಕುಟುಂಬ ಸಂಸಾರೊಲಾ ಸೇರ್ದ್, ಹಿರಿಯೆರ್ ಒಪ್ಪೊಂದು ಕುಲೆ ಮದಿಮ್ಮೆ ಮಲ್ಪುನವು ತುಳುವೆರೆಡ ಇನಿಕ್ಕ್ ಮುಟ್ಟ ನಡತ್ತ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳು ಜಾನಪದ
ಕುಲೆ ಮದಿಮೆ

ಕುಲೆ ಮದಿಮೆ ಪಂಡ ರಡ್ಡ್ ಕುಲೆಕ್ಕ್‌ಲೆನ್ ಒಂಜಿ ಮಲ್ಪುನೆ. ಎಲ್ಯ ಪ್ರಾಯೊಡು ಮದಿಮೆಯಾವಂದೆ ತೀರ್ದ್ ಪೋಯಿನ ಆಣು ಪೊಣ‍್ಣು ಪ್ರೇತೊಲೆಗ್ ಮದಿಮೆ ಮಲ್ಪುನ ಕ್ರಮ. ನರಮಾನ್ಯೆ ಜೂವೊಡಿತ್ತೆಂಡ ಆಕ್ಲೆಗ್ ಮದಿಮ್ಮೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಆಂಡ ತುಳುನಾಡ್‍ಡ್ ಪ್ರಾಯೊ ಬರಿಯರಾಯಿನ ಬಾಲೆ ಸೈತ್ಂಡ ಅವು ಇಲ್ಲಡೆಡ್ ಇತ್ತಿನಕ್ಲೆಗ್ ಕುಲೆ ಪತ್ತ್‌ದ್ ಮದಿಮ್ಮೆ ಮಲ್ಪೊಡುಂದು ಕೇನುಂಡು. ಅಂಚಿತ್ತಿ ಸಂದರ್ಭೊಡು ಅಂಚನೇ ಸೈತಿನ ಬಾಲೆ ಇತ್ತ್ಂಡ ಅಂಚಿನ ಬಾಲೆದ ಕುಲೆನ್ ನಾಡ್ದ್, ರಡ್ಡ್ ಕುಟುಮ್ಮೊ ಸಂಸಾರೊಲಾ ಸೇರ್ದ್, ಹಿರಿಯೆರ್ ಒಪ್ಪೊಂದು ಕುಲೆಕ್ಕ್ ಮದಿಮ್ಮೆ ಮಲ್ಪುನವು ತುಳುವೆರೆಡ ಇನಿಕ್ಕ್ ಮುಟ್ಟ ನಡತ್ತ್ ಬತ್ತ್ಂಡ  ಉಂಡು. ಇಜ್ಜಂಡ ಈ ಪ್ರೇತೊಲು ಮದಿಮೆ ಆತಿನ ದಂಪತಿಲೆಗ್ ಉಪದ್ರ ಕೊರ್‍ಪುಂಡು ಪನ್ಪಿನ ನಂಬಿಕೆ ಉಂಡು.

## ಜಾತಿಲು
ಬಂಟ, ಪೂಜಾರಿ, ಗೌಡ, ಮೊಗೇರ, ಕೊರಗ, ಇತ್ಯಾದಿಲು

## ಕ್ರಮೋ
ತೀರ್ದ್ ಪೋಯಿನ ಆಣ‍್ ಪೊಣ್ಣುನು ನಾಡ್ದ್ ಒಂಜಿ ದಿನತಾನಿ ಬಿನ್ನೆರ್ ಪೊಣ‍್ಣನ ಇಲ್ಲಾಡ್ ಸೇರುವೆರ್. ಅರಿನ್ ಕಡೆದ್ ಅಯಿಡ್ದ್ ಆಣ್ ಪೊಣ್ಣನ ಗೊಂಬೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಅವೆನ್ ಬಾರೆದ ಇರೆತ ಮಿತ್ತ್ ದೀಪೆರ್. ಆಣನ ಕಡೆತಕುಲು ಬುಕ್ಕೊ ಪೊಣ‍್ಣನ ಕಡೆತಕುಲು ಕುಲೆತ ಪುದರ್ ಪಂಡ್‍ದ್ ಬಚ್ಚಿರೆ ಬಜ್ಜಾಯಿನ್ ಪಗಪುವೆರ್. ಕರಿಮಣಿ, ಕಾಜಿ, ಸೀರೆನ್ ಇರೆತ ಮಿತ್ತ್ ದೀದ್ ಧಾರೆ ಮೈಪುವೆರ್. ಬುಕ್ಕೊ ಅವೆನ್ ಪಿದಯಿ ಕಂತ್‍ದ್ ಮರಿಯಾಲ ಆದಿತ್ತ್ಂಡ ನೀರ್‌ಡ್ ಬುಡ್ಪೆರ್. ಇಜ್ಜಂಡ ಕೌಂಪುವೆರ್. ಬುಕ್ಕೊ ಕೋರಿನ್ ಕೆರ್ಪೆರ್. ಆಯಿಡ್ದ್ ಬುಕ್ಕೊ ಮಾತೆರ್ಲಾ ವನಸ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಮದಿಮೆ ಮಾಲ್ಪುನ ಕ್ರಮೊ
ಕುಲೆ ಮದಿಮೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ್ ಆಟಿಡ್ ಅತ್ತ್ಂಡ ಅಮಾವಾಸೆದ ಪೊರ್ತುಡು ಬುಕ್ಕೊ ಆಣುನ ಇಲ್ಲಡ್, ರಾತ್ರೆ ಪೊರ್ತುಡು ನಡಪುಂಡು. ಉಂದು ಒಂಜಿ ಕಟ್ಟ್ ಕಟ್ಟಳೆನ್ ಅನುಸರಿಸವುಂಡು: ಕುಟುಮೊದ ಕಡೆತ ಆಣ್ ಬಾಲೆ ಬುಕ್ಕೊ ಕಡೆತ ಪೊಣ್ಣು ಬಾಲೆನ್ ಮದಿಮೆ ಆಯೆರೆ ಅನುಮತಿ ಇಜ್ಜಿ. ಮದಿಮೆದ ದುಂಬೇ ದಿನಲಾ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ಮಲ್ಪುವೆರ್.
ಪೊಣ್ಣನ ಇಲ್ಲದ ಮದ್ಮೆ ನಿಶ್ಚಯ ಆಂಡ ಆಣನ ಕುಟುಂಬದಕುಲು ಪಿಂಗಾರ, ಸೀರೆ, ರವಕೆ, ಕರಿಮಣಿ, ಕಾರುಂಗಿಲ ದೆತೊಂದು ಪೊಣ್ಣನ ಇಲ್ಲಗ್ ಪೋಪೆರ್. ಪೊಣ್ಣನ ಕುಟುಂಬದಕುಲು ಆಣಗ್ ಮುಂಡ, ಅಂಗಿ, ಶಾಲ್, ಪಗಡಿ ಇಂಚಿತ್ತಿನ ಕುಂಟು ತಯಾರ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಮದಿಮೆದ ಆಚರಣೆ ಮಲ್ಪರೆ, ಮಣೆಟ್ ಆಣ್ ಬುಕ್ಕೊ ಪೊಣ್ಣು ಲೆನ ಮೂರ್ತಿಲೆಕ್ಕ ದೀಪೆರ್. ಕೆಲವು ಕಡೆಟ್ ಅರಿತ ಹಿಟ್ಟುಡ್ ಮಲ್ದಿನ ಆಣ್ ಪೊಣ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಲೆನ್ ಮಣೆದ ಮಿತ್ತ್ ದೀದ್ ಅಯಿತ್ತ ಮಿತ್ತ್ ಕುಂಟು ದೀಪೆರ್. ಪರ್ಯಾಯವಾದ್ ಆಣ್ ಬಾಲೆದ ಮೂರ್ತಿಲೆನ್ ಬೊಲ್ದು ಬಟ್ಟೆಡ್ ಮುಚ್ಚಿದ್ ಕುರ್ಚಿಲೆಡ್ ದೀದ್ ಅಲಂಕಾರ ಮಲ್ಪುವೆರ್ ಆಂಡ ಈ ಮದಿಮೆಡ್ ಹೋಮ ಹವನ ಮಲ್ಪುಜೆರ್, ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸೆರೆ ಭಟ್ರು ಇಜ್ಜಿ.
ನಿಜವಾಯಿನ ಮದಿಮೆದಲೆಕನೆ ಈ ಮದಿಮೆನ್ ರಡ್ಡ್ ಕುಟುಂಬೊದ ಹಿರಿಯೆರ್, ಅಪ್ಪೆ ಅಮ್ಮೆ ಆಚರಣೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಮದಿಮೆ ಆಯಿಬುಕ್ಕೊ ಮಾತಾ ಬಿನ್ನೆರೆಗ್ ಬಯ್ಯದ ವನಸ್ ಕೊರ್ಪೆರ್. ಬಯ್ಯದ ವನಸ್ ಮಲ್ಪುನ ದುಂಬು ಮದಿಮಾಲ್ ಬುಕ್ಕೊ ಮದಿಮಾಲ್ನ ಮೂರ್ತಿಲೆಗ್ ಪದಿನಾಜಿ ಇರೆತೊಟ್ಟುಗು ಬಲಸುವೆರ್. ಅತ್ತಂದೆ ಆಣ್ ಬುಕ್ಕೊ ಪೊಣ್ಣನ ಆತ್ಮೊಗು ಪ್ರಾರ್ಥನೆದೊಟ್ಟುಗು ರಡ್ಡ್ ಇರೆಲೆನ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ್ ಅರ್ಪಣೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಮದಿಮೆದ ಅಂತ್ಯ
ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮುಗಿದ್ ಮದ್ಮೆ ಆಯಿನ ದಂಪತಿಲೆನ್ ಹಿರಿಯಕುಲೆನೊಟ್ಟುಗು ಸಂಪರ್ಕ ಮಲ್ಪುನ ರೀತಿಡ್ ಪದಿನಾಜಿ ಇರೆತ ಮಿತ್ತ್ ರಡ್ಡ್ ಇರೆನ್ ಸೇರಾವೆರ್. ಇಡೆಗ್ ಕುಲೆ ಮದಿಮೆದ ಆಚರಣೆದ ಅಂತ್ಯ ಆಪುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ವರ್ಗೊ:ತುಳು ಜಾನಪದ
ವರ್ಗೊ:ನಲಿಕೆಲು
ವರ್ಗೊ:ತುಳುವೆರೆ ಆಟಿ ತಿಂಗೊಲು
ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಕುಳಾಯಿ

ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ ಕುಡ್ಲ ತಾಲ್ಲೂಕುದ ಒಂಜಿ ಊರು **ಕುಳಾಯಿ**. ಈ ಊರುಡ್ ಸುಮಾರ್ ದೇವಸ್ಧಾನೊಲು ಉಂಡು. ಈ ಊರುಡು ಜನವರಿ, ಪೆಬ್ರವರಿ, ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗೊಲುಡು ಜಾತ್ರೆಲು ನಡೆಪುಂಡು. ಈ ಗ್ರಾಮದ ದೇವೆರ್ ವಿಷ್ಲುಮೂರ್ತಿ ದೇವೆರ್.

## ವಿಷ್ಲುಮೂರ್ತಿ ದೇವಸ್ದಾನ
ಈ ದೇವಸ್ದಾನೊಡು ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗೊಲುಡು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಪುಂಡು. ಚೌತಿದ ಸಮಯೊಡು ಮಹಿಳಾ ಮಂದಲದ ಲೆಕ್ಕೂಡು ನಾಟಕ, ನಲ್ಕೆ, ಸಂಗೀತ ಪೂರ ನಡಪುಂಡು. ಅಷ್ಟಮಿದ ಸಮಯೊಡು ಮೊಸರು ಕುಡಿಕೆಲ ನಡೆಪುಂಡು. ಜಾತ್ರೆದ ಸಮಯೊಡು ತೇರು ಪೊಪುಂಡು. ಜಾತ್ರೆದ ಸಮಯೊಡು ನೇಮೊ, ಚೆಂಡೆ ಸುತ್ತು ಮಾತ ನಡೆಪುಂಡು. ಮುಲ್ಪ ಚಿತ್ರಾಪುರ ಶ್ರೀ ದುರ್ಗಾಪರಮೇ‍ಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ದಾನಲ ಉಂಡು.

## ಶ್ರೀ ಚಿತ್ರಾಪುರ ದುರ್ಗಾಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ದಾನ
ಈ ದೇವಸ್ದಾನೊಡು ಜನವರಿ ತಿಂಗೊಲುಡು ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಪುಂಡು. ಉದು ದೇವಿನ ದೇವಸ್ದಾನ. ಮುಲ್ಪ ಒಂಜಿ ಬಿಚ್ಲ ಉಂಡು. ಅಲ್ಪ ನಾಗಬನ ಉಂಡು. ನವರಾತ್ರಿದ ಆಚರಣೆಲ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಶುಕ್ರಾರೊ ಬಜನೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು/ದೇವಸ್ಥಾನ
ಕುರೊವ್

**ಕುರೊವ್** ಕುರೊವ್ಕ ಸುದೆತ ಬರಿಟ್ ಪುಲವಿ ಬುಕ್ಕೊ ಲುಬ್ಲಿನ್ ಪನ್ಪುನ ಪೇಂಟೆಲೆದ ನಡುಟುಪ್ಪುನ ಆಗ್ನೇಯ ಪೋಲೆಂಡ್‍ಡ್ ಉಪ್ಪುನ ಒಂಜಿ ಹಳ್ಳಿ. ಉಂದು ಗ್ಮಿನಾ ಕುರೊವ್ ಪನ್ಪುನ ನಗರಪಾಲಿಕೆದ ರಾಜಧಾನಿ ಆದುಂಡು.

## ಇತಿಹಾಸೊ

## ಪರತ್ತ್ ಕಟ್ವಾಣಲು ಬುಕ್ಕೊ ಜಾಗೆಲು

## ಬರವು

## ಕ್ರೀಡೆ

## ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜನಕುಲು

## ಪಿದಯಿದ ಲಿಂಕ್

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು
ಕುರ್ಕಾಲು

**ಕುರ್ಕಾಲು** ಉಂದು ಒಂಜಿ ಊರು. ಈ ಊರು ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಡ್ ಉಪ್ಪುನ ಊರು. ಮುಲ್ಪದ ಗ್ರಾಮ ದೇವೆರ್ ಕುಂಜಾರ್ ದ ದುರ್ಗಾದೇವಿ. ಕುರುಹು + ಕಾಲು ಪೋದು ಕುರ್ಕಾಲ್ ಆಂಡ್ ಪನ್ಪುನ ಚರಿತ್ರೆ ಉಂಡು. ಈ ಊರು ಉಡುಪಿರ್ದ್ ಕೊರಂಕ್ರಪಾಡಿ, ಮಣಿಪುರ ಆದ್ ಮೂಡಾಯಿ ಪೋಪಿನ ಸಂಕೊಡು ಪೋಂಡ ಕುರ್ಕಾಲ್ ಗ್ ಪೋಪುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಊರುಲು
ಕುವೆಂಪು

**ಕುಪ್ಪಳಿ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ** ( ೨೯ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೦೪ - ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೯೪)
ಕನ್ನಡೊಡು ಸುರೂಕ್ ಜ್ಞಾನಪೀಠೊ ತಿಕ್‍ನ ಕವಿ. ಇಂಬೆರೆಗ್ ಕನ್ನಡೊದ ರಡ್ಡನೆದ *ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ* ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬತ್ತ್‌ಂಡ್. ಇಂಬೆರ್ ಕನ್ನಡಿಗೆರೆಗ್ ವಿಶ್ವಮಾನವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆನ್ ಸಾಹಿತ್ಯೊದ ಮೂಲಕ ಕೊರ್‌ನಾರ್. ಇಂಬೆರೆನ ಸುರೂತ ಕಾವ್ಯನಾಮೊ "ಕಿಶೋರ ಚಂದ್ರವಾಣಿ". ಅಯಿರ್ದ್ ಬುಕ್ಕೊ ಕುವೆಂಪು ಪನ್ಪುನ ಕಾವ್ಯನಾಮೊಡು ಬರೆಯೆರೆ ಸುರುಮಲ್ತೆರ್.
:ಓ ನನ್ನ ಚೇತನ
:ಆಗು ನೀ ಅನಿಕೇತನ!
:ರೂಪ ರೂಪಗಳನು ದಾಟಿ
:ನಾಮ ಕೋಟಿಗಳನು ಮೀಟಿ
:ಎದೆಯ ಬಿರಿಯೆ ಭಾವದೀಟಿ....
ಪನ್ಪಿ ಕಬಿತೆ ಬಾರಿ ಪುದರ್ ಪೋಯ

## ಕುವೆಂಪುನ ಜೀವನ
# **ಕುವೆಂಪು** - ಕುಪ್ಪಳಿ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ (ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯, ೧೯೦೪ - ನವೆಂಬರ್ ೧೧, ೧೯೯೪).
# ಇಂಬೆರ್ ಮೈಸೂರ್‍‌ತ ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲ್‍ಡುಪ್ಪುನ ಉದಯರವಿಡ್ ವಾಸ ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತೆರ್.
# ಇವರ ಸಂಗತಿ ಹೇಮಾವತಿ 
# ಇಂಬೆರೆಗ್ ನಾಲ್ ಜನೊ ಜೋಕುಲು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ, ಕೋಕಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ, ಇಂದುಕಲಾ, ತಾರಿಣಿ ಚಿದಾನಂದ ಗೌಡ

## ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ

# ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆದ **ಕೊಪ್ಪ** ತಾಲೂಕುದ ಹಿರೇಕೊಡಿಗೆಡ್ ಪುಟ್ಟ್‌ನ ಇಂಬೆರ್ ಕುಪ್ಪಳಿ(ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆದ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲ್ಲೂಕು) ಬುಕ್ಕೊ ಮೈಸೂರುಡ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸೊನು ಮಲ್ತೆರ್.
# ಮೈಸೂರ್‍‌ದ 'ಮಹಾರಾಜಾ' ಕಾಲೇಜಿಡ್ ಓದಿಯೆರ್
# ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯೊಡು ಸೇವೆ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ಉಪ ಕುಲಪತಿಯಾದ್ ನಿವೃತ್ತೆರಾಯೆರ್

## ಕುವೆಂಪು ಬರೆತಿನ ಬೂಕುಲು

# ಕಾದಂಬರಿ
## ಕಾನೂರು ಸುಬ್ಬಮ್ಮ ಹೆಗ್ಗಡತಿ
## ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು
# ನಾಟಕೊ
## ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿ
## ರಕ್ತಾಕ್ಷಿ
## ಬೆರಲ್ಗೆ ಕೊರಳ್
## 'ಬೊಮ್ಮನಹಳ್ಲಿ ಕಿಂದರ ಜೋಗಿ'
## 'ಬಲಿದಾನ'
# ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆ
## 'ನೆನಪಿನ ದೋಣಿ'
# ಕಾವ್ಯೊ
##'ಪಾಂಚಜನ್ಯ'
## ಬಿರುಗಾಳಿ'
# ಮಹಾಕಾವ್ಯೊ
## ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ
# ಇತರ ಕೃತಿಕುಲು.
## ರಸೋವೈಸಾ.
## ದ್ರೌಪದಿ ಶ್ರೀಮುಡಿ.

## ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರೊಲು

# ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - (ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ) (೧೯೫೫)
# ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೧೯೫೮)
# ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಡ್ದ್ ಗೌರವೊ ಡಿ.ಲಿಟ್.
# 'ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ' ಪುರಸ್ಕಾರೊ (೧೯೬೪)
# ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಡ್ದ್ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (೧೯೬೬)
# ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ) (೧೯೬೮)
# ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಡ್ದ್ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (೧೯೬೯)
# ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣೊ (೧೯೮೯)
# ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೧೯೯೨)
# ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ(೧೯೮೮)

## ಕುವೆಂಪು ಬಗೆಟ್ ಬೇತೆಕುಲು ಬರೆತಿನ ಬೂಕುಲು

# ಮಗಳು ಕಂಡ ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ತಾರಿಣಿ ಚಿದಾನಂದ ಪ್ರಕಾಶಕೆರ್:ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನೊ
# ಅಣ್ಣನ ನೆನಪು - ಲೇ: ಕೆ ಪಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಕಾಶಕೆರ್:ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನೊ
# ಕುವೆಂಪು - ಲೇ:' ದೇಜಗೌ
# ಯುಗದ ಕವಿ - ಲೇ: ಡಾ.ಕೆ.ಸಿ.ಶಿವಾರೆಡ್ಡಿ
# ಹೀಗಿದ್ದರು ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಪ್ರಭುಶಂಕರ್
# ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರಭಟ್ರ್
# ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನ - ಲೇ: ಎಸ್.ವೃಷಭೇಂದ್ರಸ್ವಾಮಿ
# ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಎಸ್.ವೃಷಭೇಂದ್ರಸ್ವಾಮಿ
# ಕುವೆಂಪು ಕಾವ್ಯಯಾನ - ಲೇ: ಬಿ.ಆರ್. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ

## ಸಿನೆಮೊ, ದಾರಾವಾಹಿಲು ಆಯಿನ ಕುವೆಂಪುನ ಬೂಕುಲು

# "ಬೆರಳ್ ಗೆ ಕೊರಳ್" ನಾಟಕೊ ಸಿನೆಮೊ ಆತ್‍ಂಡ್
# "ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ" ಕಾದಂಬರಿ ಸಿನೆಮೊ ಆತ್‍ಂಡ್
# "ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು" ಕಾದಂಬರಿ ಧಾರಾವಾಹಿ ಆತ್‍ಂಡ್
# "ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು" ೯ ಗಂಟೆದ ನಾಟಕಾದ್ ಮೈಸೂರ್‍ದ ರಂಗಾಯಣೊಡ್ ಬುಕ್ಕೊ ಬೆಂಗಳೂರುದ ಕಲಾಗ್ರಾಮೊಡು ಪ್ರದರ್ಶನೊ ಆತ್‍ಂಡ್

## ಸಂಬಂಧಿಸಯಿನ ಬೇತೆ ಇವರೊಲು

# ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯೊ - ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆದ ಶಂಕರಘಟ್ಟ ಪನ್ಪುನ ಊರುಡು ಕುವೆಂಪು ಪುದರ್‍ದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ.
# ಕೆ.ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ - ಕುವೆಂಪೆರೆನ ಮಗೆ. ಆರ್‍ಲಾ ಸಾಹಿತಿ.
# ತಾರಿಣಿ ಚಿದಾನಂದಮೂರ್ತಿ - ಕುವೆಂಪೆರೆನ ಮಗಳ್ ಬುಕ್ಕೊ ಮರ್ಮಾಯೆ.

## ಬೇತೆ ಸಂಪರ್ಕೊ
# ಕುವೆಂಪು ಅಕುಲೆನ ವೆಬ್‍ಸೈಟ್(ಉದಯರವಿ ಪ್ರಕಾಶನ)
# NIC ಪುಟೊಟ್ ಕುವೆಂಪು
# ವಿಚಾರಮಂಟಪ.ನೆಟ್ - ಕುವೆಂಪೆರೆನ ಕೆಲವು ಲೇಖನೊಲು.
# ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಡಾ. ಕುವೆಂಪು ಆರೆನ ಬಗೆಟ್ ಬೇತೊಂಜಿ ಲೇಖನೊಗ್ ಮುಲ್ಪ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಲ್ಪುಲೆ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು/ಕವಿಕುಲು
ವರ್ಗೊ:ಜ್ಞಾನಪೀಠೊ ಪ್ರಶಸ್ತಿಲು
ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ವರ್ಗೊ:ಕವಿ
ವರ್ಗೊ:ಕನ್ನಡ ಕವಿ
ಕುಶಾನೆರು

**ಕುಶಾನೆ**ರು ಯು-ಚಿಯ ಪುದರುದ ಅಲೆಮಾರಿ ಜನಾಂಗೊಗು ಸೇರುದಿನಕುಲು. ಅಗುಲು ಚೀನಾ ದೇಸೊಡು ವಾಸಿಸೊಂದು ಇತ್ತೆರು. ಮೊಕುಲೆನ ಸುರುತ ರಾಜೆ ಕುಜುಲ ಕ್ಯಾಡ್ ಫೈಸೆಸ್. ರಡ್ಡುನೆದ ರಾಜೆ ಕ್ಯಾಡ್ ಫೈಸೆಸ್. ಕಾನಿಷ್ಕ ಮೊಕುಲೆನ ವಂಶದ ಮೂಜಿನೆ ಅರಸೆ. ಕಾನಿಷ್ಕ ಕುಶಾನೆರೆನ ಮಸ್ತು ಪುದರು ಪೂತಿನ ಅರಸೆ. ಕಾನಿಷ್ಕನು ಶಕಯುಗದ ಸ್ಥಾಪಕೆ ಪಂದು ಪನ್ಪೆರು. ಕಾನಿಷ್ಕೆ ಕಾಶ್ಮೀರನು ಗೆಂದುದು ಅಲ್ಪ ಸ್ಮಾರಕಪುರ ಕಟ್ಟಯೆ. ಕಾನಿಸ್ ಪುರ ಪಂದಿನ ಪಟ್ಟಣಗು ಅಡಿಪಾಯ ಪಾಡಿಯೆ. ಶ್ರೀನಗರ ಪಂದು ಪುದರು ಉಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ರಾಜಮನೆತನೊಲು
ಕೆ. ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ

**ಕೋಡಿ ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ** (30 ಮೇ 1931 - 3 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022) ಭಾರತದಗನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸೆರ್, ಸಾಹಿತಿಲು, ದ್ರಾವಿಡಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆರ್, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆರ್. ಕನ್ನಡ ಬುಕ್ಕೊ ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ಬಾಸೆಡ್ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ 12 ಬೂಕುಲೆನು ಪ್ರಕಟ ಮಲ್ತೆರ್.

## ಪುಟ್ಟು
ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆತ ಮಡಿಕೇರಿ ತಾಲೂಕ್‍ದ ಪೆರಾಜೆ ಗ್ರಾಮೊದ ಕೋಡಿಡ್ ಪುಟ್ಟ್‌ನಾರ್. ಇತ್ತೆ ಸುಳ್ಯ ತಾಲೋಕುದ ಜಟ್ಟಿಪಳ್ಳಡ್ ನೆಲೆಯಾದುಲ್ಲೆರ್.

## ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ
# ೧೯೫೫ಡ್ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಡು ಪದವಿ ಓದಿಯೆರ್.
# ೧೯೫೬ಡ್ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯೊಡು ಕನ್ನಡೊಡು ಎಂ.ಎ. ಪದವಿ ಓದಿಯೆರ್.
# ೧೯೬೩ಡ್ ಅಣ್ಣಾಮಲೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯೊಡ್‍ದ್ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿ ಪಡೆಯೆರ್.

## ಸಾಧನೆ
# ಇಂಬೆರ್ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯೊದ ಕನ್ನಡ ವಿಭಾಗೊಡು ಕನ್ನಡೊ ಉಪನ್ಯಾಸಕೆರಾದ್, ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕೆರಾದ್ ಬೆಂದಿನಾರ್.
# ಮದರಾಸು ಓರಿಯಂಟಲ್ ರೀಸರ್ಚ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ದ ಗೌರವ ಕರೆಸ್ಪಾಂಡೆಂಟ್ ಆದ್ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಲ್ತೆರ್.
# ಒಟ್ಟು 16 ಕೃತಿಕ್‌ಲೆನ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬುಕ್ಕೊ ಕನ್ನಡೊಡು ಪ್ರಕಟಿಸಾದೆರ್.
# ಸುಮಾರ್ 53 ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಲೇಖನೊ
# 17 ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರಬಂಧೊ, ಅನುವಾದ ಲೇಖನೊ
# 14 ಕಬಿತೆಲೆನ ಬೂಕುಲೆನ್ ಪ್ರಕಟಿಸಾದೆರ್.

## ಇತರೆ ಕೃತಿಕುಲು

### ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನ  ಬುಕೂಲು
# ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾವಲೋಕನ.                                            
# ಕನ್ನಡ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕ ವ್ಯಾಕರಣತ ಒಂಜಿ ಅಧ್ಯಯನ.     
# ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ.                                                   
# ಕನ್ನಡ ತಿರುಳು.                                                     
# ಕನ್ನಡ ಬುಕ್ಕೊ ಸಮಾಜೊ

## ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು
# ಸುಳ್ಯೊಡು 1994ಡ್ ನಡತ್ತಿನ **[[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] ಜಿಲ್ಲಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ** ಬುಕ್ಕೊ ಮರಗೋಡುಡು 2003ಡ್ ನಡತ್ತಿನ **[[ಮಡಿಕೇರಿ]] ತಾಲೂಕು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ**ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆರಾತೆರ್..
# ಮುಳಿಯ ತಿಮ್ಮಪ್ಪಯ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆವೊಂದೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ಕೆ ಎನ್ ಟೈಲರ್

**ಕಡಂದಲೆ ನಾರಾಯಣ ಟೈಲರ್**
ತುಳುನಾಡ್‍ದ ರಂಗಭೂಮಿದ ಮಲ್ಲ ರಂಗಕರ್ಮಿ ಪಂಡ್‍ದ್ ಪುದರ್ ಪಡೆಯಿನಾರ್. ಜನಮಾನ್ಯೆರೆಗ್ ಇಂಬೆರ್ ಕೆ. ಎನ್. ಟೈಲರ್ಂದೆ ಗೊಂತು.

## ಪರಿಚಯೊ
#ಕೆ ಎನ್ ಟೈಲರ್ ಕುಡ್ಲದ ಕಡಂದಲೆಡ್ ೧೯೩೮ಡ್ ಪುಟ್‍ದೆರ್.
#ಅರೆನ ಬುಡೆದಿನ ಪುದರ್ ಜಯಂತಿ. ಇಂಬೆರೆಗ್ ೫ ಜನ ಜೋಕುಲು. ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಮಮತ, ಪೂರ್ಣಿಮ ಬುಕ್ಕೊೊ ಆಶಾಂದ್ ನಾಲ್ ಪೊಣ್ಣು ಜೋಕುಲು. ಒರಿ ಮಗೆ ಗಣೇಶ್.
#೧೮ನೆ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ದಾನಿ ಬುಧವಾರ ಕಾಂಡೆ ಕೆ.ಎನ್.ಟೈಲರ್ ಕುಡ್ಲದ ಕರಂಗಲಪಾಡಿದ ಖಾಸಗಿ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಹೋಮ್‌‍ಡ್ ಅಂಗಾಂಗೊ ವೈಫಲ್ಯೊಡು ತೀರ್‌ಯೆರ್. ಆರೆಗ್ ಅಪಗ 77 ವರ್ಸೊ ಪ್ರಾಯೊ.

## ವೃತ್ತಿ
# ಇಂಬೆರ್ ವೃತ್ತಿಡ್ ಟೈಲರ್. ೧೧ನೆ ವರ್ಸೊ ಕಡಂದಲೆಡ್ದ್ ಬಂಜಿದ ಪಾಡ್‍ಗಾತ್ರೊ ಟೈಲರಾದ್ ಇತ್ತದೆ ರಥಬೀದಿಡ್ ಟೈಲರ್ ಬೇಲೆಗ್ ಸೇರಿಯೆರ್.

## ಪ್ರವೃತ್ತಿ
### ನಾಟಕೊ
# ೧೯೫೮ಡ್ ಗಣೇಶ್ ನಾಟಕೊ ಸಭಾಂದ್ ಪನ್ಪಿ ಸಂಘಟನೆನ್ ಕಟ್ಟಿಯೆರ್. ಗಣೇಶ ನಾಟಕ ಸಭಾ ತಂಡೊ ಕಟ್ಟ್‌ದ್ ಕರಿನ 50 ವರ್ಸೊದ್ದು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಕಲಾ ಸೇವೆ ಮಲ್ತಿನ ಕೆ.ಎನ್. ಟೈಲರ್‌ಗ್ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಲು ಬತ್ತ್ಂಡ್.
# ಆರ್ ಸುರೂಕು ಗೊಬ್ಬುನ ನಾಟಕೊ **ಕಂಡನಿ ಅರುವತ್ತನ ಕೋಲೊ**
# ತಮ್ಮಲೆ ಅರ್ವತ್ತನ ಕೋಲ, ಏರ್ ಮಲ್ತಿನ ತಪ್ಪು, ಕಂಡನಿ ಬೊಡೆದಿ, ಏರೆನ್ಲಾ ನಂಬೊಡ್ಚಿ, ಯಾನ್ ಸನ್ಯಾಸಿ ಆಪೆ, ದಾಮುನ ಮದ್ಮೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮೇನಕಾ ಸೇರಿನಂಚ 20ಡ್ದ್‍ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ನಾಟಕೊ ರಚನೆ, ನಿರ್ದೇಶನೊ, ನಟನೆ, ದೇಸೊ ವಿದೇಸೊ ಪ್ರದರ್ಶನೊ ಮಾಲ್ತಿನಾರ್ ಕೆ.ಎನ್.ಟೈಲರ್.

### ಸಿನೆಮೊ

# ಸುರುತ ಸಿನೆಮೊ **ದಾರೆದ ಬುಡೆದಿ**. ಈ ಸಿನೆಮೊಗು ಕೆ.ಎನ್.ಟೈಲರ್ ಸಂಭಾಷಣೆ ಬರೆದ ನಟನೆ ಮಲ್ತ್‌ದೆರ್.
# **ಎನ್ನ ತಂಗಡಿ** ಆರ್ ಗಬ್ಬುದ್‍ನ ನಾನೊಂಜಿ ಸಿನೆಮೊ. ಈ ರಡ್ಡ್ ಸಿನೆಮೊಲುಲಾ ಕುಡ್ಲದ ರೂಪವಾಣಿ ಟಾಕೀಸ್‍ಡ್ ಮಸ್ತ್ ದಿನೊ ನಡತ್ಂಡ್.
# 'ಕಾಸ್‍ದಾಯೇ ಕಂಡನಿ' ಸಿನೆಮೊದ ಮೂಲಕೊ ನಟಿ ಜಯಮಾಲಾ ಎಂಬೆರೆನ್ ಚಿತ್ರರಂಗೊಗು ಪರಿಚಯಿಸಾಯೆರ್.
# ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ರಂಗೊದ ಮೇರು ನಟೆರಾಯಿನ ಕಲ್ಪನಾ, ಆರೂರು ಪಟ್ಟಾಭಿ, ಗೀತಪ್ರಿಯ, ಲೀಲಾವತಿ, ರತ್ನಮಾಲಾ, ಸರೋಜಿನಿ ಶೆಟ್ಟಿ, ಜಯಶೀಲ, ಬಿ.ವಿ. ರಾಧಾ, ಸುಮಿತ್ರಾ, ಮಮತಾ ಶೆಣೈ, ತಾರಾ, ಸದಾಶಿವ ಸಾಲ್ಯಾನ್, ರೋಹಿದಾಸ್ ಕದ್ರಿ, ರಾಘವ್ ಉಳ್ಳಾಲ್, ಜೆ.ರವೀಂದ್ರ, ಸೀತಾರಾಮ ಶೆಟ್ಟಿ ಮೆಕ್ಲೆನ್ ತುಳು ಚಿತ್ರೊಗ್‍ಳೆಡ್ ನಟನೆ ಮಲ್ಪುನಂಚನೆ ಮಲ್ತಿನ ಪೆರ್ಮೆ ಕೆ.ಎನ್. ಟೈಲರ್‌ಗ್ ಸಂದುಂಡು.
# ಕೆ. ಎನ್. ಟೈಲರ್ ೧೦ ಸಿನೆಮೊಗು ನಿರ್ದೇಶನೊ ಮಲ್ತೆರ್. ದಾರೆದ ಬುಡೆದಿ, ಪಗೆತ ಪುಗೆ, ಬಿಸತ್ತಿ ಬಾಬು, ಯಾನ್ ಸನ್ಯಾಸಿ ಆಪೆ, ಕಾಸ್‌ದಾಯೆ ಕಂಡನಿ, ಏರ್ ಮಲ್ತಿನ ತಪ್ಪು, ಭಾಗ್ಯವಂತೆದಿ, ಸಾವಿರೋಡೊರ್ತಿ ಸಾವಿತ್ರಿ, ತುಳುನಾಡ ಸಿರಿ ಇಂಚ ಕೆ.ಎನ್. ಟೈಲರ್‌ ನಿರ್ದೇಶಿಸಯಿನ, ನಿರ್ಮಿಸಯಿನ ಸಿನೆಮೊಲುಗಳು.
# ತುಳು ಚಿತ್ರರಂಗೊದ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಪನ್ಪಿ ಖ್ಯಾತಿಗ್ ಪಾತ್ರೆರಾಯಿನ ಕೆ.ಎನ್.ಟೈಲರ್, ೧೦ ತುಳು ಸಿನೆಮೊಡು ನಾಯಕೆರಾತೆರ್. ಸ್ವತ ಡಾ. ರಾಜ್‍ ಕುಮಾರ್ ಇಂಬೆರೆನ ತುಳು ಸಿನೆಮೊದ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ಂದ್ ಲೆತ್ತೆರ್ಂದ್ ಪನ್ಪಪುನವು ಇಂಬೆರೆನ ಪೆರ್ಮೆದ ಸಂಗತಿ.
#1970ಡ್ದ್ ಇಂಚಿಗ್ ಆರ್ ತುಳು ರಂಗಭೂಮಿಡ್ ಸಕ್ರಿಯೆರಾದ್ ಇತ್ತೆರ್. ಮಂಗಳೂರ್‌ದ ನೆಹರು ಮೈದಾನೊಡು ನಡತಿನ ಸುರುತ ತುಳು ಸಿನೆಮೊದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಸಮಾರಂಭ,ಬುಕ್ಕೊ ಫೋರಂ ಫಿಝಾ ಮಾಲ್‌‌ಡ್ ನಡತಿನ ತುಳು ಚಿತ್ರೋತ್ಸವೊದ ಲೇಸ್‍ಡ್ ಪಾಲ್ ಪಡೆತೆರ್.

## ಪ್ರಶಸ್ತಿದ ಮಾನಾದಿಗೆ
# ಕೆ.ಎನ್.ಟೈಲರ್‌‍ಗ್ 1989ಡ್ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬತ್ತ್ಂಡ್.
# 1994ಡ್ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬತ್ತಂಡ್.
# 1998ಡ್ ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬತ್ತ್ಂಡ್.
# 2000ಡ್ ಸಂದೇಶ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬತ್ತ್ಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ವರ್ಗೊ:ನಾಟಕ ಕಲಾವಿದೆ
ಕೆ ಎಲ್ ರಾಹುಲ್

**ಕನ್ನೌರ್ ಲೋಕೇಶ್ ರಾಹುಲ್**(ಪುಟ್ಟಿನ ೧೮ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೯೨‍ಗ್) ಕರ್ನಟಕ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಬಳಗದ ಒರಿ ಪ್ರಸಿದ್ದಿಪಡೆಯಿನ೦ಚಿನ ಗೊಬ್ಬುನಾಯೆ. ಮೆರ್ ರೊಯಲ್ ಚಾಲೆ೦ಜರ್ಸ್ ಬೆ೦ಗಳೂರು ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಬಳಗದ ಸದಸ್ಯೆರ್.ಇ೦ಬೆರ್ ಬಲಕೈ ದ೦ಡಿಗೆ.ಮೆರ್ ೨೦೧೦ ICC ಅ೦ಡರ್-೧೯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ವೊರ್ಲ್ದ್ ಕಪ್‍ಡ್ ಗೊಬ್ಬುದೆರ್.

ಮೆರ್ ಕುಡ್ಲಡ್ ಪುಟ್ಟ್ ದ್ ಮಲ್ಲತೆರ್.ಇ೦ಬೆರ್ನ ಅಮ್ಮೆರ್ನ ಪುದರ್ ಕೆ ಎನ್ ರಾಹುಲ್ NITK ಸುರತ್ಕಲ್ಡ್ ಮೇಷ್ಟ್ರ್.ಅಪ್ಪೆನ ಪುದರ್ ರಾಜೇಶ್ವರಿ, ಮ೦ಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಡ್ ಟೀಚರ್ ಅದ್ ಬೇಲೆ ಮ‍ಲ‍್ತೊ೦ದುಲ್ಲೆರ್.
ಮೆರ್‌ನ ಅಮ್ಮೆರ್ ಸುನೀಲ್ ಗವಸ‍್ಕರ್‍ನ ಮಲ್ಲ ಅಭಿಮಾನಿ.ಇ೦ಬೆರ್ ರಾಹುಲ್ ದ್ರಾವಿಡ್‍ನ ಮಲ್ಲ ಅಭಿಮಾನಿ.

## ಪುಟ್ಟು ಬುಕ್ಕೊ ಶಿಕ್ಷಣ
* ಕೆ.ಎಲ್.ರಾಹುಲ್ ೧೮ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೯೨ ದಾನಿ ಕುಡ್ಲಡ್ ಪುಟ್ಟಿಯೆರ್.
* ಪೂರ್ಣ ಪುದರ್: ಕಣ್ಣೂರು ಲೋಕೇಶ್ ರಾಹುಲ್
* ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬುಕ್ಕೊ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸೊನು ಸುರತ್ಕಲ್‍ದ ಎನ್.ಐ.ಟಿ.ಕೆ ಆಂಗ್ಲ ಮಾಧ್ಯಮ ಶಾಲೆ ಮುಲ್ಪ ಗಲಸಿಯೆರ್.
* ಸೈಂಟ್ ಅಲೋಶಿಯಸ್ ಪಿಯು ಕಾಲೇಜ್ ಡ್ ಪಿಯುಸಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯೆರ್.
* ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣನ್ ಬೆಂಗಳೂರುದ ಜೈನ್ ಕಾಲೇಜ್ ಡ್ ಗಲಸಾಯೆರ್.

## ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಜೀವನ
* ೨೦೦೪ಡ್ ನಡತಿನ ೧೩ ವರ್ಷ ವಯೋಮಿತಿದ ಮೂಜಿ ಮ್ಯಾಚ್ ದ ೪ ಇನ್ನಿಂಗ್ಸ್ ಡ್ ರಾಹುಲ್ ೬೫೦ ರನ್ ಹಾಕಿನೀ ಮಾತ್ರ ಅತ್ತಂದೆ, ಬೆಸ್ಟ್ ಬ್ಯಾಟ್ಸ್ ಮನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ತಿಕ್ಕಂಡ್.
* ಆರ್ನ ಬ್ಯಾಟಿಂಗ್ ಶೈಲಿ:ಬಲತ್ತ ಕೈ; ಫೀಲ್ಡಿಂಗ್ ಸ್ಥಾನ: ವಿಕೆಟ್ ಕೀಪರ್;
* ಇದೆಮುಟ್ಟ ಗೊಬ್ಬಿನ ತಂಡೊಲು: ಕರ್ನಾಟಕ, ಬೆಂಗಳೂರು ಬ್ರಿಗೇಡಿಯರ್, ಭಾರತ ೧೯ ವಯಸ್ಸಿನ ಕೆಳಗಿನವರು, ೨೩ ವಯಸ್ಸಿನ ಕೆಳಗಿನವರು, ಆರ್ಸಿಬಿ, ದಕ್ಷಿಣವಲಯ, ಸನ್ ರೈಸರ್ಸ್ ಹೈದರಾಬಾದ್.
* ಟಿ-೨೦ ಪದಾರ್ಪಣೆ: ಗೋವಾ ವರ್ಸಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ.
* ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪದಾರ್ಪಣೆ:ಪಂಜಾಬ್ ವರ್ಸಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ, ಮೊಹಾಲಿ(೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦)

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

* ಒಂಜಿ ಮ್ಯಾಚ್

ವರ್ಗೊ:ಗೊಬ್ಬುದಕುಲು
ಕೆಂಡಸೇವೆ

**ಕೆಂಡಸೇವೆ** ಪಂಡ ಭೂತಾರಾದನೆದ ಸಂದರ್ಭೊಡು ಭೂತೊ ಕಟ್ಟ್‌ನಾಯೆ ಸೂತ ಗೆಂಡದ ಮೇಲ್‍ಡ್ ನಡತ್ತೊಂದು ಪೋಪುನೆನ್ ಕೆಂಡಸೇವೆಂದ್ ಪನ್ಪೆರ್.
ಆರಾಧನೆದ ಒಂಜಿ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗೊನು ಕೆಂಡಸೇವೆಂದೇ ಪನ್ಪೆರ್.

## ಕೆಂಡಸೇವೆದ ಸಂದರ್ಭೊ
# ಭೂತನೇಮೊದ ಕ್ರಮೊಟ್ಟು ಆರಾಧನೆ ನಡಪ್ಪುನಗ ಅತ್ತಂಡ ಭೂತೊಗು ಧರ್ಮೊನೇಮೊ ಕೊರ್‌ನಗ ಕೆಂಡಸೇವೆನ್ ಭೂತೊಕಟ್ಟುನ ವ್ಯಕ್ತಿ(ನಲಿಕೆದಕುಲು) ನಡಪ್ಪಾದ್ ಕೊರ್ಪುನ ಕ್ರಮೊ.
# ಒತ್ತೆಕೋಲೊಡು ಕೆಂಡಸೇವೆ ನಡಪ್ಪುಂಡು.

## ಕೆಂಡಸೇವೆದ ಆರಾಧನೆಲು
# ಒತ್ತೆಕೋಲೊ
# ಲೆಕ್ಕೆಸಿರಿ ಭೂತೊನೇಮೊ
# ವಿಷ್ಣುಮೂರ್ತಿ ಕೋಲೊ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಕೆಕ್ಕಿಲ್

thumb|ಕೆಕ್ಕಿಲ್
**ಕೆಕ್ಕಿಲ್** ಉಂದು ಜೀವರಾಸಿದ ಸರೀರೊದ ಒಂಜಿ ಬಾಗೊ. ಮುಂಡ ಬುಕ್ಕೊ ರುಂಡ ಸೇರ್ಸಾವುನ ಬರ್ತಿ ಭಾಕನೇ ಕೆಕ್ಕಿಲ್. ಕೆಕ್ಕಿಲ್ದ ಪಿರಾವುದ ಬಾಗೊ ಗರ್ದನ್ ಪಂಡ್ದ್ ದುಂಬುದ ಬಾಗೊನು ನಾಲಿ ಪಂಡುದು ತುಳುವೆರ್ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್.
ತರೆಕ್ಕ್ ಬೋಡಾಪಿಲೆಕೊ ಚಲನೆ ಕೊರ್ಪುನೆನೆ ಕೆಕ್ಕಿಲ್.

thumb
**ಕೆಕ್ಕಿಲ್** ಮಾತ ಭೂಚರ ಅತ್ತ್ಂಡ ದ್ವಿತೀಯಕವಾದ್ ಜಲವಾಸಿ ಕಶೇರುಕಲೆಡ್ ಶರೀರದ ಭಾಗವಾದ್ ಉಂಡು, ಬುಕ್ಕೊ ತರೆನ್ ಮುಂಡ ಅತ್ತ್ಂಡ ಅಟ್ಟೆರ್ದ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸವುಂಡು. ಕೆಕ್ಕಿಲ್ ತರೆತ್ತ ದಿನ್ನೊಗು ಆಧಾರವಾದ್ ಉಂಡು ಬುಕ್ಕೊ ಮೆದುಲುರ್ದು ತಿರ್ತ ಶರೀರದ ಒರಿನ ಭಾಗೊಲೆಗ್ ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ಬುಕ್ಕೊ ಚಲನಶೀಲ ಮಾಹಿತಿನ್ ಕೊರ್ನಪು ನರಕುಲೆನ್ ರಕ್ಷಿಸವುಂಡು. ಜೊತೆಗ್, ಕೆಕ್ಕಿಲ್ ಸುಲಭವಾದ್ ಬಗ್ಗುನಂಚಿನ ಬುಕ್ಕೊ ತರೆಕ್ಕ್ ಮಾತ ದಿಕ್ಗ್‌ಲೆರ್ದ್ ತಿರ್‌ಗಿರಿಯೆರೆ ಬುಕ್ಕೊ ಚಲಿಸಿಯೆರೆ ಅವಕಾಶ ಕೊರ್ಪುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು
ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರೈ

**ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರೈ**ಮೇರ್ ಕನ್ನಡದ ಲೇಖಕೆರೆಡ್ ಒರಿ, ಮೇರ್ ಬೊಂಟೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕುರಿತಾದ್ ಮಸ್ತ್ ಬರವುಲೆನ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆರ್. ಮೇರೆನ ಪುಟ್ಟೂರು ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೋಕುದ ಕೆದಂಬಾಡಿ.
೧೧/೨/೧೯೧೬ ಟ್ ಮೇರ್ ಪುಟ್ಟಿಯೆರ್.

## ಪರಿಚಯ
ಮೇರ್ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಮೃಗಯಾ ಸಾಹಿತಿ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕೊಡು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಕಾರೊನು ಪುಟ್ಟು ಪಾಡ್‍ನಾರ್‌. ಮೇರ್ ಓದ್‌ದ್‌ನೆ ಆಜಿನೆ ತರಗತಿ ಮುಟ್ಟ. ವೃತ್ತಿರ್ದ್ ಬೇಸಾಯಗಾರೆ ಆದ್ ಇತ್ತ್ಂಡಲಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ದ್ ನಿಪುಣ ಬೇಟೆಗಾರೆ ಬುಕ್ಕೊ ಪ್ರವಚನಗಾರೆ ಬುಕ್ಕೊ ತುಳುಬಾಷೆಡ್ ಪ್ರಮುಖ ಅನುವಾದಕಾರೆ.**ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರೈ** ಕರ್ನಾಟಕೊದ ಮಲ್ಲ ಸಾಹಿತಿಲೆಡ್ ಒರಿ. ತುಳುವ ಸಾಹಿತಿ ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರಾಲ್ (ಕೆದಂಬಾಡಿ ಜತ್ತಪ್ಪ ರೈ) ಬೋಂಟೆದ ಅನ್ಬವೊಲೆನ್ ಬರೆಯಿನಾರ್. 
**ಆರೆನ ಬರವುಲು**:
# ತುಳುತ್ತ ಪೊರ್ಲು
# ಅಜ್ಜಬಿರು (ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಟ್ ಮೆರೆನ ಇಂದ್ರಚಾಪ, ದಾಸೆರೆ ಪದೊಕುಲು ಬುಕ್ಕೊ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸುಭಾಷಿತೊಲೆ ಅನುವಾದ)
# ತುಳು ಚೋಮನ ದುಡಿ (ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತೆರೆ ‘ಚೋಮನ ದುಡಿ’ತ್ತ ತುಳು ಅನುವಾದ)
# ಯಮನ ಸೋಲು (ಕುವೆಂಪು ಬರವುದ ತುಳು ಅನುವಾದ)
# ಮದಪ್ಪಂದಿ ನೆಂಪು (ನಿರಂಜನ ಮೆರೆನ ‘ಚಿರಸ್ಮರಣೆ’ ಬೂಕುದ ತುಳು ಅನುವಾದ)
# ಶೂದ್ರ ಏಕಲವ್ಯ (ಕುವೆಂಪು ಬುಕ್ಕೊ ಗೋವಿಂದ ಪೈ ಯೆರೆ ನಾಟಕದವು)
# ಕಾಬೂಲಿವಾಲ (ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್ ಬರವುದ ಅನುವಾದ)
# ಪಡಿಲ್ ಪಂಪೆ (ಎಂ.ಆರ್. ಶ್ರೀ. ಮೆರೆನ ‘ನಾಗರಿಕ’ದ ಅನುವಾದ)
# ಸಿರಿ ರಾಮಾಶ್ವಮೇದೊ (ಮುದ್ದಣ ಬರೆಯಿನೆನ್ ಮೂಲವಾದ್ ಬರೆಯಿನವು)
# ಕುಜಿಲಿ ಪೂಜೆ (ಉಮರ್ ಖಯ್ಯಾಮ್ನ ರುಬಾಯತ್ದ ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ ಅನುವಾದದ ಅನುವಾದ)
# ಅಸೆನಿಯಾಗೊ ಕಾಂತಗೊ ಜೋಗಿ (ಕುವೆಂಪು ಕಿಂದರಿ ಜೋಗಿದ ಅನುವಾದ)

## ಕೆದಂಬಾಡಿದಾರೆನ [[ಕನ್ನಡ ಪಾತೆರೊ|ಕನ್ನಡ]]ದ ಬರವುಲು
# ಬೇಟೆಯ ನೆನಪುಗಳು (ಪದ್ರಾಡ್ ಬಾಸೆಲೆಗ್ ತರ್ಜುಮೆ ಆತ್ಂಡ್)
# ಈಡೊಂದು ಹುಲಿಯೆರಡು
# ಬೇಟೆಯ ಉರುಳು
# ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಿಂದ ಕಡಲ ತಡಿಗೆ
# ಕರ್ಮಯೋಗಿ- ಬೆಳ್ಳಾರೆ ನಾರಾಯಣ ಶೇಕ
# ತಲೆಬುರುಡೆ ಬಿಡಿಸಿದ ಕೊಲೆ ರಹಸ್ಯ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ಕೆ.ಅಭಯ್‍ ಕುಮಾರ್

## ಪುಟ್ಟು
ತುಳುತ್ತ ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ವಾಂಸೆರೆಡ್ ಒರಿ, ಪ್ರಾಧ್ಯಪೆಕೆರ್, ಸಂಶೋದೆಕೆರ್. ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕುದ ಕೌಕ್ರಾಡಿಡ್ ಪುಟ್ಟಿನಾರ್.

## ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸೊ
ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣೊನ್ ನೆಲ್ಯಾಡಿಡ್‍ ಮಲ್ತಿ ಬುಕ್ಕೊ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಶಿಕ್ಷಣೊನು ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಡ್ ಮಲ್ತಿನ, ಪಿಯುಸಿ ಬುಕ್ಕೊ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣೊನ್‍ ಸರಕಾರಿ ಕಾಲೇಜು ಮಂಗಳೂರು ಕುಡ್ಲ ಎಸ್.ವಿ.ಪಿ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಡ್‍ ಎಂ.ಎ, ಕಾಮನ್‍ವಲ್ತ್ ಪೆಲೋಷೀಪ್ ಪಡೆಯಿನಾರ್.

## ಸಂಶೋಧನೆ
* ಮೋಗೆರ ಜನಾಂಗ : ಜಾನಪಧಿಯ ಅಧ್ಯಯನ(ಪಿಎಚ್.ಡಿ ಪ್ರಬಂಧ).
* ಕುಡುಬಿಯರು.

## ಪ್ರಕಟಿತ ಬುಕುಲು
* ಮೋಗೇರ ಜನಾಂಗದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ
* ಕುಡುಬಿಯರು.

## ವಿದೇಶ ಪ್ರವಾಸ
# ೨೦೦೧ ಕಾಮನ್‍ ವೆಲ್ತ್ ಡ್  ಪೇಲೋಶೀಪ್, ಲಂಡನ್‍ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸ್ಕೂಲ್‍ ಅಪ್‍ ಒರಿಯಂಟಲ್‍ ಎಂಡ್ ಅಪ್ರೀಕನ್‍ ಸ್ಟಡಿಸ್‍.

## ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಲು
* ಕಲಾ ನಿಕಾಯ ಡೀನ್‍ ಆತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಪ್ರಸಾರಂಗ ನೀರ್ದೇಶಕರಾದ್  ಬೆಂದಿನಾರ್.
* ಕನ್ನಡ ವಿಭಾಗ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆರಾದ್  ಇತ್ತೆರ್.
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಬುಕ್ಕೊ ಸೀಂಡಿಕೇಟ್ ದ  ಸದಸ್ಯೆರ್ ಆದಿತ್ತೆರ್.
* ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮಂಜುನಾಥೆಶ್ವರ ತುಳು ಅಧ್ಯಯನ ಪೀಠತ ಸಂಯೋಜೇಕೇರ್ ಆದಿತ್ತೆರ್ 
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆರ್ ಆದಿತ್ತೆರ್ 
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪದವಿ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿತ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆರ್ ಆದಿತ್ತೆರ್.
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿತ ಅಧ್ಯಯಕ್ಷೆರ್ ಆದಿತ್ತೆರ್.
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ/ಪಂಗಡತ ಸಂಯೋಜೇಕೆರ್ ಅತೆರ್.
* ಕರ್ನಾಟಕ ತುಳು ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಕಾಡೆಮಿ ಸದಸ್ಯೆರ್‍ ಅತೆರ್.
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಆಯ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ತುಮಕೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಆಯ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್.
* ಹಂಪಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಆಯ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್.
* ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಆಯ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್.
* ಕರ್ನಾಟಕ ಮಹಿಳಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಬಿಜಾಪುರ ಇಮದೆತ್ತಾ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಆಯ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍  ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ತುಮಕೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಬೆಂಗಳೂರುವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್.
* ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಹಂಪಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ  ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಗುಲಾಬರ್ಗ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್ 
* ಕಣ್ಣೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಪರೀಕ್ಷಾ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯರಾತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್.
* ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತೆರ್.
* ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತೆರ್.
* ತುಮಕೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತೆರ್.
* ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತೆರ್.
* ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತೆರ್.
* ಕುಪ್ಪಂ ದ್ರಾವಿಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ಆಯ್ಕೆ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯೆರ್ ಅತ್‍ ಕೆಲಸ ಮಲ್ತ್ ದೆರ್

## ಸಂಮಾನ ಬುಕ್ಕೊ ಪ್ರಶಸ್ತಿಲು
* ಕಾಮನ್ ವೆಲ್ತ್  ಪೆಲೋಷೀಪ್.
* ದ.ಕ.ಜಿಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿ.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು
# http://www.mangaloreuniversity.ac.in/dr-k-abhay-kumar

ವರ್ಗೊ:ತುಳು ಜಾನಪದ
ವರ್ಗೊ:ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸ
ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ಕೆದು

thumb|ಕೆದು

**ಕೆದು** ಪಂಡ ಕನ್ನಡೊಡು ಕೆರೆ ಪಂದ್ ಪನ್ಪೆರ್.
ದುಂಬುದ ಕಾಲೊಡು ಕೆದುವೇ ಜನಕ್‍ಲೆನ ನೀರ್ದ ಅಸರೆ ಆದ್ ಇತ್ತ್ಂಡ್ ಇತ್ತೆ ಬೇತೆ ಬೇತೆ ನಿಲೆತ್ತ ನೀರ್‍ದ ಸಾದಿಲ್ ಉಲ್ಲೊ.
ಬೋರ್ ವೆಲ್ಲ್‌ಲ್ ಬತ್ತಿ ಬುಕ್ಕೊ ಕೆದು ಕಟ್ಟುನೆನ್ ಜನಕುಲು ಬುಡ್‌ದ್ ಬುಡ್ತೆರ್. ನೀರ್‌ದ ಮಟ್ಟ ಅಡಿಕ್ಕ್ ಅಡಿಕ್ಕ್ ಪೋತ್ಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳು
ವರ್ಗೊ:ನೀರಾಶ್ರಯೊಲು
ಕೆರೆಂಗ್

**ಕೆರೆಂಗ್** ಬಟಾಟೆದ ಅಂಚನೆ ಭೂಮಿತ ಉಲಯಿ ಅಪುನ ಒಂಜಿ ಬಗೆತ ಕಂಡೆ. ಕನ್ನಡದಕುಲು ಗೆಣಸು ಪಂದ್ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್.

## ಕೆರೆಂಗ್ ತ ಬಗೆಕುಲು
* ಕೆಂಪು ಕೆರೆಂಗ್.
* ಬೊಲ್ದು ಕೆರೆಂಗ್.
* ಬೋಲೆ ಕೆರೆಂಗ್
* ತುಪ್ಪೆ ಕೆರೆಂಗ್
* ಮರ ಕೆರೆಂಗ್

## ಕೆರೆಂಗ್‌ತ ತೆನೆಸ್
ತುಳುನಾಡ್ಡ್ ದುಂಬು ಚಾತ ಬಾಯಿಗ್ ಕಿರೆಂಗ್ ತಿನೊಂದಿತ್ತೆರ್. ದಿಕ್ಕೆಲ್ಡಿತ್ತಿ ಕೆಂಡೊಗು ಪಾಡ್ದ್ ಕಾಯಾದ್, ಉಪ್ಪು ಪಾಡ್ದ್ ಬೆಯ್ಪಾದ್, ತುಂಡು ಮಲ್ತ್ ಉಪ್ಪುಕರಿ ಮಲ್ತ್, ಬೆಯ್ಪಾದ್ ತಾರೆದ ಪೇರ್ದ ಒಟ್ಟುಗು( ಬೆಲ್ಲ ಪಾಡ್ದ್) ತಿನೊಂದಿತ್ತೆರ್. ದುಂಬುದ ಕಾಲೋಡು ಹೊಟೆಲ್ಗ್ ಪೋದು ತಿನ್ಯರೆ ಎಂಚಿನ ಉಂಡು ಪಂಡ್ದ್ ಕೇಂಡ. ಕಡ್ಲೆ ಬಜಿಲ್, ಪದೆಂಗಿ ಬಜಿಲ್, ಕಿರೆಂಗ್ ಬೆಯ್ಪಾದಿನ, ಕೆರೆಂಗ್ ದ ಉಪ್ಪುಕರಿ ಇಂಚ ತಿಂಡಿದ ಪುದರ್ ಪನೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಆಂಡ ಇತ್ತೆ ಹೋಟೇಲ್ ಡ್ ಪೋಡಿದ ರೂಪೊಡು ಕಿರೆಂಗ್ ಬಳಕೆ ಆಪುಂಡು.
ಉಂದೆನ್ ಹಪ್ಪಳ ಮಲ್ಪೆರೆಗ್ ಬಳಸುವೆರ್. ಕೆರೆಂಗ್‌ದ ಪೋಡಿ,ಚಿಪ್ಸ್ ಇಂಚಿತ್ತಿ ತೆನಸ್‌ಲೆನ್ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಬೆಯ್ಪಾದಿ ಕಿರೆಂಗ್‌ನ್ ತುಂಡು ಮಲ್ತ್‌ದ್ ದೊಂಬುಡು ನುಂಗಾದ್ ಮರಿಯಲೊಡು ತಿನ್ಪೆರ್ ನೆಕ್ಕ್ ಸಾಂತನಿ, ಕೆರೆಂಗ್‌ದ ಸುಂಟಾಯಿ ಪಂಡ್ದ್ ಪನ್ಪೆರ್.

## ಕೆರೆಂಗ್‌ನ್ ಮರ್ದ್ ಆದ್ ಬಳಕೆ
ಒಂಜಿ ಲೋಟೆ ಕೆರೆಂಗ್‌‍ಡ್ ೯೫೦ಮಿ.ಗ್ರಾಂ.ನಾತ್ ಪೊಟ್ಯಾಶಿಯಂ ಇಪ್ಪುಂಡು. ಕೆರೆಂಗ್ ಡ್ ಪೋಷಕಾಂಶ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣೊಡ್ ಇಪ್ಪುಂಡು. ಉಂದೆಟ್ಟ್ ಇಪ್ಪುನ ನಾರಿನಾಂಶ ನಮ ತಿಂತಿನ ಆಹಾರ ಸರಿಯಾದ್ ಜೀರ್ಣ ಆವೆರೆಗ್ ಸಹಾಯ ಮಲ್ಪುಂಡು. ಹ್ರದಯದ ಕಾಯಿಲೆ ಬುಕ್ಕೊ ಬೇತೆ ಬೇತೆ ನಮೂನೆದ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ನ್ ತಡೆಪುಂದು. ಒಂಜಿ ಲೋಟೆ ಕೆರೆಂಗ್‌‍ಡ್ ೬.೬ಗ್ರಾಂನಾತ್ ನಾರಿನಾಂಶ ಉಂಡು. ಒಂಜಿ ಲೋಟೆ ಕೆರೆಂಗ್ ಡ್ ೧೯೨೨ಮೈಕ್ರೋ.ಗ್ರಾಂ ವಿಟಮಿನ್ ಇತ್ತುದ್ ವಿಟಮಿನ್ ಎ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ್, ಚರ್ಮ. ಕೂಲಿ ಬುಕ್ಕೊ ಮೂಳೆದ ಆರೋಗ್ಯಗ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಂಶ. ಗಿರೆಂಗ್‌ಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಪೋಲೆಟ್ ಅಂಶ ಕೆಲವು ಜನ್ಮಜಾತ ನ್ಯೂನತೆಲೆನ್ ತಡೆಪೆರೆಗ್ ಸಹಾಯ ಮಲ್ಪುಂಡು. ಕೆರೆಂಗ್‌‍ದ ಸಸ್ಯಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಆಂಟಿ ಆಕ್ಸಿಡಾಂಟುಲು ಎಂಕಲ್ನ ಜೀವಕೋಶಲು ನಷ್ಟ ಆಪಿನವೆನ್ ರಕ್ಷಣೆ ಮಲ್ಪುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಸಸ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ತಿನಿಸುಲು
ವರ್ಗೊ:ದಯಿಕುಲು
ಕೈ ಪತ್ತಾವುನೆ

ತುಳುನಾಡ್‍ಡ್ ರಡ್ಡನೇ ಮದ್ಮೆ ಆಪುನಯಿಕ್ಕ್ **ಕೈ ಪತ್ತಾವುನೆ** ಪಂದ್ ಪನ್ಪರ್. ತುಳುವೇರ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಒಂಜೇ ಮದ್ಮೆ. ಆಂಡಲಾ ಪಿರಾಕ್‍ದ ಕಾಲೊಡು ಊರುಡು ಕೆಲವು ಕಾಸ್‍, ಬೊಳ್ಳಿ ಬಂಗಾರ್, ಮಲ್ಲ ಆಸ್ತಿ ಇತ್ತಿನಕ್ಲು ರಡ್ಡ್, ಮೂಜಿ ಮದ್ಮೆ ಆವೊಂದು ಇತ್ತೆರ್. ಅಂಚ ಇತ್ತ್‌ನಕ್‌ಲೆಗ್ ಊರುಡ್‍ ಬಾರಿ ಗೌರವ ಇತ್ತ್ಂಡ್. ಇತ್ತೆದ ಕಾಲೊಡು ಕಾನೂನುಡು ಒಂಜಿ ಮದ್ಮೆ ಆಯೆರೆ ಮಾತ್ರ ಅವಕಾಶ ಉಂಡು. ಅಂಚ ಇತ್ತ್ಂಡಲಾ ರಡ್ಡ್ ಮೂಜಿ ಅಪುನಕುಲು ಉಲ್ಲೆರ್. ಬುಡೆದಿ ತೀರ್‌ದ್ ಪೋಯಿನಕ್‌ಲೆಗ್‌ಲಾ ಕೈಪತ್ತಾವುನ ಕ್ರಮ ಉಂಡು.

## ಕೈ ಪತ್ತಾವುನಾ ಕ್ರಮ
ಊರುಡ್‍ ಬೊಡದಿ ಸೈದಿನ ಆಣ್‍, ಕಂಡನಿ ಸೈದಿನ ಪೊಣ್ಣು ಇತ್ತೆರ್ಂಡ, ಅಕಲ್ಲೆನ್‍ ಒಪ್ಪಿಸಾದ್‍ ಒಟ್ಟು ಮಲ್ತ್‍ದ್‍, ಹಿರಿಯಕ್ಲೆನ್‍ ದುಂಬು ದೀವೊಂದು, ಕೈ ಪತ್ತಾದ್‍. ಕಂಡನಿ ಬುಡೆದಿ ಲೆಕ್ಕ ಮಲ್ಪವೆರ್. ಈ ಪತ್ತಾವುನ ಲೇಸ್‍ಗ್‍ ಪುರೋಹಿತೇರ್ ಬೋಡ್‍ಂದು ಇಜ್ಜಿ. ಹೆಚ್ಚಾದ್‍ ಈ ಲೇಸ್‍ಗ್‍ ಗುರ್ಕಾರೆನಕ್ಲು ದುಂಬು ದೀದ್‍ ಕಾರ್ಯ ಮಾಲ್ಪವೇರ್.

### ತುಳುನಾಡ್‍ಡ್ ಕೈ ಪತ್ತಾವುನಯಿಕ್ಕ್ ಕಾರಣ

### ಇತ್ತೆತಾ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ
ಇತ್ತೆಲಾ ಉಂಡು, ಅವು ಒಂಜಿ ಒಂಜಿ ಕಡೆಟ್ಟ್ ಬೇತೆ ಸ್ವರೂಪಡ್ ಉಂಡು. ದೇವಸ್ಥಾನಡ್‍ ನಡಪುಂಡು, ಗುರ್ಕಾರೆನಕ್ಲು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ವಹಿಸೊನುವೆರ್.

### ದೇಶದ ಕಾನೂನು
ದೇಶದ ಕಾನೂನುಡು ಒಂಜಿ ಮದ್‍ಮ್ಮೆಗ್‍ ಅವಕಾಶ ಇಪ್ಪುನೆ ಆತೆ. ಹಿಂದುನಕ್ಲೆಗ್‍ ಹಿಂದು ಮ್ಯಾರೆಜ್‍ ಕಾಯ್ದೆಡ್‍ ಅವಕಾಶ ಇಜ್ಜಿ. ಅಂಚ ಆತ್‍ ಕಾನೂನ ಕಣ್ಣು ತಪ್ಪಾತ್‍ ಮದಿಮೆ ನಡಪುವೇರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳು ಜಾನಪದ
ವರ್ಗೊ:ತುಳುವೆರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯೊಲು
ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ

ಈ ಪುಟೊಟು **ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ**ದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆವೊನುನ ಮಹನೀಯೆರೆನ ಪುದರ್‍ದ ಪಟ್ಟಿ ಉಂಡು.
# ಕುವೆಂಪು
# ರಂ.ಶ್ರೀ. ಮುಗಳಿ.
# ದ.ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆ
# ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ
# ವಿ.ಕೃ. ಗೋಕಾಕ
# ಎ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿ
# ದೇವುಡು
# ಬಿ. ಪುಟ್ಟಸ್ವಾಮಯ್ಯ
# ಎಸ್.ವಿ. ರಂಗಣ್ಣ
# ಪು.ತಿ. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್
# ಡಿ.ವಿ. ಜಿ
# ಮಾಸ್ತಿ
# ಎಚ್.ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿ
# ಶಂ.ಬಾ. ಜೋಶಿ.
# ಶ್ರೀರಂಗ
# ಸಂ.ಶಿ. ಭೂಸನೂರಮಠ
# ವಿ. ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯ
# ಎಂ. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಅಡಿಗ
# ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ
# ಎಂ. ಶಿವರಾಂ.
# ಕೆ.ಎಸ್. ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿ.
# ಬಿ.ಜಿ.ಎಲ್. ಸ್ವಾಮಿ.
# ಎ.ಎನ್. ಮೂರ್ತಿರಾವ್.
# ಗೊರೂರು
# ಚೆನ್ನವೀರ ಕಣವಿ
# ಚದುರಂಗ
# ಯಶವಂತ ಚಿತ್ತಾಲ
# ಜಿ.ಎಸ್. ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ
# ತ.ರಾ.ಸು
# ವ್ಯಾಸರಾಯ ಬಲ್ಲಾಳ
# ಕೆ.ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ.
# ಶಂಕರ ಮೂಕಾಶಿ ಪುಣೇಕರ
# ಹಾ.ಮಾ. ನಾಯಕ
# ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ
# ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ
# ಸು.ರಂ. ಎಕ್ಕುಂಡಿ
# ಪಿ. ಲಂಕೇಶ್
# ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್
# ಕೀರ್ತಿನಾಥ ಕುರ್ತುಕೋಟಿ
# ಜಿ.ಎಸ್. ಆಮೂರ
# ಎಂ. ಚಿದಾನಂದಮೂರ್ತಿ.
# ಬಿ.ಸಿ. ರಾಮಚಂದ್ರಶರ್ಮ.
# ಡಿ.ಅರ್. ನಾಗರಾಜ್(ಮರಣೋತ್ತರ)

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಪ್ರಶಸ್ತಿಲು
ಕೈ ಬೇವು ಮರ

**ಕೈ(ಕಯಿಪೆ) ಬೇವುರೆ** ಒಂಜಿ ಮರ್ದ್‍ದ ಮರ. ಕನ್ನಡ ಬಾಸೆಡ್ ಕೈ ಬೇವುನು ಕಹಿ ಬೇವು/ಬೇವು ಪಂಡ್‍ದ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬಾಸೆಡ್ neem ಪನ್ಪೆರ್. ಉಂದೆತ್ತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುದರ್ Azadirachta indica. ಕೈ ಬೇವುದ ಇರೆ ಎಲ್ಯ ಎಲ್ಯ ಇಪ್ಪುಂಡು. ಪಚ್ಚೆ ಬಣ್ಣದ ಈ ಇರೆಟ್ ಮಸ್ತ್ ಮರ್ದ್ ದ ಗುಣ ಉಂಡು.
ದಿನಾಲ ೨-೩ ಇರೆ ತಿನೊಂದು ಬತ್ತ್ಂಡ ಸಕ್ಕರೆ ಖಾಯಿಲೆ ಬರ್ಪುಜಿ. ೮-೧೦ ಇರೆನ್ ಪೊತ್ತುದು ಬೆಲ್ಲದೊಟ್ಟು ಸೇವನೆ ಮಲ್ತುಂಡ ಚರ್ಮದ ಕಾಂತಿ ಜಾಸ್ತಿ ಆಪುಂಡು.ಇರೆನ್ ಅರೆತುದ್ ಬೆಚ್ಚ ನೀರುಗ್ ಪಾಡುದ್ ಮೊನೆಗ್ ಲೇಪ ಮಲ್ತ್ಂಡ ಮೋನೆದ ಕಾಂತಿ ಜಾಸ್ತಿ ಆಪುಂಡು. ನೆಟ್ಟ್ ಬೇವುದ ಎಣ್ಣೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಆಯುರ್ವೆದಡ್ ಬಳಸುವೆರ್. ಈ ಮರತ ನೆರಳು ಬಲು ತಂಪು.

## ಉಪಯೋಗ
*ಎಣ್ಣೆ ಸೋಪು ಮಲ್ಪೆರೆ ಬಳಕೆ
*ಇರೆ ಉಮಿಲ್ದ ಬತ್ತಿ ಮಲ್ಪರೆ
*ಕಾಯಿಡ್‍ ಎಣ್ಣೆ-ಉಂದು ಕೈಕಂಜಿಲೆಗ್‍ ನಂಜಿ, ಪುಡಿ, ಗಾಯ ಅಂಡ ಪೂಜುವೆರ್‍, ಬಾಲಗ್ರಹ ತೈಲ್ ಮಲ್ಪುನು ಈ ಎಣ್ಣೆಡ್. 
*ಇರೆ ತಾರೆದ ಮುದೆಲ್‍ಗ್‍ ಈಟ್‍
*ಸೋಂಕು ದೆಪ್ಪೆರೆ, ಅಡ್‍ಸೋಗೆ, ಕಾಯೇರ್‍, ನೆಕ್ಕಿ ಇರೆತೊಟ್ಟುಗು ಕೈಬೇವು ಇರೆ ಬಳಕೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಸಸ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಮರ್ದ್