open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ಕುಡ್ಲದ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು

**ಕುಡ್ಲದ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು**:ಕುಡ್ಲ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಪಡ್ಡಾಯಿ ಕರಾವಳಿದ ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಕೇಂದ್ರ. ಮಂಗಳೂರು ನಗರೊಗು ತುಳುವೆರ್ ಪಿರಾಕ್‌ಡ್ದೇ ಕುಡ್ಲ ಇಜ್ಜಿಂಡ ಕುಡಲ ಪಂಡ್‌ದ್ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್. ತುಳುನಾಡ್‍ದ ಒಂಜಿ ಮಲ್ಲ ಪೇಂಟೆ ಕುಡಲ/ಕುಡ್ಲ ಆದ್ ಉಂಡು. ಉಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ನೈರುತ್ಯ ಭಾಗೊಡು ಉಂಡು.

## ಕುಡ್ಲಡುಪ್ಪುನ ದೇಲಾಯೊದ ಪಟ್ಟಿ
# ಮಹತೋಭಾರ ಮಂಗಳಾದೇವಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕದ್ರಿ ಮಂಜುನಾಥ ದೇವಸ್ತಾನ.
# ಶರವು ಶರಭೇಶ್ವರ - ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ತಾನ.
# ಕುಡುಪು ಅನಂತ ಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಸ್ತಾನ.
# ಮರೋಳಿ ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ತಾನ.
# ಅತ್ತಾವರ ಚಕ್ರಪಾಣಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಗೊಲ್ಲರಕೇರಿ ಶ್ರೀ ಹನುಮಂತ ದೇವಲ್ಯ.
# ಅತ್ತಾವರ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುಮೂರ್ತಿ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರ, ಮಹಾಗಣಪತಿ ಕ್ಷೇತ್ರ.
# ರಥಬೀದಿ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟರಮಣ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಸಂತಾನ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಡ್ಲ.
# ರಥಬೀದಿ ಶ್ರೀ ಕಾಳಿಕಾಂಬ ವಿನಾಯಕ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಡ್ಲ.
# ಸೋಮನಾಥ ದೇವಸ್ತಾನ, ನೀರೇಶ್ವಾಲ್ಯ.
# ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ತಾನ, ಪಾಂಡೇಶ್ವರ.
# ಕೊಡಿಯಾಲ್‍ಬೈಲ್ ಭಗವತಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಡೊಂಗರಕೇರಿ ವೆಂಕಟರಮಣ ದೇವಲ್ಯ.
# ರಥಬೀದಿ ವೀರ ವೆಂಕಟರಮಣ ದೇವಲ್ಯ.
# ಬೋಳೂರು ವೀರಭದ್ರ ಮಹಾಮಾಯಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಅತ್ತಾವರ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಚಿತ್ರಾಪುರ ದೇವಲ್ಯ.
# ರಥಬೀದಿ ಕುಡ್ತೇರಿ ಶ್ರೀ ಮಹಾಮಾಯ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕುದ್ರೋಳಿ ಗೋಕರ್ಣನಾಥೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕಾಳಿಕಾಂಬಾ - ವಿನಾಯಕ ದೇವಲ್ಯ ರಥಬೀದಿ, ಕುಡ್ಲ.
# ಪಣಂಬೂರು ನಂದನೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ.
# ಗಣೇಶಪುರ ಮಹಾಗಣಪತಿ.
# ಕಾವೂರು ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ.
# ಇಡ್ಯಾ ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ.
# ಸುರತ್ಕಲ್ ವೀರಭದ್ರ ದುರ್ಗಾಂಬಾ ಮಹಾಮಾಯಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕಾರಣಿಕ ಹನುಮಂತ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕಾವು ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕಡಂದಲೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಲ್ಯ.
# ಸುರತ್ಕಲ್ ಸದಾಶಿವ ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ಕುಳಾಯಿ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುಮೂರ್ತಿ ದೇವಲ್ಯ.
# ತಿರುವೈಲ್ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ.
# ಮಾರಿಯಮ್ಮ ಮಹಿಷಮರ್ದಿನಿ ದೇವಲ್ಯ.

## ಮುಜರಾಯಿ 'ಎ' ವರ್ಗೊದ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು
# ಶ್ರೀ ಮಂಗಳಾದೇವಿ ದೇವಲ್ಯ, ಬೋಳಾರ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಮಂಜುನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಲ್ಯ, ಕದ್ರಿ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಅನಂತಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಡುಪು, ಕುಡ್ಲ ತಾಲುಕು.
# ಶ್ರೀ ಚಿತ್ರಾಪುರ ದುರ್ಗಾಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಳಾಯಿ, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ನಂದನೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ಪಣಂಬೂರು, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ಪಾಂಡೇಶ್ವರ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವಲ್ಯ, ಕಾಟಿಪಳ್ಳ, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ಮಾರಿಯಮ್ಮ ಮಹಿಷಮರ್ದಿನಿ ದೇವಲ್ಯ, ಬೋಳಾರ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ಕಾವುರು, ಕುಡ್ಲ.

## ಮುಜರಾಯಿ 'ಬಿ' ವರ್ಗೊದ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು
# ಶ್ರೀ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ಇಡ್ಯಾ ಸುರತ್ಕಲ್, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ಕರಣೀಕ ಹನುಮಂತ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಸದಾಶಿವ ದೇವಲ್ಯ, ಸುರತ್ಕಲ್, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ಹಳೇಕೋಟೆ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ ದೇವಲ್ಯ, ಬೋಳಾರ, ಕುಡ್ಲ.
# ಶ್ರೀ ಪಂಚಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ಕಂಕನಾಡಿ ಬಿ, ಬಜಾಲು, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು. 
# ಶ್ರೀ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ದೇವಲ್ಯ, ಕಡಂದಲೆ, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುಮೂರ್ತಿ ದೇವಲ್ಯ, ಕುಳಾಯಿ, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ದುರ್ಗಾಪರಮೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ದೇವಲ್ಯ, ಇರುವೈಲು, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ಚಕ್ರಪಾಣಿ ಗೋಪಿನಾಥ ದೇವಲ್ಯ, ಅತ್ತಾವರ, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ಆದಿನಾಥೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ಅದ್ಯಪಾಡಿ, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ್ರೀ ಅಮೃತೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ, ತಿರುವೈಲು, ಕುಡ್ಲ ತಾಲೂಕು.
# ಶ‍್ರೀ ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣ ದೇವಲ್ಯ, ಮರೋಳಿ, ಕುಡ್ಲ.

## ಪಟಕುಲು

Kudroli,Sri Gokarnanatha Kshetra.jpg|ಕುದ್ರೋಳಿ ಗೋಕರ್ಣನಾತೇಶ್ವರ ದೇವಲ್ಯ
Kadri Manjunatha temple Mangalore.jpg|ಕದ್ರಿ ದೇವಸ್ತಾನ
Mangaladevi temple Mangalore2.jpg|ಮಹತೋಭಾರ ಮಂಗಳಾದೇವಿ ದೇವಲ್ಯ
Mangaladevi Temple Mangalore 2.jpg|ಮಹತೋಭಾರ ಮಂಗಳಾದೇವಿ ದೇವಲ್ಯ
Kudupu Shree Ananthapadhmanabha Temple, Mangalore 3.jpg|ಕುಡುಪು ಶ್ರೀ ಅನಂತ ಪದ್ಮನಾಭ ದೇವಸ್ತಾನ


## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್‌ದ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು
ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ(ಕನ್ಯಾದಾನ)

**ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ/ಕನ್ಯಾದಾನ** ಹಿಂದೂ ಮದಿಮೆಲೆಡ್ ಮದಿಮೆ ಪಂಡ ಸಂಬ್ರಮೊ. ಮುಲ್ಪ ವಿದಿ ವಿದಾನೊಲು ಮಸ್ತ್ ಇಪ್ಪುಂಡು. ನಿಸ್ಚಯ, ಮದ್ರೆಂಗಿ, ಮಂಜೊಲು ಪೂಜುನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಇಂಚ ಸುಮಾರ್ ಸಂಪ್ರದಾಯೊಲು ಇಪ್ಪುವ. ಅವ್ವೇ ರೀತಿ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕ್ರಮೊ ಹಿಂದೂ ಮದಿಮೆಲೆಡ್ ಬಾರಿ ಮುಕ್ಯವಾಯಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯೊ. ಉತ್ತರ ಬುಕ್ಕ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೊದ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯೊಡ್ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕ್ರಮೊಕ್ಕ್ ಮಸ್ತ್ ಮಹತ್ವ ಉಂಡು, ಪೊಣ್ಣನ ಅಪ್ಪೆ ಅಮ್ಮೆ ಕುಸಿಟ್ಟ್ ತನ್ನ ಮಗಲೆನ ಕೈನ್ ಆಣನ ಕೈತ್ತ ಮಿತ್ತ್ ದೀದ್ ದಾರೆ ಮಯ್ಪವೆರ್. ನನ ದುಂಬಗ್ ಅಪ್ಪೆ ಅಮ್ಮೆನ ಸ್ತಾನೊಡ್ ಉಂತುದು ಕಂಡನೆ ಆಯಿನ ಈಯೆ ಮಗಲೆನ್ ತುವೊನೊಡು ಪನ್ಪಿನವೆನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯೊದ ಮೂಲಕ ಪನ್ಪಿನ ವಿದಾನೊನೇ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕಿರಮ. ಅಪ್ಪೆ ಅಮ್ಮೆ ಇಜ್ಜಾಂದಿನ ಪೊಣ್ಣುಲೆಗ್ ಕುಟುಮದ ಪಿರಿಯಕುಲು ಏರ್ಲಾ ದಾರೆ ಮಯ್ಪೊಲಿ.

## ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕಿರಮ ಸುರು ಆಯಿನಿ ಏಪ?
ಶಾಸ್ತ್ರೊದ ಪ್ರಕಾರ ದಾರೆ ಮಯ್ಪನ/ಕನ್ಯಾದಾನೊದ ಕಿರಮ ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನ ಕಾಲೊಡ್ ಸುರು ಆತ್ಂಡ್ ಪನ್ಪೆರ್. ತನ್ನ 27 ಕನ್ಯೆರೆನ್ ಚಂದ್ರ ದೇವೆರೆಗ್ ಮದಿಮೆ ಮಲ್ತ್ದ್ ಕೊರ್ಪಿನ ಸಂದರ್ಬೊಡ್ ಕನ್ಯಾದಾನೊದ ಕಿರಮ ಸುರು ಆಂಡ್ ಪನ್ಪಿನ ನಂಬುಗೆ ಉಂಡು. ಅವ್ವೇ 27  ಕನ್ಯೆರ್ ಇರ್ವತ್ತೇಲ್ ಬೊಲ್ಲಿಲಾದ್ ಉಲ್ಲ ಪನ್ಪೆರ್. ಆ ದಿನೊರ್ದ್ ಕನ್ಯಾದಾನ ಅತ್ತ್ಂಡ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸುರು ಆಂಡ್.

## ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕಿರಮ
ಬ್ರಾಹ್ಮ ವಿವಾಹೊದ ಪ್ರಕಾರ ಒಂಜಿ ಕಂಚಿದ ತಟ್ಟೆದ ಮಿತ್ತ್ ಮದಿಮಾಯನ್ ಕೈದೀದ್ ಅವೆತ್ತ್ ಮಿತ್ತ್ ಮದಿಮಾಲೆನ ಕೈ ದೀದ್ ಅಡೀಟ್ ಪೊಣ್ಣನ ಅಮ್ಮೆನ ಕೈದೀದ್ ಅವೆತ್ತ ಮಿತ್ತ್ ದುಂಬೇ ಅಬಿಮಂತ್ರಿಸಾಯಿನ ಕಲಸೊದ ನೀರ್ನ್ ಪೊಣ್ಣನ ಅಪ್ಪೆ ಕೈತ್ತ ಮಿತ್ತ್ ಮೈಯ್ಪುವೆರ್. ಉಂದೆಕ್ಕ್ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನು ಪಂಡ್‍ದ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಈ ವಿದಿತ್ತೊ ಪ್ರಕಾರ ಪೊಣ್ಣನ ಅಮ್ಮೆ ದರ್ಮ, ಅರ್ತ, ಕಾಮ ಬುಕ್ಕ ಮೋಕ್ಷದ ಮಾರ್ಗೊಡ್ ಮಗಲೆನ್ ಜವಾಬ್ದಾರಿಡ್ ತುವೊನ್ಲಾ ಪಂಡ್‍ದ್ ಆಣಗ್ ಪೊಣ್ಣನ್ ಒಪ್ಪಿಸಾವೆರ್.

## ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ದಾಯೆ?

ಕನ್ಯಾದಾನ ಪದೊತ್ತ ಅರ್ತ -  ಕನ್ಯಾ ಪಂಡ ಪೊಣ್ಣು, ದಾನ ಪಂಡ್‍ಂಡ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನು ಪಂಡ್‍ದ್. ಸನಾತನ ಸಂಪ್ರದಾಯೊದ ಪ್ರಕಾರ, ಮದಿಮಾಯೆ ವಿಷ್ಣುನ ಅವತಾರ ಆಂಡ, ಮದಿಮಾಲ್ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿನ ಅವತಾರ. ಪುಟ್ಟುರ್ದಿಂಚಿ ತಾನ್ ಸಾಂಕಿನ ಪೊಣ್ಣು ಬಾಲೆನ್ ಬಂದು ಮಿತ್ರೆರೆನ ಸಮುಕ್ಕೊಡ್ ಮದಿಮಾಯನ ಕೈಟ್ ತನ್ನ ಮಗಲೆನ ಕೈ ದೀದ್ ಗಂಗಾ ಜಲನ್ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದ್ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಮೂಲಕ ಮರ್ಮಯಗ್ ಮಗಲೆನ ಜವಾಬ್ದಾರಿನ್ ಕೊರ್ದು ತನ್ನ ಇಲ್ಲದ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿನ್ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ್ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಮೂಲಕ ಒಪ್ಪಿಸಾವೆರ್.
## ನಿಯಮೊಲು
ರಡ್ಡನೇ ಮದಿಮೆದ ಬಗೆಟ್ ಒಂಜಿ ವೇಳೆ ಕಂಡನಿ ತೀರಿನ ಪೊಣ್ಣು ಅತ್ತ್ಂಡ ಬೊಡೆದಿ ಸೈದಿನ ಆಣ್ ಇತ್ತ್ಂಡ ಇಂಚಿನ ಸಂದರ್ಬಡ್ ಪೊಣ್ಣಗಾವಡ್ ಆಣಗಾವಡ್ ರಡ್ಡನೇ ಮದಿಮೆ ಆವೊಡು ಪಂದಿತ್ತ್ಂಡ ಅಲ್ಪ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕ್ರಮೊ ಇಪ್ಪುಜಿ. ದಾಯೆ ಪಂಡ ಆಣಗಾವಡ್, ಪೊಣ್ಣಗಾವಡ್ ದಾರೆ ನೀರ್ ಜೀವಮಾನೊಡ್ ಒರ ಮಾತ್ರ ಬೂರೊಡು ಪನ್ಪಿನ ನಂಬುಗೆ ಉಂಡು. ರಡ್ಡನೇ ಮದಿಮೆಡ್ ದಾರೆ ಮಯ್ಪುನ ಕ್ರಮೊತ್ತ ಬದಲ್‍ಗ್ ಕೈ ಪತ್ತಾವುನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಬೊಡದಿ ಸೈದಿನ ಆಣ್‍, ಕಂಡನಿ ಸೈದಿನ ಪೊಣ್ಣು ಇತ್ತೆರ್ಂಡ, ಅಕುಲೆನ್ ಒಪ್ಪಿಸಾದ್‍ ಒಟ್ಟು ಮಲ್ತ್‍ದ್‍, ಹಿರಿಯಕ್ಲೆನ್‍ ದುಂಬು ದೀವೊಂದು, ಕೈ ಪತ್ತಾದ್‍. ಕಂಡನಿ ಬುಡೆದಿ ಲೆಕ್ಕ ಮಲ್ಪಾವೆರ್. ಈ ಕೈ ಪತ್ತಾವುನ ಲೇಸ್‍ಗ್‍ ಪುರೋಹಿತೆರ್ ಬೋಡ್‍ಂದು ಇಜ್ಜಿ. ಎಚ್ಚಾದ್‍ ಈ ಲೇಸ್‍ಗ್‍ ಗುರ್ಕಾರ ನಕುಲೆನ್ ದುಂಬು ದೀದ್‍ ಕಾರ್ಯ ಮಲ್ಪುವೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಮದಿಮೆ
ವರ್ಗೊ:ಸ್ತ್ರೀವಾದೊ ಬುಕ್ಕೊ ಜಾನಪದೊ 2024
ವಾರಾಹಿ ತುದೆ

**ವಾರಾಹಿ ತುದೆ** ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಡ್ ಪರಪುನ ತುದೆಕ್ಲೆಡ್ ಒಂಜಿ. ಈ ತುದೆಕ್ *ಹಾಲಾಡಿ ತುದೆ* ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ಲಾ ಉಂಡು. ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆದ ಕುಂದಾಪುರ ತಾಲೂಕುಡು ಪರಪುನ ೫ ತುದೆಕ್ಲೆಗ್ *ಪಂಚಗಂಗಾವಳಿ* ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ ಉಂಡು. ಐಟ್ ವಾರಾಹಿ ತುದೆಲಾ ಒಂಜಿ. ಬಾಕಿದ ೪ ತುದೆಕುಲು- ಸೌಪರ್ಣಿಕಾ, ಕೇದಕಾ, ಚಕ್ರಾ ಬುಕ್ಕ ಕುಬ್ಜಾ ತುದೆ. 

## ತುದೆತ್ತ ಪುಟ್ಟು
ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆದ ಹೊಸನಗರ ತಾಲೂಕುದ, ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟೊಡ್‍ದು ೭೩೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಗುಡ್ಡೆಕೊಪ್ಪಡ್ ಪುಟ್ಟುನ ವಾರಾಹಿ ತುದೆ, ಗಟ್ಟ ಜತ್‌ದ್ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆದ ಕುಂದಾಪುರ ತಾಲೂಕುದ ಹಾಲಾಡಿ, ಬಸ್ರೂರು, ಕುಂದಾಪುರ ಮುಟ್ಟ ೮೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪರತ್‌ದ್ ಗಂಗೊಳ್ಳಿದಲ್ಪ ಕಡಲ್ ಸೇರುಂಡು. ಗಟ್ಟ ಜಪ್ಪರ ದುಂಬು ಶೆಟ್ಟಿಕೊಪ್ಪ, ಹಳಿಗೆ, ಕೊಲ್ಲವಾಡಿ ಬಂಗಾರಗಲ್ಲಿ ಮುಲ್ಪ ಮಾತ ಕಿನ್ಯ ಕಿನ್ಯ ತುದೆಕ್ಲು ವಾರಾಹಿಗ್ ಸೇರುವ.

## ತುದೆಡ್‍ದ್ ಪುಟ್ಟಿನ ಜಲಪಾತ
ವಾರಾಹಿ ತುದೆಡ್‍ದ್ ಪುಟ್ಟಿನ ಒಂಜಿ ಜಲಪಾತ *ಕುಂಚಿಕಲ್ ಜಲಪಾತ*. ಉಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ತಾಲೂಕುದ ಹೊಸನಗರ ತಾಲೂಕುಡು ವಾರಾಹಿದ ಮೂಲಡ್‍ದ್ ೨೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರಡ್ ಈ ಜಲಪಾತ ಉಂಡು. ಅಂದಾಜಿ ೪೫೫ ಮೀಟರ್ (೧,೪೯೩ ಅಡಿ) ಎತ್ತರಡ್‍ದ್ ಬೂರುನ ಈ ಜಲಪಾತಡ್ದ್ ೩ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪಿರ, ಮಾಸ್ತಿಕಟ್ಟೆದಲ್ಪ ವಾರಾಹಿ ತುದೆಕ್ಕ್ 
*ಮಾಣಿ ಕಟ್ಟ* (Maani Dam) ಕಟ್ಟಿನೆಡ್ದಾವರ ಈ ಜಲಪಾತೊಡು ನೀರ್ ಇಪ್ಪುನ ಕಡಮೆ. ಮರಿಯಾಲದ ಬರ್ಸದ ನೀರ್ ಈ ಜಲಪಾತೊಗು ಆಧಾರವಾದುಂಡು. ಈ ಜಲಪಾತ ಶಿವಮೊಗ್ಗಡ್‍ದ್ ೯೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರೊಡು ಬುಕ್ಕ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಡ್‍ದ್ ೪೯ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರೊಡು ಉಂಡು.

## ವಾರಾಹಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆ
ಮಾಸ್ತಿಕಟ್ಟೆದ ಮಾಣಿಬೈಲ್ ಪುದರ್ದ ಹಳ್ಳಿಡ್ ವಾರಾಹಿ ತುದೆಕ್ ಕಟ್ಟ ಕಟ್ಟ್‌ದ್ ಐತ್ತ ನೀರ್‌ಡ್ದ್ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಲ್ಪರ ಗಲಸೊಂದು ಉಲ್ಲೆರ್. ಈ ಕಟ್ಟ‌ಡ್ದ್ ಬತ್ತಿನ ನೀರ್‌ನ್, ಉಡುಪಿದ ಹೊಸಂಗಡಿದಲ್ಪ ಕಟ್ಟಾಯಿನ ನಿಲತ್ತ ಅಡಿಟ್ ಇಪ್ಪುನ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರೊಗು ಬರ್ಪಾದ್ ಅಲ್ಪ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್. ಈ ಭೂಗರ್ಭ ವಿದ್ಯುದುತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರೊಡು ಒಟ್ಟು ೪ ಘಟಕ ಉಂಡು. ಪ್ರತಿಯೊಂಜಿ ಘಟಕ ೧೧೫ ಮೆಗಾವಾಟ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಾವುಂಡು. ಪನ್ನಗ, ನಾಲ್ ಘಟಕೊಲೆಡ್ದ್ ಒಟ್ಟು ೪೬೦ ಮೆಗಾವಾಟ್ ವಿದ್ಯುಚ್ಚಕ್ತಿ ಮುಲ್ಪ ಉತ್ಪಾದಿಸಾವೊಂದುಲ್ಲೆರ್. *ಕರ್ನಾಟಕ ವಿದ್ಯುತ್ ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ* ಸಂಸ್ಥೆ ಈ ಭೂಗರ್ಭ ವಿದ್ಯುದುತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರೊನು ಕಟ್ಟಾದ್ ಕೊರ್ತುಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಖ

ವರ್ಗೊ:ತುದೆಕುಲು
ವರ್ಗೊ:ಉಡುಪಿದ ತುದೆಕುಲು
ವರ್ಗೊ:ಕರ್ನಾಟಕೊದ ತುದೆಕುಲು
ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ

**ಛತ್ತಿಸ್‌ಗಡ** (ಛತ್ತೀಸ್‌ಗರ್ ಪಂದ್ಲಾ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್) ನಮ ದೇಸೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯ. ಇಸ್ತೀರ್ನದ ಲೆಕ್ಕ ಪತ್ತಿಂಡ ೯ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. ಜನಸಂಕ್ಯೆದ ಆಧಾರೊಡು ೧೩ನೇ ಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯ. ಛತ್ತಿಸ್‌ಗಡ ರಾಜ್ಯೊದ ಸುತ್ತ- ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಡಕಾಯಿಡ್ ತೆಲಂಗಾಣ, ಮೂಡಾಯಿಡ್ ಒರಿಸ್ಸಾ, ಪಡ್ಡಾಯಿಡ್ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ  ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜ್ಯಬಾಸೆ ಛತ್ತೀಸ್‌ಘರಿ ಬುಕ್ಕ ಹಿಂದಿ. ರಾಯ್‌ಪುರ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜಧಾನಿ ಆದುಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೩೩ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ.

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊದ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಇಪ್ಪುನ, ಛತ್ತಿಸ್‌ಗರಿ ಬಾಸೆ ಪಾತೆರುನ ೧೬ ವಿಭಾಗೊಲೆನ್ ಒಟ್ಟಾಯಿಸಾದ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊನು ಉಂಡು ಮಲ್ತೆರ್. ೧ನೇ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೦ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಛತ್ತಿಸ್‌ಗಡ ರಾಜ್ಯೊದ ಉದಯ ಆಂಡ್. ೧೬ ವಿಭಾಗೊಲು ಸೇರ್ದಿತ್ತಿನ  ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊ ನಮ ದೇಸೊದ ಮಾಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯೊ ಆದಿತ್ಂಡ್. ಇತ್ತೆ ಈ ಪುಗರ್ತೆನ್ ರಾಜಸ್ತಾನ ರಾಜ್ಯೊ ದೆತೊಂದುಂಡು, ಅತ್ತಂದೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊ ಇತ್ತೆ ರಡ್ಡನೇ ಮಾಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯವಾದ್ ಉಂಡು.

## ಪುದರ್
ಛತ್ತಿಸ್‌ಗಡ ಗ್ ಈ ಪುದರ್ ಬರ್ರೆ ಕಾರಣ ಬೇತೆ ಬೇತೆ ಉಲ್ಲ. ಆಂಡ ಒಯಿಕ್ಲಾ ಸರಿಯಾಯಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರ ಇಜ್ಜಿ ಪನೊಲಿ.

ಈ ಜಾಗೆಡ್ ಪಿರಾಕ್‌ಡ್ ೩೬ ರಾಜೆರ್ ಕಟ್ಟಾದಿನ ೩೬ ಕೋಟೆಲು ಇತ್ತ. ಹಿಂದಿ ಬಾಸೆಡ್ ಛತ್ತೀಸ್ ಪಂಡ ೩೬ ಪನ್ಪಿನ ಅರ್ಥ ಉಂಡು ಅಂಚಾದ್ ರಾಜ್ಯೊಗು ಈ ಪುದರ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್ ಪನ್ಪೆರ್. ಆಂಡ ೩೬ ಕೋಟೆಲೆಡ್ ಒಂಜಿ ಕೋಟೆಲಾ ತೂವರ ಸಿಕ್ಕಿಜಿ ಪಂದ್ ಇತಿಹಾಸತಜ್ಞೆರ್ ಪನ್ಪೆರ್.

ನನ ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞೆರ್ ಪನ್ಪಿನ ಪ್ರಕಾರ ಛತ್ತಿಸ್‌ಗಡ ಪುದರ್‌ದ ಮೂಲ ಚೇದಿಸ್‌ಘರ್ (ಘರ್ ಪಂಡ ಅರಮನೆ ಇಜ್ಜಿಡ ಮೂಲ ಇಲ್ ಪಂದ್ಲಾ ಅರ್ತ ಬರ್ಪುಂಡು). ಇತ್ತೆದ ರಾಜ್ಯೊದ ಕೆಲ ಭಾಗೊಲು ಚೇದಿ ರಾಜವಂಸೊ ಆಡಳಿತ ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತಿನ ರಾಜ್ಯೊದ ಭಾಗವಾದಿತ್ಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ

**ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ** ನಮ ದೇಸೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯ. ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಲೆಕ್ಕಡ್ ೪ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಬುಕ್ಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆದ ಲೆಕ್ಕೊಡು ಸುರುತ್ತ ಸ್ತಾನೊಡು ಈ ರಾಜ್ಯೊ ಉಂಡು. ನಮ ದೇಸೊಗು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬತ್ತಿ ಬುಕ್ಕೊ, ೧೯೫೦ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊನ್ ಸ್ತಾಪನೆ ಮಲ್ತೆರ್. ಪನ್ನಗ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬರ್ರೆ ದುಂಬು ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ ಇತ್ತ್ಂಡ್. ಉಂದೆಟ್ ರಾಂಪುರ, ಬನಾರಸ್, ಬುಕ್ಕ ತೆಹ್ರಿ ಘರ್‌ವಾಲ್ ರಾಜ ಸಂಸ್ಥಾನೊಲು ಇತ್ತ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜಧಾನಿ ಲಕ್ನೋ. ಸದ್ಯೊಗು ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೭೬ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಗೋಮತಿ, ಸರಯೂ ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಪರಪುನ ಮುಖ್ಯ ತುದೆಕುಲು.

ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊದ ಪಡ್ಡಾಯಿಡ್ ರಾಜಾಸ್ತಾನ, ಮೂಡಾಯಿಡ್ ಬಿಹಾರ, ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ ಮೂಡಾಯಿಡ್ ನೇಪಾಳ ದೇಸದೊಟ್ಟುಗು ತನ್ನ ಗಡಿನ್ ಪಟ್ಟೋಂದುಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಇಸ್ತೀರ್ಣ ನಮ ದೇಸೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ೭.೩% ಭಾಗ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಡು ಉಂಡು. ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನ ೨೪೦,೯೨೮ ಕಿಮೀ೨.
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ಅಜ್ಜಿ ಗೊಬ್ಬು

****ಅಜ್ಜಿ ಗೊಬ್ಬು** 
[[ತುಳುನಾಡ್|ತುಳುನಾಡ್ದ]] ಜನಪದ ಗೊಬ್ಬುಲು ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ್ ಉಪ್ಪುನ ಗೊಬ್ಬುಲಾದಿಜ್ಜಿ ಆಯಿಟ್ ಸಮಾಜೊಗ್ ಸಂಬಂಧವಾಯಿನ, ಮದಿಮೆಗ್, ನಂಬಿಕೆಗ್ ಬುಕ್ಕೊ ಕೃಷಿಕ್ ಜೊಡಿನವಾದುಪ್ಪು. ಜನಮಾನಿಡ್ 
ನನಲಾ ನಡತೊಂದುಪ್ಪುನ ಕೆಲವು ಗೊಬ್ಬುಲು [[ತುಳು ಬಾಸೆ|ತುಳು]] ಪಾಡ್ದನಡ್ ಕೇನ್ಂದಿನವು. 
[[ತುಳುನಾಡ್ದ ಗೊಬ್ಬುಲುತು|ತುಳುನಾಡ್ದ್ ಗೊಬ್ಬುಲು]]

==ಜನಪದ ಗೊಬ್ಬುಲು ==
*[[ದೆಂಗ್‍ದ್ ಕುಲ್ಲುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಅರಿದೆರ್ಪುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಮದಿಮೆ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಗುವೆಲ್ ತೋಡುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ದೇವೆರ್ನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಗಾಲ ಪಾಡುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಕುಂಬುಡ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಅಟಿಲ್ ಮಲ್ಪುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಅಂಗಡಿ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಕಂಡನಿ ಬೊಡೆದಿ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಓಬುಡಿ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಏಲಂ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಎರುತ್ತಾಟ]]
* [[ಉಂಗಿಲಾಟ]]
* [[ಇಲ್ಲಾಟ]]
* [[ಅಮ್ಮೆ ಅಪ್ಪೆ ಜೋಕುಲಾಟ]]
* [[ದೊಂಪ ಪಾಡುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಓಡ ಒಚ್ಚುನ ಗೊಬ್ಬು]]
* [[ಕೋರಿ ಕಟ್ಟುನ ಗೊಬ್ಬು]]
=== ಪಾಡ್ದನಡ್ ಬರ್ಪುನ ಕೆಲವು ಗೊಬ್ಬುಲು === 
* ತಾರಾಯಿದ ತಪ್ಪಂಗಾಯಿ
* ಬಜ್ಜೆಯಿದ ದೂದು
* ಅಂಬೊಡಿ
* ಸೂಟೆದಾರೆ
* ಡೊಂಬೆರೆ ಆಟ
* ಸೂಳೆಲೆ ಮೇಳ
* ಚೆನ್ನೆಮಣೆ
* ಚದ್ರಂಗ್
* ಚೆಂಡ್
* ಕಳೆಂಜಿಕಾಯಿ
* ಯೆತ್ತ್‌ಪಿಚ್ಚಿ
* ಪಲ್ಲೆದ ಗೊಬ್ಬು

== ಗೊಬ್ಬುಡಿಪ್ಪುನ ಪಾತ್ರೊಲು ==
* ಅಜ್ಜಿ
* ಬಾಕಿದ ಗೊಬ್ಬುನಕುಲು

== ಗೊಬ್ಬರೆ ಬೋಡಾಯಿನ ಸಾಮಾನುಲು ==
* ಈ ಗೊಬ್ಬುಡು ವೊವ್ವೇ ರೀತಿದ ವಸ್ತುಲೆದ ಅಗತ್ಯ ಇಜ್ಜಿ

== ಗೊಬ್ಬುದ ರೀತಿ ==
ಮೂಜಿ ಜನ ಈ ಗೊಬ್ಬುನು ಗೊಬ್ಬೊಲಿ. ಆಣ್ ಆವಡ್ ಪೊಣ್ಣ್ ಆವಡ್ ಏರಾಂಡಲಾ ಒರಿ ಅಜ್ಜಿ ಆವೊಡು. ಬಾಕಿದ ರಡ್ಡ್ ಜನ ಒಂಜಿ (ಒಂಟೆ) ಕಾರ್‌ಡ್ ನಲಿಪೊಡು. ಅಜ್ಜಿ ಕೈ ತಾಟಿ ಬೊಟ್ಟುನಾಗ ಅಯಿಕ್ ಸರಿಯಾದ್ ಪಜ್ಜೆ ಪಾಡೊಡು. ಒಂಜಿ ಕಾರ್‌ಡ್ ಬಲಿಪು ನಕ್ಲ್‌ನೆಟ್ಟ್ ಒರಿ ಬಲಿಪೆರೆ, ಒರಿ ಗಿಡಪ್ಯೆರೆ. ಅಜ್ಜಿನ ಕೈ ತಾಟಿಗ್ ಒಂಜಿ ಕಾರ್‌ಡ್ ಬಲಿಪುನಕುಲು ಬಾಯಿಡ್ **ಅಂಬೋ ಅಂಬೋ ನಾಯಿಮಿರೆ''' ಪನೊಂದೆ ಉಪ್ಪೊಡು. ತಾಳದ ರಡ್ಡ್ ಪೆಟ್ಟ್‌ಗ್ ರಡ್ಡ್ ಪಜ್ಜೆ ಪಾಡೊಂದು ಬಲಿತೊಂದು ಉಪ್ಪೊಡು. 
ತಾಳ ತಟ್ಟ್ಂಡ, ಕಾರ್ ನೆಲಕ್ರೂರ್೦ಡ ಗಿಡಪುನಯೆ ಸೋತೆ ಪಂಡ್‌ದ್ ಅರ್ಥ. ಇಂಚಗೊಬ್ಬು ದುಂಬು ಪೋಪುಂಡು. ಗಿಡಪುನಯೆ ಪನ್ಪುನ ಈ ಪಾತೆರಾ ಅಂಬೊ ಪುದರ್‌ದ ಬಾಲೆ ತತ್ತ್‌ದ್ ನಾಯಿದ ಮಿರೆ ಪೇರ್ ಪರ್‌ದುಪ್ಪು, ಅಂಚ ಅವು ಬಾಯಿರ್ದ್ ಬಾಯಿಗ್ ಬತ್ತ್‌ದ್ ಗೊಬ್ಬುದ ಲೆಕ ಆದುಪ್ಪು. ಉಂದು ಒಂಜಿ ಜಾನಪದ ಗೊಬ್ಬು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ತುಳು ಬದುಕು, ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರ, ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರಕಾಶನ, ಕೋಟೆಕಾರು, ದ.ಕ., ಪುಟ ಸಂಖ್ಯೆ ೬೮

ವರ್ಗೊ:ಗೊಬ್ಬುಲು
ವರ್ಗೊ:ತುಳುವೆರೆ ಆಟಿ ತಿಂಗೊಲು
ಹರ್ಯಾಣ

**ಹರ್ಯಾಣ** (ಹರಿಯಾಣ ಪಂದ್‌ಲಾ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್) ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯವಾದ್ ಉಂಡು. ದುಂಬುದ ಪೂರ್ವ ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಾಗೊನ್ ಭಾಸೆದ ಆಧಾರದ ಮಿತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ಇತ್ತೆದ ಹರ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯೊನು ರಚನೆ ಮಲ್ತೆರ್. ೧ನೇ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಹರ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯ ಉಂಡಾಂಡ್. ಇಸ್ತೀರ್ನೊಡು ೨೧ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಈ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಚಂಢೀಗಢ. ಉಂದು ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜಧಾನಿಲಾ ಅಂದ್. ಹರ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೨೨ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ಗುರ್ಗಾಂವ್ ಈ ರಜ್ಯೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಪುಗರ್ತೆದ ಪೇಂಟೆ. ದೇಗ್ ಪನ್ನಗ, ನಮ ದೇಸೊಡ್ ಮಸ್ತ್ ಐಟಿ ಕಂಪೆನಿಲು ಇಪ್ಪುನ ಪೇಂಟೆಲೆಡ್ ೨ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಗುರ್ಗಾಂವ್ ಉಂಡು. ಹರ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನ ೪೪,೨೧೨ ಕಿಮೀ೨. ೨೦೨೧ ಇಸವಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮುಲ್ತ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨,೫೩,೫೧,೪೬೨. ಹರ್ಯಾಣದ ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಪಂಜಾಬ್ ಬುಕ್ಕ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಪಡ್ಡಾಯಿ ಬುಕ್ಕ ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ರಾಜಸ್ತಾನ, ಮೂಡಾಯಿಡ್ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ.

ಹರ್ಯಾಣ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜ್ಯಭಾಸೆ ಹಿಂದಿ. ಆಂಡ ಉರ್ದು ಪಂಜಾಬಿ ಬಾಸೆಲೆನ್ಲಾ ಪಾತೆರುವೆರ್. ಅತ್ತಂದೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಾಸೆಲಾಯಿನ ಹರಿಯಾಣವಿ, ಬಾಗ್ರಿ, ಅಹಿರಾವತಿ, ಮೇವಾಡಿ, ಬೃಜ್- ಈ ಬಾಸೆಲೆನ್ ಪಾತೆರುನ ಜನಕುಲುಲಾ ಮುಲ್ಪ ಉಲ್ಲೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ಒಡಿಯಾ ಬಾಸೆ

**ಒರಿಯಾ** ಒಂದು ಭಾರತೊದ ಬಾಸೆ.ಒಡಿಶಾ (ದುಂಬುದ ಒರಿಸ್ಸಾ) ರಾಜ್ಯೊದ ಅಧಿಕೃತ ಬಾಸೆ.  ಉಂದು ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬೊಗ್ ಸೇರ್ದ್, ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಶಾಕೆಡುಂಡು.

ಒರಿಯ ಬಾಸೆ  ಒರಿಸ್ಸಾ ರಾಜ್ಯೊದ ಜನೊಕ್ಲೆ ಬಾಸೆ. ಭಾರತೊದ ಸಂವಿಧಾನೊಡ್ದ್ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆಯಿನ 22 ಬಾಸೆಲೆಡ್ ಒಂಜಿ. ಆರ್ಯಭಾಷಾ ಪರಿವಾರೊದ ಮುಕ್ಯೊ ಬಾಸೆಲಡ್ ಒಂಜಾದಿತ್ತದ್ ಮಾಗಧ ಅಪಭ್ರಂಶೊಡ್ದ್ ಬುಲೆದ್ ಬತ್ತ್ಬಂಗಾಳಿ, ಅಸ್ಸಾಮೀ ಬಾಸೆಲೊಟ್ಟುಗೆ ನಿಕಟೊ ಸಮ್ಮಂದೊ ಪಡೆತ್ಂಡ್.  32 ಸಾರೊ ಚದರ ಮೈಲ್ ಪ್ರದೇಸೊನು ಹೊಂದ್‍ದುಂಡು.  ಮುಲ್ಪ ಶೇ. 81.4 ದಾತ್ (2002) ಜನೊ ಈ ಬಾಸೆನ್ ಪಾತೆರ್ವೆರ್. ಭಾರತೊದ ಬಂಗಾಲ ಕೊಲ್ಲಿದ ತೀರೊಡು ಪ್ರಚಾರೊಡಿಪ್ಪು ಈ ಬಾಸೆ ಬಡೆಕ್ಕಾಯಿಡ್ ಬಂಗಾಳಿ, ವಾಯವ್ಯಡ್ ಬಿಹಾರ, ತೆನ್ಕಾಯಿಡ್ ತೆಲುಗು ಬಾಸೆಲೆಡ್ದ್ ನೈಋತ್ಯಡ್ ಮರಾಠಿದ ಹಾಲ್ವಿ ಬುಕ್ಕೊ ಭತ್ರಿ ಉಪಬಾಸೆಲೆ ಬುಕ್ಕೊ ಪುರ್ವೀ ಹಿಂದಿದ ಛತ್ತೀಸ್ಗಡಿ ಉಪಬಾಸೆಲೆಡ್ದ್ ಆವರಿಸದುಂಡು.

## ಬಾಸೆದ ಪುದರ್
ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ಬಾಸೆಡ್ ಕ್ಯಾನರೀಸ್ಂದ್ ಲೆಪ್ಪುನ ಬಾಸೆದ ನಿಜಾಯಿನ ಪುದರ್ ಕನ್ನಡೊದಂಚನೆ ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ಬಾಸೆಡ್ ಒರಿಯಾಂದ್ ಪನ್ಪುನ ಬಾಸೆದ ಸರಿಯಾಯಿನ ಪುದರ್ ಒಡಿಯಾ. ಸಬ್ದೊಲು ಪುಟ್ಟುನೆನ್ ತೂಂಡ ಒರಿಸ್ಸ ಶಬ್ದೊದ ಒರಿಸು ಪನ್ಪುನ (ಒಕ್ಕಲಿಗ, ರೈತ) ಶಬ್ದೊಡ್ದು ಒಡಿಯ ಜನೊ ಪನ್ಪುನ ಸಬ್ದೊ ಓಢ್ರ ಪನ್ಪುನ ಒರಿಸ್ಸದ ಪಿರಾಕ್‌ದ ನಿವಾಸಿಲೆ ಪುದರ್‍ಡ್‌ಲಾ ಬತ್ತ್‌ದ್ಂಡ್ ಊಹಿಸವೊಲಿ.  ಇತ್ತೆಲಾ ಏತೋ ಜನೊ ಈ ಸಬ್ದೊಲೆನ್ ಉರಿಯಂದ್ ತಪ್ಪಾದ್ ಉಚ್ಚರಿಸಬೆರ್.  ಕರಿನ ಸತಮಾನೊದ ಇಂಡಿಯನ್ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ವಿಸಿಗ್ ಸೇರ್ನ ಕೆಲವು ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನಿ ಒರಿಯ ಸಬ್ದೊನು ಗಳಸೊಂದಿತ್ತಿನೆಡ್ದಾರೊ ಅವೇ ಪುದರ್ ಬಳಕೆಗ್ ಬತ್ತಿಪ್ಪೊಡು.

ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಬಾಸೆಗಳು
ವರ್ಗ:ಇಂಡಿಕ್ ಬಾಸೆಗಳು
ವರ್ಗ:ಒರಿಸ್ಸಾ
ಸತೀಶ್ ಬಂದಲೆ

**ಸತೀಶ್ ಬಂದಲೆ** ಮೇರ್ ನಾಟಕ ಕಲಾವಿದ, ತುಳು ಬುಕ್ಕ ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮೊಲೆಡ್ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದನ ರೂಪೊಡು ಬೆನ್ಪಿನ ಭಾರತೀಯೆ ನಟೆ, *ಎಕ್ಕಸಕ* ಪನ್ಪಿನ ತುಳು ಸಿನಿಮೊ ಅಂಚನೆ *ವೈವಾಟ್ ವಸಂತೆ* ಪನ್ಪಿನ ನಾಟಕೊದ ಮುಕೇನ ಪುಗಾರ್ಮೆನ್ ಪಡೆಯಿನ ಮೇರ್ *ರಿಕ್ಷಾ ಡ್ರೈವರ್* (2013), *ರಂಗ್* (2014), *ಎಕ್ಕ ಸಕ *(2015), *[[:en:Appe Teacher|ಅಪ್ಪೆ ಟೀಚರ್]]* (2018),*ಗೋಲ್ಮಾಲ್*, *ಜಬರ್ದಸ್ತ್ ಶಂಕರ* ಇಂಚಿನ ಸುಮಾರ್ ಸಿನಿಮೊಲೆಡ್ ನಟನೆ ಮಲ್ತ್ದೆರ್. 2014 ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಬುಡುಗಡೆ ಆಯಿನ ಎಕ್ಕಸಕ ಪಿಚ್ಚರ್ ರ್ದ್ ಬುಕ್ಕ ಜನಕುಲೆನ ಮನ ಗೆಂದಿನ ಮೇರ್ ಏರೆಗಾವುಯೆ ಕಿರಿಕಿರಿ ಸತೀಶ್ ಬಂದಲೆ ಪಂಡ್‍ದೇ ಪುದರ್ ಪಡೆತೆರ್.

## ಪುಟ್ಟು
ಸತೀಶ್ ಬಂದಲೆ ಮೇರ್ 02 ನವೆಂಬರ್ 1971 ನೇ ತಾರೀಕ್ ಗ್ ಪುಟ್ಟಿಯೆರ್. ಮೆರೆನ ಪೊಪ್ಪ ಮಾರಪ್ಪ ಪೂಜಾರಿ ದೇವಿನ ಪಾತ್ರಿಯಾದಿತ್ತೆರ್, ಅಮ್ಮ ರೋಹಿಣಿ. ಮೂಜಿ ಜೋಕುಲೆಡ್ ಸತೀಶ್ ಮೇರ್ ಸುರೂತ ಮಗೆ. ಸತೀಶೆರೆನ ಅಜ್ಜೆರ್ ಜತ್ತಿ ಪೂಜಾರಿ ಮೂಡುಮನೆ ಗುತ್ತುದಾರ್.

## ಬರವು
ಸತೀಶ್ ಮೇರ್ ಬೋಂದೇಲ್ ದ ಸೈಂಟ್ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚರ್ಚಿ ಸಾಲೆಡ್ ಸಾಲೆದ ಬರವುನ್ ಪಡೆಯೆರ್.

## ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನೊ
ಸತೀಶ್ ಬಂದಲೆ ಮೇರ್ ಗೀತಾ ಮೆರೆನೊಟ್ಟು    ತಾರೀಕ್ ಗ್ ವೈವಾಹಿಕೊ ಜೀವೊನೊಗ್ ಕಾರ್ ದೀಯೆರ್.

## ರಂಗಬೂಮಿಗ್ ಪಾದಾರ್ಪನೆ
ಎಲ್ಲಿರ್ದಿಂಚಿ ರಂಗಬೂಮಿಡ್ ಆಸಕ್ತಿನ್ ತೋಜಾಯಿನ ಸತೀಶ್ ಮೇರ್ ಏಲನೇ ಕ್ಲಾಸ್‍ಡ್ ಕಲ್ತೊಂದಿಪ್ಪುನಗ ಸಾಲೆಡ್ ನಾಟಕೊಲೆಡ್ ಅಬಿನಯ ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಮೇರ್ ದೇವದಾಸ್ ಕಾಪಿಡ್ ರೆನ *ಬಲೆ ಚಾ ಪರ್ಕ* ತಂಡೊಗು 2003 ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಸೇರಿಯೆರ್. *ಬಲೆ ಚಾ ಪರ್ಕ* ಬಿ ತಂಡೊರ್ದ್ ಪದವಿನಂಗಡಿಡ್ ನಡತಿನ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ ನಾಟಕೊದ ಮುಕೇನ ಮೇರ್ ರಂಗಬೂಮಿಗ್ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಲ್ತೆರ್. ಅವೆರ್ದ್ ಬುಕ್ಕೊ ಮೇರ್ 2001 - 2019 ನೇ ಇಸವಿ ಮುಟ್ಟ ತನ್ನ ಗುರು ಆಯಿನ ಡಾ.ದೇವದಾಸ್ ಕಾಪಿಕಾಡ್ರೆನ ಮಾಂತ ನಾಟಕೊಲೆಡ್ ಅಬಿನಯ ಮಲ್ತೆರ್. ಭಾರತೊದ ದಿಲ್ಲಿ, ಮುಂಬೈ, ಮೈಸೂರು, ಸಾಂಗ್ಲಿ ಅತ್ತಂದೆ ದುಬೈ, ಮಸ್ಕತ್, ಕುವೆಟ್, ಅಬುದಬಿ ದಂಚಿನ ಊರುಡು ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನೊಡ್ಲಾ ಕಲಾವಿದನ ರೂಪೊಡು ಬೆನ್ತೆರ್.

## ನಾಟಕೊದ ಪಟ್ಟಿ
* ಪುದರ್ ದೀತಿಜಿ.
* ಅಕ್ಕ.
* ವೈವಾಟ್ ವಸಂತೆ.
* ತೆಲಿಪಂದಿನಕುಲು ತೆಲಿಪೇರ್.
* ಬಲೇ ಚಾ ಪರ್ಕ.
* ಬೊಳ್ಳಿ.
* ಕತೆ ನನ ಬರೆವೊಡು.
* ಪಾರ್ವತಿ.
* ಅಪ್ಪು.
* ಬಾಬು.
* ಬಜನೆ ಬೋಜನ್ನೆ.
* ಕಾಸ್ ಓಲ್ದೀಪರ್.
* ಬಿತ್ತಿಲ್ದ ಉಲಾಯಿ ಉಲ್ಲ ಕೆಲವು ಸೊತ್ತುಲು.
* ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ಬಾಲೆದ ಅಮ್ಮೆ.
* ತೆಲಿಕೆದ ಬರ್ಸೊಲು.
* ನರ್ವಸ್ ನಾರಾಯಣೆ.

## ಸಿನಿಮೊಲೆ ಪಟ್ಟಿ
### ತುಳು ಸಿನಿಮೊಲೆನ ಪಟ್ಟಿ

### ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮೊಲೆನ ಪಟ್ಟಿ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ರಂಗಭೂಮಿ ಕಲಾವಿದೆರ್
ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ

**ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ** ಭಾರತದ ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯ. ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತದ ಪಡ್ಡಾಯಿ ಬಾಗೊದ ಮುದೆಲ್‌ಡ್ ಇಪ್ಪುನ ೧೩ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಲಾ ಒಂಜಿ ಆದುಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಜಮ್ಮು ಬುಕ್ಕ ಕಾಶ್ಮೀರ, ಪಡ್ಡಾಯಿಡ್ ಪಂಜಾಬ್, ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ, ಮೂಡಾಯಿಡ್ ಟಿಬೆಟ್ ದೇಸೊದೊಟ್ಟುಗು ತನ್ನ ಗಡಿನ್ ಪಟ್ಟೊಂದುಂಡು. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಗು *ದೇವಭೂಮಿ* ಬುಕ್ಕ *ವೀರಭೂಮಿ* ಪನ್ಪಿನ ಪುಗರ್ತೆಲಾ ಉಂಡು.

ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿ ಶಿಮ್ಲಾ. ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೧೨ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ಆಡಳಿತ ಮಲ್ಪರ ಸುಲಬ ಆವರಗಾತ್ರ ರಾಜ್ಯೊನು ೩ ಬಾಗೊಡು ವಿಬಾಗಿಸಾದೆರ್. ಶಿಮ್ಲಾ, ಕಾಂಗ್ರಾ ಬುಕ್ಕ ಮಂಡಿ- ಉಂದು ೩ ವಿಬಾಗೊಲು. ಶಿಮ್ಲಾ ವಿಬಾಗೊಡು ೪(ಕಿನ್ನೌರ್, ಶಿಮ್ಲಾ, ಸೋಲಾನ್ ಬುಕ್ಕ ಸಿರ್ಮೌರ್) ಜಿಲ್ಲೆಲು, ಕಾಂಗ್ರಾ ವಿಬಾಗೊಡು ೩(ಕಾಂಗ್ರಾ, ಉನಾ ಬುಕ್ಕ ಚಂಬಾ ಜಿಲ್ಲೆ) ಜಿಲ್ಲೆಲು ಬುಕ್ಕ ಮಂಡಿ ವಿಬಾಗೊಡು ೫(ಬಿಲಾಸ್‌ಪುರ್, ಹಮೀರ್‌ಪುರ್, ಶಿಮ್ಲಾ, ಕುಲ್ಲು ಬುಕ್ಕ ಲಹೌಲ್-ಸ್ಪಿತಿ) ಜಿಲ್ಲೆಲು ಬರ್ಪ.

## ಉಲ್ಲೇಕ

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ಝಾರ್ಖಂಡ್

**ಝಾರ್ಖಂಡ್** (ಜಾರ್ಖಂಡ್) ಮೂಡಾಯಿ ಬಾರತೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ರಾಂಚಿ. ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಡ್ಕಾಯಿ ಪ್ರಾಂತೊಲೆನ್ ಬೇತೆ ಮಲ್ತ್‌ದ್, ಒಟ್ಟು ಸೇರಾದ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊನು ಉಂಡು ಮಲ್ತೆರ್. ೧೫ನೇ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೦ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊ ಉದಿತ್ ಬತ್ಂಡ್. ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಲೆಕ್ಕೊಡು ೧೫ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಝಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯೊ ಉಂಡು. ಉಂದೆತ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನ ೭೯,೭೧೬ ಕಿಮೀ೨. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಒಡಿಶಾ, ಪಡ್ಡಾಯಿಡ್ ಛತ್ತೀಸ್‌ಘಡ್, ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ಬಿಹಾರ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ ೨೨ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಝಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜೊಡು ಉಲ್ಲ. ಕೋಗಿಲೆ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಕಿ ಬುಕ್ಕ ಆನೆ ಝಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ.

ಜೈನೆರೆಗ್ ಪವಿತ್ರವಾಯಿನ ಸಮ್ಮೇದ ಶಿಖರ (ಶಿಖರ್‌ಜಿ ಪನ್ಪೆರ್), ಪಾರಸ್‌ನಾತ್ ಬೊಟ್ಟ ಝಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯೊಡು ಉಲ್ಲ. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಅಧೀಕೃತ ಬಾಸೆ ಹಿಂದಿ ಆಂಡಲಾ, ನಾಗ್ಪುರಿ, ಕೊರ್ಥಾ, ಭೋಜ್ಪುರಿ, ಸಂತಾಲಿ, ಉರ್ದು, ಮೈಥಿಲಿ ಇಂಚಿತ್ತಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಾಸೆಲೆನ್ ಪಾತೆರುನ ಜನಕುಲುಲಾ ಮುಲ್ಪ ಉಲ್ಲೆರ್.

## ಪುದರ್‌ದ ಮೂಲ
ಇಂಡೋ ಆರ್ಯನ್ ಬಾಸೆದ ಪ್ರಕಾರ *"ಝಾರ್"* ಪಂಡ ಕಾಡ್, *"ಖಂಡ್"* ಪಂಡ ನಿಲ ಪನ್ಪಿನ ಅರ್ಥ ಉಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಎಚ್ಚ ಬಾಗೊಡು ಕಾಡ್ ಇತ್ತಿನೆಡ್ದಾವರ ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು ಝಾರ್ಖಂಡ್ ಪುದರ್ ಬತ್ಂಡ್. ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲೊಡು ಈ ಭೂಬಾಗೊನು *"ಕರ್ಕಖಂಡ"* ಪಂದ್ ಲೆತ್ತೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಕರ್ಕಾಟಕ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ವೃತ್ತದ ಕೈತಲ್ ಈ ಭೂಬಾಗೊ ಇತ್ತಿನೆಡ್ದಾವರ ಈ ಪುದರ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ

**ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ** ಭಾರತ ದೇಸೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಭೋಪಾಲ್. ಭಾರತ ದೇಸೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಮಾಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಸೊಗು ೨ನೇ ಸ್ಥಾನೊ ಉಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಇಸ್ತೀರ್ನ ೩,೦೮,೨೫೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್೨. ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಈಸಾನ್ಯೊಗು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಮೂಡಯಿಗ್ ಛತ್ತೀಸ್‌ಘಡ, ತೆಂಕಾಯಿಗ್ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಪಡ್ಡಾಯಿಗ್ ಗುಜರಾತ್, ವಾಯುವ್ಯೊಗು ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಈ ರಾಜ್ಯೊ ಭಾರತ ದೇಸೊದ ನಡುಟು ಇತ್ತಿನೆಡ್ದಾವರ ಉಂದೆಕ್ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ ಬತ್ಂಡ್. ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಹಿಂದಿ ಅಧೀಕೃತವಾಯಿನ ಬಾಸೆ. ಆಂಡ, ಮಾಳವಿ, ಬುಂಧೆಲಿ, ಭಗೆಲಿ, ನಿಮಾರಿ ಇಂಚಿತ್ತಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಾಸೆಲೆನ್‌ಲಾ ಪಾತೆರುವೆರ್. ಭಾರತ ದೇಸೊಡು ಉತ್ಪಾದನೆ ಆಪುನ ಬಾಕ್ಸೈಟ್ ಅದುರುದ ೪೫% ಭಾಗ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊ ಒಂಜೇ ಉತ್ಪಾದಿಸಾವುಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೭೨,೬೨೬,೮೦೯ ಆದುಂಡು. ಪುರಾತನ ಕಾಲೊಡು ಈ ಭೂಪ್ರದೇಸೊಗು *"ಆವಂತಿ"* ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ ಇತ್ಂಡ್. ಅಪಗ ಅಸ್ತಿತ್ವೊಡು ಇತ್ತಿನ ೧೬ ಮಹಾಜನಪದೊಲೆಡ್ ಈ ಆವಂತಿಲಾ ಒಂಜಿ ಆದಿತ್ಂಡ್.

ಭಾರತ ದೇಸೊದ ರಾಜ್ಯೊಲೆನ ಆರ್ಥಿಕತೆದ ಪಟ್ಟಿಡ್ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ೧೦ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊ ೯.೧೭ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ದಾತ್ ಆರ್ಥಿಕತೆನ್ ಪಡೆದ್ಂಡ್. ಮುಲ್ಪದ ಜನಕ್ಲೆನ ಸರಾಸರಿ ತಲಾ ಆದಾಯ ೧,೦೯,೩೭೨ ರೂಪಾಯಿ, ಮಾತಾ ರಾಜ್ಯೊಲೆನ ತಲಾ ಆದಾಯದ ಲೆಕ್ಕೊಡು ೨೬ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. 

ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೫೨ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ಆಡಳಿತ ಮಲ್ಪರ ಸುಲಬ ಆವರ ರಾಜ್ಯೊನು ೧೦ ವಿಬಾಗೊಡು ಇಂಗಡಿಸಾದೆರ್. ಅವು:

* ಭೋಪಾಲ್
* ಚಂಬಲ್
* ಗ್ವಾಲಿಯರ್
* ಇಂದೋರ್
* ಜಬಲ್‌ಪುರ
* ನರ್ಮದಾಪುರಮ್
* ರೇವಾ
* ಸಗರ್
* ಶಾದೋಲ್
* ಉಜ್ಜೈನ್

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ಮಣಿಪುರ

**ಮಣಿಪುರ** ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಇಂಫಾಲ್. ೨೧ನೇ ಜನವರಿ ೧೯೭೨ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊ ಉದಿತ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್. ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನ ೨೨,೩೨೭ ಕಿಲೋಮೀಟರ್೨. ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಲೆಕ್ಕೊಡು ೨೩ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು(ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಬುಡ್ದು) ಈ ರಾಜ್ಯೊ ಉಂಡು. ಮಣಿಪುರತ್ತ ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಮಿಝೋರಾಮ್, ಪಡ್ಡಾಯಿಡ್ ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ, ಮೂಡಾಯಿಡ್ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ದೇಸೊದೊಟ್ಟುಗು ತನ್ನ ಗಡಿನ್ ಪಟ್ಟೊಂದುಂಡು.

ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊದ ಅಧೀಕೃತ ಬಾಸೆ ಮೈತಿ(ಮಣಿಪುರಿ) ಬಾಸೆ. ಮುಲ್ಪ ಎಚ್ಚ ಜನಕುಲು ಮೈತಿ ಜನಾಂಗೊಗು ಸೇರ್ದಿನಕುಲು. ಮೊಕುಲು ಮೈತಿ ಬಾಸೆನ್ ತನ್ಕುಲೆ ದಿನನಿತ್ಯೊದ ವ್ಯವಹಾರೊಡು ಗಲಸುವೆರ್. ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೧೬ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊಡು ೪ ಮುಖ್ಯವಾಯಿನ ತುದೆಕುಲು ಪರಪುವ. ಅವು: ಬರಾಕ್ ತುದೆ, ಮಣಿಪುರ ತುದೆ, ಯು ತುದೆ ಬುಕ್ಕ ಲನ್ಯೆ ತುದೆ. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨೦೧೧ನೇ ಕಾನೇಸ್ಮಾರಿಡ್ ತೆರಿದ್ ಬತ್ತಿಲೆಕ 2,855,794 ಉಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ಮೇಘಾಲಯ

**ಮೇಘಾಲಯ** ನಮ ದೇಸೊದ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊ. ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತೊದ *ಸಪ್ತ ಸಹೋದರಿಯರು ರಾಜ್ಯೊ*ಲೆಡ್ ಮೇಘಾಲಯಲಾ ಒಂಜಿ ಆದುಂಡು. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್. ಇತ್ತೆದ ಅಸ್ಸಾಮ್ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಾಗೊಲಾಯಿನ ಖಾಸಿ-ಜೈಂತಿಯ ಬೊಟ್ಟ ಪ್ರದೇಸೊ ಬುಕ್ಕ ಗಾರೋ ಬೊಟ್ಟ ಪ್ರದೇಸೊಲೆನ್ ಒಟ್ಟು ಸೇರಾದ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊನು ಉಂಡು ಮಲ್ತೆರ್. ೨೧ನೇ ಜನವರಿ ೧೯೭೨ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊ ಉದಿತ್ ಬತ್ಂಡ್. ಮೇಘಾಲಯದ ತೆಂಕಾಯಿ ಬುಕ್ಕ ಪಡ್ಡಾಯಿ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಉಂಡು. ಬಡಕಾಯಿ ಬುಕ್ಕ ಮೂಡಾಯಿ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಅಸ್ಸಾಮ್ ರಾಜ್ಯೊ ಉಂಡು. ಬ್ರಿಟೀಷೆರ್ ಆಡಳಿತ ಮಲ್ತೊಂದಿಪ್ಪುನಗ ಮೇಘಾಲಯ ರಾಜ್ಯೊಗು ಮೂಡಾಯಿದ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್ ಪನ್ಪಿನ ಅಡ್ಡ ಪುದರ್ ಇತ್ತ್ಂಡ್. ೨೨,೪೨೯೨ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೨೦೧೧ನೇ ಕಾನೇಸ್ಮಾರಿಡ್ ತೆರಿಲೆಕ, ೨೯,೬೬,೮೮೯ದಾತ್ ಉಂಡು. ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಲೆಕ್ಕೊಡು ಮೇಘಾಲಯ ರಾಜ್ಯೊ ೨೪ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. ಒಟ್ಟು ೧೨ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಉಲ್ಲ. ನಮ ದೇಸೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಮಾತಾ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಎಚ್ಚ ತಂಪು ಇಪ್ಪುನ ರಾಜ್ಯೊ ಮೇಘಾಲಯ. ತೆಂಕಾಯಿ ಖಾಸಿ ಬೊಟ್ಟೊಡು ಎಚ್ಚ ತಂಪು ಇಪ್ಪುನ ಜಾಗೆ ಆದುಂಡು. ಮುಲ್ಪ ವರ್ಸೊಗು ೧೨,೦೦೦ ಮಿಲಿಮೀಟರ್ ಬರ್ಸೊ ಬರ್ಪುಂಡು. ರಾಜ್ಯೊದ ಸುಮಾರ್ ಮುಕ್ಕಾಲ್ ಬಾಗೊ(೭೦%) ಕಾಡ್ ಪ್ರದೇಸೊ ಉಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಖ

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ಮಿಝೋರಂ

**ಮಿಝೋರಂ** (*ಮಿಜೋರಂ, ಮಿಝೋರಮ್ ಪಂದ್‌ಲಾ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್*) ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಐಝ್ವಾಲ್. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಸುತ್ತ ತ್ರಿಪುರ, ಅಸ್ಸಾಂ ಬುಕ್ಕ ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅತ್ತಂದೆ ಸುಮಾರ್ ೭೨೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಗಡಿನ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಬುಕ್ಕ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ದೇಸೊದೊಟುಗು ಪಟ್ಟೊಂದುಂಡು. ಮಿಝೋರಂ ರಾಜ್ಯವಾದ್ ಉದಿಪರ ದುಂಬು ೧೯೭೨ನೇ ಇಸವಿ ಮುಟ್ಟ ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಂಜಿ ಬಾಗವಾದಿತ್ತ್ಂಡ್. ೧೯೮೬ನೇ ಇಸವಿಡ್ ನಮ ದೇಸೊದ ಸಂಸತ್ತ್ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನೊಡು ೫೩ನೇ ತಿದ್ದಿಪಾಟ ಮಲ್ತ್‌ದ್, ಐತ ಮೂಲಕ ಮಿಝೊರಂ ರಾಜ್ಯೊನು ಉಂಡು ಮಲ್ತೆರ್. ಅಂಚ ಫೆಬ್ರುವರಿ ೨೦ನೇ ತಾರೀಕ್ ೧೯೮೭ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಮಿಝೋರಂ ರಾಜ್ಯೊ ಉದಿತ್ ಬತ್ಂಡ್. ಮಿಝೋರಂ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನೊ ೨೧,೦೮೧೨, ಇಸ್ತೀರ್ನೊನು ಲೆಕ್ಕ ಪತ್ತಿಂಡ, ಈ ರಾಜ್ಯೊ ೨೬ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. ಮಿಝೋರಂ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೧೧ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ೨೦೧೧ನೇ ಕಾನೇಸ್ಮಾರಿಡ್ ತೆರಿಲೆಕ್ಕ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೦,೯೧,೦೧೪ ಉಂಡು.

## ಪುದರ್ ಬತ್ತಿನ ಎಂಚ
ಮಿಝೋರಂ ರಾಜ್ಯೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಒಟ್ಟು ಜನೊಕುಲೆಡ್ ಎಚ್ಚ ಜನಕುಲು ಬುಡಕಟ್ಟ್ ಪಂಗಡೊಗು ಸೇರ್ದಿನಕುಲು. ಮುಲ್ಪ ಇಪ್ಪುನ ಬುಡಕಟ್ಟುಲು ಬೇತೆ ಬೇತೆ ಆಂಡಲ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾದ್, ಇಜ್ಜಿಂಡ ಒಂಜೇ ಬಾಸೆನ್ ಪಾತೆರುನೆಡ್ದಾವರ ಈ ಬುಡಕಟ್ಟ್‌ಲೆಗ್ ಪರಸ್ಪರ ಅಂತರ ಸಂಬಂದೊ ಉಂಡು. ಮೊಕ್ಲೆನ್ ಮಾತ ಒಟ್ಟಾದ್ ಮಿಝೋ ಜನಕುಲು ಪನ್ಪೆರ್. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಪುದರ್‌ಡ್ ರಡ್ಡ್ ಸಬ್ದೊ ಉಂಡು. ಮಿಝೋ ಬುಕ್ಕ ರಮ್. ಮಿಝೋ ಬಾಸೆಡ್ ರಮ್ ಪನ್ನಗ ನಿಲ, ಬೂಮಿ ಪನ್ಪಿನ ಅರ್ತೊ ಉಂಡು. ಅಂಚಾದ್ ಮಿಝೋ ಜನಕುಲು ಇಪ್ಪುನ ನಿಲಕ್ಕ್ ಮಿಝೋರಂ ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ ಬತ್ಂಡ್ ಪನ್ಪೆರ್.

ನನೊಂಜಿ ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಿ ಪಂಡ ಜನ, ಝೋ ಪಂಡ ಲುಶಾಯ್ ಬೊಟ್ಟ ಪ್ರದೇಸೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಜನ, ಬುಕ್ಕ ರಮ್ ಪಂಡ ನೆಲ, ಭೂಮಿ. ಪನ್ನಗ- ಲುಶಾಯ್ ಬೊಟ್ಟಪ್ರದೇಸೋಡು ಇಪ್ಪುನ ಜನೊಕುಲು ವಾಸ ಮಲ್ಪುನ ಭೂಮಿ ಪಂದ್ ಅರ್ಥ.

## ಉಲ್ಲೇಖ

ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್

**ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್** ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಕೊಹಿಮಾ. ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ದ ಬಡಕಾಯಿಗ್ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಸೊ, ಪಡ್ಡಾಯಿಗ್ ಅಸ್ಸಾಮ್, ತೆಂಕಾಯಿಗ್ ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ ಮೂಡಾಯಿಡ್ ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ದೇಸೊದೊಟ್ಟುಗು ತನ್ನ ಗಡಿನ್ ಪಟ್ಟೊಂದುಂಡು. ೧೯೪೭ನೇ ಇಸವಿಡ್ ನಮ ದೇಸೊಗು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿಂಡಲಾ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ಗ್ ರಾಜ್ಯೊದ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಿದಿಜಾಂಡ್. ಉಂದೆತ ನಡುಟು ತನ್ಕುಲೆಗ್ ನಾಗಾ ಜನೊಕುಲೆಗಾದ್ ಬೇತೆ ದೇಸೊನೇ ಬೋಡು ಪಂದ್, ನಾಗಾ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಪೊರ್ಂಬಾಟ ಸುರು ಮಲ್ತ್ಂಡ್. ಉಂದೆತ ಗುರ್ಕಾರೆ ಆದಿತ್ತಿನ ಝಪೂ ಫಿಝೋ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರೊದ ಇರೋದಡ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ದಂಗೆ ಸುರು ಮಲ್ತೆ. ದುಂಬುಡ್ದಿಂಚಿಲಾ ನಾಗಾ ನಿಲ ಭಾರತ ದೇಸೊದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ ಪಂಡ್‍ದ್ ಸರ್ಕಾರ ಪನೊಂದೆ ಇತ್ಂಡ್. ಮಸ್ತ್ ವರ್ಸೊ ಮುಟ್ಟ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಬುಕ್ಕ ನಾಗಾ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ದ ನಡುಟು ಜಟಾಪಟಿ ನಡತ್ಂಡ್. ಕಡೆಕ್ ದಶಂಬರ್ ೧ನೇ ತಾರೀಕ್ ೧೯೬೩ನೇ ಇಸವಿಡ್ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ ಪುದರ್ದ ರಾಜ್ಯೊ ಉದಿತ್ ಬತ್ಂಡ್. ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನ ೧೬,೫೭೯ ಕಿಲೋಮೀಟರ್೨. ೨೦೧೧ನೇ ಇಸವಿಡ್ ನಡತಿನ ಕಾನೇಸ್ಮಾರಿಡ್ ತೆರಿ ಲೆಕ, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‍ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೯,೭೮,೫೦೨. ಮಸ್ತ್ ಕಿನ್ಯ ರಾಜ್ಯೊ ಆಂಡಲಾ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೧೬ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ.

ಮಾತಾ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ದ್ ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ ರಾಜ್ಯೊಡು ಗಿಡಿಕ್ಲು ಎಚ್ಚ ಉಲ್ಲ. ಅಂಚಾದ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು *ಗಿಡಿಕ್ಲೆನ ರಾಜಧಾನಿ* ಪನ್ಪಿನ ಪುಗರ್ತೆ ಉಂಡು.
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ದೇಸೊಲು
ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ನರ್ಕಳ ಮಾರಪ್ಪ ಶೆಟ್ರ್

**ನರ್ಕಳ ಮಾರಪ್ಪ ಶೆಟ್ರ್** ಒರಿ ಬಹುಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಇತ್ತಿನಾರ್. ಪಂಜೆ ಮಂಗೇಶರಾಯೆರೆನ ಶಿಷ್ಯೆರಾಯಿನ ಇಂಬೆರ್ ಶಿಕ್ಷಕೆರ್, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರೆರ್, ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯೊಡ್ ಬೆಂದಿನಾರ್, ಅತ್ತಂದೆ ಗಾಂಧಿವಾದಿಯಾದಿತ್ತಿನ ನರ್ಕಳ ಮಾರಪ್ಪ ಶೆಟ್ರ್ ಕೃಷಿಕೆರ್ ಲಾ ಅಂದ್. ಭಾಷಾ ತಜ್ಞೆರಾದಿತ್ತಿನ ಮಾರಪ್ಪ ಶೆಟ್ರ್ ಸಂಸ್ಕೃತದಲಾ ಅನುಭವದಾರ್ ಬುಕ್ಕೊ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಸಮಾಜ ಸೇವಕೆರ್.

## ಪುಟ್ಟು ಬುಕ್ಕೊ ಸಾವು
ಪುತ್ತೂರು ತಾಲುಕುದ ವಿಟ್ಲದ ಕೈತಲುಪ್ಪುನ ಮಂಕುಡೆದ ಅಗರಿ ಊರುದ ಒತ್ತುಗುಪ್ಪುನ ನರ್ಕಳ ಪನ್ಪಿನ ಊರುಡು ೧೫.೧೨.೧೮೯೪ ಟ್ ಪುಟ್ಟಿಯೆರ್. ೧೯೮೭ ನೇ ಜೂನ್ ೨೦ ಗ್ ದೇವೆರೆ ಪಾದ ಸೇರಿಯೆರ್.
ವಿಟ್ಲದ ಬರಿಟೆ ಉಪ್ಪುನ ಸಾಲೆತ್ತೂರುಡು ಸಾಲೆ ಕಲ್ತೆರ್.

## ವಿದ್ಯಾಬ್ಯಾಸೊ

## ಬೇಲೆ
ಕುಡ್ಲದ ಸರಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಎಲಿಮೆಂಟರೀ ತರಬೇತಿ ಸಾಲೆಗ್ ೧೯೨೦-೨೧ ಡ್ ಮಾರಪ್ಪ ಶೆಟ್ರ್ ತರಬೇತಿ ಕಲ್ಪಾರ್ತಿಯಾದ್ ಸೇರ್ದ್ ಸಭೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೂಟ, ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವೊಡು ಪಾಲ್ ಪಡೆದ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಕ್ ಲೆನ್ ಬರೆಯೆರೆ ಸುರು ಮಲ್ತೆರ್. ತರಬೇತಿ ಆಯಿ ಬುಕ್ಕೊ ಶಿಕ್ಷಕ ಬೇಲೆಡ್ ದುಂಬರಿದ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರವಣಿಗೆನ್ಲಾ ಬುಳೆಪಾವೊಂದು ಬತ್ತೆರ್. ಶೆಟ್ರೆನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೂಜಿ ಎಗ್ಗೆಲಾದ್ ತುಲುಟ್, ಕನ್ನಡೊಡ್ ಬುಕ್ಕೊ ಹವ್ಯಕ ಕನ್ನಡೊಡ್ ಬುಲೆದ್ ಬೈದ್ಂಡ್.
ಮಾರಪ್ಪ ಶೆಟ್ರ್ ಜವನಾದಿಗೆದ ಉಮೇದ್ ಡ್ **[[ಯಕ್ಷಗಾನ]] - [[ತಾಳಮದ್ದಲೆ|ತಾಳ - ಮದ್ದಲೆ]]** ಬಯಲಾಟೊಡುಲಾ ಪಾಲ್ ಪಡೆವೊಂದಿತ್ತೆರ್.

## ಬರೆತಿನ ಕೃತಿಕುಲು
### ತುಲು
* ಪಂಜೆ ಸ್ಮಾರಕ ಗ್ರಂಥೊಡು ** ಗುರುಗಳಾದ ಪಂಜೆಯವರು** ಪನ್ಪಿ ಲೇಖನ
* **ತುಲು ಕಬಿತೆಲೆನ ಗೊಂಚಿಲ್**
* **ಅಮಲ್ ದೆಪ್ಪಡೆ** ಕವನ ಸಂಕಲನ

### ಕನ್ನಡ
* ಹಾವಿನ ಹಾಡು
* ಬಿಳಿಯ ಮಚ್ಚೆಯ ಬಾಲದಲಿ ಬಲಸುಳಿಯು ಸುತ್ತಿದ ಭುಜದಲಿ
* ದಂಡಯಾತ್ರೆ
* ಸುಂದರಿಯ ಚಂದ
* ತುಳುನಾಡಿನ ಸ್ಥಳನಾಮಗಳು
* ಕೂಷಕ್ಕನ ಮದುವೆ [ಹವ್ಯಕ ಕನ್ನಡ]

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ಅಣವು

**ಅಣವು (ಅರಿಸಿನ ತೇಗ**) ರೂಬಿಯೇಸೀ ಕುಟುಂಬಗ್ ಸೇರ್ದ್‍ನ ಒಂಜಿ ಮರ. ಇಂದೆಕ್ಕ್  ಕನ್ನಡ ಬಾಸೆಟ್ ಯತ್ಯಾಗ, ಹೆತ್ತೇಗ, ಹೆದ್ದಿ ಪನ್ಪಿ ಪುದರ್ ಉಂಡು. ಈ ಮರತ್ತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುದರ್ *ಅಡಿನ ಕಾರ್ಡಿಫೋಲಿಯ*. ಮಸ್ತ್ ಇರೆ ಕಳೆವುನ (ಪರ್ಣಪಾತಿ) ಮರ. ಉಂದು  ಮುಖ್ಯವಾತ್  ಭಾರತ ಬುಕ್ಕೊ ನೆರೆಕರೆದ ದೇಸೊಳೆಡ್ ಎಚ್ಚಾತ್ ಉಂಡು.. ಫಲವತ್ತಾದ್‍ನ ಪ್ರದೇಶಡ್ ಸುಮಾರು 5 ಮೀ ಸುತ್ತಳತೆ ದಪ್ಪ ಬೊಳೆನ ಉದಾರ್ಮೆ ಉಂಡು.  ಪ್ರತಿವೊರ್ಸೊ ಇರೆ ಕಳೆವುನ ಅರಣ್ಯಡ್ (ಡೆಸಿಡ್ಯುವಸ್) ಎಚ್ಚಾದ್ ಉಪ್ಪುಂಡ್. ಇದು ನುಣುಪಾದ್‍ನ ಕಣರಚನೆ ಉಪ್ಪುನ (ಈವನ್‍ಗ್ರೇನ್ಡ್) ಸಾಧಾರಣ ಗಟ್ಟಿ ಜಾತಿದ ಮರ. ಕಡ್ತ್‍ನ ಸಮಯೊಡು  ಈ ಮರತ ತಿರುಳುದ  ಬಣ್ಣ ನಿಂಬೆ ಕಾಯಿದ ಬಣ್ಣ. ಕ್ರಮೇಣ ಮಾಸಲು  ಮಂಜಲ್ ಬಣ್ಣಗ್ ಬದಲಾಪುಂಡ್.

ಹಿಂದಿಬಾಸೆಡ್ ಕದಂಬ ಪನ್ಪಿ ಪುದರ್ ಉಂಡ್.

## ಸಸ್ಯದ ಗುಣಲಕ್ಷಣೊ
ಸುಮಾರ್ 30 ಮೀ  ಎತ್ತರಗ್ ಅಗೆಲವಾತ್ ಹರಡ್‍ದ್ ಬೊಳೆವುನ ಮರ. ಕಾಂಡ ಸರ್ತ ಬೊಳೆದುಪ್ಪುಂಡ್. ಹೃದಯಾಕಾರದ ಇರೆ, ತೊಗಟೆ ಬೂದು ಬಣ್ಣ. ತೊಗಟೆ ಸೊಲ್ಲುನಾಗ ಉಲಾಯಿ ತಿಳಿಗೆಂಪು ಬಣ್ಣ ಉಪ್ಪುಂಡ್. ದೆತ್ತ ಗಟ್ಟಿಮರ  ಮಂಜಲ್ ಬಣ್ಣ ಇತ್ತ್‍ದ್  ಸಾಧಾರಣ ಗಟ್ಟಿ, ನುಣುಪು ಇತ್ತ್‌ದ್ ಮರತ್ತ ಕೆಲಸಗ್ ಸುಲಭವಾ‌ತ್ತ್‍ಂ‌ಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಸಸ್ಯೊಲು
ಪೊರ್ಲು

## ನಾಮಪದೊ

### ಕನ್ನಡ
ಸೊಬಗು;ಚಂದ;ಚೆಲುವು;ಸೌಂದರ್ಯ
ಒಡಿಶಾ

**ಒಡಿಶಾ** (೨೦೧೧ ಮುಟ್ಟ ಇತ್ತಿನ ಪುದರ್ ಒರಿಸ್ಸಾ) ಪೂರ್ವ ಭಾರತೊದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಭುವನೇಶ್ವರ. ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಲೆಕ್ಕ ಪತ್ತಿಂಡ, ನಮ ದೇಸೊದ ೮ನೇ ಮಾಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯವಾದ್ ಉಂಡು. ಜನಸಂಖ್ಯೆದ ಲಕ್ಕೊಡು ೧೧ನೇ ಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯ. ಒಡಿಶಾದ ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಝಾರ್ಖಂಡ್ ಬುಕ್ಕ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಪಡ್ಡಾಯಿಡ್ ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಅಂಚನೆ ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ನಮ ದೇಸೊಡು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಜನೊಕುಲು ಎಚ್ಚ ಇಪ್ಪುನ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಒಡಿಶಾಗ್ ೩ನೇ ಸ್ತಾನೊ ಉಂಡು. ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯೊಗು ೪೮೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ ಕಡಲ ಬರಿಲಾ ಉಂಡು. ಒಡಿಯಾ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಅಧೀಕೃತವಾಯಿನ ಬಾಸೆ ಆದುಂಡು. ಪುರಾತನ ಕಾಲೊಡು ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು *ಉತ್ಕಲ* ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್ಲಾ ಇತ್ಂಡ್.

ನಮ ದೇಸೊನು ಬ್ರಿಟೀಷೆರ್ ಆಳೊಂದು ಇಪ್ಪುನ ಪೊರ್ತುಡು, ಒಡಿಯಾ ಬಾಸೆ ಪಾತೆರುನ ಜನೊಕುಲು ಇಪ್ಪುನ ಬಿಹಾರ ಬುಕ್ಕ ಒರಿಸ್ಸಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯೊದ ಜಿಲ್ಲೆಲೆನ್ ಬೇತೆ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ೧ನೇ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೬ನೇ ಇಸವಿಡ್ ಒರಿಸ್ಸಾ ರಾಜ್ಯೊನು ಉಂಡು ಮಲ್ತೆರ್. ಅಂಚಾದ್ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯೊಡು ಪ್ರತೀ ವರ್ಸೊ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧ನೇ ತಾರೀಕ್ *ಉತ್ಕಲ ದಿಬಸ/ಒಡಿಶಾ ದಿನ* ಪಂದ್ ಆಚರಿಸಾವೆರ್. ೧೯೪೮ನೇ ಇಸವಿ ಮುಟ್ಟ ಕಟಕ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ರಾಜಧಾನಿ ಆದಿತ್ತ್ಂಡ್. ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನ ೧,೫೫,೭೦೭ ಕಿಲೋಮೀಟರ್೨. ಅಂಚನೆ ೨೦೧೧ನೇ ಇಸವಿದ ಕಾನೇಸ್ಮಾರಿಡ್ ತೆರಿಲೆಕ್ಕ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೪೧,೯೭೪,೨೧೮.

## ಪುದರ್‌ದ ಮೂಲ
ಒಡಿಶಾ ಪುದರ್‌ದ ಮೂಲ *ಓಢ ವಿಷಯ* (ವಿಷಯ ಪನ್ನಗ ದುಂಬುದ ಕಾಲೊಡು ಚಾಲ್ತಿಡ್ ಇತ್ತಿನ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗೊ) ಪನ್ಪೆರ್. ಈ ಸಬ್ದೊ ಪ್ರಾಕೃತ ಬಾಸೆದವು. ೧ನೇ ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ಅರಸೆ ಬರೆಪಾದಿನ, ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೦೨೫ನೇ ಇಸವಿದ ತಿರುಮಲೈ ಸಾಸನೊಡು ಈ ಸಬ್ದೊ ಉಂಡು. ಅಂಚನೆ ಪುರಿ(ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಂಜಿ ಪೇಂಟೆ)ತ್ತ ದೇವಸ್ತಾನೊಲೆ ಗೋಡೆಡ್ ಕೆತ್ತದಿನ ಸಾಸನೊಲೆಡ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊನು ಒಡಿಶಾ/ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯೊ ಪಂದ್ ಲೆತ್ತ್‌ದೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ರಾಜಸ್ಥಾನ

**ರಾಜಸ್ಥಾನ** ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಜೈಪುರ. ನಮ ದೇಸೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಮಾತಾ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಮಾಮಲ್ಲ ರಾಜ್ಯ ಪಂಡ ರಾಜಸ್ಥಾನ. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನೊ ೩,೨೪,೨೩೯ ಕಿಲೋಮೀಟರ್. ಅಂಚನೆ ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೬೮,೫೪೮,೪೩೭ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಲೆಕ್ಕಡ್ ರಾಜಸ್ಥಾನ ೭ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ವಾಯುವ್ಯ ಬಾಗೊಡು ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ ಉಂಡು. ಉಂದುವೇ ಬಾಗೊಡು ಭಾರತ-ಪಾಕ್ ಗಡಿ ಉಂಡು ಅತ್ತಂದೆ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯೊದೊಟ್ಟುಗು ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿ ಗಡಿನ್ ಪಟ್ಟೊಂದುಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಡಕಾಯಿಗ್ ಪಂಜಾಬ್, ಈಶಾನ್ಯೊಗು ಹರ್ಯಾಣ ಬುಕ್ಕ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಆಗ್ನೇಯಗ್ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಬುಕ್ಕ ನೈರುತ್ಯೊಡು ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ರಾಜಸ್ಥಾನೊದ ಅಧೀಕೃತ ಬಾಸೆ ರಾಜಸ್ಥಾನಿ. ಉಂದು ಅತ್ತಂದೆ ಹಿಂದಿ, ಮೇವಾರಿ, ಮಾರ್ವಾರಿ, ಪಂಜಾಬಿ, ಬೃಜ್
ಬಾಸೆಲೆಡ್ ಮುಲ್ಪದ ಜನಕುಲು ಪಾತೆರುವೆರ್.

ಬ್ರಿಟಿಷೆರೆನ ಆಡಳಿತ ಇಪ್ಪುನಗ ಇತ್ತಿನ ರಜಪೂತ ರಾಜವಂಸೊದ ಪ್ರಾಂತೊಲೆನ್ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಾದ್ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯೊನು ಉಂಡು ಮಲ್ತೆರ್. ೩೦ನೇ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೪೦ನೇ ಇಸವಿಡ್ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯೊ ಉದಿತ್ ಬತ್ಂಡ್. ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೫೦ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ಆಡಳಿತ ಮಲ್ಪರ ಸುಲಭ ಆವರಗಾದ್ ರಾಜ್ಯೊನು ೧೦ ಬಾಗವಾದ್ ವಿಬಾಗಿಸಾದೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ತ್ರಿಪುರ

**ತ್ರಿಪುರ** ನಮ ದೇಸೊದ ಈಶಾನ್ಯೊಡು ಇಪ್ಪುನ ರಾಜ್ಯ. ಉಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಅಗರ್ತಲಾ. ಇಸ್ತೀರ್ನೊದ ಲೆಕ್ಕ ಪತ್ತಿಂಡ, ಮೂಜಿನೇ ಕಿನ್ಯ ರಾಜ್ಯ ಪಂಡ ತ್ರಿಪುರ. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಇಸ್ತೀರ್ನ ೧೦,೪೯೧೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್. ತ್ರಿಪುರದ ಮೂಡಾಯಿಗ್ ಅಸ್ಸಾಂ ಬುಕ್ಕ ಮಿಝೋರಂ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಅಂಚನೆ ಪಡ್ಡಾಯಿ, ತೆಂಕಾಯಿ, ಬುಕ್ಕ ಬಡಕಾಯಿಡ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಉಂಡು. ತ್ರಿಪುರಾ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೨೩ ವಿಭಾಗೊಲು ಬುಕ್ಕ ೮ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ. ೨೦೧೧ನೇ ಇಸವಿಡ್ ನಡತಿನ ಕಾನೆಸ್ಮಾರಿದ ಪ್ರಕಾರ ತ್ರಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೩೬,೭೩,೯೧೭.

ಇತ್ತೆ ಇಪ್ಪುನ ತ್ರಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಾಗೊಲೆನ್ ದುಂಬುದ ಕಾಲೊಡು ಮಾಣಿಕ್ಯ ರಾಜವಂಸೊದ ಅರಸೆರೆನ ಗುರ್ಕಾರ್ತಿಕೆಡ್ ಇತ್ಂಡ್. ಬ್ರಿಟೀಷೆರ್ ಆಕ್ರಮಣ ಮಲ್ತಿಬುಕ್ಕ ಅಕಲ್ನ ವಶೊಕ್ಕು ಬತ್ಂಡ್. ೧೯೪೭ನೇ ಇಸವಿಡ್ ನಮ ದೇಸೊಗು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬತ್ತಿ ಬುಕ್ಕ ನಮ ದೇಸೊದೊಟ್ಟುಗು ಸೆರಿಂಡ್, ಅಂಚನೆ ೧೯೫೬ನೇ ಇಸವಿ ೧ನೇ ತಾರೀಕ್‌ಗ್ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾದ್ ಗುರ್ತಿಸಾಂಡ್. ಕಡೆಕ್ ೨೧ನೇ ತಾರೀಕ್ ಜನವರಿ ೧೯೭೨ನೇ ಇಸವಿಗ್ ತ್ರಿಪುರಗ್ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊದ ಸ್ತಾನಮಾನನ್ ನಮ ದೇಸೊದ ಸರ್ಕಾರ ಕೊರಿಂಡ್.
## ಪುದರ್
ತ್ರಿಪುರ ರಾಜ್ಯೊಗು ಈ ಪುದರ್ ಬರ್ರ ಕಾರಣ ತ್ರಿಪುರ ಸುಂದರಿ ದೇವಿ. ಈ ದೇವಿನ ದೇವಸ್ತಾನ ಉದಯಪುರಡ್ ಉಂಡು. ನಮ ದ್ದೇಸೊಡು ಇಪ್ಪುನ ೫೧ ಶಕ್ತಿ ಪೀಠೊಲೆಡ್ ಉದಯಪುರಲಾ ಒಂಜಿ. ಅತ್ತಂದೆ ಚಂದ್ರವಂಸೊದ ಯಯಾತಿ ರಾಜನ ಸಂತಾನೊಗು ಸೇರ್ದಿನ *ತ್ರಿಪುರ್* ಪುದರ್‌ದ ಅರಸೆ ಈ ಜಾಗೆಡ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತೆಗೆ. ಅಂಚಾದ್ ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು ತ್ರಿಪುರ ಪುದರ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್ ಪಂದ್ ಇತಿಹಾಸೊಡು ಗೊತಾಪುಂಡು. ನನ, ಕೊಕ್‌ಬ್ರೊಕ್ ಬಾಸೆಡ್ ತುಯ್(tui) ಪಂಡ ನೀರ್ ಪ್ರ(pra) ಪಂಡ ಕೈತಲ್- ನೀರ್‌ದ ಕೈತಲ್ ಇಪ್ಪುನ ಜಾಗೆ ಪಂದ್ ಅರ್ಥ. ಪಾತೆರಗ್ ಬನ್ನಗ ಅವು ತ್ರಿಪುರ ಆಂಡ್ ಪನ್ಪೆರ್.
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ

**ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ** ಮೇರ್ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆದ ಕಾರ್ಕಳ ತಾಲೂಕುದ ಮಾಳಡ್ ೧೯೪೬ಟ್ ಪುಟ್ಟಿಯೆರ್. ಮೇರೆನ ಅಮ್ಮೆರ್ ನಾರಾಯಣ ಜೋಶಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸೆರ್ ಬುಕ್ಕೊ ವಾಗ್ಮಿಲು, ಅಪ್ಪೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾಯಿ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರ್ಥಧಾರಿಲು ಆಯಿನ ಅರೆನ ಅಜ್ಜೆರ್ ಅನಿರುದ್ಧ ಭಟ್ರ್ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗುರುಕುಲು.

## ಶಿಕ್ಷಣ
ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ ಇಂಬೆರ್‌ ಉಜೆರೆ, ಮಾಳ, ಕಾರ್ಕಳ, ಮುಲ್ಕಿ, ಧಾರವಾಡತ ಬೇತೆ ಸಾಲೆಲೆಟ್‌ ಒದುತೆರ್. ಎಂ.ಕಾಂ ಪದವಿ ಓದುನ ಮಾಂತಿನ ಇಂಬೆರ್ ಹಿಂದಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ರತ್ನ ವಿದ್ವತ್‌ ತಿಕುತಂಡ್. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ ಪ್ರಸಂಗ ವಿಷಯಡ್ ಸಂಶೋಧನೆಗ್ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ತಿಕುತ್ತ್‌ಂಡ್. ಕನ್ನಡ, ಮರಾಠಿ, ತುಳು, ಕೊಂಕಣಿ, ಸಂಸ್ಕೃತ, ಹಿಂದಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬಾಸೆಲೆಟ್‌ ಎಡ್ಡೆ ಗೇನೊ ಉಂಡು.

## ಉದ್ಯೋಗ
* ಬೆಸೆಂಟ್ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜ್ ಕುಡ್ಲಡ್ ಮೂಜಿ ದಶಕದಾತ್ ಕಾಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪನ್ಯಾಸಕೆ ಆದ್ ಇತ್ತೆರ್
* ರಡ್ಡ್ ವರ್ಸ ಅವ್ವೆ ಕಾಲೇಜಿಡ್ ಪ್ರಾಚಾರ್ಯೆರಾದ್ ಬೇಲೆ ಬೆಂದಿನಾರ್
* ಬೆಸೆಂಟ್ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರ ಬುಕ್ಕೊ ಬಲ್ಮಠ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ಲೆಡ್ ಗೌರವ ಸೇವೆ

## ಬರೆಯಿನ ಬೂಕುಲು
### ಕನ್ನಡ

# ಜಾಗರ
# ಕೇದಗೆ
# ಮಾರುಮಾಲೆ
# ಪ್ರಸ್ತುತ
# ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶ
# ಭಾರತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ
# ತಾಳಮದ್ದಲೆ
# ವಾಗರ್ಥ
# ಕೃಷ್ಣ ಸಂಧಾನ: ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗ.
# ಪಂಡಿತ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣ ಭಟ್ಟ
# ಯಕ್ಷಗಾನ ಸ್ಥಿತಿ-ಗತಿ
# ಕೊರಳಾರ
# ಮುಡಿ
# ವೀರಗಸೆ
# ತತ್ತ್ವ ಮನನ
# ಶ್ರೀ ವೀರೇಂದ್ರ ಹೆಗ್ಗಡೆ:ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ - ೨೦೨೧
# ಪಂಡಿತ ಪೆರ್ಲ ಕೃಷ್ಣಭಟ್ಟ
# ಶ್ರೀ ಚಕ್ರ
# ಯಕ್ಷಗಾನ ವಾಚಸ್ಪತಿ
# ಕುಬಣೂರು ಸ್ಮೃತಿ
# ದೀವಾಣ ಸಂಪದ
# ಮೂಡಂಬೈಲು ಶಾಸ್ತ್ರಿ
# ಶೇಣಿ ಪ್ರಸಂಗ
# ಶ್ರೀಮಯ ಅಮೃತಸಿಂಚನ
# ಶ್ರೀಮಯ ಅಮೃತ ಮಂಥನ
# ಬೆಸೆಂಟ್ ಶತಸ್ಮೃತಿ

### ತುಳು
# ಮಂದಾರ ಕೇಶವ ಬಟ್ರ್ (ಪರಿಚಯ - ತುಳು)
# ಗುರ್ತ (ತುಳು ಕಬಿತೆಲು)

## ಅಂಕಣಕಾರೆ
* ಸ್ಪಂದನ - ಹೊಸದಿಗಂತ ದೈನಿಕ
* ಮಿನಿ ಕಾಲಂ ನೂತನ ಕಲ್ಪನೆದ ಅಂಕಣ - ಜನವಾಹಿನಿ ಪತ್ರಿಕೆ
* ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸ್ಪಂದನ - ಕರಾವಳಿ ಅಲೆ ದೈನಿಕ
* ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಮ್ಮುಖ - ಉದಯವಾಣಿ ದೈನಿಕ
* ಜಿಜ್ಜಾಸೆ: ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿಚಾರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಅಂಕಣ - ಉದಯವಾಣಿ ದೈನಿಕ
* ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ - ಬಲ್ಲಿರೇನಯ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆ

## ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅರ್ಥಧಾರಿ
ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಷಿಲು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಧಾನ ಅರ್ಥಧಾರಿಲ್ ಆದ್ ಕಿರಿಯ ಕಲಾವಿದೆರೆಗ್ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಲ್ತೊಂದು ಉಲ್ಲೆರ್. ಆರೆನ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರೊಲು ಪಂಡ 
* ವಾಲಿ 
* ಸುಗ್ರೀವ 
* ಶ್ರೀರಾಮ 
* ಧರ್ಮರಾಯ 
* ಭೀಮ
* ರಾವಣ

## ಮಾನಾದಿಗೆ
* ಕರ್ನಾಟಕ ಯಕ್ಷಗಾನ - ಜಾನಪದ ಅಕಾಡೆಮಿ  ಗ್ರಂಥ ಪುರಸ್ಕಾರ ೧೯೮೪-೧೯೯೪
* ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘ, ಬಹರೈನ್- ೧೯೯೧.
* ಯು.ಎ.ಇ, ತುಳುಕೂಟ, ದುಬೈ, ೧೯೯೧.
* ಆರ್.ಆರ್.ಸಿ. ಜಾನಪದ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರದ ಸಂಮಾನ - ೧೯೯೫
* ಸಂದೇಶ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ -೧೯೯೮.
* ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ - ೨೦೦೦.
* ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ - ಜಾನಪದ ಅಕಾಡೆಮಿ ತಜ್ಞ ಪ್ರಶಸ್ತಿ -೨೦೦೩.
* ಪ್ರೊ. ಕು.ಶಿ.ಹರಿದಾಸ ಭಟ್ಟ ಜಾನಪದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ೨೦೦೯.
* ಯಕ್ಷಗಾನ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ - ೨೦೦೩.
* ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇಂದ್ರ, ಎಮ್.ಜಿ.ಎಮ್ ಕಾಲೇಜು, ಉಡುಪಿ - ೨೦೦೪.
* ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾರಂಗ ಉಡುಪಿ, ೧೯೯೭, ೨೦೦೪.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ವ್ಯಕ್ತಿಲು
ನಿರೆಲ್

**ನಿರೆಲ್** ಪಂಡ ಏಪಲಾ ಒಂಜಿ ಸೊತ್ತುದ ಒಟ್ಟುಗೇ ಉಪ್ಪುನಂಚಿನ. ಬೊಲ್ಪು ತನ್ನ ಮರ್ಗಿಲ್ ಪಗತೊಂದು ಪೋಯಿಲೆಕ್ಕಾನೆ ನಿರೆಲ್ ಲಾ ಅಯ್ತ ದಿಕ್ಕ್ ದಂಚಿ
ಉತ್ತರಾಖಂಡ

**ಉತ್ತರಾಖಂಡ** ನಮ ದೇಸೊದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಇಪ್ಪುನ ಒಂಜಿ ರಾಜ್ಯೊ. ೨೦೦೭ನೇ ಇಸವಿ ಮುಟ್ಟ ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು ಉತ್ತರಾಂಚಲ ಪನ್ಪಿನ ಪುದರ್‌ಲಾ ಇತ್ಂಡ್. ಇಂದೆತ ರಾಜಧಾನಿ ಡೆಹ್ರಾಡೂನ್. ಈ ರಾಜ್ಯೊಗು ದೇವಭೂಮಿ ಪನ್ಪಿನ ಪುಗರ್ತೆ ಉಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊಡು ಎಚ್ಚ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು, ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರೊಲು ಇಪ್ಪುನೆಡ್ದಾವರ ಉತ್ತರಾಖಂಡೊಗು ದೇವಭೂಮಿ ಅಡ್ಡಪುದರ್ ಬತ್ತ್‌ದ್ಂಡ್. ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ಬೂಕುಲೆಡ್ ಈ ಭೂಬಾಗೊಗು ಕೇದಾರಖಂಡ, ಮಾನಸಖಂಡ ಪಂದ್ ಲೆತ್ತೊಂದಿತ್ತೆರ್.

ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯೊದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಟಿಬೆಟ್ ದೇಸೊ, ಮೂಡಾಯಿಗ್ ನೇಪಾಳ ದೇಸೊದ ಗಡಿ ಉಂಡು. ಅಂಚನೆ, ತೆಂಕಾಯಿಡ್ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಪಡ್ಡಾಯಿ ಬುಕ್ಕ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕ್‌ಡ್ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಲು ಉಲ್ಲ. ಜನಸಂಖ್ಯೆದ ಲೆಕ್ಕೊಡು ೨೧ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಇಪ್ಪುನ ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೦,೦೮೬,೨೯೨. ಅಂಚನೆ ಇಸ್ತೀರ್ನೊ ಲೆಕ್ಕ ತೂನಗ ಈ ರಾಜ್ಯೊ ೧೮ನೇ ಸ್ತಾನೊಡು ಉಂಡು. ಈ ರಾಜ್ಯೊದ ಒಟ್ಟು ಇಸ್ತೀರ್ನೊ ೫೩,೪೮೩೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್. ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯೊಡು ಒಟ್ಟು ೧೩ ಜಿಲ್ಲೆಲು ಉಲ್ಲ.
## ಉಲ್ಲೇಕ

ವರ್ಗೊ:ರಾಜ್ಯೊಲು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತೊದ ರಾಜ್ಯೊಲು
ಪುತ್ತಿಗೆ ಮಠ

**ಪುತ್ತಿಗೆ ಮಠ** ಒಡಿಪುದ ಅಷ್ಟ ಮಠೊಕುಲೆಡ್ ಒಂಜಿ. ಒಡಿಪುದ ಕೃಷ್ಣಮಠೊತ್ತ ಕೃಷ್ಣ ದೇವೆರೆನ ಪೂಜೆಗಾದ್ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯೆರ್ ೮ ಮಠೊಕ್ಲೆನ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಾಯೆರ್. ಒವ್ವು ಊರುಡು ಆ ಮಠೊಕ್ಲು ಸ್ತಾಪನೆ ಆಯೆನಾ ಆ ಊರುದ ಪುದರ್‌ ಮಠೊಕ್ಲೆಗ್ ಬತ್ತ್ಂಡ್.

ಪುತ್ತಿಗೆ ಮಠೊತ್ತ ಮೂಲ ಮಠ ಒಡಿಪು ಜಿಲ್ಲೆದ ಪೆರಡ್ಕಡ್ದ್, ಉಡುಪಿ-ಆಗುಂಬೆ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಡ್ ಒಂತೆ ಉಲಾಯಿ, ೩ ಕಿಮೀ ದೂರೊಡು ಉಂಡು. ಪುತ್ತಿಗೆ ಮಠೊನು ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯೆರ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಲ್ತೆರ್. ಇಂದೆತ ಸುರುತ ಮಠಾಧೀಶೆರ್ ಉಪೇಂದ್ರ ತೀರ್ಥೆರ್. ಇಂಬೆರ್ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯೆರೆನ ನೇರ ಶಿಷ್ಯೆರೆಡ್ ಒರಿ. ಪುತ್ತಿಗೆ ಮಠೊತ್ತ ಮೂಲ ದೇವೆರ್ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಸಹಿತ ಪಾಂಡುರಂಗ ವಿಠಲ. ಈ ಬಿಂಬೊನು ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯೆರ್ ಉಪೇಂದ್ರ ತೀರ್ಥೆರೆಗ್ ತನ್ನ ಕೈಯಾರೆ ಕೊರಿಯೆರ್. ಪುತ್ತಿಗೆ ಮೂಲ ಮಠೊಟ್ಟು ಲಕ್ಷ್ಮಿನರಸಿಂಹ ದೇವೆರೆನ ಮೂರ್ತಿಗ್‌ಲಾ ಪೂಜೆ ಮಲ್ಪುವೆರ್.
## ಪೂಜೆ ಕೈಕೊನುನ ದೇವೆರ್

## ಗುರು ಪರಂಪರೆ

## ಶಾಖಾ ಮಠೊಕುಲು
## ಮಠತ್ತ ಗುರ್ಕಾರ್ತೆಡ್ ಬರ್ಪುನ ದೇವಸ್ತಾನೊಲು ಬುಕ್ಕ ಸಂಸ್ಥೆಲು
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು
ಕ್ರಿಸ್ತ ಸೇವಕಿ ಆಶ್ರಮ, ಪರ್ಪಲೆ, ಕಾರ್ಕಳ

ಉಡುಪಿ ತಾಲೂಕುಡುಪ್ಪು ಕಾರ್ಕಳೊಡ್ದು ೨ ಕಿ.ಮಿ. ದೂರೊಡು ಪರ್ಪಲೆ ಗುಡ್ಡೆಡ್ ಈ ಆಶ್ರಮ ಉಂಡು.
ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ದೇವಾಲಯ, ಅಂಬಾಡಿ

ಅಂಬಾಡಿ ಪನ್ಪಿನವು ಉಡುಪಿ ತಾಲೂಕುಡುಪ್ಪು ಕಟಪಾಡಿ ಪೇಂಟೆಡ್ದ್ ಪಡ್ಡಾಯಿ ಪೋಪಿನ ಸಾದಿಡ್ ತಿಕ್ಕುನ ಒಂಜಿ ಜಾಗೆದ ಪುದರ್. ಈ ಸಾದಿಡ್ ದುಂಬು ಪೋನಗ ಎಸ್.ವಿ.ಎಸ್. ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜ್ ಕರಿಬುಕ್ಕೊ ಅಂಬಾಡಿ ಪನ್ಪಿನ ಊರು ತಿಕ್ಕುಂಡು. ಉಂದುವೇ ಮಾರ್ಗ ದುಂಬು ಪೋಂಡ ಕೊಪ್ಪಲೊಡ್ದು ಪಡ್ಡಾಯಿ ಕಡಲ ಬರಿ ಮುಟ್ಟ ಪೋಪುಂಡು

## ದೇವಾಲಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಕಟಪಾಡಿ, ಅಂಬಾಡಿ, ಕೊಪ್ಪಲ, ಮಣಿಪುರ ಪ್ರದೇಶೊಲೆಡ್ ವಾಸ ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತಿ ಕ್ರೈಸ್ತೆರೆಗ್ ೧೮೬೭ಟ್ಟ್ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟ್ ಕ್ರೈಸ್ತೆರೆ ಸಭೆ ಒಂಜಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಆಪುಂಡು. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಪುದರ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ದೇವಾಲಯ. ಉಡುಪಿ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನ್ ಕೇಂದ್ರೋಡು ವಾಸ ಮಲ್ತೊಂದಿತ್ತಿ ಬಾಸೆಲ್ ಮಿಶನರಿನಕಲೆಡ್ದ್ ಈ ಸಭೆ ಸ್ಥಾಪನೆ ಆಪುಂಡು. ಸುರುಟ್ಟು ಒಂಜಿ ಎಲ್ಯ ಇಲ್ಲಡ್ ಆರಾಧನೆ ಮಲ್ಪೆರೆ ಪ್ರಾರಂಭ ಆಂಡ್. ಅವ್ವೇ ಕಟ್ಟೋಣೊಡು ಬರವು ಸರವು ಕಲ್ಪುನ ಸಾಲೆಲಾ ಪ್ರಾರಂಭ ಆಪುಂಡು.

## ಸಭೆತ್ತ ಬುಳೆವಣಿಕೆ
ಒಂಜಿ ಎಲ್ಯ ಇಲ್ಲಡ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಆಯಿನ ಈ ಕೇಂದ್ರ ಇತ್ತೆ ಉಪ್ಪುನ ಜಾಗೆಗ್ ಬತ್ತ್‌ದ್ ಆರಾಧನೆಲಾ ಶಾಲೆಲಾ ನಡತೊಂದಿತ್ತ್ಂಡ್. ೧89೧ಟ್ಟ್  ಆರಾಧನೆಗ್ ಬೇತೆನೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ಕೈತಲೇ ಸಾಲೆದ ಬೇತೆ ಕಟ್ಟೋಣದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆಪುಂಡು. ೧೯೯೨ಟ್ಟ್ ಬುಕ್ಕೊೊರ ದೇವಾಲಯ ಒಂತೆ ಮಲ್ಲೆ ಆಪುಂಡು, ಶಾಲೆ ಬೇತೆನೇ ನಡತೊಂದಿತ್ತ್ಂಡಲಾ ಕೈತಲ್ ಡ್ ಬೇತೆ ಸಾಲೆ ಪ್ರಾರಂಭ ಆಯಿನೆಡ್ದ್ ಸಾಲೆ ಮುಚ್ಚಿದ್ ಪೋಪುಂಡು.

೨೦೧೩ ಟ್ಟ್ ಪೊಸ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಆದ್ ಇತ್ತೇ ಅರಾಧನೆಗ್ ಬರ್ಪಿನಕಲೆಗ್ ಬೋಡಾಯಿನಾತ್ ಜಾಗೆದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಡು. ಈ ಸಭೆಟ್ಟ್ ಸುಮಾರ್ ೭೬ಡ್ದ್ ಹೆಚ್ಚ ಕುಟುಂಬೊಲು ಉಂಡು. ಮೂಲುಪ್ಪು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರೈಸ್ತೆರ್ ಬೆನ್ನಿ ಮಲ್ಪುನಕುಲು, ಮಟ್ಟ್ ಗುಳ್ಳ, ಪದ್ಪೆ, ದಾನ್ರ್ಯೊಲು, ಅರಿ, ತರಕಾರಿ, ಮುಂಚಿ, ಇಂಚಿತ್ತಿ ಬುಳೆನ್ ಬುಳೆವೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಇತ್ತೆ ಬೆನ್ನಿ ಒಂತೆ ಕಮ್ಮಿ ಆಂಡಲಾ ಮಟ್ಟ್ ಗುಳ್ಳ, ಪದ್ಪೆ, ಬುಕ್ಕೊ ಕೆಲವು ಕಂಡೊಲೆಡ್ ಬೆನ್ಪೆರ್. ದುಂಬು ಕೆಲೆವೆರ್ ಕಲಿ ಮೂರುನವು, ಮಗ್ಗ, ಮೀನ್ ಪತ್ತುನವು ಇಂಚಿತ್ತಿ ಕಸಬುಲೆನ್ ಮಲ್ಪೊಂದಿತ್ತಿನಕಲುಲು ಇತ್ತೆರ್. ಕಡಲ ಬರಿ ಆಯಿನೆಡ್ದ್ ಬೆನ್ನಿ ಬೆನಿಯೆರೆ ಉಪ್ಪು ನೀರ್ದ ತೊಂದೆರೆ ಇತ್ತಿನೆಡ್ದ್ ಕಂಡದ ಬೇಲೆ ಒಂತೆ ಕಮ್ಮಿ. ಆಂಡ ಕೃಷಿ, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಕೃಷಿ, ಬುಕ್ಕೊ ಬೇತೆ ಬೇತೆ ಉದ್ಯೋಗೊಲೆನ್ ಮಲ್ತೊಂದುಲ್ಲೆರ್

## ಸಭೆಟ್ಟ್ ನಡಪು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮೊಲು
# ಐತಾರ ಕಾಂಡೆ ೯ ಘಂಟೆಗ್ ಆರಾಧನೆ
# ಜೋಕುಲೆಗ್ ಐತಾರ ಶಾಲೆ
# ಜವನೆರೆ ಕೂಟ
# ಪೊಂಜೋವುಲೆ ಕೂಟ
# ಅಂಜೋವೆಲ್ ಕೂಟ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು
ಸನಾತನ ಧರ್ಮ

**ಸನಾತನ ಧರ್ಮ** (ದೇವನಾಗರಿ: सनातन धर्म, ಪಂಡ "ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮ", ಇಜಿಂಡ "ಶಾಶ್ವತ ಕ್ರಮ") ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಬುಕ್ಕೊಂಜಿ ಪುದರ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಬುಕ್ಕಾ ಬೇತೆ ಭಾರತದ ಬಾಸೆಲೇಡು ಹೆಚ್ಚಾದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ್ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದೋ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಲೆಪ್ಪುವೇರು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು
ಬಜಿಲ್ ಕುಟ್ಟುನೆ

ಬಜಿಲ್ ಕುಟ್ಟುನ ಪಂಡ ಬಾರ್‌‍ತ್ ಬಜಿಲ್ ಮಾನ್ಪುನ ಕ್ರಮೊ. ನೆನ್ನ್ ಬಜಿಲ್ ಎಡ್ಪುನಂದ್ಲ ಪನ್ಪೆರ್
## ಮಾನ್ಪುನ ಕ್ರಮೊ
ಪಿರಾಕ್‌ದ ಕಾಲೊಡು ಇಲ್ಲ ಪಿರವುದ ಕೊಟ್ಯಡ್ ಒಂಜಿ ಮೂಲೆಡ್ ಬಜಿಲ್ದ ಲಾಟೆ ಇತ್ತ್ಂಡ್. ಅವೆನ್ ಬಜಿಲ್ದ ಜಿಡ್ಡೆಂದ್ ಪನೊಂದಿತ್ತೆರ್. ಬಜಿಲ್‌ಗ್ ಬೋಡಾಯಿನ ಬಾರ್‌ನ್ ದುಂಬಿನಾನಿ ಒಂಜಿ ಕಪ್ಪರ್ ಡ್ ಪಾಡ್ದ್ ನೀರ್ ಡ್ ಲುಂಬೊಡು.ಅವೆನ್ ನನೊಂಜಿ ಕರಟ್ಟ್ ಪಾಡ್ದ್ ದಿಕ್ಕೆಲ್ಡ್ ಒಂಜಿ ಕುದಿ ಬೆಯ್ಯೆರೆ ದೀದ್ ಒಂಜಿ ಸಿಕೆ ಬತ್ತಿ ಸಾತ್ ಗ್ ಜಾದ್ ತಿರ್ತ್ ದೀವೊಡು. ಕೆಲವು ಗಟ್ಟಿದ ಬಾರ್ ಗ್ ರಡ್ಡ್ ಸಿಕೆಲಾ ಬೋಡಾವು.ಎಚ್ಚ ಬೆಯ್ಪಾಂಡ ಬಾರ್ ಪುಡಾದ್ ಬಜಿಲ್ ಎಡ್ಪೆರೆ ಆಪುಜಿ. ಇಂಚ ಸಿಕೆ ಬರ್ಪಾಯಿನೆನ್ ಮನದಾನಿ ಆತೇ ಪೊರ್ತುಮುಟ್ಟ ಅಂಚನೆ ದೆತ್ತ್ ದೀವೊಡು.
## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ತುಳುನಾಡ್
ಶಶಿಲೇಖ ಬಿ

ಶ್ರಿಮತಿ ಶಶಿಲೇಖ ಬಿ. ಕುಡ್ಲದ ಬಿಜೈಡ್ ವಾಸ ಮಲ್ತೊಂದುಲ್ಲೆರ್, ಉಪನ್ಯಾಸಕೆರಾದ್, ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲೆಯಾದ್ ನಿವೃತ್ತಿಡ್ ಜೀವನ ಮಲ್ತೊಂದುಲ್ಲೆರ್. ಕವಿಯಾದ್, ಸಂಶೋಧಕಿಯಾದ್ ತನನ್ ತೊಡಗಿಸಾವೊಂದೆಲ್ಲೆರ್
=ವಿಧ್ಯಾಭ್ಯಾಸ=
ಬಿ.ಎಸ್.ಸಿ.(ಬೌತಶಾಸ್ತ್ರ)
= ಉದ್ಯೋಗ=

# ನಿವೃತ್ತ ಬೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪನ್ಯಾಸಕಿ, ಗೋಕರ್ಣನಾಥ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜ್, ಕುಡ್ಲ
# ನಿವೃತ್ತ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲೆ, ಗೋಕರ್ಣನಾಥ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜ್, ಕುಡ್ಲ
# ನಿವೃತ್ತ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲೆ, ನಾರಾಯಣ ಗುರು ಸಂಯುಕ್ತ ಪದವಿ  ಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜ್, ಮುಲ್ಕಿ

= ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರೊಡು=

## ಕವನ ವಿಭಾಗ

# ಗಂಧದ ಕಡ್ಡಿ(೧೯೯೪)
# ಒಂದು ಹಿಡಿ ಬೆಳಕು(೨೦೦೧) (ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕವಿಯಿತ್ರಿ ಸಮ್ಮೇಳನೊಡು ಕಾಶೀ ಬಾಯಿ ನಲ್ವಾಡ್ ಕಾವ್ಯ ಪುರಸ್ಕಾರ ಪಡೆತ್ಂಡ್)
# ಹಾಡು ಕಣಿವೆ ಹಕ್ಕಿ(೨೦೧೫) ಜಗಜ್ಯೋತಿ ಕಲಾವೃಂದ ಮುಂಬಯಿ ಮೊಕಲ್ನ ಸುಶಿಲಾ ಸೀತಾರಾಮ ಶೆಟ್ಟಿ ಕಥಾ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ ಪಡೆತ್ಂಡ್) 
# ಇಳಿ ಸಂಜೆಯ ಒಳದನಿಗಳು(೨೦೨೧)

## ಕಥೆ

# ನೆಲದಿಂದ ಒಂದಿಷ್ಟು(೨೦೦೩)ಜಗಜ್ಯೋತಿ ಕಲಾವೃಂದ ಮುಂಬಯಿ ಮೊಕಲ್ನ ಸುಶಿಲಾ ಸೀತಾರಾಮ ಶೆಟ್ಟಿ ಕಥಾ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ ಪಡೆತ್ಂಡ್) 

## ಸಂಶೋಧನೆ

# ತುಳುನಾಡಿನ ಮಾಸ್ತಿಕಲ್ಲುಗಳು-ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು( ಬಿ.ಎಂ.ರೋಹಿಣಿ ಮೆರೆನ ಒಟ್ಟಿಗೆ)

## ಅನುವಾದ
# ಬ್ರಹ್ಮಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು ದರ್ಶನ (ಕನ್ನಡೊಡ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗ್ (೨೦೧೪) (ಮೂಲ ಕನ್ನಡ- ಶ್ರೀ ಭಾಬು ಶಿವ ಪೂಜಾರಿ)

=ಹವ್ಯಾಸ=
# ಓದು ಬರವಣಿಕೆ
# ತೋಟಗಾರಿಕೆ
# ಸಮಾಜ ಸೇವೆ
# ಚಿಂತನ, ಚರ್ಚೆ, ಭಾಷಣ, ಕಾವ್ಯವಾಚನ

= ಇತರ ಸಂಘ ಸಂಸ್ಥೆಲೆ ಒಟ್ಟುಗು=
# ಸದಸ್ಯೆರೆ ಕರಾವಳಿ ಲೇಖಕಿ/ ವಾಚಕಿಯರ ಸಂಘ

= ಪಡೆಯಿ ಪ್ರಶಸ್ಥಿ ಪುರಸ್ಕಾರೊಲು=
ಯಜುರ್ವೇದೊ

ಯಜುರ್ವೇದ (यजुस्) "ಆರಾದನೆ", ಬುಕ್ಕೊ "ಜ್ಞಾನೊ"ಡ್ದ್ ವೇದ ಆತ್ಂಡ್. ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾದ್ ಆರಾದನಾ ವಿದಿವಿದಾನೊಲೆಗ್ ಗದ್ಯ ಮಂತ್ರೊಲೆನ ವೇದ ಆದುಂಡು.  ಒಂಜಿ ಪ್ರಾಚೀನ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂತೊ. ಉಂದು ಒಂಜಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಜ್ಞನು ಸೂತ ಎದುರ್‌ದ ಆಚರಣೆದ ಕ್ರಿಯೆಲೆನ್ ಮಲ್ಪುನಗ ಒರಿ ಯಾಜಕೆರ್ ಪನ್ಪುನ ಆಚರಣೆದ ಸೂತ್ರೊಲೆನ ಸಂಕಲನ.  

ಯಜುರ್ವೇದ ನಾಲ್ ವೇದೊಲೆಡ್ ಬುಕ್ಕೊ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮೊದ ಗ್ರಂತೊಲೆಡ್ ಒಂಜಿ.   ಯಜುರ್ವೇದ ರಚನೆದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಇದ್ದಿ. **ಯಜುರ್ವೇದೊ** ನಾಲ್ ವೇದಲೆಡ್ ರಡ್ಡನೆದ. ಇಂದೆಟ್‌ ಯಜ್ಞೊಯಾಗಾದಿಲೆ ವಿವರಣೆಲು ಕ್ರಮೊಲು  ಸೇರ್ದ್ಂಡ್. ಇಂದೆಟ್ 40 ಅದ್ಯಾಯೊಲು ಉಂಡು. ಯಜುರ್ವೇದೊಡು ರಡ್ಡ್ ವಿದೊಲುಂಡು. ಒಂಜಿ ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದ ನಾನೊಂಜಿ ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದ ಪಂಡ್‌ದ್. ಕೃಷ್ಣಯಜುರ್ವೇದೊಗು ತೈತ್ತೀರಿಯ ಸಂಹಿತೆ ಪಂಡ್‌ದ್ ಶುಕ್ಲಯಜುರ್ವೇದೊಗು ವಾಜಸನೇಯ ಸಂಹಿತೆ ಪಂಡ್‍ದ್ ಪುದರುಂಡು.  ದನುರ್ವೇದೊ ಇಂದೆತ ಉಪವೇದೊ.

ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಹಿತದ ಪಿರಾಕ್‌ದ ಪದರೊಡು ಸುಮಾರ್ 1,875 ಶ್ಲೋಕೊಲು ಉಂಡು.  ಅವು ಬೇತೆ ಬೇತೆ ಆಂಡಲಾ ಋಗ್ವೇದಡ್ ಶ್ಲೋಕೊಲೆನ ಅಡಿಪಾಯೊನು ಪಗರೊಗು ದೆತೊಂದು, ಈ ವೇದೊನು ಕಟ್ಟ್‌ದ್ ಕೊರ್ತ್ಂಡ್. ನಡೂಟು :en:Satapatha Brahmana:ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಂಡು. ಉಂದು ವೈದಿಕ ಸಂಗ್ರಹೊಡು iಪ್ಪುನ ಮಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಗ್ರಂತೊಲೆಡ್ ಒಂಜಿ. ಯಜುರ್ವೇದ ಗ್ರಂತೊದ ಎಲ್ಯ ಪದರೊಡು ಸುರೂತ ಉಪನಿಷತ್‌ಲೆನ ಮಲ್ಲ ಸಂಗ್ರಹೊ ಉಂಡು. ಉಂದು ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೊದ ಬೇತೆಬೇತೆ ಶಾಲೆಲೆಗ್ ಪ್ರಬಾವೊ ಕೊರ್ಪುಂಡು.  ಇಂದೆಟ್ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್, ಈಶ ಉಪನಿಷತ್, ತೈತ್ತಿರಿಯ ಉಪನಿಷತ್, ಕಥಾ ಉಪನಿಷತ್, ಶ್ವೇತಾಶ್ವತಾರ ಉಪನಿಷತ್ ಬುಕ್ಕೊ ಮೈತ್ರಿ ಉಪನಿಷತ್ ಉಂಡು.

*ಶುಕ್ಲಾ ಯಜುರ್ವೇದ* ವಿಬಾಗೊಲೆನ ಪಿರಾಕ್‍ದ ಒರಿದಿಪ್ಪುನ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಡ್ ರಡ್ಡೆನ್ ನೇಪಾಳ ಬುಕ್ಕೊ ಪಡ್ಡಾಯಿ ಟಿಬೆಟ್ಡ್ ನಾಡ್‌ದ್ ಕೊಂಡತ್ತೆರ್.  ಬುಕ್ಕೊ ಅವು 12ನೇ ಶತಮಾನೊಗು ಸೇರ್ದಿನವು.

## ಪದ ನಿಸ್ಪತ್ತಿ
ಯಜುರ್ವೇದ ಪನ್ಪುನವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದೊ. **ಯಜುಸ್** (यजुस) ಬುಕ್ಕೊ **ವೇದೊ** (वेद)ಡ್ದ್ ರಚನೆ ಆತ್ಂಡ್. ಮೊನಿಯರ್-ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ *ಯಾಜುಸ್*ನ್ "ದಾರ್ಮಿಕ ಗೌರವೊ, ಆರಾದನೆ, ಬಲಿ, ಒಂಜಿ ಬಲಿ ಪ್ರಾರ್ತನೆ, ಸೂತ್ರೊ, ವಿಶೇಷವಾದ್ ಒಂಜಿ ಬಲಿಟ್ ಒಂಜಿ ವಿಚಿತ್ರ ರೀತಿಡ್ ಉಚ್ಚಾರ ಮಲ್ಪುನ ಮಂತ್ರೊಲು" ಪಂಡ್ದ್ ಅನುವಾದ ಮಲ್ತೆರ್.. *ವೇದೊ* ಪಂಡ "ಜ್ಞಾನೊ". ಜಾನ್ಸನ್ ಪನ್ಪೆರ್ *ಯಜುಸ್* ಪಂಡ "(ಬಹುತೇಕೊ) ಗದ್ಯ ಸೂತ್ರೊಲು ಅತ್ತಂಡ ಮಂತ್ರೊಲು. ಯಜುರ್ವೇದೊಡು ಇಪ್ಪುನವು, ಅವು ಗುಣುಗುಟ್ಟುನೆ".

## ಕಾಲ ಬುಕ್ಕೊ ಇತಿಯಾಸೊ
ಯಜುರ್ವೇದದ ಮೂಲ ಪಟ್ಯೊ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನೊದ ಅಕೇರಿಡ್ ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಂತ್ರ ಕಾಲೊಗು ಬರ್ಪುಂಡು.  ಋಗ್ವೇದಡ್ದ್ ಎಲ್ಯ, ಅಥರ್ವವೇದ, ಋಗ್ವೇದ ಖಿಲಾನಿ, ಬುಕ್ಕೊ ಸಾಮವೇದಡ್ದ್ ಮಲ್ಲ. ವಿದ್ವಾಂಸೆರೆನ ಒಮ್ಮತೊಡು ಯಜುರ್ವೇದ ಬುಕ್ಕೊ ಅಥರ್ವವೇದ ಸ್ತೋತ್ರೊಲೆದ ಮಸ್ತ್ ಬಾಗೊನು ಸುರುತ ಭಾರತೀಯ ಕಬ್ಬಿಣ ಯುಗ, 1200 ಡ್ದ್ ಬುಕ್ಕೊ 800 ಬಿಸಿಗ್ ದುಂಬು.

## ಪಿದಯಿದ ಕೊಂಡಿಲು
* Sanskrit Web Freely downloadable, carefully edited Sanskrit texts of Taittiriya-Samhita, Taittiriya-Brahmana, Taittiriya-Aranyaka, Ekagni-Kanda etc. as well as English translations of the Taittiriya-Samhita etc.
* ರಾಲ್ಫ್ ಗ್ರಿಫಿತ್, ''The Texts of the White Yajurveda'' 1899, full text, (online at sacred-texts.com)
* ಎ. ಬೆರ್ರಿಡೇಲ್ ಕೀತ್, ''The Yajur Veda - Taittiriya Sanhita'' 1914, full text, (online at sacred-texts.com)

## ಉಲ್ಲೇಕೊ

ವರ್ಗೊ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ
ವರ್ಗೊ:ವೇದ
ವರ್ಗೊ:ನಾಲ್ ವೇದೊಲು
ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಸೆ

**ಬೆಂಗಾಲಿ** (bɛnˈɡɔːl i / ben - GAW ben- lee),   ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ್ ಅಯಿತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ: (ˈbaŋla)ಡೋನಿಮ್ ಬಾಂಗ್ಲಾ ( বাংলা), ಉಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರದೇಸೊಗು ನೆರೆಕರೆತ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಬಾಸೆಯಾದುಂಡು.  2017ನೆ ಪೊರ್ತುಗು ಸರಿಸುಮಾರ್ 234 ಮಿಲಿಯನ್ ನೆರೆಕರೆತ ಬಾಸಿಕೆರ್ ಬುಕ್ಕೊ 39 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನೊ ರಡ್ಡನೆ ಬಾಸೆ ಬಾಸೆಂದಿತ್ತೆರ್‌ಗೆ. ದೇಸೊ ಎಚ್ಚ ಜನೊ ಪಾತೆರುನ ಬಾಸೆಡ್ ಬಂಗಾಳಿ ಆಜನೆ ಸ್ತಾನೊ ಬುಕ್ಕೊ ಪ್ರಪಂಚೊದ ಒಟ್ಟು ಪಾತೆರುನಕ್ಲೆ ಸಂಕ್ಯೆಡ್ದ್ ಏಳನೆದ ಸ್ತಾನೊದ ಬಾಸೆಯಾದುಂಡು. ಬಂಗಾಳಿ ಐನನೇ ಎಚ್ಚ ಪಾತೆರುನ ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಬಾಸೆ.

*ಬಂಗಾಳಿ* ಅತ್ತಮಡ *ಬಾಂಗ್ಲ* ಇಂಡೊ-ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಪಂಗಡೊಗು ಸೇರ್ನ ಬಾಸೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಬುಕ್ಕೊ ಪಾಳಿ ಬಾಸೆಲೆನ್ ಪಿರಾಕ್‍ಡ್ದ್ ಹೊಂದ್‍ನ ಈ ಬಾಸೆ, ಭಾರತೊದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ರಾಜ್ಯ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕೊ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ  ರಾಷ್ಟ್ರಬಾಸೆ. ಸುಮಾರ್ ೨೦.೭ ಕೋಟಿ ಜನೊ ಈ ಬಾಸೆನ್ ಪಾತೆರುವೆರ್.

ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಸೆ - ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯೊದ ಬಾಸೆ.  ನೆರೆಕರೆತ ಬಾಂಗ್ಲದೇಸೊಡು ರಾಷ್ಟ್ರಬಾಸೆ: ಗಂಗಾ ಸುದೆ ಬರಿತ ಬಡೆಕಾಯಿ ಬುಕ್ಕೊ ಮೂಡಾಯಿ ಬಾಗೊಡು ಪರಡ್‍ನ ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯೊದ ಜನೊಕ್ಲೆ ಬಾಸೆ.  ಉಂದು ಇಂಡೋ ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷಾವರ್ಗೊದ ಮುಕ್ಯ ಬಾಸೆಲೆಡ್ ಒಂಜಾದುಮಡು, ಮಾಗಧಿ ಅಪಭ್ರಂಶದ ದುಂಬುಡ್ದೇ ವಿಕಾಸೊ ಆಯಿನೆಂದೆ ಬಾಸೆದ ತಜ್ಞೆರೆ ಅಬಿಪ್ರಾಯೊ. ಭಾರತ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಬಾಂಗ್ಲ ದೇಸೊಲೆಡ್ ವಾಸೊಡಿಪ್ಪುನ ಸುಮಾರ್ 80,000,000 ಜನೊ ಈ ಬಾಸೆನ್ ಪಾತೆರ್‌ಬೆರ್.

ಬಂಗ ಪನ್ಪಪುನ ಪದೊಕ್ ಆಲ್ ಪ್ರತ್ಯಯೊ ಸೇರ್‌ಂಡ ಬಂಗಾಲಿ (ಬಂಗಾಳಿ) ಪದ ರೂಪೊ ಪಡೆವುಂಡು. ಈ ಪದ ಬಾಸೆದ ಸೂಚಕ, ಜಾಗೆದ ಸೂಚಕ, ಅಂಚನೆ ಜನಸಮುದಾಯೊದ ಸೂಚಕ ರೂಪಾದ್ ಬತ್ತ್‌ದ್ಂಡ್.  ಬಂಗಾಳೀ ಪದೊಕ್ಕ್ ಪರ್ಯಾಯವಾದ್ ಗೌಡಿ, ಮಾಗಧಿ, ಗೊಲ್ಲ ಪಂಡ್‌ದ್ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್.

779ಡ್ ಬರೆಯಿನ ಕುವಲಯಮಾಲಾ ಪನ್ಪುನ ಬೂಕುಡು ಈ ಪದೊನು ಬಾಸೆಂದ್ ಪನ್ಪುನ ಅರ್ತೊಡು ಸುರೂಕು ಗಳಸ್‍ದೆರ್. ಬಂಗಾಳೀ ಬಾಸೆಡ್ ಬಂಗಾಳೀ (ಸುಮಾರ್ 950-1350). ಮದ್ಯಕಾಲೊದ ಬಂಗಾಳಿ (ಸುಮಾರು 1350-1800) ಬುಕ್ಕೊ ಆದುನಿಕ ಬಂಗಾಳಿ (1800ಡ್ದ್ ಇಂಚಿಗ್) ಪನ್ಪುನ ಮೂಜಿ ಅವಸ್ತೆಲೆ ಬೇದೊಲು ಉಂಡು. ಮದ್ಯಕಾಲೊದ ಬಂಗಾಳಿಡ್ ಸುರೂತವು ಬುಕ್ಕೊ ಅಯಿತ ಮಿತ್ತ್‌ದ ಪನ್ಪುನ ರಡ್ಡ್ ಸ್ತರೊಲೆನ್ ಗುರ್ತಿಸವೊಲಿ. ಸುರೂತೆನ ಕಾಲೊ 1350-1500ಗ್ ಮುಟ್ಟ; ಅಯಿತ ಮಿತ್ತ್‌ದ ಕಾಲೊ 1500-1800ಗ್ ಮುಟ್ಟ. ಸುರುತ ಮದ್ಯಕಾಲೊದ ಬಂಗಾಳಿಡ್ದ್ ಮಿತ್ತ್‌ದ ಮದ್ಯಕಾಲೊದ ಬಂಗಾಳಿನ್ ಬೇತೆ ಮಲ್ಪುನ ಪ್ರದಾನೊ ಲಕ್ಷನೊಲು ಉಂದು; 
# ನಾಮಪದೊಲೆ ಬುಕ್ಕೊ ಸರ್ವನಾಮೊಲೆ ಬಹುವಚನಸೂಚಕ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೊಲೆನ್ ನಿರ್ಮಿಸಯಿನವು, 
# ನಿರ್ದಿಸ್ಟ ಕ್ರಿಯಾಪದೊಡ್ದ್ ವಚನಸೂಚಕೊಲು ಮಾಯವಾಯಿನವು ಬುಕ್ಕೊ ಆಕ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯೊನು ಹಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯಕ ಕ್ರಿಯಾಪದೊನು ಕಾಲತ್ರಯೊಡು ನಡಪಾಯಿನವು; ಬುಕ್ಕೊ 
# ದಿಂಜ ಸಂಕ್ಯೆದ ಪಾರ್ಸಿಯನ್-ಅರಾಬಿಕ್ ಪದೊಲೆನ್ ಸೇರಾವೊನ್‌ನವು.

ಮದ್ಯಕಾಲೊದ ಬಂಗಾಳಿಡ್ ಉದ್ದೋಗು ಪೂರ್ತಿ ಒಂಜಿ ವಿಸೇಸೊವಾಯಿನ ಕಾವ್ಯಬಾಸೆ ಅತ್ತಂಡ ಕ್ರಿಯಾಪದೊಲು ಬಳಕೆ ಆತ್ಂಡ್. ಈ ಬಾಸೆನ್ ಬ್ರಜಬುಲಿ ಪನ್ಪೆರ್. ಅವಹಟ್ಠ ಕಾವ್ಯಸಂಪ್ರದಾಯೊ ಇಂದೆಕ್ ಆದಾರೊ. ಈ ಬಾಸೆಗ್ ಬುಕ್ಕೊ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಕ್ಕ್‌ಲೆ ಜತೆಟ್ ಪಾರ್ಸಿ(ಅರಾಬಿಕ್ ಬುಕ್ಕೊ ಒಂತೆ ತುರ್ಕಿ ಸೇರ್ದ್) ಪದೊಲಾ ಸೇರೊಂಡೊ. ಬ್ರಿಟಿಸೆರ್ ಬಂಗಾಳದ ಆಡಳಿತೊನು ಅಕ್ಲೆನ ಕೈಕ್ ದೆತೊನ್‌ನ ಮುಟ್ಟ ಪಂಡ 18ನೆದ ಶತಮಾನೊದ ಮದ್ಯಕಾಲೊಗ್ ಮುಟ್ಟ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪದಕ್ಲೆ ಸ್ವೀಕರಣ ನಡತೊಂದಿತ್ತ್ಂಡ್. ಆ ಪೊರ್ತುಗು ಪರ್ಷಿಯನ್ (ಬುಕ್ಕೊ ಅರಾಬಿಕ್) ಬಾಸೆಲೆ ಕೆಲವು ವಿಬಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯೊಲೆ ಬಳಕೆಲಾ ನಡತೊಂದಿತ್ತ್‌ಂಡ್.  ಬುಕ್ಕೊ ದಸ್ತಾವೇಜಿದ ಗದ್ಯಶೈಲಿನ್ ರೂಪಿಸವೊಂದಿತ್ತ್ಂಡ್. ಬುಕ್ಕೊದ ದಿನೊಟ್ ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ಬಾಸೆದ ಜತೆಟ್ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಬಾಸೆದ ದಿಂಜ ಪದೊಕ್ಲ್ ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಸೆಗ್ ಸೇರೊಂಡೊ. ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ವಿದ್ಯೆ ಪರಿತೊಂದ್ ಬತ್ತ್‌ನಂಚ ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಸೆದ ಮಿತ್ತ್ ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ಬಾಸೆದ ಪ್ರಬಾವೊ ದಿಂಜ ಆಂಡ್. ಇಂದೆನ್ ಮುಕ್ಯವಾದ್ ರಡ್ಡ್ ರೀತಿಡ್ ಗುರ್ತಿಸವೊಲಿ.
# ಬಂಗಾಳಿಡ್ ತಕ್ಕ ಸಮಾನಾರ್ತೊ ಆವಡ್, ಸಮೀಪಾರ್ತೊ ಆವಡ್ ಇದ್ಯಾಂತೆ ಪದೊಕ್ಲೆ ಬುಕ್ಕೊ ಈ ದೇಸೊಗ್ ತೆರಿಪುನ ಸೊತ್ತುಲೆನ ಬಗೆಟ್ ಪದೊಕ್ಲು ಸೇರೊಂಡು.
# ಇಂಗ್ಲಿಸ್ ಬಾಸೆದ ಬುಕ್ಕೊ ಸಾಹಿತ್ಯೊದ ನೇರವಾಯಿನ ಪ್ರಬಾವೊಂದೇ ಪನ್ಪುನ ರೀತಿಡ್ ಬಂಗಾಳಿ ಗದ್ಯಶೈಲಿದ ಬುಲೆಚಿಲಾಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆ
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತದ ಬಾಸೆಲು
ಉರ್ದು ಬಾಸೆ

ಉರ್ದು (Nastaliq : اردو  /ˈʊərduː/; ALA-LC: Urdū) ತೆನ್ಕಾಯಿ ಏಷ್ಯಾಡ್ ಮುಕ್ಯವಾದ್ ಪಾತೆರುನ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಬಾಸೆ.   ಉಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನೊದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕೊ ಸಂಪರ್ಕ ಬಾಸೆ.  ಅಲ್ಪ ಉಂದು ಇಂಗ್ಲಿಸ್‌ದ ಜತೆಟ್ ಅಧಿಕೃತ ಬಾಸೆಯಾದುಂಡು.  ಬಾರತೊಡು ಉರ್ದು ಎನ್ಮನೇ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ ಬಾಸೆಯಾದುಂಡು, ಅಯಿತ ಸ್ಥಾನಮಾನೊ ಬುಕ್ಕೊ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆನ್ ಭಾರತೊದ ಸಂವಿದಾನೊಡ್ದ್ ಗುರ್ತಿಸದೆರ್.   ಉರ್ದು ಭಾರತೊದ ಮಸ್ತ್ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಅದಿಕೃತ ಸ್ತಾನಮಾನೊನು ಹೊಂದ್‍ಂಡ್. ನೇಪಾಳೊಡು ಉರ್ದು ನೋಂದಾವಣೆ ಆಯಿನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಉಪಬಾಸೆ ಅತ್ತಂದೆ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾಡ್ ಉಂದು ಸಂವಿಧಾನೊಡು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಬಾಸೆ ಆದುಂಡು. ಉರ್ದು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಬುಕ್ಕೊ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಡ್ ಒವ್ವೇ ಅದಿಕೃತ ಸ್ತಾನಮಾನೊದ ಬಾಸೆ ಅತ್ತಂಡಲಾ ಅಲ್ಪಸಂಕ್ಯಾತ ಬಾಸೆಯಾದ್ ಪಾತೆರುವೆರ್.

**ಉರ್ದು**(اردو) ಇಂದೆನ್ **ಲಷ್ಕರಿ** (**لشکری**) ಪಂಡ್‌ದ್ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್. ಇಂಡೊ-ಆರ್ಯನ್ ಬಾಸೆಲೆ ಗುಂಪುಡು ಇಂಡೊ-ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಉಪ ಪಂಗಡೊಗು ಸೇರ್‌ನವು. ಪರ್ಷಿಯನ್, ಟರ್ಕಿಷ್, ಅರಬ್ಬೀ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕೊ ಹಿಂದಿ ಬಾಸೆ ಇಂದೆತ ಪ್ರಬಾವೊ ಇಪ್ಪುನ ಈ ಬಾಸೆ, ದೆಹಲಿದ ಶಾಹಿ ಬುಕ್ಕೊ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆದ ಕಾಲೊಡು ಬುಲೆಂಡ್. 

## ಪುಟ್ಟ್ ಪರಿಪು
ಉರ್ದುಬಾಸೆ ಇಂಡೋ-ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಬಾಸಾವರ್ಗೊಗು ಸೇರ್‌ನ ಆರ್ಯ ಬಾಸೆ. ಸಿಮಿಟಿಕ್ ಲಿಪಿದ ಗುಂಪುಗು ಸೇರ್‌ನ ಅರಬ್ಬೀ ಲಿಪಿನ್ ವಂತೆ ಅದಲ್ ಬದಲ್ ಮಲ್ತ್‌ದ್ ಇಂದೆಕ್ ಗಳಸೊಂದೆರ್.  ಪರ್ಷಿಯನ್ ಲಿಪಿಲಾ ಇಂಚನೇ ಉಂಡು. ಬರವುಡು ಬಲಡ್ದ್ ಎಡಕ್ಕ್, ದೆಹಲಿದ ಸುತ್ತೊಮುತ್ತ ಪಾತೆರುನ ಶೌರಸೇನೀ ಅತ್ತಂಡ ಅಪಭ್ರಂಶಡ್ದ್ (12ನೆದ ಶತಮಾನೊ) ಈ ಬಾಸೆ ರೂಪೊ ಪಡೆವೊಂಡ್ಂದ್ ತೋಜುಂಡು.

ಆ ಕಾಲೊಡು ದೆಹಲಿದ ಸುತ್ತೊಮುತ್ತ ವಾಡಿಕೆಡಿಪ್ಪುನ ಬ್ರಜ್, ಹರ್ಯಾನಿ, ಪಂಜಾಬಿ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕೊ ರಾಜಸ್ತಾನೀ ಪ್ರಾಕೃತ ಬಾಸೆಲೆಡ್ದ್ ಉರ್ದು ವಂತೆ ಮಟ್ಟ್‌ಗ್ ಪ್ರಬಾವ ಪಡೆವೊಂಡಲಾ ಅಯಿಡ್ದ್ ಬುಕ್ಕೊ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಬಾಸೆದ ಶಕ್ತಿ ಪೂರ್ತಿ ಪ್ರಬಾವೊಡು ಕಳೆಂಡ್.  ಇಂದೆತ ದಿಂಜಪಾಲ್ ಪರ್ಷಿಯನ್‍ಡ್ದ್ ಬತ್ತ್‌ನವು.  ಆಂಡ ಉಂದು ಅಯಿತ ಮೂಲೊ ಬುಕ್ಕೊ ವಿಸಿಸ್ಟೊ ಲಕ್ಷಣೊನು ವ್ಯಾಕರಣೊ, ನುಡಿಗಟ್ಟ್ ಬುಕ್ಕೊ ದಿಂಜ ಪ್ರಾಕೃತಪದೊತ ಮೂಲಕೊ ಒರಿತೊಂದ್ಂಡ್.  ಈ ಬಾಸೆ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮುಕ್ಕೊ ತುರ್ಕಿ ಪಾತೆರುನ,  ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ಥಾನಡ್ದ್ ಬತ್ತ್‌ನ ಸುರುಕು ಲಾಹೋರ್‌ಡ್‌ಲಾ ಕಾಲಕ್ರಮೇನೊ ದೆಹಲಿಡ್‌ಲಾ ನೆಲೆಯಾಯಿನ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಲಸೆಗಾರೆರೆ, ವರ್ತಕೆರೆ, ಸೂಫಿಲೆ ಬುಕ್ಕೊ ದಾಳಿ ಮಲ್ತಿನಕುಲೆ ಕೈತಲ್ದ ಸಂಪರ್ಕೊಡ್ದ್ ರೂಪು ಪಡೆಂಡ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆ
ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆಲು
ವರ್ಗೊ:ದಿನೊಕ್ಕೊಂಜಿ ಬರವು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತದ ಬಾಸೆಲು
ನೇಪಾಳಿ ಬಾಸೆ

**ನೇಪಾಳಿ** (English: /nɪˈpɔːli/; Devanagari ನೇಪಾಳಿ) ಏಷ್ಯಾದ ತೆನ್ಕಾಯಿದ ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಸೊದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ನೆರೆಕರೆತ  ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಬಾಸೆ. ಉಂದು ನೇಪಾಳದ ಅದಿಕೃತ ಬುಕ್ಕು ಮಾಂತೆರ್ಲಾ ಪಾತೆರುನ ಬಾಸೆ. ಅಲ್ಪ ಉಂದುನೆ ಸಂಪರ್ಕ ಬಾಸೆಯಾದ್‌ಲಾ ಗಳಸುವೆರ್.  ನೇಪಾಳಿ ಬಾಸೆ ಭಾರತದ ಸಿಕ್ಕಿಂ ರಾಜ್ಯಡ್ ಬುಕ್ಕೊ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಗೂರ್ಖಾಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರದೇಸೊಡು ಆಡಳಿತಡ್ ಅದಿಕೃತ ಸ್ತಾನಮಾನೊನ್ ಹೊಂದ್ಂಡ್. ಭೂತಾನ್‌ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಕ್ಯೆದ ಕಾಲ್ ಬಾಗೊದಾತ್ ಜನೊ ಇಂದೆನ್ ಪಾತೆರ್‌ಬೆರ್.  ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಮಣಿಪುರ, ಮೇಘಾಲಯ, ಮಿಜೋರಾಂ ಬುಕ್ಕೊ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ನೇಪಾಳಿ ಬಾಸೆ ದಿಂಜ ಜನೊಕ್ಲೆಡ್ ಬಾಸೆಡು ಉಂಡು. ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ಡ್ ಇಂದೆನ್ ಬರ್ಮೀಸ್ ಗೂರ್ಕಾನಕುಲು ಪಾತೆರುವೆರ್. ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಬ್ರೂನಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಬುಕ್ಕೊ ಪ್ರಪಂಚ ಪೂರ ನೇಪಾಳಿ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾಡ್‌ಲಾ ಈ ಬಾಸೆನ್ ಗಳಸುವೆರ್. ನೇಪಾಳಿನ್ ಸುಮಾರ್ 16 ಮಿಲಿಯನ್ ಸ್ತಳೀಯೆರ್ ಬುಕ್ಕೊ 9 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನೊ ರಡ್ಡನೆ ಬಾಸೆಯಾದ್ ಪಾತೆರುವೆರ್.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆಲು
ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆ
ವರ್ಗೊ:ದಿನೊಕ್ಕೊಂಜಿ ಬರವು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತದ ಬಾಸೆಲು
ಬೋಡೊ ಬಾಸೆ

**ಬೋಡೊ**  (बरʼ ಅತ್ತಂಡ बड़ो [bɔɽo]), **ಬೋರೊ** ಪಂಡ್‌ದ್ ವಿವರಣೆ ಉಂಡು. ಉಂದು ಸಿನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಬಾಸೆಯಾದ್ ಈಶಾನ್ಯೊ ಭಾರತೊದ ಬೋರೋಸ್ ಬುಕ್ಕೊ ನೆರೆತ ದೇಸೊಲಾಯಿನ ನೇಪಾಳ ಬುಕ್ಕೊ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಡ್ ಪಾತೆರುವೆರ್.  ಉಂದು ಭಾರತೊದ ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯೊದ ಅದಿಕೃತ ಬಾಸೆ ಆತುಂಡು, ಪ್ರಧಾನವಾದ್ ಬೋಡೋಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರದೇಸೊಡು ಪಾತೆರುವೆರ್. ಉಂದು ಭಾರತೊದ ಸಂವಿದಾನೊದ ಎನ್ಮನೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಡ್ ಸೋರೊನ್‌ನ ೨೫ ಬಾಸೆಲೆಡ್ ಒಂಜಾದುಂಡು. 1975ಡ್ದ್ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿನ್ ಗಳಸ್‍ದ್ ಈ ಬಾಸೆನ್ ಬರೆಪೆರ್. ಇಂದೆನ್ ದುಂಬುಡು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಬುಕ್ಕೊ ಪೂರ್ವ-ನಾಗರಿ ಲಿಪಿಲೆನ್ ಗಳಸ್‌ದ್ ಬರೆಪೆದೆರ್.  ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸೆರ್ ಈ ಬಾಸೆ ಅಯಿತವೇ ಆಯಿನ ಲಿಪಿನ್ ಹೊಂದ್‍ದುಂಡುಂದ್ ಇತ್ತೆ ದಿಯೋಧೈ ಪಂಡ್‌ದ್ ಲೆಪ್ಪುವೆರ್ಂದ್ ಸೂಚಿಸದೆರ್.

## ಇತಿಯಾಸೊ
1913ಡ್ದ್ ಬೇತೆಬೇತೆ ಬೋಡೊ(ಬೋರೊ) ಸಂಸ್ತೆಲು ಸುರುಮಲ್ತ್‌ನ ಸಾಮಾಜಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿ ಬುಕ್ಕೊ ಚಳುವಳಿಲೆ ಪರಿಣಾಮವಾದ್, ಬೋಡೋ ಪ್ರಬಲೊ ಇಪ್ಪುನ ಪ್ರದೇಸೊಡು ಪ್ರಾತಮಿಕ ಶಾಲೆಲೆಡ್ ಬಾಸೆನ್ ಬೋದನಾ ಮಾದ್ಯಮವಾದ್ 1963ಡ್ ಪರಿಚಯ ಆಂಡ್. ಇನಿ, ಬೋಡೊ ಬಾಸೆ ಮಾದ್ಯಮಿಕ ಹಂತೊಗು ಶಿಕ್ಷಣೊದ ಮಾದ್ಯಮವಾದ್ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸವುಂಡು ಬುಕ್ಕೊ ಉಂದು ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಸಮ್ಮಂದೊ ಆಯಿನ ಅದಿಕೃತ ಬಾಸೆಯಾತ್ಂಡ್. ಬೋಡೊ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕೊ ಸಾಹಿತ್ಯೊನು 1996ಡ್ದ್ ಗುವಾಹಟಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯೊಡ್ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಕೋರ್ಸ್ ಆದ್ ಸುರು ಆತ್ಂಡ್. ಕಾವ್ಯೊ, ನಾಟಕೊ, ಕನ್ಯ ಕತೆಲು, ಕಾದಂಬರಿಲು, ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ, ಪ್ರವಾಸ ಕತನೊಲು, ಜೋಕ್ಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯೊ ಬುಕ್ಕೊ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗ್ ಬೋಡೊ ಬೂಕುಲು ಮಲ್ಲ ಸಂಕ್ಯೆಡುಲ್ಲೊ. ಬೇತೆಬೇತೆ ಉಪಬಾಸೆಲು ಅಸ್ತಿತ್ವೊಡು ಇತ್ತ್ಂಡಲಾ ಕೊಕ್ರಜಾರ್ ಜಿಲ್ಲೆದ ಸುತ್ತಡ್ ಗಳಸುನ ಪಡ್ಡೋಯಿದ ಬೋಡೊ ಉಪಬಾಸೆ *ಸ್ವನಬರಿ* ರೂಪೊ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾದ್ ಪಿದಯಿ ಬತ್ತ್ಂಡ್.

## ಉಪಬಾಸೆಲು
ಕಿರ್ಯು (2012) ಮೆಚೆ ಜನೊಕ್ಲೆ ಬಾಸೆ ಬುಕ್ಕೊ ಬಂಗಾಳೊದ ಬೋಡೊ ಪಡ್ಡಾಯಿ ಉಪಬಾಸೆಲು. ಆಂಡ ಅಸ್ಸಾಂಡಿಪ್ಪು ಉಪಬಾಸೆಲು ಬೋಡೊದ ಮೂಡಾಯಿ ಉಪಬಾಸೆಲು. ಪರ್ದೇಸಿ ಉಪಬಾಸೆಲು ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರೊ ಬುಕ್ಕೊ ವ್ಯಾಕರಣೊಡು ಬಿನ್ನೊ ಆಂಡ ಒಂಜೆಗೊಂಜಿ ಅರ್ತೊ ಆಪುಂಡು. ಮೂಡಾಯಿದ ಉಪಬಾಸೆಲೆ ಕೊಕ್ರಜಾರ್ ವಿದೊನು ಕನಿಸ್ಟೊ ಮೂಡಾಯಿದ ಉಪಬಾಸೆಲೆ ಪ್ರಮಾಣೊಡು ಪ್ರಚಾರ ಮಲ್ತ್‌ದೆರ್.

## ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರೊ
ಬೋಡೊ ಬಾಸೆ ಒಟ್ಟುಗು 30 ದ್ವನಿಮಾಲೆನ್ ಹೊಂದ್ಂಡ್: 6 ಸ್ವರೊಲು, 16 ವ್ಯಂಜನೊಲು ಬುಕ್ಕೊ 8 ಅರ್ದೊ ಸ್ವರ /ɯ/ ಪ್ರಬಲವಾದ್ ಪರಡೊಂದ್ ಬೋಡೊ ಬಾಸೆ ಪದೊಕ್ಲೆನ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕೊ ಮಲ್ಪೆರೆ ದ್ವನಿಕ್ಲೆನ್ ಗಳಸುವೊ. ಮೂರು ಬಿನ್ನೊ ಸ್ವರೊಕ್ಲು ಉಲ್ಲೊ :ಉನ್ನತೊ, ಮದ್ಯಮೊ ಬುಕ್ಕೊ ಅವನತೊ. ಉನ್ನತೊ ಬುಕ್ಕೊ ಅವನತೊ ದ್ವನಿಕ್ಲೆ ನಡುಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸೊ ಸ್ಪಸ್ಟೊ ಉಂಡು ಬುಕ್ಕೊ ಮಸ್ತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೊವಾದುಂಡು.

### ಸ್ವರೊಲು
ಬೋಡೊಡ್ 6 ಸ್ವರೊಲು ಉಂಡು.

### ವ್ಯಂಜನೊಲು
ಬೋಡೊಡು 16 ವ್ಯಂಜನೊಲು ಉಂಡು.

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆ
ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆಲು
ವರ್ಗೊ:ದಿನೊಕ್ಕೊಂಜಿ ಬರವು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತದ ಬಾಸೆಲು
ಮೈಥಿಲಿ ಬಾಸೆ

**ಮೈಥಿಲಿ** (ಇಂಗ್ಲಿಸ್: /ˈmaɪtɪli/) ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಬಾಸೆಲೆ ಕುಟುಂಬೊದ ಒಂಜಿ ಬಾಸೆ. ಭಾರತೊದ ಬಿಹಾರ್ ಬುಕ್ಕೊ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯೊಲೆಡ್ ಬುಕ್ಕೊ ನೇಪಾಳೊದ ತೆರಾಯ್ ಪ್ರದೇಸೊಡು ಈ ಬಾಸೆ ಬಳಕೆಡುಂಡು.
6,121,922 (1991) ಜನೊಕ್ಲೆ ಅಪ್ಪೆ ಬಾಸೆ.   ದೇಸಿಲ್ ಬಅನ, ತಿರುಹುತಿದ ಪರ್ಯಾಯ ಪದೊಲು. ಇಂದೆನ್ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಡ್ ಬರೆಪೆರ್.

## ಮೂಲೊ ಬುಕ್ಕೊ ವಿಕಾಸೊ
ಮಾಗಧಿ ಅಪಭ್ರಂಶಡ್ದ್ ವಿಕಾಸೊ ಹೊಂದ್ಂಡ್. ಮೈಥಿಲೀ ಪಂಡ ಮಂಥ್ ಪನ್ಪುನ ದಾತುಡ್ದ್ ನಿಸ್ಪನ್ನೊ ಆತ್ಂಡ್.  ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕ್ರತೊ ಮಹಾಕಾವ್ಯೊಲೆಡ್ ಮಿಥಿಲ ಪನ್ಪುನ ಪ್ರಯೋಗೊ ಆಯಿನೆಡ್ದಾರೊ ನಿಥಿಲಿ ಪನ್ಪುನವೇ ಮೈಥಿಲಿದ ಮೂಲರೂಪೊಂದ್ ಪನ್ಪೆರ್.

## ವ್ಯಾಕರಣೊ ಬುಕ್ಕೊ ಲಿಪಿ
ಈ ಬಾಸೆದ ದ್ವನಿಲು ಹಿಂದ ಬಾಸೆನೇ ಹೋಲುಂಡು. ರಡ್ಡ್ ಬಗೆತ ಲಿಂಗವ್ಯವಸ್ತೆ, ರಡ್ಡ್ ಬಗೆತ ವಚನ ವ್ಯವಸ್ತೆ ಉಂಡು.  ನಾಮಪದೊ, ಕ್ರಿಯಾಪದೊಲೆನ್ ಸೂಚಿಸವುನ ವಿಭಕ್ತಿ-ಪ್ರತ್ಯಯೊಲು ಬುಕ್ಕೊ ಕಾಲಸೂಚಕ ಪ್ರತ್ಯಯೊಲು ಉಂಡು. ಪದರಚನೆ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ ಹಿಂದಿ ಬಾಸೆದಂಚನೇ ಉಂಡು. ಸಂಸ್ಕೃತ, ಪ್ರಾಕೃತ, ಅಪಭ್ರಂಶ, ಮಘಹಿ, ಭೋಜಪುರಿ ಇಂಚಿತ್ತಿ ಬಾಸೆಲೆ ದಿಂಜ ಸಬ್ದೊಲು ಉಲ್ಲೊ.  ಮೈಥಿಲದ ಮಿತ್ತ್ ಹಿಂದೊ ಬುಕ್ಕೊ ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಸೆಲೆ ಪ್ರಬಾವೊ ಎಚ್ಚ.

ಮೈಥಿಲಿನ್ ಬರೆಯರ ನಾಗರಿ, ಕೈಥಿ, ಮೈಥಿಲೊ ಲಿಪಿಲು ಉಂಡು. ಈ ಪೈಕಿ ನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯೇ ಎಚ್ಚ ಬಳಕೆಡ್ ಉಂಡು.  ಈ ಬಾಸೆದ ಸಾಹಿತ್ಯೊ ಖಡಿಬೋಲಿ-ಹಿಂದಿ ಬಾಸೆದ ರೂಪೊಡ್‍ಲಾ ಮೈಥಿಲಿ ಬಾಸೆಡ್ಲಾ ಉಂಡು.

## ಪ್ರಬೇದೊಲು
ಈ ಬಾಸೆಡ್ ಮೂಡಾಯಿ, ಪಡ್ಡಾಯಿ, ಮದ್ಯೊ, ಬಡೆಕಾಯಿ, ತೆನ್ಕಾಯಿ ಮೈಥಿಲಿ ಪನ್ಪುನ ಐನ್ ಪ್ರಾದೇಸಿಕ ಪ್ರದೋಲು ಉಲ್ಲೊ.  ಇಂದೆತ ಜತೆಟ್ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಬೇದೊಲಾ ಉಂಡು.  ಬಡೆಕಾಯಿ ದರ್ಭಾಂಗ್‌ದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ್‍ದ ಪ್ರದೇಸೊಲೆಡ್ ಪಾತೆರುನ ಮೈಥಿಲಿ ಬಾಸೆದ ರೂಪೊನು ಸಿಸ್ಟ ರೂಪೊಂದು ಪರಿಗಣಿಸದೆರ್.

## ಇಂದೆನ್ಲಾ ತೂಲೆ
* ಮೈಥಿಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯೊ

## ಉಲ್ಲೇಕೊಲು

ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆ
ವರ್ಗೊ:ಬಾಸೆಲು
ವರ್ಗೊ:ದಿನೊಕ್ಕೊಂಜಿ ಬರವು
ವರ್ಗೊ:ಭಾರತದ ಬಾಸೆಲು