open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
hongu' utux

**Hongu' utux** (彩虹) ga stnaqan nqu utux bnkis, mhuqil ta lga mkrayas hongu utux qu tninun ta ru musa ta stnaq utux nkis ta.

#### pqzwan na hongu utux
mrhuw raral ga, siki musa su mblaq ki ql’ux na ’tuxan tninun su ga, nanu si ga thoyay su hminas qu qutux hongu utux, ungat ana qutux squliq musa thoyay hmut hminas mhkangi hongu qasa. baha hmswa cyux si klahang kya utux na mrhuw lgleng na hongu, ungat squliq mstoput ana qutux qara kakay, spiyang na zyaw pcyogun pklahang squliq qasa ga. musa pspngan na kwara hknyan su ru inlungan su, maki su babaw rhzyal.

Hongu utux qani ga spiyang krahu balay, cyux mu balay ru si yasa balay mtehok llyu na kayal, betunux balay, giwan balay mtumaw na slqiy nyux squzi beh babaw kayal. Kyahu na hongu utux ga maki qutux msbas na bsilung hminas, sahuy na bsilung ga, cyux kya kwara kngngun na bibil ki kngngun na hopa mqu utux.

kya qu smoya musa ql’ux na ’tuxan ga, hminas hongu utux lga baqun nha blaq na mlikuy ini ga kneril, ru si blaq hminas mhkangi hongu tehuk blaq cinwbanan. kya qu myaqih na squliq ga, mhoq qu iluh qbaq nya, pson nha syaw na hongu utux ru mhotaw sahuy na bsilung cyux ki’an kngngun na bibil ki kngngun na hopa mqu utux qasa m’guy qnxan nha ana si tehuk knwan.

zyuwaw na:Squliq Atayal
hororok

thumb|Nansyo go (Sitan go)

alang **hororok (鵝公髻部落)** ga niya mki sku Byori Keng atu Sitan go, kwara sali buwan nya ga 19 buwan, 50 hi ku kwara s’uli tayan.

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 94% kyan ku 47 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 6% kyan ku 3 hi nya.

pinspung na linhuyan Gyencumin ga, saySiyat 92%, Tayan 2%.

maki qu ngasal bziran.

## rhzyal kki’an
tay ’llaw na hororok hya’ ga rgyax krahu’. tay ’zil na hororok hya’ ga llyung. tay mkyahu’ na hororok hya’ ga rgyax krahu’. tay mkraya’ na hororok hya’ ga rgyax krahu’.

tay mkyahu’ na hororok hya’ ga walo’.

## rekisi (歷史)

## kayal (氣候)

## kyokay (教會)

## ssquliq pinlpgan (人口統計)

## ppqbaqan (教育)

### pqwasan biru ’laqi’ cikuy (國民小學)

### pqwasan biru ’laqi’ mrkyas (國民中學)

## tuqi ’san (交通)

### basu (公車)

### kisya’ glgan (鐵路)

## spyangan na pinbahu (特產)

### Ubuy qqmayh (農)

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

zyuwaw na:S'uli Tayan
ini aw

ini aw (不適合；不合胃口；不對胃；...)

Ciwas,lahi aga wqwaw qasa,ini maqu aw qu qwaw qa sa ay！iyat muku aw qu qwaw qasa,iyat saku pnbu.

zyuwaw na:Squliq Atayal
ini plapa

ini plapa (不越界範圍；指對象的範圍)

Rimuy, musa su miq qnasu na Ciwas su qu llpyung ga, pinbaqi biqi qu qutux niqan ta lahi plapa bzinah.
insuna

qutux qutux ryax ga bniq  ta nya insuna ru qoyat qu yaba ta  Utux Kayal

mnbu na squliq ga n-gut cipok insuna nay.

zyuwaw na:Squliq Atayal
kakay

kakay (腳)

ita squliq ga sazing kakay ta. lokah balay mhkangi ay. tuqiy ga pinhknyan na kakay.

zyuwaw na:Squliq Atayal
kawas

pqasaw ta **kawas** giqas qani, ru tmwang kwara’ kawas na laqi uzi la. mutuw naha slalu sa lalu na squliq uzi, yan ni Kawas Temu.

zyuwaw na:Squliq Atayal
kayal(天空;天氣)

thumb|blaq kayal
thumb|yaqu psbayhuy (Soulik, 2013)

**kayal** qani hya' ga, pzyux qu kkyalan niya' ini' ptnaq, maki' qu blaq kayal (晴天), ri yaqih kayal (天氣不好).
blaq kayal (晴天) hya ga, nanu' yaqu smbu' wagi' (大太陽天), ru mswat (雨後晴天), nanak qani qu sawn 'tayal maha blaq kayal hya'.
yaqih kayal (天氣不好) hya' lga, yaqu psbayhuy(颱風天), ru mqwalax(雨天), ru mczngsuy (寒流),qani qu sawn 'tayal naha yaqih kayal.

nanu' qu kkayal na maha yaqih kayal qani hya' ga, mzyay' su' maha, tmrang musa' sami rgyax sa kawas wayal ga, minlu' shngan sami na mhlaqiy (下雪), ru shtuy sami niya' kya rgyax, ungat qbaqan myan lru si myan niqiy kya qu tniriq myan qsinuw la, kmzima' balay lga, msqsya' qu hlaqiy niya' lru mwah sami la.  ulung kya cikay na' qu ini' myan thkiy na qsinuw, mwah sami ru tayhuk sami b'bu' rgyax ttnga' ngasal lga, mqwalax la, maymaw maras qayrang qwalax nya' qasa, ana yan nasa ga, si sami qhqihul mwah, nanu' mawzyay sami balay qhzyaqan balay la. tayhuk sami ngasal lga mswat la. ana si kswat lga rima' mlhngan lkiy.  

zyuwaw na:Squliq Atayal
kacing

blaq balay niqun kacing qu lmiquy hiya’. mha ni s'anan ta' na bngciq qu kacing mga, mutu skhikang na kacing ma. sraral hiya’ ga, sqibuw ta slaq qu kacing hiya’.

## maniq(食用)
inblequn tmahuk qu tapang na kacing ga blaq niqun uzi.
lokah iyal qu uwiq na kacing hiya’ ru siki lnggan. 

thumb|399px|Kacing
ke na Girang c'oli Tayal

cnunan na ruma (竹編)

ruma hiya ga myasa na ’yaya scinun ta ’yaya mllamu, nanu yaca ana musa ana inu Tayal hiya ga aring ga puhi ruma lama, ini ba’iy knwan ga galan naha skbley mllamu, kwara ’yaya ga nya sbiru suruw:

lukuw tyaba: ruma hiya ga spiyang myasa na ’yaya scinun ta lukuw, ruma ga khetuw ini bka, yow na lukuw hiya ga rpusan ta pagey, mtumow inkyasan nya.

waya: waya ga tipik inkyasan nya, kya ha’iy tiyul cpung tyaba nya.

kobu: kobu hiya ga pngan ta paga.

waya sbaying welung: mtumow inkyasan nya pkatan lisuw welung kya ro halan sbaying kya .

gaga cinunan na ruma ro wani hiya ga pntyagan na mlikuy, baley ga aring mpuw utux, iyat ga mpuw sa’ing kawas ga yaba naha nanak mwah cba’ naha,  kwara knaley ’ba kwe ga, iwan tmwang ’nxan ta ro skita mnanak na gaga glgan.

zyuwaw na:ke na cquliq Tayal
kgi

thumb|kgi

**kgi (苧麻)** ga ’yaya stinun naha, kgi ga pnuhi na Tayal nanak, kutun naha kgi laga, mkgi ro bkuyan naha wayey kya, ro stinun naha lukus Tayal kya.

kilgal kbaley lukus nya sbiru suruw: gmegey nuka:kutun naha kgi laga slayun naha abow kgi, hakut naha ro cyan naha bih kyan  syasiy kya, s’agal naha ruma ro kgusun naha yula’, ro mkgi naha, ro srpux naha kgi ro gmegey naha nuka ro wagan naha bulit ro pgyan naha tanux.

p’ubuy wayey ro bkuy wayey: slyun kwara nuka gnegey naha ro inbuyan naha kwara wayey.

phagay wayey: s’agal naha phgayan wayey ro phagey wayey, tmwang khtuw ro musa hyuti ci ha’iy wayey.

tmahu’ wayey:
tmagan ’sya ro bulit wayey ro thkun iyik bih tupih, sa’ing tmuting tpuyan ta, inwaxan urow nya ro galun syup nya, ro musa mlabuw wayey. "gaga cinmagan wayey hiya, tgmagan bulit ga musa mlabuw wayey haca, tmagan maci ro thpuyan ga musa mtalah, ro mtalah ha’iy."

kkbalay na latan Tayan hiya maga mutuw naha skahun sku kgiy muwah kbalay,utux utux sali ga niya mmuhiy na kgiy, kgiy hani ga aw mutuw pinhyun sku ryax na tmangu abaw, ’bagan, ru mshuw abaw. pinhyun nya sku rhyan hiya ga siki msmi tikay ru blay ms’uraw na rhyan, pyang blay ga siki mtesuruw na syax witux mutuw yenga pinhtgan sa wawi ru kthuy helaw balay mrkyas, ana wayay nuka nya ga mutuw blay pinhtgan nya.

sraral kgi ga klayun ta lukus ru pala.

## Bnrwan qa galan cpung
教育部-朗聲四起

zyuwaw na:ke na cquliq Tayal
khu

縮圖

**khu (穀倉)**

qalang Tayal ga maki qu ngasal ruma, ngasal qhoniq, ngasal btunux, khu, ru rrkan.

ngasal ruma, ngasal qhoniq, ngasal tapaq btunux hya ga ki’ an tayal.

khu hya ga skuwan knahul, ru hmtuy quriq maniq qoliy.

kuwara qaniy hya ga ngasal kinbalay kinhmgan.

skwan ta’ pinbahuw qu khu hiya’.
khu’

## khu’ (穀倉)

’twan sa pinbahuw pinbahuw hya ga nanu yaqu pagay ru trakis ru bsinuw ru ixiy.
khu’ hya ga trkon nha kin wagiq nya ru syan nha zyulu’ qehut nha qoli’.

skwan ta’ pinbahuw qu khu’ hiya’. mha ni ki’an ngyaw qu khu’ lga, mngnugu’ mwah mquriq maniq trakis snku’ ta’ qu qoli’ la. 

zyuwaw na:Squliq Atayal
kingahul

thumb|kingahul

kingahul (獨角仙)

pinqzywan ni binkisan ta’ sraral ga, mha ni qzyoupan ni kingahul qu ngasal lmga, mutu kmluh qu cinngasal qasa lma.

zyuwaw na:Squliq Atayal
kiyumi

thumb|Ji’an (Ci’an go)

alang **kiyumi (福興部落)** ga niya mki sku Karing Keng atu Ci’an go, kwara sali buwan nya ga 1,212 buwan, 3,340 hi ku kwara s’uli tayan. maki alang Kungkung (大鼓).

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 20% kyan ku 670 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 80% kyan ku 2,670 hi nya.

pinspung na linhuyan Gyencumin ga, 同鄰里有2個部落以上，無法算出人口數與民族比例.

maki qu ngasal bziran, ngasal psatu tegami ru pqniqan iyu.

## rhzyal kki’an
tay ’llaw na kiyumi hya’ ga bsilung. tay ’zil na kiyumi hya’ ga rgyax. tay mkyahu’ na kiyumi hya’ ga llyung. tay mkraya’ na kiyumi hya’ ga llyung.

tay mkraya’ na kiyumi hya’ ga Kungkung. tay mkyahu’ na kiyumi hya’ ga Cikeliwan.

## rekisi (歷史)

## kayal (氣候)

## kyokay (教會)
maki 1 kyokay.

## ssquliq pinlpgan (人口統計)

## ppqbaqan (教育)

### pqwasan biru ’laqi’ cikuy (國民小學)

### pqwasan biru ’laqi’ mrkyas (國民中學)

## tuqi ’san (交通)

### basu (公車)

### kisya’ glgan (鐵路)

## spyangan na pinbahu (特產)

### Ubuy qqmayh (農)

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
* 花蓮在地文化記憶庫

zyuwaw na:S'uli Tayan
kkayal sa ryax na 'tayal

Kkayal sa qutux ruax ryax (日) 

na ’tayal hya sawn naha' qutux ryax (ㄧ天) hya' ga, sazing qu mcka' kkayal, qutux ga qlyan, qutux ga gbyan. qlyan (晝) hya' ga aring mayzbuq (早晨) ru mhtuw wagi' (日出) ru kryaxan (午時) ru gaygbyan (傍晚), yaqani qu sawn maha qlyan. gbyan (夜) hya ga, aring sa mzyup suruw na rgyax qu wagi' ru kska' bzngi' ru tayhuk slwan (天亮) qani qu sawn maha gbyan. mayzbuq (早晨) hya ga, aring min'aring tlapaw qu kayal ru mucing sa htgan wagi' ga yasa qu sawn mayzbuq. sasan (上午)hya ga, aring slwan qu kayal ru mkaraw wagi', ru zik kryaxan, ru kska' kryaxan (中午) ga yasa qu sawn maha sasan. babaw kinryax (下午)hya lga, aring kinryax lru msrihaw wagi' (三點左右) yani qu sawn maha babaw kinryax. ru htagan wagi' (日落) ru mzyup balay waqi' lga, yasa qu sawn maha gaygbyan (黃昏) la. mlhngan (入夜) hya' ga, aring smsman (傍晚) ru kgbyan (晚餐時刻), ru pp'abi' (睡眠時間), ru kska' bzngi' (半夜/午夜), ru min'aring mqwas ngta', minpusal mqwas ngta', ru mintaytzyul mqwas ngta', nanu' yaqu mintaytzyul mqwas ngta' lga, yasa qu mmawsa' qmayah lqu 'tayal la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
kinbalay sa zzngayan na ’yayal

nanu’ qu zyuwaw na rmuruw sa tcinun na tayal hya’ ga, aring squ kawas thayluw sa 2000 lga, tmrang sa yaqih iyal qnqyanux na ita’ Taywan ka maymaw msn na ini uluw pcyuwagan kwara’ qu squliq ru, yasa qu aki’ syun sa qnxan na tayal maha u hhalan mcisal mhngaw na squliq kahul tay bzinah, ru aki’ niya’ skahul sa tninun na tayal ka tminun naha’ tawkan, kgiri’, yqbun, ru kwara’ ttaykuy na baha’, ru kwara’ ka qbubu’ na qwazyux, ru tninun lklukus na kknayril tayal, ru tzyu’, pala’, ru tawyah, aki’ bzirun na lpyung hugal, naki’ tmwang cikay ggalan khaw na tayal maha qu inlungan na Thawki’ ta’, ru ps’rxun naha’ kya uzi qu hhngawan tay rgyax na lpyung tay hugal, nanu’ aring kya lqu lmuhing kya uzi mmuhi’ sa rramat ru kbalay sa ’’byan lpyung kahul hugal lqu nyuw naha’ spyangun mlahang misuw qani la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
knita sa qutux ngasal

knita sa qutux ngasal (家庭觀)

## knita sa qutux ngasal na Tayal
knita’ na Tayal sa qutux ngasal hya’ ga yasa qu ssyan inlungan na kwara’ qutux qutux hi.
ngasal qani hya’ ga, sazing qu kkyalan sa inllungan na Tayal.
qutux hya’ ga nanu’ yaqu snyan naha’ inlungan sa ngasal naha’.
	

zyuwaw na:Squliq Atayal
kobah

thumb|Nin’ay go

alang **kobah (慈峰部落)** ga niya mki sku Nanto Keng atu Nin’ay go, kwara sali buwan nya ga 56 buwan, 141 hi ku kwara s’uli tayan.

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 74% kyan ku 104 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 26% kyan ku 37 hi nya.

pinspung na linhuyan Gyencumin ga, Tayan 67%, Setik 4%, Bunun 1%, Cou 1%.

maki qu ngasal bziran.

## rhzyal kki’an
tay ’llaw na kobah hya’ gargyax krahu’. tay ’zil na kobah hya’ ga rgyax krahu’. tay mkyahu’ na kobah hya’ ga rgyax krahu’. tay mkraya’ na kobah hya’ ga rgyax krahu’.

tay mkraya’ na kobah hya’ ga Malepa. tay ’zil na kobah hya’ ga Masitoban.

## rekisi (歷史)

## kayal (氣候)

## kyokay (教會)

## ssquliq pinlpgan (人口統計)

## ppqbaqan (教育)

### pqwasan biru ’laqi’ cikuy (國民小學)

### pqwasan biru ’laqi’ mrkyas (國民中學)

## tuqi ’san (交通)

### basu (公車)

### kisya’ glgan (鐵路)

## spyangan na pinbahu (特產)

### Ubuy qqmayh (農)

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

zyuwaw na:S'uli Tayan
kor

thumb|Elaphe carinata in Soochow University 20070428|alt=Elaphe carinata in Soochow University 20070428.jpg

kor (錦蛇)

Mqu' rkyax na Tayal.

zyuwaw na:Squliq Atayal
ksipa

thumb|ksipa

cingay ksipa cyux maki pitung.

hopa balay qu ksipa qani.

zyuwaw na:Squliq Atayal
zyuwaw na:Gaga na mmqyanux
ksxun

ksxun (被敬重)

Mrhuw Yumimg ka ksxun nha mita kwara maki qalang sami.
(由命耆老在我們部落很受人敬重)

zyuwaw na:Squliq Atayal
kuwali

## kwali(鷹)

mssu inlungan na kwali.

kwali balay qu atuk na qwali hiya.

thumb|kuwali

zyuwaw na:Squliq Atayal
kwara’ rhzyal cyuw ki’an na qalang Tayal

kwara’ rhzyal cyuw ki’an na qalang Tayal (賽考利克泰雅族人住的地方與各部落的分布)

Tayal hya’ ga sisay maha pzyang balay whci’ rhzyal nyuw naha’ ki’an sa rhzyal Taywan qani.  skahul ta’ sa sinqaysan Sexu’ na Thayluw ga, aring kya sa kska’ balay Taiwan ka Nanto ru Taicyuw, ruw Byprit ru Sincik, aw’ ru Toeng ruw Ulay kya Bnka’ ruw mucing Girang.  

maki’ kya Nanto hya’ ga nanu’ ka Mqnazi’ ru Mstbawn ka maki’ tay babaw llyung, ru Mlipa’ ru Bazi’, Kobah, Ulay, Kmuyaw, Plmwan, Mrqwang, ru Mb’ala’, aw’ ru cyuw mtbuci’ nanak qalang na Plngawan.  mawpu qutuxqalng sqani hya.

Taicuw hya’ lga aring Sqoyaw ru Tabuk, Slamaw, Kayo, Hrung, Tbulan, Lilang, Mepasing, Mesawlay, ruw pwah Tose ka Mesyux, M’ihu’, K’ling, L’olu’, Tgbil.  mawpu spayat qalang sqani hya’.

ruw mwah tay llyung p’anuh ka Byorit hya’ lga, Suruw, Me’pwal, Ngungu’ruma’, Mapihaw, Melubung, S’uraw.  ruw yaquw llyung na Taiko ka Malapang, Matabalay, Malalas, Smahan, Stobang(skuhan).  ruw yaqu llyung na mayrinax ka Mbtwan, Tapilas, Saburuk, Swasiq, Pkwali’.   ruw mwah squ Nansyo lga, nanu’ yaqu Walu’, Raysinay, Ruraa, P’anuh, Rukuzyuw, Cyubus lruw misan naha’ cinqlangan ka Sinsung la.  mpusal cyugal qalang sqani hya’.

nanu’ qu Sincyuk hya’ ga, mwah tay llyung klapay lga, qalang Pskwalan ru Ruba’ , Bta’an, kukung, Plaqu’, Sansaru’ lruw yaqu Skaru’, Minse, Luwaxkhu’ ruw Ybagan, lruw yaquw gluw na Maybalay ka Mintuyu’, Si’ung, T’apan, Maybalay, Tkunan, ruw Rhagan, Mayhuman lruw Mayr’ra’ ka Tengko sun na Thayluw. mpusal qalang sqani hya’.

ruw kmzyap kya sa qalang Mekarang ka Yamux, Yutak, Takekoba’, Yamala’,  Matuy, ru Tentana’, Piling, Nahuy, Maqsyuzing, Klapay, puruwamh, Slaq, Rahaw, qalang paga’, qalang qramay, qalang Hacigozang.  mawpu spayat qalang sqani hya’.
Musa’ tay suru hya’ lga, Yutak, Naro, Micista’, ruw zmyax ambu’ lga nanu’ yaqu Lupi’ , Tbahu’, Tunan, zyulu’, kin’lwan, Sqzyacing, Thyakan, Smangus krahu’ ru Cinsbu’la, babaw nya’ lga nanu’ yaqu baqun kwara’ na qlqalang na Smangus la. mawpu spayat qalang sqani hya’. 

sbnahun lawzi mwah sa Mrqwang lga Uraw hruw qalang Libu’, Mami’, Llyung, ru qalang Silung, Batul, Ulay, Quri’ Tayax, Pnaway, Plmwan.  mawpu qutux qalang sqani hya’.

ru kahul wsilung musa’ lga, Tuba’, Hbun qumi’, Thwiru’, Bilus, Thawkak.  ru pwah tay Kansay lga, M’utu’ squ qyulang, ru Qoyaw, Qara’, Qehuy, Ksunu’, Ruw pwah tay Cyama lga, kzyay, Pyasan, Yuban, Qapu’, lahu. Triqan, Gihing, Kinlwan, Kaway, Cyasi, Qus, Sqi’, Yhbun, Rahaw, Rahaw, Hbun, Silung, Pyaway, Sbunaw, qwilang, Suruw, Banay, Blingraga’, Kgiran, Tkasan, Lyung, Phay, Balung, Qara, Zihing, Tgliq, Hkawan, Qrahu’.  mspatul spayat qalang sqani hya’.

Pwah tay Mstranan kya Bnka’ lga, Tampya, Ulay, Rahaw, Hbun, Krmut, Lmwan, Tranan.  mspat qalang sqani hya’.

ruw skahul kya Sqabu’ phquyaw lmpuw lga, Pyanan, Skikun, Rmwan, Bongbong, Turuy, Banun, Cinaw, Sengan, Syora, Lumpya.  ruw phquyaw mwah lga, Iyu’, Nango, Kasto’, Pyahaw, Lopuy, Buta’, Kinus, Kinyang, Lbabaw, Kmuyaw, Kulu’, Rgyax, Stacis, Sihoring.  mpusal spayat qalang sqani hya’. psqunun kwara’ qalang na Tayal lga kbhul mspat pgan kwara’ kinpzyux qalang Tayal misuw qani la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
tmayan

thumb|kperay

lhngan 'bagan ga, smok syax qu **tmayan**  (蛾). mwah m'utu' sa lelingay na rento. cingay hbuh hi' nya' qu tmayan hiya'. hbuh nya' qasa mga, skkwi' na hi' ta' ma.

zyuwaw na:Squliq Atayal
kyokay

thumb|kyokay (台灣基督長老教會草屯教會)

kyokay hiya ga halan rehay.

zyuwaw na:Squliq Atayal
lalu

lalu (名字)

aring htgan la’iy ita ’tayal laga, bi’an ta nya lalu Tayal yaba ta. lalu tayal la’iy ta ga buyun lalu yaba ta nanak. syan lalu ga s’agal ta nya lalu bnkis ta uy, kruma ga syan ta nya lalu ’sinuw,iyat ga syan ta nya lalu khoni’ ro lalu na k’man uy. 

mnanak ci baley lalu ta ro psya’an ci uy，myasa ci baley lalu ta tayal, siyon mu baley. 

## kinhulan s’utu biru
江明清 (Yawi．Nomin)，宜蘭澤敖利泰雅族語語言學習教材（1-6）全冊（Llyung klesan【南澳流域】澤敖利泰雅族語讀本） 原住民族語言著作（臺灣：永望文化事業股份有限公司.2001）

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal
lawqi

thumb|lawqi

**lawqi (霧淞)** hya' ga gluw na tlaka' ga iyat tlaka' balay, mutuw siy trngil sa abaw qhuniq ru qara' na qhuniq, mssli' lga mutuw mngaygyut khmay ru zik slwan lga mutuw mphuw kya qu qqhuniq ini' ga rruma' la.

lawqi hya' ga mutuw naha' sgisa sa minhuqil qmayat sa laqi' knayril uzi, yalaw gi ini' hmci mita' qu lawqi qani,

qutux uzi qu gnisa  naha' sa laqi' knayril hya' ga, yaqu kinbaytunux na laqi' knayril, gi plquy' ru maymaw yan balay garasu' kinmtasaw ktan nqu lawqi qani, qani hya' ga gnisa naha' sa kinbaytunux na laqi' knayril qasa hya'.  

nanu' yasa qu mutuw naha' spqwas sa qwas na Tayal sraral. qu lawqi qani.  

zyuwaw na:Squliq Atayal
lhlahuy

cingay balay qsinu ru qqhuniq cyux maki lhlahuy.

lhlahuy ga cyux sa zik na rgyax.

zyuwaw na:Squliq Atayal
lihuy

lihuy (額頭)

mlikuy ’tayal sraral ga, tlhuyan qu lihuy nha. ima qu ini tlhuzi ga, mutux nha psyaqan.
lmawm mnazyang

kruma’ ga ptasan rqyas na squliq qu Tayal hya’ ma
mwah sqani qu Gipun ga, kya uzi qu bniru’ naha’ maha, Tayal hya’ ga siy lawm na puniq qu ppnazyang naha’ ma. qani hya’ ga knita’ naha’ sa misan mwah hga, lnnglung naha’ maha yani qu musa kya tuqiy na kkyalan maha’ lmnglung ru sawn naha’ kasa smlalu’ la.

taqu yan qani ka kya tuqiy na lnnglung naha’ hya’ ga, yasa qu knita’ naha’ sa pingaygyutan mkkura’ tunux na ppnazyan qu inlungan qani hya’, ginlwan na kay’ qani hya’ ga, sinpngan naha’ sa ‘ringan balay na sawn maha qutux cinqlangan hya’ ga, ungat ana tutux qu iyat minhaqani mqyanuh, ka aring sa qmataq sa qqsinuw ru mngaygyut baq sa maniq sa pinhapuy；qmataq hya’ hya’ ga yasa qu tmqsinuw na’, nanu’ minkahul sa ptlapa’ nanak sa mtkzyay lru lawn naha’ kya qu minsuling sa qsahuy puniq na qqsinuw lru baq sa maha blaq niqun qu snuling hya’, nanu’ aring kya lqu baq sa phapuy la, taqu yan nqani ka kya qu pingaygyutan kinbaq naha’ qani ga yasa qu sawn na biru’ thayluw maha 〝ginkura’ qnxan na qnqyanux kayal qasa〞. nanu’ yan nqu pintkakay’ na sraral maha u~ pintlwan naha’ sa kinbbaqan na qqyanux. wal yan cikay naniy uzi qutux pintkaykay’ nbkis sraral hya’ maha 〝sraral sraral hya mga, kya qutux ryax ka aki’ musa’ tmqsinuw qu nbkis mga, minlu’ sa siy mlux mtlapa’ nanak ma, ru siy ptbuci’ musa’ mgyay tlqin sa zkzyuk ru llhlahuy, ru msmasuq lqu puniq niya’ lga, yasa si ptbuci’ musa’ hmkangi’ sa nniqun naha’ sa zik na rgyax ma, ru ktan naha’ wal si ptbuci’ kmat sa nnanu’ qu qqsinuw ma, nanu’ halan mita’ na nbkis lga, baqa ini’ pgyay l’iy mita’ squliq qu qqsinuw rwa! ktan lmga, kwara’ ka nyuw katun na qqsinuw mga giway hi’ na minhuqil qqsinuw mru nyuw si sbu’ nguhuw kin shhya’ niya’ ma, tlaman naha’ lmaga, baqun naha’ kya lmqu aw’ shhiya’ niqun qu snuling hi’ hya’ maha kya la. aring kya lqu musa’ hmkangi’ sa lnawm na hayhi’ uziy qu kinbkaysan ta’ lma, nanu’ aring kya qu lnglungun naha’ qu swa’ baq mcyana’ qu pistacing btunux mru, lawn naha’ kya qu mutung na btunux ru ps’ringan wazyay na guquh la, nanu’ aring kya qu baq mnahu’ lqu ‘tayal lru baqun naha’ kya uzi qu smuling sa nniqun na hi’ na minqyanux la. babaw niya’ lga mqbbaq sa plmukan lru, maras aqu kluban qu plmukan lru, psbaqan naha’ phapuy sa trakis ru tmahuk na nniqun la, aw’ ga sikiy s’iyuw sa hnkuy na qqsinuw ru kwara’ ka pinbahuw na ‘tayal qu kkluban naha’, nanu’ aring kya qu mp’iyuw sa nnanu’ kya qu ‘tayal sa plmukan qani la, nanu’ mngaygyut baqun naha’ kya lqu sawn thkun qu nniqun, ru phapuy sa mmami’ la, nanu’ mlhani’ maniq sa tnahuk na nniqun lqu nbkis na Tayal lma.〞

balay balay hya’ qu sawn pingaygyutan baq sa qqaynxan Tayal hya’ ga pzyux qu pintkaykay’ na nbkis hya’, ana ka ppqumah na hpuniq uzi ga nanu yan nasa uzi, aw’ ini’ baqiy sa ki’a minpira’ msbzinah qu qnxan na Tayal mucing sawni’ qani hya’ ga, kinbaq na Tayal ka si ptlawm mnazyang hya’ ga, iyat nanak sa zik ‘uwah sqani na Gipun nanak ay! rima’ baq kya sa ungat qinbbaqan lpgan kin bhlan kinpzyux kawas qani hya’ la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
lmiquy

right|300x300px

## lmiquy (芒草)

lmiquy ga gluw naq k’man. blaq  balay niqun kacing qu lmiquy hiya’.

## pptzyuwaw na lmiquy (用途)

Tayal srara hya’ ga, mutuw naha galun toyu’ niya’, ru shap naha’sa qin’apan g’nux, gi aki’ ini’ kznga’ hmbku’ qu g’nux ma. 

zyuwaw na:Squliq Atayal
lmyun

lmyun (小米)

bisya’ lela, pnungan maha yow na iny’anux cyoli Tayal, utux bwax lmyun ga ba’un thapuy utux limuk mami, musa mluyak hlahuy ga nanak utux bwax lmyun rasun, ru cyan iyik biku kya, nanu yaca musa tna’ ni’an naha pisa ryax la. ana ga babow nya laga, mlux musa piyux bwax lmyun thapuy Tayal la? pn’yuwan yow kwe ga nyu makaca cn’ringan nya.

’txan maki utux tngangah, kya maha musa slhbow yow ro ini ci soya pnahu’ puni’ hiya krryax, mkalux kwara reyas nya wayal sglu’an sgelu’, kruma yhul ga si sbu’ ro’iy nya wa sglu’an sgelu’, ro si nya tkuniy sa’ing pyatu bwax iyik na limuk kya, tegan yow ga piyux ci lmyun hnpuyan nya ro mhenas limuk spun mami la, “pyak pyak” maha hngiyan hnapuy nya, tbah wa m’piyit mlaka kwara hnpuy nya lmyun haca, beta puting kyan utux piyit nya si hngiy bih limuk kya, skayal nya tngangah na cyoli haca maha: “yani isu m’elang na cyoli, baley ci ga musa ungat ci kwara ni’un su, utux lwey ga, mwah myan baley kuri’ mani kwara pnuhi su lmyun, sphow mu isu m’elang na cyoli.”

aring kya laga, utux bwax lmyun ga ini ba’iy phapuy utux limuk mami na lmyun la.

## kinhulan s’utu biru
江明清Yawi‧Nomin，葛雷散群(南澳)泰雅人的語言文化教材－藝術之美與神話、傳說篇。(臺灣：宜蘭縣原住民文教促進會. 101)

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal
llkus

llkus (箭竹)

kbalay slqi ga, s’agal sa llkus ru lomun rwangan pshzyun ru mshzyu’ la.

thumb|llkus
llyung

thumb|llyun

llyung (河川）

llyung ga ggalan qulih na ’tayal. nanu yaqu llyung qani qu qzyunam uzi na 'tail.
lubuw

thumb|lubuw

**lubuw (口簧琴)** na Tayal hya’ ga yasa qu mutuw sptlubuw nqu mlikuy sa knayril, mutuw naha’ spwah sa lubuw smbbaq sa inllungan naha’, ana mpcisal, mpsbaq sa pinssawya’ naha’, ruw ana mcqiri’ uzi ga spwah naha’ sa lubuw tlubuw, nanu’ kya qu ini’ naha’ qtnaq csqryan lga, mutuw wal si pgyay mngilis maha’ qu pinqzyuwan na nnbkis.

lubuw qani ga kya qu kinbalay na ruma’ maymlux, ka lubuw qawqaw sun naha’.  ru kya uzi qu kinbalay na may’ung qu hmali’ niya’, aring sa qutux hmali’ ruw mucing spayat hmali’ qu mutuw ktan krayryax hya’.

## lubuw qawqaw
lubuw qani ga kya qu kinbalay na ruma’ maymlux, ka lubuw qawqaw sun naha’.
ru kya uzi qu kinbalay na may’ung qu hmali’ niya’, aring sa qutux hmali’ ruw mucing spayat hmali’ qu mutuw ktan krayryax hya’.

## Yutas Hayung Suyan
kkbalay ni Yutas Hayung Suyan kya Pyanan hya’ ga, qutux buli’ nanak qu kkbalay niya’ sa lubuw,aring hga musa’ mwazyaw sa ggalan niya’ kblayan niya’ lubuw ruma’ qasa han, ru bkawn niya’ hru, ptasan niya’ qu ttaqan niya’ ha, ru khuyan niya’ qu tay qsahuy pintasan niya’ han, ru zthungan niya lqu ssyan niya’ mayl’ung la, tmasuq lga, nanu’ yaqu tmucing sa mel’ung ka ggalan niya’ hmali’ qasa la. 

## cinkhulan sa knita’ sa brbiru’
* Hitaypayan 田野資料
* 臺灣總督府臨時臺灣舊慣調查會原著、中央研究院民族學研究所編譯，1996，《番族慣習調查報告書[第一卷] 泰雅族》。臺北：中央研究院民族學研究所。
* 阮昌銳，1999，《文面‧馘首‧泰雅文化：泰雅族文面文化展專輯》。臺北：國立臺灣博物館。
* 達西烏拉彎‧畢馬，2001，《臺灣的原住民：泰雅族》。臺北：臺原。 

zyuwaw na:Squliq Atayal
zyuwaw na:Gaga’ na qnxan
luhi

thumb|luhi

luhi 苦瓜 (崩塌地)

luhi

sazing kkan nya.qutux ga lalu na ramat.qutux ga luhi ru.

zyuwaw na:Squliq Atayal
lukus

lukus (服飾)

tninun lukus na ’tayal.

lukus ga ppkusun qmiway hi ta. ini pbbox sa te glang na squliq. pzyux iro nya.

bnkis raral ga pala qu pqiway nha hi.cingay iro nya.

qmisan ga pzyux pkusun ta lukus.'bagan ga cikwiy pkusun ta la. 

zyuwaw na:Squliq Atayal
magal

magal (取,拿)

nwahan myan magal ina na yutas Losin, blaq balay qu ina qasa, qnyat ru si shhway inlungan nya.

zyuwaw na:Squliq Atayal
malavi

thumb|Sin’iy go

alang **Laidazuan/malavi (潭南部落)** ga niya mki sku Nanto Keng atu Sin’iy go, kwara sali buwan nya ga 227 buwan, 782 hi ku kwara s’uli tayan. 

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 97% kyan ku 757 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 3% kyan ku 25 hi nya. 

pinspung na linhuyan Gyencumin ga, Bunun 94%, Setik 1%, Amis 1%, binah lihuyan s’uli 1%.

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

zyuwaw na:S'uli Tayan
maqaw

## maqaw (山胡椒)

cikay makaw tmahuk qu ayang na ngta' mga, blaq balay nbun.

maqaw hiya ga mkbway qu 'bagan, bway na maqaw ga lmun nha ru stmwan nha cikay cimu lru skun nha la, mutu nha spgluw ayang stmahuq, ru kekruma uzi qa spgluw nha syam tmamin.

tmaqun cikay qu maqaw ga blaq balay sokan ay. sgayang sa qsya ga blaq balay nbun. 
’magan cikay makaw tmahuk qu ayang na ngta’ mga, blaq balay nbun mha ma. 

## nnu’un
’magan cikay maqaw tmahuk qu ayang na ngta’ mga, blaq balay nbun mha ma. 

thumb|
zyuwaw na:Squliq Atayal
magal ina

magal ina (迎親)

gaga na bnkis tayal raral ka, cingay squliq musa magal ina ga pqasun na lpiyung .
(泰雅族的古訓教導, 迎親儀式人越多越有面子)

zyuwaw na:Squliq Atayal
matas

## matas (紋面)
gaga na matas la’iy likuy ga, siki lama tkba kwara yow na gaga mluyak, kba cminun, mlahang gaga, mnwah mgaga uy ga ptasan la.   

la’iy knerin mlahang sali, kba momah, kba cminun lukus ro tmami tmmyan. ba’un naha kwara yow haca laga, ptasan naha la.

mlikuy ga ptasan lihuy ro yabay naha. knerin ga ptasan naha lihuy ro reyas naha. bi’an naha lalu na m’likuy baley ro lalu m’knerin baley la, ini ptasiy ga musa ssya’an cyoli naha la.

## kinhulan s’utu biru
江明清 (Yawi．Nomin)，宜蘭澤敖利泰雅族語語言學習教材（1-6）全冊（Llyung klesan【南澳流域】澤敖利泰雅族語讀本） 原住民族語言著作（臺灣：永望文化事業股份有限公司.2001）

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal
mbkal

mbkal 

mbkal qani hiya ga kkayal na pcisal na mslpyung, ini say mcisal lqu msbzinah mcisal hya, mbkal sawn qani hya. 

nanu kmayal qu nbkis ga nanu mbbiq mumu na pala hya ga yaqu pbbkal naha babaw nya qu sawn naha.

kmal qu yutas maku laysa bawtu maha nanu muah sqani qu kahul slamaw lga  mutu mtzyay lru aring kya mslpyung lru ini hngaw mbkal la .

nanu ana musa mtzyuawzyuaw kia  slamaw lga  kya qu lpyung halan pqaniq, yan nasa lga ini k'uzyay kya la. ana laha uzi muah mtzyuawzyuaw sqani uzi ga kya uzi qu wahan naha pqaniq sqani uzi, yani qu sawn mbkal.
mb’ala

thumb|Nin’ay go

alang **mb’ala (眉原部落)** ga niya mki sku Nanto Keng atu Nin’ay go, kwara sali buwan nya ga 142 buwan, 449 hi ku kwara s’uli tayan.

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 86% kyan ku 385 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 14% kyan ku 64 hi nya.

pinspung na linhuyan Gyencumin ga, Tayan 77%, Setik 5%, Bunun 2%, Amis 1%, Cou 1%.

maki qu ngasal bziran, ngasal psatu tegami ru pqniqan iyu.

## rhzyal kki’an
tay ’llaw na mb’ala hya’ ga rgyax krahu’. tay ’zil na mb’ala hya’ ga llyung. tay mkyahu’ na mb’ala hya’ ga rgyax krahu’. tay mkraya’ na mb’ala hya’ ga llyung.

tay ’zil na mb’ala hya’ ga nakahara.

## rekisi (歷史)

## kayal (氣候)

## kyokay (教會)
maki 1 kyokay.

## ssquliq pinlpgan (人口統計)

## ppqbaqan (教育)

### pqwasan biru ’laqi’ cikuy (國民小學)

### pqwasan biru ’laqi’ mrkyas (國民中學)

## tuqi ’san (交通)

### basu (公車)

### kisya’ glgan (鐵路)

## spyangan na pinbahu (特產)

### Ubuy qqmayh (農)

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

zyuwaw na:S'uli Tayan
mcisal

mcisal (閒聊/搭訕)

mcisal qani hya' ga kay niya' maha musa hmkangi' sa bays kksgtwan niya' qasa hya'. nanu' qu mcisal qani ga, kya uzi qu mkayal na zyuwaw balay, kya uzi qu siy pnhmut mkayal sa kksgtwwan na kknayril, qani hya' ga mcisal squ rangi' nanak, ini' ga mintsway' naha' nanak qani hya', maha iy mcisal squ iyat naha' kinbaq ka misan mqbbaq ga, ini' inhmut kmayal uzi, mutuw pngaga' pnbaq iyal kmayal.
magal kanailil

magal kanailil (結婚)

icami ka matuuwal (masiqun kakawsa) san ku magal kanailil.

kiya ku magal kanailil yi tinqalangang niyam iwan na rahuwal na uwawu qutux naniqan kaxbarg.

imuwag naku makurakis/marakiyas sumilma cu qasinu ru quwawu na turakis sipaqaneq cu rumaruma,

makurakis/marakiyas bali nanak ku magawp mapa-iyu uwi cu qaraqarax ka sasilhu inlungang.

pasibaqan cu kai naku malhow, sasilawkahan naku rawirawing ku inha.

zyuwaw na:Matuuwal
mit

thumb|240px|Mit
thumb|240px|Mit

cingay qsinuw nya' maki sa hlahuy sraral hiya', yan na mit, bzyok qnhyun, ngarux ru bqanux.
miyamay

thumb|Ji’an (Ci’an go)

alang **miyamay (慶豐部落)** ga niya mki sku Karing Keng atu Ci’an go, kwara sali buwan nya ga 2,924 buwan, 7,823 hi ku kwara s’uli tayan.

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 13% kyan ku 1,023 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 87% kyan ku 6,800 hi nya.

maki qu ngasal bziran, ngasal psatu tegami ru pqniqan iyu.

## rhzyal kki’an
tay ’llaw na miyamay hya’ ga bsilung. tay ’zil na miyamay hya’ ga rgyax. tay mkyahu’ na miyamay hya’ ga llyung. tay mkraya’ na miyamay hya’ ga llyung.

tay mkraya’ na miyamay hya’ ga Sirakesay. tay ’llaw na miyamay hya’ ga Buner. tay ’zil na miyamay hya’ ga Ciyibangcalay.

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

zyuwaw na:S'uli Tayan
mqu

thumb|Snakes Diversity

## mqu (蛇)

cingay kinlgan lalu na mqu. maki qu mhetung, klang, kinbunik, kor. mhngan lga muwah hmkangi niqun nha tanux. blaq nha tlqing sa sasaw kk’man uruw. ’bagan lga cingay balay mqu lmosay la.

bbtunux ka iyat pinqmahan ga, cyux si i ps’ni na mqu. 

si kte mtasiq ru mkzyay ngungu’ nya’ qu mqu lga, nanu’ yasa qu klang hiya’ pi.

qruzyux balay mqu qasa.
'bagan lga cingay mhtuw qu mqu la.pinbaqi ay.
ms'utux tnuxan

ms'utux tnuxan (結婚-成為一個枕頭)

ita Tayal heya ga waya thoyay mhenas pcpung nku gaga m'likuy ru m'knrin nku mykyas ru mkrakis lga, thoyay pkkita la ru s'aras naha mbkis na gluw utux gaga, yaba yaya ru gluw utux sali, mosa smiye nku sali na krakis galan naha ina. kya ku waya mble pkkayan nku sa'ing sali na mbkis ru yaba yaya lga, thoyay naha spgluw gaga nku ps'onun naha mkkita nku mrkysa ru krakis ga tgiwan mosa pcrux utux sali. kwara yaw hani ga yaca san maha ms'utux tnuxan.

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal
msari

lahi qu msari na inlungan hya, cibilan ta ni utux kyal la, siki mrraw ta qwara ta mtsway, aki blaq qwara qu pincwagan ta qwara.

zyuwaw na:Squliq Atayal
msaw kmayal

lahi bala msyaw kmayal hya, psayqan ta ni plmukan la. 'mblaq mtzyaw ananau zywau ga, aki.

zyuwaw na:Squliq Atayal
msbayhuy

msbayhuy lga utux mngnguw kwara qu tyal la, ilaw utux msluhi qu taytuqi ru msbayhu qu kayal.

zyuwaw na:Squliq Atayal
mowas pori

mowas pori (竹雞尖叫)

bisya’ ci ro nyu si mowas pori laga, yani nya p’iyu maha ya kingan mwalah la. trang mung ta hngiyang pori kwe, ana m’ima cyoli Tayal ga nanu yaca t’aring musa smreyu lukus ro tmapang mhbing Sali, yaca ini kyupiy ’walah.

## kinhulan s’utu biru
江明清Yawi‧Nomin，葛雷散群(南澳)泰雅人的語言文化教材－歷史文化與社會文化篇。(臺灣：宜蘭縣原住民文教促進會. 101)
msin

msin ....為了....《發生糾紛的事故原因》

1.msin rhyal

2.msin qnaniq 糾紛是為了吃的東西

3.msin knayril 糾紛是為了女人

4.msin qyaqaya 糾紛是為了某些東西

zyuwaw na:Squliq Atayal
msmiy

msmiy (潮濕)

sitrah mqwalah qu kayal qani, maymaw msmiy qwara qu llukus ru taytapang, yaqih balay qsliq.

zyuwaw na:Squliq Atayal
msqawlu

msqawlu (想吃；男生對女生想入非非) 

hya ga sazing qu awsa na kay'.
qutux hya ga kkayal na mqmaniq, qutux hay ga gmisa sa kay na msknayril.
kay na mqmaniq hya ga smawya balay maniq maha qu kya nya'.
msknayril uzi ga msqawlu sun naha gmisa kmayal.

zyuwaw na:Squliq Atayal
mtalah kwara bwey na khoni

mtalah kwara bwey na khoni (瞉科樹果子長滿成熟並開始掉落)

in’yanux Tayal bih llyung Klesan kya ga maki ci inbuyan yow na gaga na pkita kayal kwe, baley ci cnpngan ta p’yugan na kayal hiya ga knahul nya ubuy pkhngyan ro knita krryax. yani maha kwara knba’an ta kwe, skura ita Tayal ga piyang na yow, utux yow ga galan ta gnmilan na s’yanux ta, utux yow lwey ga kahul tkba’ ta tgamil yow kwe ro p’aras hi’an na klhangan ta ita Tayal, kwe ga piyang myasa na knba’an, maki knita na cka Tayal hiya,“mita kayal”ro p’yugan na bhuyow kwara khoni, nya pkita maha kba’ nya p’yuw kayal kwe, cyoli Tayal ga pgluw p’yuw na kayal kbaley ryax ro kita pntyagan ta. yani nyu sbiru suruw micu:    

bhuyow kwara bwey khoni’ ro mtalah bwey ro mhutow kwara bwey laga, si ba’iy maha musa t’aring ryax na gaga mluyak uy la, baha mcya, kwara sinuw uy ga knahul ni’an naha bwey na khoni’, misan ga tmwang klxun hi naha, ryax haca ga msyam ci ni’un hi na sinuw kwe. nanu yaca ita Tayal ga tegan ta mhutow kwara bwey na khoni’ laga, mcpung maha ba’un ta t’aring mluyak uy la, ryax cpngan gaga na mluyak kwe ga aring mpuw utux byating ro beta s sa’ing byating babow skawas kya.

## kinhulan s’utu biru
江明清Yawi‧Nomin，葛雷散群(南澳)泰雅人的語言文化教材－歷史文化與社會文化篇。(臺灣：宜蘭縣原住民文教促進會. 101)
mtsswe

mtsswe (兄弟姊妹)

ita kwara squliq ga mtsswe ta kwara. qutux ngasal ga ana ini khmay ga mutu kya qu qutux mtsswe ta.

mtsswe ga mrraw.smi inlungan uzi.mggalu ga mtsswe son.
mtzyuwawzyuwaw

mtzyuwawzyuwaw( 遊手好閒/無所事事)

mtzyuwawzyuwaw hya ga gnisa naha sa mqilang ru ungat pcyuwagun na squliq.
qutux uzi hya ga gnisa naha sa ungat qbaqan sa pptzyuwaw.

zyuwaw na:Squliq Atayal
mssuk inlungan

hwa nanak mssuk inlungan su krrayx, ini psqutux inlungan su, baha blaq qu pincwagan su la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
msun

ms'un qu cinbwanan na utux kayal, biqan ta nya nniquun ru llukus, blaq kwara qu 
 
qnqya nux ta qwa ra, mhway bala qu yaba utua kayal.

zyuwaw na:Squliq Atayal
mutuw

mutuw (聚居)

ita Tayal hiya ga mutuw gmlux hkangi qa kki'an. 
ro qutux qutux niqan ga thoyay msqun mwah pcqrux qutux qalang.

zyuwaw na:Squliq Atayal
muyaw

muyaw (家/洞穴)

cyux inu muyaw su. talagay kinhupa qu muyaw qani, hala musa mzyup kya qu kacing su la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
myugi

縮圖|myugi

## myugi  (舞蹈)

Laqi mrkyas ru krakis qalang ga tehok kawas naha la ru, masuq lga msqun mnbux qwaw ro mstopaw myugi sinqqas.

zyuwaw na:ke na cquliq Tayal
myapas owas na mnbuw uwow

myapas owas na mnbuw uwow (飲酒作樂歌)

tlamey mu mowas owas mnbuw uwow: uwow yhe ga iyat kin’iri nbuw ita Tayal ki! iyat kin’iri gaga na Tayal. knahun bwax hekil ro hekil pagey smi uwow yhe. maki gaga smi uwaw na Tayal. 

gaga nbuw uwow yhe ga siki tluw sn’asan na ryax, ini mhmut mnbuw. s’asey ta ya ryax na soni. howey utux mrhow, kmon ru spunan su khu’. m’es baley ksli’ myan, s’asey ta ya ryax na soni ”bley ci pungan pn’wasan mu soni.

## kinhulan s’utu biru
江明清 (Yawi．Nomin)，宜蘭澤敖利泰雅族語語言學習教材（1-6）全冊（Llyung klesan【南澳流域】澤敖利泰雅族語讀本） 原住民族語言著作（臺灣：永望文化事業股份有限公司.2001）

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal
musa’ blaq wahan cisal tay qlqalang rhzyal na Sinsekigo

thumb|尖石鄉

musa’ blaq wahan cisal tay qlqalang rhzyal na Sinsekigo (尖石鄉境內的景觀特色) 

rhzyal sinsiki’go’ cyuw maki’ sa llyung Gawgan hya’ ga giway ’Tayal kwara’ qu cyuw maki’ kya. te suruw na sinsiki’go’ hya ga cyuw maki’ sa lnglingay ziik balay ka 800~2000meta’ kin wagiq kaybat na rgyax qasa, blaq balay ktan qu rgrgyax niya’ ru pzyux balay ggalan khaw maki’ kya.  nanu’ qlyan squ gbyan lga, ini’ ptnaq ana cikuy kin hlhul niya’, qmisan ga mutuw mtlaka’ ini’ ga mhlaqiy, suruw qmisan ka mehlhul ga mkphpah qu hlapaw, ‘bagan ga,kya sasaw na qqhuniq ka maymaw mtasiq, babaw na ‘bagan ka hhawqan abaw uziy ga sbayhuyun na bayhuy ka mutuw maymaw blaq balay qsliq, ru qmisan ga ghzyaq, nanu’ yasa qu nyux sami s’nakun biqan nanak krahu’ balay na qawyat qu naux myan ki’an sami qani hya’. 

qalang myan misuw qani ga yaqu ini’ si’ sa xiryo na kagak, ru mmuhi’ sa ungat ruk na rramat, ru blaq balay ktan na bbtunux ru rrsnat, ru lhlahuy ka iyat ‘mwahan iyal na squliq, ru yaqu kwara’ ka wwahan mhngaw na lpyung kahul hugal, ya’ qani qu musa’ spzyang balay musa’ rmuruw sa awsa’ qnxan na sami ka llyung mqnazi’ qani. kahul rr’ra quri’ Lupi’ mita’ ga, baqun iyal mita’ kwara’ mnnanak pinsbahan na zyulung.  ru maha blaq kayal ga mutuw baqun tmnga’ kwara’ qlqalang saysyaw wsilung.  ru ktan kwara’ uzi cyux maymaw mtpanga’ mtasiq na rgrgyax.

nanu’ qu kya sawbgih sazing syan Meta’ kinwagiq na b’bu’ rgyax Tapung ga snyan patus qayngay na Gipun sa qnihut naha’ kkzyup kmut na Tayal, pintriqan kya na nnbkis myan Tayal qu rhzyal qasa, musa’ kya sa ngasal qasa ga, tngan kwara’ aring rgrgyax na Hagay ruw kwara’ rgyax na Papakwaqa’ qalang Quri’ hya’ ga cyuw muhi’ sa ini’ si’ noyak na rramat, ru Smangus ga cyux mlahang squ lhlahuy na kkrahu’ qhuniq na qaypqrung utux, ru sinqtuxan inlungan naha’ mlahang sa hhalan m’abi’ na lpyung kahul hugal, ru nanu’ qu qalang na Smangus ka hhalan zmangay qqhuniq krahu’, ru nanu’ qu kklahang naha’ sa qalang naha’ ka pinsqtuxan inlungan naha’ mqyanux.

## Cinkhulan sa knita’ sa brbiru’
*尖石鄉公所

zyuwaw na:Squliq Atayal
m’bun ska na ngasal

## m’bun ska na ngasal (屋內葬)
mhuqil qu Tayal lga, san nha' hmngu’ sa buqul ru ’blun nha’.

zyuwaw na:Squliq Atayal
m’utu

thumb|Kansai go

alang **m’utu (馬武督部落)** ga niya mki sku Sincik Keng atu Kansai go, kwara sali buwan nya ga 124 buwan, 339 hi ku kwara s’uli tayan.

s’uli tayan pinspngan Gyencumin ga 60% kyan ku 204 hi, binah ga, ’yat kahun sku pinspngan Gyencumin ga 40% kyan ku 135 hi nya.

pinspung na linhuyan Gyencumin ga, Tayan 59%, Amis 0.3%, Paywan 0.3%, binah lihuyan s’uli 0.3%.

maki qu ngasal bziran, ru kyokay.

## rhzyal kki’an

tay ’llaw na m’utu hya’ ga rgyax krahu’. tay ’zil na m’utu hya’ ga llyung. tay mkyahu’ na m’utu hya’ ga llyung. tay mkraya’ na m’utu hya’ ga rgyax krahu’.

tay mkyahu’ na m’utu hya’ ga q’yulang.

## rekisi (歷史)

## kayal (氣候)

## kyokay (教會)
maki 1 kyokay.

## ssquliq pinlpgan (人口統計)

## ppqbaqan (教育)

### pqwasan biru ’laqi’ cikuy (國民小學)

### pqwasan biru ’laqi’ mrkyas (國民中學)

## tuqi ’san (交通)

### basu (公車)

### kisya’ glgan (鐵路)

## spyangan na pinbahu (特產)

### Ubuy qqmayh (農)

## kinhulan s’utu biru
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

zyuwaw na:S'uli Tayan
ngasal

thumb|ngasal

**ngasal (家)** hiya ga ki'an na qutux ngasal (家人), ru pyang blaq balay na kki'an. atu' na kinbalay ngasal qu skal lga, musa yasa qu son ta muci' ki'an qnxan na qutux hi ru qutux ngasal (家人), ru slyan naha sa pinbahu naha. ki'an na sin'anan hya lga ini say ngasal qasa hya, libu son qasa hya. qsinu hya lga bling son ru kobu' son, ini say ngasal qasa uzi.
家是一家人所住的地方,也是最好的地方.有關家的意義,是個人及一個家庭所居住的地方,以及放置農作物的處所.至於牲畜所在的地方,就不能說是家了,我們稱之為寮舍. 野獸所住的地方,我們稱之為洞穴或者是窩巢,也不能稱之為家.

## knita sa qutux ngasal na 'tayal (泰雅人對家的概念)
knita’ na 'tayal sa qutux ngasal hiya ga, yasa qu ssyan inlungan na kwara qutux qutux hi. 
泰雅人對家的家看法,是每一個人心目中所屬的地方.

ngasal qani hya’ ga, sazing qu kkyalan sa inllungan na ’tayal.  qutux hya’ ga nanu’ yaqu snyan naha’ inlungan sa ngasal naha’.  yasa qu sawn bnkis maha gss’an inlungan na mmrkyas mlikuy, nanu qu ini’ agal bays na laqi’ mlikuy na hga, mutuw lawkah mglgluw sa mintsway’ nya ka laylaqi’ na mmama’ naha’, ana musa’ tmrgyax, ini’ ga musa’ mtzyuwaw ga mutuw lawkah mglgluw sa mintsway’ naha’, nanu’ aring sa magal bays lga, mutuw ms’su’ ngasal la.  qutux qu kay ga, nwan smbays sa knayril naha’, qutux uzi ga, mutuw naha’ baqun nanak maha aring kya lga siki klhangan naha’ nanak qu ngasal naha’ maha qu inlungan naha’ la.
家有兩個意義,一是人們心繫的地方,也是老人們所稱的培養男子氣慨之所;在男子未娶之前,會跟著自己的兄弟們,一起去狩獵及一起幹活.娶了妻之後,就會專注在家裡.有一句話說,當有女子來相伴時,男子就要認清一個事實,必須好好維護著自己的家了.

qutux hya’ lga, skita’ naha’ sa ubuy na qutux ramu’.  nanu’ iy musa’ ta’ sa qalang bbzinah ga, mutuw mppaqut maha kahul inu’, ru baqun naha balay maha qutux balay ramu’ naha’ ga, mutuw naha’ sawn maha qutux ngasal ta’ ita’ hya’.  nanu’ qu sawn naha’ qutux ramu’ qani hya’ ga, aring squ puqing balay yasa ini’ pzyuwagiy na knayril qu skusa naha’ sa. maha iy wal naha’ hriqun na mbbiq laqi’ knayril lga, aring kya qu mskyut kya qu niwan qutux ngasal sawn naha’ qasa hya’ la.
另外,必須是同一個血源, 當我們到另一個部落時, 會有人問說從哪個部落來的,而當他們知道是同一個血源時,會說我們是同一家人. 同一個血源的意思是,從最根源起,女方這裡的血源沒有忘記,若是在女方這裡混淆了,就會中斷一個家的脈絡.

nanu’ qu sawn naha’ qutux ngasal hya’ ga, mutuw naha’ pglgan rmaw smyuk sa wayal kzyawpan na paris, nanu’ iy maha wayal kzyawpan na paris qu gluw qutux ngasal naha’ ka ana cyuw maki’ twahiq ga, mutuw naha’ s’usa’ smyuk kmut squ minzyup ka qalang qasa, iyat yaqu gluw na qutux niqan nanak qu r’agan naha’ musa’ smyuk. 

## qutux niqan (共食團體)
sawn naha’ maha qutux ngasal hya’ ga, mtnaq kin krahu’ snyan naha’ inlungan, qutux niqan hya’ ga niwan yasa qu spzyang mutuw mrraw balay gi yaniy qu nyuw msaysawbih lnglingay naha’.  ga qutux ngasal sawn hya’ ga, yasa qu ini’ naha’ lxaniy lmpuw kya qu pqsugan naha’ nniqan na sapat, ini’ kzyan na lpyung ka gluw inkhulan na yaya’, ini’ ka mutuw naha si qzyuwiy qasa hya’.

zyuwaw na:Squliq Atayal
ngasal qhoniq

ngasal qhoniq (石板屋)

qalang Tayal ga maki qu ngasal ruma, ngasal qhoniq, ngasal btunux, khu, ru rrkan.

ngasal ruma, ngasal qhoniq, ngasal tapaq btunux hya ga ki’ an tayal.

kuwara qaniy hya ga ngasal kinbalay kinhmgan.
ngasal ru khu na Tayal

ngasal ru khu na Tayal(泰雅族住家環境與部落的型態)

squ ini uwah na qu Gipun hga, siy ptbuci tmngsal sa qmayah naha nanak. ru lnglingay ngasal naha ga, yaqu kana siy pnblayqiy mzyup na paris ru mutuw naha qlangan qnryang qu lnglingay na ngasal naha.

nanu qu saysyaw na ngasal naha ga, mutu naha syun tay glaing na ngasal, ini’ ga maki tay ’zil, ini ga tay ’llaw, ini’ ga syun naha tay suruw na ngasal qu khu hya.  nanu qu ssyan naha libu na ngta hya ga, mutuw naha siy qrqriy tmatak sa tsawan naha mqwalax, ini ga tkm’an naha msbayhuy, kruma ga mutuw naha syun sa zik na khu, ini ga hihiy na ngasal qu paybzingan na ngta’.  nanu qu halan naha mstanux hya lga, pzyux qu si say mutuw musa’ r'uruw saysyaw na ngasal, kya uzi qu mutuw smi sa qqiway naha sa blihun na pstnuxan qani hya.

sraral balay hga ungat iyal qu sm’an sa bzyuwak hya ha, nanu yaqu maki lqu Plmukan qani lru aring kya qu maki lqu qmayat bzyuwak ru sm’an sa kacing la, ru sm’an sa ngta’ ru grgru la. nanu qu bzyuwak ru ss’an naha ngta ru guru hya ga, mutuw naha siy lhlhan sa mn’aring ha, ru kacing hya ga mutuw naha qzyan qasa hya gi yaqu aki naha balaq klhangan ru rsrasun naha musa pshzi qasa hya.

babaw nya muwah qu Gipun lga, yalaw gi ini gs’su’ qutux qutux kawas qu kki’an naha, ru ini bqbaqi kklahang na Gipun ru, mngungu uzi na mutuw halan lmahing magal na Tayal ru, nanu yasa qu siy pqhliy smqutux ptqalang na Gipun qu qalang Tayal la, nanu yasa qu msbah lqu gaga na ttqalang na Tayal la, nanu yasa qu nyux yan nqu nyux ta ktan misuw ka nyux maylahuy lqu tqalang na Tayal qani la.

babaw nya lawzi lga, hazi anan na aki naha galan maha squliq na Gipun ru nyux naha pnaynmawn lmnglung ga! nanu yasa qu aki’ naha sbahun qqyanux na Tayal ru, rasun naha musa pkita sa pinslaq na rhzyal tay hugal, ru rasun na Gipun kwara’ bbnkis na Tayal, nanu yasa qu sawyan balay kwara na Tayal qu pslaqun naha qani, ru nanu galun naha balay uzi la, nanu aring kya qu msblaq sa Gipun lqu Tayal la, nanu galun naha kwara uzi qu sinpngan na Gipun ka gskawn naha kska qalang qu tuqiy, nanu yasa qu nyux yan nqu nyux ta ktan misu qani ka blaq balay ktan ka giqas balay na ttqalang qani la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
ngta

250px|thumb|Ngta

## ngta (雞)

ngta ga baq mebazing. bazing ga pinbazing na yaya ngta.sraral bnkis taga zngta qu spngun nha pptuliq.

ngta ga blaq balay niqun hi nya.muawx lpyung ga yasa spqaniq ta lpung.

## nnu’un
pgluw sa hi' na ngta tmahuk qu topu' ga, sbing balay ayang nya'.

zyuwaw na:Squliq Atayal
ngahi

## ngahi (地瓜)

ngahi ga nniqun na squliq. bnkis Tayal sraral ga ngahi qu niqun nha. ngahi qu spyan sqyanux nha. 

abaw ngahi ga blak niqun uzi. sraral ga abaw ngahi ga spqaniq nha bzyok. misu qani lga pqolan maniq tayal uzi la.

kruma ga skbalay nha hkinl ngahi blak niqun uzi.

pgluw sa mami tmahuk qu ngahi ga, blaq iyal niqun. ini kkgak niqun qu nghai hiya.

thumb|ngahi

zyuwaw na:Squliq Atayal
ngarux

**ngarux** (ke' na Plmukan: 熊) ga qsinu ru tpngan na squliq.

misuw ga ini ktay iyal qu ngarux la .

nyux 'n_gyut ungat qu ngarux cyux maki' rgyax la. nanu' yasa laxi ta' hmut smi' mrusa' teta' mbhuyaw qu ngayux qani.

thumb|ngarux

zyuwaw na:Squliq Atayal
zyuwaw na:qsinu
ngyaw

**ngyaw** （ke' na Plmukan: 貓）ga qsinu ru tpngan na squliq.

baq maniq qoli na ngyaw.

blaq mstopun ngyaw.

ngugun ka ngyaw.
niniku

thumb|niniku

## niniku (大蒜)

## nnu’un​
meloh maku' cikay niqun qu niniku  hiya'.

zyuwaw na:Squliq Atayal
niqan

## niqan (共食)

## qutux niqan
haynasun iyal pinrr’agan na qutux niqan qu ana mincgway’ balay ga cyuw mqtwahiq hya’.

## Cinkhulan sa knita’ sa brbiru’
* Hitaypayan 田野資料

zyuwaw na:Squliq Atayal
niqun

niqun (飲食)

’law balay niqun ta sraral, yan nqu ngahi, sehuy, trakis ru qulih Tayal, bizyoq rgyax, mit rgyax, para…kwara nnanu nniqun na rrgyax ga niqun ta.

Zihung balay phapuy misu qaniy, minnuya nanak na ramat, qnayat nanak na ngta ru guru, ini szyay maniq qu llaqi misu qaniy, siki musa maniq pinhapuy na ttanux. 

## kinhulan s’utu biru
陳和平 Hetay‧Hayung等人，賽考利克泰雅族初級族語教材。(臺灣：宜蘭縣原住民文教促進會. 102)

zyuwaw na:Squliq Atayal
nniqun na Tayal

nniqun na Tayal (泰雅族的美食)

kklahang sa pinbahuw na Tayal aring sraral hya’ ga, baliy mutuw smi’ xiryo, ru bali naha’ mutuw pqsya’an, yasa si pspung sa ppqsya’ na kayal, maki’ nanak qu qqwalax na kayal, ini’ pkrwa’ iyal pqsya’ uzi, ktan su’ ka tntnaq balay kinshhya’ kwara’ qu nniqun na sami ka Tayal.

spzyang balay nniqun na Tayal hya’ ga nanu’ yaqu mami’ na trakis, ru mami’ na pagay, ru mami’ na bsisuw.  maha ini’ qtnaq qu tnubux naha’ ka mami’ hiya’ lga, mutuw yaqu ngahi’ ru sayhuy qu tnwang sa niwan sqyanux naha’ hya’ la.  kruma’ kya qu mqawyat ga mutuw muluw sa sakuw, ini’ ga krawi’ khuyan naha’ ru thkun naha’.  nanu’ qu mutuw naha’ nnaga’ lpyung hya’ ga nanu’ qu mutuw naha’ spsumul ka rhkil, kruma’ tbiqun naha. 

rramat hiya’ ga nanu’ yaqu wasiq ru yahuw, ymala’, tbihi’ Tayal, ruw yaqu qrqayrang, ru nanak Tayal kya ka bawlu’ hlutun, ru pyaway, singuut, ruw tawpu’, ruw kuku’ qcyan, ru tmi’, tbuwil, thbu’ ru qabang.  nanu’ qu p’imaw myan sa rramat lga, nanu’ yaqu qinuw, tana’, maqaw, qurip tayal. 
nanu’ quw mutuw hmbku’ nanak hya’ lga, kya qu mqawyat ga mutuw muluw sa quhung, ini’ ga tqinuw, psqru’ bayhuqun, khzyuci’, ruw ratang.

nanu’ qu gluw na hayhi’ hya’ lga, yaqu hi’ bzyuwak sin’anan, ru ngta’, guru’, ru tbabun, sicimincyo.  nanu’ qu hi’ na qqsinuw ka hi’ wqanux, mit rgyax, para’, zyungay, ruw bzyuwak qnhyun, gluw na qbux hya’ lga, butul, pinsbyukun, ngyaw kimuli’, ru piku’ ru qawm, ru rutuk.  Sraral hya’ ga mnaki’ uzi qu sanaq uzi. qlqawli’ hya’ lga yapit, bhut,  qawli’
busus, qawli’ ksngya’.
 
gluw na pkaki’ qsya’ hya’ lga, nanu’ yaqu tlaqiy, qulih Tayal, trawzit ka mutuw ini’ niqiy bazing niya’ qasa. ru ruzyuw, ktapih ru uzyul, kmagang ru kbawlung, ru ksipa’.

qani hya’ mutuw thkun kwara’ qani hya’.  nanu’ qu mmami’ hya’ ga ini’ say thkun sa, phpuyun qasa hya’, kwara’ qu pphapuy na Tayal hya’ ga, nanu qu phapuy sun, ru psqlih, ru zmqzyaq qu gluw na phapuy hya’, kwara’ ka ngahi’ ru sayhuy ru rmramat hya’ ga tmahuk sun qasa hya’, nanu’ qu ngahi’ ru sauhuy hya’ ga, kruma’ ga mutuw naha’ skhuzyuw, qani hya’ ga nanu’ mmawsa’ ngasal mnwah qmayah lga, mutuw naha’ si biliy ‘twani sa bagah ru t’blan naha’ na qbuli’, ru mwah mqumah kinsuxan niya’ lga, yasa qu wahan naha’ knama’ maniq mayzbuq kinsuxan nya’ la. nanu’ iy tmahuk rramat ga mutuw naha’ si p’magiy tmahuk kwara’ ana kin nayhi’, ru pqaniq lga, qsugun naha’ qu hi’ hya’ hruw maniq mami’ kya la.

zyuwaw na:Squliq Atayal
olit

thumb|KCityParkRat

## olit (老鼠)

kwohe ga sinu ana nni'un na cyolu uy. olit ga, mita’ ngyaw lga, mutu kinsuruw mgyay la. 
olit na ksumuk hiya’ ga, blaq nya’ maki’ talap ngasal. 
cipuq cikay hi’ nya’ ru blaq nya’ balay qmihuy slaq ru hriqun nya’ kwara’ pinuya’. 

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal
owas

owas (歌)

tlamey mu mowas owas p’agan mbulit cinsali’ ta: “mrimuy su rimuy yan, lahuy su na wagi, lanay ta strahu, yaba ta kinlahan. p’gan mbulit cinsali’ ta. p’asey ta ya ryax na soni. yow, uwah ta mlahuy, shelu’ cinsali’ ta, lanay ta ya showey utux bnkis ta.”

ita Tayal hiya ga hyuti ci baley hma’uy ta, ana mlikuy ro knerin, ana la’iy ro bnkis ta ga, kba’ ci baley mowas kwara. owas na lmuhuw ga mnanak hkuy na owas Tayal.
lalu’ ci yow nya owas lmuhuw yhe. owas na lmuhuw yhe ga kyan tu’iy nya. nya m’ubuy pnhkngyan bniks ta lela, iwan nya p’aras snbilan ke ita bnkis ta.

## kinhulan s’utu biru
江明清 (Yawi．Nomin)，宜蘭澤敖利泰雅族語語言學習教材（1-6）全冊（Llyung klesan【南澳流域】澤敖利泰雅族語讀本） 原住民族語言著作（臺灣：永望文化事業股份有限公司.2001）

zyuwaw na:Ke' na Girang C'oli Tayal