Yaba. iyat bahun zmungi na Bnkis 永懷父親

## '''泰雅族 傳統文化'''
Sraral ga kinlhangan ta na Gipun, cyugal qu likuy mtswe na yaba, hiya qu piyang sswe mlikuy, sazing qsuyan na yaba ga, naras mciriq na Gipun ru ini uwah la. yaba maku qu szyunaw ptzyuwaw kwara slaq ru qmayah, aring sami laqi cipuq lga, rmwaw sami mtzyuwaw zyuwaw ngasal. kwara ka mtswe mlikuy ki mtswe kneril, ungat qu ryax na hngawan kina mhiyapas. siy lgluw bnkis msklatan mtzyuwaw ga mqas qu yaba .

Ubuy ka mskitu’ balay na inlungan yaqu ugiq ramu nqu qutux ngasal qani. pinnongan naras pinqizyuwan hya ga, sraral kinlhangan nqu Gipun mga, aki muwah qmol rhiyal qu mrhuw Gipun, rhiyal nqu mama na yaba. sbiq Gipun lga mosa       ptngasal inu la. nanu yasa qu magal buli na Gipun qu kotas qasa ru kyalun nya qu mrhuw Gipun mha; (qani qu snyuk maku smunan).zyuwaw nqu rhiyal ka nyux mamuw psnon, siy qqala qu Gipun, baha mswa nyux pqqwaw sa ktu’ qu buli, mhenga ru msmyax balay…nyux msuna na kotas qasa ga, nyal pcobeh hi nya qutux laqi nya kneril mrkyas, hbetun nya qu buli pqqwaw sa ktu’ na yaba, ini p’syang siy lgluw yaba metaq sa ktu’ uzi. ktan qu mrhuw na Gipun, uqu lhga qu msromux tmatuk tunux ini pkayal, wal siy tmlux bzinah ru msazyux mkayal sa zyuwaw na snoya nqu rhiyal. swa miyan Gipun kinskitu qu qutux ngasal qani.. tehuk ryax soni naga, cyux na ay, rhiyal qasa, nyux blequn mlahang na mama, ini nya balay pbaziy squliq, skrangi gamil na qhuniq mlahang. Yaba maku uzi, trang sa mrkyas ga, mkrakaw nqu rangi nya qalang psobeh, mktuki iyal mung ke mrhuw Gipun qutux mrkyas kahul sa binah qalang, son muci mtnaq tayal ga, aki ta phgwak mkrraw rwa, iyat hiya la, masuq sqzinut mtnaq ta tayal, siy ptryax tqba tmucing mihiy ru mcyagaw balay. ktan ni yaba, mcyana qu yuhum thmut, siy nya llyuqiy qu (qyanux) hmbet, nanak lbit (qyanux) msthay qu mrkyas qasa. ini kbsyaq ryax lga, nyal maras gluw qalang nya, pkayal sbalay zyuwaw na pphwaw ru msina pphwaw qutux piyang krahu balay na blsuy kacing qu qalang te binah. (iyat saku uyuk kacing), sika baq balay qmebuw blsuy qasa ga, phwah qu yuhum innaras….

Aw baq linlqing hlahuy nqu qsuyan kacing blsuy qani. ini nha ktay, syan balay inlungan na yaba uzi kacing qani, ungat qbaqan khmay mangay, tun nya qu qsuyan lozi, nyal balay hluyun ngasal qu kacing pinsina na phwaw, mngilis qu qsuyan, siy bbqan squliq binah qalang, plgan sa inlungan nha mtzyuwaw la…

Nyux mqas balay ptunux ru hmobing hi kacing qu kwara ssquliq lmga, snku’ nya bsyaq pinnhut yuhum qu yaba, baha nya ini lngisiy qu piyang sllwax ptzyuwaw na qutux qinnxal na ngasal lpiy, siy ttuliq qu yaba, ming lalaw uzi, yan nha ga rmwaw hmobing, ini ay! kmut ktu’ nya nanak ru hmwaw smazyu, srpus nya ssquliq qu gyus ktu’ nya nanak, mplhyaq rqyas ru ingat qpzing ms’urux, mtama sa rhiyal qu yaba la. ke’a mxal uzi ngayan nha qu yaba nyux hmwaw mlawa, wal mrpus mgyay kwara qu aki mnaga psni qnasuw knutan kacing qu lhga, ini knaga mgyay la. nanak yaqu bbuli, llalaw nyux sbilun malax tanux. ima hiyagaw hbengaw nha! wal cinqcyan mgyay sinkwara. pucing lga, cinqalang mwah smrgyut smsum kwara zyuwaw, wal shangal psaqis sa(Sin ciku)qu yaba ,sazing hngawan ryax hazi, ini ktay qu yaba. wayal siy smasoq ryax nasa uzi qu zyuwaw na pphwaw qasa, bsyaq wayal zyuwaw nasa, mn-gyut maki qu inlungan kwara llaqi la. mita ktu’ na yaba natas mkapil ga, ungat pkaru maqut:shnswa’ nya sraral qu ktu’, ima tbukaw na yaba…

Pizyux iyal qu slaq na yaba, ini kkwa’iy mtzyuwaw krryax, aring klpaw wal qmibuw slaq, mhtuw wagi lga, t’yugun nya qutux kacing, thbul hru, maras qutux kacing mubuy atu’ qmibuw lozi. mtakuy wagi, kgabi mtngi hru yugun nya qutux kacing lozi, ana mhngan uzi, qinbaqan nya ima? cyux siy lgluw syax bcingan mtzyuwaw qu yaba, s’aras ppilaw ruma na qsuyan, musa mgluw ska slaq ga, kacing qu psyaxan pnilaw, iyat yaba qu plagan. siy pk’utux qu yaba mtzyuwaw, qniyat nya, baqun kwara qalang,ungat wayal msyaq qinnxal na yaba. ingat wayal thuyay psulung mha sqani kinqniyat, lngisan nya malax kwara snbil na qsuyan nya kwara rhiyal qani. iyat myan mnita mblaq mhngaw ska na ngasal ana qutux ryax qu yaba, miyangi lga, yasa qu maki ngasal mshelaw squliq mcisal la. baq uzi lmuhuw mqwas qwas bnkis kina mtnaq hiya kawas tqalang.

Aring muwah ptke’ blaq na ke’ qu mtalah tunux, msqutux inlungan nha mgluw squ Bokusi tayal ptnu’ ptke’. galan nha (cyo-ro) qu yaba, lokah balay mtzyuwaw nqu zyuwaw na ps’lwax kyokay, maring msnhi na tayal, musa masing btunux, hmakut qutux qutux pinsingan na btunux, phaga kmalay squ (kyokay), mgluw sami llaqi talah tunux phiyapas, mzyuy, lmngyaq sa bsilung rhmyaq, ini p’uluw qu ke’ ana ga, mtnaq mzimu msyaq qu rqyas. ini qbaq maqut minkahul sa inu na qalang!..

Zik osa na yaba miyangi, pslyun nya kwara llaqi tlibu squ hiya, mnaga smbil pcbaq sqizyu…magal sinrsul hoku nyux smilay piyang qsuyan na llaqi ru mngilis kmayal qu yaba, iyat zngyun ana knwan krryax qu ke’ na yaba qasa…ini simuw balay baq inlungan wah! qsoqun mamu cqeri qu yaba mha; ms’aris son mamuw qu yaba, iyat kzinga mosa saku mhuqil la, kwara pincyogan qani, srasun maku sa inu piy? ngayay simuw balay m’qyanux ryax ka ’nyal, ini mamu pcyogiy qu rhiyal ga, pskyut simuw sa sakaw mhuqil ay! p’agal simuw ssyaqan krryax, baha mxal qu bnihiy na nkis miyangi la, siy ktuki pbihiy, ungat inlungan qsuyan qmruq, ini pt’qiy snazyu na zik osa bnkis, psaniq ru sk’rwak…Yaqani nanak qu pucing snbil ke’ na yaba. m’ru inlungan mnglung soni, iyat bahun mungi balay, ana ga, iyat thuyay muwah pgleng mtzyuwaw pcbaq qu yaba la.

Tehuk ryax soni , nyux ini pqahuy qu rhiyal snbil na bnkis, ingat nyux mqelang mqyanux. kinbahan su qu wayal ini hlnga mita kawas nqu minnaki su babaw cinbwanan hreq! hreq !balay. Iyat nha snhyun kkotas nha sraral ga, wayal muci nanu mszyabux mqyanux qu kkotas.

Aba! suruw wayal su ga, zmimal kawas qani, wal m’nanak balay qu qnxal lozi, qlaqi mrkyas, ini ptring zyuwaw mzyabux, siy ka rngan nqwaq ga, baq mabus, biqan ta yaqeh ke’ lga, wayal mtkari hogal, son ta mmimu tgalu ga, qzung mwah cinkita ngasal, qlaqi qu bnkis, lhga qu plgan ta inlungan mlahang la, swa mnuciy?Mlahang ta Gaga mqyanux sraral yaqu ita ’tayal hya, ini ta balay phmut magal zyuwaw uzi. (mquriq), (mkkut), pongan krryax. kya uzi qu galan kinrahu balay na cintman,(Syo-to) son nha pslalu, nanu yasa qu lokah balay mabus hnukuy ru cyux mtama bling pqlu’ tehuk squ ryax tmsuqan na insuna…yan (z’ega) phtuw ngngayan, blaq qsliq mita wah. nyux su blequn mangay sa babaw kayal kwara pinhtuw zyuwaw qani ga, mosa su pssyaqan kwara qqyanux na iyat ta ubuy gluw ‘Tayal, ana su iyat minqwas biru ga, baqun su kwara Gaga ta Bnkis. yan nasa ini pk’tayal balay mqyanux ga, lux mtl’ux? mosa siy pssyaqiy mita krryax qu mrawi’ na qnxal.Llungun kwara zyuwaw pinhtuw pkita, wal ngayan sa roziq, wal pongan sa papak, ungat pthuyay hminas yan Yaba maku ka mshizyu pinkngyan ru gmalu inlungan. nanak Yaba maku maki qsahuy inlungan mqyanux krryax Mucing sqaniy qu pinqizywan maku zyuwaw na sininu (sinramat) hiya, pt’abas saku pqizyu’ ga, panga maku nanak…

我父親生長在日治時期，有三個兄弟，他排行老么，兄長被日本充軍伕去作戰，一去不歸，理所當然承接所有的家業。我們年少時，須幫忙家務，兄弟姊妹無時嬉戲玩耍，大家必須跟著大人工作，父親 才會寬慰。父親血液流著堅毅不拔情操，及士可殺不可辱的個性！聽聞他人講述父親家族的往事，當時 還是日治時期，有群日本官員欲搶佔叔公的土地，若當時叔公將土地讓給日本官員，那麼，叔公就無地賴以維生，因此，叔公就拿武士刀〈和番政策，叔公家能配有武士刀是因為他曾赴日本求學〉向官員說:

「你們今天欲搶索這塊地，這是我的答覆!」語畢，那把尖亮的刀已劃破了肚子，官員頓時目瞪口呆， 不知如何是好，年輕小姑姑，二話不說跟著叔公切腹，官員驚恐事大，垂頭鞠躬，不發一語離開，從此不再提土地之事，反而談論這家族作風有如日本武士精神，寧死不屈呀！直到今天，那塊土地仍然被叔叔好好地保留守護，沒有變賣，把它視為家族的根本。我父親也有類似的遭遇，年輕時喜好抱不平，幫助鄰居友人，有個別部落的人，不但不幫自己族人，而不時仗著日本的勢力，到處作威作福欺負族人， 父親看不下去，怒火中燒，二話不說直搗黃龍地朝那個小長官就拔取他的命根。那年輕長官命根子只留了幾片皮。不久，年輕人帶著族人前來興師問罪，叫父親給予一個交代，要求了一頭大公牛，而這頭公牛是要會耕田的，若不答應，恩怨沒完沒了…原先父親及兄長已經把這頭公牛藏在曠野裡，這頭公牛是父親最倚重的耕作伙伴，在眾目睽睽之下，無奈叫哥哥把那頭牛牽回來，哥哥哭著把牛交給對方。眾人歡天喜地的宰殺時，父親已經怒不可歇，一發不可收拾，他當然捨不得家裡賴以維生的公牛被人糟蹋， 父親頓時起身，握著大刀，人家還以為是來幫忙切肉助興，誰也沒料到，他竟朝著自己的肚子切腹，並大聲斥責對方，接著把自己腸子拉出撒向眾人，大家看得臉色驚慌，嚇得無法言語看著父親跌坐地上， 眼神冒火，在場原本要分取牛肉的群眾慌忙四處逃散，現場只留下牛肉及大大小小的切肉刀，最後由部落的人來收拾殘局。族人們趕緊把父親搬上擔架，翻幾座山抬到新竹醫治，兩週沒看到父親，至於前來興師問罪要求賠償的問題，也就此打住，這件事，深深地烙印在子女心中，些年過去之後，看到父親縫合的肚疤，也沒有人天真地問父親這個傷疤是怎麼來的，誰也不想在老虎口裡拔牙呀！

父親，在我心中，是個很關心別人的長者，別人生活窮困會主動濟助，也不時送稻米給陷於困境的人，凡前來換工幫忙的，一定叫他們揹著滿滿稻米回家，而且一有工作，我們家必然成為大家聚集的地方， 眾人對父親的態度是又敬又愛卻又怕的嚴肅長者。父親雖然嗓門較大，但心地卻善良，樂於助人。在我們小時候要去田園之前，去搭工寮，並在田園四週設置陷阱，過兩天，就帶我們兄弟姊妹去田園，安置好之後便前去工作，到了中午，父親做飯，其中野味有竹雞、田鼠、松鼠、把所有在陷阱捕獲的美食都端上，還有在田園所耕作的蔬菜、黃瓜、蘿蔔、青豆及南瓜，這些食物在深山吃來格外美味，不知不覺又吃好幾碗，不過也很快餓，我們在山野裡過夜，父親帶著狗去打獵，我們年幼則一起陪媽媽烤火，等待父親歸來。山野的夜晚，除了星星月亮遠遠高掛，天際星光閃閃浩瀚無垠，山野裡許多野獸聲、野鳥聲傳入耳邊，媽媽常說「孩子，不要怕！那些野獸被你們爸爸嚇走了，不會出現在工寮的。」母親這麼一說，安撫了我們幼小的心靈。我們播種結束後，帶著所種的菜回到家，小米、旱糯多得無法揹負，把那些先存放工寮，沒帶回，下山回到家裡，開始搗糯米、蒸糯米飯滲雜著芋頭打扁，我的天呀！沾著野蜂蜜汁的餅真是好吃！家的溫暖，食物帶給我們滿滿的溫馨，這是老人家的智慧與辛勞所留下來的，山林的感覺如今要到那裡尋找呢？沒有了，也已經逝去了，永遠也恢復不了。父親的田地很多，無法完全耕種，天剛亮時，父親就在田地耕作，太陽出來時，父親換一頭牛繼續耕田，太陽下山後，晚餐，再換一頭牛繼續耕作，不知他是向誰學的，跟著火光不停耕作，兄長用竹把點起火光，在田埂照給牛耕犁， 父親勤奮的工作態度，全部落皆知，從沒人笑我父親對家的執著，他捨不得放棄兄長遺留的家業，無怨付出。我們不曾看過父親悠閒安逸在家歇息，晚年後身體不適，才開始跟其他鄉親有所互動，父親很會吟唱古調，高亢卻淒涼，就像其他同輩鄉親用吟唱來抒發內心的情感和對人生生命的憧憬…自從外國人把信仰帶到部落裡，發現 上帝跟部落所敬畏的祖靈近似，大家齊心跟著先鋒的族人牧師做神的事工， 也培植家父做長老，積極帶領族人認識神。開始為建立教會而努力奉獻心力，把一塊塊鑿好的石材搬來建造教會，我們就跟著外國牧師團體的小孩一起玩耍、戲水、雖無法用言語溝通，但同樣擁有快樂的笑容，也不問他們來自何方，只曉得金髮碧眼很稀奇。

父親在臨終時，把我們都叫到他跟前聆聽他的遺言…父親持著臥病的手杖打在老大身上且哭著說話，而 且永遠也忘不了父親當時的話語；「你們真不懂事啊！你們一直都在嘲笑父親貪心！很快我就要離開了， 我所做的一切能帶走嗎？我一定要眼睜睜地看你們，看你們未來的生活，若不耕作留給你們的土地，我 詛咒你們死在床上，你們會遭人恥笑！我這生病的老人，打在你們身上怎能痛得令你們覺醒？」哥哥任 憑父親杖打反而沒有退縮，長輩臨去之前，不能回嘴頂撞，若不順從，將觸犯禁忌及遭致不測。

以上父親臨終所交代的話，時至今日歷歷在目，永遠不能忘懷父親所言，不過，父親再也不能回來教導 我們做人與做事了。今天，父親所留下的土地，家兄持續著耕作，也沒有人懶惰不好好生活，子孫們未 及目睹先祖當時勤奮工作的情景，真是可惜！

後代子孫不會相信他們的祖先，是如此辛勞地生活著。父親！在您往生的五十年裡，這世間已經變了， 現在小孩已不再碰觸田地流汗工作，令人擔憂，茶來伸手並飯來張口，且我們口氣稍有不悅，就鬧脾氣搞失蹤，究竟怎麼了? 過去我們泰雅族人，是依循 GAGA 來維繫生存法則，人們以此安身立命。所以， 我們很少聽聞有偷盜、殺人等情事。如今，更有甚者，位居高位，種種荒謬社會亂象一一浮上檯面。世間萬物，您在天上清楚看著，您可能會笑看這些不遵守古訓的行徑，您雖然不識大字，而您卻深知所有泰雅古訓，像這般不守矩循規的「長命何益？」 這些事，我反覆思索著眼裡所看，耳中所聞的，世上能有幾人勝過父親的慈善胸懷!悲憫、平凡卻意義深遠的一家之主。對於父親的懷念與情操至今銘記在心，並且給予了我們家庭一個難以取代的標榜。藉此永續的傳承我們民族性擁有的驕傲以及為人處事的高貴情操。