open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
獵人與ngarux黑熊故事

## 口述: Batu.Utaw  撰文: Ayu.Payas
耆老Batu說，大約十幾年前，高義村族人賴以為生的工作是種植段木香菇，那時很盛行。住在下高義的Lebing，他在住家對面的鷹山Hagay種植香菇，每次工作要往河流下走，利用便橋到對面的Hagay 山，再爬上種植香菇的地方。有一次他去採收香菇，聽到從上方有 klax～klax～的聲音，遂上去探看，怎會有灰色的身影在那邊，起初 Lebing 以為有人盜採他的香菇，很氣憤，就慢慢靠近想看看是誰，就近一看原來是一隻ngarux台灣黑熊，他驚嚇的丟棄香菇跑回家， 到家後告訴家人山上有ngarux在山上，嚇死人了。村人害怕黑熊， 所以Hagay竹腳山就再也沒人敢種植香菇。

耆老Batu又說: 以前復興鄉山上有很多ngarux台灣黑熊，泰雅獵人若是單獨前往深山區比較危險，所以獵人至少兩個人相約去打獵， 兩人作伴較安心、安全。我們高義村、三光村、下巴陵橋下的族人都有數次與ngarux(台灣黑熊)碰面的事。大約二十幾年前，我們高義有個叫Umaw的人，他放置陷阱的獵區在部落對面的Hagay竹腳山上。有一次他到Hagay山上放陷阱，當陷阱放置完畢要回家時，突然抬頭 一看，看見一隻ngarux黑熊站在上方處與他對看，Umaw所處位置是非常陡坡，他嚇得很想跑但底下是懸崖上面是ngarux，他無 處可躲，慌忙中找著他的soki(除草用的刀)，他害怕地看著ngarux黑熊，並目不轉睛地盯著ngarux黑熊，因為他知道黑熊看到人就會馬上攻擊，果不其然，ngarux黑熊向他撲來，Umaw拿出泰雅獵人英勇的本領敏捷地往旁邊閃過，同時用soki使力一揮砍向黑熊的喉部， ngarux 受傷掙扎著就掉到懸崖下去，Umaw驚魂未定地看著黑熊掉下去，他感謝神讓他平安無事逃過一劫。Umaw回去之後，把這段講給家人和族人聽，最後他心有餘悸地說，感謝神幫助我。註: Hagay竹腳山有高義族人的耕地，又與夫婦山、魯平山、插天山(南差、北插、)屬於較原始的山相連，所以那裏山豬很多，熊也很多，據說現在還有ngarux黑熊會在那裏出沒，那是高義族人獵山豬的獵區，有的獵人一個禮拜或兩個禮拜去獵都可獵到一、兩隻山豬。因為山林地形的關係，熊和山豬為了要覓食、喝水， 所以都會經過這裡，一直到比亞外對面的山，像雪霧鬧的族人只要到住家附近獵山豬都能獵得到。因為在許多原住民的狩獵傳統裡，對於黑熊的感情是十分複雜且 曖昧。筆者田野訪查中，泰雅族、太魯閣族、布農族等都有禁獵黑熊的習俗或禁忌。他們認為黑熊的習性像人一樣，殺死一隻熊就像殺人 一樣，或者將熊象徵化，所以殺熊可能會招致詛咒，如疾病、死亡或 農作欠收等。因此，早期的原住民獵人多半不會刻意捕捉黑熊。 反之，也由於人們認為黑熊體大又凶猛，所以獵熊亦常被視為是英雄的象徵。我們族人不吃熊肉，據說不大好吃，獵人遇到熊都盡量跑開，族人士熊為神般尊敬，如果一個泰雅男子夠英勇就稱為ngarux na tayal 熊一樣勇猛的人。

## '''信仰utux的故事'''
口述:Taro.Lesa 撰文:Ayu.Payas

耆老yutas游中興表示，泰雅族群是個非常愛好山林的民族，舉凡食、衣、住、行、育、樂都仰賴它。大約十歲左右，祖父和父親就會帶著他遊走山林，教授他狩獵和捕的技能、並教導他要敬畏山林、 尊重山林。他回憶起幼年時候，敘述著父親帶他到深山捕抓老鼠的故 事，他說 :大 約八、九歲時，父親游松平帶我到復興鄉卡拉部落的深山處去放Yapit陷阱，要來捕獵老鼠。從前族人捕捉老鼠的用意即好處有三種 : 一、老鼠肉為早期泰雅族人的上等菜。 二、小孩吃了 可以產生好的免疫力，使身體健康強壯。三、從前泰雅族人得麻疹時， 喝鼠湯吃鼠肉便能很快退燒並痊癒。這也是在那個醫藥不發達、生活艱困的年代，泰雅先人所流傳下來的生活智慧。

他說，山上有種名為烏心石的樹木，每逢十一月份果實就會成熟並裂開掉落地面，大多果實常在未成熟時，產生大量落果，這些果實 亦是鳥類及松鼠、老鼠取食之對象。父親估計烏心石的果實已成熟掉落地面，遂先上山勘查有無鼠類覓食的痕跡，確定有，再選定日子上山，找一顆適合的烏心石樹，以圍繞大樹的方式做出圍牆，用樹枝及草圍起來，並放置近百個門讓鼠類進入覓食的通道。過了四～五天， 鼠類熟悉每個路徑後才放置陷阱，這種補獵方式泰雅族叫yabit，這些事前準備完成後父親才會帶我上山。到了目的地，父親先做茅草工寮供夜晚避寒休息的地方，及採集晚上要取火使用的木材。大約在下午四、五點時，父親才將之前做好的每個陷阱門啟動上好，才開始準備晚餐。大約到了晚上十點左右，陷阱那裏傳出老鼠嘰嘰的叫聲，表示陷阱釣到老鼠了，父親不急著去收，待約深夜一點，父親就帶我去收老鼠。我幫父親拿火把，他一個一個收起捕獵到的老鼠，這次捕獲到約70隻老鼠。回到工寮後父親忙著燒烤老鼠毛，老鼠毛還沒燒完突然的聽到一聲巨響，像似一顆大石頭從工寮上方滾下來，把工寮震的搖搖晃晃，用來取暖的火也快要熄滅似的。我害怕的問父親那是什麼聲音﹖父親鎮定的回答:「那是風，只是風太大了」。當時我真的覺得非常毛骨悚然，害怕的看著父 親，只見他拿了幾隻老鼠，剁掉頭往那風的方向丟去說:ne! qaniq tunux qani，usa la! 「老鼠的頭給你吃，走吧!離開這裡，不要到這裡找麻煩!」父親連續丟了四、五個老鼠頭之後，那個風就往老鼠陷阱的方向去，過了三分鐘左右，老鼠陷阱那裏又傳來老鼠嘰嘰的叫聲。

到了早上，父親去看陷阱，只釣到一隻老鼠。再次問父親，為什麼上半夜捕了那麼多老鼠，但是下半夜只捕到一隻老鼠呢﹖父親回答說:「我們半夜燒烤老鼠毛時，應該先給這地方的鬼神獻上我們捕獲的獵物，他想吃才會下來，我沒有遵守這個gaga是我的過失。」我 又問，為什麼下半夜只捕到一隻呢﹖父親認真的告訴我，我們沒有將 這裡的鬼神擺在第一位，是我們太小氣，所以他生氣就不給了。父親又說做人不能太小氣，任何事都要先想到他人再想自己，就不會有不好的事情了。

在泰雅族的世界裡，有兩個較特殊的觀念：一個是gaga的觀念， 另一個是utux的信仰理念。所謂的gaga是一種社會規範，是泰雅族人日常生活和風習俗慣的誡律，如果不小心觸犯了gaga就表示觸犯 了禁忌，可能受到神靈的懲罰。所謂的utux是一種超自然的神靈信仰。若有族人觸犯了gaga可能會受到utux的處罰，被utux嚇到可能會生病，所以在戶外吃飯、喝酒時要彈一點食物在地上給utux吃。

就像前述的故事一樣，如果他父親在燒烤老鼠毛時就先敬鬼神，也就不會被utux嚇到，泰雅語稱為 (mwahsramat)。
現代獵人故事

口述:Batu.Utaw 撰文:Ayu.Payas

現代獵人狩獵目的有兩個方向:一個是部落節慶、教會節慶、分組去打，有的抓魚、有的打獵，但不是常常，例如聖誕節就會去，感恩節不會去，因為感恩節是夏天，又因一般夏天蛇類較多，為了安全就不去打獵。狩獵時間大約在九、十月，最快九月底，那是個人自由， 兩個、三個一起去打，有的是沒有過夜，有的兩天一夜，三天兩夜。另一個狩獵目的是:當我家目前沒有收入來源，就會狩獵以獵物換錢維持生計。從前泰雅族人個性耿直不會亂說什麼話，男人愛說話是一 種saniq 禁忌，所以打獵時發生什麼事都不會講，反而是我們這一帶的獵人才會亂說，才會有很多好笑的故事。耆老Batu敘述，有一次 牧師與幾個部落青年相約去打獵，有個獵人叫Yabis在行前就開玩笑說: musa ta qani ga，musa cingay balay ktan maku roziq giwan bon smyah ay(這次去打獵我定會看見許多像螢火蟲閃亮般的眼睛)，我有那個預知。他們一行人莞爾一笑並不在意，依然照約前行。這次他們一行人邊走邊巡獵，從下午巡到晚上，一行人連隻飛鼠都沒獵到，就連一隻螢火蟲也都看不到，大家又累又喪氣，但繼續堅持下去，巡了一個晚上好不容易有人打到一隻飛鼠，飛鼠卻卡在樹上沒有掉到地面來，他們都看傻眼，誰也不想爬上去拿，因為他們都早已精疲力盡，但是又不想丟臉說一隻都沒有獵到，就派 一個較靈活的 Piku 上去把飛鼠拿下來。當兵分二路的獵人都回到 tatak 工寮時，每個人面如菜色、 siy sqru 心情低落，就互相詢問獵了幾隻卻都同樣沒有收穫 ana qutux pon ungt( 一隻螢火蟲都沒有)。後來 Yabis 就嚴肅的說，牧師我們來禱告認錯悔改好嗎 ?uwan ta saras inlungan krayas balay mzuy (我們玩笑說得太過頭了 )，我們沒有按照utux 的 gaga 來做，按照自己的意念來行，我們該認錯。於是他們一行人認真地祈禱著，並取當天夜晚好好在 tatak 工寮休息。 隔天白天他們先下溪流去釣魚，晚上打獵，這次就收穫滿滿。從前族人信仰 utux ，現在是信仰基督教、天主教不管信仰哪一種都是敬天謝天信仰，並從中獲得自我約束的力量。所以此行的故事告訴他們，在山林狩獵、打獵有他的一個規範在，gaga就是 gaga，不管昔日、今日，不容一絲輕謔。
zyuwaw bnaqi

miniru: Taya Masing 撰文:陳松明

### bnaqi qani hiya ga hinnoran nqu qsya’ ru ini ga btunux ini ga maki kya qu tepok balay qu nnaqi, nanu bnaqi qani ga cingay balay qu klayun nya. nanu squ kbalay ta semento ga siy ga maki qu bnaqi ru, nanu sami ka maki rrgyax hiya ga maki qu qnehuy slaq,  sinbaqan nqu Gipun kbalay squ tuqi qsya’, nanu kbalay tuqi qsya’ ga, sami ka qalang ga qsugun myan, qutux qutux ngasal ga pira kukang, pira kukang spngun nya kya. nanu kya qu lokah ga helaw balay, helaw nha son mpanga, musa panga squ ka llyung minturu qani , bih lingay nqu hongu na Qphay qani, nanu qasa qu panga nha ru rasun nha te yatux ru wal saku panga raral uzi, ana ga ini tehuk qutux kukang kun ay, kya smka hazi kun hiya, spngun ru pira qu qpzing su ga pira qu spanga su uzi. nanu yasa qu kahul squ nnaqiy qani lga yasa qu kbalay squ ka tuqiy qsya, ga semyamto hiya ga san nha panga sa Cyama ay! kya qu lokah ga panga qutux snbwan, kya qu ini klokah ga mska la. ana ga mhkangi ay! aring Balung mhkangi tehuk squ Cyama qa, aring Cyama hmkangi mwah lozi, nanu wal kya kwara kin’ uy nqu bnkis sraral ga.
溪口淒美的故事

## 溪口淒美的故事
口述者︰林明福   作者: 林純桂

故事發生在民國45年，有一對夫妻 Losing Yagu 與 Loba Umaw 非常的恩愛，但唯一遺憾的是他們一直無法生育，有一天女方的叔叔 Tanga Watan ﹙因為 Loba 父母已不在世﹚告訴他的姪女說：Loba 至今你們無法養育兒女，將來你老了之後誰來照顧妳，不如離婚算了。這個問題一直在他們夫妻倆的內心掙扎了很久，之後終於決定離婚，不知過了多久，他們仍然深愛著對方，他倆自己講好女方再回到夫家重新過夫妻的生活，但遭到女方叔叔堅決反對，無奈沒辦法再延續他們的婚姻，Losing一直期盼妻子能再回來，天天在家門遙望對岸，等待愛妻回家團圓，但每天的期待都落空， 思念愛妻的心讓他無法工作，心情陷入谷底，就想著，不如帶著愛妻一起死了算，因此他每天巴望著對岸愛妻的家，它預藏了一把鋒利的小刀，放在她的背袋裡，有一天早上，他又遙望對岸，看見他的愛妻正背著背籃往山上工作，他就起身將房門反鎖，就到他愛妻回程的路上等候，當她的妻子工作完下山的路上遇見他 ,Losing 就用他預藏的刀子往妻子的脖子刺下去，妻子雖然喊救命但因為離家太遠無人聽到，妻子死後 Losing 也決心一起死，他就到另外一個山谷切腹自殺，當天晚上叔叔未見姪女返家就很驚慌,想去尋找卻因太晚無法尋找, 隔日清早叔叔帶著一群人就沿著姪女昨日工作的地點尋找,當發現時她早已躺在血泊中死亡了，Tanga Watan 叔叔就到派出所報案說：我的姪女 Loba 已被上部落的Losing 殺死了,於是歸咎上部落的居民將 Loba 的遺體送到家裡,居民開始尋找須首Losing,破門入他家也空無一人,於是居民分頭尋找,終於在山谷找到他,但他已切腹自殺身亡了,這一件兇殺案兩人的喪事都由上部落的居民完成。有一天上部落的Topaw Nokan 與下部落的 Batu Nomin 調解夫妻凶殺案的事件，當時的所長是 Batu Cyang 是個很有智慧的長者，再談話家屬Tanga Watan ﹙ Loba 的叔叔﹚心情不好，話語中，充滿恨意，因此調解的對話就產生了很大的爭議，Topaw Nokan 就說了氣話 ：既然如此，那我們就約在上面的平臺 (b’nux cingan)來解決，(此一就是兵戎相見﹚那天就這樣雙方都帶著恨意報復的心不歡而散，當Tanga Watan 返家之後立刻召集他們的家族，說今天我們被上部落的人欺負了，我們一起來對抗，當時下部落一位耆老 Batu Rukul ，他是下部落最先居住的長者，知道了這件事就連夜到上部落通報，希望大事化小，上部落的族人知道了這件事演變成這樣結果都很驚恐，我的曾祖父Hola Turay 當晚也將刀子放於枕頭下以備所需，整夜警界不得安眠，隔天天未亮 ,Batu Rukul 再一次來到上部落通報說下部落的族人真的帶刀上來了，當時 Topaw Nokan 聽到之後先行躲藏起來不敢出面，清晨天亮的時候看到 Tanga Watan 帶領下部落約 20 餘人，每人都配著刀，到達約好的平臺，還好，所幸這些人先行直接進入溪口派出所，充滿智慧與口才的派出所主管Batu Nomin立刻安撫他們說不要急，我們心平氣和的來協調，以祖先給我們的 gaga ﹙法律規範﹚來解決，隨即打電話給分駐所的長官並邀集所有部落的耆老共同來調解 ,Tanga Watan 才漸漸放下心中的仇恨，當時就將這件事圓滿的調解，為此也將 Losing Yagu 所飼養的豬隻作為贖罪賠償，在Tayal 的社會裡都存有我們祖先留下來的 gaga, 部落的紛爭都由部落的耆老依照 gaga 來協調處理，不會冒然行事犯了 gaga，溪口分上下部落，在日據時代上溪口放了一只銅鐘， 約 70 公分高掛在上溪口平台的尾端，每當中午十二點的時候會有專人去敲十二響，因此這個地方的族人稱它為 bnux cingan，敲鐘的平台。
溪口射魚達人

## '''溪口射魚達人'''
口述者︰林明福   作者: 林純桂

有個叫Losun 的人，他擁有潛水打魚的看家本領，在民國 38 年時與溪口部落的林美玉女士結婚 ,Losun 是入贅的，有一次親戚 Qesuw Puna 來訪,我父親Watan Tanga就和 Losun 相邀到河裡潛水射魚,用來宴請客 人,他們由溪口下游往上游至烏內,在溪口的溪流就射了五條大鱸鰻, 苦花魚也挑大尾的來射,當時的河流魚種多水又清澈,苦花魚差不多十 五斤左就收手,鱸鰻就帶到復興賣掉換取金錢,Losun 是個先人佩服的射魚專家,常常在空閒時以射魚來貼補家用，民國四十七年六月,Sanay Ywahuy和Losun Batu相約到台北新店的碧潭射魚,原來也想帶Qesu Puna 一同前往,但想一想多一個人工資就會少一些,於是做罷沒邀Qesu一起去，為了能增加漁獲量，Sanay還特地為Losun 購買潛水用的氧氣筒,希望藉助新科技能潛久一點,Losun 潛入新店溪的深潭，初探時,看到了一尾非常大的鱸鰻,很快的上岸要使用新買的潛水裝備,一切就緒並且也將所攜帶的射魚箭鉤綁在手上,再次的潛入潭中,果然沒多久他浮上水面上來,將潛水用具卸下說，我已經射到這隻大鱸鰻了，當Losun慢慢將這隻大鱸鰻拉上來時,鱸鰻浮上水面或許見到光線,就開始掙扎,往水深處跑,只見Losun 被這隻大鱸鰻脫下深潭,等了多時但不見Losun的蹤影,Sanay 就開始慌張起來找人前來救助,但沒來得及搶救,經過了三四 小時他們才尋獲他,他早已溺斃身亡,只見斷了線的繩索還緊緊纏繞在他的手腕上,他一生的傳奇事件到此終了,沒多久傳說新店下游發現一 隻死了的大鱸鰻,粗得像成人的大腿一樣。
陪睡文化 mp’abi

## 陪睡文化 mp’abi
口述 林明福耆老      作者 蘇秋梅 mongna payas

傳統的溪口部落裡也有一個陪睡文化 mp’abi ，跟高義部落的「戀愛屋」 mqsliq mrkyas 有異曲同工之妙，在部落裡每個家族幾乎都有親戚血緣關係，所以部落裡如有人要嫁或娶都是部落裡的一大盛事，這時別部落裡的人也就會翻山越嶺來到部落娶親，一行人浩浩蕩蕩好不熱鬧，同行如有年輕的男男女女，雙方的部落耆老就會互相討論並鼓勵讓隨行的年輕男女與部落的年輕男女一起陪睡 mp’abi 一晚，陪睡 mp’abi 的意思是年輕的男女，藉由一個晚上以聊天的方式，彼此互相認識，但這是部落雙方耆老同意撮合才可陪睡 mp’abi ，男女雙方發生關係的機率很少，會發生關係也一定是兩人互相喜歡同意而為，到了隔日早上男生必會勇於承認並跟部落的人說 : (squliq maku krakis qasa 她是我的人了 )，絕對不可以欺騙，在泰雅族的生活戒律文化中不會有說謊的行為，所以在陪睡 mp’abi 時有沒有欺負女方，男子也都會誠實以對。

在溪口部落裡的「陪睡文化」 mp’abi 聚集的地方是在部落裡辦婚宴的家庭裡，長輩們會留一間房間做陪睡文化 mp’ abi ，年輕的男女們藉由聊天的方式互相認識分享喜氣，然而在同一晚上可以有好幾對的男女，同時在一間房間進行陪睡文化 mp’abi，但不是每一次陪睡 mp’abi 都會有圓滿的結果，所以溪口部落的男子有的人就有好幾次的陪睡 mp’abi 經驗，他們會在房舍內用麻繩打結作記錄，有一次經驗打一個結，第二次時再打一個結以此類推，陪睡文化 mp’abi 在溪口部落是一個很正當、自然的活動，是未婚的年輕男女可以互相認識，並可尋找未來的另一半很好的機會，年輕人本身是沒有權力自己配對，而是經過雙方長輩同意配對的。

如果雙方看對眼之後家族就一定要開始準備製作小米酒 、上山打獵 、製作醃魚醃肉，準備工作大概需要半個月的時間來籌備婚禮所需的食物，而女方除了準備釀酒及上山打獵之外，還要準備新娘子的嫁妝，嫁妝即為泰雅女子自己所織的布匹，所以泰雅女子 從小學會織布以 後，也就會開始為 自己結婚的嫁妝做準備，kpan 是一個用木頭做成的長方形箱子， 裡面都是泰雅女子所織的布，一個賢慧的泰雅女子，她的房間裡會有好幾個 kpan ，這樣才足夠分送給男方的姑姑、阿姨、嫂嫂、只要是男子女性的親人看到新娘帶來的布匹，都會很開心並搶著要，她們都可以拿走自己 最喜歡的一件布匹帶回家，最後就是一件不留 。( 引自林明福牧師)

也有的女方家長比較聰明的，就會留下一些布匹在家裡等新娘子，回娘家時再交給女兒帶回去，新娘子還需準備兩件大件的布匹，那是要送給媒人的大禮物 。因為能促成姻緣，媒人佔最大的功勞，從提親及婚禮的繁瑣工作都是代由媒人洽談，媒人他不一定是女生，他可以是男子，他必須擁有能言善道的好口才，及具有領導著的正義風範，是一位值得讓人信賴的人。

泰雅部落裡最早期的房子是茅草屋 ngasal agiq， 茅草 agiq 長的很像蘆葦草，但是韌性比蘆葦草還要好又耐用，長的也比蘆葦草還要高很多，他們把茅草 agiq 排好堆厚並緊密的綁在一起做成房子， 這樣下雨時房子也就不會漏水，現在， 在部落裡茅草 agiq也已經沒有了。傳統的木屋 ngasal cisbut 是一條一條的木頭橫著排放，兩片木板相接的地方都會有縫隙，於是部落的人也會用茅草 agiq 來把它塞滿，這樣下雨時也就不會漏水，由於木屋製作起來很繁瑣，所以大家 後來改用竹子屋 ngasal ruma 來建造房子。
毒魚文化 tmuba qulih

## 毒魚文化 tmuba qulih
口述 林明福耆老   作者 蘇秋梅 mongna payas

溪口部落位於大溪石門水庫上游，順著大漢溪住著許多原住民族的部落，有高坡、羅 浮 、溪口、奎輝、長興部落，我們都稱這些部落為前山部落，這些部落也都與大漢溪流域給予的生活資源息息相關，部落與部落的流域也都有區域性，所以在獵魚時也不會跨越其他部落的流域，因此部落與部落之間也很少有機會做聯誼。只有在一年當中炎炎夏日的某一天，這些部落會聯合舉辦毒魚文化tmuba qulih的慶典， 部落的耆老一定會相約討論何時來做毒魚文化tmuba qulih的慶典， 時間確定之後部落就會派人去山裡挖毒魚藤tuba mtux，毒魚藤tuba mtux 不像一班植物到處都看的到，他會在固定在一個區域生長，只要找到一個毒魚藤tuba mtux，附近也就會找到更多，族人們也只需帶走根部和莖部的部分即可。

挖來的毒魚藤tuba mtux 每一戶都會發放一把，這時男子就會在河邊開始把根部的地方用石頭用力地敲，使其汁液流出，由於河流有區域性，部落的人都知道自己該從哪裡開始毒魚tmuba qulih，便拿毒魚藤tuba mtux 浸到河裡搖晃，使毒液在溪中漂流，不久，下游的魚類喝到了毒魚藤tuba mtux的毒液之後，就會像喝醉了一樣會暫時的麻痺，很快地魚就會浮上水面，這時男子們就會把魚抓進魚籃裡或潛進河中抓魚，毒液漸退之後，未死亡的魚類會逐漸甦醒，由於浸入水中汁液量有限，影響的河段不長，過了一段時間魚自然又會醒來繼續的活動。泰雅族人也只抓走大魚，小魚他們還是會放回河裡，讓他們還可以繼續繁延，這樣族人隨時也都可以吃到魚肉，絕不會趕竟殺絕， 這也是泰雅族人對食物的尊重。此時整條大漢溪流域人山人海，老老 少少、大大小小的人都會來到河邊聚在一起，男的在河中抓魚，婦女也會當場開始煮起魚來，小朋友的笑聲不時迴盪在其中好不熱鬧。

毒魚文化tmuba qulih 場面浩大，部落極為慎重，其中還有一個最重要的意義，就是部落裡的女子很難得有機會拋頭露面，在今天都會盛裝打扮，穿上自己織了一年最尊貴的珠衣，身上的配飾一樣也不可 少，像是耳飾、項鍊、手環等。此時部落的年輕人期待這個日子很久， 他們會超越自己部落的流域範圍順著流域跑來跑去，開始物色心儀的 對象。這時男生如有喜歡的女生他們就會拿起隨身攜帶的口簧琴lubu’ 開始對著心儀的女生吹了起來，這時男生的手拉著口簧琴lubu’的線， 彈阿彈，跳起舞來，另外一支手臂也就會往內搖啊搖，代表的是我喜 歡妳，這時女方也會吹起口簧琴lubu’來回應男方，如果女生對男方也有好感，她的手臂也會往內搖啊搖，相反的，如果女生不喜歡對方，這時女方的左手背就會往上搖啊搖，當男子看到女子手臂的動作之後，此時男子也就會很害羞的逃離現場，並會繼續物色新的對象。

一年才一次有這樣的機會及場合可以認識女子，也是繁延子孫的使命，怎麼可以一次的打擊失敗就放棄呢? 如果雙方都互相喜歡尌表示大家都有意願，這時少年會請老人家幫忙探聽之後也會拜託媒婆做 一連串的提親事宜。

qengay 耳飾為部落男女生晚上的休閒活動，以前沒有電視他們也都會趁晚上雕刻在箭竹上來消磨漫長的夜晚，男生也會把雕好的耳飾送給自己的太太，代表先生對太太情意深厚的。
媽媽的煙斗 tutoh na yaya mu

## 媽媽的煙斗 tutoh na yaya mu
口述:蘇范月裡耆老   作者:蘇秋梅 mongna payas

高義部落有一位小女孩，他的名字叫做blyah yabay，媽媽的名字叫做yabay silan，小時候blyah yabay常常跟著媽媽去田園工作時，媽媽嘴裡總是喜歡叼著煙斗tutoh抽菸，媽媽也總是花很多時間在箭筍叢中尋尋覓覓，看著媽媽聚精會神地尋找最適合做煙斗tutoh的材料。

煙頭gamin ruma的部份可以用箭竹ginoq ruma、桂竹ruma這兩種的根部來製作，首先要把長根的部分削掉，再順著削出根部的形狀 來，剪出一節之後，在竹節的部份用刀子先挖出一個小洞，一隻手固定刀子另一隻握著竹子的手反方向的做旋轉的動作鑽出一個大洞來， 那是可以放菸草abaw tbaku的地方，然後再找一支適合做成煙管的箭筍枝節nquy tutoh，在煙頭gamin ruma的側邊挖出一個洞，洞的大小要與箭筍枝節nquy tutoh的大小一樣，而且媽媽有一個特別的喜好， 她煙斗tutoh上的煙管(箭筍枝節nquy tutoh)都會做的比別人長一點，從那時blyah  yabay對媽媽對煙管(箭筍枝節nquy tutoh)獨特喜好印象特別深刻，blyah yabay跟著媽媽隨地而坐，看著媽媽一下拿鋸子一 下拿著刀子不斷的更換著不同大小的刀子忙著製作煙斗tutoh，不知何時，媽媽已把blyah yabay揹了起來，而blyah yabay是聞到媽媽的菸草味abaw tbaku 才醒來，blyah yabay最喜歡聞放肥肉加菸草abaw tbaku 的味道，味道就像現代的烤肉味，聞起來好香好香喔！抽完後，肥肉留下來的油，媽媽也都會順手均勻的塗抹於煙斗tutoh的每個地 方，煙斗會越來越亮並可增加煙斗的壽命，媽媽告訴blyah yabay說： 「工作時大人會抽菸是因為有驅蚊的效果」，到了夜晚全家人圍在火堆旁聊天，這時媽媽拿起木炭在煙頭gamin ruma 的底邊畫出喜歡的圖案，之後再用刀子雕出圖案來，絲毫都不敢馬虎，看著媽媽眼神專注認真快樂的樣子，再想想媽媽每次抽著煙斗tutoh 的樣子，那總給人自信十足的模樣別有一番風味。

而blyah yabay 的目光卻始終離不開媽媽的煙斗tutoh，他看著媽媽又拿起火堆旁的木炭塗抹在雕在煙頭gamin ruma上的圖案，反覆的塗抹著，最後再用抹布擦拭，這時媽媽看著blyah yabay好奇的表情之後，笑了笑並告訴blyah yabay說：「用木炭反覆塗抹在圖案上， 圖案的顏色會比較深，圖案看起來也就會比較明顯」，這些顏色blyah yabay 在媽媽的數個煙斗tutoh上也都有看過，所以她也向媽媽微笑著點點頭。

夜晚blyah yabay 又再次看到媽媽把她隨身用的煙斗tutoh，把煙 頭gamin ruma 和菸管(箭筍枝節nquy tutoh)拉開，用那一根菸管(箭筍的枝節nquy tutoh)夾在雙腳大拇指頭中間固定著，在用一顆透明白色橢圓形的珠子sryanan放在菸管nquy tutoh上，嘴裡念念有詞，一方面是在與祖先溝通一方面是讓橢圓形的珠子sryanan可以穩定的貼在煙管nquy tutoh上而不會掉下來，這時 blyah腦中浮現著媽媽白天總是在自家門邊坐在小椅子上，兩腳中間夾著那長長的煙管 nquy tutoh，聚精會神地要把珠子sryanan穩定的貼在煙管nquy tutoh 上，到晚上媽媽大部份的時間也都在做同樣的動作，這樣的景象及媽媽的身影深深烙印在blyah yabay的腦海中，如果珠子sryanan 穩定的貼在菸管(箭筍的枝節nquy tutoh)上，也就是祖先有在和媽媽溝通該如何來解除家中的問題，一根細細的箭筍枝節(nquy tutoh) 要如何做才可以讓又圓又滑的珠子sryanan穩穩地貼在上面呢？這也是blyah yabay最匪夷所思的地方，等祖先把所有事情交付清楚之 後珠子sryanan也才會掉下來。

早期還沒有傳教來到高義部落的時候，部落裡也只能依靠祖先的庇佑，家人對祖先也非常的敬畏，有時到了夜晚家裡的其中一人會忽然身體不舒服疼痛難耐而哀嚎者，或是家中碰到了難題時，通常每一 個家中成員也都會有一位會巫術的女子phgup隨時在家人需要幫助的時候，隨時可以幫家人占卜與祖先溝通化解困難，希望能夠得到祖先佑讓家中可以順順利利平安度過危機。

媽媽在占卜時，珠子sryanan掉在菸管nquy tutoh的左邊或右邊，也都有不同的祭品像是；一頭豬或是一隻雞等，但在當時的生活肉類，食物很難取得，家裡的成員也都會想盡辦法給予，家中原本爸爸也養了許多的豬隻及牛隻，如今也剩下寥寥幾隻而已了，在當時也只有這樣才可以幫家人消除疼痛及疑難雜症，有時會視家中患著的病情嚴重的程度，家人也可以找部落裡有一定不同能力的巫術師phgup來為家人治病，部落裡也都會有一位部落所認同能力最強的巫術師phgup，家人也就會請這位有能力的巫術師phgup來為家人占卜與祖先溝通。

祖先有時會要求消除家人的病痛需要一頭牛或是一隻豬或是幾隻雞又或是幾件布匹，在當時要吃到肉都是一件很難的事了，所以這樣的要求對家人也會是種極大的壓力，有許多家庭生活非常窮困，祖先的這些要求常常也拿不出來，家人也只能眼睜睜的看著患著不斷痛苦掙扎，最後也可能就此失去一條寶貴的生命。說也奇怪只要家庭成員答應了幾隻雞的要求，並有殺到牛或豬或雞，患者也就會馬上好轉起來，烹調結束後，家人也會請祖先來吃，之後也會請來幫家人占卜的巫術師phgup及家人一起吃，像是布匹及有價值物品的部分也就會送給巫術師phgup帶回去。早期部落的生活依靠祖靈，直到傳教士將基督教的福音來到了高義部落以後，媽媽yabay silan也開始有了信仰，由於基督教徒不可以抽菸，於是媽媽yabay silan也慢慢的把抽菸的習慣改掉了，blyah yabay 也開始跟著媽媽到教會去做禮拜，用禱告的方式來祈求家人的平安。現在blyah yabay也生了七個小孩，而我也從小看著媽媽blyah yabay 隨時隨地在需要的時候也會用禱告的方式來與主耶穌溝通，他變成是生活上最大的心靈寄託，當生活困苦或家中發生困難時，希望藉由禱告家人都可以平安喜樂順順利利的。現在再想到外婆yabay silan 與她的煙斗tutoh、媽媽blyah yabay虔誠的禱告，我想他們的出發點都是一樣的。
Pyaway kyokay

## Pyaway kyokay
bniru：Sabi Nobu

sraral ga, Pyasan qani hiya ga. son mha krahu. kintwahiq balay sgagay na qalang tayal, iyat balay kinqiri na zywaw ka snhan mwah s’hu qalang tayal.lama snhi cyokay na squliq bih Pyasan. lalu nya ga 李月瑤, kahul squ buksi Wilang kmal mha,minkok 36 kawas spwah buksi swen yako ptke ru sere kanro ru snhi Yesu.hiya ga son nha mha sinlungan balay na mrhuw qu kneril李月瑤qani.son mha thuyay mintxaltehuk squ Pyasan qu buksi Son yako sa 1947 kawas ka si kmwaq 40 squliq  msli squ lahuy tqbaq sesyo, ru musa squ te yatux na qalang Qwilan.cukaw sa pqnahan na pqwasan biru laqi cikuy Qwilan.spwah squ hiya musa ptzyawa.

1948 kawas,buksi Ye Tin Cang,balay nya ga maki squ yatu nahuy ha, ini kbsyaq lga, mkaraw rgrgyax tehuk squ Balung.snayang kwara snhyan lga,Pyaway kyokay ga, spwah squ buksi Ye Tin Cang, Chen Kwang Song, Lin Cing Cyuwan,
2030 rusa’ ulah ke’ na koka

aring rmuruw "**2030 rusa’ ulah ke’ na koka**" (2030雙語國家) qu sexu. nyux nha ptnaqun rmuruw qu ke’ yung ki ke’ ego. ana ga, skahul ta’ lmagu’ kinlokh musa’ pspung te cinbwanan qani ga, iyat nanak rmuruw tqbaq ke’ ego qani qu pcyogun ta’. ryax 8 qani ga, 臺灣語文學會splahuy nha’ sinbung kisya mwah kmayal nqu " hmtuy yow nqu 2030 rusa’ ulah ke’ na koka ". lokah balay mplaw kmayal muci, piyux balay ini’ btnaq ke’ nyux maki te Taywan, yan na ke’ na Austronesia (南島語系), ke’ na Plmukan (漢語語系), ke’ na qba’ Taywan (臺灣手語). kora’ qani ga siy say pzyang kinblaq na hbangan ke’ Taywan, laxi balay scipuq mita’ qu yow qani.

squliuq ka pzyang balay baq kinbaqan kmayal muci uzi. iyat muci laxi tqbaq ke’ ego, yana sexu ga, aki mblaq lmnglung ke’ na koka, aki son nanu’ siqa thuyay m’hbangan na cinbwanan maki te Taywan qani. aki mwah slabang ru sbhuyaw mnanak na ke’, rekisi, gaga’ ru ngengayan na Taywan. lmagu’ sa kinlokah ka musa’ pspung te cinbwanan. mwah pcbaq kmayal muci lozi, yow na pcyogun rmuruw ke’ qani ga, pzyang balay na yow. ini’ tnaqi mita’ qu pinnraw lga, musa’ mwah psyaqih balay yow na lmuhuw ke’ koka ta qani la.

## gmbang ke'
*gmbang ke'： 陳麗惠/Yaway Walis 「南投縣仁愛鄉Mstbwan部落之地方語音」
pila Pitat

2009 kawas hga, maki qutux squliq Satoshi Nakamoto (中本聰) lalu nya. te gleng balay kbalay pila bhgun son nha **pila Pitat** (比特幣). squliq cinlqing balay qu Satoshi Nakamoto. ungat squliq baq lalu nya balay ma. nanak wanglu (網絡) phtuw lalu nya.

kbalay pila pitat lga, maki cikah squliq snhi squ hiya ga, mtnaq pila balay qpzing nya. ana ga, 2010 kawas 5 byacing lga, qutux kbhul na pila pitat ini’ tehuk p’iyuw qutux pila Amirika’ uzi na’.

trang nasa na wanglu kmayal qutux squliq mha. s’agal maku 10000 na pila pitat p’iyuw sazing hopa bisa. ana ga, cyugal ryax wayal lru ungat squliq mwah mita’. tehuq balay te payat ryax lga, maki squliq tbaziy bisa hiya la. kahul nasa lga, mn_gyut t’aring piyux squliq snhi. mtnaq pila balay qu pila pitat.

2021 kawas 10 byacing ga, qutux pila pitat thuyay ’myuw 60000 msyaw na pila Amirika’. sraran sbaziy sazing bisa na pila pitat. misuw qani lga, sbaziy ta bisa kaki piyux balay la. yan qani piyux balay na bisa ga, kya thuyay mumuk 5000 na pzi’an mari kkahan.

swa nha krangi’ pila balay qu pila pitat? swa snhyun ssquliq qu pila pitat ga? ingat pila bhgun sraran hga, pila lban baqun balay na ssquliq. qutux lban nanak qu pila. thuyay maziy nniqun, glgan. ru baqun maziy ngasal uzi. swa snhyun na squliq qu brwan lpgun nqu lban qani ga?

swa snhyun na ssquliq qu pila pitat ga? te qutux ga, lpgun na tennaw (電腦) qu pila pitat. squnun kwara hiya 2100 mang nanak. nanu yasa mtnaq king kincipoq. qutux uzi ga baha hmswa, ming ru bbaziy squ pila pitat. spuwah lpgun na tennaw kwara. lmpuw nya ini’ ptnaq ginko miru snku na psku squliq. spuwah nya qutux qutux tennaw na squliq cinbwanan lmpuw.

10000 pila pitat na Kacaw zyaw qani. baqun miru squ qutux qutux tennaw sa. 100 pila pitat sbiq nya Dongi qu Kacaw. baqun miru squ qutux qutux tennaw uzi. mha na wal mquriq ’myuw biru nqu tennaw ga, skahul ta binah na tennaw mulu bnrwan nha. nanu yasa snhyun balay na ssquliq qu bniru pila pitat.

aring lmpuw tennaw ru tbah kbalay pila bhgun. yasa balay trhuw ktan nqu pila. ru knalay na giqas kinbahan uzi. ana ga 2023 kawas lga, te sazing kinhupa’ na bziran pila bhgun FTX takuy qmlu’ syobay la. bbiran syobay qani qriqun nya kwara pila na bbaziy. qmlu’ syobay lga, ini’ nha baqi msbzinah magan pila nha nanak kwara.

ana trhuw balay lpgun na tennaw. mtzyaw tennaw ga squliq. iyat takuy qmlu’ syobay bziran nanak. pongan ta krryax tqruw (詐騙) nqu syobay pila bhgun. nanu yasa ana muci nanu msbah ziray. ana muci nanu ’myuw qaya’ ssquliq. snhi qu pzyang balay trhuw ita squliq.
pila' brbar

ingat pila bhgun sraran hga, **pila lban/ pila' brbar** baqun balay na ssquliq. qutux brbar nanak qu pila. thuyay maziy nniqun, glgan. ru baqun maziy ngasal uzi.

te qsu balay hga, si giway p’iyuw qaya qu ssquliq. yan muya cikay guquh (香蕉) na squliq ru bih ngasal nha pmuhi cikah pngran (鳳梨). yasa baq p’iyuw pinbahuw qu lhga. muci qani lga, piyux llamu’ nniqun ta kwara la. muci qani ga, ini’ ’llaw uzi. m_yan muya piyux balay guquh na squliq. aki nyux mnglung ’myuw qutux hanray (桌) ki ppqlcing. ana ga, ini’ soya pzyux guquh qu ppqlcing. hrhil (鋸) qu llungun nya hiya. muci yasa lga, ini’ baqi p’iyuw hga hiya lru.

nanu yasa s’agal nha qaxa ru king, kong p’iyuw nqu ssquliq. nanu qani pila na qsu wayal. kincipoq balay qu king ru kong. iyat skongat nerang nya. yasa qu galan ta bbiran pila. aki nyux mosa lmosay twahiq ru ini’ ga, pbaziy hmit na ngasal. iyat ’llaw hangal pzyux balay na king. nanu yasa kbalay pila lban / pila' brbar nha nanak qu qutux qutux qalang. galan nha pila bbiran na qalang.

aki snhyun squliq kwara squ knalay sebu’(政府) nqu pila lban/ pila' brbar iyat msbah yan lxan brbar. qsu wayal na sebu’ kbalay pila lban/ pila' brbar ga, si ga spngun nha snku squ king (金). ru kyalun sebu’ qu ssquliq. ana knwan baqun mamu ’myuw pila lban qu king. 1971 kawas. krahu mrhuw na Amirika' Niksn kmal mha. kbalay pila Amirika’ ana ini’ spngi snku na king. iyat yugun pila Amirika’ qu king. zyaw qani ini’ khotaw snhi na ssquliq squ kbalay pila lban sebu’. nanu yasa snhyun ssquliq qu sebu’. baqun maziy nnanu qaya qu pila.

snhyun ssquliq qu sebu’ lga, snhyun nha balay qu krahu na ginko uzi. syakay na misuw. iyat ckaw pila lban/ pila' brbar nanak qu ssquliq. baq ckaw snhyun ggalan (信用卡) krryax uzi. snhyun ggalan ga " pila gomu" (塑膠貨幣) son nha. krangi’ nha pila ckaw. baha hmswa snhyun na ssquliq qu bnrwan nqu ginko (銀行).
qalaqalang Kbabun / 碼崙部落ng Sqbu’/Sqbux / 長嶺部落

## mwani misuw qalang ru cyux te inu 部落概況與位置
qalang kbanun hiya qani ga, ssaying maki qszyap na lluyung minus, knbawiq nya ga, ski kmwah magan kbhul mspat pgan, haring ryax na hlangan Ipun ga mnwah tqalang naki cqani, kmut khoniq cyunga ru pslyan khoniq qalang naha hani, knian na aki kisya cyunga, blaq calay qaxan naha, mehong nya lga uka sexu ini swan naha kmut khoniq ro ng_yut photaw qabax pintyawun naha la, piyux cquliq (thelu ru kahat), musa naha la, musa Hiran ini ga hogan la, mwani lga nanaq pthay ita Tayal maki cqani mqyanux mlahang zhiyal ta nanaq.  

  瑪崙部落位於樂水村是唯二在蘭陽溪對岸的部落，海拔大約五百八十公尺，從日本時代遷移至今，過去是砍伐木頭集採區，曾經有建設樂水火車站，興榮繁盛，之後隨著林業沒落、政府禁止砍伐樹木，本來住在此的漢人與外省人，也隨之搬離，前往都市或平地生活，現在只剩下我們泰雅族族人留在這邊生活，守護自己的土地。

## sinllwan lalu qalang 地名由來
alang Kbanun qani hiya ga, sraral ga son ta Mnoyan, knahul ta qalang Mnoyan mnwah cqani, ro ryax na kinlhangan na Gipun ga iyugun naha lalu son maha Kbanun, imi na cinllwan nya ga, cyan maki qutux pinqiyon, nanu ga sraral kian qani ga, maki piyux panan, penan ga qutux mehong nya lga, bnheci ta si soy Kbanun la, baha hmswa iugun qoyeq qani, ini ta baqiy uzi, siga lungun ta nanaq cwa maha kya.

   部落以前舊為Mnoyan，從樂水部落遷移下來，日治時期就更換名字變成Kbanun，根據耆老們說法，以前這個地方有很多黍類，之後我們的祖先，就稱這個地區為Kbanun，至於口音是怎麼轉換成這樣的，我們也無從而之，只能透過推測來判斷可能的原因。

## pinqzyuwan qalang 部落遷徙
Pinsbkan(南投瑞岩)-Quri sqabu (思源啞口)-沿著Turuy kacing 山背下切-經Hbun qyus -gong Matang(馬當溪)-hbun Talah (又稱sgmi)-(壹).一部分人前往Mnoyan(四季平台)-Skikun(四季)-Kbanun(樂水)
mami'

### mami' (飯)

*zik pqaniq ga **mami**' saku qba.
**吃飯前我會洗手。
*sswe' maku kneril ga gs'un nya qmwax kyawan ru son nya phapuy **mami**'.
**妹妹先把煮飯鍋拿去洗再去煮飯。
***mami**' trakis sozyan maku maniq kun.
**我喜歡吃小米飯。
*qlihu na kacing hiya' ga mutu nha' galan qebu qap **mami**'.
**牛的肩夾骨他們會拿來用作飯匙來盛飯。
*ikay **mami**' qasa niqun maku'.
**把飯遞給我吃。
*tnaq su' niqun mami' qani? ini' ga, ini' su' ktnaq?
**這飯夠不夠你吃？
*swali saku, ungat mami hiya, wayay nanak kya.
**抱歉，這裡沒有飯，只有麵。

### snkyan / skyun (盛飯)
*snkyan su' kyawan qasa lga? ppuyan maku' sehuy ga!
**飯鍋裏的飯盛好了了沒有？(那飯鍋)我要煮芋頭用的。
*wal nya' skyun qu thay mami' ru wal nya' ss'an huzil kwara'.
**他把剩飯盛起來全部餵狗。
cyugal hkuy na puniq

**cyugal hkuy na puniq**（火三角）hiya ga cyugal zyuwaw qu baqun pcyana puniq hiya, "mutuw msuling na qeqaya"(可燃物), "praw pcyana"(助燃物) ru "ps'aring smkilux"(燃點).

**"mutuw msuling na qeqaya"(可燃物)** hiya ga baq msuling na qeqaya, mye'a su qhuniq ini ga ruma.

**"praw pcyana"(助燃物)** hiya ga baq raw msuling na qeqaya, mye'a su Yang-ci (氧氣, oxygen) maki sa insuna.

**"ps'aring smkilux / kinmkilux na pcyana" (燃點)** hiya ga, tehuk qu kinmkilux niya lga, baq mcyana qu qeqaya la.

imi ptnaq kwara qu ps'aring smkilux na qeqaya hiya, kruma ga rroq ps'aring smkilux niya, zinga mcyana. kruma ga wagiq qu ps'aring smkilux niya, zihung mcyana.
qalang Kinyang/金洋部落

## '''cyan te inu qa qalang 部落概況與位置'''
ccquliq qalang Kinos qani hiya ga, akya mtiyu kbhul spat he, maki te hminas cka rgyax na llyung Klesan, hminas kntheyaq na qalang qa rryaniq Suhwa, cingan pnsgagay uyi, snkwan piyux gaga na Tayal uyi. qalang Kinos mkura kya htxan wagi ga ski qalang Buta, mkura kya byaqan wagi ga ski qalang Skikun, mkura kya knkilux ga ski Rgayung, mkura kya tltu ga ski Ryuhen. maki te kkian skura magan seng tiyu kbhul meta kya, syax na llyung Nanawnan, skura tltu kya qa rgyax Yuen, mwani ga maki saying ini ptnaq qalang qa ccquliq, msqun mqyanux kya, maki nanaq qmes naha, qmesan naha qa pqwasan biru na llaqi na Kinyang, mskura kya htxan wagi na ryaniq Kinyang ga mqyanux kya qa ccquliq na Kinyang, mkura kya byaqan wagi na ryaniq Poay ga kkian na Kinos.  

金洋村總人口數：608人，南澳鄉最內山、距蘇花公路最遠的部落，也是最後完成遷徙、保存最多泰雅文化的部落。金洋村東至武塔西至大同鄉四季村，南至澳花村，北至金岳村。位於北迴鐵路武塔站以南約5.6公里的地方，在大南澳南溪右岸，御恩山北方，目前居住在金洋村該兩社的族人，自然形成區隔，大致以金洋國小為界，以東的金洋路為金洋社人居住區，以西的博愛路為奎諾斯社居住地。

## '''cinllwan lalu qalang 地名由來'''
gringan ga maki piyux knus cqa qalang Kinyang, mica qa cnllwan naha Kinus qa kkian qani, mwani lga pmiyon naha qurip qa qqyanux naha. glux rryaniq na mehong Kinyang ro hmkangi mkura babaw nya, baq tehok kya knbawiq qutux seng saying kbhul qa Pitung Utux, piyux calay kk’man nya, cyunga ga piyux ccquliq musa qmalup, pincqiqan yuhum ki Truku zok maki cqani cyunga.

金洋村原來有許多的樟樹，因此村人自稱此地為 Kinus，現在栽種「薑」為部落的主要經濟來源。沿著金洋村後方的產業道路向上走，可往海拔 1200 公尺的神秘湖，自然資源豐富，過去曾是族人經常狩獵的地方，曾經在此與太魯閣族發生激烈戰役。

## '''snhyan 部落宗教'''
kintayux Kiristo, Tensinkyo naha ga maki cqa qnxan qalang, musa kyokay msqun inori, msqun pung ke, kblay smruw sn’lungan naha, snhyan miyup qnxan naha, gaga snhyan ro ryax pqasan naha ga musa psqunan qalang, sinxu,bokusi ga psbaq ro mlahang qabax naha, snhyan ro gaga si smimax qabax, kblayan kntayux cquliq, Kiristo ro Tensinkyo kmayan siyan, glwani, psimux, kblay qutux prrax ro blaq na qalang, maki cka qalang ga, iyat nanaq snhyan qa Kiristo ro Tensinkyo, pyanga yaw qa gaga ro qalang, kblay qutux kblaq na qalang.  

基督，天主教價值觀深植於部落生活，教會成為心靈中心，居民共祈禱、聚會，建立精神支柱。信仰融入日常，宗教儀式和節慶凝聚社區，神父牧師是靈性引導者、組織者。信仰與文化交融，塑造居民價值觀，基督天主教強調愛、關懷、奉獻，形成互助共融社會。在部落中，基督天主教不僅信仰，更是文化和社區生活的重要元素，營造充滿信仰力量和凝聚力的生活環境。

## '''rryaniq 部落交通'''
glux kisya: glux Donpukansyan biyaq cqa Nanaw ini ga Wuta, ro glux loyi glgan te'ksi musa Kinos.  

搭車：搭東部幹線鐵路於南澳或武搭站下車，轉搭計程車前往金洋村

muyut haya: garing Girang ini ga Kalinko glux te qesu rryaniq(rryaniq Suhwa) skura Klesan, maki bih qutux kbhul mtiyul payat kiro skura Buta, Kinyang.

開車：由宜蘭或花蓮循 9 號省道 ( 蘇花公路 ) 往南澳，於 134 公里處西行往武塔、金洋。

## '''wahan mangay mcisan 部落觀光'''
Pitung Utux

Pitung Utux ga maki cqa rrgyax cka Kinus, garing qalang Kinus musa ga, akya qutux tmucing ro mtiyul cnpung, glux ryaniq qqyanux pkaraw ski blihul na rrgyax, msngiyil tuqiy, blaq calay kintalan.

神秘湖

「神秘湖」又稱鬼湖，位於金洋村重山之內，從金洋村部落出發，車程需1.5小時以上，沿產業道路爬坡前至登山口，道路崎嶇蜿蜒、風景別具原始。

zyuwaw na:ke na cquliq Tayal
福山部落

## '''部落概況與位置'''
qalang na tranan ga,kki’an na squliq Tayal，smsun squ gaga ru pincbaqan na qnxan Tayal，ini iyal wahiy pcyaqih na pmrruw zyuwaw kbalyun ,nanu qu rhizyal qyunam、inkyasan hlahuy ga mtasaw kinbalay betunux ，giwal nqu qqalang betunux minnanak iyat hmtan pkton na rhzyal.yasa qu tepucig min'zyu be thaqan na qalanq,maki sa yatux balau qu dong mstranan,maki hazi 106.3188 mpayat hkuy kore kinslabang nya ru 600 meta kinwagiq nya spngan kahul babaw bsilung umi',spiyang zzik na qalanq Ulay.

位於新北市烏來區的德拉楠部落，是個泰雅族原住民部落，是烏來保有最傳統泰雅生活方式及部落文化的部落，未受到過度的開發與破壞，福山部落山保有傳統原始的環境 風貌，清幽純樸，宛如世外桃源的福山部落，是泰雅族人移居烏來的最北端的地點，位於南勢溪上游流域，土地面積約160.3138平方公里，海拔約600公尺，是烏來山區最為內陸的部落。

## '''地名由來'''
Pinqzwan nqu mrhuw ta Yawi.Puna' ga,kahl kinhulan lkotas ta pinsbkan, ru magan squ kinqoyat biniq na Lkbuta lru rasun nya kwara cingasal nya si pkrayas squ hlahuy ,mintehuk squ qalang mstranan qani ,qsu’un nya psurux qalang beh gong cyaqung qasa, yasa qu qsu balay maki qalang beh yatux na llyung mstranan la,,baqaw ta kawas 1730 hazi mwah min’izyu sqani.suruw ryax nasa ga,  ktan nha talagay pizyux qqulih Tayal si qopu’ mutu’ babaw na qsya llyung ru cingay bal qsinuw nyux mhmut mlata’ mqyanux beh syaw gong ru rrgyax,pqasun balay inlungan nya mrhu Yawi.Puna' ini naga kzinga nya musa kmayal mrhu krahu kinholan nqu Lkbuta,pqutan nya Yawi.Puna' qenu qasa ? nanu lalu na? si knguray mnglung kma qu Yawi.Puna' mha: trang ryax nasa ga …..trang …ini nya baqi lalu nya ,iyat nya pnongan ana qutux uzi, nanu yasa si piray hmali nya mrhu Lkbuta’ mha: mstranan ,twangan nya an suruw trang lga lalu na Tayal” tranan “ mha la，ana musa qalang inu qalang Tayal ga ,pqzyu’ squ qalang mtranan ga misuw bal llungun nha rhzyal na hbuyaw qquliq Tayal ru qsinuw nhyun nqu mblaq qqoyat na qalang ,mwah squ tlelu mlahang lga 「xusan song」son nha la, ana betaq soni qu lalu na qalang la.

相傳始祖亞維.布納(Yawi.Puna')從祖源地，懷著大頭目哥布塔(Lkbuta')的祝福，帶領家族越過插天山來到現在的烏來鄉福山村地區，最先在札孔溪建立一個部落，即是搭拉南溪上游最早建立的泰雅族部落，其移入的時間最早應是在1730年代左右。而後在人口漸增的壓力之下，亞維.布納從祖居地向北邊遷徙，來到福山部落見南勢溪流及多處支流，魚類豐富，其量幾乎如葉片落水覆蓋水面；同時看見各地平坦丘嶺及山坡上，到處可見千奇百種的禽獸，亞維.布納喜悅的等不及回祖居地向哥布塔(Lkbuta')頭目報告他們尋見的世外桃源，要建立他家族的生活部落，當哥布塔向(Lkbuta')詢問該地時，頭目問他是何處？地名是？亞維.布納(Yawi.Puna')也真的未聽見此處地名？不斷的說他那時正當發現那地魚群獸物之地….反覆地述說當時(mtrang)的泰雅語詞，機智反應的頭目直接將當時(mtrang…)的泰雅族語加上an變成處所的名詞(mstranan)，即開始為該地的泰雅族名，泰雅族人一提到mstranan部落就想起亞維.布納(Yawi.Puna')從祖源地帶領族人遷徙至該地區，正當那時發現魚群、獸物豐富的情景就選定家族生存之地，泰雅族人都羨慕在哪裡建立部落的族人豐魚足肉幸福生活，國民政府時期管理，實施行政編定漢名為『福山村』沿用至今。
Sugiy

## 泰雅族維基百科命名學

### 泰雅族女子名

#### Sugiy
lalu kneril qu Sugiy. sllwan squ “mssu mkgi” ru tminun. mkgi ru mcinun lukus ga zyuwaw na kneril qani hiya. snonan bnkis ga mrkyas yagih qani lga, mssu mkgi ru baq balay tminun hrhun qutux ngasal ma. maki uzi binah pinqzyu bnkis ga, tqazi balay yaya qu yagih qani ma. si ga blequn “smugi” ga yasa tmlux ma.

Sugiy是女子名。名字取自「安靜專心製蔴」和編織。種蔴製蔴和編織衣物是女人的工作，所以父母希望女嬰長大後會靜靜專心的製蔴與很會編織衣物給家人溫暖。另有長輩述說，女兒很黏媽媽，必須好好的「安撫」才會安靜。 

qalang myan Pyaway qani ga, nyux uzi sinllwan nha Sugiy qani. laqi Sugiy qani hiya mga pinqzyuwan nqu bnkis nha mha, ini piyang lokah m_yangi cikay qu laqi qani ma, ru muzit balay son nha uzi. nanu yaya nya ini ga yaba nya musa mtzyuwaw qmayah rgyax mga, memaw ini lngyaw iyan mtzyuwaw qu yaya nya ma, baha hmswa laqi Sugiy qani mga siki blequn balay smugiy mga yasa thuyay m’abi, mmlux qu laqi qani lmga yasa thuyay mtzyuwaw qu yaya nya la. nanu yasa qutux na sinllwan mha muzit iyal la, si ga blequn smugiy, nanu lalu nqu laqi kneril qani ga si say Sugiy nqu bnkis la.

我們比亞外部落也有一個名叫Sugiy的人。這個名叫Sugiy的孩子，從他們長輩的描述中說：這個孩子身體比較孱弱，所以非常的愛哭。所以當她的媽媽和爸爸到山上的農耕地工作時，她的媽媽沒有辦法專心的工作，因為Sugiy這個孩子必須要好好的去安撫，她才會睡著，只有孩子安靜了，她的媽媽才能夠繼續工作。所以出現這種表現是因為太愛哭了，必須好好的去撫慰，所以他們的長輩就直接為這個孩子命名為Sugiy。 

sraral ga trang maki laqi ga, yaya qu piyang mlahang. trang mlahang squ laqi qu yaya qani, mskyut qu puga na laqi lga, yaya qani lga mtuliq musa mtzyuwaw la, musa mqumah, muya ramat. qutux byacing qu laqi qani lga, s’aras nya pala qu laqi musa qmayah.

早期當孩子呱呱落地時，通常都是由母親負責照護的工作。母親在生養的過程中，常常在嬰兒的臍帶剛斷下來，就馬上起身做家事或到菜園從事農務。孩子約一個月大之後，就會用麻布揹著嬰兒到農地工作。

tehuk qmayah lga, pala qani squzi nya qhuniq, si ktay mngilis qu laqi m’uyay ktu nya lga, musa pbubu qu yaya ru mhngaw cikay uzi. mwa nya maki qu qbsuyan na laqi hbku qasa ga rasun nha uzi, qbsuyan qani lga, hiya qu smugiy squ laqi hbku abi squ sbal la.

到了農地之後，父母親會把布綁在二棵樹的中間做成吊床，便把孩子放在吊床裡面睡，等孩子肚子餓或哭醒了，才進行餵食並稍作休息。若家中有較大的孩子，就會帶他一起去，小嬰兒哭時她(他)就會搖動吊床照顧嬰兒。

### pnongan sraral hiya ga tunux sbal qani ga, pqzyan nha qutux qu iyat uwah tm_yaqih nqu yaqih na utux ma, yaba qani ga s’agal nyatunux nqu banga, lhugun nya, yun nya squ tunux na laqi qani, nanu sa ga wiwal nyux qmhut squ yaqih nqu utux, baq smoswa yaqih na utux ma snyogun nha, yan nqu tunux na banga qani ga thuyay qmhut squ yaqih nqu zyuwaw ma.
傳說以前為了不讓吊床上的嬰兒受到鬼魂的驚嚇，父親會將虎頭蜂的頭部掛在嬰兒頭部的方向，主要的目的是要驅邪，族人相信虎頭蜂的頭部具有避邪的功能。

(1)baq balay smugiy laqi yageh qu yaya qani.

這個媽媽很會撫慰女嬰孩。

(2)musa ngasal na yata nya kira qu Sugiy qani.

這個Sugiy待會要去她阿姨的家。
qalang maku Pyaway

bniru：Sabi Nobu

qalang maku ga, Pyaway cyux maki squ llyung na Gogan, syaw nqu Pyaway ga Kiran. musa yatux cikay lga Qwilan, qsiyaq na qalang Pyaway ga Sbunaw. qalang mu Pyaway ga ini ktwa iyal blihun nqu ngasal. kwara ssquliq ga musa kbhun mzimal msyaw, blihun ngasal ga musa mpusal msyaw cikay, qalang Pyaway qani ga, pssi balay inlungan, yani balay qutux nqu blihun ngasal, tayal ru tayal ga yani balay squ mtswe qutux blihun qu ngasal. qalang Pyaway ga qutux balay squ kyoha ru kyokay, nanak qutux cyoro kyokay, aring squ bnkis myan tehuk kinbahan ga, te zmagal ray nqu kuriscyang, kwara qalang ga, si squtux skura Utux Kayal kwara.

san mha squ Pyaway ga, maki squ qutux pinkyalan nha. maki qutux bnkis na qalang qani, lalu nya ga Yaway. squliq musa squ yatux na qalang ini ga hugal siki mhkangi kakay sraral. tehuk qalang ni Yaway lga mwah mhngaw qalang kwara. yaki Yaway qani ga, pngsa kwara pinbahuw nya, mi_yan nqu ngahi, sehuy, bonaw ini ga bitak, biwa... suruw nya lga wal klhun Utux Kayal qu bnkis Yaway lga, khmay balay squ qalang nqu aring yatux s’inu nha kwara pngsa ni k’aki Yaway qasa, nanu yasa syun nha lalu qalang mha Pyaway la.

qalang Pyaway ga, blaq balay qu uraw ru rhiyal nya, ana nanu pinbahuw tmhyun ga blaq balay kwara, mi_yan squ qwirux, nasi, qruhaw, biwa, bitak, guquh, ngahi, nobu, sehuy, bonaw, tbana, thbu, qabang… kwara pinbahuw kinkrahu ru kinsbing balay. rgyax Pyaway ga baqun musa mqbuyang mlikuy tayal uzi. yan na musa smi mrusa baq ciriq squ bzyok qnhyun, para, yapit, mit kruma laqung uzi. sraral ga blaq nha niqun laqung qani, ana ga ini kmsyam hi nya laqung ru blaq balay ktan kinryasan nya. nanu yasa t’aring magu squ laqung qalang Pyaway qani. nanu qalang Pyaway lga s’agal naha squ kinryasan laqung syun nha syaw na blihun tuqi, kruma kmal mha Pyaway ga qalang na laqung.

trang saku laqi cipuq ga tehuk ‘bagan lga musa sami lmngyaq bih Gongrawan. musa m'zi qsya, qziqun sami lukus myam ru tpa sami te krahu na btunux. mtgayaw ru mhngaw sami kya, mugi sami gwagi ru yupan behuy rqyas myan, blaq balay qsliq wah! kzyay lukus sami lga msbzinah sami qalang Pyaway. m'uzyay sami lga hmkangi sami t'lwi ini ga biluk niqun sami ru mtngi sami uzi la.

yani qani lga pssi sami inlungan ita qalang Pyaway qani. ana bnkis mrkyas ru lelaqi si myan pcqun kmagaw qalang Pyaway qutux byacing ga mintxal kmagaw. ru tmuya myan pphpah ru qqhuniq uzi, nanu yasa blaq balay ktan qalang Pyaway qani, yani balay nyux pkusan squ giqas na llukus. nanu yasa khmay balay kmukan mwah qalang Pyaway. baha hmswa ungat qutux squ s’syang nqu basu ru baq tnglang squ inlungan nha. qalang Pyaway ga baq sbasaw inlungan squliq.

babaw nya lga. aring squ kyokay ru qalang qani nyux smungus mha musa spwah squ renki na wagi. renki na qsya. renki na behuy mwah squ mqcbaq qpzing nqu kinbleqan na Yaba Utux Kayal. aring gwagi behuy qsya’ musa mwah phtuw squ renki. ya qani ga nyux myan sngusun, maha qani ga aki lmeliq lozi qu sinrxan na qalang Pyaway.
qnxan ni yaya mu

bniru：Sabi Nobu

klpaw ini sluy ru mnkum hazi kayal na’ ga. mtama sa syaw na sakaw qu yaya mu la, si tmlux mgyah squ sinsman sesyo nya Tayal. t’aring lmpuw sinsman sesyo, mqwas qwas na Tayal ru pzimu Utux Kayal, qani qu ‘ringan qutux ryax qqnxan ni yaya mu. hazi uzi ga, hiya ru snhan nya spiyang blaq balay na pinkalan. kruma nyux mqwas qbhniq te syaw tubung sa tanux, mi_yan nyux smbes squ hiya mqwas,

masuq innori lga, thway balay rapal nya mhkangi te suruw ngasal qu yaya mu. mtuki squ hwinuk nya ru leqan nya kmyut tbihi ki purun nya kira. ini krahu yasay qasa. kruma ga tangu na tbihi, kruma ga qutux sazing balay nqu topu mtalah, tnuya nya nanak. kmayal krryax mha, spiyang balay blaq na tbihi ga tnuya ta nanak. masuq kmyut tbihi lga, msbzinah musa squ ppuran, t’aring **tmahuk klama, ini tkqux qmwax ru hmobing tbihi ru phapuy mami yumop. t’rang mtuliq kwara cinngasal nya lga, rema masuq tayak mkilux na nniqun ru llgan kinhway na ssyaq nqu yaya te babaw hanray.**

ana mpitu pgan payat kawas ni yaya maku, ana ga ini nbah mha hopa kawas ta iyat ta thuzyay mtzywaw ana nanu la. pcywagun nya ga ana ini mi_yan mrkyas mhelaw, ini smaluw cikay roziq nya ru cuqiy rapal nya uzi, ana muci sqani ga, ini khngaw phapuy ru smapuh krryax. syan nya balay inlungan kwara qqnxan lelaqi nya. kyalun myan yaya mha: ”hngaw cikay! laxi m’uy iyan mtzywaw” msyaq squ hiya mha: ” t’rang lokah hi ta n_ga, musa ta qiri mtzywaw, ini ta mha sqani lga baq 'n_gyut 'n_gyut ini klokah hi ta la.”

**qnxan ni yaya mu ga tnaq qqnxan na ssquliq. ana ga s’unan kinbleqan balay pincywawgan nya. t’aring squ pgalu ru lmpuw sinsman sesyo tehuk squ mlahang nniqun smrzyut cinngasal nya, spwah nya hway inlungan ru qbzing mtzywaw mlahang ngasal nya nanak. qnxan nya ga, ungat nanu kinbleqan ru ssyaq bbiru qqnxan nya. mmlux ru kinzzik na qqnxan ps’su qutux n’ru ki smyax na ssyax. t’rang mrkyas ga, leqan sami nya qmayat ru mlahang yaya maku, tehuk bnkis lga, ini nangi tpru rapal nya uzi. qqnxan ta uzi ga, musa ta leqan balay mcqbaq mhway kkhngyan rapal ta, qutux qutux klpaw ru gbyan leqay ta magu pincqunan ta qqnxan ni yaya.  **
huqan abaw

bniru：Sabi Nobu

huqan abaw ga, si say qutux lhbaw ru mhnuk na qwas, minyupan behuy sa uruw rgyax. ssokan cikay pagay ru mhuq abaw nya, ini kinkilux gwagi uzi la. yan nqu kinhway balay rspus sa babaw qmayah, kwara qani ga si qmamas iro na mhibung king. smoya saku yan qani qu ryax pinyugan, tmlux ru s’unan qpzing.

mhkangi sa ska na hlahuy ruma, sa...sa... mha kzyay na abaw te zik na kakay mu. qasa ga hngya’an na rhiyal. kinwagiq ru kintwahiq qu kayal, thway sszwi qu yulung, mi_yang squ rapal na zikang, thwayun ru ini khelaw. cbaqan saku nya mqbaq an sbzyaq qu huqan abaw, ru mqbaq mhway uzi. qutux qutux gnagap na abaw, mi_yang squ mintxal mhway na msgagay,

maki sqani mtasaw na ryax pinyugan, mkura ku mita sa babaw kayal krryax, tmlux saku tegalu sa inlungan maku, sinnlwan maku ga, ryax ga giwan nqu syax huqan abaw smyax balay ru qqnxan ta qutux qutux tmucing wal pskwan sa kinhway nya.
skhmayun

bniru：Sabi Nobu

sraral sraral.... balay ga kmayal mha squliq ga. tnaq kwara squ sinhluyan, nanu yasa, khmay khmay balay qu squliq hoyaw alay qu squliq lga rrgyax qani ga, ini tnaq son ki’an khmayun son squliq la. 

nanu yasa bnkis kmayal mha ahi hmswa leqay ta qmasuy smka, smka ga musa squ kyahu rgyax bb’nux nanu mha sqani qu pkkayal.

tehuk squ ryax nasa. t’aring squ qmasuw squ sihluyan, yaqu smoya musa squ leheci  bbnux squ qyanux squliq ga musa psqun squ lebinah nqu rrgyax. 

nanu yasa, cingay na squliq ga nanu pksyugun na sazing nqu sinhluyan ru musa ta spwah squ phngiyang nqu hngiyang ga musa ta baqun mha sazing sinhluyan qani ga musa tnaq squ khmay na squliq. nanu yasa bnkis kmayal mha,

aw baq t’rang qmasuw Tayal ga cinngay balay squliq wal nha qingun, ini hmwaw, skura bbnux na mrhuw smyuk mha nway la nway la. ini ga babaw nya maki squ rngu mamu ga uwah qmalup squ kmop tunux myan. uwah squ mgaga sminan. kmayal lga nanu wal squ mma nqu rhiyal mqyanux la. 

aring nasa lga rgyax nqu sinlhuyan na squliq ga skayal nha squ hugal nqu bbnux nqu ssquliq ga Skhmayun son nha. imi na qani ga khmay balay na squliq. t’rang babaw nasa lga aring squ rgyax nqu sinhluyan ga ini phngaw mwah qmalup ini ga mwah mgaga squ yaw qani la.

sazing nqu sinhluyan na Tayal ga, maha sqani psgayan trang squ shriq rgyax musa squ b’bnux na sinhluyan squliq ga, trang qani lga, cqun squ mhow hngiyang nha hopa si bbu squ kayal tgtuw kwara rgyax ru hlahuy. nanu maki squ rrgyax na sinhluyan na squliq nkux mhaw, sa balay cingay squliq mamu.
pqwasan biru laqi cikuy sin’i nqu kyo’i nniqun pinbahuw

bniru：Sabi Nobu

smi squ sabu qba, gitan qrapit, mqas balay kwara squ seto mcqbaq son nanu kbalay qrapit, maki squ pincbaqan ni sinsi. baqun nha qrapit qani ga pinbahuw na cinqalang, sinnlwan nha mha spwah squ knalay na seto nanak ru baqun nha puqing galan na nniqun. musa nha baqun nanu cbaq zywaw na puqing kyo'ik nqu nniqun pinbahuw,

Sin'igo ga u’buy squ pinbahuw qu piyang balay qqnxan, yan na pinbahuw ga piyang balay ga ume qu galan nha, nasun nha kwara squ zenko galan nha ume.

aki baqun nqu seto ga aring cipuq cinqalang nha nanak. 

nanu Sin'i nqu pqwasan biru laqi cikuy qani ga tpihan nqu aring squ Sin'igo na nokay mwah squ pqwasan biru laqi cikuy. 

mwah tcqbaq cyo_ik nqu pinbahuw, ahi baqun nqu lelaqi son nanu mlahang ru cukaw rhiyal, ru musa klabang kinlokah squ sinrxan nanak. zywaw nqu cyo'ik pinbahuw qani ga, llgan naha ru pngsa squ bunka na Bunun zok, ahi naha baqun squ seto sinrxan nha nanak, musa sgsu ru sinlokah mha aki musa lemuruw sinhluyan na qalang naha, ru lemaras squ zywaw nqu kinlokah ru lemeliq nqu kezay na qalang naha.
lalu mlikuy Agiq

lalu neril qu Aqig. hiya ga qutux cipok na k’man. bagan lga mphpah plquy. ana wal suqun mqumah ga, shhuy sbehuy hlhul kayal baq mrkyas mtangu abaw nya lozi. aki yan sqani laqi klokah ini kpyut kinbahan muci bnkis. yasa tlalu yagih “Agiq”.

sinllwan naha lalu Agiq qani ga, kahul squ qalang M’rqwang ru bnkis na qutux naha niqan, wa naha sllwan maha Agiq qani ga, teta yan sinbilan pincbaq na bnkis ta lKbuta krahu maha, llaqi mu Tayal ini tnaq qu rhyal ki’an tala sigluw llyung musa karaw rgyax qasa sitbuci hmkangi squ rhyal ka ki’an mamu ru maki qu blaq ki’an lga si qyanux kya nanak lkiy. imi nya qani ga, giwal maha aki yan nqu Agiq ka mbhuzywaw qu kinbahan na ita ka Tayal ma. nanu yasa qu bbnkis myan Tayal ga mutux naha s’agal k’man agiq qani mwah smlalu,gi teta yan na k’man agiq qani ana maki sa ana inu uni rrgyax ga huyay tgamin ru gmayang qu gamin rngu nya sinkhmay. iyat nanak rngu nya qmihun tegamin pyang nya ga giwan nqu nyux kinrrngu hmbku squ mbhuzywaw qu agiq qani nanu yasa qu aki myan qani qu sinllwan lalu na Agiq qani kinbahan na ita ka Tayal uzi.

phpah nya ga mayplquwi ru yan balay na lupiy ktan sa qsyat uzi. yan misuw qani lga ana ta musa rgyax ga mutu ta mkita ki ggluw ta Tayal la.
泰雅姓名學

## 命名的原則與方式
宜蘭澤敖利語

**命名的原則與方式**

lalu likuy qu Batu.lalu qani sllwan bnkis squ batul.mayung na motux tayal.wal M’gaga na mlikuy tayal balay ga,yasa thuyay mquzit batul squ papak.aki blaq mrkyas yabut khangan batul mrkyas muci bnkis. tlalu squ Batu.

Batu是男子名。此名長輩取自男子耳飾，代表泰雅勇士的標章，曾出獵有所收穫的泰雅勇士才得配戴的耳飾。父母希望兒子在此標章庇佑下平安長大而命名為Batu。

Batu , hani ga piyux calay tu’i nya ,yani nka ngahi ga ,mbatu calay san ta ga , tyaba ru cka nya ga myasa calay , phpuyun ta ngahi ini ga statah ta ga , tyaba ru cka nya ga myasa calay , phpuyun ta ngahi ini ga statah ta ga , ni’un ta ga tlpah calay ,yaca san myan mbatu calay ngahi , ru kruma ga psya’an ta c’oli tyaba ktu , sktu calay ga batu san myan uyi , mtumaw ru , nanu Batu san!

這個Batu 有很多路（詞彙意義），像是地瓜，
ita Tayal musa qmalup squ Skahmayun (pqzyu na lmuhuw ta Tayal) 泰雅族討伐史卡瑪溫人(泰雅古調傳述)

kya 1700 kawas mhuw sraral lga mqyanux sbayan pinsbkan qu Tayal. llingay b’nux ki’an nqu Skahmayun kwara. sblaq ta lhga ru pbbiq pngsa ta qoyat qsinuw uzi.
soyan maku cyugal zywaw

bniru：Sabi Nobu 

cyugal zywaw sa babaw cinbwanan ga. soyan maku. 

gwagi, byacing, ru isu, 

gwagi ga sasan, byacing ga hngan, isu ga, ssyan misuw inlungan maku ana knwan krryax ini nbah p'yu.
giqas na qwas：yaya

bniru：Sabi Nobu

hiya ga. mplqwi qu snonux nya.

hiya ga. mkuku qu lihuy nya.

hiya ga, mkbukut cikay qu turu nya.

hiya ga, ini’ khelaw qu rapal nya. 

mi_yan bingah smyax qu roziq nya.

mzyan gwagi hrhul qu ssyaq nya.  

t’rang magal saku qnabu ga mqas inlungan nya,

baha hmswa knan qu mqoyat nya.

t’rang ini’ saku pung ke ga thmut inlungan nya.

baha hmswa knan qu shmut nya.  

t’rang nbu saku ga mnkux inlungan nya, 

baha hmswa knan qu snkux nya. 

t’rang mqas saku ga mqas inlungan nya. 

baha hmswa knan qu pqasun nya. 

baq balay smrzyut ngasal qu hiya,

baq balay kbalay tkuni qu hiya, 

blaq balay pinnuya nya pinbahuw qu hiya,

blaq balay niqun pincyakan qu hiya,  

hiya ga yaya maku.
giqas na qwas：trakis

bniru：Sabi Nobu

trakis trakis. 

ini krahu kinryasan su 

trakis trakis. 

nya na tunux rom qu cipoq qbuci su 

trakis trakis. 

khmay balay squliq mita ga puqun naha mita baha hmswa cipuq sinrxan su

trakis trakis, 

seng kbhul kawas kahul squ sunan pqyanux kwara lelaqi kinbahan na Tayal

trakis trakis 

qutux cipuq nqu bway ungat krahu qpzing nya 

siga kahul squ qutux hnlan pcqun kwara bway trakis lga thuyay manga kwara Tayal.

trakis trakis 

qutux cipuq sinrxan na ghap trakis, mzyup squ zik rhiyal mstmaq ru mhuqil lga t’aring tmangu ru mhbku mkrayas qbuci na trakis, cingay ryax ru byacing wayal kryasan lga 

siktay 

mhtuw cingay balay bway na trakis la

kbwayun bway na trakis sikmwa t'rung rhiyal qu tunux nya

trakis trakis 

musa saku psulung sunan tr'roq inlungan mu, nya na pbwayun bway na trakis insuna tninun mu

trakis trakis 

ungat kkyalan kmayal sinrxan su, qutux cipuq nqu bway trakis ga qutux nqu tayal, 

nanu siki psqutux inlungan kwara tayal, thuyay srhu balay tasaw ru pinqasan cinqlangan na Tayal
buqun

bniru：Sabi Nobu

blun ska ngasal na buqun. misuw qani ga. nyux maki squ bbrwan tunux na babaw rgyax. 

sraral. 

huqil  zywaw nqu blun ska ngasal

sabah hi na binkisan. stuki hi ru ptmon naha

giwan nqu t'rang mrkyas binkisan nyux mlahang sa syaw na puniq.

smabu pala, ssabu r’usuw na kawas.

buqun zik sakaw, tmlux mnaga qutux msbzinah.

yani qani,

huqil, spanga na llgan, mshriq sa ngasal.

mnazi squ kulu, ‘mbul zik na buqun lequn mbukuw.

iyat si kmuki tbali tunux squ tninun.

nanak phpah ru yuzika nyux msthay snunan sa ska behuy. 

sraral,

smatu tninun ga yasa qu qutux ppbkan te bengi,

“si usa la, laxi msbzinah mita la. ”

hngya'an qasa, mi_yang squ behuy na binkisan,

mthiru ska rgyax ini usa.

yani qani,

pzimu p’yugan nya innori,

tcingan na kyokay smatu squ mshriq na ssquliq,

‘san na tninun, sbiq squ mrhuw gwagiq musa mtzywaw.

nyux maki kintwahiq qu binkisan, ktan nya ungat qbaqan mtlong na lukus,

ana ga,

ana squ sraral ini ga mwani,

baq ta msli, mngilis, msgiba,

trang msgagay ryax nasa,

inlungan na Tayal, yasa si klahang qu ngasal ta.
pintriqan Gogan qmhzyaw GipunGogan部族抗日戰役

kya 1910年metaq squ 1911 kawas, khangan Gipun Taywan lga, maki’ yatux llyung Gogan na tayal Gogan sqes squ Toyen tin mlahang. 1907  kawas 8 byacing tayal hogan Msbtunux sbalay squ Gipun. saxa ta ini balay baqi muci nanu yan tora tquzi zik silung. yatux tayal yan Gogan, Mrqwang, Mknazi uzi ga, mngungu ru htutuy kshat Gipun mhung qnhut qalang rgyax. 1910 kawas 5 byacing 21 ryax. sotoku Gipun hahul cyugal binah mwah mu’ yatux Tayal. Sincik tin maras 1454 hetay kura Gogan mwah. Giran tin maras 1590 hetay kahul Bongbong mwah mihiy. Toyen tin maras 1200 hetay pwah rgyax Lupi kura Tkasan. musa p’ubuy Sincik tin ru Giran tin. 5 byacing 22 ryax srux tegleng hetay. Gipun kahul cyugal wahan magal qara butay mtboyak mu’ mihiy yatux qalang Gogan. ana ga lokah balay smyuk tayal ru hani muyaw rhzyal rgyax. pzyux motux tayal stqutux nha mihiy Gipun. mzihung qzinut memaw ini thoyay musa gleng ru sbinah musa qu hetay Gipun. 6 byacing 21 ryax sotoku tmwang hetay kmraw lozi. Toyen tin mk’gwi balay tta ’buyan nha rhzyal Tkasan. ana Sincik tin ru Giran tin yasa wal thoyay m’ubuy. kahul rgyax Bongbong krayas lingay Kulu. galun nha rgyax Balung klayan haga tayhuw. s’agan nha tayhuw mu’ qalang tayal. ru cyugal butay mcqun mihiy Tayal. yasa ita tayal yatux Gogan kwara qalang yan Tkasan, Qwilan, Balung, Btwan nokan kwara ta smyuk qmhzyaw Gipun. kmut hetay ru bhray renwa. pzyux balay qinqilan qelis nqu Gipun. qani ga wahan Tawan na sotoku Gipun te qutux gleng kinhotaw ru wal slaqux na pintriqan nha.

台灣進入日本殖民時代，居住於大漢溪上游的Gogan部族被劃歸桃園廳管轄。1907年8月大嵙崁前山部族與日本軍警和解後，雙方情勢暗濤洶湧。我族後山地區Gogan、Mrqwang、Mknazi部族也抗拒日軍警深入佈置隘勇線。1910年5月21日，日總督府分三面夾擊泰雅族後山地區，新竹廳率1454人向Gogan前進，宜蘭廳率1590人從英士山進襲，桃園廳率1200人沿插天山向塔卡散前進，並連結新竹廳與宜蘭廳，5月22日在宜蘭員山設置前進隊本部。日軍警從三方分五支隊強烈攻擊Gogan部族後山地區，但是遭我族在熟悉地形與來自四面眾多勇士各個奇襲，日軍警部隊陷入困境，行動進退不得。6月21日日總督府再派軍警赴援，桃園廳前進部隊艱苦到達會流地點塔卡散部落，新竹廳前進隊也抵達會合並與宜蘭隊取得聯繫。自英士山經過今之萱原一帶，占領了巴陵山建築砲臺，以砲擊威脅四周部落，三隊同步攻擊。我族Gogan1部族之塔卡散、高義、巴陵、三光等所有部落全面掀起抵抗日本人，殺日軍警、毀電話線，造成死傷慘重。這是日本「總督府」在台灣所遭到首次重大軍事失敗。

6 byacing 22 ryax soto 佐久間tun nya sire 小泉pssum mrhuw nqu ciriq Giran. kahul sqani lga, piyang balay na hetay Gipun squ ptriqan ta Tayal la. skahul tayhuw rgyax Balung sbu’ nha ngasal qalang ru squnan mihiy hetay Toyen ru Sincik qu tayal Gogan. ru musa tboyaq mihiy qalang Suru ka ki’an krahu mrhuw yattux. ini’ cyaziy smyuk tayal qu tayhuw ru patus hetay Gipun. 1911 kawas 11 byacing 20 ryax “smwal sbalay” i rgyax Balung Gipun qu tayal Gogan.

6月22日佐久間總督命小泉司令官出任宜蘭方面軍事指揮官，從此後成為日本正規軍隊與Gogan等後山地區泰雅族之間的戰爭。日軍警以巴陵山砲台砲擊族人部落，與桃園廳、新竹廳聯合攻打Gogan部族大長老所在蘇樂部落，族人不敵日軍警武器槍砲，1911年11 月 20 日在巴陵山舉行Gogan部族「歸順和解儀式」。

yasa tehuk 1915 kawas 4 byacing 1 ryax “sbalay qmes” lga, tayal Gogan khangan balay nqu Gipun. “ swalan p’iyuw qaya” ana ga, “si ga mung balay ke” Gipun. mhtuy “M’gaga” yugun tunux bzyok qnhyun. qalang rgyax kska qapun ru sgayan posa maki hogan. khangan k_yaya kshat ru wagan Gipun qu mrhuw qalang uzi.

直至1915年4月1日於武道能敢舉行「和解儀式」，Gogan正式由日本人殖民統治。施行「准許交易」但「絕對服從」日本，禁止「馘首」改用山豬頭替代的習俗。山上部落勢力切割、分散迫遷山下居住，部落治權落入日警嚴密監控的頭目制。
linhuyan

bniru：Sabi Nobu

kya qutux linhuyan na mlikuy qbuyang, aki musa hhlahuy mlata ma, ana ga, ini nha baqi muci mha nanu musa tuqi na rgyax, mlahuy ru mpkayal nha. cukaw nha GPS ru baqun nha tuqi la. mhkangi sa ska hhlahuy qu lha. mtasaw balay inlungan nha. ini kngungu uzi.
pilaw

bniru：Sabi Nobu

mslyaw pilaw nya Amuy hiya. milaw sa tuqiy ga. smyax balay, minilaw nya tuqi osa ngasal qasa ga. slwan balay. pinilaw nya qhuniq qasa ga cyux sazing bhut, plagan nya kabang nya, aki hmkangi nniqun te kabang nya, ini nya ‘lwi,  kyalun nya Ayun mha, plagi cikay kabang mu, kmal Ayun mha, aw plagay mu. ppilaw cikay pilaw su kmal Amuy, spilaw nya kabang na Amuy teta ‘lwan nniqun ma.
pslalu

**bniru：Sabi Nobu**

kya gaga Tayal ga. “lalu” iyat lalu nanak, qani ga, ‘ringan pinqzywaw na qutux qqnxan. qutux qutux lalu. s’unan mqoyat na binkesan ta ru linnglung na cinngasal ta.

     trang m’laqi squ laqi lga, splalu nya bnkis na cinngasal nya. puqing na lalu ga, hazi kahul binkisan. spwah squ kayal ini ga, inkyasan nya, trang m’laqi squ laqi qasa. mha ni trang m’laqi nyux mqwalax ga, hazi splalu si kmwa tnaq mqwalax na lalu, mha ni m’laqi sa klpaw, splalu nha smyax na lalu. mha sqani plalu ga, kinhway nya Tayal ka kayal ru insuna.   

     lalu maku ga Sabi, tehuk saku qutux byacing lga, rasun ku nya yaba yaya maku musa kyokay sanka rehay ru splalu ku nya yaba maku, kmal yaba maku mha, qalang Pyaway ungat lalu Sabi na’, nanu yasa splalu ku nya lalu Tayal, lalu theluw ga 宋美華. mluw squ p’yugan na sexu lga, thuyay ta smi lalu tayal sa binbusyo, ru maki saku squ minkoq 96 kawas m’iyu binbusyo maku, theluw ru tayal 莎菲依 諾佈ru Sabi Nonu, sazing lalu syun mu binbusyo kwara. mqas saku balay thuyay pslalu lalu na tayal maku nanak, mqyanux sa babaw cinbwanan qani. 

      pslalu 'Tayal ga, m’ubuy squ tninun na gaga ru pinqzywan na cinngsal. qutux qutux lalu, bniru qwas na rikisi kwara, ginnalu ru mqoyat kahul squ binkisan ta uzi.