open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
labu' nu luma'

**labu' nu luma' 家庭**

## sapuelac

### ngatu cacay
u labu' nu luma' sa, masasiket tu sapaacawa(婚姻)、mituduy(收養)、malamud(同居), mauzip i kapulungan a luma'. anu nay paacawa, mulecuh tu wawa, izaw tu ku sakasiizangay(血緣) a laluma'an(家庭成員). uzuma sa, anu mituduy tu wawa, taneng tu patizeng tu masasiket. u labu' nu luma' tina sulit sa, taneng tesek(延伸) katukuh tu kakawsan nu mita. tinaku: u luma'-laylay-nasulitan(家譜), nu acawaay a laluma'an, anu mapulung mauzip i luma', mahiza tu. 

### ngatu tusa
u laluma'an a tademaw izaw ku kakalimaan(價值) a sasahicaan(功能). u satadamaanay sa u nazatengan(情感、感情) atu nabalucu'an(心理), padikuen tu balucu' nu lalumaan. 

## namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
Wikipayke paybalucu'ay pulungamin a cudad-家庭

nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun

Taywan Sakizaya putiput(台灣撒奇萊雅族協會) i Youtube-dadipasan nakulitan ni Yiyang Sayun-讓愛住我家
lalengac

lalengac(月桃)

## u siwkay nu nipaluma
balu nu lalengac 月桃花

tina nipaluma a ngangan namakay sangelacay白色, u zuma namakay sangelacay ku lengac野薑

maliwasak tina nipaluma i Indu, Malaysiya, Yini Cuwa, China, Taywan, Liwkiw atu Lipun. ilabu' nu China sa, i Haynan, Kuwangsi, Kuwangtung, Hongkong,Fucian, Cecang, Kuico, Ciangsu, Hunan. maydih tu cilal tina nipaluma, maydih aca tu caledes atu malalemeday a kakitizaan. kapah mauzip i pasu'meday(保水) a lala'. sisa, malemangaw i tebal nu zazan, laku. taneng tu paluma i luma'an.

u Taywan Yincumin a nalimaan, palicangen kya kaway(莖), sangaen tu keliw, misanga' kanas, sala', sikal saan. taneng pasapayu' i kya lami atu heci. aledah, cupelak ku kakaenan. taneng mukan ku kaway atu lami.

具行氣止痛、溫中燥濕、截虐等功效，主治胸腹脹滿、心腹冷痛、消化不良、嘔吐腹瀉、瘧疾等。台灣民間相傳艷山薑的根莖，具健脾暖胃、利尿、排汗、舒緩感冒症狀及治療消化性潰瘍等功效，主治腹脹、胃痛、嘔吐腹瀉及消化不良等，外用於敷治腫傷。種子為芳香性健胃劑，名為土砂仁，可製成仁丹，具清熱解毒、燥濕祛寒、除痰、截虐、健脾暖胃功效，可治胸腹脹滿、心腹冷痛、消化不良、嘔吐腹瀉、疢食積滯等腸胃疾病有治療之效。

### malaheci tu imelang

### [[:zh:生物分類法|kakuniza nu mauzipay]]
salaedan(cie)：Plantae(Amilika a kamu)

panan(men)：Angiosperms(Amilika a kamu)

upiz(kang)：Monocots(Amilika a kamu)

mata(mu)：Zingiberales(Amilika a kamu)

sapamat(ke)：Zingiberaceae(Amilika a kamu)

mikitinay(su)：*Alpinia*(Amilika a kamu)

hicahicaay(cong)：A. zerumbet(Amilika a kamu)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
艷王薑

艷山薑, Yanshanjiang 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （繁體中文）（英文）

月桃. 台灣野生植物資料庫. [September 4, 2011]＿
lalima ku pasepiay pasepi tu binawlan

lalima ku pasepiay pasepi tu binawlan.(五色使者為大眾祈福)

izaw ku sumanahay、landaway、semilaway、salengacay、lumeniay ，lalima ku pasepiay.
u salengacay sa patamdaw tu palikatay.
palamal hananay sa.
patamdaway tunu babalaki a patudud tu kawaw.
paayaw tu niyazu’ay malikat tu sakuayaw.
u sumanahay a caculculen sa mamibunal a malikat ku mata.
u sumanahay a balu ku sapibuhat tu mata nu adingu.
militemuh tu lamal patudud tu sakatining.
u landaway caculculen sa u bitunay sapalawpes tu uning.
u bitunay ku sapitepa’.
palawpis tu laecusay a nisepi atu bidang.
u lumeniay a caculculen sa u bilu ku pilimekan.
u laecusay adingu a sepisacaay pakatepal.
u semilaway a caculculen sa silesin tu cayay kangaluh.
hatiniyay a tenes u epah ku sapawazay tu balucu’ nu niyazuay atu ngaluh.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
uyniyan a kamu sa namakayza ci baki Tiway Sayiun.(帝瓦伊.撒耘口述)
laluma'an nu Laniste

laluma'an nu Laniste i Ba'ba'tuwan nu Casteli (Amilika: House Lannister of Casterly Rock) u nisangaan i lalabu nu dadiw nu sulda atu lamal nu misulitay ci George Raymond Richard Martin, u caay katenga a laluma'an.

kamu nu heni, u " tengilen tu ku nipiuyuy nu maku." 

u bayabay nu heni sa, u sumanahay a lala' atu macelahay a lukedaw. 

## laylay atu micidakay
u macelahay a bukes ku heni. 

i kalingatuwan nu laluma'an nu Laniste hananay sa, u talacawaan nu misatahaway nu Antalay a tademaw atu wawana nu mukeliday i Baba'tuwan nanutawya.

nika, u idang (izang) nu mukeliday hananay sa, namakay cacayay a pacebaay i sibutulay a kungku hananay, ci Lann ku sitangahay. izaw (idaw) ku cacay a kungku nu nida (niza) hananay, madayum cinida, makaala tu Ba'tuba'tuwan nu laluma'an nu Kayste hananay. 

## u kasahenulay a tademaw nu laluma'an nu Laniste

###### Selsi Laniste

###### Ceymi Laniste

###### Tiliyung Laniste

###### Taywen Laniste

###### Misela Laniste
(Amilika a kamu: **Myrcella Baratheon**)

u pucud ni Selsi Laniste aci Ceymi Laniste.



## malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan（參考資料及外部連結）
laluma'an nu Stak

laluma'an nu Stak i Kasi'nawan (Amilika: House of Stark of Witerfell) u nisangaan ku dadiw nu sulda atu lamal nu misulitay ci George Raymond Richard Martin, u caay katenga a laluma'an.

u sasatuasay a laluma'an i aamisan ku laluma'an nu Stak, u kasahenulan a laluma'an i aamisan ku heni; u mikeliday i aamisan ku laluma'an nu Stak aca.   

i nu saayaway nu cudad, u Ed Stak ku sakakaay a mikeliday, u idaway tu Kasi'nawan aca, u midiputay tu nu aamisan aca.       

u kulit nu laluma'an nu Stak hananay, u maduba'ay i sulsuldaay a lala' a Wolf  ; u kamu nu laluma'an: amakatukuk tu i kasi'nawan. (Amilika a kamu: Winter is coming.)       

       

## laylay nu laluma'an nu Stak

u malingatuway ci Planden ku patizengay nu laluma'an nu Stak, u cacayay nu sibutulay a kungku hananay. i daw (izaw) ku cacay a kungku tu cinidaan (cinizaan)  hananay, napatizeng(napatideng) ci nida atu Alikakay tu talakaway a lilin tu mitena' tu sanlengacay culilay a kukung.

namakay u patizengay ci Pulanden hananay, u kakaay a mikeliday ku laluma'an nu Stak i dikuday a malebu' a mihcan i aamisan. namalaala tu namadademecay ci Tolen Stak namadademec tu Ekon, malamisimaway tu aamisan tu llaluma'an nu Stak sananay.  

## micidekay atu lalangawan

u micidekay nu laluma'an nu Stak, i tanayaay a bihid, abuabuwan a mata, talakaway a udip; zayhan, u maedapan nu saayaway a tademaw tu patizanan nu talakaway a lilin sa, mitena' tu sanlengacay culilay a kukung, atu nicuwaay nu aamisan, sisa malakasahenulay a paayawwayay nu pisimaway tu labii a hitay ku laluma'an nu Stak.

## ayda a kasahenulay a tademaw tu laluma'an nu Stak

### Ed
(Amilika a kamu: Edard Stark)

### Katelin Taly


### Lab


### Sansa
### Alya
manamuh ci nida tahekal misaculiculil midang, caay kahida u kakana nida ci Sansa, tada' u madimelay a tatayna ci Sansa, sademiad sa minaman tu mala tatenga'ay a kumceday a limecedam cinida. 

maydih ci Alya minanam mala hitay, mi kuning tu balucu’ ngay icelang mipacuk tu ada, mala tatenga'ay a hitay. 

##### laylay
u sakatulu a wawa nu mikeliday nu Kasienawan ci Edad aci Katelin, u sasabaay a wawana nu hehi, izaw (idaw) ku tatulu a kaka nida, u kakaay ci Lab, u saba ci Plan aci Licon, izaw (idaw) aca ku cacayya a kakana ci Sansa, izaw(idaw) aca ku cacay a kaka nu caay kalecad a ina ci Cyan Snu. 

makayi ci Alya mala a silalangawan a limecedam, matalaw ci nida malacawa tu cacay a tau a caay katinengay. 

caay kanamuh nida ninaman tu mudadiw, musalukyaw, atu mitenun hananay, manamuh nida minanam tu mipana', mipacin, midiput tu laluma'an. 

### Bulan

### Cyan Sno

Cyan Sno (Amilika a kamu: Jon Snow) u wawa ni Leyka Takelian aci Liana Stak, u cacay tada a wawa nu heni. i nunisulitan a cudad, i nu saayaway sa, u pucud(私生子) a wawa ni Etad Stak aci Katelin Stak hananay. u masakapahay i "u dadiw nu Sulda atu lamal" ya tilibi a kungku hananay.

mabalaki nida ci Cyan Sno atu calekaka nida (niza)(wawa ni Etad Stakaci aci Katelin Stak).



## malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan（參考資料及外部連結）
喬治馬丁個人網站
laluma'an nu Takelian

**[[:en:List_of_A_Song_of_Ice_and_Fire_characters#House_Targaryen|laluma'an nu Takelian]]** (Amilika: House Targaryen) u nisangaan ku **[[dadiw nu sulda atu lamal]]** nu misulitay ci **[[:zh:喬治·R·R·馬丁|George Raymond Richard Martin]],** u caay katenga a laluma'an.

i Kingslanding atu Ba'tu nu Liw a subalmana'nel ku laluma'an nu Takelian, mikeliday tu Wiestros a lala' tu tuluway a lasubu a mihcaan.

u kulit nu laluma'ana nu Takelian hananay, u situluway a tangagh a liw; u Ekun atu tusaay a sabana nu nida hananay. 

u kamu nu laluma'an: u lamal atu idang (izang). (Amikika a kamu: *Fire and Blood*.)
## laylay, lalangawan ata micidekay(歷史、文化與特徵)
caay kaw u mana'nelay ku laluma'an nu Takelian; namakay nu waliyan i Baleyliya Eysos a tabakiay a lala' inaayaw, inuayaw a 12 a mihcaan satu nikalawpesan nu Baleyliya, namakatengil ci Inal Takelian tu naspi nu wawana nida, mulady tu laluma'an amin atu limaay a Liw patayda i Ba'tuan nu Liw a subal. 

inudikudan tu nikalawpesan ku cacay a mihcaan hananay sa, u madademecay ci Ekun ku saayaway, muladay tu hitay atu tuluway a Liw tayda i Kingslanding, malingatu tu mingangayawan tu pituway a kanatalay.       

caay kelecad ku laluma'an nu Takelian tu zumaay a laluma'an i Westeros hananay, mitengil tu nikamuwan ulic nu babalaki: malacawa ku lalumaan, calkakaan; maaepun tu kina caay kalecad a nikaulican. izaw(idaw) ku kamu tu nikasalunhanay nu laluma'an nu Takelian hananay: "caay kau tademaw a salunganay."            

izaw (idaw) ku micidekay nu heni hananay sa,             
## namakayni pitudus nu babalakian malik tu calkakaan(繼承權爭端)

## u katuuday nu dadiw nu sulda atu lamal.（冰與火之歌中出現的家族成員）

### '''Pasaylis'''

### '''Tanilis'''

### '''sasaydan a Eymun'''

### '''Pulintun Leywen'''

### '''Ekun'''

## u katuuday a laluma'an nu laylay

## zumaay a nikatinengan

* 《权力的游戏》 ISBN 7-5366-7125-3
* 《列王的纷争》 ISBN 978-7-5366-7425-7
* 《冰雨的风暴》 ISBN 978-7-5366-8484-3
* 《群鸦的盛宴》 ISBN 978-7-5366-9933-5
* 《魔龙的狂舞》ISBN 7-229-05888-3
* 《七王国的骑士》
* 《公主与王后》
* 《流氓王子》 （The Rogue Prince）
* 《冰与火的世界》


## malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan（參考資料及外部連結）
喬治馬丁個人網站
lalusa

## lalusa
u zuma a kamu sa u pangkiw. lalusa cunus lalusa mahiza ku cacay. 

cacay ku tuud, palecadhan sa, u lalusa tu .

### u sulit nu Hulam
**一半，二分之一**(½)是1除以2或任一數除以其雙倍後所得的最簡分數；乘上一半等同於除以二。這是最常出現於數學方程、處方及測量等處的分數之一。

### u sulit nu Lipun
'''12'''（'''2分の1'''、にぶんのいち）は、有理数のうち 0 と 1 の間にある数であり、2 の逆数である。文章の中では 1/2 と表記されることも多い。

### u sulit nu Amilika
**** is the irreducible fraction resulting from dividing one by two ( 1⁄2), or the fraction resulting from dividing any number by its double. Multiplication by one half is equivalent to division by two, or *halving*; conversely, division by one half is equivalent to multiplication by two, or "doubling". One half appears often in mathematical equations, recipes, measurements, etc. Half can also be said to be one part of something divided into two equal parts.

## u sapuelac nu masatekeday a sulit
lalusa: 一半

malalusa: 一半的

lalusan: 用一半

## tinaku ku kamu u Sakizaya
(lalusa) Cecay ku tuki ayza ku lalusa iza ciniza a tayni.

(Amilika a kamu: He came at 1：30.)

(malalusa) malalusa nu pawti ku kalitang.

(Amilika a kamu: Peanut installed half of the bag.)

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinenganː
* 原住民族語言線上詞典

* 2分の1

* One half
lalimenah

## lalimenah(行小惡鬼)
makamelaway ku lalimenah a dietu, u maimelangay a tademaw, anu maimelang kitasa, mikilimay ku lalimenah ya mainelangay, ya lalimenah bali han niza yamaimelang a tadamaw nu luma’ay, yamaimelangay patubeli han tuniza ku canancanan yanitengilan niza, ni kilian nu lalimenah a tademaw, caay kapina a bulat mapataytu.

## 超自然現象

sakamusa i niyacu’ay a babalaki ci Tuba ”tawyanay u laluma’an a tademaw, namamelawtu a cecay, mipacacebay ya lalimenah ku niyazu’ay a tadamaw, sakamusa 『kasikacdan tu, mahica tu kisu, makatengil kaku la’cus ku uzip nu misu, sa tani mizizaw kisuan, kapah kisu ayza? mahicatu ku uzip?』 mamintu misasakamu, pacac han ku ademaw mulul tu Kiya lalimenah, masungaliw a cecay demiad, makamelaw tu ya tadengaay a tademawsa, tengien i cuwasawsa Kiya niyacu’ay a tademaw, sa matinge tu mipacebaaysa ya lalimenah.”

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

馬立雲部落耆老徐成丸（Tobah Komod）口述

nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1
lemangway- bulu’

## lemangway- bulu’

### ngatu cacay
u zuma ku lengaw nu bulu’ i Taywan, u bulu’ pinaluma’ i Taywan tusa izaw ku tampu sanay a bulu’ atu ’akawangay nu Isan(玉山) a bulu’, sahetu nu palapalaan a mulengaw ku bulu’, bangcal ku tapangan niza kuengel paci’im a mulengaw, anu catu pikali’ang a miadeci cakakali’ang ku uzip niza, yadah a manengneng masamatini. itiza ku malingaday a tademaw, u adeci niza mangaay maala malukakaenen, ma’ikesay tu a bulu’ mangaay sapibadic tu luma’ sabangcalay malu sapisaluma’ a lalusidan.

### ngatu tusa
adeci “Sakizaya a etal adeci han, nu Siwkizawn adeci han”, mangangul micedem, caka anglel, sakuhawen, ciyanen tu titi anca duhduh han maemin mangaay, bangcal sakitatilengan, misasaw tu tina’i atu bituka, mibalah tu simal atu mauningay malasakabesu.

### ngatu tulu
u malingaday nu niyazu’ itiza, miala tu bulu’ sapipatileng tu talalukan, adipel atu sapitulik tu tapiza’ bakal, atu talawlaan nu wawa, adihay ku sapimaan. nika macakat tu ku kicay, malusapibadic a lalusidan atu sapisanga tu lalusidan caayay tu piala maluwan itu, anini satu deng tu piala aca tu adeci niza malukakaenen.

### ngatu sepat
miadeci sa ku binacadan malucek ku kaciliku’, nawhan paenel ku bulu’ maditek, sacitebu’ sa matu taludu’ ka tata’ak, miala sa hakakan sa, mikuyud hu tu lubuc, wata ku lulay. mahelek mapanukay ku adeci, caayay ku sasabaen ku pipudac nizaw, matu taludu ka tata’ak ku adeci, anu ca kabana’, hacecacecay han a mitipelak ku pudac, tahateluc ya ngangul tu awaay tu. uyzasaka, pakaynien i teluc a mipitek, tabakiay aca a bulu’ malu patakecan a miliyun, liyun han kuya pudac nizaw, usaw tu uya heci tu nizaw, uyanan kuya.

## malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
sakamu nu niyazu' a tademaw
lesing

lesing 露水

## lacul

i kapahay a demiad, sicilalay a demiad, i sananal sa, izaw ku lesing ipabaw nu papah lutuk atu baetu, natahkal i sananal asaca i labiyi. u baliay(氣體) a nanum mala nanumay(液體) a nanum. hina patalahekal i lalud a demiad.

namakacuwaay tina lesing saw? kya izaw ku lesing ipabaw nu ihekalay a papah atu tuud? izay silesing saw? i caledesay a demaid, pawali ku cilal i lala', talakaw tu ku lahud, akuti' tu ku lala'. katukuh kalabiyan sa, cueded tu ku lala', cueded tu ku tuutuud. alawhani, caay kadayum cueded ku bali(空氣), anu dihkuay a bali malitemuh tu cuededay a bali acasa tuutuud, mala nanum tuway, silesing tuway. sisa, anu dihkuay a bali mmalitemuh tu cuededay a baetu papah lutuk, kya lahud mala nanum tu, kay nanum sa, u lesing sananay nu mita.

i sananal i papah nu paza'ay a lesing, anu alaan nu mapalaway, uyniyaan a lesing sa, u " daesu" saan. u sapadahiay a nanum kuyni saan, sakamu sa ku babalaki.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke-露水lesing
libung

## libung
katalawan ku libung hananay.

### u sulit nu zuma a cidekay
u sulit nu Hulam: 瘟疫

u sulit nu Amilika: 

u sulit nu Lipun: **[[:ja:パンデミック|パンデミック]]**

### malibung
malibung ku wacu nu niyam.

malibung ku lalabu nu luma' niyam.

### silibung
sasawni silibung kita tu kaliyuhan a libung.

### slibungay
katalawan ku silibungay a pabuy.
likelikenan nu Takili

**likelikenan nu Takili(崇德海灣)** 

tayza i dadipasan mihulak tu baket nu naybalucu’an a nizatengan,makes misadensen nu likelikenan nu takili satesep sa nai’ ku ngiha tu natukian.

Takilil i Nabakuwn Basulinng a niyazu’ u malumanay a ngangan Tecili han, ukamu nu Taluku yadah ku ni kalaan a buting sa, 

nakazipunan Liu han ku ngangan, namamin mikusiw pakutay hanku nganga tu Takili.

likelikenan nu Sasuudan kalikeluhan tu teked a aidangan, pawang han ku sumilaway a bayu, sacacay sa ya lumeniay mudadabaway a mali bacu tu kitizaan nu hecekay nu salil. tini maawas ku likid nu bayu, amatumes kunikalaan.haymaw sa muculi i likeliknan nu Takili, tapiingan nu kuku’ sacacay sa ku melitmelit sanay a kulit, namabanaw nu bayu samulmul sa kya bae’tu,satezep sa i likelikenan muneng, pasaluimeng tu laciyu limaki a tuud, miliyas tu aliyaliyac nu tuse,   

u ngelu’ u uzip mayub nu bayu a bali, amimek tu layin sakapahay a kitizaan mitengil tu suni cakeb nu bayu.
limulak i uzip

**limulak ilabu nu uzip nu mita**

## lacul
i uzip nu mita, izaw ku silimulakay a heci. anu pabalucu'en nita pananum, pacialalen, pakulitan, nika yadah ku kalimulak kadihkuhay a kawaw.

anu mangelu' satu kaku, mataenang i kapahay a kakbian(床), nengneng han naku ku badahong. hakay padadiwen hakay mukan tu asu'ay, paceba'an musimpi'.

tataytay(獨自) hanaku, lihalay(輕鬆) ku balucu' nu maku atu uzip. i sandeb, mihalhal ci ama taluma', nalanam pulung tu laluma'an. 

musaliyud tu kimulmulay a takal, musakamu tu katawaan atu mabalakasay a kawaw. u limulakay a lawad kuyni, lalikeluh ku laluma'an.

anu mangalaytu, misanga'tu ku kakaenan cina aku, tinaku u walay, pacunusen tu ti'kuk atu lami', a'su bangsis atu bangcal tina kakaenan.

i cacudadan nu maku, taneng kaku atu kaput nu maku micudad, misullit, minanam tu canacanan. haca sawsawni masasukaynah tuway, kabilil mapawantu sasukapahtu aca.

u zuma a demiad, izaw ku da'cusay a kawaw ku kaput, sasukaedap kami, alaw mapawazay tu kya kawaw, mabalakitu ku balucu' niyam.

izaw ku sabana aku, cacay ku calakaka aku. pulung kami tala cacudadan, pulung kami taluma', kapah ku nazatengan kami. anu mautang kaku mipantang, mihalhal tu takuwanan ku sabana aku.

salungan ku sabana aku, maydih matawa ciniza, izaw ku tanayaay a bukes ciniza. anu maazih ciniza sa, limulaktu kaku.

tatenga', salangawan kya sapaluma nu balucu', caay kasasadakayan, izaw ku kapahay a balucu', izawtu ku lihalay, sakamusa ku babalaki.

## namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
lisin- Misaudad- misaudad nananuman

## satangahan nu ulic
Misaudad- misaudad nananuman(祈雨祭-飲水思源)

## ngatu

### ngatu-1
isumamad, u malukau amin ku tademaw nu niyazu’, nayi ku lawad, balakitu ku tipus, kubkub atu lami’ , cilalan ku limaay a bulad, takelal sa ku tapuku, miladay tu ungay ku ladem. cacau kazih ku kenut, anu cayay tu kaudad, u kangalayan kina miheca. namahiza, patatengiden nu tumuk, a misaudad sa ku niyazu’ nu sakatula ademiad sa patuzu’ tuuk mapalaway tu sapakasaw nuheni.

### ngatu-2
sakayulu ademidiad, misatunuz ku mapalaway amin, tusa ku tayu alangau iluma’ nu tumuk, malingatu paudad han nu tumuk. saayay,tadietu tu mapalaway amin, maluyaluy tayza misaliwut tu putah nu tumuk, i ayaw nu mapalaway ku selal(kapah), a mibasbas tu zazan a mililid kawil alima snutakid, kawanan a lima sa sapuhpuh, yamapalaway amin sa miwatawat amin sa miwatawat amin tu sapippuhpuh nuheni, sapaudad a palaw, talaayaw, tazikuz, pahanhan, a katutu i bayu, malalid ku palaw, milunguc ku wina nu mapalaway, mapazazan tu sakatukuh i luma’ nu tumuk, adasay masikul tu nu udad adietu ku kelal, mapasenget tu, mapalaway a wina sa mihaymaw mizawis tu saka udad a sulul, 

palima tu sasulul nu udad, tayza i luma’ nu tumuk, a mipazen tu tunuz, daedac atup ah, sapazawis, adasay, udad, adietu, kelekelen atu dietu amin. 

### ngatu-3
namahiza sa nazikuzan nu kawaw sa mapahezik tu kawaw nu mapalaway mipalisimet tu nazikuzan nu mapalaway, i luma’ nu tumuk ku katuuday malahuk tu tunuz.

### ngatu-4
sakatusa ademiad, kenutan tu tapuku, cayay ketenes, tansul satu maudad, sinanum tu ku nipalumaan, mahiza ku mapalaway hananay. Midiputay tu niyazu’ kuheni, u sangaw nu tademaw atu dietu ku mapalaway, izaw ku mapalaway kiya madiput nu dietu ku niyazu’.

### ngatu-5
u puu’ nu Sakizaya malalasepat, u sadinsin, u lalud. u sadinsin atu kasienawan, u puu’ nu mihecaan ku sapilisin, anu ukamu nu babalaki sa u lisin nu Sakizaya sa anu u habay a lisin sa mitaan tu tauuku, u lala’, u tademaw, u dietu, kiyu masikaz tu dietu, manamuh tu tademaw, maylay aca a maluk a binacadan (cidekay).

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Tiway Sayiun、Lisin Cudad、atu ci Tuku Sayiun

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
撒奇萊雅族 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%92%92%E5%A5%87%E8%90%8A%E9%9B%85%E6%97%8F

儀式 https://zh.wikipedia.org/wiki/Category:%E5%84%80%E5%BC%8F

雨 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%9B%A8#/media/File:22_Regen_ubt.jpeg

祈雨 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%A5%88%E9%9B%A8
lisin- u maylayay sa siniyala – Hamaybaki

## satangahan nu ulic

lisin- u maylayay sa siniyala – Hamaybaki

## ngatu

### ngatu-1
misamihecaan masabaluhay tu ku canacanan u hahalhahal tu hamay baki, ci-kaka sa u mikeliday, sasabaay a selal, matabal tu sananal pasaupun nu ci-kaka ku kaput matatengil, sapisanga’ tu dabek a kawaw, mahamin masilsil tu kawaw sa, sibakan amin tabuyu, katukuh satu kuhni i buyu’ sa ci-kaka patahekal nani lipit tu daedac, upah sipasaksak kupapah nu lalengac i lala’, sasaksakan a mipazen tu daedac, upah, laculen tu upah i takid nu auk, milunguc tu dietu’, madiput nu kakawsan, nazikuzan sa milletek tu kilan, auk, uway atu uli’ sapisanga’ tu dabek, duut tu 

kudemiad, yatuud amin sipakacaw i kelakela’ pataluma’ sapisanga’ tu dabek a sakapet malsulut tu, kiya tayza satu ci-kaka i lima’ nu tumuk pasubana’ tu kawaw nu heni amin.

### ngatu-2
sakatusa a demiad : tayza tuwamn ku selal i dabek, u selal ni ci-kaka situlakuk amin atu tunuz 

i labu nu lipit, katukuh i dabek sa sipacait ami kiya tulakuk i ciid nu bitunay yalipit sa sipacait tu nuzumaan a ciid, namahiza : misatataday nu kakaselal sa, liliden niza ku misatataday nu selal amin mapulun, sapasepi nu kakawsan, ci-kaka a selal amin malingatu tu misadabek, pasubanaen nu kakaselal i tapiingan, selal ni ci-kaka amin misahecek, sabalat, badahun, muya, mibadahun, caben atu pasasinalan, u pankiw nu demiad sa malaheci tu a masanga’ u nikabaludan nu kaput, a masasiteked tu kawaw. 

### ngatu-3
yaniyala nu selal ni ci-kaka a tulakuk sa salamian nu babalaki, yatiti atu tunuz sa pecipecihen alaen nu cacay nu babalaki, i putah mitakus tu malpadangay nu adiwawa mapulun, pasilsil a misakamu : misabaluhay tu mihecaan, masanga’ tu ku dabek, lungucen ku babalaki tu sapisaluma, tabakin ku ngiha’”hamaybaki ! hamaybaki ! “  han.

### ngatu-4
nikatabaki a tuwa’ nu wawa ku babalaki sa, pakilacen tu tunuz atu titi kami u wawa a misakamu sa kalamkamin abalaki mahiza u silal ni ci-kaka, miselal tu a midiput tu niyzu’, u kappahay a samuku kuyni.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Tiway Sayiun、Lisin Cudad、atu ci Tuku Sayiun

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
撒奇萊雅族 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%92%92%E5%A5%87%E8%90%8A%E9%9B%85%E6%97%8F

儀式 https://zh.wikipedia.org/wiki/Category:%E5%84%80%E5%BC%8F
liman·falanke·baomu

liman·falanke·baomu

## kakiliman
liman·falanke·baomu（Amuhuwan: Lyman Frank Baum, 1856 mihcaan limaay a bulad sabaw lima a demiad tanga sa 1919 mihcaan limaay a bulad enemay a demiad）, singangan aca tu fukelian · baobo, u Amuhuwan ku misulitay、mikikiay、nisulitay tu aadihan a sasulitan, namasacacay nisanga tu aadihan.

## nilacul
《langdaway a kakiliman》（*The Wonderful Wizard of Oz,* 1900 mihcaan, singangan aca tu 《nidimuday a kakididaan》、《u mapalaway a kakididaan》）u sakasengan nu Amuhuwan u misulitat a aadihan nu wawa. kina cudad han tu malaaadihan 《langdaway a kakiliman》（1939 mihcaan）. i 《langdaway a kakiliman》 u sakanamuhan tu ci nida, misanga aca ci nida tu malcacaday a sasulitan sabaw sepat a sapicudad.

u sayaway nida a nisulitan tu nu wawa a sulit《nu gacuway a kukung》（*Mother Goose in Prose*，1897 mihcaan）, yani kaudip nida makaala tu limaay a bataan kuni sulitan nida.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* wikipayke-李曼·法蘭克·鮑姆
*wikipayke-綠野仙蹤
* nasulitan ni Lisin Kubung i 2019 itiza Sakul niyazu'
maabibi nu kitakit

### maabibi nu kitakit
masazuma tu ku wayway nu kitakit /世界改變了

pihaceng ku nutineng nika caay dihku /科技很發達可是不溫暖

'kek sa kaku miazih tu nikaahbal nu bayu /我訝異海的一望無際

ma'kek kaku tu nikapahabay nu lala’ /我對土地生養萬物感到不可思議

sakanamuhan kaku kitakit / 我愛地球

maabibi nu lahad sa ku tuutuud / 擁抱自然萬物
mabaliyus

## amabaliyustu, pisamawmawi (pisaaziazhen) tu liwliw nu luma’

### ahican mita a matineneg tu culil nu baliyus
1.  miazih tu sinpun (tu 氣象報告)

2.  mitengil tu laju(radio)

3. izw ku limaki, masasin tu QR code kasenun sa matinengtu kita.

### anutayni tu baliyus, ahican mita amisakapah tu liwliw nu luma’
1. amatineng tu culil (katangahan)nu baliyus: tilibi,laju atu網路，hakya i kina baliyus kakatalawan.

2. milacul nisabawdien a liken: pu’uten(tenaen’) ku nanum i wahlul 

3. kinsa tu避難包

4. milacul tu nanum atu kaka’nen.

5. i putahay a utututu’ud sakapahen misiked, mibatem

* sakacacay, mikinsa tu padahon atu sasinalan.
* miasiasik tu liwliw nu luma’ misakapah kya ca’ay kapu’ut.
* u sasinalan padepitem ku膠帶, hamaw, ca’ay kapeci’.
* u liwliw nu kilakilang misinanut.
* nicaytan ku kanpang atu tu’ud, hamaw cay kawaswas.

### anu inyutu ku baliyus amihica kita?

#### anu inyutu ku baliyus, pisamelawmelawi’ tu 財產?

* anu nayay ku dingki, mi準備 ku batili(battery), pihaymawi milikat tu lacik.
* amana katahkal i putaputahan.
* anu makaazih tu mahdikay a telay, amana pitebing; patelay tu 1911 ya 電力公司。
* haymawen paculil, anu izaw ku tabakiay a bali sa, satedep han kya kazizeng.
* anu paculil tu punkang(崩康), haymawhantu masadepun, amana paculil.
* anu i buyu’ han kisu, kasenun han taluma’, patelay tu luma’ay a datemaw.

#### anu maydih kisu matineng misakakawaw ancila, awcima hakya patelayan? matinengtu haw kamu?
patelay tu 0203-00166行政院人事行政總處全球資訊網

#### anu makatabal tu lacusay a kawaw , patelay han tu 112.

* anu patangasay, patelay tu 119 atu 110. 
* anu ca’ay katangasay, patelay tu 112.

### namabaliyustu, amihica kita?

#### namabaliyusan, ahican nu mita.

* u tatuni’ amana pacpa sa milacul i kuyti sa pilien tu 環保。
* amaydih mibakah tu bingsiang atu tabikiay a papakahan, patelay han tu miapakahay mulimuutay ayaan aini. 
* i putahay a nanum atu lalaculan tu nanum sa, sakapahen tu amibanaw, hangay, inayi ku likes atu ubel, sikalawpes nu 登革熱。

#### nabaliyusan a kawaw.

* u kaka’nan sa, amana pisamanta, sa acak han a mukan.
* u nananuman kulkul han lakuiten tu tulu a sasulitan.  
* isakakalabi, amibanaw tu lima. 
* sapasanlac tu tutuud tu sapisiwtuk a nanum satimelen.

##### u sapisiwtuk a nanum.
l   餐具類200ppm  u pika’nan ,2 a lasubu ppm

10公升水＋40cc漂白水（浸泡30分鐘以上）

cacay a dangku a nanum lacul 4 a bataan a cc sapisiwtuk a nanum.

l   室內環境 500ppm i labu nu luma’ a 500 a lasubu ppm,palamlam

10公升水＋100cc漂白水

cacay a dangku a nanum laculen tu 100 a lasubu cc sapisiwtuk a nanum.

l   室外環境 1000ppm iputahay a liwliw a 1000 a malebut ppm palamlam.

10公升水＋200cc漂白水

cacay a dangku a nanum laculen tu 2 a lasubu’ cc sapisiwtuk a nunum.
mabalucu tu cibibi - tada、tada malingec

**mabalucu tu cibib** - tada、tada malingec

yu limulak cibebe mibalakas hawsa……

musakamu sa ci kakana:”aku tu.“

zakepen ni kakana kya ungaay.

musakamu sa ci bibi:”kai !”

musakamu sa ci ina:” hang !”

musakamu sa ci ina:”nibebe, aisu tu misalamaay.”

saicelang alawan nikakana ku ungaay…….

ci bibi mapulin mahabelut itini i pabaw nu tulaku.

e……!

nibibi linges’ satu!

mitukud mitiik ciniza, lacingen ku awaw niza,

maydih mipeci’ tu tuud min niza.

malinges tunu tuwa’ tahkal ku sumanahay lamal、sumanahay lamal a malinges.

u cacaya a buyu’ ci bibi a maydih maputelak ya silamalay a buyu’.

mabalucu tu cibibi……

tada、tada malinges……maduba’ ciniza!

saduba’ duba’ sa ciniza,

saduba’ duba’ sa tangan sa ,acayay tu pakaduba’ ciniza.

sisa,asawni sa muangngic tu ciniza.

miazih tu ba’tu, miazih tu tabakiay a kilang ciniza,

atu miazih tu mulangaway a羊齒.

matengil tu niza kupiawaw nu ayam.

atangasa tu i sasa nu老椈 a kilang cibibi.

tapabaw mikalic ciniza

saahemaw sa ku bali amabiyu ku bukes,
miazih ku milaliwway a nanum atu laying ciniza. 

uynian ahebalay a kitakit mihima cinizaan
aKapah tu cibibi. 

tasasa tunu kilang ciniza…..ataluma’ tu.

lalabu nu luma’.

dihku sa,bawsis sa.

maazih cibibi taluma,malimulak min kita .

amapulang min kita iluma’ay.

atu, cayay tu kamabalucu’ cibibi.
lutuk

## lutuk(草)

u Hulam a kamu: 草

u Pangcah a kumu: lengus

u Amilika a kamu: grass

Lutuk: u ngangan nu tademaw. u tatayna a ngangan kuyni. ci Lutuk Sayiun sa, bayi ni Tiway Sayiun sasaydan.
lutungay

**lutungay** (kamu nu hulam：嬰兒、幼兒)

caay pasatezep ku angic niya **lutungay**. 那個嬰孩一直哭個不停。

angic sa kiya **lutungay**. 嬰孩哭個不停。

### [https://e-dictionary.apc.gov.tw/ais/terms/295147.htm silutungay]
**silutungay** (kamu nu hulam：有嬰孩)

**silutungay** ku belaw niyam. 我們的鄰居有嬰孩。

## '''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''

* kamu nu Sakizaya: lutungay
mabulahay a likelikenan

想念的沙漠                                mabulahay a likelikean

你知道嗎？                               matineng kisu haw?

我相信沙漠一直都在那裡。    mapatatenga’ kaku, itiza sa kya likelikenan.

人們以為，                             han sa ku tademaw,

沙子已經沈睡，                      mabi’ay tu ku liken.

一切都靜止了。                       masatezep tu ku tu’udtu’ud.

然而，只要風打個噴嚏，         nika, beksing asa kya bali,

廣大的沙漠就換上新的臉孔。  mapabaluhay kya ahbalay a likelikenan.

其實，沙漠一直都在那裡，   ya liken itiza: tu.

只是你不認得他了！            sisa, caay katineng kisu tya likenan!

那天，                                 ya demiad, 

我去看你的石牆還在不在。   miazih kaku tu ba’tuway a cabeng nu misu, iza henay.

他有點歪歪斜斜，          mangiwitngiwit sa kya cabeng. 

佇立在沙漠裡，            tizeng sa i likelikenan.

有兩顆石子，              izaw ku tusaay a ba’tu.

隨著沙塵向星空飛去。       kilul sa kya balian pahel i tapukuwan.

這座石牆，好堅固啊。       tanektek sa kina cabeng.

我坐在上頭，              mieneng kaku i pabaw nu cabeng.

等你。                     mihalhal kaku i tisuwanan.

媽媽說你去遠方旅行了，    tayza kisu i mabataday a midang sa ci ina.

爸爸說不可以掉眼淚。       amana kacilusa’ sa ci ama.

我，我從來不哭。          nahacuwa muwangic kaku.

除非，                     nika,

有沙子飛進我的眼睛。       talabuwan ku liken i mata.

對了，                     hang i,

你交代的事，我都做到了。   sakamuwan nu misu, matutung tu nu maku.

我仔細照顧花園裡的花，    pihaymaw han aku mulimuut tu putahay a balu.

每一天早晨，               caay kapawan aku, 

也會記得微笑。             minguhit i sananal a demidemiad.

只是，                     nika,

我弄丟了你畫給我的飛機，   mahetaw nu maku tu nikulitan nu misu a pabelbel.

就是有暴風雨的那張，       u nikulitan izaway ku baliyus.  

這真的不能怪我，           a paaway kisu i takuwan.

是那張紙自己飛走的……      mahiza hakiya, pahel sa ciniza….
mahica saw u cilal atu bulad miladay tu tademaw mu culil

**mahica saw u cilal atu bulad miladay tu tademaw mu culil**

## sapuelac

### ngatu cacay
tu labi, i u muculil走路 kita i zazan, makaazih kita tu cilal mahizahiza u mikilulay ititanan muculil, musabengbeng kita musabengbeng kya bulad. u demiad ya cilal mahiza tu tapalan nita, ina cilal atu bulad mahizahiza u mikilulay kitaan muculil.   

a nawsa ina cilal、atu bulad caay tu piladay tu tademaw muculil, u nipitapalita ku mahizaay, sakacacay ahican naca ku cilal、atu bulad u tabakiyay a bulbul, mabaat ititanan, i tapiyngan inaynayi’ ku midihingay tu likat niza, caykaw nipikilul nu heni ita tanan mucilil, wizaan kyalu anu tacuwacuwa kita muculil caay pakaliyas kita icinizaan, malecad tu ci Sunwukung孫悟空 caay pakalaliw i kapal ni Rulayfoan如來佛.       

u zuma satu, wiza kuhan male caday tu a nisaungay patelac kunipatapal. anu mahizahiza kaw mikacaw kita ilabu nu cila malay, tapalan ita ku tapingian a kilang、u umah, nika can tu u cila malay kumu saungayay. mikilul ku bulad、atu cilal tu tademaw muculil sa u malecaday twyniyan, caay tu kaw cilal atu bulad kumu culilay, u tademaw kumu culilay.                    

### ngatu tusa
ilabii, muculil kami i zazan sa, pakuhica認為 kami kya bulad midudu'跟隨 tu kita. namahicahica無論 tayza kita, tayza tu kya bulad. tatenga' sa, paculil saca muculil kita, saadidi' ku ilaed 距離 sakay對於 ku ilaed nu bulad, sisa,pakuhica kita midudu' ku bulad itamiyan. uyniyay a pulita情況, mahiza tu ku cilal atu bunac. usakasa, muculil kita, mabaaday a tuud haymaw sa malawpes, macapiay a tuud kalamkam sa malawpes. namikacaw kita ku silamalay, u tebalay a kilang kalamkam malawpes, ibaaday a luma' atu buyu' haymaw sa malawpes. ilabii satu, caaytu kaazih kita ku luma' atu buyu', maazih tu ku bunac atu bulad, mabaad ku bunac atu bulad, caay malawpes消失 ku mahiniay, sisa, makaazih kita tu bunac atu bulad mahizahiza mikilulay ititaan muculil.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1

cacay-'seci' cacay bataan a mang namahica? (e世紀十萬個為什麼？)
mahmuwac tu hata

mahmuwac(升起) tu hata 升旗
nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
malaacawa

malaacawa(婚姻)

## sapuelac
taw:ya mikadabu ku tatama nu Sakizaya, i luma’ nu tatayna a mazu’ ku tatana. kamu nu Hulam tu ”愛情” lemu’ han, ”嫁娶” kadabu han, ”娶妻” siacawana han nu Sakizaya. ci Tubah. Kumud u babalaki nu Linahem(壽豐), iza ku kamu niza, ”Ciacaw ku Sakizaya masumidang ku ayaw, mitapi’(幫工) ku tatama i luma’ nu tatayna. maladum ku tatayna, misacacak, mibaca’ tu sananal, pakasuy ku tatama tu luma’ nu tatayna. Tatenga’tu malakadabu ita sa ku babalaki nu tatayna, tayza i luma’ nu tatama a pasasungit, pataheka tu babalaki nu tatama, u malaacawaaytu a tatusa. caay piala tu nasebanan, u tatayna ku sitatungusay tu kawaw nu luma’.
u niyazu’ay a tademaw ku saacawaan nu Sakizaya, anu nayi’ ku saacawaan i niyazu’ sa, ibelaway a niyazu’ nu pangcah a mikilim tu saacawaan, caay paceba siacaaw tu zuma a binacadan.
Nay kazipenan macacumudtu zuma a binacadan ku uzip nu kasaniyaniyazu’, macacaluktu ku kasiacawaw nu Sakizaya. Ayza sa, tayza i maci misakuli, macacaluktu kasiacawaw nu Sakizaya, mikilul tu hulic cacaytu ka saacawawan.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke 婚姻
mabesucay masiluday nukuan a kawaw masadap lisaysay

## mabesucay masiluday nukuan a kawaw masadap lisaysay
naluwan binawlan, Sakizaya a salikaka mapulung mahicatu iniwtu haw kita.

sakamapulung hanita micukel tu kanatal masadep tu kawaw.

mapulung miduduc tu tuluay mabesucay masiluday nukuan a kawaw masadap lisaysay,yu tayza kakitizaan nu mikuanay amisakakawaw kita sa:

amana palubu、amana pabeli tu kalisiw.

amana pakan patawsi.

amana papipaytuk tu pabaway.

u micidekay kapah kita atu milekuay tu hulic a Incumin.

## namakay cuwaay a cudad:
kalingku a kuanay keinsefu.

namukakamu ni Bunuk.
malahciay ani palamal i 2018 a mihcan

cacay a lasubu a mihcaan cacay a bataan a bulad siwaay a demiad

u tada malahciay ani palamal ku aydaay, u sakatuuday ku tayniyay milhiday a tademaw.

namaka cuwacuwaay tu, idaw ku namaka posungay、namaka tuyngay，u namaka nyadu`ay sa u sinsyay、u namaka luluwan、u namaka ciwydiyan、cilakayan、i maibulay、takubuwan、i hupuway、wyniyan ani palamal, u namaka cuwacuway tu a tademaw.

u kakahemekan nu maku miadih sa, u tayniyay nu labang.

mahida ku nika naul a milhida tuni palamal nu nyadu’, mangaleb tu anu mabalud kita u pinacadan, a caay tu piuwac tayni paymihmihcan.
malalala'ay a lalaculan nu cungal

**palu' (檳榔鞘葉)**

## '''malalala'ay a lalaculan nu cungal"palu’"環保容器(檳榔鞘葉)'''
(一)cacay alasubu izaw ku pitu a mihcaan ,siwaay a bulad tusa bataan izaw ku lima ayza 107年9月25日

(二)mazateng nu maku cibayi patau tu i「palu’ay」a hemay bangsis sa kiya  nitabu.

祖母留給我記憶深刻的味道是「palu’」

(三)i na 「palu’」 amakiyni i dadac nu ngngan a mihehel tu ni kalawlaway a ni kshetik kiya izaw ku sasangaan tu 「palu’」
「palu’」

的製作流程是將掛在高高的檳榔葉變黃色成熟後,它會從天上掉落地面,便可以製作很多可以使用的東西

(四)cibayi matingn pakucukucu misanga tu sasangan cangcang a sasalamaan ,i na 「palu’」a sasangaan ku sasangaan 

祖母會加以利用, 「palu’」很多用途可做

### '''saka cacay,"u saselidan"(玩具),'''
a nu muwangc tu wawa pasaselian manamutu misalama , yuwawaan kaku u sasalamaan nu maku ki na 「palu’」
拉車玩具:小孩哭鬧不停,將小孩放上去,拉檳榔葉尾,往前拉有了速度,小孩高興就不哭了,也是我小時候的玩具。

### '''saka tusa,"sapihpih"(扇子),'''
「環保」a sapihpih sa:pih:yu 
「環保」扇子扇起來很涼快

### '''saka tulu,"i na sabeti"(蒼蠅拍),'''
i na sabeti sakapahi a sasapedian tu lalangaw.
「環保」蒼蠅拍使用方便耐用

### '''saka sepat,"ngelab"(湯匙和湯鍋),'''
ngelab atu nabi masatatutuan 
湯匙和湯鍋是一對寶

### '''saka lima,"sapitahpu atu balungan"(面具,船),'''
sasangaan tu sapitahpu tu bihid a nu mamabalakas tapuhan ku bihid , caaykatinengan , kapah:tu sasangaan tu  balunga , i na balunga patnghan i manumhan caaykacelem palisaan i baat.
面具遊戲,戴上面具猜一猜我是誰,也可以製成一艘船,這艘船有浮力決不會沉下去,流向遠方

### '''saka enem,"misanga tu bakiya:katukuh han tu lalud"(環保托鞋)'''
,tayza i payu’payu’ nu ba’tu a kutisa culilen sisa sakucuhan kay palu nu ni sangaan a bakiya,caay tu ka akuti’ay a ba’tu , sakucuhan sapi’ sa muculil , a nu tiza I payu’ nu nanum mi kilim tu satipi atu lalacan u mikalang mibuting tu cana:cacan a kakanan , caay ka talah ku satipa’ nu kukuk , I bayu’ mi salama i bayu’ sa banihiwsaan.

「環保托鞋」夏天的海邊岩石被太陽晒燙到不易行走,穿上這雙環保托鞋,如步青雲,檢貝殼還有海螺螃蟹,也不怕被割傷,泡在海水裡涼爽一舉數得。 

### '''saka pitu,"malalala’ay a tabu nu palu"(環保飯盒),'''
masisin ku cibai nu maku , 「malalala’ay a tabu nu palu」 bangsis ku tabu nu palu’ na makaluma’ tatacuwa a mikilin tu u canan:canan a aalaan a alaen a 「umaumahan a lami’」野菜ta za i sasa nu i Kalingku ku Pazik a buyu’ Paziki sauwacan(美崙溪) mi sizimi,kalahukn tu amalahuk , tangasa tu tabu nu palu’,bawahan bawahan bansisa kuhemay nu palu’nu hemay bawahan kina hemay ni palumaan niywama maku sisabansisa as:u

環保飯盒:想起小時候奶奶的味道,依稀還記得,檳榔環保飯盒的味道。跟著奶奶從吉安火車站走路到美崙山忠烈祠橋底下,從檳榔樹掉下來後,截取要的部份去除,留軟軟的內層,左折右折上折下折,將熱飯放入這容器帶著,最期待中午,中午一到打開飯盒,好香的飯盒,裡面是爸爸種的稻子好甜好吃。

「malalala’ay a palu」:nu ma kainyay i dadac nu ngngan u sasakamuan nu binacadan kina dadac 

檳榔鞘葉彎折成傳統環保食器,台灣這塊土地也有一個充滿環保意識順應自然大地以及原住民文化的檳榔樹故事

i nakamuamin ma sinsim yu a didihen kaku , iyazu nu babalaki u sitangahay amin nu babalaki u mamikakelidan a aminaman tu patangasa tu maminanamay
tu lalangawan

以上這是我小時候的記憶,想想以前的老人還真有智慧,一級棒,都是我們要學習傳承文化學習對象。
malalikid

malalikid(豐年祭)

kalalikidan nu Sakizaya a demiad sa,u tungusay mikukay tu pidiput nu Malataw a mapabeli tu ka izaw nu salangec atu kapah ku nika uzip.

paybihca pituay bulad katukuh I waluay a bulad u kalalikidan nu Sakizaya.

## 過程

ayaw nu pihabayan, taputah ku luma’ay mukan tu epah, tunuz, zikuz mibalidas, papah nu balidas sa sapibaluden tu habay sapatayza i pakayingan, dungec nu balidas kapah salami’en, a tulu ku kelit nu tunuz, pah, da’dac pazengen i panan, sapa halhal tu katayza nu mapalaway.

## padungi’

tya alaen nu mapalaway kya tunuz sapa wadaen i sima padesay a lalabu nu luma’, usakasa tungusay padungi han nu Sakizaya ku pihini.

Dungi han kya Di’tu, tini milunguc tu sapihinum, sakazahkez, paicelang tu balucu’ na sipadesay a lalabu nu luma’. sazikuzay kapah tu malingatu malalikid.
malihanaw ku balucu’tu maalaay a wawa!

**malihanaw ku balucu’tu maalaay a wawa!

**靖娟 pasubana’tu adiwawa a midiput tu uzip enem 原則'''

nu ayzaay a demiad a kawaw mapelpel maala ku adiwawa
malihalaw ku balucu’ nu ama wina,

Patakal ku 靖娟基金會 i 臉書 “adiwawa a midiput tu uzip enem原則”
mapulang malacabay、miawaw maduba’ musakamu、amana patahekal tu kalisiw、kananaman a zazan、minanam patukil、
matineng tu belaw…,
sapacukat tu wina ama atu midiputay,
malucek tu pasubana’ tu adiwawa a midiput tu uzip kamaenepay a liwliw a kawaw,
yu tengsul sa mapelpel ku kakawaw hawsa u sakas taneng tu patukil,
sakacay mapelpel kapihaceng malawacu.
tuzu’ patahekal ku靖娟基金,
patahekal tu ni sulitan,
siwa abataan % malawacu tumahiniay a u kawaw sa hatu nu makayniaytu i tademaw, 
sisa pasubana’ku adiwawa tu kamaenepay malucekay saayaway pasubana’ tu kamaenepay ,
pakayniay i enemay a mihecaan tangasa i sabaw tusa a mihecaan a 
adiwawa,
u wama wina atu saydan kapah pakayni  i網路遊戲、戲劇、kungku、電影igag a pasubana’ tu wawa,
matatengil tu canan tu mahinian hakay mapelpel tuni u katalawan a kawaw,
aucanan ku patukil a matatudung ku mahiniay a kawaw,
pataduentu ku micudaday a wawa tatenga’ anu katalawaw mapelpel a tangesul han mipatukil, 

靖娟基金會a patahekal tu adidiay a wawa misebeng enem原則， 

tinacay,milunguc tu wawa ku pulung malacabay,amana 
kacacay tayza i cayay kakatudud a tademaw atu 
inayay a tademaw a kitizaan; 

tinusa,kananaman miawaw、maduba’ milaliw atu 求救的技能,piyazih 
amakelid ku macapiay a belaw a tademaw; 

tinulu,u kalisiw amana patahekal sakacay kalisiw、sasing atu kasaetimana    
tuud amikec i lima 、a makelid ku mizatengay ami cebis; 

lulu,kananaman u uzip micudad taluma’ namicudad、uyzasatu sa tayza i mulaay a cacudadan a zazan, sakacay mapelpel a mungangaw tu zazan; 

awmay,mitaneng patukil,sawsawni anu matatengil tu wawa nizahan u pakungkuay ,anu malikeluh ku kaliyuhan a tademaw 
      ahinien kupatukil tu 搭訕; 
tikelay,atu belaw sakapahen tu malacabay, nay matineng ku wawa yu
malikeluh ku katalawan hawsa au canan ku saayawan ami求救,
ngaay taneng katukuh u miading tu adidiay a wawa tuni u kamaenepay sananan .
malineng henay ku kitakit

**<big>malineng henay ku kitakit</big>**

## sapuelac

### ngatu cacay
ci Cilily sa unu 17世紀ay sinmung tu sakay 物理學家 nu Yitali義大利. caykademec ku punu’ niza, nanika uzipan niza caypakaliyas tu sapikingkiw tunu tapukuay a cudad . kapulungan1609 a mihcan, maseking ni Cilily ku satenesay miazih a kingkiw, u tatengay tuwaca kuni Kepayni (哥白尼)、aci Pulunuw a « sakamuan ku teban nu cilal日心說 »  sakalecad « nu teban nu cilal a kamu » sa u tatenga’ay. matepatepa’ kunu 中世紀ay uni pupuwan nu kiwkay tina kamuwan ni Tulumi tu « u teban ku lala’, u pauzipay ku mikuwanay »  sanay a « kamu nu lala’ » , manguhanguh tu ku nipikwan tu 科學 atu 禁錮, kyusa macudah tuku hungte皇帝 nu luma kiwkay atu kyuday amin, kapulungan 1616 a mihcan tu luway a bulad tusa ay dawku enem a demiad, yaci Cilily yay ata demaw saliuucan nuhung te nu luma kyu kay .  i tini i huyng, ya sumanah ay kuzikuc a 主教 sakamu sa：ya « kamu nu teban nu cilal » mibelihay tu kamu nu « sy siw » a sa, ci Cilily sa 「mitatikusay tu kamu nu kyukay ｣. anucay pi ales tu「異端邪說 ｣ sa, sapasubana’ a say bangan nu huyng sa.     

### ngatu tusa
nikasa u mikilulay tu kamu nu pauzipay ci Cilily sa satu amasatedep mikingkyw. pacici sa amibuyng kyu miazih tu nika sumad nu tapuku, palilitu mikingkyu tu « sakamu sa ku teban nu cilal ». pabekbek tu nika kakutay nu hungta nu kyukay, miinsac tina cudadan « kasasakamu nina tatusaay ci Tulumi aci Kepayni ». ilabu nya cudad sa nu tatuluway a nikasakamu, patinaku tuni kabatad nu nikatinengan ni Kepayni, u tatenga’ay kuni kasa「u teban nu kalalayan caay kaw lala’, wyzaan u cayay kasamengmeng muliut tu cilal ｣. yanika caculi masasuwal tu 科學, mabilbil tu ku hungta nu luma kyukay, kasenun satu papilawa tu patulaka tu cudad. mahiza imelang tu ci Cilily zakep hantu, siketan patayza i luma. itaway balaki tu imelang aca ci Cilily.        

### ngatu tulu
kapulungan 1633 a mihcan tusaay a bulad, itaway a luma kyukay ci 格魯列 ku miwananay, maedes kuni pisaybang ci Cililyan. nika malakuyd ku siwaay a bulad kunipisaybang sa, caay pihang tu nipacumi cinizaan , sazikuday muculcul tu tuhitay, amana pakakemeti ci Cilily satu, u lidalid  cay pahanhan mu saybang. sepat a tatukiyan pazumaan tu kumi saybangay, caycaay pakemeti ku mata tu cacay aca asa sulitan, uma hiniyay u 車輪式 anipisali uuc misaybang lima a bataan a tatukiyan.   i naniludalu mupenini’ misaybang, awu ci Cilily tu u babalaki ku maka dungdung kyahaw ngay ca mauzip ku ngayay, kya taneng henay mikingkiu tu 科學, ahican naca kya haw culit satu tya maminay tu a sulitan tu「 認罪書 ｣. namamin satu muasip kya 主教 tu sapacumi cinizaan, yani kamilmil nu lima ni Cilily misulit sa, lihud sa musakamu：「nika,  malineng hen ku lala’ sa｣.     

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
義大利

sakamuan ku teban nu cilal

Nikula Kepayne

nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1
malineng ku kitakit

**<big>malineng ku kitakit 地球在轉動</big>**

## sapuelac tu ulic

### ngatu cacay
ci Cilily sa unu cacay bataan izaw ku pitu 世紀ay sinmung tu sakay 物理學家 nu 義大利. cayka demec ku punu’ niza, nanikauzipan niza caypakaliyas tu sapikingkiw tunu tapukuay a cudad. kapulungan 1609 a mihcan, maseking ni Cilily ku satenesay miazih a kingkiw, u tatengaay tuwaca kuni Kepayni哥白尼、aci Pulunuw a « sasukamuan ku teban nu cilal »日心說.  sakalecad « nu teban nu cilal a kamu » sa u tatenga’ay. matepatepa’ kunu 中世紀ay uni pupuwan nu kiwkay tina kamuwan ni Tulumi tu «u teban ku lala’, u pauzipay ku mikuwanay » sanay a « kamu nu lala’ » , manguhanguh tu ku nipikwan tu 科學 atu 禁錮, kyusa macudad tu ku hungti皇帝 nu Loma kyukay羅馬教會 atu kyuday amin, kapulungan 1616 a mihcan tuluway a bulad tusaay izaw ku enem a demiad, yaci Cililyay a tademaw saliuucan nu hungti nu Loma kyukay羅馬教會 . itini i huying法院, ya sumanahay ku zikuc a 主教 sakamu sa：ya « sasukamuan nu teban nu cilal » mibelihay tu kamu nu « sy siu » a sapasubana’ sa, ci Cilily sa 「mitatikusay tu kamu nu kyukay ｣. anucay piales tu「異端邪說 ｣ sa, a saybangan nu huying sa.
malingusut

**malingusut 流鼻血**

## sapuelac
ilabu' nu cihek sa, adidi' ku izang-husu(血管), sisa, madayum mapela' ku izang-husu. caay kadungdung kya izang-husu, anu izaw ku icel tu izang-husu, mapela' tu, maizang tu ku cihek.

## namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
Wikipayke paybalucu'ay pulungamin a cudad-流鼻血
malitemuh tu tatenga'ay a mamidang

**malitemuh tu tatenga'ay a mamidang(遇見真愛)**

## sapuelac

sakamu sa ku migayankiway, anu malitemuh(遇見) tu tatenga'ay(真的) a mamidang(情人) kisu, izaw ku pulu' a nazatengan(情緒、感受) ku uzip atu balucu' nu misu. sakacacay: tatenga' ku besuc-kunizateng(直覺). sakatusa: mapacucuk(被激勵) kunizateng. sakatulu: caaytu kaadada'. sakasepat: manuneng(沉靜) atu sakalihalay(輕鬆). sakalime: talakaw ku etul-ngalay(性慾).  sakaenem: dihku(溫暖) ku kunizateng. sakapitu: limulak ku aazihan(樂觀). sakawalu: mapali' tu ku kapahay(好的) a kakaenan(食物) atu sakakumceday(健康) a uzip(生活). sakasiwa: sayadah tu ku sululay a balucu'(同理心同情心). sazikuzay sa: anu mabulah ciniza sa, masulalis(發燒) ku bihid(臉頰) atu matanang(流汗) ku lima.    
## namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
This Is How Your Body Knows When You’ve Met Your True Love

nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun, pabeli tina cudad ni Lihum.

原住民族線上詞典-撒奇萊雅族語詞典
malebawa

**malebawa**

## sapuelac

### ngatu cacay

anu masetul tu atekakay a tuud ku tangah nu misa sa, namasetulay a tangah amalebawa. 

izay malebawa saw? u kagak(科學) a sapuelac sakamusa, anu masetul, isasa' nu banges, amapela' ku siekuan(外來語:血管).izikuz sa, ilabu'ay a izang malusa' tuway. 

tina izang masaupu i capi nu mapela'ay a siekuan, sayadahay tu ku izang, sisa, malebawa tuway. 

anu masetul ku lima saca bilil, caay malebawa. izay ku tangah a cacay ku malebawa saw?  

kapeten ku tangah nu mita, caay kalecad tu bilil(腹部), atekak ku tangah nu mita, dawmi(軟) ku bilil nu mita.  

u lakelalan, usakasa isasa' nu banges, atekak ku wukak(骨頭) nu tangah. mazepit ku banges tu tangah a wukak.   

caay kakiptul ku banges ipabaw nu tangah, sisa, masaupuay a izang tatizengan tehekal kya banges.  

anu masetul tu pakamalan, patelaw saca bilil, dawmiay a kidu, kay izang makiwasak(散開) isasa' nu bangesm, matunatun(瘀血) tuway.  

ilabu'ay a izang nu tunatun atu lebawa, maalaen tu nu banges, hamawsa inayi' tuway.  

### ngatu tusa
anu malebawa, pacuededen(冰敷), kalamkam mangaay tu. anu matunatun sa, paakutiay(熱敷), kalamkam mangaay tu. pacuededen tusa a demiad, mangay tu.

anu masetul malebawa, amana miluciluc(揉搓). katuud ku tademaw pakuhica palucilucen kapah tu. mungangaw(錯誤) a kawaw kuyni.

anu miluciluc tu lebawa, mangaleb(更加嚴重) mapela'(破裂) ku siekuan(外來語:血管), mangaleb tabaki tu kya lebawa. anu pacueded sa, mahepec(縮小) ku siekuan, adidi' tu ku lebawa.

anu adidi' tu ku lebawa, paakutiay tu, kapah tu ku zazan nu izang.

### namakayniyan a nasulitan nasakamuan atu natinengan
維基百科，自由的百科全書-Wikipayek paybalucu'ay pulungamin a cudad-malebawa腫

nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun.