open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thau

Thau(邵族)

## '''''kakilimn'''''

邵族:（邵語：**Thau**或**Thao**）i Taywan sabaw enem ku binacadan u Thau a binacadan u saka sabaw cacay a binacadan https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E9%82%B5%E6%97%8Fhttps://web.archive.org/web/20201022014639/https://sites.google.com/site/b10208011/zu-qun-jie-shao/shao-zu

## '''''nilaculan'''''
u Thau a binacadan u saka sabaw cacay a binacadan, u lisin nu Thau "kanas nu kakawsan"sakamu sa ku Thau "ulalaluan邵族的公媽籃"http://travel.nantou.gov.tw/detail.aspx?type=legend&id=522 u kanas ku suayawan nu heni, mapulung kuheni i  Thau a tademaw a mibaung mibetik tu tuas nu heni nu Thau i tuluay a bulad nu malukay a kuyumi "mipasapul paluma", pituay a bulad "piadupan", waluay a bulad "pibetikan tu tuas" mahini ku lisin nu Thau.

u salukiyaw nu Thau, saka cacay: nu aukay a lukiyaw, saka tusa: paazih tu binawlan tu lukiyaw, saka tulu: milisin tu silangec tu habay, sakauzip nuheni sa i kaumamadan matabal a mapulung kuheni atu zumaay a binacadan, sisa i nu buyu'ay atu paluma tu tipus, uynian kukakanan nu heni uni malaay makaanay u tubah,tali,kalitang, kubkub, uni u heci lami' nu buyu'.

u tatama nu Thau u adup ku kawaw.

uzikuc nu tatayna atu tatama, tatayna miikec tu sulu, i tizi i kasumamadan haw sa, u tenum ku kahingangan nu heni, mahiniay u "takewn" u keliw atu banuh nu wacu sapitenun, sapapaliw, tu malaliyum kupa adawa hawsa sisa madayum maala ku dawa, sasangaan nu Thau, a zikuc u lusic nu tatama na u bukul, atu pawti atu putac nu kilang ku sapisanga tu zikuc.

tatayna a lusit wiza u cuung, u ledung nuayawan atu satelec calabet atu u bukul a kucu', hatu u keliw atu kupa' kusasangaan, nalimaan nuheni:i casumamadan misanga tu balunga, cucan u sacuculilan nu heni kapahamitupin taneng amitupin tu lima enem ku tademaw, nu sapibuting nu paylima'an wiza u adidi'ay a 獨木舟

u ngiha nu pituktuk’ tu sulu atu naba a suni:pituay a bulad sazikuzay a sandep pulung sa ku tatayna nu niyazu'ay a tatayna, mitibek a ngiha a lisin.

u Thau nu niyazu' a tatayna, mudadaiw kuheni tu tuas, u niyay u sulu kupitungtung paladay nuheni kapah a tengilan ku suni mudadaw.

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''''
http://163.20.170.200/aboriginal/new_page_25.htm#%E8%AA%8D%E8%AD%98%E9%82%B5%E6%97%8Fhttps://web.archive.org/web/20191208062242/http://kgu.com.tw/auto_page.aspx?id=t3qmvgdvna3ashttp://nrch.culture.tw/twpedia.aspx?id=21241

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%82%B5%E6%97%8Fhttps://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%8B%89%E9%AD%AF%E5%B3%B6https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%AA%A8%E5%AE%97%E4%BA%8B%E4%BB%B6https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%83%AD%E7%99%BE%E5%B9%B4%E4%BA%8B%E4%BB%B6

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%87%BA%E7%81%A3%E5%8E%9F%E4%BD%8F%E6%B0%91%E6%97%8F
Cou

Cou (鄒族)

## ''tatangahan:''

Cou saka pitu a binacadanhttps://web.archive.org/web/20180717070759/https://www.apc.gov.tw/portal/docList.html?CID=F07B48DFDA79CF95&type=1EE2C9E1BA3440B2D0636733C6861689

## '''''kakaliman:'''''
Cou saka pitu a binacadan a Alisan nu buyu’an a kakenis muenenay nu Alisan akenis a buyu’, i tebanay i  talakaway a buyu’ nu Taywan, izaw ku lisin nu heni tu kapahay a ci salangec tu habay 小米收穫祭典（homeyaya）a mikukay tu kakasan, atu palimulak tu talumaay nu malpacaway a lisin.與凱旋祭（mayasvi）

## '''''nilaculan:'''''

Cou saka pitu a binacadan a Alisan nu buyu’an a kakenis muenenay nu Alisan akenis a buyu’, i tebanay i  talakaway a buyu’ nu Taywan, izaw ku lisin nu heni tu kapahay a ci salangec tu habay 小米收穫祭典（homeyaya）a mikukay tu kakasan, atu palimulak tu talumaay nu malpacaway a lisin.與凱旋祭（mayasvi）

(u kamu nu Hulam: 鄒族部落中最重要的祭儀為「播種祭」、「homeyaya （小米收穫祭）」與「mayasvi （瑪雅士比、戰祭）」三大祭儀。鄒族一年一度的mayasvi （瑪雅士比、戰祭），目前分由達邦及特富野分別舉行祭典儀式。)

1:nilaculan atu kakanan nu Cou nu tuas anika uzip atu nupakalisuway nika uzip izaw ku ni "kalukan, miadup, mibuting atu misupet tu canacana" nu tademaw, maluk tu hapay tipus, uzupa', tali, unian kukakanan nu Cou a binacadan.

sakakapah asu'ay a kakanan sakakapah tu uzip, makani miadup, nikalaan tu kyumah, ngabul, sizi a titian cunus han tu nu ayamam atu buting a titi, sapicunus tu sakapah tu nu uzip, Cou singanga tu nu aukay a henay.

2:zikuz:Cou u paylimayay nu tatama atu tatayna u tatama nu buculay ku tupel pabanuhan tu nu ayamay, u tungusay u iyung nu heni, nu zikuz nu heni, u sapisanga tu zikuz u tatama uyza u bukul tatayna u nu kupa,atu nu nitemunan ku zikuz nuheni, u kulit uyza u sumanahay, sanglacay, lumeni'ay, sumilaway a kulitan, mangaleb nu tatama silusi u sumanahay yamin a kulit.

3:Cou:matineng misanga' tu nalimaan milutlut tu bukal, hina nikaalaan tu aadupan ya bukal niza sapisanga' tu zikuz, ayaw namilutlut mipudac, minayat tya bukul, paacak, mikiskis tu banuh.

4:unisanga'an nu Cou a luma '

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(外部連結)'''''
https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E9%84%92%E6%97%8F
u kamu nu binacadan a demiad i kitakit

## '''''tatangahan'''''

paymihcaan tusa a bulad tusa bataan izaw ku cacay a demiad, u kamu nu binacadan a demiad i kitakit (國際母語日). 

## '''''nakiliman'''''

paymihcaan tusa a bulad tusa bataan izaw ku cacay a demiad, i kitakit u kamu nu binacadan ayza, pulung ami misubelit tu kapahay kamu nu binacadan ayza a demiad mihanu Sakizaya kamu.   

i kitakit u kamu nu binacadan a demiad saka: izaw 1948 a mihcaan, “Pakistan” unikaliwasak izaw ku nuwaliyan “Pakistan” atu nutipan Pakistan satu “Pakistan” awizaan, “Wuldu” a kamu amala nu kanatalay nu heni a kamu, caay kamamuh ku nuwalianay a Pakistan,masasa debec tu mahiniay a kawaw, satu katuud ku milihizaay a tademaw mapatayay, katukuh satu i 1956 a mihcaan, palatatenga’ tu amilayat tu kamu nu “Mengciyala” amalecat tu kamu nu “Wuldu”.  

u tungusay u uzip nu mita mipuput u binacadan a kawaw, ita satu u tademaw amin, anu canacanan a binacadan, u lisin,u laylay, u nikauzip, situngus kita musa kamu tu binacadan a kamu, sisa 1999 a mihcaan, kukupulun nu kanatal, tu pasubana t5u cudad u nisakaput "UNESCO", a patahkal pay mihcaan  tusa a bulad tusa bataan izaw ku cacay a demiad mala u kamu a demiad nu kitaki, panikal, patiyak i kitaki, u kahenulan mipuput tu kamu nu binacadan a pacakat apatiyak tu kamu nu binacadan a midiput tu zumazumaay a kamu mapulung kita amliwan tu kapahay nu kamu nu binacadan.    

palekal tu kamu nu binacadan, u kahenulay nu Yin-min-huy a kawaw kuyni, nayay ku kamu nu binacadan a nayay tu ku lisin, kilulu satu a malawpes ku lalangawan, pakaawas tuni cuduhan nu Yin-min-huy, ami sakamu tu kamu tu binacadan, amisubet tu kamu a haywaw a satu apakatengil kutuuday a binawlan, pakatengilay, musakamu miasip, misulit, izaw ku kamu nu binacadan, izaw henay ku kamu nu binacadan, a izaw henay a lalangawan mapulung kita a min, amisubelid tu kapahay a kamu nu binacadan.    



## '''''nilaculan'''''

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''''

 世界母語日
gabinete

gabinete
__NOEDITSECTION__

**Gabinete**
***gabinete***



gabinete } gabinete } gabinete
}
gabinete **}**.

gabinete





gabinete

gabinete | gabinete.


## 

__NOEDITSECTION____NOTOC__

**You are currently unable to edit Wikipedia.**
***You are still able to view pages''', but you are not currently able to edit, move, or create them.''
</div>
<div style="margin:auto; width:70%;">
<div style="text-align:justify;">
Editing from } has been ***' (disabled) by } for the following reason(s):
}
This block has been set to expire: **}**.

Even if blocked, you will *usually* still be able to edit your  and  other editors and administrators.





Other useful links: &nbsp;&middot;&nbsp;&nbsp;&middot;&nbsp;&nbsp;
Appealing blocks:  and 

If the block notice is unclear, or it does not appear to relate to your actions, please ask for assistance as described at .
u masaatiladay nu Yin-tu

u masaatiladay nu Yin-tu(kamu nu Hulam：印度板塊) (kamu nu Amuhuwan：Indian Plate)

u masaatiladay nu Yin-tu hananay sa, u mikisabaay tu nu masaatiladay, u tungusay nu Yin-tu atu Au-zo(澳洲) masaatiladay ku nikahida, pasu ya Yin-tu hananay a bayu.

nika masaatiladay nu Yin-tu nika tahekal namay i siwaay a malebut nu a mang a nu ayaway a Pay-e’-ci(白堊紀), nu makay i nu walian nu Fuy-zo(非洲) ya Ma-ta-jia-si-jia(馬達加斯加) nikalaliyas, paymihcaan pasay amis a nipipawpaw makaala tu sabaw limaay a hunan, hakay iti limaay a malebut katukuh i limaay a mang idaw ku limaay a lasubu nu a mang i ayaway sa, ya baluhayay a zi-day(時代) atu Ya-zo(亞洲) nika sasetulan sa depit satu, i mahida, ya Yin-tu masaatiladay nika pawpawan makaala tu hakay 2,000-3,000 cacay a malebut a depah ku nihatida ku laad, kikatinengan ku nu dumaay a masaatiladay ku nikalamkam.

ya tapiingan nu pakay timulan O-ya(歐亞) hananay masaatiladay, duduc sa tiya Yin-tu atu Ni-po-er(尼泊爾) nu nikasasetulan, kasaupuan a nikatatungduhan kakayda sa tu malasatalakaway a enal atu Si-ma-la-ya(喜馬拉雅) hananay a buyu’, ya Yin-tu hananay a masaatiladay ayda sa pasayda i nu wali micapi tu amis paymihcaan nipawpawan makaala tu limaay a hunan, uyda sa ya O-ya hananay masaatiladay paymihcaan pasay nu amisan nipipawpawan makaala tu tusaay a hunan, zayhan kakayda satu malubiyaw(變形) kya O-ya hananay masaatiladay, ya Yin-tu masaatiladay paymihcaan masukud idaw ku sepatay a cacayay a bataan nu cacay nu hunan.
Hali Butul atu nitima'an a ba'tu

***Hali Butul atu nitima'an a ba'tu*** (Amilika a kamu: Harry Potter and the Philosopher's Stone), u cacayay a kungkuway a cudad nu misulitay ci J.K Luling, u sakacacay a kungku nu nisatahatahaw ni Hali Butul hananay. 

i lalabu nu uyniyan a kungku sa, ci Hali Butul ku mapalaway (mitima'ay), i nudukudan nu matineng ci nida tu nikasipunu' ku tangah, tayda nida i cacudadan, u Hukewace a cacudadan nu mapalaway. i nipiedap nu cabay nida, maketepa tu ku mupatayay ni ina aci wama nida.  
## pahetek a kungku
**[[Hali Butul|Halu Butul,]]** namilecuh i 1980 a mihecaan, pituway a bulad tuluay a bataan izaw ku cacay a demied.

i 1981 a mihecaan 10 a bulad tuluay a bataan izaw ku cacay a demied matima' tu "pakapatay a tima'" nu Butimu i buhang nu kaw-cuy-ke sananay, nika caay henany papatayen nu Butimu ci Hali, mapatay tu ci ina ack wama ni Hali ci Cyamu Butul aci Lili Butul.   

caay kakapatay nu Butimu i ci Halian aca, namalaepes ci Butimu tu mahiniay a tima', cacay dada' a duka i zais nu Hali.   

Luba Hayke patayza ci Hali tu bayian niza ci caay ketinengay ku "makwa" ci Peyni aci Winun.   
   
      
 

## patahekal
i 1997 a mihecaan enemay a bulad, saayaway a patahekal nu "Hali Butul atu matima'an a ba'tu" ku kaysay u pu-lu-mus-be-li a kyasha. saayaway a nipatahekalan a cudad dada' limaay a lasubu. u ini u layaway a cudad sa, matekes tu, caay kakakilim tu kyu izaw tu ku maubiay tu mahiniay a cudad.

i 2018 a mihecaan sa, i tiza i nu-bu-ke a kenis, pacakayan tu malumanay a cudad ku "SN Books " sa, maubi nu tau ku matekasay a cudad u saayaway a cudad tu "Hali Butul atu matima'an a ba'tu", ya aca nu ina cudad sa, u sepatay a emang a ing-bang a kalisiw.

2018年，其中一本藏於英國諾福克郡「SN Books」二手書店內、價值4萬英鎊的《哈利波特－神秘的魔法石》首刷版遭竊。

## nipakawlahan

* 1988 a mihecaan makaala tu nuwaway sakapahay a cudad i Ing-kwoay.
* i 2003 a mihecaan u saka tusa a bataan izaw ku tusa nu Ing-kwoay a lajio kyasay a "micudad amin ku binawlan".
*i 2019 a mihecaan izaw tu ku makiliman nu "eBay" tu tusa a malebut a tademaw, makaala tu sakatulu nu sakanamuhan nu tau.
* 

## malalitin namakainiay
https://zh.wikipedia.org/wiki/哈利·波特与魔法石
Thao

## '''''kakilimn'''''
邵族:i Taywan sabaw enem ku binacadan u Thao a binacadan u saka sabaw cacay a binacadan
COVID-19

COVID-19 (嚴重特殊傳染性肺炎，武漢肺炎)

## '''''kakiliman'''''
COVID-19 (嚴重特殊傳染性肺炎，武漢肺炎)

pihacengay cakenuh nipihanhan (嚴重特殊傳染性肺炎),U-han bala' ledek a libung(武漢肺炎).

## '''''nilaculan'''''
sumanahay a zikuc katalaway ku lacu'say lumeni'ay a balucu'.lasubu izaw ku siwa a mihcaan cacay a bulad sabaw cacay a demiad, i tini i Dalu a kanatal Wu-han akenis, malibung ku tademaw u COVID-19. lasubu izaw ku siwa a mihcaan cacay a bulad sabaw cacay a demiad, i tini i Dalu a kanatal Wu-han akenis, malibung ku tademaw u **SARI** a libung. u SARI ku "Severe acute respiratory infection".

uni a imelang pangangan hatu "**SARI**", tatenga' mahiniay "**SARS**" (Severe Acute Respiratory Syndrome) a imelang, masasizumaay tu a imelang malecat tu "**[[:en:Severe_acute_respiratory_syndrome|SARS]]**" a imelang, katukuh ayza pangangan sa u COVID-19.

anu micumut i uzip ku ledek a cilekay, milawlaway tu uculil nu izang, amasasetul tu culil nu izang. imelangay mapatay nu icelang nu uzip ku cilekay.

hicaen mitena ku COVID-19:

sakacacay: kalaluk mibanaw tu lima.anu tahekal tayza i pikanan mamin a nataisi'an hawsa kanca a mibanaw tu lima. anu caay pibanaw tu lima amana pitiyung tu laway, mata atu cihek malalida na libung.

sakatusa: kasilaway tu. anu la'cus ku hanhan, kalamkamen tayza i padekuwan, wen-sen-swu, pikacaw tu pasu atu silamalay. anu micumud tu caayay kasibali a kasaupuan kawsa, kanca a kasilawaytu, cacay a demiad kinacacay a paliyun, anu malepi' paliyunen tu, itini i niyazu' anu caay kasulalisin mauhuh kisu hawsa haycan tu kakisilawaytu. 

sakatulu: amana pulung sa misaupu, liyasen amanan henay pilihiza tu kasaupu anu pasaupu, itiza i putah nu luma' anu caay ka i ahebalay a kakitizaan a masaupu , anu pilipayay atu tayza i wen-ciyn-can hawsa, buhaten ku sasingalan kya mapabali ku lalabuay nu luma', anu matiemel ku uzip hawsa kakisilaway tu, tenaen a mipatut ku libung i niyazu' u sadimata' nu mita.

sakasepat: kadimel tu nu uzip.

sakalima: amaya pitiyung tu aadupen.

sakaenem: kapisadimel tu uzip acay kalalid nu luwak.

sakapitu: anu utii'h ku uzip kapisakamu tu.

malalid tu amin nu libung ku kitakit, amana i nu zumaan a kanatal i Taywan ku kapahay, caay ku lalid nu libung, nayay ku malibungay nu tademaw. zayhan izaw ci Cen-se-cung pucang misadimelay mikuwan mitena' tu ledek.

mahini maazihay tu a imelang, sulalisan, mabaha, hinangelu' ku uzip.

hinaazih ku mahiniay a imelang, adada ku tangah, mabenget, adadakutakulaw, situluhu', macahcah, adada'ku, ukaukakan atu heci, sienaw, sautautaan, muta, mabanic.

pihaceng, salulisan tadaacuti', mabaha tu izng, mawada ku sangelacay a izang, malawacu' ku buwa'.

## '''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)'''
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E7%97%85%E6%AF%92

https://en.wikipedia.org/wiki/Coronavirus_disease_2019patahekal tu COVID19

https://en.wikipedia.org/wiki/Severe_acute_respiratory_syndrome

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Symptoms_of_coronavirus_disease_2019_2.0_in_Traditional_Chinese.png
hinaliti

hinaliti

## kakilima
u hinaliti (lucik)(nu cudad a nipanganga;phragmites communis),singanga sa tu  u langaw  sanay i lahad nu hekal a lucik,(common reed),i lanulanuan ,i tukus,i dungus nu buyu' atu i suemeday a langaw kina lucik, mamin i kitakiay u tanengay i caldesay atu akutiay a kakitidan kina lucik  yadah sa kulangaw makaala tu sabaw cacayay a bataan idaw ku matinengay miliwasakay tu nasulitan nu tineng sakay i lucik tu lucik nu lucik a lucikay.  

## nilacul

#### wayway
i na ayaw henay kina lucik a mulangaw, i sasa nu lala idaw ku mulalatay a lamit nu lucik anu i cuwcuw mulalat ku lamit kalankan sa kulangaw mulalat a silangaw, u cacay a mihecaan yanilalat tanen sa tu limaay a lalimaan ku nilangaw namakasasa nu lala ku lamit  hani katalakaw u tusaay atu enenmay a 米 ku lamit, lalad sa ku nilangaw a mulalat ya papah nu nikatanayu tusaay a bataan atu limaay a bataan 喱米,malatusa ku nikasilac sadi'sa ku balu,telak nu balu cacay a bataan atu sepad a bataan 厘米 ku tanayu,u silac nu balu tu masacacaycacay sa idaw tu sepatay atu pituway ku balu adiadi sa ku cebal,mahida u pakayakayay nu bali a balu' nu 美周亞 a langaw ay sa i bayubayuwan.
#### u sapisanga
culay niu lucik idaw ku 纖維素, kapah salatatipeluken atu u 人造纖維。cunku nu kasumamadan sa u nu lucik tu ku nisangaan tu sikal wasasikalan, a nu misalumah atu dabek sa kapah sapisanga. kasumamadan anu i cuwacuway a niyadu' u lucik kaca kusapisanga' tu saiyupay tu iyup, yakaus nu lucik idaw ku u dindin nu lucik kapahsapisaasikank, ya balu sa kapah tu sapi lacul tu tatanga' han i taywan u silaya nu pinacadan nu dika, u papah nu lucik atu papah nu dadac pacumuten i tiwy u sapisalisinm manay u sasalisinanhan kya tiwy sa taunga.

#### kanpuyaku
u lamit, u lamit nu lucik,u nipanganga aca tu lamit, u sasapaiyuan nu kanpuyakay, ya lamit nu luci u cudetay. kasicedaman, kapah mibanaw tu baded nu bituka、mibakah tu akuti nu bala', sakakapah sa u saka kapah tu akuti tu ngaluh、akuti ku bituka amuuta', malbawa sibena ku bala'ay.

#### sakiyami a kungku
#### 中國kungku nu sasumamadan a kungku《balu nu lucik i sulit》sakamu sa ku pade numin-ce-say u tana kupa ku sapisanga tu kibetula a kupa' tu nu wawa nida. milisapen tu ci ce-sayan, u balu nu lucik ku sapisanga tu kibetulay a kupa' ku nida.kibetul tusa nika caay ka kihku, tada cuedet nu sienaw ci Min-ce-say、katinengan nu wama kina. kawaw sa, tabakiay a nikabalucu', madih tu a paketung tu acawa, ci Min-ce-say sa patadu henay tu padak a wina musakamu.
## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* nasulitan ni Hana Ateng i 2020 mihcaan
* wikipayke-蘆葦
belus

belus, u nipangangan nu matesekay (學名): 羅氏鹽膚木.

## kakilima
belus (u kamu nu La-tin : Rhus javanica, kamu nu Pangcah : lefos, kamu nu Taluku (taluku) : prihut, kamu nu Atayal : qpring), u nipangangan aca tu "san-pu-yan" "san-yan-cing" atu nu "Taywan a belus".

## nilacul

### nikaliwasak
liwasak sa i Cung-kul-tu-lung, Taywan han-ku, cung-nan-pan-taw atu yin-tu amin.

### u nikahida
ya langaw tu langaw sa sisa namakayda i sasa nu bayu' tu cacay a malebut, idaw ku tusa a bataan katukuh i tusay a malebut idaw ku cacay a depah. u heci tu mihecaan sabaw tusa a bulad katukuh i ayaw nu mihcaan tu cacay a bulad maduhem tu. i Taywan maadih ku lalangawan i tebanteban nu buyu', buyu'an masakilangkilang atu i suemetay nu lala'. u saahebalay ku nilangaw nu belus tu kakitidan. namakayni i enal katukuh i tebanteban nu buyubayu'an atu bukebukelalan, idaw amin maadih ku langaw manamuh tu cilal ku langaway a kakitidaanay. anu kasinawan ku belus ya papah mala kalawlawan alaw mala sumanahay, u sumanahay han kya langa nida.

### sakasaan sakaycuwa
langaw nu belus mangaduway a iluc nu papah kapah kanen, ya heci nida idaw aca ku kuhepicay tu cikah, anu tanamen kacileminan kaahecitan, sacikahen nu yincunim kuwni, u kakanan tu nu ayam kya heci, u angangan nu paduh tahekal tu ku cikah, nu i lahaday a adipah sa mininac tu sakangaay kya kapah, u nika singangan nu belus namakaw uyniay saan. u ciid nu mangaduway a belus idaw aca ku cilekay, mahida u micidekay a nilangaw, sakamu sa ku kanpuyaku tu uyni sa u wu-bei-ci, si tan-ning kapah kalasasapaiyuwan, u mahiniay a nanum atu sapi' lutlut midawmi' tu bangas saan sa.

### u sapaiyuen
u lamit hantu: mibakah tu ledek, pakapah tu idang (izang), mipuud tu idang atu siimelangay tu takulaway a muuhuh tu idang, u adada nu bituka, sipuces ku idang.

u papah atu paduh nu lamit：taneng paiyu tu nikalatan nu bawu tu ledek, pucuh, u masidaday: paduh nu kilang mingaay tu milalitay a libung; u angnangnan: mikapah tu imelang nu tang-niyaw; u heci sa: sakakapah tu ya kahay ku telu’hu atu hina sitanangay.

### nu imelang
u papah atu balu pacacamulen patelah a misangasip palunanumen, ya nisangasipan a nanum u sapililuc a sapibanaw tu udip (uzip).

### u lebawa
anu siduka ku laway malebawa sa, u baluhay a ciid palamel tu cikah mipenec kya salananumen minanum.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* nasulitan ni Hana Ateng i 2020 mihcaan
* wikipayke-羅氏鹽膚木
paseng

paseng (kamu nu Hulam: 銀合歡), u nipangangan nu matesekay (學名): *Leucaena leucaephala*. https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%8A%80%E5%90%88%E6%AD%A1

## kakilima
paseng tu dumaay a ngangan sa madatengay nu wawa, adiadi ku papah nu kilang bangelih ku heci mahida makemetay ku langaw nu paseng nu namakatimulay i Mu-Si-Ke (墨西哥, Mexico) ku langaw atu cun-mi-cu (中美洲) nu amisay, ayda hatu sa mamin tu i kitakit tu "kacaledesan" (熱帶) atu "tanengay ku nikacaledes" (亞熱帶) nu kakitidaan (kakitizaan), singangan i kitakit nu tabakiay tu nu masadumaay a langaw tayni i tini. 

u angangan nu paseng idaw ku "cica' nu hinasikaday a lutuk" (含羞草素https://zh.wikipedia.org/wiki/含羞草酸), mihedun tunu dumaay a langaw a nikasilangaw, caay katalakaw mulangaw saicelang sa masacacaycacay mamin tu u pasengpasengan i tida, sisa maydih miselep tu yadahay a langaw. 

u mangaduway a atu heci idaw ku kapahay a tan-pay-ci (蛋白質), sapisangah tu sapakan tu katalalan. idaw henay ku "cica' nu hinasikaday a lutuk" (含羞草素) i bituka nu muliyaw mipelec (反芻) tu nikanan a aadupan mutahkal ku nikanan a tuud "3-羥基-4-氧代吡啶基", tu nipiliyaw sa mipelec i aadupan atu i tademaw aca idaw ku ledek hananay.

## nilaculba

### wayway
●nika sapapa sa sepat kya waluay ku nika silac, adidi'ay ku papah sa cacay a bataan kya tusa a bataan ku nika silac masatanayu' sa makimulmul, 

ya nika satanaya' cacay a hunan (公分). 

●sibalu i iluc nu angangngan (頭花), ya balu pasupapah muculal i anganggnan (腋生). salengacay ku kulit.  

●u papudacan kya heci cacay a bataan atu cacay idaw tu lima ku hunan (公分, cm). 

### u lalangawan
u langaw na i Nan-Meiay (南美), yu mahida hen sa i Taywan namisayadah paluma misakilang. yadah ku dumaay a langaw, mahida i Sa-El-Wa-Dulay (薩爾瓦多) a paseng atu Siya-Wei-Yiay (夏威夷) a paseng, nu Mi-Luay (祕魯) a paseng. saicelang sa ku langaw mikutay tu langaw sananay a nikasilangaw. sisa pala midebungay han a langaw kuyni, mahida i Ken-Ting kanatalay a pidangan (墾丁國家公園) nay.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan...

* nasulitan ni Hana Ateng i 2020 mihcaan
* wikipayke- paseng
* 樹木谷, i labu idaw ku paseng a kulid。
* paseng Yinhehuan, 藥用植物圖像資料庫 (langaw nu kulit ya hakuan ku sasapaiyuwan a langaw) (香港浸會大學中醫藥學院)
*反式肉桂醇98%Cinnamuyl alcohol 98% trans, 中草藥化學圖像資料庫 (nu kanpuyaku a nisapaiyuwan nakulitan i haku) (香港浸會大學中醫藥學院)
* Leucacena leucocephala, 整合分類學資訊系統 (u Amilika a kamu: Integrated iaxonomic ingomation system)
hinaliti'

u lucik (nu cudad a nipangangan;phragmites communis), u langaw sanay i lahad nuhekal tu nipanganga u lucik (common reed), i lanulanuan i tukus, i dugus nu buyu' atu i suemetay ku langaw nina lucik, mamin  amin i kitakitay nu tunengay i akutih atu
mitena’tu libung a imelang, Taywan u canan a kawawan ku sapasubana’ tu kitakit?

## '''''kakaliman:'''''
libung a imelang, Taywan u canan a kawawan ku sapasubana’ tu kitakit?對抗冠狀病毒,台灣能教世界什麼事？

## '''''nilaculan:'''''

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan:'''''
Hali Butul

Hali Camu Butul (Amilika a kamu: Harry James Potter; ci 哈利 詹姆 波特 ku hulam a kamu)

u cay katatenga a tademaw a nisanga'an nu nikakilukilul a cudad, u "Hali Butul" a nikakilukilul a cudad nu misulitay ci JK Luling hananay. u cudacudad nu nisatahatahaw ni Hali Butul, mukilim cinida tu nikatinengan i cinidaan sa, u mapalaway ci Hali Butul, maydih malasakapahayay a mapalaway ci nida, u cudad nu nitanetanengan micudad nida i cacudadan u Hu-ke-wa-ce (Amilika a kamu: Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry) sa,  

## hikahetek ni Hali
nanilecuh i 1980 a mihecaan 7 a bulled 31 a demoed, u wawa nu mapalaway ci Camu Butul(Amilika a kamu: ) atu **''Makoay** a'' mapalaway ci Lili Butul, u masacacayay a wawa a tademaw, (masipulu'ay a wawa 獨生子) 

naspiyan 命運 

## wayway atu micidekay nida

### aadihan nida
i lalabu nu cudad, u masasibud tu butes ci Hali, mahida tu ci wama nida, u langdaway a kulit ku mata nida, mahida tu ci ina nida; i daw( izaw) ku cacayay a pildac (疤) nu duka, mahida u pirat-piyat i zais nida. makudus ku bihid ni Hali,  

### wayway nida

### nikatinenegan tu midindicu(魔法)

## daysan(財產) nida

### u kalisiw nida

### midindicuay a culay(沒有葉子的樹枝)

### dumaay a tuud

## maydihay a limecedan



## malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan
Hla'alua

**Hla'alua拉阿魯哇族**

## '''''kakiliman'''''
Hla'alua拉阿魯哇族

u sakasabaw lima a binacadan i Taywan.

u kaluk lu sakauzip u lisin, "miatungusu" 貝神祭mu kaluk a lisin nuhini, u bacu nuhini, u eneng nuheni i tini i Takaw Tuing atu Namasiya a kenis.被祝福

## '''''nilaculan'''''
paymihcaan palekal tu tabakiay a lisin, milunguc tu lalabu nu niyazu'ay a tademaw,akapah kuni kauzip, yadah kuniadupan malubic kuni langecan, milipahak amin ku binawlan.

nalimaan, matineng miadup, amating aca tu misanga milutlut tu bukul, satu tu misangaan tu u bukulay nisangaan tu ziluc nalimaan atu tupel nu tatama, u nian kuni sazikucan nuheni, misakapah tu uzip u mahiniay sumanahay a ziluc a letung.  

usadadiw樂器:  

Hla'alua a sadadaiw izaw ku sa tuktuk, kungcin a nisanga'an.  

nakamuan傳說:  

Hla'alua kasumamadan izaw ku  tusa nu tabakiay a panan, nuayawan ku cacay zikuzan ku cacay, nuayawan a panan, u ni tusaay a  tabakiay a panan izaw ku Di'tu kuni simaway ci "Avisavulangahla" misimaway zikuzan a panan izaw ci "Hlipuri'mac" u ku misimaway u nitatusaay sikawasay icelang ku kawas nuheni.  

nuayawan a Di'tu ci "Avisavulangahla" midiputu niyazu'ay a tadimaw, i niyazu' caay pacunuden ku ada misamamaw tu Hla'alua binacadan, hawsa u ada ci bakan atu sikuwan, u sapipatay a Hla'alua a tademaw. 

u ayawan a panan a Di'tu, a wiza u icelang nu Di'tu, a kawas malawlaw maapa ku tademaw nu ada, hasa mahiza sa tayza i nu ayaway a panan, uyza nikelitan nuheni tu bakan kuwang sebelid hatu i panan, uyza ada hamin mapilpil matalaw tu, kasenunsatu mulaliw taluma' nuheni nuada, icelang ku kawas nuheni. 

zikuzanay a panan di'tu,ci "Hipurinacu" icelang tu kuni kawas niza, zayhan matineng niza mibalkas tu niyazu'ay a tadwmaw. 

satu izaw ku cacay a demiad, zikuzanay a di'tu salaniwniw sa 自言自語amakinges, tayza i kilim tu nuayawan a panan di'tu masasukamu kya, mahiza saw aku tu ku misimaway tu nuayawan a panan caay katatungus sa. 

nisangaan a luma'建築 Hla'alua a binacadan namasaupuay ku niyaza' nuheni, zayhan nasilibungay katuud ku mapatayay nu binacadan, a caay kasaamahini避免 nu ayawan a kawaw tu libung, amisakapah tu paylumaluma'an amiliwasak a i cuwciwa a nenengan, mahiniay ayza sakulaliwasak i niyaniya'zuan, pangangan hatu "Pararana" mahinian nisngaan a luma' tu mahiniay tu dabek atu lama".  
 
 

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''''
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%8B%89%E9%98%BF%E9%AD%AF%E5%93%87%E6%97%8F

https://www.facebook.com/Hlaalua-%E6%8B%89%E9%98%BF%E9%AD%AF%E5%93%87%E6%97%8F-200365026821743/

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%87%BA%E7%81%A3%E5%8E%9F%E4%BD%8F%E6%B0%91%E6%97%8F
Kebalan

**Kebalan(噶瑪蘭族)**

## '''''kakaliman:'''''
Kebalan、Kbalan噶瑪蘭族

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''''
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%87%BA%E7%81%A3%E5%8E%9F%E4%BD%8F%E6%B0%91%E6%97%8F
minunuhay

minunuhay (kamu nu Hulam: 拾穗者)

minunuhay, na u mikulitay i France (法國) pa-pi-song-pai(巴比松派) ci Lean-Belansoba-Millet(讓-弗朗索瓦·米勒), u sakasingangan a nipikulitan, na i 1857 a mihcaan, tu mihcaan nipaazih i Pali-Salon(巴黎沙龍), ayda sa i tida i O-say-mey-su-kuwan(奧塞美術館).

minunuhay na u 舊約 facalay cudad(聖經) ya 路得記, ci Lu-te(路得) atu ci 波阿斯 masulitay i saayaway a cudad, ci Lu-te na i umah ni 波阿斯 mihabay tu nikahetikan, a sapahabay nida tu ina nu kakadabuwan ci Nowmi, u nikahida u pabinawlanay tu nu pakuyucay a minunuh tu nikasiliwan nikahetikan nu habay sakaidaw nu kakaudipan, ya makulitay sa caay kau ya tatuluway a malukay a tatayna i tida i masakalawlaway a hahabayan a dada, ya masakimay nu likat atu miluungay a wayway, mapaadihen ku iyungay masadadiway a cudad nikamaylabu sakusaan. i hekal nu nikulitay caay kalecad nu mihcaan ya tatuluway a tatayna, nipawaywayan tu nikalalukan nu luma’ay a nikaudip, mamikandukay tu umah eneng sa i subayu micekul, u sapakatineng tu nu tawyaay a siyakay a nikahida. mabaatay a kiwkay idaw ku nipasilsilan tu sakahida sasengiay tu nu ciwluay(基督) a nikaymaw ku nikahida.  

ci Millet na i Nu-man-ti(諾曼第)ay a kakalukan a umah lecuhan, i na nipikulit sa tungusay cinida tulu a bataan idaw ku lima a mihcaan nu ayawan nikangelu’an tu nalimaan sakasitungus i mahida, mabidang cinida tu nikahida i tawya tu nikasabeleng sa atu nikacangal, i kulit nu minunuhay saayaway mitanam micapi’ay tu nikaudipan a nikulitan. nipataayaw madayum nika maybalucu’, pasu nipisinanut tu aadihan madimel a patahkal, mitesekan nu wayway u sapamata nu tademaw a mizizaw. u kakela nu subayu atu subayu luma’ kilang pasu lutulutuk palasudikudan, atu adidingay a adingu nu tademaw a nipahecek, u sakaahebal nu nikalukan a aadihan sakacaay kainayi’ nu maylabuway a angil. i na nikulitan ni Millet hina u tademaw sakahenulan, sakalecad nu dumaay hani pa-pi-song-pai(巴比仲派) a mikulitay ku nikahida. nu dikudan satu ci Ban-go(梵谷) namitudung tu mahiniay a mikulitan ni Millet, ci Pi-sa-so(畢沙羅) atu ci Lay-no-wa(雷諾瓦) atu ci Sio-la(秀拉) malawilaw tu ni Millet.
binawlan

binawlan (kamu nu Hulam: 群眾https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%A4%E7%9C%BE)

katuuday a tademaw.

i lalangawan nu Hulam, izaw ku tuluay a tedemaw sa.

## tinaku a kamu

# binawlan 眾人；社會  katuud ku binawlan nu Sakizaya. 撒奇萊雅族有不少人。
# binabinawlan 人潮  binabinawlan tu ku wawa ni Benel. Benel 的孩子眾多。
# masabinawlan 聚眾  masabinawlan ku wawa atu iluc ni Sekab Batu. Sekab Batu 子孫滿堂。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
*原住民族委員會線上字詞典
kawlah

kawlah (kamu nu Hulam: 獎勵https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%8D%8E%E5%8B%B5、獎狀、獎品)

u tatipeluk atu tuud ku sapapabeli i kapahay a tademaw, nikaseneng niza.
kanakanavu

**kanakanavu(卡那卡那富族)**

## '''''kakiliman'''''
"kanakanavu"卡那卡那富族."hla'alia" a binacadan i Alisan Namtus Sinyi cuwme a miyazu'ay a binacadan a tadimaw. i kasumamadan palicaden han tu nu "Cou" a binacadan.

## '''''nilaculan'''''
satu caay lalecad ku kamu nu heni, maliyuh a masasakamu, uyza satu natuluay a binacadan izaw tu lu teked nu laylay nuheni tu kamu tu lalangawan, u lisin atu u lalangawan tuas a bungka a kawaw.

na tatusaay a binacadan misingsi tu sakalaheci, cenhu i 103 a mihcaan enen a bulad tudabataan izaw ku enem padahkal musakamu tu tatengaay tu a binacadan "Kanakanavu"

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu'''''

## '''''natinengan'''''

## [https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8D%A1%E9%82%A3%E5%8D%A1%E9%82%A3%E5%AF%8C%E6%97%8F]

https://news.ltn.com.tw/news/politics/breakingnews/1040436
luma’

luma' (kamu nu Hulam: 家https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%B6、家庭https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%B6%E5%BA%AD、住宅)

u kakitizaan ku tademaw balaki, milabi' atu pahabay tu wawa.

## kamu namakay i WIKI
luma’, u aenengan nu tademaw sa misanga’an. sicabeng atu badahung, labu nu luma’ sikakabi’an. sikayadah nu luma’ taneng mitena’ tu masadumaay a demiad nika caay kalecad, mitena’ tu micebis ku aadupan atu tademaw.

mapulungay ku muenengay u luma’ ku sausi, laluma’an nikahida simacacay tu luma’, nika hakay u masadumaay a syakayay masakaputay atu masacacayay masacacayay nu tademaw.

## ulic nu lalangawan
namakay i ulic nu lalangawan- sakasabaw tulu nu belih a cudad
#### '''tika a luma'''
**"nu tika a luma', u pisanga' sa u silamal tu nu layakay a tineng mipatizeng , u nipisanga', maazihay i hekal, u labuay atu nu Pangcahay caay kalecad, katinengan ku nu Sakizaya caay kalecad ku piazih atu nizatengan tu kawaw.**

**sipayzaen i nu walian ku panan nu luma', suayawen  ku panan nu luma' i kawili ku palud, nika mayputah talabu i palud, kyu papananen ku nu zikuzan nu tumunaw.**

**sapaukak tu cabeng u nitulikan tu auk, patupida' han tu lanu' atu tai' nu katalalan misacabeng, u lilal sa nitulikan tu penen, uway, atu auk.**

**siputah i nuayawan nu luma', pipawalian tu tuud atu pahabayan tu papahabayen, paluma i liwliw tu kuwawi, apalu, sakul.**

**pisaluma'an sa, pasaupu ku siluma'ay tu tatama nu niyazu'ay tu sapieddap.u sasang a kilang sa u sakul alaway atu zakes. i ayaw nu pisaluma' atu picumud tu luma', miawza ku siluma'ay tu mapalaway mibahbah tu la'cusay atu milunguc tu sapada'su. ayaw nu picumud mueneng sa, a mitanam henay ku siluma'ay tu cacay a labi' mabi', anu kapah ku sinpi sa, a zahkez tu ku balucu' nu lalabu nu siluma'ay talabu mueneng."**

## namakay i zitinay a sulit
i cuwa ku luma' isu? （你的家住那裡？）

kapah ku lalabu nina luma'. （這個家庭和樂融融。）

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考文獻)
Hulam

Hulam (kamu nu Hulam: 漢人https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%B1%89%E6%97%8F)

mahiza u layak ku tademaw, u lalangaw ku tademew. nay Chinaay a tademaw. caay ka u yuan-cu-ming (binacadan).
kilang

kilang (kamu nu Hulam: 樹https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%A0%91)

## kilang 樹
ahebal ku nipalumaan ni Panay tu kilang. Panay 種的樹很寬。

## kilakilangan 樹林
kilakilangan kina buyu' nu Maibul. 馬立雲部落山上的樹林叢生。
heci

u sulit nu hulam：果實https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%9E%9C%E5%AE%9E)

## tinaku a kamu

* heci 果實
*# malubic ku heci niya mami. 那棵文旦果實纍纍。

## '''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''

* 原住民族語言線上詞典 https://web.archive.org/web/20210723224631/https://e-dictionary.apc.gov.tw/ais/search/list.htm
buyu'

buyu' (kamu nu Hulam: 山https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%B1%B1)

i **buyu**' ku pahutingan ni Kacaw. Kacaw 的牧場是在山上。

### tabuyu' 去山上
kalacukulen ni Dataw ku culay tabuyu'. Dataw 用竹竿當拐杖。

### sakatabuyu' 上山用的…
ina bakan sa u sakatabuyu' ni Sinay. 這把刀是 Sinay 上山用的。

### sakatabuyu'an 想上山的
sakatabuyu'an sa ci Benel a misukuy. Benel 一直想上山採木鱉子。
lala'

lala' (kamu nu Hulam: 土壤https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%9C%9F%E5%A3%A4土地)

siiyu atu sibaykin (細菌) ku lala'. u lala' ku kabalakian nu kilang, lutuk atu adidi'ay a cilekay atu 微生物. 

u lala' ku cacay a kakitizaan nu luma' ay mahmin, u lala' ku cacay a kakitizaan nu binawlan mahmin mazateng.

lala' 土地；土

ahebal ku lala' nu kakitaan. 有錢人的土地很寬。

u kapahay a lala' kuyni. 這裡的土壤很肥沃。

silala'ay 大地主

amana kita ka inal tu silala'ay a tademaw. 我們不要羨慕大地主。

u silala'ay ciniza a tademaw.  他是個大地主。
iluc

iluc (Hulam a kamu: 嫩枝；後代子孫)

u adidi’ay atu ngazuay a kikul i kilang atu lutuk.

u wawa ku ilucilucam nu tademaw.
cilal

**cilal** (kamu nu Hulam: 太陽https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%A4%AA%E9%98%B3、陽光https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%A4%AA%E9%98%B3%E5%85%89; patis: ）
caledes ku cilal. izaw ku cilal, mulangaw ku kilang atu lutuk, balaki ku aadupen. anu pacilal, kabalakian ku uzip. 

cilal mikukey kita nu kitakit.
banuh

banuh (kamu nu Hulam: 羽毛，植物纖毛)

u banuh nu belih i kilang atu lutuk.

u banuh nu sapibahelan i ayam.
kulul

kulul (kamu nu Hulam: 背部https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%83%8C)

u kulul ku zikuzan nu uzip nu tademaw.  nay mena' ka abala atu liel.

## kilul 跟
kilul han tu kaku anu sawni. 等一下再跟我過來。

## pakilulen 跟著
pakilulen ku kapawanan niza a cudad. 把他忘記的書跟著給他。

## pikiluli 要順從
pikiluli tu nakamuwan nu babalaki! 去追隨長者的遺訓！

## makakilul 跟得上
makakilul kisu tu culil nu niyam. 你跟得上我們的行程。

makakilul kita tu nikauzip nu tau hakiya? 我們能跟得上別人的生活品質嗎？

## makilul 跟上；學習到
makilul nu maku ci Umas. 我跟上 Umas。

makilul ni Dawak ku kapah nu ama niza. Dawak 學習到他父親優點。

## mikilul 跟著；沿著
mikilul kiya tau i nuzikuzan nu maku. 那個人在跟蹤我。

## kakilulan 順序
namuhan tu a nizatengan ku kakilulan. 就按照你們的想法去進行。

## kilulen 要跟從(命令）
kilulen nu mita ku culil niza. 我們跟著他走。

kilulen ku kamu nu babalaki nu mita. 我們要跟從長輩的話。

kilulen nu mita ku pitudawa nu babalaki! 我們要聽從父母的教訓！
langaw

langaw (kamu nu Hulam: 芽https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%8A%BD)

u langaw sa ku baluhay a uzip. mulangaw ku sapaluma tu ilucay a akaway atu papah.
lamal

lamal (kaum nu Hulam: 火https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%81%AB) 

u lamal ku kakawsan i kitakitay a lalangawan. akuti amana pitiyun. 

anu inay'ay ku lamal, acaay kapilalak ku lamal atu tuudtuud a mulangaw i hekal.    

u lamal mingizu dihku. miidid tu pabuy. a misanga sip tu nanum             

u i-se-lan (伊斯蘭教派) caay pipane tu lamal kanatal.              

palamal ku Sakizaya mahiza u namuh nu malahululay.              

palamal ku Sakizaya mahiza u ai-cing(愛情)
makudus

makudus (kamu nu Hulam: 消瘦https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%B6%88%E7%98%A6；狹長）

makudus sa siadidi'ay a titi nu uzip. hina mangalay kiyu i nayay ku iyu, sisa ahemaway ku daduy nu uzip, acaay kakapah ku kidu, siimelang tu.
ciid

ciid (kamu nu Hulam: 樹枝https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%A8%B9%E6%9E%9D)

lahad sa ku canacanan a kilang atu lutuk mulangaw tu ciid atu lamit i saayaway.

u iluc ku adidi'ay a ciid. 

izaw ku sikulitay atu mulangaway a nazipa'an i paduh nu ciid. mitudung kina nazipa'an i ciid tu uzip nu kilang.  

## lacul
ciid atu iluc nu ciid, adidingay a ciid, adidiay a ciid, baluhayay a ciid, mangaduay a ciid, i tini lahad nu lutulutukan atu lahad nu kilakilangan a sasunanaman a cudad, nipatuduan siduma u mapatelekay ku angangan a kilang atu malikaku’ay nu ciid a kilang.

u ciid nu kilang a sikasibalu, u aadihan tu nikatanektek a sakahenulan piadihan, nika pelu’an nu pahpah sa u kadit疤痕 malecad tu u sakahenulan, u ciid nu banges nu kilang idaw ku pisulitan nu i hekalay a micidekay, caay ka u kulit sa atu kulebut, caay kalecad nu kilang atu sapakay caang atu pahpah picidekay a masadicem, u nu ciid nnu kilang amin.

u masaciiday nu heci maadih tu nikakibetul atu kasasiduma, atu idaway hakiya nalaadan區間 nikadukaan nikahidaan.

ciid nu kilang pahtatusaen, nu lutukay a ciid atu sikalahecian a ceka’. siceka’ay a nikalaheci sapacidekay nu ciid, sipakay tapiingan amin masaciid, nikatabaki apuyu’an atu haymaw sa mucelak, idaw ku mapasulitan i ciid nu kasumadan nikakimulu nikadukaan.

mihcaan nu ciid atu nikacelakan taneng pisausi i kasienawan i nu ciidan kasibaluan a kadit atu masakimuluay a duka, sipakay nu ciid nikatanayaan a palucek.https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%A8%B9%E6%9E%9D

## namakay i zitinay a sulit
tanaya' tu ku ciid nu kilang.

樹的枝芽長長了。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考文獻)
wiki-樹枝
sapaiyu

sapaiyu (kamu nu Hulam: 藥)

u "iyu" ku "營養" nu kamu nu Hulam. inayay ku iyu nu uzip, imelang sa. 

anu imelang sa kanen ku sapaiyu.
akaway

akaway (kamu nu Hulam: 莖https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%8C%8E)

u akaway atu lamit ku tusaay a siiyuay i kilang atu lutuk.

i pabaw nu akaway ku papah, i sasa nu akaway ku lamit. 

namahiza naayaw u akaway adada' aca i kilang atu lutuk. masumad tu ku sakasipapah atu sakasilamit.
Haiti a kanatal

Haiti a kanatal (u kamu nu Hulam:海地國家)

## kakiliman
Republique d’Haiti；u “Repulik Ayiti han pangangan ku Haiti, u kitizaan i Caribbean Sea a subal a kanatal. mamini i Caribbean Sea sakatusa tabakiay a subal Hispaniola a subal “Haiti” hanca, i satip atu timulan, nuwalian malalitin tu Dominican Republic. Haiti a tademaw nau Arwak a tademawan, nani debungan nu Spain haw sa u yincumin kalamkam satu mawada katukuh ayza malawpes tu, u midebungay a tademaw a micunus tu mikawaway satu katuud ku nipacumud tu Africa lumeniay a kuli, Haiti namakayza mala u lemeniay tu a tademaw nu kanatal, Palekal tu sakaluk kalisiw. u Haiti i kanatal u saayaway cayay kau lumeniay a tademaw, u kuli ku palekalay misanga’ay tu kanatal, atu Calibbean Sea a kakitizaan u saayaway masacacayay a kakitizaan. i 2012 a mihcaan, Haiti sakamu sa sibalucu’ a mikilim tu i African Union misiluc tu tatizengan nu sakaput a tademaw.Haiti u America uyza dada’ u lumeniay a tademaw ku paayaway nu binacadan

pakala tu 90% ku Republic. satuway, uynian a kanatal atu belaway Latino ku tapang u Dominican sapalahad sa masazuma caay kalecad, Haiti a Amilika‎ u sapakuyuca a kanatal, 2015 a mihcaan tademaw paymihcaan nilaculan a kalisiw 804, u saadidi’ay nisulitan tu nipalahadan nu tademaw, i titakit u saadidiay nipatadasan a kanatal a cacay. 2019 a mihacaan, Haiti a tademaw palalecad tu kabalaki niuzip a mihcaan 64 ku mihcaan.
calenget

calenget (kamu nu Hulam: 癢https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%99%A2)

yadah ku sazumaay a calenget.calenget ku nikalatan nu atimela, likes, puduh atu lutuk (mahiza u lidateng atu sedeng).  

uynan a calenget nu banges. 

izaw ku calenget nay sen-cing (神經) atu naybalucu'.
saamisan nu pankiw nu kitakitay

saamisan nu pankiw nu kitakita (kamu nu Hulam: 北半球https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8D%8A%E7%90%83; kamu nu Amilica: Northern Hemisphere)

u baluhay a kamu: mispela'.

u "saamisan nu pankiw nu kitakita" hananay ku lala' i saamisan nu "caledesay a telay" (赤道, baluhay a kamu: teleklal). sisa nay timul ku edil nu cilal. 

yadah ku lala' nu kitakit i saamisan nu pankiw nu kitakita, mahiniay u yadah ku lala' nu Asia (亞洲), mamin ku lala' nu Europe (歐洲), u nuamisan nu pankiw nu Africa (非洲), mamin ku lala’ nu amisay a nuwamisan a Amilikan (北美洲), nutimulan a Amilikan (南美洲). i saamisan nu pinkie nu kitakit ku kaitizaan nu katuuday a tademaw        

i saamisan nu pankiw nu kitakit, puu' nu kasienawan sa nay sabaw tusaay a bulad katukuh tusaay a bulad, puu' nu lalud sa nay enemay a bulad katukuh waluay a bulad. mabelih ku puu' nu satimulan nu pankiw nu kitakit.    

i saamisan nu pankiw nu kitakit, izaw ku bayu u amisay a waliyu (北太平洋), nuwamisan a saetipyu (北大西洋) atu amisay a malasuleday a amisyu (北冰洋).
mabataday a walian

batad nu wali (kamu nu Hulam: 遠東https://zh.wikipedia.org/wiki/遠東)

u katinengan nu salengacay a tademaw (白種人) i "tipay" (西方).

u batad nu wali hananay ku sawalian nu “nutipan nu Europe” (西歐).  

i tepal ku “untipan nu Europe” (西歐), u “tepalay a wali” (近東) hananay. izaw ku “nuwalian nu O-Cuo” (East Europe, 東歐), “nuwalitimulan nu  Europe” (東南歐), “nuamisan nu Africa (北非)” atu Turkey (土耳其). u “inutebanan nu walian” (中東) hananay izaw ku “nuwalian nu Africa” (東非), Li-Fan-Te (黎凡特, Laventhttps://zh.wikipedia.org/wiki/黎凡特), A-La-Po pangkiw a subal (阿拉伯半島) atu “inutebanan nu Asia”(中亞).   

“batad nu wali” saan sa, namaka kakitidaan atu kitakit nu European a tademaw (歐洲人), u lala' i batad nu wali mueneng ku takuliyaway a tademaw (黃種人). sakawalian sabataday a China (中國), Korea North (朝鮮, 北韓), atu Japan (日本, ), u “nuwalian nu Asia” (東亞) hananay. sisa u batad nu wali saan sa. izaw ku henay *Siberia* (西伯利亞), u “nuamisan nu Asia” (北亞) hananay, atu “walitimulan nu Asia” (東南亞).
angangan

## u zuma a kamu
u kamu nu Hulam：樹頭

## tinaku a kamu

# yadah ku angangan nu da'dac i umah. 田裡有很多檳榔樹。
# hinalangaw ku sakul a palumaen. 茄苳樹是最容易種植的樹木。
# tabaki tu ku angangan niya sakul i Maibul. 馬立雲部落有一棵茄苳樹已很大棵了。
# sulac nayi' ku mamaala. 石朴沒任何作用。
# angangan nu sulac sasangen tu mahud, manamuh ku ayam mukan tu heci. 菲律賓榕樹根可做蒸桶鳥喜歡吃它的果食。
# u angangan nu hanhan ita ku bala'. 肺是我們呼吸的源頭。
# letek han niza ku angangan nu apalu. 他把麵包樹給砍了。
# mapudac nu ungay ku angangan nu paza'. 香蕉樹皮被猴子剝開。
# mulangaw ku tatangila i angangan nu kilang. 木耳在樹頭上生長。

## malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan

* 原住民族語言線上詞典
cica'

cica' (kamu nu Hulam: 樹液https://zh.wikipedia.org/wiki/樹液)

cica' sa u nanumay a tuud milikid i "kakulibetan nu paduh" (韌皮部) atu "kakilangan" (木質部) nu kilang atu lutuk. sisa izaw ku tusaay a cica'. nay cica' pawsa i kilang atu lutuk tu nanum atu iyu. caay kalecad ku cica', sadepit (乳膠), atu simal (樹脂).        

cica' ku kakanen nu yadahay a aadupan atu cilekay.
kuhi

kuhi (kamu nu Hulam: 咖啡)

**咖啡**（英語：coffee）是採經過烘焙過程的咖啡豆（咖啡屬植物的種子）所製作沖泡的飲料。咖啡是人類社會流行範圍最為廣泛的飲料之一，也是重要經濟作物，其為全球期貨貿易額度第二高（最高為石油）。

咖啡樹原產於非洲亞熱帶地區，以及亞洲南部的一些島嶼。那些咖啡樹從非洲出口至世界各國，現時那些咖啡樹種植遍布超過70個國家，主要在美洲、東南亞、印度等赤道地區。

咖啡普遍分為兩種：備受推崇的小果咖啡（阿拉比卡）及顆粒較粗和酸味較低而苦味較濃的中果咖啡（羅布斯塔）。咖啡一旦成熟，就會經過採摘，加工，烘焙的程序。咖啡中咖啡因對人體有刺激的作用，人們在學習、閱讀和思考等腦力活動時經常用來提神。咖啡是世界上最流行的飲料之一，它能夠以多種方式製作，如：濃縮咖啡、卡布奇諾、拿鐵咖啡等，通常是作為熱飲，亦也可作為冷飲。在飲用前可計算估計咖啡因的攝入量，即可達到適量的標準。大部分的研究建議，適度飲用咖啡是有益的，甚或有利於健康的成年人。
si'elac

si'elac (kamu nu Hulam: 礦物)

u baluhay a kamu sa ku si'elac.

u si'elac sa ku nalaculan nu lahaday a tuud, mahiniay u 'kim (金), gin (銀), uemeng (錳, baluhay a kamu).  

lahady a aalaan i sasa nu lala' nu tademaw mikuwan atu mi'kim.https://www.moedict.tw/%E7%A4%A6
Edirne

**Edirne** (u sulit nu Hulam:埃迪爾內), a sakuwan ku Edirne (埃迪爾內區), Turkey.

## uw siwkay
Edirne, a sakuwan ku Edirne. kumud nu kalesakan, 844 km² (kalesakan nu limpati 0.326 nu pawliwti 0.42), u kasabiwnalan 400,280 ku tademaw. u kasamulamula’sa, 180.327 ku luma’. ilabu ku kasaniyazu’ nu siyang sa 196.7 ku ingcumin a tademaw.

## nikasakuwakuwan a niyazu'
Edirne mala 46 a cuwen atu 20 ku niyazu’.

kina 24 a niyazu’sa Kocasinan, Fatih, Şükrüpaşa, İstasyon, 1. Murat, Barutluk, Menzilahir, Nişancıpaşa, Medrese Ali Bey, Saricapaşa, Sabuni, Talatpaşa, Meydan, Babademirtaş, Abdurrahman, Çavuşbey, Mithatpaşa, Dilaverbey, Yeniimaret, Yıldırım Hacı Sarraf, Yıldırım Beyazıt, Karaağaç.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
* www.edirne.bel.tr

be-x-old:Эдырнэ
zu

zu (kamu nu Hulam: 象)

**象**通稱**大象**，是**象科**（學名：Elephantidae）動物的通稱，現存最大的陸生動物，屬於長鼻目。現僅存兩屬三種，即非洲象屬和亞洲象屬，非洲象有兩種：非洲草原象和非洲森林象（又稱 圓耳象），亞洲象屬只有亞洲象一種。廣泛分布在非洲撒哈拉沙漠以南、南亞、東南亞以至中國西南邊境的熱帶及亞熱帶地區。
Lalapa

Lalapa, cacay a ngangan.  

u lalapa ku katalalan a kamu nu amisay a Amis (北部阿美).  

u lalapa a tademaw maylayay musakakawaw. u lalapa a tademaw atekakay ku wayway.
cung-se-ci

cung-se-ci (kamu nu Hulam: 中世紀)

inutebanan nu tatukian nu tuluay i likis nu O-Cuo. namakay i 5 a se-ci (世紀) katukuh i 15 a se-ci. namakay i lawpesan nu "tipay a Luo-Ma ti-guo" (西羅馬帝國) i 476 a mehca katukuh i lawpesan nu "amisay a Luo-Ma ti-guo" (東羅馬帝國) i 1453 a mihca.   

中世紀（公元5世紀-公元15世紀）是歐洲歷史三大傳統劃分（「古典時代」、「中世紀」和「近現代」）的一個中間時期，始於西羅馬帝國（公元476年）的滅亡，終於東羅馬帝國（公元1453年）的滅亡，最終融入文藝復興運動和探索時代（大航海時代）中。
kacaledesan nu lutuklutukan a demiad

kacaledesan nu lutuklutukan a demiad (kamu nu Hulam: 熱帶草原氣候)

大致分布在南北緯10°至南北回歸線之間，以非洲中部、南美巴西大部、澳大利亞大陸北部和東部為典型。本類型分布區處于赤道低壓帶與信風帶交替控製區。全年氣溫高，年平均氣溫約25°C。當赤道低壓帶控製時期，赤道氣團盛行，降水集中;信風帶控製時期，受熱帶大陸氣團控製，幹旱少雨。年降水量一般在700-1000毫米，有明顯的較長幹季。自然植被為熱帶稀樹草原。https://web.archive.org/web/20211127055142/https://www.itsfun.com.tw/%E7%86%B1%E5%B8%B6%E8%8D%89%E5%8E%9F%E6%B0%A3%E5%80%99/wiki-5029245-7257915
sakacacayay nu kitakit satabakiay masasungayaw

sakacacayay nu kitakit satabakiay masasungayaw (kamu nu Hulam: 第一次世界大戰)

namakay i 1914 a mihca pituay a bulad tusa a bataan a demiad katukuh i 1918 a mihca sabaw cacay a bulad sabaw cacay a demiad.
sakatusaay nu kitakit satabakiay masasungayaw

sakatusaay nu kitakit satabakiay masasungayaw (kamu nu Hulam: 第二次世界大戰)

namakay i 1939 a mihca siwaay a bulad cacay a demiad katukuh i 1945 a mihaca siwaay a bulad tusaay a demiad.
likelikenan

likelikenan (kamu nu Hulam: 沙漠)

nayi' ku 250 a hao-mi (mm, 毫米) a nanum nu udad i cacay a mihca. adidi'ay ku uzip nu aadupan atu langaw. https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%B2%99%E6%BC%A0
 

**沙漠**，亦作**砂漠**，全稱**沙質荒漠**，是地球乾燥氣候影響下所產生的地貌，約占地球陸地整體面積的21%。沙漠地區一般年平均降雨量低於250毫米(mm)，被沙質土壤所覆蓋，植被稀疏。它因地表徑流稀少，在明顯的風力作用下擁有獨特的地勢。因沙漠荒涼無生命，也有「荒沙」之稱。
masimaway a kanatal

masimaway a kanatal (kamu nu Hulam: 保護國, nu Amilika: protectorate)

**保護國**又稱**被保護國**，是受較強之國家（宗主國）支配和保護的國家或地區，是殖民地形式或從屬國的一種。保護國是非獨立國的一種，也是殖民統治的一種特殊形式。帝國主義國家為了掠奪原材料產地和國際市場，用強力的手段迫使弱小國家，落後國家同他簽不平等條約，以「保護」為名，控制和吞併弱小國家。這些弱小國家就稱為保護國。https://zh.wikipedia.org/wiki/%E4%BF%9D%E6%8A%A4%E5%9B%BD
apalu

## u zuma a kamu
u kamu nu Hulam：麵包樹

u kamu nu Amilika：breadfruit tree

u kamu nu Zipun：パンノキの木

## tinaku a kamu

# apaluma kaku tu apalu i umah. 我將要去田裡種麵包樹。 
# salangdaw sa a azihen kiya apalu i buyu'. 山上種的麵包樹很茂盛。
# u sipud ku sapacamul tu apalu anu misalami. 煮麵包樹果時要加小魚。
# u sipud ku sapacamul tu apalu anu misalami. 煮麵包樹果時要加小魚。
# u apaapaluwan ku liwliw nu luma' ni Padakaw. Padakaw 的住家四周都是麵包樹。
# letek han niza ku angangan nu apalu. 他把麵包樹給砍了。
# siapalu ku teban nu umah ni Kuli. Kuli 的田間有麵包樹。

## malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan

* 原住民族語言線上詞典
sakaputay a kanatal

sakaputay a kanatal (kamu nu Hulam: 聯合國 *lanhekuo*, nu Amilika: United Nations (UN), nu Belansi: Organisation des Nations unies (ONU) )

**聯合國**，是一個由主權國家組成的政府間國際組織，致力於促進各國在國際法、國際安全、經濟發展、社會進步、人權、公民自由、政治自由、民主及實現持久世界和平方面的合作。聯合國成立於第二次世界大戰結束後的1945年，取代國際聯盟以防止戰爭的發生並為各國提供對話平臺。
Mikheil Saakashvili

Mikheil Saakashvili

12 bulad 21 demiad, Mikheil Saakashvili, u misingkiway. 1967 a mihca nalecuhan)

u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Georgia ayza sa ci Mikheil Saakashvili (2004-2007, 2008-2013).
ya Bolivia a kanatal

i nipisatubang nu Ocoway kaayawan sa, ina Bolivia nau ya Antise kenisay a sanu Ingciya hungtiay a kanatal, saku nu Amuhuwaany ya Kelunpiya imahida u satabakiay a kanatal
nu binacadan a palilucan

nu binacadan a palilucan (Hulam a kamu: 種族清洗)

種族清洗（英語：Ethnic cleansing），又稱民族清洗，通常指的是某個國家或某個地區的強勢集團，為了自己的政治目的、經濟目的或者宗教目的而動用軍隊或者非法組織成員，對特定的一個或者若干個民族的所有成員實施的無差別屠殺或強制遷徙的活動。 例如南斯拉夫戰爭（1991─1999年）期間在波士尼亞與科索沃的種族屠殺。https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%A7%8D%E6%97%8F%E6%B8%85%E6%B4%97