Alishan

Alishan

## u siwkay nu Alishan
Alishan a sakuwan ku Chiayi. kumud nu kalesakan, 468.34 km². （kalesakan nu linpanti 389.79 km², kalesakan nu pawliwti 83.84 km²）, u kasabinawlan, 4,081 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,373 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 3,459 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 85%(Cou) ku kasabinawlan. u Cou ku sakalaniyazu’.

Alishan siang a lala' ahebal, u satabakiay a lala' nu Cyayi sian. sawaliyan sa ku Nantou sian Cusan cen. satipan sa u Meisan siang. satimulan sa ku Tapu siang.

### u ngangan niza
u ngangan nu Hulam: 阿里山鄉

u ngangan nu Lipun: 阿里山郷（ありさんきょう）

## nasulitan nu Hulam atu Amilika
阿里山鄉位於臺灣嘉義縣的東部區域，北邊鄰接南投縣竹山鎮，東鄰南投縣信義鄉、高雄市桃源區，西鄰梅山鄉、竹崎鄉、番路鄉，南接大埔鄉與高雄市那瑪夏區，是嘉義縣面積最大的鄉鎮，約佔全縣的1/5，也是嘉義縣唯一的山地鄉。

Alishan Township is a mountain indigenous township in Chiayi County, Taiwan. Alishan National Scenic Area covers most, but not all, of the township and also parts of neighboring townships.

阿里山鄉（鄒語：Psoseongana；臺灣話：A-lí-san-hiong）位於臺灣嘉義縣東部，北鄰南投縣竹山鎮，東鄰南投縣信義鄉、高雄市桃源區，西鄰梅山鄉、竹崎鄉、番路鄉，南接大埔鄉與高雄市那瑪夏區，是嘉義縣面積最大、人口密度最低的鄉鎮，其面積約佔全縣的1/5，也是嘉義縣唯一的山地鄉。

A-li-san-syang katizaan i Taywan nu waliay nu Cya-i-syen, i amis sa u Nan-tul-syen Cu-san-zeng, waliay sa malaliting tu Nan-tul-syen a Sing-i-syang, nu Takaw a Taw-yen-cyu, i edip sa miliid tu May-san-syang, Cu-ci-syang,Hun-lu-syang, i timul sa militin tuTa-pu-syang atu Takaway a Na-ma-sya-cyu, sa ahebalay ku lala i Cai-i, u macacelcelay sa i sasaay a syang zeng, u lala’ palalima ku cacay nu Cai-i, sa cacayay nu Ca-i-syang a binacadan a syang.

## nadipa’an/likisi（歷史）
阿里山鄉舊時一直為鄒族原住民之固有領土，分屬許多部落，部分部落曾向遠在屏東的排灣族達悟族納貢，與布農族時有紛爭。乾隆年間，嘉義地區的漢人自竹崎、梅山一帶侵入阿里山，欲侵佔鄒族領土，便與傳統居住的鄒族原住民發生武裝衝突，漢人在此時建立了奮起湖、瑞里等聚落，鄒族被迫退往更高的山區居住，「吳鳳神話」也是在此時期發生。

A-li-san-syang i malumanay ku ngangan sa u Zo-cu a binacadan ku muenengay i tiza, liwasak tu yadahay a niyazu’, izaw ku singatuay a niyazu’ pasayza i Ping-tung a Paywan-cu atu Ta-u-cu papawsa tu sapatudud, atu malaadad tu Bunun a binacadan. i Cyen-lung Hunti a nukuwanan sa,u hulam nu Cya-iay a tademaw sa makay Cu-ci, Mey-san itizaay mitesek talabu i A-li-san, maydih midebung tu lala’ nu Zo, a mazengan haw ku Zo a binacadan, paculi sa mapalcawan, i tawya sa madebung ku Hwen-ci-hu, Zuey-li u masaupuay a muenengay a katizaan, aw aw ya Zo-cu nu pacici’en tazikuzan tayza i talakaway a buyu’ mueneng, “U-hung a kungku” itawya matahekal tuway.

日治時期，日本政府為了開採此地的檜木林，自嘉義市興建了阿里山森林鐵路，進入山區大量採伐林木，再經由鐵路運往山下，同時也將阿里山開發成為重要的觀光景點。

i kaDipunan henay, a mibelesiw tu hinuki a kilang, makai Cya-i-se misanga’ i buyubuyu’an, kilangkilangan a silamalay a zazan, makatukuh i A-li-san. a talabu i buyu’ sa maydih yadahan ku pibelesiw tu kilang, a makay silamalay patayza i sasa nu buyu’ miyunpan, naamahiza sa pibuhat paazihay tu A-li-san sa kahenawlan.

1909年嘉義廳長津田義一編纂《吳鳳傳》，1913年日本當局興建吳鳳廟，由當時的臺灣總督佐久間左馬太親自主祭，同時吳鳳事蹟也編入小學教科書。吳鳳遂成為日本統治者「理蕃」的論述基礎，成功的宣達原住民的行為是「野蠻落後」的，是應該被「教化」與「開化」的，而吳鳳則是「寬大」、「仁慈」，以自我犧牲弭平紛爭的「義士」

1909 a  mihcaan Cya-i-ting-zanf Cing-tyen-i-i mitulik tu “U-hung a kungku”,1913  a mihcaan patizeng tu biyu’ ni U-hun, itawyaay a Tay-wan-zeu-du Cwo-ciw-cyen-cwo-ma-tay makinatudung misalising (mipaypay), naamahiza U-hun a nisakakawawen patulikan i nisapasubana’ a cudad i adidi’ay a cacudadan. ci U-hung malamikuwanay a sakapahay a pikuwan tu Hwan a tademaw, malaheciay tu paliwal palasit u yincumim a wayway nacaay hengay nipasubana’an a mulakay han, a nipasubana’an atu a mabuhatay, ci U-hung sa u ahebalay, u madihiay damsayay a balucu’, kinabakah sa ku uzip  a pasatezep tu milalaba’ay a lais.

1946年，國民政府延續日人政策，並基於漢人沙文主義，以為「紀念」吳鳳「捨身取義」的「義舉」為由，將本鄉命名為「吳鳳鄉」，並將吳鳳神話編入小學國語課本與生活與倫理課本，且課文幾乎是直接翻譯日治時期的國語讀本。

1946 a mihecaan sa, nu hulam kul-mim-ceng-hu mikilul tu nu Dipun pikuwan a zazan, u Sa-wen-cu-i ku hulam, hansa kay hulam mizateng ci U-hungan bakah sa ku uzip paliyun tu kauzip nu binawlan a kawaw sa, pangangan han tu U-hung-syang, pacakat ci U-hung a kungku malasumalakaway tulikaan tu i adidi’ay a cacudadan a sapasubana’an a cudad atu sakauzipn tatudungan a cudad, u labuay a ulic kakelul sa belin han ku nu Dipunay a ulic.

1987年（民國76年），發生湯英伸事件，學界開始討論吳鳳神話對鄒族人的歧視。同年9月9日，鄒族人發起遊行，要求把吳鳳鄉更名。 1988年（民國77年）因發生吳鳳銅像破壞事件，1989年（民國78年）3月1日內政部正式將吳鳳鄉改為阿里山鄉，教育部長毛高文於同年9月12日同意將吳鳳故事由課本中刪除。

1987 a mihcaan, Tan-yin-sen haka a kawaw, u sitangahay a tapang matatengil tu masumalakaw tu ci U-hung misuayaw tu Zo a binacadan cipakasiliw.1987 a mihcaan 9 a bulad 9 a demiad, u binawlaan nu Zo saupu sa a taputah missaculiculil, midungus a paliwanan kungangan nu U-hung-syang.1988 a mihcaan mapeci’ ku Tung-syang ni U-hung a kawaw,1989 a mihcaan 3 a bulad 1 a demiad sumaden tu ku ngangan nu U-hung mala A-li-san-syang, Cyaw-yi-bu-zang Maw-kaw-wen palilid tu ni U-hung a kawaw a bulicen tu i cudadaay a ulic.

## 行政區劃
阿里山鄉劃分為十二村。阿里山鄉公所位於樂野村（原鄉治位於鄒族最大部落達邦村，為各村聯絡洽公方便，遷至鄰近阿里山公路的樂野村）。

A-li-san-sang pelaen sabaw-tusa a kenis. A-li-san-sang a yakuba i Le-ye-cweng, i sumamad sa i sa tabakiay a niyazu’ Ta-pang-cweng, mangaay sakatayza i yaakuba sapilunguc, ayza sa mabulaw i capiaay nu zazan.

1973年9月1日，中山村、秀峰村、香林村、中正村四村調整劃分為中山村、香林村、中正村三村；由於提煉樟腦的沒落及對外交通極度的不便，「白雪村」因戶數過少而撤村，將白雪、雪峰等二村合併為雪峰村。

1973 a mihecaan 9 a bulad 11 a demiad, Cung-san-cweng, Siw-hun-cweng, Sang-lin-cweng, Cung-zen-cweng, sepatay a cweng sabaluhay mipela’ tu kenis sa Cung-san-cweng, Sang-lin-cweng, Cung-zen-cweng, nu misangaay tu nu makazakec a kilang a cung-naw mabadi’ tu, u sakatahekalay a zazan utiih sa, mangay Bay-sia-cweng nu na luma’an data adidi’ mapalawpes tu, paBa-sai-cweng, Sai-hung-cweng tusaay a cweng palacacay han Sai-hung-cweng.

1978年，「雪峰村」又因戶數太少而被撤村，併入中山村。

1978 a mihecaan, sai-hung-cweng mahiza tu data adidi’ ku luma’an a pacumud i Cung-san-cwengan.

2003年11月，鄉公所由達邦村達邦23號之1（現為鄉立圖書館）遷至樂野村現址。

2003 a mihcaan,Yakuba makaTabang-cweng Tabang 23-1 haw (ayza sa u Sang-li picudadan), mabulaw tayni i ayzaay a Le-ye-cweng.

達邦村：由兩大社區－達邦社區、特富野社區－集合而成之大村落，為鄒族文化發源中心，各擁有一座KUBA（男子集會所），每年的mayasvi（戰祭）都會在這兩社區輪流舉行。

Tabang cweng: nu tusaay a tabakiay a se-zi, Tabang atu Te-hu-ye se-zi pulung han malacacy tabakiay a cweng-lul, nu lalangawan tadas i teban nu Zo, malacaay ku Kuba, maymihcaan ku “mayasvi” i tini malaliyun mipatizeng.

此重地對鄒族部落組織和重要祭儀的維護上，保留得極為完整。KUBA是鄒族部落最重要的教育、訓練、議事的場所，更是鄒族族人命脈所繫之地。

ina “Kuba” u kahenulang nu Zo, nipatizeng tu niyazu’, atu sapilisin nu sapiiziput, maziput nu heni. Kuba sa nu Zo a binacadan u pasubana’, ssapiecaw, u lalubangan, nu makayzaay nu Zo  a binawlan ku sakauzip.

樂野：此地鄒語地名為lalauya（拉拉吾雅），意指美麗的楓香林地，此處長滿楓香的林地，純靜幽雅的猶如人間仙境。樂野位於石桌附近，交通便利，近年來積極拓展觀光休閒產業及咖啡自產自銷，尤其頗具規模的蘭花栽培－蝴蝶蘭－更是年節爭相購買、炙手可熱的花材。

Leyey: u nu Zo a kamu sa lalauya, salunganay nu Hung-syang a kilangkilangan, itini macebed ku Hung-syang a kilang, dadahalay satezephan mahiza u ngaluyangangay. Leyey micapi i Se-tual, liihalay tacuwacuwa, ayza sa mabilil micuzuh tu sapaazih a hahibang a sapilacul, atu nu palumaan a kuhi ku sapacakay, mangalep aca nu palangaw tu lang-ha-hu-tea-lang a balu, katukuh tu i baluhay a mihecaan katuud ku miakayay, u sakanamuhan malakacayliw.

里佳村：位於中海拔1,000至1,800公尺之間的山林中，是氣溫最舒適的生活場域。由於還未經大量開發與破壞，乃此鄉最具有自然生態與原始森林的村落。因為村落遠離塵囂，沒有都市空的的污染。大空呈現的是清徹透明，村落中光害極少是觀星愛好者的最佳地點。

Li-ca-cweng: mueneng sa i cacay a malebut katukuh tu i cacay a malebut waluay a lasubu a kung-ce a katalakaway nu buyubuyu’ kilangkilanan, u hahemhemen sangulayay a sakauzip. caay han masibek ku patadas, mangay u sa i hekalan mauzipay a tuud, atu makamukasiay a langaway a cweng. zayhan u nisaupua cweng mabatadbataad, nayi ku makay tu-seay la’cusy a bali. i tapuku langdaw sa azihan, tingalaw nanihal, nu edil i tiza i sa adidi’ , tayaza miazihay ku bunac u sakapahay a sapiazih.

來吉村：擁有豐富的溪谷瀑布及森林生態，挑戰性的山嶽地形、峭壁戀崖，近日聞名的「鐵達尼」就在此地，多處美景令人咋舌。

Lay-ci-chung: izaw ku masibekay a cascas atu u langaw nu kilangkilang, mingayaway a buyu tepaday dangkaydangkay, ayzaay sakatinengan a Tea-da-ni  i tiniay,yadah  ku salungay bangcalay a azihan.

豐山村：最早被稱為「奇冷岸社」之地，其地形四周高山林立，形成一盆地，狀似碗盤低而平坦，然而平坦地面上雜草叢生、巨石遍地，故舊名「石鼓盤」。此地為本鄉聚落較偏遠的村落，與世隔絕般，座茖在山水間，這裡隔離了都市的污染，富饒的山野蔬菜是村民用心努力下的豐富產物，遠離叨擾、超脫凡塵、悠然市外，不妨來享受杜絕塵囂的知性之旅。

Hung-san-cweng: i ayaw sa u Gi-len-an-se a ngangan, u katizaan sa u buyubuyu’an ku liwliw, malabingtangay mahiza u sala masaenal, i enal  macebedcebed ku langaw, yadah ku uncung, sisa i sumamaday a ngangan (se-ku-pan). i tiniay i inakay a cweng-lul, sadakaydakayan a malalacal, mueneng i buyu’, i sauwac mahiza miliyas tu unging nu tu-se, iyadahay a lami’ sa kadakaydakayan a ila ku sakalubic a tuud, mulaliw tu alialiyac, sa taang sa i tiza, anu silawad tayza han midang pahanhan misalihalay.

十字村：位於阿里山公路旁，昔日阿里山森林鐵路之交通發達時代，十字村為阿里山鄉重要的交通樞紐：經由鐵路東往阿里山森林遊樂區，西達嘉義市，另有古步道南至鄒族文化中心達邦村，北往來吉村，故名十字路。另外，科仔林地區位於十字村轄內，地勢平坦，阿里山溪及其支流貫穿其間，內有楓樹林、古道等景點。

Se-ce-cweng: mueneng i tapiingan nu A-li-san a zazan, i sumamad silamalay tu ku A-li-san, anu tayza sa paylihalay, Se-se-cweng kahenawlang nu A-li-sang a kalalitemuhan a zazan, anu pasawaliay u papaidangan nu A-li-san, pasaedip makatukuh i Ca-i-se, u zuma izaw ku saculilan pasatimul tukuh sa i lalangawan nu Zo Ta-pan-cweng, pasaamis sa u Lay-ci-cweng, sisa pangangan han u Se-se-lu. zuma sa Ke-ce-lin a kenis i labu nu Se-ce-cweng, masaenel ,A-li-san sauwac atu ciliw mabesul i tini, hung-su a kilakilangan, sumamaday a zazan.

山美村：氣候宜人、風景秀麗，自然生態保育相當完整。村內的達娜伊谷溪為曾文溪上支流，溪中巨石燐峋，溪水清澈見底，村民同心協力保育溪中魚，讓溪中魚得以繁延豐碩。由於保育生能有嘉，於民國84年成立「達娜伊谷自然生態保育公園」。

San-mey-cweng: hemheman a demiad sa taneng sa, hekalan nu pipupu tu mauzipay sakacinizaniza. i niyazu’ay a Ta-na-i-ku-si, ina sauwac i pabaway. a ciliw nu Cen-un-si, sauwacay u baetu atu ungcung yadah sa maazih tu, tingalaw ku nanum, u binawlan palecad sa ku balucu’ a mipupu’ tu sauwacay a buting, pahabayen a mibuwah. kapah ku pipupu nu heni sa, i 84 a mihecaan malaheci tu “Ta-na-i-ku i hekalay mipipupu tu mauzipay a Kung-yun”.

新美村：擁有許多的歷史淵源及人文資產，同時在村內步道中更有豐沛的動植物自然生態，其鄒族傳統手工藝品及服飾創作最具特色。

Sing-mey-cweng: namakaayaway a likisi atu sapilacul nu tademaw itiniay yadah ku pizakecan, naamahiza sa yasa culien a zazan sakalupic ku sakauzipay, langawan tu i hekalan a nipasapul, mitu’tu’ nu salimaan atu misanga’an a cikuz micidek ka salungan azihan.

茶山村：村內村民對於文化的保存，有著慎終追遠的精神。獨特的涼亭文化讓茶山村內擁有將近60座涼亭。好客的茶山村民皆有一顆熱情的心，不妨有空去感受村內熱鬧的氣氛。

Ca-san-cweng: u binawlan milisimetay ku nu lalangawan, izaw ku nipizatengan tu babalaki. musacidekay a taluung a laylay nu heni, mangay Ca-san-cweng i niyazu’ay a taluan a micapi tu 60 a tuluan ka yadah. sakanamuhan taynian nu labang a binawlan izaw amim ku lipahakay a balucu’an cilawad katayza henay mizizaw ku alialiyac nu binawlan.

香林村中山村、中正村：這三個村座落於阿里山森林遊樂區，佔地1,400公頃的森林遊樂區，蘊有豐富森林生態及遠近馳名之日出、雲海、晚霞…等盛景，聞名的櫻花季、百花爭豔帶來的珍稀山鳥及昆蟲，國寶級的一葉蘭與復育的台灣杉森，盡收納在阿里山森林遊樂區內。

Sang-lin-cweng, Cung-san-cweng, Cung-ceng-cweng: ina tuluay a niyazu’ mueneng sa i A-li-san kilangkilangan a sapiidangan,1400 kung-cing kaehebalay kilangkilang a aedangan, sakalubic ku i kilangkilangan a sakauzip, atu sakatinengan a nihal, ladem, micapiay tu labi a ladem”..... mahiniay a azihan,u sakasengenan a bitelac nu sakula a balu, payazih tu mahizaay u budawan a ayam, cilekay, nu sakadimay a cacayay ku pahpah a lan-ha atu muliyaway  paluma tu nuTaywan-san a kilang, itiza amim i A-li-san kilangkilangan a saidangan.

## nikasakuwakuwan

Alishan mala 12 a cuwen atu 8 ku niyazu’.

kina 8 a niyazu’sa, Niae’ ucna (里佳部落), Tapangʉ (達邦部落), Tfuya (特富野部落), Lalauya (樂野部落), Pnguu (來吉部落), Saviki (山美部落), Sinvi (新美部落), Cayamavana (茶山部落).

## lahud

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
* 阿里山鄉
* 氣象局