sapabeli tu mahkabalakiay atu babalaki tu

sapabeli tu mahkabalakiay atu babalaki tu送給中·高齢們的五句話：ci U-min-siyan i kagiay a tademaw , nanu adidi' i nabakuwan a balaki , misiwbayay ku wiyna atu wama tu misakupaay .（吳明賢是嘉義人，從小在蘭井街成長，父母親開棉被店。ci U-min-siyan 2025 a mihcaan 8 abulad , malimad taydan i tayta a padekuwan mala sakakaay .吳明賢於2025年八月，轉任台大醫學院院長。）idaw ku nipaini nida tu balakiay a tademaw tu sasakamun .台大醫院院長吳明賢送給中·高齢們的五句話：katuuday a "imelang" sa caay kaw imelang , u mahidaay aca ahicaen tu balakiay tu .很多「病」不算病，只是正常的老化罷了。 caay kisu kaw imelangay , balaki tu .一、你這不是病，是老了。yadahay a imelang sa haw kisu, caay kaw imelang kuyda , u nikabalaki tu mahawmaw mapuhed .二、很多你以為的病，其實不是病，而是身體老去的訊號。 "cay tu pakadateng tu cancanan" caay kahida u miapaay tu tangah , nu babalaki a punu' maliyuh misatedep ,1.「記性差」不一定就是阿茲海默症，是老年腦的自保機制， amana kasakalah patawiyd tu udip , u mahiniay sa balaki tu ku punu' caay kaw imelang , 別急著嚇自己，這是大腦在變老而不是病，anu mapawan a cacay tu sacukcuk icuwa sa , nika matepa henay , mahida sa caay kawni kaapa nu tangah .如果你只是忘了鑰匙放哪，但還能找回來，那就不是癡呆。 mahaymaw mu culil, cay tu katatudung ku kuku' caay kaw nikapilkih , 2.「走路慢、腿腳不利索」不是癱，u heci nu udip balaki tu , sapakaykic tu mahiniay sa caay kaw nikan tu sapaiyu , kahina isid tu udiudipan sa .是肌肉在退化，解決方法不是吃藥，而是要「多動」。 caay kaala ku kakemetan caay kaw imelang nu sakacaay kakemet , misumd ku punu' tu sapikawaw .3.「睡不著」不是失眠症，是大腦在調整節律。 nika caay kaw imelang kuyni,  u "nikabi a kasahida" masumad tu ,但這不是病，是「睡眠結構」變了，amana palemang sa mukan tu sakabi a sapaiyu , 別亂吃安眠藥， anu u matenesay mukan tu sakabi a sapaiyu haw , macunus ku nikapulin , u utiih nu udip haw katinengan ,長期靠安眠等藥物入睡，會增加跌倒、認知障礙等風險，u sakapahay nu babalaki a sakabi haw , u demiad kahinapacilal , sakapah han maudip .老年人最好的安眠藥，是白天多曬太陽、保持規律作息。“mamin ku udiudipan " caay kawni suemet , 4.「滿身痛」不是風濕，u singki mabalaki tu Kyu paelih , katuuday a babalaki sakamu sa: 是神經老化的正常反應，很多老人說："adada ku pakapakahan udiudipan sa"「我這手臂腿哪哪都疼，u nu suemet , maluhaluh tu ku ukak "是不是風濕、骨質增生啊？」maluhaluh tu Kyu kaku , duhepic tu , u ukak tatenga mapuhal, duhepic , 骨質確實會變鬆、變薄，nika 99% mamin ku udiudipan a dada , caay kaw imelang , u sinki nu udip mahaymaw a pakatukuh , 但99%的渾身疼，不是病，是神經傳導變慢，sisa tabaki t uku adada , wiyni han tu sa u teban nu ukak ,nu babalaki anikasumad mahidaay aca masumad . 疼痛感放大了，這叫做中樞敏化，是老年人常見的生理變化。 u sapatedep a sapaiyu caay kaw kapahay止痛藥不是解決之道；miundu atu nu kikay a misakapah , kya u misumaday kuyda .運動和物理治療，才是調節方式。 kapamicukaymas tu musengel tu kuku nuayawan nubi’ paakuti’ haymawhan misutsut mupenec ,可以應用推薦泡腳 + 睡前熱敷 + 輕按摩”，比吃藥有效得多。 mikinsa mahicay kya caay kawni kaimelang , u nipatucek caay katatudung caay pisabaluhay capisumad .5.「體檢異常」不是生病，是指標標準沒更新。 nu kitatit a misakacikiay sakamu sa , mikinsa tu udip ku babalaki nipatucek tu sulit “saahebalen ku nipisausi” . u simal nu udip mahidatu palecaden .世界衛生組織建議，老年人體檢指標要「寬鬆處理」。膽固醇也是一樣。u simal nu udip nu babalaki talakaw tu atudi , mahidasa mangaleb ku nikamayseng maudip .老年人膽固醇稍高，反而更長壽。 u simal nu udip malalamel tu hulumung atu idang idaw kya duhepicay namakayda ku sayaway ,因為膽固醇是合成荷爾蒙和細胞膜的原料，anu tasasa madayum ku sapaculi nu udip maselep .太低反而容易免疫力下降。  u talakaway ku idawng , malucek ku kamu: nu babalaki ani kaselep nu idang sa <150/90 mmHg, caay kahida nu sining a nipatucek <140/90。 高血壓防治指南，也明確指出：老年人降血壓目標是<150/90 mmHg，而不是年輕人的標準<140/90。 a mana kasa balaki tu kaku imelangay , nikasumad nu udip amana kasa u imelangay kaku , 不要把老化當生病，不要把變化當病變，nikabalaki maluhaluh tu caay kaw imelang , u kakaydaan aca nu mauipay kuyda a dadan .老化不是病，是人生必經之路。kanca amusakamu i babalaki atu wawa 應該對老人和子女說幾句話： sayaway sa, datengen ; u utiih nu udip caay kaw imelang .第一、記住：不是所有的不舒服都是［病］。saka tu, u babalaki metalaw tu patawiydan , yu mikinsa tu udip tahekal tu kunikinsaan matawiyd , amana kahengad tu cancanan a kamu .第二、老人最怕“嚇”，不要被體檢報告嚇倒，也不要被廣告忽悠。saka lu, u sasakawawen nu wawa sa , caay kawni pacabay tu babalaki taising , pacabay midang pacilal mukan, musakamu, nikabalaki caay kaw ada , u patelacay a nikatineng sa . u putang ha~ha第三、子女最該做的事，不是帶父母跑醫院，而是陪他們散步、曬太陽、吃飯、說話，老化不是敵人，錯誤的認知才是。##

nipatigami nu paidingan u miadihay tu ukak .醫院骨科主任寫給中壯年的公開信ayda inayay tu ku siwaeasy , 現在少子化、u mitihiway a binacadan dakapahen musikul ku udip ,退休族群要懂得照顧自己、amana kapulin ,不要跌倒、pisinanut kanca pisinanuti ,要小心再小心、sakapahen ku sakadaheked ,自己安全顧好，ngay caay pisaebet tu acawa atu wawa ,就不會拖累伴侶和子女、sakapahen saekengen ku udip ,要健康平安、nay mabaat ku niculil 才能走的遠、namuh han maudip .樂活自在nipatigami nu mimelaway tu ukak a Ising tu babalaki "enen bataan katukuh I cacay a lasubu ku mihcaan " a tigami....醫院骨科主任寫給所有老年人（60-100歲及以上）的一封信…hican maselep ku nikalulin maduka ?

如何減少意外傷害？hatiniay tu nipiadih aku wiydasa ：我總結出來的所謂秘密有七個字，那就是：“pasinsnuti pasinanuti kanca misinanut"!「小心，小心，再小心」！tu ahicaen pasu :具體措施包括：amanatideng i elun atu takal muwal tu canan , kanahatu u apuyu'ay a elun . 切勿站在椅子或凳子上拿東西，即使是矮凳。udadan anu cay pihica a mana katahekal .下雨天盡量不要外出。mililuc atu tayda tatayan kanca pasinanuti .洗澡或上廁所時要特別小心，防止滑倒​​。u kahenulan haw , misiteked u tatayna haw , 最重要的是，特別是對於女性來說，amana Kay lalulucan sidikuc , 不要在浴室裡穿內衣，amana picangday i liling atu canan...不要支撐牆壁或其他東西......u sakapulin atu mangela ku pakah nu ukak hinaadih ku mahiniay.....這是滑倒和髖關節骨折的最常見原因...nadikudan namililuc , 沐浴後，tayda i papaliyunan tu dikuc ....回到更衣室......sakapah han muenen i elun atu kakanian  , 舒適地坐在椅子上或床上，sa kasidikuc tu ...然後穿上內衣..yu tayda i tatayan ,上廁所時，kanca u sapad nu tatayan amana kalameneng atu suemet .請確保浴室地板乾燥不滑。u tatayan han .只使用馬桶。imahinisa , tucek han mikapet .同時，固定一個扶手，anu namukal namuysi kapah kapey han .以便從馬桶座上起身時可以握住。anu tayda i sisian mahida tu .enenga a mililuc i elen ....上廁所時也是如此。坐在浴凳上洗澡。nu ayawan nu nikabi kanca musilemud tu tatuni nu labunuluma',睡前一定要清理家裡地板上的雜物，anu malalemef ku sapad kanca misinanut....地板潮濕時要加倍小心…mulekal tu teban nu labi , enenga henay i kakanian tulu sepat a tatukiyan tiya mulekal ,半夜起床時，先在床上坐3-4分鐘再起身； kanca likaten ku tinghuy demiad likaten tu , sa mulekal .一定要先開燈，然後起床。mahida sa u labi tu demiad "anu kapah "至少在晚上甚至白天（如果可行），amana pakay labu a mipneng tu tinghuy .請不要從裡面關上廁所門。anu kapah sa , 如果可能的話，i tatayan pilaculi tu sapaduni ,在廁所里安裝一個警鈴，anu mahica penec han ngay matineng ku labuau nu luma a miedap .在發生緊急情況時按下它可以呼叫家人等的幫助。anu icuwa masakalah .....任何緊急情況.. .u babalaki kanca mueneng i elun atu i kakanian sicalaped .老年人必須坐在椅子或床上才能穿褲子等anu mahica mapulin , kanca patahekalen ku lima ,萬一摔倒，必須伸出雙手，ngay ptukel i lala .以得到地面的支撐。 u abala atu lima anu mangelu' ku pukuh .前臂和手腕骨折比髖關節股骨頸骨折好。kanca milaylay tu udip , sanayiay sa muculil ,我強烈提倡鍛煉，至少步行，nanu u dip han ....盡可能適合您..misiteked ku tatayna ....特別是對於女性來說..kanca kanca pisinanuti  u baeket nu udip haw sakapahen kunipi sausi ..要非常非常認真地將體重控制在允許的範圍內...yu mukan kahenulan yu ....飲食控制是最重要的關鍵..mukan tu liwan nu lami hina adih nu wayway 吃剩菜，女性的常見行為..liyas han pakan tu liwan u mabelihay a katalan ...遠離它...餵剩菜對迷途的牛…patucek han ku baeket nu udip nu udip anidateng kuyni , 控制體重絕對是你的事和你的想法，"u kapahay sa tabeng han  kubecul hatu kunikan , 「總是最好在半腹飽時停止進食，caay kawni kabecul Kya masatedep .而不是在飽腹時吃到飽為止。*pakayni nu hacica, 關於增加骨量，muucul kaku mukan tu cana sapiedap tu ing-yang a kakanan u tawhu, atu nubayu’ay ,我也主張膳食補充劑（乳製品、豆製品和海鮮，mangaleb ku sipud , talakaw ku sapiedap tu udiudipan , caay kaw nu sapaiyu a nipiedap .特別是小蝦皮，鈣含量高）而不是藥物補充劑。*duma sa sataneng han miundu i hekal , namapacilal nu luetimay a pacilal , makayda I banges ku simal mala wiy-sen-su D .另一個是適當進行戶外活動，因為陽光照射（在紫外線下）會將皮膚中的膽固醇轉化為維生素D。*mikapah tu niculil nu Sawada atu muhelup tu kay atu nu ukak anisapaudip tui dang , ngay mahaymaw mapuhal ku nika lihaluh nu ukak .有利於促進腸道對鈣的吸收及成骨細胞活性，具有延緩骨質疏鬆的作用。hican kunu babalaki a misaekeng老年人保健：sadikuday nipikinsa tu 300 a tatademawan makaalaay tu lasubu a babalaki sa, maadihaku ku kabahalan a sulit .小結 在調查300多位百歲老人後，我發現了一些驚人的數據。 

u namapulinay a makaalaay tu lasubu a babalaki haw nadikudan mapulin cay pakaala  tu lu a bulad mapatay tu namin .幾乎所有跌倒的百歲老人都會在三個月內死亡。namapulin alahican caay kaw nikangeli’ nu ukak , wiyda sa mapulin nu saungay atu yu pilin sananay nu baeket kyu u babalaki mamin ku udiudipan muciliw ,（2）跌倒不一定會導致骨折，但跌倒的震動和衝擊力會使老年人全身機能紊亂，u caculilan nu idang , laecus hidan u maminay nu udiudipan .經絡不通，不能成為一個有機的整體。anu palecad han a palecad , alaw a makalamkam ku labu nu udiudipan a masatedep , namahida kasenun satu mapatay .達到自我平衡調節，導致內臟功能快速衰竭，從而快速死亡。sisa tatengan pisinanuti tu lalilucan nu sapad lameneng . yu mikayakay tu kaytati sa , kanca pikapeti tu kakapetan , amana kapulin .sakapahen ku udip yu .（3）特別注意衛浴地板的防滑。 上樓梯時，要使用扶手，不要跌倒。 大家保重。*kyu , u babalaki kanca pisinanuti tu lameneg, pasameteki amana kapulin .因此，老人家一定要注意防滑、防摔措施。*kinacacay mapuli mahida malawpesay caysep a mihcaan .一次跌倒將損失十年生命。 u mahidaay sa u maminay a ukaukakan atu heci malepi tu namin , anu cician caay kakapah inayay ku laheci , anu hida han paising nika mangelu’ . sisa , kanca pisinanuti .因為所有的骨頭和肌肉都被破壞了。 手術沒用，保守治療也很拖累。 所以，要小心。mana katenes mutideng 避免站立時間過長inacuda tanayu a adihan ,這條訊息可能看起來很長，kahenulan a miasip ,但值得一讀，mangaleb sipakayni i babalaki tu sapisikul tu babalaki .尤其是對於老年人和照顧老年人的人來說。