yu kasumamadan idaw kya kakitaan mapingku

yu kasumamadan idaw kya kakitaan mapingku清朝一公子破產

matineng ku cabay miliyas namin好友避之，wiyda say a hinacaliway tu kalisiw ku taydniay cinidaan pabi han niya pakuyucay a cabay tu 300 ku ekim 唯獨常來借錢的窮秀才贈予300兩黃金i tawya sa 清道光年間，culculen niya itiniay siabalaay a wawa 奉天城內有個姓劉的世家子弟，itawya tuseplim ku mihcaan nida 時年二十五歲，sipakayni nida tu nisubelid nu babalaki tu nipatiyam tu dawa atu belabelac 憑藉祖上留下的綢緞莊和糧鋪，mala kakitaan itawya “sipabi han miedap tu pakuyucay” sakamu sa “nu sakakaay a kiluku ya paulusiyaay a pacakayay” idaw ku sulit 成了當地有名的「散財童子」——據《奉天通志·商賈篇》記載，yu kakitaan henay cinida sat u dedemiad katuud ku taydaay iluma nuheni makaala tu lusep a tatademawan sa 他鼎盛時家中每日往來賓客逾三十人，yu masacacayay a bulad sa sapiuguli nida tu tayniay a cabay nicukaymas tu kalisiw makaala tu 200 ku kalisiw單月用於招待的酒肉錢就達200兩白銀，anu itawya ku sausisa nu malukay sa makaalatu catsep a mihcaan nikalukan a nikaalaan 相當於當時普通農戶十年的收入。mahka kasasutineng : ya cacay u matanengay palangkih a sipunu’ay 初識：一個「打秋風」的秀才i tawya taw-kuwang 12 amihcaan 1832 a mihca nu ayawan nu sadingsingan 道光十二年（1832年）初秋，u ci cuy-yin-su kaku sa kidatatama pabitu ngangan 一個自稱崔元素的男子遞上名帖。u dateng niya kalung nu liw a silumaay 據劉家老僕後來回憶， inataw sa didikuc tu malusalengacay tu a sumilaway a tanayu,ay a dikuc此人穿一件洗得發白的青布長衫，u ledung sa namakiskis sibanuh t uku lilis nu ledung 袖口磨出了毛邊，adihan mahoda u cayay kacelu a tademaw 卻自帶一股坦蕩氣。sakaku sa cinida ci cuwiy-yin u sipunu’ay kaku sa 崔元素自稱山東濰坊臨朐縣秀才，i liwliw nu kiwtu misangaay tu dadingu u sinmung misulit makaala tu tusep a mihcaan 在京都琉璃廠一帶靠抄書度日二十年，u tengil ci siyaw-liwan sa “u kanamuhan ku kawaw nu maudipay sa” ,  聽聞小劉「喜結天下士」，paeteng sa tayni a midapu 特意輾轉千里來投奔。

adihsa ci siyawli u matinengay cinida musakamu ,小劉見他談吐不凡，tiya a labu papialabuen nida當即留飯，tengil sa alaw han mamin tu ku saculil nida 席間得知其盤纏用盡，pabi han tu nida tu 50 ku ekim 二話不說遞上50兩銀子。nadikudan tu tuamihcaan 此後兩年，ci cuy-in-su pangkiw nu bula iniw tu 崔元素每半月必來一次，wiyda tu kukamu “imelangkuynaaku sa” “kasakalah maydih ku cabay tu kalisiw sa” anu sanayiay sa caysep ku kalisiw 每次都以「老母患病」「友人急難」為由借錢，sanayiay sa caysep ku kalisiw 少則十兩，anu yadah sa tusep ku kalisiw 多則百兩。tukian tu nu lia luma 劉家帳房記錄顯示，katukuh i 1834 a mihcaan u kasienawan 至道光十四年（1834年）冬，ya nicaliwan ni cuy-yin-ci 830 atu kukalisiw 崔元素累計借款達830兩，caay paengil a panukas 卻從未提過歸還。

Ya taw ci cuywi u palangkih a tademaw sa ya mikuwanay nu liw a lumatanuynah sa 「那姓崔的就是個無底洞！」劉家管家在日記里罵道，u mikuliay makaadih cinidaan milimek tu naming 下人們見他來就躲，wiyda ci siyaw liw ku milikeluhay 唯獨小劉每次都親自迎送，hinasakamu sa “u micudaday idaw ku u tiih sa 還常說：「讀書人有難處，a talimay miedap sa 幫一把是應該的。」

masumad :namakayda nu pakuyuc tulu a mihca驟變：從朱門到寒門的三年

yu mahida henay 1835 a mihcaan ci liwsang ya siwbay nida u pacakayay tu kakanen namabalad manebneb nu nanum ku tipus naynayi tuku lalangecan 道光十五年（1835年），小劉名下的三家糧鋪因遭水患顆粒無收，nipacakay tu dawasa namakatuduh 綢緞莊又遇大火，caay pakaala tu pangkiw nu mihcaan mamin tu kuniciwking tu kalisiw 不到半年便耗盡積蓄。Idaw kya kiliku” itawya i wali amisan makedal tulin nu tulu amihcaan 《奉天鄉土志》記載，當時東北連續三年大旱，u kakanen macakat naming 糧價暴漲十倍，katuuday a kakitaan cay pakabilu tumahiniay sa mapingku namin不少富商都因此破產。u sakasikada nida sa , kinalima mitanam sa caay kaala nu mikilukuay kuyni a nisulitan , 更讓他難堪的是，連續五次參加鄉試皆落榜——據奉天貢院檔案，itawya walu a mihcaan katukuh sabaw sepat a mihcaan yanipatubeli nida sa wiyda sa ku yadahay “siliwan ku sanek nu sulit , nikaadihan caay karaneng” . u katuuday tu a tademaw ni liw a lalamaan , namahida sa wiyda satu u mianinay ,ilitadahay a suni .他道光八年至十四年的答卷評語多為「文氣有餘，識見不足」。昔日門庭若市的劉家，漸漸只剩討債的聲音。

nuydaan a mihcaan sa 1838 a mihcaan nuayawan nu kalabiyan nu siwkacu , ya liw a silumaay tulu tu ademiad I nayay ku kakanen 道光十八年（1838年）除夕前，劉家已斷糧三日。ciliw han tu sa nadikudan sakamu sa cinida : tabaku ku sulda maedep ku luma’, u palud sa cuedet , muabibi ku acawaw milung I kalimucu’ nu palud , sabaw tu sa kumihca niya tatayna ,matineng henay a miasip tu suli mipawan tu mika aniwyu .”據小劉後來在《敝帚集》中自述：「大雪封門，灶冷如冰，妻抱幼子瑟縮炕角，女年十二，猶能作詩解悶。」u kamu niya wawa tu tatayna “aniwyu tuli mauda sisulda , amuhica mikilim tu kupa”,女兒吟的「悶殺連朝雨雪天，教人何處覓黃棉」，mala itiniay a palaylayay tu sakasienaw a dadiw .成了當地流傳的寒士絕唱。cinida tu asip “ayda nikanayian nu kupa” sa bakah han niya acawa nida ku kaysin : “itawya a mihcaan patayni kisu “kapahay a cabay” ayda han tu sa katayni tu panukas tu nicaliwan !”他和詩「昔日輕裘今破棉」時，妻子摔了唯一的破瓷碗：「那些年你接濟的『好友』，現在該來還情了！」

milunguc : kina tulu namitanam mabasaw t uku balucu, 求助：三場涼透心的試探sayaway sapaengaw muhalhal tu kinciw .第一個被寄望的是朱知縣。inataw caay kacakat sa此人未發跡時，naytida i liw a lalumaan mueneng tulu a mihcaan 曾在劉家借住三年，edapan ni siyawliw a mala mikuliay ,小劉還為他捐了個監生資格。Aydaay a kinciw iluma nida 如今朱知縣丁憂在家，idaw ku sulit , yu taluma cinida sa idaw kya haku makaala tu tusa bataan sa 據《奉天官場記》記載，其返鄉時帶回的箱籠就有二十多抬。

ya kalung patayni tu tigami , ihekal niya silumaay tulu a tatukuay muhalhal mapatay tu nu sienaw sa 老僕送信後，在朱家門外凍了三個時辰，kya culal sa kya kinciw ; sidikuc sa tunu kuyu padunus tu labang” ,才見朱知縣「披著貂裘送客」，dawis sa cinida tiya tigami papatudud tu kalung tu sasakamun : lihalaw kaku tu nicukaymas ni tin-yu , 接過信後只讓管家傳話說：「我正為丁憂期間的開銷發愁，tatenga cay tu kakau pakaedap 實在愛莫能助。」mamin mitengil ci siyaw liw , matenes cay pakasakamu 小劉聽完，半晌說不出話。

sakatusa nipi lunguc nuda sa u kasasukapah aci yang-ci第二個求助的是總角之交楊君。inataw sa miida tu ci siyaw-liwan a amicunus tu sapilacul tu misacengaay , pacubelis sat u tigami “nisangaan tu lingga masukip , cay kataneng ku sapalipida tu kuli sa”此人靠著小劉早年投資的煤窯發家，卻回信說「窯上虧本，連工人工資都欠著」。

kamu itawya “idakunikilikuan” u etan tu mihca itawya sa 3000 a kalisiwan 而據《奉天礦務檔案》，其煤窯當年盈利達3000兩。sadikuday miida tu ci cin a masakapahay 最後寄望的是靳公子。inataw sa u wawa nu kakitaan , namaladay tu ci siyaw-liw “ masasu sakamu tulu a demiad tulu ku labi 這位世襲罔替的旗人貴族，與小劉曾「抵足論道三日三夜」，sakamu sa i tigami “ anu siutiihay kisu , aku u saba anu mahicahica edapan aku sa”信中常寫「兄若有難，弟肝腦塗地」。makaala tida nipilunguc a tigami sa收到求救信後，pacubelis han ni cinmasakapahay tumes nu tulu a sasulitan ku tatipeluk 靳公子回復了滿滿三頁紙，cacay ku kamu “kanahatupakuyuc , palukapahen naku sa”核心就一句：「君子固窮，兄當安貧樂道。」bakah han ni siyawliw kya tigami i lala , misuayaw sat u acawa nida pakatawa sa小劉把信扔在地上，對妻子苦笑： “naayaw u kamu nida u kasenengan , ayda adih han u wacu naming sa”「以前覺得他字字珠璣，現在看來全是狗屁。」

sapibelin :wida u kalingesan u mahidaay a kamu pahengaday sa”反轉：那個「討厭鬼」的千金諾

lihalaw tu naming ku labunu luma’ sa , tayni sat u ci cuwiyinsu .就在全家絕望時，崔元素來了。Kamu itawya patinaku , emek han nida ku sulda a dadan a micumud ,據《敝帚集》描述，他踏著大雪進門，tanu sulda sa ku dikudikucan , cengi’ sa kulaway 身上落滿雪花，開口卻笑： “u wayway ni liw sa , mahida u sidikucay tu nu kupa tanetes ku wayway sa”「劉君這模樣，倒比穿錦緞時更有風骨。」

yah sacisiyawliw “kai tu kasicabay sa” palita han ni cuwyinsu “ tadacay paka ala haw sa , u labang malaliwasak 當小劉嘆「再不敢交朋友」，崔元素反問：「廉頗失勢時，門客散盡；anu kapah patiku amin , anu mapatiku sa ---mahiniay aca ku mahiniay sa u cana kabiyalawan nu misu 復起時，門客又回——人情本就如此，你怨什麼？」dawis sat u kuyumi mutudu’ tu saculil 接著曆數出路：pasay hitay, maluk, misiwbay , 投軍、種地、經商，pulu’an amin ni siyawliw sakamu sa u micudaday kaku cay a kapah sa 都被小劉以「非讀書人所為」拒絕。“sakamusa anu mahida micudaaca ngay singangan sa” paketun han tu ni cuwinsu 「那便讀書考功名。」崔元素當即拍板，”idaw ku walu aku a kalisiw sa , taneng tu sapicakay is utu tatipeluk sa anu mahida「我有八十貫錢，夠你買筆墨、請先生。」ya liw maleacawaay sakamu sa masusun ku kamu , cay katinengi tu cila sananal matabal idaw ku patayniay tu walu bataan nu kalisiw 劉家夫婦以為他說大話，沒想到次日一早就有馬車送來80貫銅錢（約合80兩白銀），ya kalibuwa ipawtien milacul , tada baeket tanu suni sa ku kelekela銅錢用麻袋裝著，壓得車軸咯吱響。u kasahemakan sa , nadikudan nu tuluay a demiad ciwyinsu patayni aca ti cacay a tisagi a ekim 更驚人的是，三日後崔元素又送來一袋金子。Sakamu sa ku wawa ni siyawli midateng : biliyabiliyanga kya ekim tulu a lasubu , pabelek han ni cuwiy I palud , mulalaba’ kya wamanida a tahekal , anu icuwa tu cinida naynayi tu maadih ku adingu 據小劉兒子後來回憶：「黃澄澄足有三百兩，崔先生扔在炕上就走，父親追出去時，人已沒影了。」

muliyaw maudip ;nanu pakuyuc katukuh malakakitaan nipidateng 重生：從寒士到高官的頓悟

ina kalisiw nu ni kalaheci sa ,這筆錢成了轉折點。alan aca ni siyaw liw ku zaysang nida 小劉贖回部分產業，micakay tu baluhay a kitidaan mikutkut tu ekim idaw ku kiluku “ I tawyaay a sasulitan “又在新買的宅院地下挖出兩瓮前朝銀子（據《奉天文物志》，itawya natahekal tu ilala namalabung kya kalisiw nu tawyaay 當地曾出土明末將領埋藏的銀錠），cay pakatusa a mihcaan mapatideng t uku luma’不到兩年便重振家業。nika masumad .但他變了。yu tawya 1841 a mihcaan , cinida liw-se-cin makaseking tu cinida 道光二十一年（1841年），他以「劉思敬」之名考中舉人，tu cila a mihcaan 次年聯捷進士，malasakakaay nu hitay 官至按察使（正三品）。Idaw ku kiluku yu mahida henay cinida sa paketunpeketun han nida ku nipiadih , madihi tu pakuyuc .《清史稿·循吏傳》記載，他在任時「斷案如神，尤重扶貧弱」。yu nuda a mihcaan 1851 a mihcaan nilecihan nida sa ,咸豐元年（1851年）生日宴上，u labang pasinibu cinidaan tu ekim atu dawa sipasimel hanidid tu pakuyucay a lalumaan 他把賓客送來的金玉綢緞全分給了窮親戚。idaw ku pabaliw mipalitaay sa當有人質問時，papiasipen nida ku wawanida tu nisulitan nida 他讓兒子朗讀自己寫的長詩，u duma sa “ cay pakaadih kaku tu pakuyuc i dadan nu pakuyuc ,其中「君不見棲棲窮巷孤寒儒，imahini mahida u akenekay a uviya” cacay akamu 此時此際如苦荼」一句，yu tawya a mihcaan “ u kapahay a cabay” miliyas naming 讓當年那些「好友」紛紛離席。

Cay katenes idaw ku miawaway “katukuh tu ci liwsang sa” , mahadasi ci liwsang a kasenun sa a tahekal 忽然有人通報「崔先生到」，小劉光著腳就衝出去迎接。masasukapet ku heni aci cuwyinsu matawa崔元素握著他的手笑： “ isu han tu caay kasumas ku wayway nu misu sa ci nida ”「你還是改不了當年的急脾氣。」tatengaay真相：yacacay a kuyu amiliyas sa idaw ku kamu一隻狐狸的臨別贈言tiya a labi當晚，cuy-in-su musedal tu sasakamun崔元素才吐露實情 “ naw kuyu kaku itida tiya buyu,an sa 「我本是艾山老狐，miumituhu kaku tut ulu lasubu a mihcaan sa 修行了三百年，makaadih tu pabiay tu ekim sa caay kapelek ku mata 見你當年贈我銀子時眼都不眨，matineng tu mahiniay a cabay a tademaw sa 知是可交之人。」

sakamu sa ci cuy-in-su崔元素說，ci liwsang nu kakitaan a nikaudip cinida sa 小劉的富貴是命數，wiyda sa “anu patateluh tu idaw ku mucuduhay sa “他只是「在你快餓死時推了一把」。nadikudan sa 臨別時，idaw ku subelid nida tu kamu 他留下一句話：“u balucu’ nu tademaw mahida u kilang , pit utu a mihcaan kya matineng tu lmit「人心如樹，七年方知根骨。 cana ku ilabuay a nipasimal 與其蜜裡調油，mahida sa adih han may sa不如淡中見真。」ina kamu ci liwsang haybalucu; han nida 這話後來被小劉刻在案頭，mahicahicahica caay katawal cinida 官至臬司也未曾忘記。yu mahini i 1864 a mihcaan ciliwsang taluma I niyadu,nida 同治三年（1864年），小劉告老還鄉，tu maybulad sabaw tu lima a demiad i salining pakan cinida tu tuas 每月初一十五必在院中設祭，wiytakalay sa idaw ku epah u kakaydihan niya cabay nida ci cuy-in-su a epah桌上擺著崔元素愛喝的蘭陵酒。U kamu ni sun-datengnida sa據其孫回憶，katikuh i 1875 a mihcaan ayaw nu patay nida 直到光緒元年（1875年）他臨終前，ngaliwngiw henay “ya kuyu icuwaay tu ayda miubi misulit tu cuda sa ?還念叨著：「那隻老狐狸，不知現在在哪抄書呢？」