open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
nipaluma-sumanahay tana, somanahay tana

## sumanahay tana, somanahay tana

紅刺蔥

(俗名：食茱萸、鳥不踏、越椒、刺江某、大葉刺楤、刺楤、紅刺楤、毛越椒、茱萸、辣子)

### kagak kakuniza(科學分類)
subal(域)：真核域 Eukaryota

salaedan(界)：植物界 Plantae

panan(門)：被子植物門 Magnoliophyta

upiz(綱)：雙子葉植物綱 Magnoliopsida

mata(目)：無患子目（Sapindales）

sapamat(科)：芸香科（Rutaceae）

mikitinay(屬)：花椒屬（Zanthoxylum）

hicahicaay(種)：食茱萸（Z. ailanthoides）

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
食茱萸為芸香科落葉喬木，具有特殊香味。食茱萸的嫩枝密布銳利的尖刺，老幹也長滿了瘤狀尖刺，連鳥兒也不敢在上面棲息，因此有「鳥不踏」之稱。葉片為羽狀複葉互生，長30－80厘米，小葉片為披針形，長６－12厘米，邊緣有鋸齒，小葉密布透明油腺，有芳香味，幼葉常呈紅色，故名紅刺楤。很多鳳蝶幼蟲也喜愛吃食茱萸的葉子，為誘蝶植物。食茱萸春季開花，圓錐花序，花小，黃白色。食茱萸是重要的蜜源植物，開花時常吸引許多蝴蝶、蜂類、甲蟲等昆蟲來前來吸食花蜜，形成「蝴蝶樹」的奇特景觀。果實於秋季成熟，為蓇葖果，球形，直徑0.5-0.6厘米。

***Zanthoxylum ailanthoides***, also called **ailanthus-like prickly ash**, (Chinese: 椿叶花椒; pinyin: *chun ye hua jiao*, lit. "Ailanthus-leaved pepper", Chinese: 越椒; pinyin: *yue-jiao*; Wade–Giles: *yüeh-chiao*, lit. "Yue pepper", 食茱萸 *shi zhu yu*, lit. "edible shān zhū yú"; Japanese: カラスザンショウ, からすのさんしょう *karasu-zanshō, karasu-no-sanshō*, lit. "crow prickly ash") is an Asiatic plant of the prickly-ash genus *Zanthoxylum*, natively occurring in forest-covered parts of southeastern China, Taiwan, Southeast Asia, and Japan from Honshu southward. The piquant fruit serves as a local "substitute for the ordinary red-pepper" in China. In Taiwan, the young leaves are used in cuisines.

Though some refer to the species as "Japanese prickly-ash", that name is confusing since it is sometimes applied to the *sanshō*which is *Z. piperitum*. *Z. ailanthoides* is not normally exploited for human consumption in Japan, unless you count the prehistoric people from the Jōmon period. It is foraged in the wild by the Japanese macaque.

A regional nickname is *tara*, and in fact, its young shoots are often mistaken for the true *tara* (*Aralia elata*) by gatherers of wild plants. The Latin name *ailanthoides* of the species comes from its leaves resembling those of the Ailanthus.

Like other genera of plants in the rue family, it serves as the host food plant for the larvae of several Asian swallowtail butterflyspecies, such as *Papilio bianor*, *Papilio helenus*, *Papilio protenor*, and *Papilio xuthus*.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p164

《台灣蔬果實用百科第一輯》，薛聰賢 著，薛聰賢出版社，2001年，ISDN:957-97452-1-8

 食茱萸

應紹舜 台灣高等植物彩色圖誌 第六卷 5.食茱萸 p81 民87年7月30日初版

邱年永等著 原色臺灣藥用植物圖鑑(5)-108食茱萸 p122 台北南天書局

鄭武燦 編著 台灣植物圖鑑 上冊 1735食茱萸 p868 國立編譯館主編

 茱萸

 食茱萸

中國植物志 第43(2)卷 035頁 PDF 椿葉花椒

臺灣藥用植物資源名錄 行政院衛生署中醫藥委員會 編 食茱萸 92年10月278頁
nipaluma-sutac

## sutac

### u siwkay nu nipaluma

### pasubana i cacudadan a lacul
u cudad a ngangan:

u sapamat a ngangan:

u Amilika a ngangan:  

## u zuma a cidekay a kamu
Pangcha: x

Tayan: x

Sejek: x

Paywan: x 

Taluku: x 

Yuwatan: musuhis tu ismud 

Rukay: takudredremelre

Cou: cuun vu'ung 

Kabalan: x

Kanakanabu: x

Laaluwa: x 

Saysia: x

Puyuma: x 

Saw: x

Tau: amyot

## u sulit nu zuma a kamu

### u sulit nu Hulam
大返魂草

### u sulit nu Lipun

### u sulit nu Amilika

## saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya, Rukay, Cou

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p23

花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
nipaluma-sumanahay kayabes, somanahay kayabes

## sumanahay kayabes, somanahay kayabes

紅心芭樂

(俗名：番石榴、番稔、那拔、拔仔、芭樂、番桃、雞屎果)

### kagak kakuniza(科學分類)

subal(域)：真核域 Eukaryota

salaedan(界)：植物界 Plantae

panan(門)：真雙子葉植物 Eudicots

upiz(綱)：

mata(目)：桃金孃目 Myrtales

sapamat(科)：桃金孃科 Myrtaceae

mikitinay(屬)：番石榴屬 Psidium

hicahicaay(種)：番石榴 P. guajava

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
**番石榴**（學名：*Psidium guajava*），因臺語稱為**林菝仔**、**菝仔**，因此在臺灣又俗寫為**芭樂**，為熱帶、亞熱帶水果，原產美洲，現中國華南地區及四川盆地均有栽培。

***Psidium guajava***, the **common guava**, **yellow guava**, or **lemon guava** (known as *goiaba* in Portuguese and *guayaba* in Spanish) is an evergreen shrub or small tree native to the Caribbean, Central America and South America. It is easily pollinated by insects; in culture, mainly by the common honey bee, *Apis mellifera*.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p161

番石榴 Fanshiliu 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）

黃豆黃苷 Glycitin 中草藥化學圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）

Psidium guajava 全球入侵種資料庫（GISD）-番石榴

 番石榴

應紹舜 台灣高等植物彩色圖誌 第五卷 1.蕃石榴 p246 民840915初版

邱年永等著 原色臺灣藥用植物圖鑑(5) 122番石榴 p143 台北南天書局

鄭武燦 台灣植物圖鑑 上冊 1524番石榴 p762 國立編譯館主編

 番石榴

番石榴栽培管理 --文/圖 謝鴻業 黃和炎 鄭安秀

中國植物誌 第 53(1) 卷 123 頁 PDF 番石榴

臺灣藥用植物資源名錄 行政院衛生署中醫藥委員會 編 番石榴 92年10月338頁
nipaluma-tabakiay apalu, tabakiay apalo

tabakiay apalu, tabakiay apalo

波羅蜜

(俗名：天波羅、婆那娑、波羅密樹、婆羅蜜、樹波羅、木波羅、天羅、包密、優珠曇、將軍木、囊加結、優珠縣、牛肚子果)

u satabakiay a heci i kanatal. maka 10-20m talakaw. baeket ku heci maka 5-20kg.

### kagak kakuniza(科學分類)
subal(域)：

salaedan(界)：植物界 Plantae

panan(門)：被子植物門 Magnoliophyta

upiz(綱)：

mata(目)：薔薇目 Rosales

sapamat(科)：桑科 Moraceae

mikitinay(屬)：桂木屬 Artocarpus

hicahicaay(種)：波羅蜜 A. heterophyllus

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
**波羅蜜**（學名：*Artocarpus heterophyllus*），亦稱**菠蘿蜜**，在廣州、香港、澳門及其他粵語地區，波羅蜜一般被稱為**大樹菠蘿**，在廣西等地稱為**木波羅**，滇西地區稱**牛肚子果**，是桑科波羅蜜屬常綠喬木。

The jackfruit (Artocarpus heterophyllus), also known as jack tree, fenne, jakfruit, or sometimes simply jack or jak, is a species of tree in the fig, mulberry, and breadfruit family (Moraceae) native to South India.

The jackfruit tree is well suited to tropical lowlands, and its fruit is the largest tree-borne fruit, reaching as much as 35 kg (80 lb) in weight, 90 cm (35 in) in length, and 50 cm (20 in) in diameter.A mature jackfruit tree can produce about 100 to 200 fruits in a year. The jackfruit is a multiple fruit, composed of hundreds to thousands of individual flowers, and it is the fleshy petals that are eaten.

The jackfruit tree is a widely cultivated and popular food item throughout the tropical regions of the world. Jackfruit is the national fruit of Bangladesh.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p133

《台灣蔬果實用百科第三輯》，薛聰賢 著，薛聰賢出版社，2003年

波羅蜜 Boluomi 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （繁體中文）（英文）
nipaluma-tampuku, tampoko

## tampuku, tampoko
落地生根

(俗名：倒吊蓮、土三七、葉生根、葉爆牙、天燈籠、槍刀草、厚面皮、複葉落地生根、著生藥、傷藥、打不死、生刀藥、生刀草、腳母草、青刀草、曬不死、古仔燈、新娘燈、大疔黃、大還魂、燈籠花、燈籠草、辣慶草、番鬼牡丹)

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
學名：*Kalanchoe spathulata* 是景天科伽藍菜屬的植物。分布在台灣島、亞洲熱帶亞熱帶以及中國大陸的西藏、雲南、福建、廣東等地，生長於海拔2,000米的地區，目前尚未由人工引種栽培。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p244

  倒吊蓮

邱年永等著 原色臺灣藥用植物圖鑑(2) 80箆葉燈籠草 p88 台北南天書局

鄭武燦 台灣植物圖鑑 下冊 2277倒吊蓮 p1139 國立編譯館主編

中國植物誌 第 34(1) 卷 038 頁 PDF 匙葉伽藍菜

臺灣藥用植物資源名錄 行政院衛生署中醫藥委員會編 蓖葉燈籠草 92年10月223頁
nipaluma-tatabakun,tatabakon

## tatabakun, tatabakon

### u siwkay nu nipaluma
hali cilal, u lalangawan i caledesay a Yaco, i Amilikaco, i Auco. i Taywan a subal sa, i  cakatakalaway a takalaw nu bayu'. 

takalaw1.5m. papah tanaya' 12-22cm, papah ahebal 4-14cm. 

papah a kulit sa , ipabaw u landaway, izikuz sa abuabuan.

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu

## u sulit nu zuma a kamu

### u sulit nu Hulam
山煙草 sanyanchaw

### u sulit nu Lipun

### u sulit nu Amilika

## saungay misapayu' a cidekay

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p44
nipaluma-tatakul, tatakol

tatakul, tatakol 蔓澤蘭 (俗名：山瑞香、蔓菊、心形薇甘菊、米甘草、薇甘菊)

## u siwkay nu nipaluma

### kagak kakuniza(科學分類)
salaedan(界)：植物界 Plantae

panan(門)：木蘭植物門 Magnoliophyta

upiz(綱)：木蘭綱 Magnoliopsida

mata(目)：菊目 Asterales

sapamat(科)：菊科 Compositae

mikitinay(屬)：蔓澤蘭屬 Mikania

hicahicaay(種)：蔓澤蘭 M. cordata

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物 Yuancumincu weiyuanhuy- Yuancumincu sapayu'ay a nipaluma2009-p265

 蔓澤蘭

邱年永等著 原色臺灣藥用植物圖鑑(5)208蔓澤蘭 p243 台北南天書局

鄭武燦 編著 台灣植物圖鑑 下冊 2497蔓澤蘭 p1249 國立編譯館 主編

中國植物誌 第 74 卷 069 頁 PDF 假澤蘭

 蔓澤蘭專區

臺灣藥用植物資源名錄 行政院衛生署中醫藥委員會 編 蔓菊 463 頁 92年10月
nipaluma-tikukay, tikokay

**tikukay tikokay 雞蛋花** (俗名：緬梔、鹿角樹、番仔花、印度素馨) 

maydih tu cilal, matalaw tu sienaw, makadungdung tu inayi' ku cilal. u kapahay a kakaenan i lalud, taneng kasatezep tu lihen. 

喜歡陽光，不耐寒冷、耐陰。夏天是很好的解暑植物，也有止咳的效果。

## u siwkay nu nipaluma

### kakuniza nu mauzipay
salaedan(cie)：植物界 Plantae  

panan(men)：被子植物門 Magnoliophyta

upiz(kang)：雙子葉植物綱 Magnoliopsida   

mata(mu)：Gentianales

sapamat(ke)：Apocynaceae

mikitinay(su)：Plumerieae

hicahicaay(cong)：Plumeria  

### kagak kakuniza

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p289

紅雞蛋花香港康樂及文化事務署，香港觀賞植物照片廊。

簡介 臺灣經濟部加工出口區管理處

植物資料庫台北植物園學習資源網

雞蛋花 Jidanhua 中藥材圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院)
nipaluma-tingsu, tingso

tingsu, tingso 燈豎杇 (俗名：紅豎杇、地膽頭、紅花地草、塹頭)

## u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p270

ttp://plant.tesri.gov.tw/plant100/WebPlantDetail.aspx?tno=539042010  毛蓮菜

邱年永等著 原色臺灣藥用植物圖鑑(5) 200毛蓮菜 p233 台北南天書局

鄭武燦 台灣植物圖鑑 下冊 2444地膽草 p1222 國立編譯館主編

中國植物誌 第 74 卷 045 頁 PDF 白花地膽草(Elephantopus tomentosus L.)

中國植物誌 第 74 卷 045 頁 PDF 地膽草(Elephantopus scaber L.)

臺灣藥用植物資源名錄 行政院衛生署中醫藥委員會 編 毛蓮菜 92年10月 200 頁
nipaluma-tinmentung,tinmentong

**tinmentung, tinmentong**

## nilacul

### u siwkay nu nipaluma
maazih i cay katakalaway a enal, i tukus maazih tu.

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu

## u sulit nu zuma a kamu

### u sulit nu Hulam
天門冬，timentung,timentong

### u sulit nu Lipun

### u sulit nu Amilika

## saungay misapayu' a cidekay

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
Hulam talakaway a nipaluma nalunasulitan a sulu pulungamin a sulu《中國高等植物資料庫全庫》. Hulam kagak a yuan adidiay a mauzipay migankiway a suo中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

Yuancumincu weiyuanhuy-  sapayu' a nipaluma nu Yuancumin 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p47
nipaluma-tinpac

## tinpac

### u siwkay nu nipaluma

### pasubana i cacudadan a lacul
u cudad a ngangan: rhoeo spathaceae sw. stearn 

u sapamat a ngangan: commelinaceae 

u Amilika a ngangan: boat lili, oyster rhoeo, oyster plant 

## u zuma a cidekay a kamu
Pangcha: x

Tayan: x

Sejek: x

Paywan: x

Taluku: x

Yuwatan: masanglav madanghas tu ismud 

Rukay: x

Cou: cuun tapasu 

Kabalan: x

Kanakanabu: x

Laaluwa: x

Saysia: x

Puyuma: x

Saw: x

Tau: x

## u sulit nu zuma a kamu

### u sulit nu Hulam
蚌蘭 banglan

### u sulit nu Lipun

### u sulit nu Amilika

## saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya, Cou

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p33

花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
nipaluma-udidal, odidal

**udidal, odidal** 阿里山十大功勞 
(俗名：黃柏)

miala ku pudac i 3-6 a bulad, u caay a bataan a mihcan a kilang.

## nilacul

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay(使用) misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
**黃檗**（拼音：bò，中古擬音：prek，在中國大陸常被簡化爲**黃柏**）為中藥材，該藥出於《神農本草經》，並列為上品，是中藥中清熱燥濕藥的一種。黃柏性苦，寒，歸腎、膀胱、大腸經。

**Huáng bǎi** (黄栢 *or* 黃栢, literally "yellow fir") or **huáng bò** (黄檗) is one of the fifty fundamental herbs of traditional Chinese medicine. Known also as **Cortex Phellodendri**, it is the bark of one of two species of Phellodendron tree: *Phellodendron amurense* or *Phellodendron chinense*.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. Hulam kagak a yuan adidiay a mauzipay migankiway a suo中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

Yuancumincu weiyuanhuy-  sapayu' a nipaluma nu Yuancumin 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p147

黃檗 Huangbo 藥用植物圖像資料庫(香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）

黃柏 Huangbai 中藥材圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）

黃柏 Huang Bo 中藥標本資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （繁體中文）（英文）

關黃柏 Guanhuangbai 中藥材圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）

關黃柏 Guan Huang Bai 中藥標本資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （繁體中文）（英文）
nipaluma-zakes

## zakes

### u siwkay nu nipaluma

### pasubana i cacudadan a lacul
u cudad a ngangan:

u sapamat a ngangan:

u Amilika a ngangan:  

## u zuma a cidekay a kamu
Pangcha:

Tayan:

Sejek:

Paywan:

Taluku:

Yuwatan: dakus tuza

Rukay:

Cou: 'unai cakusu

Kabalan:

Kanakanabu:

Laaluwa:

Saysia:

Puyuma: 'imus

Saw:

Tau: mangnem do aep

## u sulit nu zuma a kamu

### u sulit nu Hulam
土樟

### u sulit nu Lipun

### u sulit nu Amilika

## saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya, Rukay, paywan, Cou, Puyuma

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p19

花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
nipiazih tu taenengan

nipiazih tu taenengan (Hulam a sulit: 方位觀)

Ciwidian a niyazu’ nu Sakizaya miazih aca tu taenengan atu pipazengan tu tuud i labu nu luma’, kanca simayza ku panan i nuwaliyan, nika nayi’ ku tanusuk tu pipatizengan a i cuwa, uyzasa sisausi tu papazengan atu paysin.

maazih i nika tatengilan nu mapalaway ku nababalakian, i pipatududan demiad sa miazih a simay, nuwaliyan ci Kabit a Di’tu, u mikuwanay tu bali udad, demiad, tapuku atu bayu a Di’tu. tengilan sasani mabalic ku balucu’ niza, sani damsay, sani maedes, sisa ci Kabit ku kasikazan nu Sakizaya a tademaw; uyza i nu waliyanay a Di’tu ci Malataw sa, u mikuwanay tu kalu kilakilang atu nipalumaan a tutud; u timulay sa u Kakawsan; u amisay sa ci tungusay tu patay, talaacawaan atu nisabian a adiwawa a Silingan a Di’tu.

maazih i tini ku mapalaway misalisin. u zumasatu sa pilaedisan, u pisilsil tu sapatudud a tuud, simay nu walian nu mapalaway ci Kabit a Di’tuan, sapi salisin tu kakawsan u papah nu paza’ simauy timulen ku pisilsil; u kasaselal patizeng tu dabek sa samay timulen ku zicem, u kasikaz tu kakawsan. i tini a matineng tu sapilisin a simaycaen ku pasayzaan. usakasa, anu mibutibuting, sapiadup tu atu tatami, anu u pisilsil tu nu tatayna tu tuud nayi’ ku tungus nu papazengan, nika u sapi buting nu tatama atu sapiadup izawaca ku papazengan, sazikuzay u caay ku tataneng mitiyung ku tatayna tya nipazeng.
nisabaluhayan tu cacudadan nu yincumin

nisabaluhayan tu cacudadan nu yincumin (Hulam a sulit: 原住民新校園運動) 

## kakiliman
a palekal tu cacudadan nu udip a pasubana' tu wawa nu niyadu’ ku babalaki, ayda pabalucu' tu ku yincumin tu lalangawan, misayadah tu baluhay nu lalangawan a kawaw tu picudadan, ya satalakaway mamikuwanay tu misabaluhay tu nipalaylay i cacudadan tu sakakawawan nu mita sa, a itini i siwaay a bulad idaw tu cacay a demiad a nipalangaw tu nipisabaluhay tu nu makaylabuay nu lalangawan tu subal atu sakay itini nu laylayan, nipisabaluhan nu yincumin tu cacudadan pahecek tu kawaw sa, sakacacay palabangbanga tu micuduh a nisanga'an tu nu niyadu’ tu yincumin a cacudan tu nu niyadu’ palekal tu nisanga', a nitatenga' miawaw tu babalaki atu saydan tu micudaday mapulung masasakamu tu binacan, a nikaudip tu paydemiad tu lalangawan muawaw tu misanga'ay atu sapisanga' nu zayliw misanga' tu zazung nu dabek nu cacudadan a paydemiadan. sakatusa sa: mikilim tu tanengay tu situngusay nu misanga' tu nakamuan nu babalaki atu saydan, micudaday tu nikatatengil tu nikasasakamu sa, a misanga' tu satabakiay a cacudadan.

u cacudadan kanca muawaw tu niyadu'ay nu kalas a pasubana' tu micudaday a papisanga' tu dabek tu nanaman, a malinga' tu hanipisanga' u micudaday maladaladay sa milihida, nu nalimaan a nipisanga' tuni nanaman a dabek, kina dabek a sahidan nu sakidaya a dika nu tatudud.

ya maadih niya kalas kya dabek mapeci haw sa u hican hantu? u kalas muawaw tu wawa amin i tawan tu ku misanga'ay, misabaluhay ya nipisabaluhay a cacudan sa, niyadu’ atu cacudan malekec tu matatungus niya nisabaluhay a cudad, ulic malalacal tu nika pulung kya kapah ku nu makalabuway nu balucu' a nipidatengan.

## nilacul

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
* nasulitan ni Hana Ateng i 2019 itiza Sakul niyazu'
nipuluma-bidakelung, bidakelong

## bidakelung, bidakelong

台灣百合

bidakelung mauzip i bayubayu'an katukuh 3000m a buyu. maazih tu i Taywan subal. sisa ku ngangan nu "Taywan bidakelung". taneng misapayu' pahadeng ku walak atu malihen. maydih miazih ku tademaw, kapah paazihan. izaw tu pacakayay i tisiaba. izaw ki sepat a naayaway a bidakelung a kakunaza i Taywan. anu izaw ku pulungay mauzipay a bidakelung , kya balu amatenes katukuh cacay a bulad.

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
**台灣百合**（學名：*Lilium formosanum*）為百合屬多年生的被子植物，為台灣特有的百合品種，因而以「福爾摩沙」作為種名，屬於四種台灣原生百合之一；另外有小葉台灣百合（*Lilium formosanum* var. *microphyllum*），為其小葉種的變種。台灣百合的花冠呈現六角形喇叭狀，葉子呈線狀披針形排列，莖細長直挺且少有分枝，鱗莖深植於土壤中，單株通常只開2朵或數朵的花朵，有的會開數十朵，少數也有多達百朵，生長高度從10公分到120公分都有。野生開花時間平均為4月到9月，而且隨著生長地不同花期也不一樣，大至上單朵花瓣可開放7到10天，當一大群百合花花群聚生長可長達1個月。因為適應性強，可生長在差異大的生態環境之特性，故在台灣分布極廣，南從屏東，北至東北角風景區沿海及各小島，如蘭嶼、綠島，地點從海岸邊到海拔3000多公尺的高山上都可發現到它們的蹤跡，為了適應其各地生長環境，具有多種不同差異的族群生長形態。

***Lilium formosanum***, also known as the **Formosa lily** or **Taiwanese lily** (simplified Chinese: 台湾百合; traditional Chinese: 台灣百合; pinyin: *Táiwān bǎihé*), is a plant species in the lily family, endemic to Taiwan. It is closely related to the Easter lily found in the Ryukyu Islands of Japan, eastern and northern Taiwan. Both species are cultivated for their showy, trumpet-shaped flowers. *Lilium formosanum* has become naturalized in scattered locations in Africa, Australia, and the Americas.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p77

台灣特有植物藥用發展之評估研究，天然藥物研究所
nu Sakul acaculilan adadan-1

1878年以前

ayaw cacay walu pitu walu a mihcan

這兒曾經是撒奇萊雅休憩的地方 

nu aidangan nu sakidaya kuyniyan

被巍峨的七腳外山 

ya talakaway nu cikasuwan a buyu`

和碧綠的美崙溪 

atu langlang dawayan a sauwac nu bilung

擁抱和疼愛著的人間仙境 

takec sa miyamaw tadamanay a kakitidan

以藍天為畫布 

sumilaw ku tahpu nu demiad

白雲的筆觸為墨綠的山頭點綴 

u salengac nuladem tebing mala cuung I langdaway Nu tungdud nu buyu`

這裡就是 撒固兒 

u sakul kuy nayan

撒奇萊雅的美麗之鄉 

u salungannay a nyadu` nu sakidaya

族人敬畏天地

tadiecsa ku pinacadan kaybaung tu paudipay

神祇依著人們的願望畫下了山的稜線 

Si pakelid paudipay kungalar nu tademaw ulicsa I kulus nu buyu`

弧度婉約有如鶺鴒鳥的歌聲

mi siwatid sadawdawbi`sa malecad tu mu dadiWay nu lalicay

層層巒峰就像一頂頂農夫的草帽 

unika tatungtungdud nu dicem malecad tu duku nu malukay

山的手指輕輕的彿過

sa ahemaw kunisa diwang nu taludu` nu buyu`sa

山色竟成了永恆的旅人

kuli nubuyu`malatenesay nu midangay 

永遠相依在初始的諾言

Hay sadikud kasinuung ma hida u na kamuwan

蜿蜒的步道邊形成多層次的綠籬 

kasa lupiku nu dadan u tatungdud malalangdaway mala Langat I tap
nu Sakul acaculilan adadan-2

姑婆芋、筆筒樹向絡繹不絕的旅客彎腰致敬 

u tabayal, u atupal saluulung sa tukatuuday alabang

高聳的樟木和擎天的楓樹則傲然為我們撐傘 

talakaw nu dakes mutukunay I tapuku akilang tanektek palidung I tamiyan

驕傲的山蘇隨著蜿蜒的小徑舖匐而去

Paseneng ku kedukedu nabuysa ta dadan

烏頭翁和五色鳥忙著傳遞山神的訊息

Pitaku atu bulakay a ayam sasekel sa pa lasit tu paudipay

山黃麻如羅漢的軀幹

U buwa nu buyu` malecad tu ni tiding nu sulu

也擺好了迎接山風的架勢

Ta nektek kuni pahalhal tu bali nu buyu`

溪水順著石頭的細縫而下

U nanum nu sauwac mu duduc tu letang nu baetu

也叨不盡一天的樂音與繁華

Sa demiadsa bu datuk pa laluwah

這裡有我們的祖先走過的痕跡

I tini idaw kuni culilan nu tuas ita

還有水鹿、山豬和飛鼠

Idaw ku ngabul、u pabuy atu lapic

不虞匱乏的新枝綠葉忙著清理凡塵的一切

Cayka adaaw pa ciid tu papah ma bilil mu silemud tu tapud

過度曝光的水光山色總是適時的擦亮我們迷濛的雙眼

Tada mapa inging ku liked nu nanum pa cudekat tu ma belahay a mata niyam

這寧靜的撒固兒

I nay` ku tekiteki` a sakul

有著我們祖先的話語

Idawtu ku kamu nu kakaw san

請靜靜聆聽

Na Ha tede han mi tengil

那溫柔、祈求平安之聲

Ya a pekay、sa lunguc tu ngayay a ngiha`

正向著你  迎面而來

pasayni mi likeluh tisuwan
nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'

nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'

## buhci tu kamu
u icelang sa, masadeap ku tademaw, malaluk ku tademaw. u musepi sa, u kapahay a uzip atu sepi sanay. u palabang sa, tala ihekal, katuud ku cabay icuwacuwa, tayza mizizaw tu cabay ihekal. u punu' sa, u tangah nu tademaw, ilabu' nu tangah, u zateng nu tangah nu tademaw.

saka minanam tu lalangawan ,nalimaan ,malukay a kawaw, atu niyazu' a kawaw, izaw ku "palabang" sananay a aluday i  niyazu'. mahiniay palabangay a putiput tayza nutaway a niyazu' sa, mizizaw tu nutaway a niyazu', malacabay, masasukazih, palekal tu binawlan a kawaw. mahiza sa, katuud tu ku cabay nu mita, teneng kami minanam tu kapahay a laylay. pacunus tu ku nazatengan nu binawlan. 

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
u laylay nu tuas ni Pangcah aut Sakizaya Cikasuan, sulitan ni Tiway sayun.

人的幸運與這會來自努力和遊歷
nu ditu'an a bulad

nu di'tuan a bulad

## nilacul
(一) ayza a bulad u ka sidi'tuan a bulad hansa likaten namu cacay a tinghuy, kya a mapalemed tu mihmihcaan.

在鬼月時段為您們點上了一盞平安燈,願大家都四秀平安

(二) balaki tu sa, cayay katalaw tu ditu', u sakatalawan uynian u mihecaan.

有了年紀不怕鬼月,最怕的應該是歳月,鬼月一定不會傷人

(三) nika mihecaan cayay pisulul tu tademaw.

歳月一定不饒人

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Sabak Nubu i 2019 a mihcaan
nu kitakitay nikadademec matatukuday tu mali

sayadahay sakalimulakan nu kitakitan a tademaw miadih tu nikadademec maytukud tu mali. masabeleng ku miadihay sikaliyuhan tu kuni kangalay palumata i tilibian. anu caay henay sikatinengan ku nikadademec sa caay piliyas misaungay.
nu lalangawan a kungku

**nu lalangawan a kungku(起源傳說)**

## lacul

### ngatu cacay
i Kalingku, kya pazik a buyu’, nu waliwaliyan nya kalimucu’(海角) nu dadipasan(海邊), izaw ku cacay tatama ci Butung atu tatayna ci Sabak i tiza a lecuhen. uyzasa caay ka i biliay nu ina a nilecuhan, u nisabiliyan nu lala’ atu aheciday nu bayu nipasabilian nu i pabaway, nama hiza sa nay lala’ay mucelak a lecuhen. ina tatusaay sa kakawsan nu Sakizaya, uyza sa nama ka lalaay kuhni a tayni,sisa mala sasalisinen ku lala’ nu Sakizaya, kasatim tu lala’, pakayzay i lala’ ku balucu’. 

### ngatu tusa
u kakawsan nu Sakizaya sa i bayuay ku kakanen’ nakanan nu heni a lalacan sa, i nalecuhan nu kakawsan mahiza tu u buyu’ ku nakanan, sisa Nalalacanan hatu ku pangangan,u lalangawan tu nu Sakizaya itini.

### ngatu tulu
pala tatenga’ ku Sakizaya u cidekay a lala’ sa u sakauzip sa, u ina nu Sakizaya namulecuh tu adiwawa sa, u minalu’ atu puna sa sipitadem i putah nu luma’ niza, u cidekay palu tatenga’ tu mahiniyay madiput nu i bili nu ina, pahabay tu sabili nu minalu(胎盤) atu puna(肚臍), labungan han i lala’ anu ayaw malu, malalid midiput tu adiwawa i nikabalaki katukuh i nipahezek nu uzip. iyu masatezep ku hanhan nu adiwawa, u minlu atu puna nu ina sa malu midiputay, a mami tabu tu adingu nu adiwawa, mami lilid i cinizaan amin tayza i lala’ nu nababalakian.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
sakasitangah nu Sakizaya

nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1
nu masasukaydihan『alibungbung』

**(一)**cacay alasubu izaw ku pitu a mihecaan, cacay a bataan a bulad izaw ku sabaw pitu ademiad ayza.  107年10月17日 

(二)u sapisanga tu a libunbun nu palingt a papah ku sabisangah, u papah sicekamitulishan ku cekah kya malingtu miabit 

(三)a nu miabit tu a libunhun caykadayuw a minanam a ca kiya a matin lingtusa sebatiy ku papah a miapit sasualasabiapit kya malahci ku alihunhun 

(四)hamian atu a misengl tu belac a sapacumu yi a libunbunan ku belac, sisa a patelah ni ngaaysa
nucilalmabi'u tanggah pasayza i wali

patizeng tu luma'a pisalisin, izaw ku pikilim tu kapahay lala'a lisin, miteka tu kawaw a lisin, pamuya a lisin, atu micumud tu luma'a lisin。nika miletek tu kilang sa, pataliayawen misalisin.

mikilim tu kapahay lala'a u mipili'ay tu kapahay papatizengan tu luma', u ahebal, u mamayzaan, u pasayzaan nu panan. Sakizaya a luma', pasayza namin i nuwalian (katahkalan nu cilal), mabi'u tangah pasayza i wali. u lilal ku kakabi'an i teban ku babalaki mabi', wawa i makaamis nu kakabi'an, baluhay malaacawa mitepal tu palud（timul).
paayam

paayam (kamu nu Hulam: 鳥類)

## kakiliman
pay ayam hananay namakacuwacuway caay tu kayadah ku ayam tusaay tu nisulid u midikuway nilecuhan.

ku udip (uzip) satu sa idaw tu ku mamanuh nu sayawan sa u sakubat. saateka satu sa, idaw ku masadumadumay tu canacanan a kulid nu banuh niya sakubad, idaw ku balakiya tu, idaw ku caay tu pakabahelay sa taneng satu i dadan muculil atu mulenenay tu sikululay a aadupen nu iday a ayam sa namakay i kakausan kiyu siiluc nika idahen tu sa kina ayam, idaw tu ku 2021 tu pay ayaman tu nasulian tu.

ayam sa, idaw kumakay, idaw ku malawpesay tu a pay ayaman nu ayam, nu caay kaynasulitan tu cudad sa. yadah tu ku malawpesay nu ayam. i suli nu kitakit nayi tu ku ayam. sisa i sulit nu cudad caay tu kayadah ku ayam yadah tu ku malawpesay i kitakit sisa a miading tu idaway henay a ayam kya caay kalawpes ku ayam.

## nilacul
## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
* nasulitan ni Hana Ateng i 2019 mihcaan
*wikipayke-paayam
pababelbelan nu ciyasan a kawaw

pababelbelan nu ciyasan a kawaw (Hulam a sulit: 佳山基地事件)

1984 a mihcaan, patizen ku syifu i Katangka a niyazu’ tu kaitizaan nu hitay atu babelbel, paangic miala nai niling katukuh nanaling a lala’ nu  Katangka, atu 秀林鄉大山村, sisa wini tusaay niyazu’ Katangka a "ciya" atu 大山村 a "san", "ciyasan" han kiza pababelbelan i tiza. sapisebeng tu kanatal, wini a dada’ ku i buhangay. nu buyu’ a pababelbelan, 3800 ku ditek nu takalaw nu buyu’ malusaading ku buyu’, kapahay a pikiadingan. nika makayza i lalangawan nu binacadan, sakala’cus nu laylay nu Sakizaya.

## 影響

ayaw nu 19 seci, saicelangay ku Sakizaya a binacadan i enal nu Kilay, nazikuzan kalalais i Kaliwan, masazuma tu ku pikawanan tu kawaw nu niyazu’, nau satabakiay a niyazu’ nu Sakizaya ku Takubuan mademec nu Hulam, namalupisak tu ku tademaw palecapuen henay nu Hulam i baluhay a niyazu’, sipangangan han tu Sakul, uzuma satu a tademaw malimad tatimul taamis ku culil siniyazu’ i Ciwidian, Cilakayan; katuuday a tademaw lihiza satu i Pangpangcahan.

niyazu nu Katanka malukakitizaan tu nu pababelbelan nu hitay, paangican nu Cenfu miala palawpes ku niyazu’, mahiza u nisupetu’an ku tademaw nu Katanka a tademaw miliyas tu kabalakian a niyazu’, maduka ku balucu’ nu Sakizaya, tizaay a Sakizaya caay ku mamalawpes ku duka nu balucu’.
pacalaan

pacalaan (Hulam a sulit: 獸靈屋)

o niyazu’ nu Sakizaya i Sakul a laluma’an, misingaamin u ukak nu aadupen, pacaiten i luma’ nu kalimacu’, lacus tebinen ku cimacima. kalimucu’ nu sasalaan, patadenga’sa ku tademaw, a ma tabing tasa malingangu’ ku lima. yani pazenngan a ukak nu pabuy, ni pahabayan numita, sakapah ku bilecuhan nu pabuy. tengilan ni 張宇欣 i Ciwidiyan, ya sasalaan uzaat a pacalaan. nipazenngan nu Sakizaya i luma’ nu kalimucu’ atu tabek, u ukak nu pabuy kuyza, i pakayzaan nu Sakizaya, miadupay(獵人) kapah mi sapiketun ya ukak icuwa mipazen nu pacalaan nu kalimucu’, yani pazengasa u ngazuy nu pabuy a patademaway.

yapipazengan a ukak, ciniza yamiadupay kapah mi capi, a sizamaaysa malinges ku pacala, mahiya ku uzip numita, izayhansa maedes kiya pacala, kita mipahapaya, kapahen pakaen cinizaan, sakapah ku luma’ay. 

## 傳統文化

nakatusa ku Sakizaya mi lisin ku pacalaan, cecay sa, i ayaw nu bibutingan, cecay sa bilalikidan, ami lisinsa, i cau ku epah, da’dac atu tunut mapazeng i pacalaan, suayawhan ku pacalaan mi danas ku ’epah, pakayza i ibabaway, i lala’, i midiputay mibetik ku ’epah, ni lisinansa u kawas nu biadupan, manamuh ku binawlan ku i midiputay, a mi lisin sakamuhan ku midiputay ”kukay han niyam yanipahapayan su aadupen, aniay yanipahapayan, ucanan ku aadupen niyam.”

sa pacaiden nu binawlen ku maadupay i pacalaan, mi kukay kita ku midiiputay, yani ilisinan a babaungen, miadupay ku micanay, la’cus pabeli ku tuan. Zuma a lisin, miadupay kapah tataytay kumi sapiketonnay ilisin, patatenga’ ku binawlen, a yatahaca, a kapah ku balucu’, kapah ku balucu’ nu midiputay kitaan.
paiyubingay

paiyubingay(郵差)

Sizikuc tu landaway ku paiyubingay.

Paydemiad pakatukuh tu tigami i tademademawan.

Anu cilalan atu udadan,

hacacay han niza pakatukuh i lumalumaan.
paini i pinaay tu bataan a mihcaan ku pipasubana'

yu misakamu ciniza sa maazih i bihid ku kesem atu mikukayay a balucu'，nika mahiniay a kesem，paini i pinaay tu bataan a mihcaan ku pipasubana'，u niculilan tu niyazu'mabatad，ku caculilen i labu aca a macunus ku kawaw，pisacabay niza tu niyazu'ay，lala'izang atu kaylay niza，kaliyuhan ku adada nu nadukaan nu balucu'。

itawya sa，caay kahiza u zuma a binacadan a paemul satu limulak a misazahkez，matalaw misatabaki tu ngiha'au Sakizaya kami a binacadan asa，naitizaay i Kilay a binacadan，i enal nu Kilay ku eneng u icelangay a binacadan.
palamal tungusay u pizateng nu wawa nu Sakizaya tu kakawsan a lisin

palamal tungusay u pizateng nu wawa nu Sakizaya tu kakawsan a lisin. duut sa henay ku demiad miteka tu a misalisin, atu lasubu izaw ku pinapina a mihecaan ku bulah tu kakawsan namin, makakitin ku izang atu adingu, binacadan itiza i labu nu kaymulu atu lamal atu kakawsan masukazih.
palidas

balidas (Hulam a sulit: 山棕)

**alangawan nida/sakauzip a mulangaway (植物生長環境** ): madihinay nu kilang  a walu a lasubu a lidek nu buyu’.

**saka cacay a sapihicahi:ca (利用方式 1):** kapah satangsuyan atu sasaasik atu sapacengceng sapibuting ku banuh.    

**saka tusa a sapihicahi:ca (** **利用方式2):** mangaduway a liuc sapisanga’ tu saasik.    

**saka tulu a sapihicahi:ca (利用方式3):** asu’ ka’nen tu dungec nu balidas.
paliwanan tu binacadan a lala'

## '''''tatangahan'''''
**上稿編輯： RayPeng整理：彭瑞祥（環境資訊中心記者）**https://e-info.org.tw/node/203394

paui' uyza nu hulic ku misumad tu tuluay ni dulitan, "paliwanan tu binacadan a lala' " mahula' tu ku lekec.

**山坡地保育利用條例修法三讀 原住民保留地**https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0060026**規定鬆綁**

## '''''kakiliman'''''
santi paui' uyza nu hulic ku misumad tu tuluay ni dulitan, "paliwanan tu binacadan a lala' " (**山坡地保育利用條例**)https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=M0110006  
## '''''nalaculan'''''
mahula' tu ku lekec. paulicay tusa bataan izaw ku walu ademiad maawas tu kuni sumadan tuluay ni sutitan, "nu buyu' a lala' a hulic", saka tulu bataan izaw ku pitu a sulit, masipu tuni panutekan nu ayzaay ni palekalan tu limaay a mihecaan palalid sa a maluk hawsa amakelec kuni piala tu tantuwa, mahiniay a kamu hawsa, yincumin miala tunu tuas nisubelidan alala', acacay tu patengan, tu situngnas a lala', tungus tuni kalukan atu tungus mluk pahabayay madem ku limaay a mihecaan hawsa, kya taneng maala ku tantuwa.

nauyaan a sulitan tu"nu buyu' a lala' "hananay, pazumanen tu" paliwanan tu binacadan a lala' ", ayza nu buyu' a lala' paui' uyza misaulic saka tulu izaw ku pitu tu pilekec, i lalabi liwliw nu buyu' a lala', tu binacadan a lala', pasubaa' tu yincumin patadasen kya a maala ku tungus sakaluk, tungua a lala' atu tungus micaliway tu lala'.

uzuma satu tungus tu sakalu, tungusay tu lala' palalid maluk madem ku lima a mihcaan hawsa, nai' ku aca pabeli hantu, nauyzaan ni panukekan nu Cenhu kuw uyzaan tu, anu milimad sa u yincum dada', u zuma patada mikuwanay, u satalakaway ku patengay.
mincintang liwiy ci Cening sakamu sa, ayza a demiad sa u yincumin " panukasen ku lala'kaku" cacay nisulitan tu sapilaylay tu laylay, iayaw yincumin miala tu  nu yincuminay a lala', a kanca makelec' tu cacay a mihcaan, kya kapah miala tu tatuwa, wini mahapinang izaw kini "misawacu tu binacadan, misakinih tu binacadan" a lekec.

Cening liwi micunus saheci sa,ayzaay alekec, "paliwanan tu binacadan a lala' " misinsisi tu ni  paliwan a lala', kanca namakay i 1988 a mihecaan, tusa bulad cacay a demiad, namikaluk katukuh ayza cay pialesntuya lala', kya tatungus ku ni sulit a kawaw, sananay a kamu,anu lalid makaluk
palu'

## '''''「palu’」檳榔葉製成的環保飯包盒'''''
(一)cacay alasubu izaw ku pitu a mihcaan ,siwaay a bulad tusa bataan izaw ku lima ayza 107年9月25日

(二)mazateng nu maku cibayi patau tu i「palu’ay」a hemay bangsis sa kiya  nitabu.

祖母留給我記憶深刻的味道是「palu’」

(三)i na palu’ amakiyni i dadac nu ngngan a mihehel tu ni kalawlaway a ni kshetik kiya izaw ku sasangaan tu 「palu’」

「palu’」

的製作流程是將掛在高高的檳榔葉變黃色成熟後,它會從天上掉落地面,便可以製作很多可以使用的東西

(四)cibayi matingn pakucukucu misanga tu sasangan cangcang a sasalamaan ,i na 「palu’」a sasangaan ku sasangaan 

祖母會加以利用, 「palu’」很多用途可做

(五)

### ''（1）'''玩具「u saselidan」''':''
a nu muwangc tu wawa pasaselian manamutu misalama , yuwawaan kaku u sasalamaan nu maku ki na 「palu’」

拉車玩具:小孩哭鬧不停,將小孩放上去,拉檳榔葉尾,往前拉有了速度,小孩高興就不哭了,也是我小時候的玩具。

#### ''（2）'''扇子「sapihpih」''':''
「環保」a sapihpih sa:pih:yu 

「環保」扇子扇起來很涼快

##### ''（3）'''蒼蠅拍「i na sabeti」''':''
i na sabeti sakapahi a sasapedian tu lalangaw.

「環保」蒼蠅拍使用方便耐用

###### ''（4）'''湯匙和湯鍋「ngelab」''':''
ngelab atu nabi masatatutuan 

湯匙和湯鍋是一對寶

###### ''（5）'''面具,船「sapitahpu atu balungan」''':''
sasangaan tu sapitahpu tu bihid a nu mamabalakas tapuhan ku bihid , caaykatinengan , kapah:tu sasangaan tu  balunga , i na balunga patnghan i manumhan caaykacelem palisaan i baat.

面具遊戲,戴上面具猜一猜我是誰,也可以製成一艘船,這艘船有浮力決不會沉下去,流向遠方

###### ''（6）'''環保托鞋「misanga tu bakiya:katukuh han tu lalud」:'''''
tayza i payu’payu’ nu ba’tu a kutisa culilen sisa sakucuhan kay palu nu ni sangaan a bakiya,caay tu ka akuti’ay a ba’tu , sakucuhan sapi’ sa muculil , a nu tiza I payu’ nu nanum mi kilim tu satipi atu lalacan u mikalang mibuting tu cana:cacan a kakanan , caay ka talah ku satipa’ nu kukuk , I bayu’ mi salama i bayu’ sa banihiwsaan.

**「環保托鞋」夏天的海邊岩石被太陽晒燙到不易行走,穿上這雙環保托鞋,如步青雲,檢貝殼還有海螺螃蟹,也不怕被割傷,泡在海水裡涼爽一舉數得。** 

###### ''(7)'''環保飯盒「malalala’ay a tabu nu palu」:'''''
masisin ku cibai nu maku , 「malalala’ay a tabu nu palu」 bangsis ku tabu nu palu’ na makaluma’ tatacuwa a mikilin tu u canan:canan a aalaan a alaen a 「umaumahan a lami’」野菜ta za i sasa nu i Kalingku ku Pazik a buyu’ Paziki sauwacan(美崙溪) mi sizimi,kalahukn tu amalahuk , tangasa tu tabu nu palu’,bawahan bawahan bansisa kuhemay nu palu’nu hemay bawahan kina hemay ni palumaan niywama maku sisabansisa as:u

環保飯盒:想起小時候奶奶的味道,依稀還記得,檳榔環保飯盒的味道。跟著奶奶從吉安火車站走路到美崙山忠烈祠橋底下,從檳榔樹掉下來後,截取要的部份去除,留軟軟的內層,左折右折上折下折,將熱飯放入這容器帶著,最期待中午,中午一到打開飯盒,好香的飯盒,裡面是爸爸種的稻子好甜好吃。

「malalala’ay a palu」:nu ma kainyay i dadac nu ngngan u sasakamuan nu binacadan kina da’dac

檳榔鞘葉彎折成傳統環保食器,台灣這塊土地也有一個充滿環保意識順應自然大地以及原住民文化的檳榔樹故事

yi nakamuamin ma sinsim yu a didihen kaku , iyazu nu babalaki u sitangahay amin nu babalaki u mamikakelidan a aminaman tu patangasa tu maminanamay

以上這是我小時候的記憶,想想以前的老人還真有智慧,一級棒,都是我們要學習傳承文化學習對象。
pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku

**pangkiw ku misu pangkiw ku nu maku**

**tusa ku 蘋果**,tatusa malawada’ kita,malacacay kita,tatungus tu. cacay ku 香腸, palatusa han,hicaen miwada’, peci’ han,pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,tusa malecad katabaki, tatungus tu.

**yadah ku piyang**,palatusa han,cacay ku misu, cacay ku nu maku,Kina cacay ku nu misu,kina cacay ku nu maku,kina cacay haca, kina cacay,mawada’min, tatungus tu,pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,malecad ku nu mita kayadah.

**cacay ku muluay a 蛋糕,cacay ku sepat kalimucu’ a蛋糕**,pala tusa han, cacay ku misu,cacay ku nu maku,n ~ ? caay,caay!muluay a 蛋糕 pela’ han, sepat kalimucu’ a 蛋糕 pala’ han,muluay a 蛋糕,pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,sepat kalimucu’ a 蛋糕, pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,malecad ku nu mita kayadah.

**nizing,palatusa han**,pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,n ? hinien micikcik cayay katatungus!asu’ kanen ku angangan!pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,asu’ kanen ku papah!pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,

**cacay ku laic**,tasa malawada’,pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,pasasinteben ku tusa a laic,tengtenghan mikelec paliemu tu tapiingan,sayiten.apuyu kina tusaay a laic,malacacay,malecad ku tanaya’,tatudung sa malacacay.u lai’c ku sapitengteng tu kazizeng isu,apuyu’,u lai’c ku pisulsul tu udu’ aku,sakatabaki.akay a patulise tu caca tanayaay,mapulung mibalakas nawatubi!

**cacay ku wacu,** tusa malawada’,pangkiw ku misu , pangkiw ku nu maku,tahekal sa, nu misu a wacu,maluma’ ku tu a wacu,cacay ku kawswa,tusa malawada’,pangkiw misu , pangkiw maku,tahekal sa, ayaw kisu,taluma’ sa,hantu aku. mahini sa,malalemed tu tatusa,amalalemed tu tatusa!atu mapulung！
papaluhay tu kitaki nicudadan pakacacay cebang :enem-walu tilis

u canan kya likat？

光之後，是甚麼？

u canan kya likat？

別心焦，等著瞧！

azihen amana ku lihalaw！

神張手，向四面，

Cebalen nu wama ku lima misuayaw tu sepatay a nu ayawan，

神招手，喚八方：

kawih satu ku wama miaw~aw tu walu a asayzaan：

「水啊水，快起來！」

「lekalatuya a nanum！」

八方啊，四面啊，水兒歡天喜地奔過來！

u sasuayawan nu mita u kakanamuhan nu mita belu’han

tayza！

四面啊，八方啊，水兒爭先恐後滾過來！

u sasuayawan nu mita a ayawan kuludhan a malaalaw ku nanum！

神看了， 心歡喜：

Kakanamuhan a balucu’ azihetu wama：

「水兒呀，不用擠，上下分開吧！水兒乖，水兒好，水兒真聽話！」

「sapinangetu amana kacacecel kamu nanum kalicinuwastu！u mitengilaytu kinananum！」

水兒上下翻飛分開了。

macabiyasku ku nanum malicinuyas tu.

神看了， 心歡喜：

u kanamu nu balucu’ mazih nu wama：

「空氣、空氣起來吧！」

「Lekal tu may ku bali！」

飄啊飄，空氣嘻啊笑地升起了。

Kina bali bayabay:sa matawatu.

神看了，心歡喜，

namuhsatu ku wama miyazih，

伸臂膀，鋪天幕，

pahalhal tu ku wama，

從此，

namakayza,

有了天，有晚上，有早晨。

izaw tu ku demiad,izaw tu labi,izaw ku sananal.

這便是，第二天。

mana izaw ku sakatusa a demiad.

               (創世記1：6-8)

(papaluhay tu kitaki nicudadan pakacacay cebang :enem-walu tilis)
papiliyasen u hemay atu lami’ sakacaay yadah sima atu cika a makanen

**papiliyasen u hemay atu lami’ sakacaay yadah sima atu cika a makanen**

mananam malaliyas mukan hemay atu lami’?
hakya cacamul han mukan?
a icuwaay hakya pasuwala a sakakumced?
董氏基金會mikisa（日語：調查）matepa,
pitu% patadu milasul tu wawa patapu i kaysin tu sakalahuk,
a cacamul hanku hemay u lami’ a mukanen ku wawa,不僅難a kapah tu kanen、naay kaliwhan madayum yadah ku sima atu cika makaen.
董氏基金會nacila milihiza tu記者會,
paheci kinian mapulung cacay a lasubu lima a bataan izaw ku tusa kunian問卷調查中，
mamin ku 家長mipadang milasul tu wawa tu kaysin atu tapu,
wiza satu amalatusa ku 家長patadu milasul tu sala atu 分隔 sanay
a tapu nu wawa.
董氏基金會表示,uhemay u lami’ pacamul i cacay a kaysin
cayaysaca akikasumat tu kaen, zuma akikasumat tu sakakumced,
mahiniay caay katineng tu cacanan a kakanen a ditek ku wawa,mipalita tu mahedaway a canan canan a kakanen 機會,
aca akikasumat tu tineng技巧 kawiza tu alatip、  
kaliwhan sa yadah tu kuni kanen tu simal cika waneng atu熱量、
mananam tu celak a kalamkam mukan,
kina pina pinaen mikemkem selepen sapalekal akikasumat ngipen. 

**cacamul kukaen tu lami’ atu hemay sapalekal akikasumad ku ngipen nu adiwawa** 

misakamu ku 董氏基金會,hantu” papiliyasen ku hemay atu lami’ ”
a kaliwhan a yadah ku sima atu cika waneng unian akutiay kuni a makaen.
ising(醫院) 林口長庚sakamusa ci 趙舜卿misaydan unian u bituka sawada' atay ubesi 科,
kalamkam sa mukaen tu hemay ama caykaletep nu punu’ ku takus amaala tu becu,
i ayaw nu becu yadah tu kuni kanan,
a madayum a kizemu a caay kadayum kuni kanan malaupes、acibali u bituka. 
ayza amihecaan izaw ku 公告台灣版”u sala aku” 建議比例,
paliyasentu ku hemay atu lami’ a mitapu a kapah tu “uni kaen tu hemay 
atu lami’ titi體積比221” 、
“palecadeng kayadah hen ku hemay atu lami’、
pangkiwen tu adidi 豆 buting ti’kuk titi” 口訣,
atatukuh a matineng tu canan canan a kakanan atu palecad比例的概念.
zuma sakapahay sa adidien kuni pili’ tuni macacamul akaen tu hemay atu lami’,tinaku:u silaw hemay、niciyanan a walay、羹麵、義大利麵、焗飯、燴飯、kabi nu walay...
paran

## Paran

### u sulit nu Hulam
巴蘭部落

### u siwkay nu niyazu'
i Nantou a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu paran. u kasalumaluma’ nu paran sa, 686 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 1,940 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 590 ku tademaw, pakalatu 30%.

u zuma sa, cay ku Ingcumin, 1,350 ku tademaw, pakalatu 70%.

### u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Sejek(Seediq) 17%, Tayan(Tayal) 10%, Yuwatan(Bunun) 2%, Paywan(Paiwan)1%.

### u niyazu’ nu Sejek(Seediq)
u niyazu’ nu  Sejek(Seediq) kuyni, katuud ku  Sejek(Seediq) itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Tayan, u Yuwatan(Bunun) atu Paywan. inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw mueneng itini.

### u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.

### u cidekay nu Taywan Yincumin

### u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.

silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.

i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.

u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).

### tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2017 a mihcan 11 a bulad

## malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網

原住民族委員會全球資訊網統計資料

台灣原住民族資訊資源網
patakus

Ayda a demiad tayda kami i sikusyu patakus.i waluway a bulad tusaabataan a demiad a milisin kami malalikid, kyu tayda kami i Sikusiw. u sakul a niyadu' kami. u tuluway a selal. makamelaw tunu heniyan maniked ku lukiyaw, talalusa'
Kaku mi melaw.
patakus a kamu nu lalikit nu Sakul niyazu'-ci Kuli Sayun musakamu

patakus a kamu nu lalikit nu Sakul niyazu'

## nilacul
ci Kuli Sayun musakamu i 2017.7.24.

pakayniyay kaku i Sakul a niyazu',ci Kuli kaku. 

ayza a demiad, mikelid kaku tu epah, dadac. 

mitakus ci sicyu i 2017.8.20 milabu tu lalikid nu niyam. 

kukay!

nasulitan ni Kumud Tumuk(Huang Te Yung)

u laylay nu Sakizaya, anu malalikit tu sa, apatakus tu zuma a niyazu', pasubanaan tu zuma a niyazu'. amalalikit tu kami sananay.

ci Kuli Huysin Sayun, u kapah nu Sakul niyazu', sabaw siwa a mihca ayza a demaid(2017). u tatama ciniza. micudad ciniza i Tung Hwa tabakiay a cacudadan. minanam ciniza ku 法律 sananay.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
ci Kuli Sayun musakamu i 2017.7.24.
patakus tu niyazuniyazu'an nu saydan atu micudady nu palkal tu kilihanawan a kamu

tusa a melebut, cacay a bataan izaw ku walu a mihcaan, saydan atu micudaday nu palkal tu kalihanawan a kamu, tayza a niyazuniyazu’an padakus atu sapatineng ku babalaki atu tuas nu cacay a lasubu izaw ku sepat a bataan a mihcaan a kawaw.

namaka Sakul malingatu, tayza tu i Takubuwan, Hupu, Cubawkan, Balbalan, Ciwidian, Kalulu’wan, 新社, 立德, Maibul atu Kaliwan.

u 穿越烽火、離散重生 a kawaw nu cacay a lasubu izaw ku sepat a bataan a mihcaan ku Kaliwan atu takubuwan a malaliyas amin ku niyazu’ay a tademaw.

malingatu ku 系列活動 i siwaay a bulad, sabawlima a demiad, izaw ku sapaazihan atu 學術研討會atu 文化論壇i 花蓮縣原住民族文化館.

2018年九月一日原住民族瀕危語言復振計畫的師徒組為了宣傳140週年加禮宛、達固部灣事件舉行部落報訊活動。

行經的部落有撒固兒部落、達固部灣部落、北埔復興部落、吉寶干、巴爾巴蘭部落、水璉部落、磯崎部落、新社部落、立德部落、馬立雲部落、加禮宛事件紀念碑。

這次140週年紀念活動『穿越烽火、離散重生』系列活動將於9.15開跑，並於花蓮縣原住民族文化館進行『加禮宛、達固部灣事件140週年紀年文化特展』，也將在9.22、9.23進行學術研討會及文化論壇。
paycucuay

paycucuay

## kakiliman
sapaycucuwan hanany sa, u namakayniay i udip nu idang, namakapalaay muhanhan kya makayni i cucu tu sisalang ku sipacucu tu wawa, namakayni ku ngangan tu sasakamuwan. kina paycucuwan sa (izaw kya cacay a cudad i 2005 a mihcaan a sulit sa, izaw tu 5676 yanasulitan tu 2008 a nipisulit IUCN tu sumanahay a cudad tu 5488 saan) tu caay kalecad a adupan, mabuliyas i 1229 tu wini, 153 a sasasulitan atu 29 amin ku nama kayniay a sapacucuay a adupan tu 10%, kina a adupan i kitaki sa, izaw tu 0.4% saan, u izaw ku singipen (pabuy) nu bayuay sa, mubahelay tu paycucuay a adupan, u saydahay a adupan.

kina paycucuan sa, tadayadah  ku caay kawdadayuman tu namakaniyay i punu' nu akudi' nu udip tu sapacucu hatusa namakabilihay tu nu tanan mlitin ru puna, ya paycucuay sa, u adidi 30公分 tu, padaduki anu satabakiay sa nu bayuay a buting 33米, izaw ku  kapahay a kakitidaan nuheni, namakaybayu katukuh i buyu, izaw ku numaka caledasay katukuh i kaisenaw, izaw  amin. ita u tademaw sa, u paycucuwan tu.mikalatay a adupan sa, itini nisulit i cudad sa izaw ku namakabayui buyu maudip kyu mikalatay a adupan han ku kamu. kina paycucuan hananay, izaw ku  makadihay u kakatu a  adupan sa, u paycucuwan tu saan.kina pay cucuwan sa tadayadah ku caay kawdadayuman tu namakaniy i punu' nu akudi' nuudip tu sapacucu hatusa namakabiliay tu nutanang malaliting tu puna' yapay cucuwan sa u adidi kya tuluay a daditekan tu padaduki anu satabakiay sa nu bayuay a buting tulu idaw ku tulu a sasulitan katabaki nu buting, idaw aca kukapahay a kakitidaan nu heni namakabayu katukuh i bayu, idaw ku numaka i caledesay katukuh i kasienawan, idaw anim ita u tademaw sa u paycacucuwan tu mikalatay a adupan sa itini nisuli i cudad idaw kunamakabayu i bayu maudip kiyu nikalatay a adupan han ku kamu,kina paycucuan hananay, idaw ku makaadihay u kakatu a adupan sa u paycucuan tu saan.            

## nilacul


## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* nasulitan ni Hana Ateng i 2019 mihcaan
*wikipayke-paycucuay
paymihecaan walu bulad izaw ku cacay demiad nu “yincumin a demiadan”

## '''''tatangahan'''''
paymihcaan walu a bulad izaw ku cacay a demiad nu “sapangcahay a demiadan”

每年的8月1日是【原住民族日】

## '''''kakiliman'''''

【原住民】我們為什麼選擇這個名稱

“yincumin” mahica mipili tu nian a ngangan kita

你們知道嗎？「原住民族」其實以前不稱為「原住民族」，

matineng kamu haw? “sapangcahay”:kanahatu iayaw caay panganganen tu yincumin,

行政院105年7月27日核定

nikaizaw atu imi nu  “sapangcahay” a demiad,Sin-cen-yen 105 a mihcaan pitu a bulad tusa a bataan izaw ku pitu a demiad nipanutekan,

我們現在看似理所當然的稱呼，其實是經過前輩們長期的抗爭爭取而來的！

ayza azihan mahiza kasa tu ku kasingangan,unian micaliway katenes nu pingangayaw nisaicelangen nialaan nu babalaki kuni.

在台灣原住民族權利促進會成立之初，為何選擇使用「原住民」這個名稱呢？

i Taiwan a sapangcahay naayaw patizeng 權利促進會mahica amipili uizaan u “yincumi” a ngangan

一、「原住民」是純潔的名稱：原住民的英文為Aboriginal或Indigenous peoples，

“Yincumin” u tamelacay a ngangan :”Yincumin” nu Englisk a ngangan

Aboriginal atu Indigenous peoples

翻成中文為土人、土著、原住民，某地域的固有族群。

pabelin mala tulen、tucu、Yincumin,naicuwaay a niyazu’ naizaw ay tu a binacadan.

我們採用「原住民」為名稱而不用「土人、土著」之原因，

a caay tu singangan tu “tulen、tucu”a singangan tu kita tu yincumin是因為「土著」一詞，在漢族的觀念裡，「土著」已經帶有蔑視的意味了。

zayhan “tucu” a kamu, itini i balicu’ nu layak hawsa , “tucu” u tungusay tu misalikab

因此才採用「原住民」這個未被正式使用，且不帶貶抑的名詞。

satu a pangangan hantu tu Yincumin kuynian caay henay kasingangan ,a satu caay tu pelec tu mahiniay a kamu

二、「高山族」並不符合事實：

satu ”kawsanku” caay katatungus ku mahiniay a kawaw

當時政府對原住民是使用「山胞」的稱呼，

itawya pangangan han nu seyhu”sanbaw” han ku yincumin

但是「胞」一詞是包含在「族」之下，所以「山胞」很難讓人感受到與「漢族」的平等對待！

nika “baw” han nanay sa binacadan sa sisa caay ka kapah ku balucu’, a caay kalecad ku pidiput tu nu “layak”

至於為什麼不使用「高山族」呢？因為許多原住民朋友其實都居住在平地，因此「高山族」的稱呼根本不符合事實。

uynian mahica a caay kuyzan u “kawsancu” hawsa, zayhan sa katuut ku cabay nu Yincumin kanahatu i enal min mueneng kuheni, satusa caay katatungus singanga tu “kawsancu”

三、由原住民「自己決定」名稱：

na u Yincumin tu ku paketunan tu sapangangan

有關山胞、高山族、土著、番仔等名稱皆是原住民以外的人對原住民的稱呼，

aw winian u sanpaw、 kawsancu、 tucu、 huwna a ngangan aca hawsa ,u sa pangangan tu Yincumin,

亦未曾詢問過原住民本身接受與否，但「原住民」一詞卻是原住民自己決定的名稱。

na caay hehay pipalita tu amilayap hakyasa tu Yincumin ,nika u nian yincumin a kamu,na u Yincuminay tu ku paketunay tu sapangangan,

「原住民」一詞除可號召所有原住民族認同「原住民」這範疇，另一方面也讓漢人了解原住民族是台灣原來的主人。

Yincumin,palatatenga min cacay ku kamu a matakus min ku binacadan min, u zuma tu matingan ku layak ,na u Taywan nay a tademau kita,

這就是原住民族最早選定使用「原住民」為名稱的緣由,

naunian yincumin nu saayaway nipaketunan tu ngangan tu “yincumin”

但這只是一個開始，之後正名的過程及更多權利的爭取，是一條漫漫長路。

nika salingatu sa henay ,satu napakutay tu ngangan hawsa asitungusay kita a yadah tu ku pianin, a mahiza hawsa a tanaya’ henay ku zazan.

## '''''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''''

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8E%9F%E4%BD%8F%E6%B0%91%E6%97%8F%E6%97%A5

https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8E%9F%E4%BD%8F%E6%B0%91%E6%97%8F%E6%97%A5