open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ulic- sitangahay a di’tu ci Butung

## satangahan nu ulic

sitangahay a di’tu ci Butung

## ngatu

### ngatu-1
ipabaway talahekal ci butung, mikadabu i wawana nu sakizaya ci sayunan, iyadah ku sasangaan niza tu culen, linengen niza ku culen, tuwa malaheci’ niza a patadas. sipaluma niza tu sicedamay a heci atu a kenekay a heci, u sicedamay a heci sa mala tipus, u akenekay a heci sa mala habay.

### ngatu-2
namahiza, sipasubana’ ni butung ku iyadahay a sakaluk atu sapisalisin, namahiza sitangahay a di’tu atu naenengan a di’tu han nu binawlan.

### ngatu-3
nazikuzan tu tulu a mihca a taluma kaku sa ci butung, u sakasa mabatad ku zazan, kiyu maydih ci sayunan pakayluma’ pacabay tu wina atu wama. uyzasa sibili tu ci sayun, maydih miladay ci butungan a taluma’. i pabaw ku luma’ ni butung a maka tukal mukayakay, sakamuhan ni butung ci sayun anu mukayakay tu tukal sa amana pangiha’han niza.

### ngatu-4
mukayakay tu kiya tatusaay, iyu a katukuhan tu i pabaw, mangelu’ tu ci sayun mapawan tu nakamuan pangiha’ ciniza, itawya tansul sa mangeli’ kiya tukal, mahetik ci sayun i lala’, malupisak ku bili niza tahekal ku caket, pabuy, tulakuk, aadupen. tuwa taluma’ ci butung i pabaw, ci sayun sa mala di’tu nu aadupen, mikuwan tu nu hekalan aadupen.

### ngatu-5
yani satukalan nuhni, u pela’ nu ngeli’ niya tukal sa mahetik i tepal niya maibul u hecek nu sapat hantu, u kuku’ nu pangkiw niya tukal sa, maliwang i hanauka a buyu’ nu nabakuwan. namahiza, anu micaliway ku sakizaya tiza hecek a baetu sa,satezep han, amana ka aliyaliyac,u cayay kasikaz tu di’tu ku mahizaay.

### ngatu-6
u sa’wac nu buyu’, malecad tu izang nu tademaw, u sa’wac sa u menmen nu bukebukelalan, u sapakengtu uzip. ngabul maduba’ i buyubuyuan, u kiyuma i baluwang nu misu a mabi’. malabali kisu, amitudu’ tu tabuyuay a zazan, u suni’ nu tulakuk sa sapacukat isuwanan. u nipatungnus nuniyam, napialai, pasangaan kami tu, kapah maenapay a zazan.

### ngatu-7
maahemaw ku dadiw tunu palaw, mahaymaw ku culil. sasukapahay nu di'tu, amiteka tu ku lisin, saahemawen nu niyam ku suni' amibetik, mihalhal tuni ka tayni nu misu, tulisen a mudadiw tunu kanamuhan nu misu.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Imi、Bunuk、Nuwa Watan o Kumud atu ci Tuku Sayiun

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
* 陀螺
ulic- u ading

## satangahan nu ulic

u ading

## ngatu

### ngatu-1
u ading maydih tu cilal, u ading maydih tu bulad, u ading malecad tu mitizinaay, sawni inuayawan, sawni inudikudan milimek. patelatela’ kaku, patelatela’ cinida; mutukud kaku mutukud cinida.

### ngatu-2

kalahukan inayi’ tu, malecad tu miliyasay i takuwan, mihica kaku, mahida tu. ading, anu i cuwacuwa, miladay i takuwan. hanca nayi’ ku udip nu ading, nika idaw a naku kyu misamelit. painging i cilal misangelu’ malaluk a tademaw, makadih tu ading nida; mikilidungay a tademaw, caypakadih tu ading nida.

### ngatu-3
“nayi’ pasengalan minanam” a tademaw malecad tu ading malalaba’, caay pakaletep kisu, nika mikalul i tapingan isu, anu misaicelang kisu cayka utang, a malacacay kita atu ading, matalul, suayaw, macakat, lipahak, caysengal, ngutad, ading malecad tu nisa adiding tu ita, u adding ita amana haw, kawnika cayayen ita kalaluk kyu cayculal ku tagah.

### ngatu-4
u ading mucebang tu nikabalakiyan ita, nanu wawa wakawak sahen ku ading, katuluh ini kataniktek nu udip, katukuh ini kabalaki makunul ku ading, malawit cay tu tiku. simacecay amin ku tademaw tu ading, laetus kauah caykaw papili’an, caypiliyas. paenengenta ku kasenengan a aging, tadimecmec han kuni cakatan ama udip, ayda yanisaicelangan isu paayaw tu ading, anu duma tu a demiad caykanca paini tisuwan tu telatela’.

### ngatu-5
anu idaway tu ku takelal idaway tu ku ading﹐ sisa u tademaw kay tini tu haw i takelalay, pasayda i takelal、 milikeluh u sakasaan tu takelal﹐ manakaytid a tida tu i dutay﹐ milamel i dutay. anu maselu' i dutay haw﹐ pisaicelangi tu tayda i takelalay﹐ anu i teban nu dadan madaceb nu yadahay a bades﹐  amana pisayah kubalucu`﹐ u sakasaan napacitan haw idaw tu ku sananal﹐ anu maledu tu ku balucu`、 sahemhem﹐ sadungdung a nisimsim tu tatudu`en lalid misaicelang﹐ mutenes kya haw kanca maliya i sukuduutay.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Imi Chen、Nuwa Watan o Kumud atu ci Tuku Sayiun

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
影 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%BD%B1
ulic- u papelu' ni Lisin Cudad 2016

## satangahan nu ulic
u papelu' ni Lisin Cudad 2016

## lacul nu papelu'
i ayaway a babalaki atu saydan

u sitangaay a tademaw amin kamu nu Sakizaya 

mibaung kaku tu tamuwanan 

ci Lisin ku ngangan mu maku 

nilecuhan kaku i Kenuy a niyazu’i Kalinku 

mabalaki kaku i tiza

bangcalay a niyazu’

sademidemiadsa mibalakas misalama midang i cuwacuwa

ahbal ku niyazu’kyami 

yadah ku salamaay 

saicelang kaku micudad 

nabalakitu, mala saydan kaku 

saayaway a cacudadan mikakaw kaku i Taybak 

sepat bataan izaw ku siwa a mihcaan kaku ayza 

siacawaw tu kaku 

tatulu ku wawa aku 

u tatama amin

sakakaay ci kayang micudad i 慈濟醫學系 

sakatusa ci kuli, micudad i 花蓮高中 

a misking tu tayhaku anumihcaan 

sasabaay ci balah, micudad i 國風國中

acawaw aku ci tuku, sikawaw i 花蓮縣政府 

ayza a demiad 

izay kami tayni micankatu misakamuay a demec 

zayhan inayi ku maydih tayniay 

sisa, tayni kami 

izaw ku tulu sakamuay a satangahan 

sakacacay a satangahan

anu u sasaydan kisu nu 原住民重點學校 

amahica kisu misakawaw?

sakatusa a satangahan

u Incuming a 教育 

izaw haw ku simsim nu misu? 

sakatulu a satangahan

u pacunus ku 分數 nu Incumin a micudaday 

izaw haw ku simsim nu misu? 

pulungen aku musakamu tuyniyan a stangahan 

palekal ku kakawsan nu mita ku lalangawan nu Sakizaya 

pakatineng tu nu babalakiyay a nizateng 

uyza sa namahicaay? 

kya pasate:zephan tu ku kamu nu mita i sumamad

paangic sa kitaan minanam tu nu zumaay a kamu 

mabalic tu ku 國家 

baluhay tu ku kamu nu mita 

masazuma tu aca ku lalangawan 

satekeday a subana’

a kilulhan nu mita haw? 

kauzip nu mita ayza 

a hicaen nu mita?

misuayaw tu kamu atu lalangawan? 

tabakiyay tu a kawaw kuyni 

nipisaicelang pasubana’kuyni 

tu sapikilul tu nizateng nu mita 

naadidi’ katukuh kabakiyan 

minanam kita tu nu taway a canaca:nan 

namatineng henay misakamu tu nu mita a kamu 

katukuh ayza 

naynay:i’tu ku katinengan ku kamu nu mita 

mahiniyay sa 

u Incuminay binacadan kaku haw? 

anu nayay tu ku kamu nu mita 

u matinengay misa nu hulamay a Incumin kiza?

uyni a kawaw 

ku satabakiyay sasuayawen nu mita ayza 

mihalhal tu sapisulimet misakapah 

sisa 

maydih kami patizeng ku cacudadan nu mita u Sakizaya 

pasubana’tu wawa nu mita 

ku kamu 、lalangawan atu natinengan nu mita u Sakizaya 

ci Lisin kaku 

manamuh kaku tayni 

maazih tu tamuwan 

sakapahan ku uzip namu babalaki 

pulung kami saicelang 

tu nu Sakizaya 

hatiza tu ku kamu nu maku 

kukay

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Tuku Sayiun

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
全國國語文競賽 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%85%A8%E5%9C%8B%E8%AA%9E%E6%96%87%E7%AB%B6%E8%B3%BD
ulic- kada a daesu

## satangahan nu ulic

kada a daesu

## ngatu

### ngatu-1
amalakada a tademaw amed, nika anu makadaay a tademaw, idaw aca ku ilabuway nu balucu’ nida tusa kilim tu daesu. “daesu” hakya ameday adidiay a kawaw, hakya u dadiw, hakya u ziwga, matumes nu namuh mikawaw tu kalipahak kansa “u daesu”, uyda abesaay, anu matatungus sa, “u daesu” kayda. katuud ku pakuyuc a udip, mangelu’ mukilim tu daesu, nika isa nu sadipa’ ku daesu, luunghan maalatuway.

### ngatu-2
matekesay atu bancalay a tuud, hakya caay kaw daesu, alahican u daesu mapicpicay. nika anu matatungus tu datengen isu, anu mahicahica? unikayda isu madaesuway, sakasaan u daesu hananay yanikaydan isu a lipahak. 

### ngatu-3
u daesu cayay katebing, alahican kaliwhan ita namahica katayni? tenga’ “unikaudip sa u babuwakan nu daesu”, u kakaydihan a kawaw, mudadiw tu kakaydihan isu mudadiw, waniken isu kubeday, ya aliyacay i balucu’ isu liwanitu ku adiding, papaluman tu kilang nu balucu’, basbasen, padameki, adihen tu ku nihaymaw tabaki, u daesu kuyda.

### ngatu-4

u daesu sipaladayi, sipasubana’yi itawan, kya a matineng ku taw tu nikaymaw isu tu heniyan, kya katuud ku sidaesuway a tademaw. mamin palada’, ibalucu’ay isu anu matumes nu namuh, u tabakiyay a daesu. kiyu, kasawsawni mudateng tu sapiedap i tawan, palada’ tu daesu.

### ngatu-5
 u saka sidaesu ku kapahay a balucu’, anu yaan, anu icuwacuwa, ya daesu isu ya namuh isu, u tawa isu, pasubana’en ku nikadihan a tademaw. anu idaw ku nituduen isu, kaw nitudu’an isu ku saicelang, micapi tu ku daesu, dawis han u  maala tu. mangelu’ mukilim tu daesu, mayca sakapahan ku udip, kya tayni mukilim ku daesu tisuwan.

### ngatu-6
cacay kadaay a tademaw, u cayay kakada ku balucu’, u sasidaesuway atu namuh. u macakatay a nikaudip, mikacaw i daesuway a balunga, muculil i teban nu bayu, mubihbih tu lipahakay a sakubad, mabahel i bancalay a tapuku. kinacacay caykaw nipateng misudikud, tadu makaadih tu i labuway a balucu’ nidasibalu i palaludan, api’ ku likat nu cilal. alaw u mueneng tu i dadaesuwan.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Imi Chen、Nuwa Watan o Kumud atu ci Tuku Sayiun

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
ulic- pasimalay a babalaki

## satangahan nu ulic

pasimalay a babalaki

## ngatu

### ngatu-1

i ayaw idaw ku cacay a babalaki, anu tacuwacuwa, siniawit aca tu cacay a landaway. micaliway tu sasadeb, anu 

kekkek sa ku sasaedeb, cebusan tu nidai ikakelic. anu tahpapa cinida tu ahbeday a sasadeb sa, pasipasipan nida tu simal i balat nu sasaedeb. nikaudipan nida sa u nipasimaldada’ ku kawaw, sikalihalay nu biyaw atu makatayniay a tademaw. cikalalucek sa kudaw cinidaan; nika caykasatedep cinida tu kawaw, maluhac tu ku lanwayay, lacula aca nida, maluhac laculan aca. 

### ngatu-2
katuud ku tademaw, u kawaw nu heni sasiwasiwatid sa, u maynahay… mangalay kuheni tu sakalipahak a simal, apekay a simal, sidaitay a simal. 

### ngatu-3
sinikelidhaw kisu tu simal? isu kasinikelid tu saedap a simal, nanusananal tahlabi palada’ i tawan, sipakayni isu imacapiyay. hakya nipaya isu tu sananal a simal, kasademiadan nida. sipalada’yi imasengetay a tademaw, sakamun tu satulun ku pusuhay a tademaw, u tada bancalay kinakawaw!

### ngatu-4
kinapina tu, cacay tesi’ ku dihi a simal, mapasumad ku ahbed nu sicumiay a tademaw, caca ku mitesekay a kamu, iayaw nu malalumay, malecad tu mapacilu’ay i dutay, ini kaudip ita malalikeluhi kinapina? tadimecmecen ku bancalay a nika lalikeluh?

### ngatu-5
adihen hen ita ku saniyadu`, u meduk sananay a sidayit i tawan, miedap tu tademaw, paayaway i tawan tu tadiuc a tademaw sa inayi` inayi`. naayaw itini i niyadu`, mahida amin u cacayay a laluma`an﹐ sidayit tu malabadesay a tademaw i niyadu`﹐atu madacepay nu cekak a tademaw﹐i nyadu` katuud ku mipisaicelangi haw sananay a tademaw﹐ anu macakat tu ku sanyadu`hawsa﹐ masatukaytukay satu﹐i tukayay amin a tademaw﹐ caaytu kasidayit tu ibyaway a tademaw﹐ inay` amin ku lawad﹐ sanidanida satu maudip﹐u sakay tademaw a balucu` i nayay tu. sisa﹐ aydaay a nikasaniyadu` u sakydihan sa u sakalipa ayaayaw sa nanay i tawan、sidayitay i tawan a tademaw.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan

## u belih nu Hulam
加油的老人

1

從前有一位老人，無論走到什麼地方，身邊總是帶著一小瓶的油。如果他走過一扇門，門上發出輾軋的響聲來，他就倒一些油在鉸鏈上。如果他遇到一扇難開的門，他就塗一些油在門閂上。他一生就是這樣做加油的工作，使鄰居或其他後來的人得到便利。人們稱他為怪人；但是這位老人依然去做，瓶裏的油倒空了，再裝，倒空了，再裝…。

2

有許多人，他們每天的生活很不和諧，充滿了軋軋聲，咒罵聲……。他們需要喜樂的油、溫柔的油、關切的油。

3

你身上有沒有帶著一些油呢？你應當隨時帶著你的幫助油，從早到晚去分給人，從你最近的人分起。也許你早晨分給他的油，可以供他一日的應用。把喜樂的油分給沮喪的人，對絕望的人說一句鼓勵的話。這是一件多麼美好的事啊！

4

多少次，一滴恩慈油，會教一個最硬的罪人軟化過來，一句悅耳的話，對於一顆憂傷的心，就是如同黑暗洞穴照明的亮光，我們一生當中和其他人的巧遇能有幾回呢？可不把握這美好的相遇嗎？

5

看看現在的社會，能夠主動關懷別人，熱心助人，為別人解決問題的人似乎越來越少了。過去在部落裡，大家都像一家人一樣，關心部落裡生活困苦的人，或者是遭遇困難的人，部落裡有很多為大家加油的人。而在社會進步之後，形成了很多的都市，都市裡的人們，似乎不再關心周圍的人，每個人都忙忙碌碌，為自己而活，人與人之間的關係變得淡薄無情。所以，現在的社會最需要的就是時時刻刻都可以為別人加油、關心別人的人。
ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu enem- nipalamal nu mita

## ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu enem

### nipalamal nu mita

#### lacul-1
hanaku kuniyan haw kiw ayza u nipalamal nu mita sa (今天我們舉辦的火神祭)

u mikiningay tu kita tu niyan u babalaki nu mita hantu niyan u niyazu' tu nu mita  (乃是為要感念祖先所經歷的、被滅族與流亡，而舉辦的追思紀念)

haw ayza haw uniyan u sakizaya hananay palamal kita (今天撒奇萊雅的族人，我們點燃火把)

ey u niyan u babalaki nu mita (我們的長輩們)

nanu tawya itini i takubuwan nani tizaay kuyni u uzip nu mita kiyami haw (以前的達固湖灣部落是他們生長的地方)

nu niyazu' tayni tu itini kuheni a palamalen tu nu mita haw (祖靈已經降臨祭場，即將開始點燃火把)

#### lacul-2
ey u nipalamal nu mita ayza a demiad haw (在這神聖的祭典中)

ini ku mimelaway tu kakawaw nu mita tu palamal hanaku kuniyan (有貴賓蒞臨參與)

ayza misakamu ku tungusay u mibetikay haw (現在，主祭者需要請示)

kapahtu haw a malingatu sa ? (主祭請問監祭祭典可否開始？)

kapahtu haw a malingatu kita ? atu niyan palamal nu mita a lisin sa (我們祭典可以宣布開始嗎？還有點燃火把事宜)

hang! taneng tu haw kuni palamal nu niyazu' ? (是的！有關我們部落是否可以點燃火把？)

kapah tu (可以了)

#### lacul-3
ey nasani na mipalita haw ku sitatudungay (剛剛是為了慎重確認)

ey uniyan u sitatudungay a mibetik haw (詢問擔任監祭的長輩)

a mipalita tu tina u lalimaay (現在開始詢問這五位使者)

u lalimaay a kaludungidungi nu niyazu' haw (五位使者為祭眾祈福)

kapah tu haw a malingatu kita saan? (可以開始了嗎?)

na lalimaay a padungiyay kapahtu haw malingatu kita? (這五位火神使者可以開始了嗎?)

kapahtu (是的可以)

hang (是的)

#### lacul-4
u niyan u mibetikay nu mita haw (主祭者)

a mipalita henay tu niyan u mikawanay tu niyan u kawaw nu mita haw (還要請示軍事指揮官)

uniyan u malaayaw tu ku sapilipacaw u mamukelid (指揮官先整隊 )

hanaku kita haw kapah tu haw malingatu kita ? (可以宣布祭典開始了嗎？)

atu canan a kawaw saan kisu u mikeliday tu hitay (你是軍事指揮官，你的任何事務)

mipalita kaku i tisuwanan (必須確認)

kapahaw a milingatu ku nipalamal nu mita u niyazu'  (現在可以開始點燃火把嗎)

kapahtu (可以)

hang (是的)

hang kapahtu sa haw (是的可以)

kapahtu a malingatu tu ku (現在可以開始 )

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu lima- malapulung tu Pangcah

## ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu lima

### malapulung tu Pangcah

#### lacul-1
uyniyan u mapatayay nu mita yu mahiza (為了保衛家園而犧牲生命的先祖們)

nu katuuday kita a tademaw (原來人數眾多的族群)

uni u niyazu' nu mita sa tatenga' tuni u hiyan nuheni midebung (如今因為部落被清兵所侵佔) 

uni u niyazu' nu mita sa mapatayay mapatayay satu ku niyazu'haw (部落逐漸的消失)

#### lacul-2
laliwan tu nu mita unihantu itini tu kita i pangcah a mauzip (族人流離失散，隱身於阿美族群中)

makatukuh ayza cacay a lasubu tulu a bataan a miheca (迄今已然130年之久)

katukuh ayza hanaku kita haw yi nay tini kita pangpangcahan a mauzip (至今我們的生活仍受阿美族人所保護)

malecad tu kita u pangpangcahan (我們已與阿美族的血統混合)

a malaluung hanaku malapulung haw atu kuheni tu demiamiad hanaku kuyni (已逾百年與阿美族人居住、通婚)

anu nayi' kiniyan u pangcah muwalaay i titanan (若非阿美族人的寬容接納)

yi mahicaay tu kita ayza sanay tu haw (今日不知將流落何方)

#### lacul-3
yi ziwsang zuk haw kita u sakizaya (撒奇萊雅成為台灣第第十三族)

ayzahantu u nipalamal nu mita (今日此地舉辦火神祭)

itini i kalepacawan nikalepacawan itini i niyazu' nu mita (但這裡以前曾是祖先們因戰爭而亡命之地)

katuud ku mapatayay hanaku haw (許多為保護族人而犧牲的祖先)

yu mahiza henay sa nayi' ku milusiluday (成為孤魂，多年來沒有子孫奉祀)

nayi'tu ku milusiduday tuniyan haw (沒有子孫收屍、供俸)

kiw lusiduden nu mita a pakanan nu mita tuniyan u lamal a patababaw i tuheniyan (所以，我們應盡子孫之道，以火祭獻祖靈)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuku Sayiun
ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu pitu- palamalay-dungy milikat tu lamal

## ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu pitu

### palamalay-dungy milikat tu lamal

#### lacul-1
pipalamal nu mita hanaku kita haw (點燃火把)

haw uyniyan u mimelaway tuni palamal nu mita haw uni u babalaki (監督點火把的是我們的長輩)

ci mulak a pabelin kuheni tuniyan papalamalan haw (請傳遞火把)

palamalay haw a mulikat kuheni haw (由他們來點火)

uyni na tatusaay nuniyan nu niyazu' (兩位長者)

atuni u 長官nu mita haw (及我們的長官)

a pabeli tuniyan u lalimaay haw uniyan (由他們來交火把給五位使者)

#### lacul-2
a uniay u papalamalan haw sipabeli tuniyan u kaludungi nu niyazu' haw (將火把交給火神使者)

u sumanahay kuniyan an dungi haw (這是紅領使者)

u sumanahay kuni u saayaway haw (第一位使者是紅領使者)

a uniyan u sangelacay ku niyan nu niyazu' haw (這是白領使者)

u niyan haw u langdaway haw (這是綠領使者)

u sumilaway haw (代表藍領使者)

u sumilaway kuniyan (代表紅領使者)

a u lumeniay nu mita (代表黑領使者)

#### lacul-3
a mamintu kuheni mapabeli tu papalamal haw (傳遞火把完成)

a malingatu tu kita (祭典即將開始)

kita u sakizaya mamin (撒奇萊雅族人們)

ayza haw  malingatu tu ku (現在即將開始)

pipalamal nu mita ayza miheca (我們今年度的火神祭典)

#### lacul-4
patayni tuniyan u malataw patayni tuniyan u babalaki nu mita haw (迎請造物神及迎請祖靈)

itini tu nipalamal nu mita haw (到我們的祭典中)

itini kuheni haw (他們在這裡)

amu awaw tuniyan u dungi nu babalaki tuniyan u malataw haw (迎請造物神及祖靈)

tatayni itini i tatalisinan nu mita haw (來到我們的祭典中)

a uniyan u nipiawaw nuheni (這是迎請)

matenes ku niyan (時間已經很久了)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuku Sayiun
ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu sepat- tayni ku kukung

## ulic- u sakamuwen nu Palaml
### ngatu sepat- tayni ku kukung

#### lacul-1
yi tayni satu ku niyan u 清兵 hananay (而清軍再度出兵)

makamelaw tuni a niyazu' kapah kina niyazu' (乃是看中了這裡的豐饒富庶)

maydah a midebung (極盡所能的入侵)

saayaw midebung kuheni cayay pakadebung haw (盜匪首次的攻擊並未成功)

saki natusa nuheni midebung sa cay:tu pakadebung mutazikuz tu kuheni (再度攻擊仍然失敗，於是短暫的撤離)

mutaluma' kuheni mikingkiw tu kuheni tuni u sapidebung tu niyan tu niyazu' nu mita (在撤離之時，他們仍然處心積慮的想要消滅我們的部落)

#### lacul-2
uni u niyazu' nu mita haw izawtu ku niyan u selal nu mita (那時的部落，早已成立有年齡階級組織)

malecad tu niyan u hitay kuniyan nu niyazu' hananay (那就是部落的軍隊擔負起部落的安危)

saki natulu nu niyan u kukung niyan u 清兵haw midebung titanan (當清兵第三度來犯 )

#### lacul-3
uniyan pacingen nuheni kuni (採用了火攻)

u tangah nuheni pacingen palamalan nuheni kiyami (在箭尾處點火射擊)

matuduhtu kiniyan ku niyazu' nu mita (刺竹林熊熊然燒，也蔓延了整個部落)

maledeb kuniyan u niyazu' nu mita (火勢和煙霧彌漫了整個部落)

u tungawen makatuduh kiniyan itini i lumaluma'an nu mita (刺竹林和部落的茅草屋全部燒毀)

matuduh amin ku lumalma'an nu mita (當時部落裡所有的房屋全都燒燬)

uyni u hiya nuni selal uyni u kapah nu mita tatama nu mita u niyazu' (年齡階級青年，部落的男性)

#### lacul-4
tatenga' i tawya hantu sa (在那時當下)

mipaculi tu niyan u kukung haw milepacaw tuni u kukung haw (設法攻擊清軍，與之交戰)

tatenga' sikuwang kuheni ci acing kuheni (但清軍武器精良，擁有槍砲彈藥、還有弓箭)

kita hantu sa u icelang ku nu mita a nipi paculi tu niyan u kukung hananay (青年們唯有靠自己的力量與清軍作戰)

katuud kuniyan u maledebay matuduh kuniyan u luma' nu mita (很多族人及房子被火燒燼 )

maledeb haw matuduh kuniyan u luma' nu mita (火勢猛烈將整個家園燒毀)

#### lacul-5
melaw satu kuniyan u tumuk yu mahiza henay haw (頭目非常擔心戰況)

ahicanaca tayniyan kita nuhiya nu kukung sa midebung (痛心部落被清軍侵犯)

matuduh haca kuniyan u luma' nu mita (痛心大火毀滅了美好的家園)

ahicanaca uniyan mabalucu' tu namin ku niyazu' haw (因此，為了避免滅族)

tuniyan sa yi sakamu satu ku niyan u tumuk yu mahiza henay haw tatenga' (這時頭目沉痛的宣佈，經過商議之後)

laliway yaca ita ku niyazu' a hicanaca (不得不下令族人盡快離開部落)

acika letep nu kukung a hicaen sa ku tumuk (為了避免遭清軍追殺滅族)

kiw laliw satu tuniyan u niyazu' nu mita (要求族人離開部落)

mabuliyas yu mahiza henay tayni satu ey tayza satu i tini i pangpangcahan (因此，族人從此流離失所，遷徙至與阿美族人混居)

haw tayza satu kita tini pangpangcahan (從此與阿美族人混居)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuku Sayiun

## natayni mizizaway
Toko, Lisin, Bala,
ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu siwa- milepacaw

## ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu walu

### milepacaw 交戰
(kalepacawan戰場)

#### lacul-1
Itini palamalen kinian u lalimaay a lamal haw (在這裡請點燃五位使者的火把)

muzikec kuheni tu niyan a papalamalen a lamal (火神使者就位)

u niyan u mapalaway nu mita nu palamal haw (火神祭的祭師)

mulikatay tu niyan a lamal ku sapabeli tuniyan u dungi nu palamal' (點燃火把給火神使者)

u niyan u lamal malikat tu pabeliyen tu amin tuniyan lalimaay a dungi haw (火把燃起交給五位火神使者 )

#### lacul-2
u lalimaay a dungi haw zikecen tu nuheni kuniyan u lamal (五位使者他們各自拿起火把)

uni mukelid kuni u sangelacay a dungi haw (由白領使者帶領)

uniyan u lalimaay haw amihiya haw baung kuheni haw (五位使者由他們來代表)

uniyan u adiwawa haw katayza i nuayawan haw (火神使役請到前面)

#### lacul-3
a uniyan a sawni haw uniyan u hitay nu niyazu' haw  (稍後部落的軍隊)

a uniyan u selal nu niyazu' haw a asawni a milepacaw haw (部落的年齡階級，將準備交戰)

a tayni tu ku ada nu mita u niyazu'  (敵軍即將侵襲我們的部落)

micumud tu tuniyan u acim nuheni atu canacanan sa mipaculi tu (他們攜帶武器侵入)

midebung i kitanan  (已侵入)

#### lacul-4
u mapalaway i nasani haw katayni nuzikuzan (祭師請至後方)

haw kita malingatu tu haw musaliyut haw (我們即將開始巡禮繞境)

musaliyutu tu niyazu' nu mita haw (我們遵循當年先祖們的離境的路線)

haw musaliyut haw (進行巡禮繞境)

haw malingata tu kita haw (開始了)

hang !palawalen (是的！將火點燃)

haw palamaleu tu (請點燃)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuku Sayiun
ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu walu- Kumud Pazik atu acawana

## ulic- u sakamuwen nu Palaml ngatu walu

### Kumud Pazik atu acawana

#### lacul-1
u babalaki nu mita (祖靈啊)

iya:za i baat i baat kunuheni kaitizaan haw (在遠處，他們就在遠方)

uniyan u mapalaway nu mita a muawaw i tuheniyan haw (我們的祭司正在迎請他們)

a uniyan u hiya nu mita u lamal nu mita haw (我們的火)

u nina nu lamal haw (這個火)

a di'tu sa (祖靈的火)

#### lacul-2
ci kumud pazik (古穆德.巴吉克)

kumud pzik a niyan u acawa niza sa (火神的妻子火神太)

ci icep kanasaw haw (是伊婕.卡娜紹)

sa muawaw kuheni ayza haw muawaw kuheni haw (他們正在迎請，正在迎請)

tuniyan u lamal u lamal a malataw nu mita (這把火是造物神的火)

#### lacul-3
atu niyan ci kumud pazik haw (還有古穆德.巴吉克)

u lamal a malataw ci pazik hanaku haw (古穆德.巴吉克是火神)

uniyan u acawa niza sa ci icep kanasaw han (他的妻子是伊婕.卡娜紹)

uni ku uyuyen nuheni ayza (這是他們現在所迎請的)

awawen nuheni ayza a patayni ititanan haw u niyan nu mita ci kumud pazik (呼喚而來的是古穆德.巴吉克)

a malataw nu mita atu acawa niza  (這對夫妻是火神與火神太)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuku Sayiun
ulic- u sakamuwn nu Palaml -ngatu cacay- u niyazu' nu Sakizaya

## ulic- u sakamuwen nu Palaml

### ngatu cacay- u niyazu' nu Sakizaya

#### lacul-1
na makayniyay i kaluluwan 

na makayniyay i maibul

na mayniyay aca i Soufeng haw 

atu nay sakulay yamin

atu nay kalingkuway namin haw

ayza a demiad itini kita palamal haw palamal kita tu niyan 

palamal kita tu niyan tu babalaki numita haw(點燃火把獻祭給我們的祖先)

#### lacul-2
i ayaw nu  mihca ku sakizayaay (撒奇萊雅族在西元1878年之前)

i tiza ku eneng i bukelal nu nabakuwan (世居於花蓮(奇萊)平原)

u liwliw sa u sauwac nu sancan ku nisaamis nu singcen a kuwan (其範圍北起新城鄉三棧溪)

u beden nunatawlan ku nutimulan nu ciang a kuwan (南迄吉安鄉木瓜溪)

u nutipan sa u tulin nu buyu’ u kaliyawan、a buyu’ nu sabatu (西接中央山脈系統之加禮宛山、硰婆礑山)

u nuwaliyan sa u bayu tu (東臨太平洋)

#### lacul-3
mihca (19世紀時)

i tini i bukelal nu kilay sa izaw ku cacay a bataan ku tabakiay a niyazu’ nu sakizaya (撒奇萊雅族在奇萊平原建立了10個大部落)

達固湖灣 takubuwan、拿巴國灣 nabakuwan、吉寶竿 cipawkan、達馬賽旦 tamasaydan、根奴伊 kenuy、基瓦瓦蘭 cibarbaran、基發俄岸cibawngan、巴吉克 pazik、基克布 cikep、大笨 tuwapun

i labu u satabakiyay a niyzau’ sa u takubuwan (其中，達固湖灣是最大的部落)

u teban nu cidekay a pikuwanann (也是族群的政治中心)

nu takubuwan a tumuk atu nu sepatay a tumuk sa palekal tu kapulungan katatengilan (達固湖灣部落頭目與其他4個部落頭目組成的頭目會議)

sapiketun tu nikatetengilan nu cidekan tu sakikawaw atu sapalekal (決定整個族群的重要事務與發展)

i tini a mazih ku nu cidekan nipatizeng tu hecek nu binawlan atu saupu a nikuwan sa makelec (可見得其社會制度與政治組織十分健全)

#### lacul-4
kiyu kapah ku nipikuwan nu sakizayaay tu bukebukelalan nu kilay nayi’ ku cayi’ (撒奇萊雅族一直有效的統治著奇萊平原)

u kamu i sulit nu ulangdaay (根據荷蘭人的記載)

pinapinaay makuwan nu sakizayaay ku laculaculan nu bukelal a kilay (撒奇萊雅族掌握了奇萊平原多數的資源)

mala palalacalay tu yincumin atu ulangdaay a cidekay (成為代表原住民與荷蘭人互動的民族)

pawsa tu miekimay nu ulangdaay tu kakanen masu patiyam tu ulangdaay (提供荷蘭採金團食物，並與荷蘭人進行交易)

sakamu ku babalaki nu nabakuway sa bukelal nu kilay sa (花蓮古稱奇萊平原)

u lalusa tuwaca a buyu’ sa pangangan tu buyu’ a kilay (甚至台灣百岳之一的奇萊山亦以此為名) 

malu mikuwanay ku sakizayaay tina lala’ i sumamad (就可知撒奇萊雅族曾經在這塊土地上雄霸一時)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuku Sayiun

荷蘭人

奇萊平原

## natayni mizizaway
Toko, Lisin, Bala,
ulic- u sakamuwn nu Palaml ngatu tusa- tungawen a niyazu'

## u sakamuwn nu Palaml ngatu tusa

### tungawen a niyazu'

#### lacul-1
yi tatenga' isaw nay tini kita nay takubuwan yu mahiza henay u luma' nu mita (過去我們確實居住於達固湖灣)

itiza u tabakiyay kuniyan u niyazu' nu mita (達固湖灣曾經是撒奇萊雅族最大的部落)

yumahiza henay tayniyan kita nu kukung hananay (當時，那裡被清軍所侵佔) 

u kukung han nu mita kuniyan u 清兵haw u kukung hananay (族人稱清兵為kukung(強盜) )

#### lacul-2
pakamelaw tuniyan u niyazu' nu mita yu mahiza henay (當時，清軍對我們的部落 )

tatenga' bangcalen makamelaw tu niyazu' nu mita (對於我們部落的美景及寬闊的土地) 

u balucu' nuheni sa maydih a midebung i titaan (遭致清軍有計畫性的侵擾)

tatenga' isaw haw midebung satu kuheni i niyazu' nu mita (真槍實彈的侵擾我們的各個部落)

kina tulu a midebung kiniyan tu niyazu' nu mita (我們的部落至少被清軍侵佔了三次)

kuheni u kukung haw u kukung han nu mita kuniyan 清兵 hananay sa (這些清軍也就是我們指的kukung(強盜))

#### lacul-3
yu mahizahenay u niyazu' nu mita sa (當時，我們的部落)

paliwliwen kiyami tu tungawen ku luma' niyan u niyazu' nu mita u mahiza henay (整個部落範圍以刺竹形成的圍籬所保護)

u niyan u selal nu niyazu' yu mahiza henay muliwliw tu a paluma tu liwliw tuyniyan  (年齡階級依據古訓，在部落周遭密植刺竹)

u tungawen itini i liwliw nu niyazu' nu mita yu mahiza henay  (刺竹林有效保護著部落四周)

han naku kiniyan haw kiw masakimulu kiniyan u niyazu' nu mita (順著部落的地形，圍成了近似圓的形狀)

maliwliw nu niyan u tungawen (四周都是茂密的刺竹林)

#### lacul-4
u niyan u niyazu' nu mita i takubuwan sa masakimulu kuni u niyazu' nu mita haw (過去的部落達固湖灣部落亦呈圓形)

liwliwen nu tungawen haw (沿著周圍種植刺竹)

u tungawen hananay nu mita sa yu mahiza henay u selal (是年齡階級依據來自已久的習慣種植)

kina cacay masaselal kiniyan u niyazu' nu mita (年齡階級每一次的晉級)

paluma tu tiniyan u tungawen haw u tungawen u niyazu' nu mita yu mahiza henay (都由新進階級青年，在部落的周圍種植一圈刺竹)

hanaku kuniyan kiw masakimulu ku niyazu' nu mita (自然而然形成一個完美飽滿的圓形)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuki Sayiun

清朝

刺竹
ulic- u sakamuwn nu Palaml ngatu tusa- u niyazu' i Pangcahay

## ulic- u sakamuwn nu Palaml ngatu tusa

### u niyazu' i Pangcahay

#### lacul-1
i nazikuzan tu  mihca sa (西元1878年之後)

miliyas tu bukelal nu kilay ku sakizayaay (撒奇萊雅族人退出了奇萊平原的舞台)

i tini nabakuwan atu pusung a niyazu’an iyadah ku nipatizeng tu niyzau’ (在花蓮、台東兩縣建立了許多的小部落)

sabadatay sa katukuh i cekun nu pusung a kenis (最遠的甚至到達了台東縣成功鎮)

#### lacul-2
ayzasa, sayadah ku tademaw nu Sakizaya a niyazu' sa, izaw ku(目前，撒奇萊雅族人口較為集中的部落有)

hupu(北埔)、sakul(撒固兒)、cipawkan(吉寶竿)、cikep(幾可普)、cibalbalan(幾巴而巴蘭)、tuapun(大笨)、takubuwan(達固湖灣)、kasiusiuwan(茄苳腳)、kenuy(北昌)、takubuwan(達固湖灣)、sinsia(豐川)        、pazik(巴吉克)、ciwidiyan(水璉)、apalu(月眉)、cihabayan(米棧)、cilakayan(山興)、mulisaka(林田山)、maibul(馬立雲)、naluwan(自強新村)、sapat(掃叭頂)、kalala’(加納納)、kaluluwan(加路蘭)      

#### lacul-3
i katuuday a niyazu’ nu pangcah atu kaliyawan a niyazu’ sa (在許多阿美族的部落，以及噶瑪蘭族的部落裡)

izatuway ku sakizaya a tademaw micamul i tuhniyan (都有許多撒奇萊雅族人默默的隱身在其中)

takubuwan sa i tepal nu suwi kawcung (達固湖灣部落位於花蓮市四維中學附近)

nanu tabakiyay a niyazu’ nu sakizaya ku takubuwan (達固湖灣曾經是撒奇萊雅族最大的部落)

naw ayzaay a lalangawan nu sakizaya (也是近代撒奇萊族的發源地)

i nayi’ tu ayza (現已不復存在)

ayza sa cayay tu kapapina ku muenengay i tini (目前，僅有少數的撒奇萊雅族人居住於此)

izikuz nu ngayaw madebun nu hulam kina lala’ (戰敗之後，此地被清軍侵佔)

u adingu nu dietu ni kumad pazik (火神kumud pazik的英靈)

midiput tu muenengay i tiniay a tademaw (仍人眷顧著這裡的居民)

#### lacul-4
yi tatenga' isaw itini i sakul (位居撒固兒部落裡有)

ku nieneng nu babalaki nu mita (我們祖先留下的生活足跡 )

kiw saayaway ayza haw itini i niyazu' nu mita ku (故此次(2009年)是首次於我們的部落)

nipihiya nu mita kuni palamal ayza haw (舉辦火神祭典)

makasimsim kita tuni u babalaki nu mita (我們思念我們的祖先)

#### lacul-5
na makayni i takubuwan kita (我們是來自達固湖灣)

hican u luma' nu mita nay tini takubuwan hananay (是的，我們世居於達固湖灣) 

ya:za i sawaliyan haw kuni u niyazu' nu mita (位居於東方處是我們的部落) 

yu mahiza henay hanaku ku niyan haw (我在此聲明過去) 

yi uniyan u palamal hananay yi cayka kina cacay henay haw (此火神祭典不只舉辦過一次) 

nakay sepat henay ayza haw (至今年已舉辦第4次了) 

naayaw kita namipalamal kita (去年我們也舉辦火神祭)

u hicanan asa:tu kita tu nipalamal (或許有人不明白火神祭之意)

u canan ku nipalamal nu mita (火神祭的意義是什麼) 

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nu Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)

cudad nu katineng tu Sakizaya Palamal(認識火神祭)

nasulitan ni Tuki Sayiun

台東縣成功鎮

噶瑪蘭族

花蓮市

## natayni mizizaway
Toko, Lisin, Bala,
ulic-nu uzip a tilid u kaayaw nu kamu

## nu uzip a tilid u kaayaw nu kamu
paka ayza demiad milingatu kaku, u nu Sakizaya ku sapitilid tu uzip aku tu demidemiad, anu izaw ku maalaway, pakatengilan atu mahizatengan, tiliden aku.paisal tu kaput nu maku.

### uyza patusukan (目的) :
1.minanam tu kamu nu Sakizaya.

2.micunus tu tilid atu masatekeday-sulit nu Sakizaya.

3.misulit tu uzip nu demidemiad.

4.micudad tu cudad nu Sakizaya.

5.micuzuh(推廣) tu kamu nu Sakizaya.

6.nanay mahiza ku kawaw nu mita mapulung.

### u zuma a kamu
u wawa nu Sakizaya kaku, anu caay kakapah ku tineng aku tu kamu nu Sakizaya, malecaday kaku tu misabalucu’an nu salikaka mapulung, amahica kita saicelangen mipatizeng, mipauzip ku nanutuas a kamu nu Sakizaya, u tadamaan kuyza kawaw tu nyan, acasa, aka ka patayen ku kamu nu Sakizaya i huming nu mita.

u tabaungen, u aalayen ita ku masamamaay a saydang, mahiniay ci Tiway Sayun, ci Talul, ci Tuba’…, alumanay aca. Izaw ku mitilidan kuheni a cudad, mipasubana’ haca kuheni tu micudaday, katuud ku mipainian kuhini, u tatuulen ita kuheni.

u zuma satu, misulit kaku tu nananamen nu minanamay a sulit tu cecay a lipay, izaw ku sulit, sasing, iga atu ngiha, yadah ku tayalen nu ninian, pademiaden tu pina a demiad, patelien aku i wanglu(calay-zazan). pakaazih(使觀賞) tu katuuday minanam, kya maedap ku katuuday tu kamu nu Sakizaya.
ulic-patizeng ku ngangan nu Sakizaya-wawa nu kilay-3-Ciwidian nalumaan ni misaydang

## satangahan nu ulic
**patizeng ku ngangan nu Sakizaya-wawa nu kilay-3- Ciwidian nalumaan ni misaydang**

### puu' nu lacul
saka tinulu- ciwidian nalumaan ni misaydang

### pecu' nu lacul
izaw henay ku canacanan i tiza, nika u maazihay nu misu , masazumaay tu .

ngatu

(1)  mueneng i putah nu luma’, miazih tu buyu’,pasabaan a demiad, sabaeket sa ku nizateng nu maku.

(2)  pinapina a mihca ku kawaw niyam, sakapah satu ayza masamata tu caay tu kalawlaw.

(3)  u salengacay ku kulit a luma’, katuud ku tayzaay miazih, inaluma’ kaliyuhan a culilen ku zazan.

(4)  namakayza i sacumud nu buyu’ lima a lasubu ku ditek kabaat, adidi’  ku ngangaw caay kakatukuh ku culil tayza.

(5)  batad nu zazan micaliway tu kilakilangan, tabaki ku salupiku , caay pihaymaw sa katalawan talibesu i cilis ku bihel nu kazizeng, muculil cacay bataan ahun ku tatukian, anu sizuma sa tayza去 caay kau mamacumud.

(6) itizaay a tademaw ku matinengay tinaluma’, anu micaliway kanca milicay, izaw ku alebis tu kalahukan i tapuku miawaw, izaw henay ku zuma u palang.

(7) kakaiyan nu tademaw ku palang, nika misatakalaw ci niza, tanunamuh sa a mauzip.

(8) i masacilisay a buyu’ sisauwac, sikalang tu salengacay itiza, tabalung hanku ngangan niza, i bataan a niyazu’ izaw ku kalang tu salengacay, ci misaydang ku palekalay tu ngangan , malesap ku salengacay a kalang i i buyu’ , sakanamuhan sa nu tayzaay.

(9) pihibangan tu sakaenam atu pilipayan, tayza kami misulimet mibubuc tu lutuk nu liwliw nu luma’, azihan malecad u izaay henay ci misaydang, limulak ku balucu’ nu maku tayza i sauwac mitiku tiya maazihay i naayaw a kalang.

(10) itiza i kuwawi, tabayal, lutulutukan mikilim mizizaw , matalaw a matawid haymaw han naku tinzien naku ku culil, mangaleb ku pihaymaw miemek tu maacakay a papah.

(11) misakamu ku wawa ci huyya i takuwan, izaw henay ku palang？ pabaliw kaku, mihalhal kaku, kilim han naku i lutulutukan , i kilakilangan.

(12) hiza, melit sa maazih mabalat ku culil inuayawan nu maku.

(13) kamu nu mikinkiway, sumamad caay kabalat ku culil nu kalang sa.

(14) malecad tu aadupen, bau pabesuc taayaw ku culil nu kakang.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
u sulit nu Hulam, nasulitan ni Lisin Cudad. u sulit nu Sakizaya sa, nasulitan ni Imi 、Bunuk atu ci Tuku Sayiun.

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan
*撒奇萊雅族

*帝瓦伊撒耘

*阿美族

*奇萊平原

## u masatekeday a sulit(單字)
(1) mueneng坐, putah庭院, pasabaan春天, sabaeket沈重

(3) miazih看

(4) sacumud入口, adidi’ 小, ngangaw迷失, kakatukuh到達

(5)  micaliway經過, kilakilangan森林, salupiku彎道 , pihaymaw小心, katalawan害怕, talibesu掉落, bihel輪胎, kazizeng汽車, tatukian時間, sizuma隨便, tayza去

(6) tademaw人, kanca一定, milicay招呼, kalahukan中午,  tapuku天空, miawaw叫, palang老鷹

(8) sisauwac有溪, sikalang有螃蟹, palekalay發起, malesap蔓延

(9) pihibangan假日, pilipayan星期日, tayza去 ,misulimet整理, mibubuc拔, lutuk草, liwliw周圍 , limulak快樂 

(10) kuwawi山龍眼, tabayal姑婆芋, mizizaw拜訪 ,  matawid嚇到, haymaw慢, mangaleb更加maacakay乾的papah葉子

(11) mihalhal等待

(12) melit閃過, mabalat橫著

(13) sumamad從前
ulikisi nu Taywan-nubayu pabalungay milakuwitay a ziday

kasumamadan 十五 十六 a sekitakitay (世紀）a tenes sa i O-cuo (歐州)hananay a binacadan idaw tuway malalitinlitinay a tahkalay milakuwit tu ba’yu pabalunga maydih matineng tunu ihekalay a kitakit mitahaw sipacapi hantu  kunu waliay atu nuetipan icuwacuwaay cayay kalecad a kitakitan a tademaw makay nu cacayay a tabakiyay a balunga sika siduma tu nikaudip atu tuudtuud nika tatulesan a lalangawan macamul tuku sadayday sa nu likisian sakay sumad nu tademaw.

celahcan (西元) 1486 a mihcaan idaw kya Putawyaay (葡萄牙) u mitesekay pabalunga i ba’yu ci Taciyama (達迦馬）hananay ku ngangan makay i （非州）saka nutimulan sikadih nida kya subal Hawwangciyaw (好望角) hananay nadikudan satu makaadih aca kya putawyaay a tademaw ci (哥倫布）hananay tu i Amuhuwan (美州）saka ahebalay a subal 1521 a mihcaan yataw ci Maycelun (麥哲倫）hananay a tademaw madem nida musaliyut tina kitakitan. u Ocuo a kenis atu nika adihan baluhay a nudumaay a nitahawan a kakatidaan sika laheci satu nu tademaway a saka taayaw tu sacakat nu ba’yuway nikatinengan a ziday.

ci Maycelun hananay sa u putawyaay a tademaw nayi masakapah henay cinida sa niyaduan a pabalunga musakawaw namahida satu idaw ku tuluway a bataan cunus tu tuluway a mihcaan idawya idaw kuni dakecan nida tu saka edem nu balucu tu sakangay hantu sisa miliyas taydaan i sipanya. imahida sa u putawya idaw kuni kaadih sikataydaan i nu walian a makay baluhayay a cacaliwan a may lakuwit mala i bayuway balatenay a saicelangay a kitakit ci Maycelun hananay sa pasakamuan nida kya hunti nu Sipanya ci Cahli (查理一世）padepucen nida. a mapaadih kya baluhay nu walian a caliwayan milakuwit nu balunga a kakaydaan i taneng sikatukuh waliay a Intulnisiya (印度尼西亞) hananay a kasaupuwan nu subal taneng itida misiwbay tu bangesisay a tuudtuud. ci (Cahli 一世)hangen saan palilit paayaw tu nadatengan ni maycelun (麥哲倫) mitahaw a nipabalucu’an kyu paucul satu maka idawya tuluay a lasubu a tademaw mikacaw tu limaay a balunga yamihcaan imahida sa 1519 nu calahcan (西元) hananay imahida lilidan ni Maycelun malinga tu.    

nikalingatu nuheni sa nayiay ku papatuduan sakatalacuwa hakya kuni pabalunga matenes i  ba’yu nayay ku matinengay sakatukuhan a kakitidaan sisa yadah ku i balungaay a tademaw caay tu pakadungdung pasu amahamin tu kakaenen lacul he naca ku demiad lihalaw tu mamin ku katuuday makayi tu tanuayawan paculil tu balunga. sisa nika lingatu katukuh i cacayay a mihcaan sa idaw ku mubelihay ku balucu’ maltiyik paculi tu mikeliday nika ci Maycelun kasenun han nida mupenec ku maydihay mibelin kinacacay aca pabalucu’ malingad paynu ayawan namahida satu ya katuuday iti 1521 a mihcaan sa makatukuh i Huylipin（菲律賓）hananay a kitakit u sikahetek maybalucu’an tawaliyan a nikatepaan a sinpi.
umah

kamu nu hulam：田

## tinaku a kamu

# umah 田
#* inai' ku umah nu niyam. 我家沒有田地。
#* izau i umah ku padingad sa. 聽說田園裏有鳳梨。

# taumah 去田裡
#* anuyaan kisu taumah? 你何時去園裡?
# naumahan 耕作過的田
#* kaluk han ni Kacaw ku naumahan ni Putal. Putal 放棄的旱地由Kacaw 去耕作。
# sakasiumah 變成有地
#* ni'kingan nu babalaki ku sakasiumah. 長輩有田是因開墾得來的。
# sakiumah 田地的
#* mipahabay ci Kacaw tu pabuy nu sakiumah. Kacaw 在養山豬。

## '''malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan'''

* 原住民族委員會線上字詞典
umaumahan anu makalat nu cilkay, hahican payu’ kya mapulu’ ku calenget(1)

umaumahan anu makalat nu cilkay, hahican payu’ kya mapulu’ ku calenget

野外蟲咬 如何自救止癢

anu sadingsingan, katuud ku paylumaluma muladay tu wawa tayda i umaumahan midang,

時值秋季，許多家庭帶著孩子到郊外旅遊健行，

katuud ku wama atu ina malihalaw tu wawa kapahay ku banges kalaten nu tadiwaa’,

很多家長心疼孩子白嫰的皮膚被蚊蟲叮咬，

yumahida u udip aku hina makalat nu tadiwaa’,

我以前的體質經常被蚊蟲叮咬，

yutawya micukaymas kaku tu sapayu’ nu lutuk,

自從我接觸香藥草，

i nikaudip hina nipicukaymas tu simal nu lutuk atu sapayu’ nu lutuk,

生活中經常使用精油及香藥草植物後，

u udip aku sinikasumadan,

情況改變了，

hina idau ku katuuday makalat, nika caay pikalat itakuwan,

經常有眾人被狂咬，我卻很少被叮，

yuteban nu labi’ kalaten nu tadiwaa’ inayi’ ku hicahica,

即使半夜被蚊子咬也沒什麼感覺，

tucila sananal makadih malebawa sumanah kya matineng makalat.

隔天早上發現紅腫才知被咬。

yutawya i umaumahan makalat nu tadiwaa’ atu kaketi’,

當在野外被蚊子、蜜蜂叮咬時，

u車前草u sakapahay cukaymasen a sapayu’,

最好用的急救箱就是車前草（Plaintain），

u papah hanu ba’tuwen mimelmel patengen i calengetay.

將葉子用石頭搗碎敷在發癢處，

kalamkam tu caay kacalenget atu caay kasumanah, caay kalebawa;

很快就能解除發癢及紅腫的情形；

u車前草u拉丁文a imi u nikaydaan nu kuku’ nu tademaw,

車前草的拉丁文之意是人類足跡，

u pa’nu’ nida mikilul tu nakuku’an nu tamdaw katukuh i kitakit,

它的種籽隨著人們的鞋底探險到全世界，

i aidangan, i dadan makadih tu車前草,

公園、路邊等都可以見到車前草，

katuuday a tademaw adih sa u lutuk sa.

很多人視之為野草。

u車前草idau ku nipakaahemaw a sapayu’,

車前草是一種具有舒緩作用的香藥草，

idau ku nipipadang tu bituka atu sawada’ anipiilang,

也有助胃腸消化，

nika i tipay, cinida idau ku「窮人菠菜」a ngangan nu lami’,

而且它在西方還有「窮人菠菜」的美稱，

u pa’nu’ nida siyadahay ku B群,

它的種籽含有很多B群，

nika u pa’nu’ nida idau ku nipiilang tu sawada’, kapah tu ku nipitai’.

同時它的種籽還有潤腸的作用，有助排便。
unipi sulitang ni Buting Nukay-1

我的願望
 
u sakaydihan 

一天晚餐後.我正在批改學生作業.丈夫坐在客廳裡.玩手機遊戲！

nakalabiyan sa mabilil kaku miadih tu nisulitan nu micutaday mueneng Kay acawa i tumunaw misalama tu limaky 

突然間我的雙眼盈滿了淚水.丈夫詫異的問.親愛的妳怎麼哭了呢！

kasenusa mabahal kya lusa aku kyu mabiyalaw kinaacawa satu "hany" mahicakisu saw  kyamuangic ! 

我說最後一篇文章題目是*我的願望*  他邊玩遊戲邊問.妳為什麼哭呢！ 

sakamuhantu numakucinida dunikahida u sasulitan numicutaday *u sakaydihan*  mabilil cinida musalama tiyalimaky palida satu uhica kukalaluman numisu saw! 

我邊拭淚邊說.我唸給你聽啊！我的父母親很喜歡他們的智慧型手機.他們太在乎手機了.以至於都忘了關心我！

talsipu tiyalusa pasakamu hantunumaku mahiny tengili haw ...ci amaaku aci inaaku sa manamuh tu sitangahay a limaky tada malakuwit tu kunysalama nuheny. sisa palatek hankaku

爸爸下班回家就滑手機.跟本沒時間陪我.手機一響不管多忙.他們馬上去接聽.但是我說話時他們卻不回應.

taluma satu ciama caaypisikul nayi   kulawat pacabay iditakuwan taynisatu kunipatelay nuduma  acakulawat madubatu mitengil tu limaky  an idaw kusisakamuwan sa caaypatubeli ~awu iyah~ satukiya balucu 

即便是當時我在哭泣.或則有重要的事情要告訴他們.情況跟本不會改善.所以我好希望能成為一台智慧手機.……我的願望

anmuwangic aca mahidatu kuwayway nuheni sisa madih kaku amala sitangahay alimaky **u sakaydihan**

這次輪到丈夫落淚了..他難過的擦拭眼淚.問說.誰寫的.我凝視著他說~我們的兒子

sakusaan matenges musatedep silusatu adihan sakamu satu cimakuida saan patubeli hannaku

u "wawaita"
uulbalaw

## uulbalaw

### ngangan
ci uulbalaw ku ngangan

### u ngangan nu hulam
歐沃兒法荖

### u etul
u tatayna

### u nalecuhan
1993.05.13

### u niyazu'

### u kawaw
mikawaway

## namakay cuwa a cudad
sulitan ni uulbalaw
umaumahan anu makalat nu cilkay, hahican payu’ kya mapulu’ ku calenget(2)

yutahkal kaku hina idau ku miala ku「真正薰衣草」a simal nu lami’ atu sapayu’ nu金盞花,

我外出時也經常攜帶有機「真正薰衣草」精油及特製金盞花膏，

yumakalat nu tadawaa’,

一旦被蚊蟲叮咬時，

asipasip aku ku simal i calengetay,

我會直接將薰衣草精油滴在發癢處，

薰衣草idau ku nipipulu’ tu cilkay atu adidi’ay a calenget,

薰衣草有防蟲及輕微止癢的功效，

薰衣草atu茶樹a simal, u simal caay palamel tu nanum kapah tu sipayu’,

薰衣草及茶樹精油是少數不需稀釋即可使用的精油，

nika u caay kakatuuday amacalenget,

除極少數的人會過敏外，

katuuday a tamdaw kapah tu payu’ i banges.

大多數的人都可以直接用於皮膚上。

u langaw nu金盞花idau ku nipikapah tu duka,

金盞花(Calendula)是一種具有修護傷口的植物，

yadah a sapayu’ idau tu wamin ku makadih tu金盞花a tuud,

很多保養品都可以看見金盞花的成分，

u micidekay a sapayu’ sakaytini i menah nu lutungay,

特別是寶寶用的屁屁霜，

yutawya i ameylika 南北malepacaw,

早在美國在南北戰爭時，

u hitay micukaymas tu payu’ nu金盞花, payu’ tu duka,

士兵就是以金盞花來療癒傷口，

mipulu' amilalad.

防止感染。

yumicakay nika amiadih tu金盞花的純度,

選購時要注意金盞花的純度，

yadah ku nipacakay nika caay kapapina ku si金盞花ay,

有很多商品其實僅含少量金盞花，

uduma amin u凡士林atu化學a tuud, amalawpes ku sapingaay.

其他為凡士林及化學成分，便失去療癒效果。
umaumahan anu makalat nu cilkay, hahican payu’ kya mapulu’ ku calenget(3)

## nilacul：
uyniyan u nanum nu calengetay a banges liluc han, tulu a picukaymas ku langaw.

以下皮膚癢沖洗液，使用三種植物。

u lidaten: lidateng咬人貓

蕁麻葉（Nettle）：俗稱「咬人貓」，

caay papaluma tu paylumaluma,

不建議民眾自家種植，

anu matyun ku langaw, amakuul ku banges.

因為誤觸植物，就會產生蕁麻疹。

蕁麻疹nu hulam a kamu, pangangan nu拉丁文;

醫學名詞蕁麻疹就是由這個植物的拉丁文而來的；

nika kapah micakay tu maacakay a papah, kapah palaucya atu kapah palamel tu ti’kuk musalami’,

但可以購買乾燥的葉子來泡茶及煎蛋使用，

anu ihkalay micukaymas kapah saykibukes a payu’,

外用除了可以製成養髮液，

anu nanumen ku papah nu lidaten,

內飲蕁麻葉，

kapah ku isi’,mapulu’ ku calenget,caay kalebawa’ atu maselep ku nikacalenget,

還有利尿、止癢、消腫及減少過敏的情形，

anu palaucya pinanum, pakayni i musabiliay,

當做茶飲，用於產前及產後女性，

kapah tu micunus tu cucu,

還能促進泌乳，

mausep tu la’cusay a tuud,

減少異常分泌物，

ngay siyadahay ku鈣鎂,kapah sakabin,

因富含鈣鎂，可以做成濃湯，

u lamit nu lidateng kapah saykatatama kapah mipulu’ tu tabakiyay a 攝護腺.

蕁麻葉根部用於男性可以預防攝護腺肥大。

u lutuk nu聖約翰: mukan tu聖約翰草,saytini i中度憂鬱症,

聖約翰草（St. John's wort）：聖約翰草內用，是用於中度憂鬱症，

nika sakayhekal kapah mapulu’ ku calengetay i banges,

但外用能夠深入皮膚達到鎮靜止癢的作用，

idau ku caay kalebawa atu sapingaay tu banges.

有消炎的作用，也能修復皮膚。

wawa nu cabay aku, anu kalaten nu tadiwaa’ kanca tabakiyay a lebawa,

我有朋友的小孩每回被蚊子咬總是會腫起一個大包，

alahican makuul, micukaymasan kya sapayu’ kalamkam malawpes ku lebawa,

有時還起水泡，使用這個方法後很快就消腫，

anu pasipasipan tu sapayu’ nu金盞花, tucila a demiad amalawpes ku lebawa.

再擦上金盞花膏，隔天就會收乾紅腫消退。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Kala Idiw
waheng

## waheng

### u zuma a kamu:
nu Hulam:智齒

nu Amilika:

nu Zipun:

### u canan ku ː

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinenganː

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinenganː
walo’

## walo’

### u sulit nu Hulam
瓦祿部落

### u siwkay nu niyazu'
i Miaoli a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu walo’. u kasalumaluma’ nu walo’ sa, 209 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 524 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 348 ku tademaw, pakalatu 66%.

u zuma sa, cay ku Ingcumin, 176 ku tademaw, pakalatu 34%. u kasabinacadan, Saysia(SaySiyat) 52%, Tayan(Tayal) 11%.

### u Saysia(SaySiyat) a niyazu'
u Saysia(SaySiyat) a niyazu' kuyni, katuud ku Saysia(SaySiyat) itini mueneng. u zuma a cideaya a tademaw sa u Tayan. inayi' ku zuma a cidekay a tademaw itini mueneng.

### u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.

## u cidekay nu Taywan Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.

silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.

i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.

u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).

### tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2017 a mihcan 11 a bulad

## malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網

原住民族委員會全球資訊網統計資料

台灣原住民族資訊資源網
wawana

## wawana

### u zuma a kamu:
u Hulam(中):、女兒

u Amilika(英):girl

u Lipun(日):'''少女'''（しょうじょ）
wadu' nu kaketi makekay a nika siwawa

wadu nu kaketi makekay a nika siwawa

## kakiliman (摘要)
nanu kasumamadan katuuday tu ku tademaw, pahabay tu wadu idaw ku mulakalakay a wadu tu kaketi sa, idaw aca ku tatangahan nu tatayna atu tatama atu musakakawaway tu wadu ku kaketi, nika hatini kakatuud tu wadu nu kaketi, anu cacay aca ku tatayna, anu mapatay ku tatayna sa, nayay tu ku sanek sa wadu sa, musakakawaway nu wadu tu kaketi sa tu malingatu tu misadibu a pakasiwawa, misitiku' nayay ku tatayna atu tatama pakasiwaway,  sakatakisi a misakakaway a wadu nu kaketi, nayi'ay tu ku wawa a dadikuan a midiku u tatama amin ku wadu, a kaketi u tamaya kaketi i sadingsinan satu a makatukuh i lalud, u kasiwawaan nu heni sa, caay kalawawaay nayay ku dadikuan a midiku tu kaketi, sisa nayi' ku malawawaay a panika lawawaan sa.

## nilacul (內容)
nama kacuwacuwaay a cilekay tu nika suma nu cilekay tu malatabaki tatenga'ay a cilekay tu, idaw aca tu demiadan malatatenga'ay a cilekay tu, u mamumu' nu kaketi sa, alaw malawawa nu cilekay hay nika malacikay tu, nika tabaki malakaketiay kina kawaw nu wadu nu kaketiay.

u wadu a kaketi sa, u misakakawaway atu tatayna tu tatama, idaw aca ku caay kalaheci nu nika siwawa tu, ti'kuk tu demiad nu heni kasiti'kuk nu musakakawaway a wadu nu kaketi sa, u ti'kuk tuluay a demiad masawawa tu wadu sa katukuh sa, i enemay a demiad cilekay sa tu, sabaw tu tusa mamin sa tu, tusa a demiad idaw ku cacay kya malamamumu', u tatayna siti'kuk tu kaketi tulu a demiad ku wawa sa, tulu a demiad kanca siti'kuk katukuh sa, i limaay a demiad u mamumu' hantu sa, pituay katukuh sa limaay katukuh sa, hani malacilekay sa tu, idaw ku tusa idaw ku cacay a demiad tu enemay a ti'kuk malacilekay hanika tabaki alaw malakaketi' nu wadu.

kina tatama a kaketi sa, musati'kuk tulu a demiad malamamumu' sa, enemay a demiad sabaw tusa tu sepat tu cacay, idaw tu limaay kina cilekay sa, u satenesay a cilekay mamin amin satu sa, makaala tu tusaay, idaw ku sepat nu demiad.

wawa nu kaketi u wadu nu mamumu' nu kaketi supeden nida, i wadu nu cungeday, madaukakay nu cilekay, u salengacay tu u tatenga'ay nu wadu a kaketi, nika sa  satekesay a sapaiyuwan kina wadu a kaketi tu sakay tini i udip, sasakapahay a tuud ku uyniyan. tademaw kina kaketi nu wadu saan tina kakapah kina tuud nama kayni i tini tu wawaay henay ku wadu alaw mala kaketi.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)
* nasulitan ni Hana Ateng i 2019 mihcaan
widi

## widi

## nilacul

### u zuma akamu:
u Hulam:水蛭、螞蟥、吸血蟲

u Amilika:leech

u Lipun:'''ヒル'''（蛭）は

## malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
wikipayke-螞蝗