nipaluma-dankace

dankace (決明子)

## '''kakaliman'''
dankace (決明子)

(俗名：大號山土豆、草決明、馬蹄決明、小決明、大本羊角豆)

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## nipangangan (名稱)
【學名】 Senna tora (L.) Roxb.

“mitesekay a ngangan” Senna tora (L.) Roxb.

【科名】 豆科(Leguminosae).

“ngangan nu samataan” kumuh (Leguminosae).

【屬名】 決明屬

“mikeliday tu ngangan” dangkace mitudungay.

【俗名】 大號山土豆、草決明、馬蹄決明、小決明、大本羊角豆

“tada ngangan” tabakiay nu buyu’ a kumuh, dangkace nu lutuk, kaki’ nu dangkace, adidi’ay a dangkace, tabakiay nu size a ngawa’ a kumuh.

【英名】 Sickle Senna、Sickle Pod.

“Igu a ngangan” Sickle Senna、Sickle Pod.

【族語】 布農 Pisal Mata Tu Las、撒奇萊雅 Dankace、卑南 Lrupeng、雅美 Makyokyon、 鄒 Cuun Taparo.

“banacadan a kamu” Bunun a kamu sa u “pisal mata tu las”, Sakizaya a kamu sa u “dankace”, Piwma a kamu sa u “lrupeng”, Tau a kamu sa u “makyokyon”, Co a kamu sa u “cuun taparo”.

決明（學名：Senna obtusifolia），又名草決明、馬蹄決明、假綠豆，屬豆科決明屬。

dankace (決明子)(mitesekay a ngangan: Senna obtusifolia) u zuma a ngangaan sa caw-cuy-min, ma-ti-cuy-min, ciy-li-duw, matatungus ku kumuh samataan (科), mikeliday (屬) tu dankace.   

原產於中國長江以南各省區，現在整個美洲、亞洲、非洲、大洋洲都有分布。本種經常與小決明（Senna tora；臺灣亦稱為決明）相混淆。  

nai Cung-kow satimulan nu Cang-ciang a kenis, nika ayda sa yadah tu i Mey-cou, Ya-cou, Bey-cou, Ta-yang-cou idaw tu wamin. macacamul kya dankace tu Taywan adidi’ay a dankace (Senna tora).  

## sasahican (用途)
維基百科中的醫療相關內容僅供參考，詳見醫學聲明。如需醫療服務或可靠意見，請諮詢專業人士。

Wikipidiay a sasapa’yuan anipinanaman, ay tini ami sawamtan i tini i misangaay tu sapa’yu a mitengil i tuhenian kya siwantan.

決明子是「決明」的種子，為常用中藥，種子入藥，具有清肝明目、通便的功能。

u dankace hananay u “dankace a sapaluma”, alahican sa sanganen tu nu pakungtaway a sapa’yu, u sangaayan niya sapa’yu sa mibanaw tu atay pakakapah tu mata alahican sa sapi cuduh tu sikata’.

主治高血壓、頭痛、眩暈、急性結膜炎、角膜潰瘍、青光眼、癰癤瘡瘍等症。用其葉泡茶，中老年人長期飲用，可使血壓正常，大便通暢。

u satadamaanay (最重要的) a nganga’ayen (治療) nasapa’yu sa tapabaway ku idang, adada’ay ku tangah masinawalay ku tangah, pihacengay a cey-mu-yan (結膜炎)，mamenu’ay a mata, cin-kuan-yan. alahican kalauciya han nu babalaki a minanum, pakakapah tu culil nu idang, lihalay amutai’.

決明在植物群落裡生命力極其旺盛，常常與其他植物爭奪營養，因此在北美洲等地區，決明被視為一種難以根除的野草。

u dankace a langaw nida ki (比較) icelangan ku langaw nu hicahica a lutuk, u sakaicenagna nida midemec tu duma a lutuk sa maydih cinida mialaw tu damek (營養), sisa i tida i Bey-mey-cow kanatal sa u caay kadayum amipatay a lutukan kya dankace.

【藥用部位】以成熟種子入藥。中藥名: 決明子。

“sapayu’en” umaicesay a langa ku sasanga ku sasanga antu a dankac.  

【藥理作用】降血脂、降血壓、保護肝臟、抗菌等作用。  

ina dankac sangaen tu sapayu’ sa mingay tu kau-suy-ze talakaway ku idang padihing tu atay, icelang paculi tu.   

【性味功能】甘，微溫。清熱明目，潤腸通便。   

silec cacanan a kala sicedame sicecedaman imelang akutiay tu adidi’ namekan sa malikat ku mata, kapah mutaiy caay kasikata.   

【主治用法】目赤腫痛，羞明淚多，青盲，雀目，頭痛頭暈，視物昏暗，肝硬化腹水，小便不利，習慣性便秘。外治腫毒，癬疾。內服: 煎湯，用量9-15克；或研末；或泡茶飲。外用: 適量，研末調塗。脾胃虛寒及便溏者慎服。   

“u angangan a sangaan” u nu mata a imelang, sumanahay malbawayay sipuda’ay masiliw way. a dada’ay ku tangah masinawalay ku tangah duud saku nipimelaw, laetusay ku bala’ u tiih ku taisian, u masikatay kapah sipaiyu’ i banges, mapudasay ku banges, kapah a sakabin palauciyahan minanum.    

## nu micudaday a bungka (文學)
決明使唐代詩人杜甫產生靈感。

mapacekil ku tang-day se-cen ci Du-bu tu dankace.

作出《秋雨嘆》一篇：

misulit tu "suni nu balangbangan a udad" sakacacay a langawan.

雨中白草秋爛死，階下決明顏色鮮。

著葉滿枝翠羽蓋，開花無數黃金錢。

著葉滿枝翠羽蓋，開花無數黃金錢。

涼風蕭蕭吹汝急，恐汝後時難獨立。

堂上書生空白頭，臨風三嗅馨香泣。

hatidaay tu a bali nu ci balangbangan a bali atu udad, sisa mapatay amin kuni paluma’ tu tuudtuud atu kilang. nikasa kya dankace i salining, nu luma’ kapah kapah ku langaw tamelac sa adihan.

nikasa amihica ku nikakapah mulangaw, i yadah aca ku balu ahican naca, katukuhan tu ku ci balangbangan a bali atu udad, 

hanca mikikapah kulangaw nu dankace tu duma a kilang, caay tu pakademec, tiya sienaw makatukuh i sadikud sa, inai’ tu ku laheci niya dankace amasacacay amaudip.

kya cacay a micudaday i labu nu luma’ makaadih tiya dankace, kya langaw hacacay sa amahetik kiya papah sa, iyadah, sa tu ku balucu’ a midateng niya micudaday, anu matenes satu alaw a salengac satu ku bukes, yu bengiw sa kya balucu’ nu ci balangbangan.

sakilihalaw satu amidateng kya micudaday tiyadali namakayniyai i salining nu luma’ tiya , bengiw sakubangsis, nikamasumaday tu, kya bangsis biyalaw satu kya micudadday, cay tu pakadungdung kiya micudaday sa telatela’ satu ku lusa’ nu mata maladum ku balucu’a midateng.

## liwasak (分佈)
【生境分佈】生於河邊，曠野，山坡。 分佈於華東，中南，西南，山西，河北，吉林，遼寧。栽培或野生。藥材主產於廣西、雲南等地。

u dankac hananay u kakaydihan nida mulangaw sa, i bukelal atu ahebalay, aumaumahan, i buyu a cakazuma, i yadah ku langaw sanay uzuma satu izaw ku misanga’ay tu sapayu’ ya misanga’ay tu sapayu’ sa itini Kuan-si atuYun-nan.  

【採收加工】秋末果實成熟，莢果變黃褐色時採收，把全株割下曬乾，打下種子，去淨雜質即可。    

yu maduhen kiya heci, sa uzuma ku bunal ku dawdawan ku kulit sa u tatengaay tu apelu’en kya heci, ni ka sa caay pelu’ i kuheci nuheci, putun hank u akuway a mihilhil a misasapal sa paluma’ iatus a pawalien i cilal ku sasapalen.  

## "iakawayay nu yadahay a papah" (複葉)
mulutuc aca ku papah i akaway tu yadahay.

「複葉」就是在葉柄上長有很多葉子。 

"iakawayay nu yadahay a papah" ku mulutucay i akaway nu papah tu yadahay.  

"iakawayay nu yadahay a papah" mulutuc aca ku papah i akaway tu yadahay. 

「頭目」是部落裡的意見領袖。 

"niyazuay a tumuk" ku miwananay tu kakawaw nu binawlan. 

**複葉**是在一個葉柄上著生兩個以上葉片的葉。三出複葉是總葉柄上著生三枚小葉的複葉，如果頂生小葉無小葉柄，稱掌狀三出複葉，若頂生小葉具小葉柄則稱羽狀三出複葉。

i na "**yadahay a iluc a papah"** namakaydabi kaus nu papah, melutuc tu tusaay a papah ya. tuluway a ci'id sa i tida i akaway nu kaus nu papah a melutuc kya tuluway anu ci papah ku pabau, ina' ku a kaway sa u kapal tulu kya ci'id i pabaway a papah anu kikau sa, malecad u sa bahel kya ci'id a papah sa.

掌狀複葉的葉軸退化，所有小葉集中著生於總葉柄的頂端，各小葉呈掌狀伸展。 

anu maacak tu kya kaus nu kapalai' a papah sa misiket tu wamin kya adidi'ay a papah i tada a kaway i yadidi'ay a papah sa malecad tu midaw i sa nu lima'.  

羽狀複葉的葉軸很長，各小葉在葉軸兩側如羽毛狀排列著生，若葉軸頂端無小葉，則稱偶數羽狀複葉。 

iya milecaday tu dakubad a ci'id nu papah akaway tanaay, iya sibanuhay a di'dikay a papah sa masilsil misiket akaway yakaus i pabaw anu caykasi papah sa, nu u mala tusaay sakubad a i luc nu papah han.   

單身複葉是形態最為特殊的複葉，單身複葉在葉軸上只有一個小葉著生，在小葉柄與總葉柄之間有一個明顯的關節。單身複葉被認為是由三出複葉兩側的小葉退化而形成的。單身複葉常見於芸香科柑桔屬的植物。   

u cacaya a caci'id tabaki caykalcad tu tau, sacacay sa misiket i akaway kya a di'dikay a papah, iya adidi'ay atu tabaki ya akaus, i teban masawantan kiyapu'u iya cacaya papah mahida u sakatulu a ci'id a papah i tapiingan a maba dituway iya sacacay sananay a iluc nu papah idau i yun-sang-ke-gan-cuy-su a kilang.    
        

cacaya malasakubaday a papah yadahay ku ci'id. (單數羽狀複葉)    

 
 

tusaay malasakubaday a papah yadahay ku ci'id. (雙數羽狀複葉)

     

tusaay malasakubaday a papah satusa tusa sa ku papah. (雙數羽狀複葉，小葉對生)

     

sacacay a mala sa kubaday a papah, adidi'kay sa macaculuk melutuc. (單數羽狀複葉，小葉互生)

   
 
 

    

malasakubaday a papah i iluc malukut kapah a dihan. (羽狀複葉，末端特化為捲鬚)

            

 
  

malakapalay a papah. (掌狀葉)  
 
malakapalay a sici'id a papah. (掌狀複葉)    

 

 
 
 

  
 
tusa melu tulutuc ku ci'id. (雙出複葉) 

    

 
      
saka tusa a nilutuc a papah. (二回雙出複葉)   

 
 
  
  
  
  
  
  

sakatusa malasakubaday a nilutuc nu papah. (二回羽狀複葉)

   

   

sakatulu malasa ku baday a nikutuc nu papah. (三回羽狀複葉)

   
 
 
 
 

tuluway ku papah. (三出葉)

 
 
 
    

tuluway mulutuc ku papah. (三出複葉)  

miliyan kunatulu a mulutuc kyz pahpah. (二回三出複葉)
 
 
 
    

tusa kya malasakubaday a papah. (雙出羽狀複葉)

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
[1]中文維基 https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%B1%BA%E6%98%8E 

[2] 藥用植物圖像數據庫- https://libproject.hkbu.edu.hk/was40/detail?channelid=1288&searchword=herb_id=D00341

[3]台灣原住民族藥用植物圖鑑:  行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p119，  https://tw.search.yahoo.com/search?fr=mcafee&type=E210TW885G0&p=%E5%8F%B0%E7%81%A3%E5%8E%9F%E4%BD%8F%E6%B0%91%E6%97%8F%E8%97%A5%E7%94%A8%E6%A4%8D%E7%89%A9%E5%9C%96%E9%91%91

[4]《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].

[5]中文維基百科: https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%A4%8D%E5%8F%B6#/media/File:Leaf_morphology_type_geminate-pinnate.png