balalangad

balalangad (kamu nu Hulam: 鍬形蟲)

【學名】：Lucanidae

【mitesekay a ngangan】Lucanidae

【英語】：stag beetle

【In-gu】stag beetle

## sakalecad (種類)
臺灣的鍬形蟲種類約有50種，部份種類4月即是成蟲活躍的季節，大多成蟲在5月左右開始出現，在5~7月最活躍。

Taywan a sakalecad nu babalangad makaala tu lima a bataan ku sakalecad, tu sakalecad nu babalangada han i sepatay a bulad mala cilekaya a buladan, i limaay a bulad kya malingatu  tahekal, i lima abulad katukuh i pituay a bulad saka sicilekayan i tawya.

鍬形蟲科昆蟲的總稱，全世界約有1,200種。

babalangad u cilekay hanamin ku ngangan, hamin nu kitakit makaala tu cacay a malebut tusa a bataan ku babalangan hananay.

雄蟲通常有誇張美觀，且像角的大顎，並非用來咀嚼食物，其用途為對抗天敵與打鬥及爭奪食物、地盤或異性。

tamaan a balalangad micidek ku bangcal, mahida u tabakiay nu ngawa’ nu bihid kya sangucud, caay kaw sapikala tu ka kemkeman, ya ngawaw nida u sapi lawa’ tu ada’ atu sapi lalebu atu sapialaw tu kakanen, mialaw tu kitidaan atu sakay namuh tu duma a babalangad.

雌性個體大顎較短，主要的功用是用來在腐木挖掘洞穴產卵。

tayna a udip nu babalangad apuyu ku nangawa’, u sapaini nida usapi lahul tu kasuy atu mibuhang tu kaka dibuwan nida tu katitian tu ti’kuk.

## kaliwasakan a maudip (分布環境)
台灣一般最為常見的鍬形蟲是中低海拔的台灣扁鍬形蟲（Dorcus titanus sika），而台灣大鍬形蟲（Dorcus formosanus，特有種）及長角大鍬形蟲（Dorcus schenklingi，特有種）列入保育類。

Taywan hina adih kita tu babalangad i tanengay nu talakaw nu buyuan a Taywan nu babalangad (Dorcus titanus sika), i Taywan nu tabakiay a babalangad (Dorcus formosanus, u picidekan a babalangad) han atu tanayuay a singawa’ay nu tabakiay a babalangad (Dorcus schenklingi), picidekan tu a babalangad) kuyda, u dada diputen nu katuuday kumahidaay a babalangd。

以特定樹木流出的汁液為食，亦會攝取腐爛的水果，待產卵的雌蟲甚至會為攝取養份而進食肉類（昆蟲屍體或朽木中其他幼蟲）。

nitucekan a kilang usi cicaay ku kan nuheni, mukan tu malahulay a hecian, nusi biliay a langan nu balalangan  mikilim tu sakay udip nida mukan tu asuay a didian mukan (mapataya nu cilekay atu malahulay nui kasuya atu wawa nu cilekay).

天敵為鳥類及真菌等。

katalawan nu heni u mabahelay a ayam atu tatengaay a bayking (真菌).

## hican pahabay (成蟲飼養)
成蟲的飼養很簡單，只要注意七個重點：

madayum pahabay tu babalangad, misuayaw tu pituay a papahabayan. https://blackcatteacher.com/blog/post/42394609

1. 準備一個箱子，空間要夠大，至少夠讓蟲可以轉身。

milasul tu cacaya a haku, a tabaki kulabu, taneng ku babalangad misudikud

2. 鍬形蟲不論公母見面就可能打架，一不小心就會造成傷亡

balalangad anu masa suadih tu kanca malalebu’ kuheni, anu caay pihamaw madukatu mapatay.

3. 箱子必須通風、放在太陽不會直射的地方。

haku kanca kasi baliyan, padengen i caay ka pacilal a kitidaan.

4. 箱子內必須有攀抓物，例如樹枝、樹皮，以防鍬跌倒了翻不回來。

u haku kanca’ aidaw ku kaka kayatan, u akaway nu kilang a ciit, paduh nu kilang, atu saka caay ka puling nu saka caay kaba belin nu babalangad.

5. 要放墊材，保濕用，例如木屑、種花用的水苔、衛生紙。

kanca a Padengan tu tatadaan, saka senged nu tuud, u kisut, damay nu nanum, cilingami.

6. 一定要有蓋子，鍬形蟲可是會飛的。

pasa tahaban, alaw ama bahel ku babalangaw.

7. 準備食物，最理想的食物是昆蟲用果凍，但普通果凍、水果都可以吃。

milasul tu kakanen, midatengan a kakanen nu babalangad han u cilakay a kuodun, nu hucunu kuotun atu heci tanengtu a kanen.

(別吃太酸的以及太水的，例如香蕉、蘋果很適合；不要餵檸檬、番茄、西瓜)

acaay kan tu tada cileminay atu tada sinanumay a tuudan, u pada’ ,lingu sakapahay, acaay pakani tu linmun, kamulaw, ciyak)

### matatakis atu sasaulangan (交配與繁殖)
讓鍬形蟲繁殖的第一步得先讓公蟲與母蟲交配。

balalangad sayaway a  patatakis han pulungen kunuheni amipulul a patakis.

鍬形蟲在開始吃果凍後的一個月後會達到「成熟」這時公蟲遇到母蟲，就會用夾子輕輕地夾母蟲的背部。

balalangad anu pakanan tu kuotun tu cacaya a bulad han maikestu, imahini masasuadih kunuheni, tamaan a  bulalangad sa, u sangucud hamaw sa mikalat tu kulul nu ulang.

然後用觸角快速的摩擦母蟲，如果母蟲也有意思的話，很快就會開始進行交配。

kalamkam satu ku ngawa’ pakisakis tu ulang, anu manamuh ku ulang han, kalamkam malingatu tu amatatakis.

但是如果母蟲已經交配過、或是不夠成熟的話就會用後腳把公蟲的生殖器踢開。

nika anu maminytu a patakis, atu caay henay kaedem sa u nikudanay a kuku’ tukuden nuda ku papangaan amiliyas.

【成功交配】使用圓形的箱子，以免母蟲跑到角落。

【malaheci tu napatakis】mialakita tu mamulmulay a haku, matalaw tu ulang tayda i kalimucu’,

先將公蟲放入一段時間，讓公蟲冷靜並且建立地盤。

paka tenensen henay ku ulang sa, paka dadaengen han patideng tu kaka udipan nida.

讓母蟲餓個兩天，吃果凍配合度會比較高，不會亂跑。開始交配的時候盡量不要打擾，讓它們結束後自行分開。

Paka ngalayen henay tu tusaay a demiad ku ulang, pakanentu tu kuotun kya kapah kuni pilihida nida ,caay pisalaliw. anu malingatu satu patakis amana’ pidama tu nuhenian, anu mamin satu patakis liyas satu kunuhni.

### misanga tu kitidaan nu heni (產房布置)
等到確定有成功交配後，就可以將公母分開

anu malaheci tu kuni  patakisan nuheni, taneng tu pala liwasaken kunuheni.

木屑跟產卵木可不是隨便的木屑跟木頭都可以用的，基本上一定要有真菌降解過，或是發酵過的木屑才可以用。

kisut atu lalecuhan nuheni a caay palemang sa miala tu kisut atu kasuy, amiala’ aca tu nisiludan tu tatengay a cilekaya, atu numa sangaay tu nutaw a kisuy kapah a cukaymasan.

木頭有分軟硬，大部分的情況選「用指甲戳得下去，用手指戳不會凹下去」的軟硬度。

Kasuy han idaw ku atekakay atu mamuniay, nuyadahan ani pilian sa “u kanus ku sapikedit anu makedit tu, u taludu’ ku  sapi buhang anu mabuhang tu” taneng ku muni’ nu atekak kapahaytu. 

產卵木使用前要先泡水一個晚上，把雜蟲殺死後，把樹皮去掉，再來曬太陽一天或是瀝乾兩天，等到濕度為「摸著感覺有濕氣但手上不會有水痕」的程度是最好的。

lalecuhan nuheni a kisut a lalemeden tu cacaya a labiy, mipatay henay tu cilekay, pudacen henay ku paduc, pawalien naca tu cacaya a demiad tu cilal atu miacak henay tu tusaay a demiad, taneng tu ku senget kiya “kapeten kala lalelaemedan inai ku nalalemedan nu nanum” u saka pahay ku mahidaay sa.

接著, 先在箱子倒一層木屑，厚度至少要有5公分左右。

kilul satu ,pacumuden ku kisut ilabu, u kubetul han a makaala tu lima a kunfunan.

接著用無敵鐵拳把木屑壓實，一定要壓實。

kilul sa amisa kapahtu amisupi tu kisut, kanca a epinpien aca

壓實後放入產木後再用木屑把它三分之二埋起來，埋完後再壓一次，壓實的木屑才能讓母蟲挖出產卵用的隧道，並且有固定產卵木的功能。

mapipi satu pacunuden tu lalecuhan nida tu kisut naca tu mala tulu tu tusa a tademen, mamin a tadem a kina cacayen aca amipipi’, numa pipiaytu a kisut kya taneng mikutkut ku langa amibuhun tu lalecuhan a dadan, kya idaw ku tatengaay a lalecuhan nida.

接著丟下一些防跌倒用的木片或樹皮、放果凍後就可以放入母蟲。

kilul satu pataydan tu saka caay nida katalaw amapulin u sapad atu paduh nu kilang, patengen tu kuotun han taneng tu pacumud tu lang a babalangatan.

貼上標籤，紀錄投產的日期。

paduhepiten tu sasulitan, amikiluk tu lala lecuhan a demiadan.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考來源)
* 中文維基-鍬形蟲：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%8D%AC%E5%BD%A2%E8%9F%B2
* 「鍬形蟲怎麼養」淺談鍬形蟲飼養與繁殖：https://blackcatteacher.com/blog/post/42394609