open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
papiti

## kakiliman
papiti巴比提

## nilaculan
**pqpiti “**Papeete, pangiha: /papeʔete/, mahida nu huwa wun *papé-été*” nu huwa nu puli-nisiya a kiyidaan tida i ta-si-ti a subal, nu pili-nisiya a lekakawaw, sapatiyamay,sapidang, kakacawan atu tatelungan a kakulian.

**巴比提**（Papeete，發音 : /papeʔete/, 類似法文的 *papé-été）*是法屬玻里尼西亞首府，位於大溪地島上，是法屬玻里尼西亞的政務、商務、旅遊、交通和工業中心。

u sayku nu pala sa 17.4 a kuli.城區面積17.4平方公里。

nasaemwkan歷史[編輯原始碼]

pa-pi-ti nu siy-hu, caysiw nemsep a mihcaan malawpes t uku malumanay a pa-pi-ti nu tapang a kitidaan palekal tu baluhay ayda.

巴比提市政廳，1960年代消失的舊巴比提王宮復原建築

caywal tusep a mihcaan, ta-si-ti a tapang nu tatayna ci pu-ma-liy itini misanga tu baluhay a tukay, milingatu misang tu patideng, caywal siptu a mihcaan ta-si-ti mala nu huwa-ku ani sikulan nadikudan sa u pa-pi-ti ku ngangan nu tukay.

1820年，大溪地王國女王波馬雷四世在此營造新都，是為巴比提建城之始，1842年大溪地淪為法國保護國後仍然以巴比提為都。

katuud ku sitangahay a tademaw i tini, u helman.maylwiyl, kaw-keng, lu-pu-te, Luise.setiwunsen tininamin i papiti mueneng itini nika cay katenes.

許多名人，如赫爾曼·梅爾維爾、高更、羅伯特·路易斯·史蒂文森等均在巴比提居留過一段時間。

caywal walsip a mihcaan namakatuduh, caysiw sep kelay a mihcaan sa u satabakiay a baliyus,ina papiti kinatu sa malawpes kina tiniay.

1884年因為火災，1906年因為颶風，巴比提兩度被毀。

papiti a nanum nuhekal 巴比提水景

Alci-liya masacacay nadikudan sa u huwa-ku a siy-hu ku patucekay tupu-lini-siya a tuamu-tu a maluyaluyay a subal tatelungen nu he-u a lacu sapitanam a kakitidaan, macunus tu aidangan nu kapah, papiti kalamkam macakat tuway. 

阿爾及利亞獨立後，法國政府決定以法屬玻里尼西亞的土阿莫土群島為主要的核武器試驗場，加上旅遊業的興盛，巴比提很快發展起來。

nisausi tu tademaw 人口統計資料[編輯原始碼] 

nu tinsukiw a kiwkay聖母主教座堂

pakayni I tusep sepnimuya a mihcaan angiw abulad nu tademaw pulung a cuda sa, u papiti a tademaw sa 131,695, u duma sa 26,017 mueneg I teban nu tukay. u tukay malalacal tu nimuya a kitidaan u＂communes＂

根據2007年8月的人口統計資料，巴比提的人口有131,695人，其中26,017人住在市中心區。市區共分為以下7個區域（communes）

Huwa/法阿  papiti巴比提  pannaawya盤那奧亞（Punaauia）pilaay皮拉埃（Pirae）  masinna馬軒那（Mahina） pil皮爾（Paea）  ya雅（Arue）

**sapikacaw tu kadideng交通**[編輯原始碼]

itukay tatelungan mikacaw tu kadideng sa u tinilu-awmay a dadan a saculul "Boulevard Pomare"

市內最主要道路是3-4線行車的"Boulevard Pomare"

Papiti kiyidaan nu cung-tung帕皮堤總理府

Sapicumud nu midangay**出入境**[編輯原始碼]

nutawan a labang kapah mikacaw tu balunga atu hikuki katukuh I papiti.

海外旅客可乘搭郵輪或飛機到達巴比提。

**cacakayan購物**[編輯原始碼]

paiyamay nu papiti巴比提市集

patiyamay nu papiti sa nu tasiti ku singanganay a tudung itini, sasitudungay pacakay tu simal, nalimaan. sapkining.

巴比提市集是大溪地最著名的地標之一，主要銷售油、手工藝品、紀念品。
Ya-mu-su-ke

## '''kakiliman'''
Ya-mu-su-ke “Ba a kamu, Yamoussoukro, Ba a pangiha, [jamusukʁo]” u angangan nu Syang-ya a dadipasan, tini i A-pi-sang saamkisan tu 240 kung-li a kitizaan, tademaw pakala tu 242744 ku tademaw. Ya-mu-su-ke a lala’ tini i saamisan 6 tu 50 a saculil, satipan tu 5 tu 15 saculilan “6.8333,-5.25”. sin-cen tungus nu Ya-mu-su-keay a tekeday a kitizaan.

**雅穆索戈**（法語：Yamoussoukro；法語發音：[jamusukʁo]）是象牙海岸的首都，位於阿必尚北方約240公里處，人口約242744人。雅穆索戈的地理位置是北緯6度50分，西經5度15分（6.8333, -5.25）。行政上屬於雅穆索戈自治區。

## '''nilaculan'''

## '''likisi歷史'''
Ka-sien-ke “Kouassi N'Go” a sinawawa tu tatayna ci Ya-mu-su “Yamousso” tumuk i Ba-kow pidebungan a ziday mikuwanay tawya pangangan han En-ke-ke-low “N'Gokro” a Ya-mu-su-ke. tawyauyni niyazu’ay iza ku 475 ku tademaw, u A-kuy “Akoué” a kitizaan 129 ku niyazu’

夸西恩戈（Kouassi N'Go）的姪甥輩女性雅穆蘇（Yamousso）酋長在法國殖民時代管理當時稱為恩戈克羅（N'Gokro）的雅穆索戈。當時這個村子有475位居民，是阿奎（Akoué）地區的129個村莊之一。

kanahatu nu hekalay a way-cyaw atu pasiwbanay kacacayat mapatizeng tu, 1909 a m ihcaan, i pitudawa nu tumuk ci Cya-mu-la-pow “Djamlabo”, Ya-ku-ye paculi tu Ba-kow a pikuwan a kawaw. tini i Pu-a-bu-lay “Bouaflé” a zazanan, laed tu Ya-mu-su-ke 7 kung-li tu Pang-ci “Bonzi” ma tuduh tu, tizaay tapang nu Ba-kow ci Si-mung.mi-li-s “Simon Maurice” zayhan Kwa-si-en-ke tahkal amisakapah kya caay saybang. uyni  kasikazan ayaw nu mikeliday ci Kwa-si-en-ke masungaan tu ku Ya-ku-ye a tademaw miales tuyni sisatebucay a ngangayaw.

雖然對外的外交和貿易關係都已經建立，1909年，在賈姆拉博（Djamlabo）的酋長的命令之下，亞庫耶發生了反抗法國統治的事件。位在布阿夫萊（Bouaflé）公路上，距離雅穆索戈七公里的邦齊（Bonzi）被焚毀，當地的法國官員西蒙·莫里斯（Simon Maurice）因為夸西恩戈出面協調而逃過一劫。這位備受尊敬的前領袖夸西恩戈說服了亞庫耶人放棄了這條只會帶來災難的戰爭之路。

yu kapah tu ku kawaw atu panukas tatungus hawsa, ci Si-mung.mo-li saaca ci Pung-ce caay kataneng ku katalawan, paketun Ba-kow katukuhan nu hitay palimaden tayza i Ya-mu-su-ke, Ba-kow a sin-cen nu mikuwanay itiza tu patizeng tu pikiningan ci Kwa-si-en-ke a luma’, satu sakay ci Ya-mu-suan a kasikaz, pasumad han ku ngangan ni En-ke-ke-lye ci Ya-mu-su-ke han “Yamoussoukro”.

當情勢緩和恢復正常之後，西蒙·莫里斯認為彭茲不夠安全，決定把法國軍事站轉移到雅穆索戈，法國行政當局也在當地建立紀念夸西恩戈的建築物，並且為了表示對雅穆蘇的敬意，將恩戈克雷更名為雅穆索戈（Yamoussoukro）。

Syang-ya tukus saayawsay a cungtung ci Bye-li-ke-s.U-bey-ay-bu-wa-ni i 1939 a mihcaan mala sunciw. tawya, Ya-mu-su-ke uyzaanay u adidi’ay nu malukay a niyazu’, katukuh Syang-ya a tukusnamiteked malingatu tu misatabaki palahad. 1990 a mihcaan, Ya-mu-su-ke zikuz nu masasukapah hawsa m alepun tu patizeng tu pibaungan a luma’, mala hizaay u tukay. 

象牙海岸第一任總統費利克斯·烏弗埃-博瓦尼於1939年成為該村村長。當時，雅穆索戈仍然只是一個農業小鎮，直到象牙海岸獨立後才開始較大的發展。1990年，雅穆索戈和平之后大殿落成竣工，成為城市的象徵。

## '''malalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan'''

* 中文維基百科 : 雅穆索戈
*https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E4%BA%9A%E7%A9%86%E8%8B%8F%E5%85%8B%E7%BD%97
tadamicidekay a imelang nu baluwang

## '''kakaliman'''
tadamicidekay a imelang nu baluwang**肺癌**

musaciid i baluwang tu ledeb palamit a mulahad mucelek, anu caay paiyu i sa, mangaleb pilahad tatacuwa, u matalay nu  mitaaidas, miledek ku edes, talabangs amulahad, sa adidik a misengi ya katinenga i tasa, mahihiuh, u ti'ih ku udip, muhanhan a dada ku bauuwang makudus tu.

**肺癌**（英語：Lung cancer）也稱**支氣管肺癌**，是惡性的肺部腫瘤，肇因於肺部組織細胞不受控制地生長。如不治療，腫瘤細胞會轉移至鄰近組織或身體的其他地方。肺部最常見的原發性惡性腫瘤屬於上皮癌，可粗分為小細胞癌（SCLC）和非小細胞癌（NSCLC）。肺癌最常見的症狀有咳嗽（包括咳血）、體重減輕、氣短和胸痛。

## '''nilaculan'''
85% katineng nu siimelangay sa namu tabakuway a tademaw, 10%-15% na caay pitabak u duma sa, namakay baba lakiyaimalalid, makahelip tuangliway bali, anabuh saka tusa a tabaku, idaunay misakupaay, sasingn ku baluwang, masametek kiyamicidek kaya imelang.

大多數（85%）肺癌患者患病的原因為長期吸菸，然而亦有大約10-15%的患者從不吸菸。這部分人患上肺癌常是由於遺傳因素和吸入氡氣、石棉、二手菸，或其他空氣污染物共同導致。肺癌在胸部X光或斷層掃描（CT）中可見，並可透過支氣管鏡檢查或CT引導下進行活檢確診。

milawaay tu hanhan, 1.mahihhih 2.siisdang 3.masuni 4.u tiih ku hanhan.

sakay udip, 1.makudus 2.masiyan 3.akuti' 4.makelulup ku kakanus.

cidekay anu masakatil tu, 1.adada ku baluwang 2.adada ku ukak. 3.mipuet tu sahanhan. 4.utiih sae'nuc.

* 呼吸道症狀：咳嗽、咳血、喘鳴，或呼吸困難
* 全身性症狀：體重減輕、虛弱、發燒，或杵狀指
* 癌組織壓迫臨近組織所致的症狀：胸痛、骨痛、上腔靜脈阻塞、吞咽困難。
anu i hahan'hana kiy cidekay sa amapu'et ku hanhan nu misu tu malawa' ku ta'en u cawa misu, anu masaupu ku tuutuud i talulaw sa, apihaceng tu masied kiyabala' kiya.

如果腫瘤生長在呼吸道，那麼其可能會阻斷氣流，造成呼吸困難，還可能阻礙呼吸道分泌物的排出，使得分泌物聚積在呼吸道，增加罹患阻塞性肺炎的可能性。

## '''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%82%BA%E7%99%8C中文
cucu cidekay imelang

## '''kakaliman'''
cucu cidekay imelang

namakay ni i cucuway milahad masakatic masumad ku cucu, u bangs masalebung sisumanahay masakatic, mulahad tatacuwa anu cay sa talauka' malwawa, lin-pa utiih ku hanhan sisumanahay ku banges.

**乳癌**是由乳房組織發展成的癌症。乳癌的徵象包括乳房腫塊、乳房形狀改變、皮膚凹陷、乳頭分泌物或是皮膚出現紅色鱗屑狀斑塊。而出現遠端轉移的病患，可能會有骨痛、淋巴結腫大、呼吸困難或黃疸的情形。

## '''nilaculan'''
sakatalawan pabaliw sa, kiduwan, caypilaylay tu udip, mukanay tu epah misacucungcucung, mukan sapayu milawa' kabalaki, matabal misabulad, mautang u caykasiwawa, 5%-10% a imelang namakay babalaki malalid iyu lutungay hesa nami cucu sisa malalid nu wina.

乳癌的風險因子包含了：肥胖症、缺乏運動、飲酒、更年期時的激素替代療法、游離輻射、初經提早開始與晚生或不生育。大約5至10%的病例是因父母親的遺傳而發生。

anu cucuway sa, cucucidek imelang han, anu itapiingan sa sabaw walu kaiyadah, anu namakay cucuway malingatu sa , idaw ku milid=lidday, anu mikelap sa, sipayda u masakatilay a mikelap, anu malucek kiya imelang sa, amiliyaw aca amikiysa misawantan apaiyu milawa' palahad.

如果發生在乳腺，則稱做乳癌，發生在乳葉的則稱為乳葉癌。此外，乳癌還分成18個子類型。部分乳癌會先從癌前狀態開始發展，例如原位導管癌。診斷方面，通常會針對腫瘤進行活體組織切片來確診。如果確診，就會進行進一步檢測，確認乳癌是否發生擴散與治療方式。

kalingatu nu cidek a imelang sa talabukutangah nu cucu, kalingatu sa masakatil caay kalcadcad u siudipay ku matinengay tu nikamasakatil anu sasingan sa katinengan tu saiyaway, kakitian anu siatekakay sa katineng.

乳癌最早期的症狀是硬塊，觸感和周圍組織不一樣。超過八成乳癌的發現原因，是女性自己發現的腫塊。乳房攝影可以發現最初期的乳癌。腋下淋巴結上的硬塊，也是乳癌的徵兆。

caykaw masakatil a cacay iyadah ku pakatinengay a hekal kasakamul, idaw ku tabaki mininiy ku cucuc malimad ku tawangh nu cucuc, makepi' masalebung ku banges i liwliw sa matusitibenniya adada ku kakiti'an, mitangseb i ukak, anu a dada ku cucuc sa hakiya idaw ku duma aimelang.

除了硬塊外，乳癌的徵兆還包括組織增厚，單邊乳房變大或下垂，乳頭移位、變形或凹陷，皮膚起皺凹陷，乳頭上或周圍起疹，乳房或腋窩某部位疼痛，腋窩或鎖骨周圍腫大。乳房疼痛不一定就是乳癌，也可能是其他乳房疾病。

### '''udaumi'ay amalalid naimelang.易患乳癌人士'''
1.uyina u saba siimelangay.

2.namakahekalay a kitakit.

3.saiyaway misabulad sa adidi' ku mihcaan.

4.malawit ku 55 a mihcaan kiya masatedep kasabulad.

5.caya' kasiwawa malawit ku 35 a mihcaan kya siwawa.

6.u namibayulingay tu cucu.

7.halisaldu.ay tu kakanen.

8.cayapapi cucu tuwawa.

1.母親或姐妹是乳癌患者。

2.擁有某些特定基因，特別常見於來自東歐的猶太人後裔。

3.初潮（第一次月經）年齡小於12歲。

4.超過55歲才停經。

5.從未生育，或超過35歲才生育。

6.胸部曾接受放射治療。

7.偏好高脂肪食物者。

8.不餵母乳者。

## '''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E4%B9%B3%E7%99%8C中文

https://en.wikipedia.org/wiki/Breast_cancer 英文
Man-ku

## '''kakaliman'''

Man-ku**曼谷**

Man-ku “Tay a kamu บางกอก, Ing a kamu Bangkok” cen-bu a kamu u sulit Kung-tye-ma-ha-na-kung “nu Tay-kow a angangan atu satabakiay a tukay, tizaay a layak pangangan han tu Tay-cin, Man-ku nu Tay-kow a cen-sce, kezay, mapapacakay,saculil,lalangawan,ke-ci pasubana’ atu cacana a angangan.

**曼谷**（泰語：บางกอก，英語：Bangkok）官方名字**恭貼瑪哈納空**（是泰國的首都和最大的城市，當地的華人又稱**泰京**，曼谷為泰國的政治、經濟、貿易、交通、文化、科技、教育和各方面的中心。

## '''nilacilan'''
i 2020 a mihcaan pikinsa tu tademaw, Man-ku izaw tu ku1053.9 emang  ku tademaw, calap tuTay-kow a tademaw 15.3%. 2010 a mihcaan tu nikinsaan tu tademaw, macaliway t uku 1400 emang ku tademaws,

pakala tu 22.2% ku tademaw nu mkienengay i Mang-ku nu likutay a tukay. Mang-ku a tukay tini i Caw-pey-yey he a nuwalian a tukus, micapi tu Tay-kow-wan.

在2020年的人口普查中，曼谷就有約為1053.9萬人，佔泰國總人口的15.3%。2010年人口普查中，超過1400萬人，即約有22.2%人居住於曼谷的都市郊區。曼谷市位於昭披耶河的東岸，鄰近泰國灣。

Man-ku a likisi taneng mitahaw tu 15 se-ci A-yi-to-ye hungti a kanatal cacay adidi’ay a sapisiwbayan, uyni pisiwbayan sazikuz malahad mala nu tusaay a angangan nu tukay a kitizaan, masazuma sa i 1768 a mihcaan a Tun-u -li hungti a kalatal atu 1782 a mihcaan La-ta-na-ke-sin hungti a kanatal, zikuz i Sen-low ayzaay a ziday a pikuwan, Man-ku I 19 se-ci a zikuz malingatu mikawaw tu tukay a palahad, a musuayaw tu makay si-bangay a ngelu’ sazikuz Syen-low pasumad hank u ngangan u Tay-kow han.

曼谷的歷史可以追溯到15世紀的阿瑜陀耶王國時期的一個小型貿易站，該站最終發展成為兩個首都城市的所在地，分別是1768年的吞武里王國和1782年的拉達那哥欣王國，後在暹羅現代化的統治之下，曼谷於19世紀後期開始進行都市發展，由於面臨來自西方的壓力，最終暹羅更名為泰國。

Man-ku hanin nu 20 se-ci mala nu Tay-kow a cen-ce kalalebu a angangnan, natanengan tu Tay kowmipalasawan tu nu hungtiay a lekec au nu hulicen, kinapina a masumad atu kinapaina palekal tu likisi a kawaw. 1972 a mihcaan, Man-ku mapacumud tu micidekay a sin-ce-ci, i 1960 a zida katukuh 1980 a mihcaan kalamkam sa malahad, sakay Taay-kow a cen-ce, kezay, pasubana’ sinsinbungan atu ayzaay a syakay tabaki ku kalilid.

而曼谷也在整個20世紀成為泰國政治鬥爭的中心，並經歷了泰國廢除絕對君主制採用憲政、多次政變和幾次起義等歷史事件。1972年，曼谷被納入特別行政區，並在1960年代至1980年代迅速發展，對泰國的政治、經濟、教育、媒體和現代社會產生了重大影響。

1980 a mihcaan atu 1990 a mihcaan Ya-cow mikadum a kaakuti’an, katuud ku milakuit tu kanatal a kusi tiniay a kitizaan pulung patizeng I Man-ku. namahiza uyni a tukay ayza u gingku atu misiyubanay a kitizaan muliyaw misaniyzu’.u saculil ciniza atu pingaayan pisakapahan tu uzip a a,ngangan nu kanatal, mala u nalimaan, dengdeng atu pisalamaan.

1980年代和1990年代的亞洲投資熱潮期間，許多跨國公司將其地區總部設在曼谷。因此這座城市現在是金融和商業的區域重鎮。它是交通和醫療保健的國際樞紐，並已成為藝術、時尚和娛樂中心。
An-ka-la

## '''kakaliman'''
An-ka-la**安卡拉**

An-ka-la “Tu-al-ci a kamu Ankara, kitikit a ngiha [ˈaŋkaɾa] （ⓘ）”, likisi singangan aca tu An-say-la “Ancyra”, An-ke-la “Angora”, nu Tu-al-ci pulung nu kanatal a tukay, tini i Syaw-ya-si-an-na-to-li-ya-kaw-yen teban nu saamisan, niyazu’ay a tademaw iza ku 450 a emang. haminnu An-ka-la a kuwan izaw ku 560 a emang ku tademaw, uyni i I-s-tan-paw nu sakatusa a tukay.

**安卡拉**（土耳其語：Ankara，國際音標：[ˈaŋkaɾa] （ⓘ）），歷史上又稱**安塞拉**（Ancyra）、**安哥拉**（Angora），是土耳其共和國的首都，位於小亞細亞安那托利亞高原的中北部，市區人口有450萬。整個安卡拉省則有560萬人口，是僅次於伊斯坦堡的第二大城市。
U-lan-pa-tuo

## '''kakaliman'''
U-lan-pa-tuo  烏蘭巴托

U-lan-pa-tuo-se “ Mun-ku kamu ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ, Si-li-e sulit : Улаанбаатар, nalngal nu Mun-ku: [ʊˌɮaːm‿ˈpaːʰtə̆r] , u suo-tu nu Mun-ku kanatal. U-lan-pa-tuo itida i Mun-ku talakaway a buyu’ nu teban a niyaduan, kitidaan makaala tu 4704 pin-hun-kun-li, tademaw hakiya makaala tu 144 a wangan nu tademaw, mikipangkiw tu Mun-ku a tademaw , u satabakiay nu Mun-ku a tukay, cen-ce, tatelungan nu kakadidengan. mililis tu Tu-la-sa’wac, satanayu’ sa, nutipan idaw ku U-lan-pa-tuo Cen-ci-se-han a pahikukian, maci nu timulan idaw ku Mun-ku Sen-sa-puo-ke-ta-han buyu’, tungduh nu buyu’ idaw ku Cey-sang kakininaga a paya, sipakay pabaw miadih maadih ku macimacian. tatelungan nu maci idaw ku kanatal kun atu Su-he-pa-tuo putah. mitulin tu Cung-E’ a Mun-ku mitesul tu dadan nu silamalay taydan i U-lan-pa-tuo, amis katukuh tu Se’-le’ke sen Su-he’-pa-tuo, tumul katukuh tu Cung-kuo Nae-mun-ku nu udip a kitidaan E-lin-haw-te’-se.  145

烏蘭巴托市（蒙古語：ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ，西里爾字母：Улаанбаатар，蒙古語發音： [ʊˌɮaːm‿ˈpaːʰtə̆r] ，是蒙古國的首都。烏蘭巴托位於蒙古高原中部，面積4704平方公里，人口約為144萬，佔蒙古人口將近一半，是蒙古最大的城市，政治、交通中心。市區沿著土拉河布局，呈狹長形，西部有烏蘭巴托成吉思汗國際機場，市區南面有蒙古的聖山博克達汗山，山頂有宰桑紀念碑，可俯瞰全市。市中心有國家宮和蘇赫巴托廣場。連接中俄的蒙古縱貫鐵路貫穿烏蘭巴托，北至色楞格省蘇赫巴托，南抵中國內蒙古自治區二連浩特市。

## '''likisi  歷史'''
i laylayan nu Mun-ku a cudad nu U-lan-pa-tuo nu tawyaay a ngangan nu lalaan. makawali katukuh tu kawanan u U-e-ka, Ta-ku’-lun, Cin-cen-ku’-lun, U-lan-pa-tuo.   23

以傳統蒙古文書寫的烏蘭巴托各時期地名。自左至右分別為烏爾嘎、大庫倫、京城庫倫、烏蘭巴托。

U-lan-pa-tuo nitahawan patideng i cin-caw-cung-de sapatay a mihcaan “ caynemlusiw mihcaan” naw Mun-ku-ke-e-ke-pu a samiyan ci Se’-pu’-cun-dan-pa-hu-tu-ke’-tu itida patideng, saan u Ku-lun “хүрээ/ᠬᠦᠷᠢᠶ᠎ᠡ”, langatan ku liwliw nu lutuk. itida i Tu-sya-tu-ha niyadu’an nu Cung-ci lalabu. Cin-lun nu zitayan , Ku-lun u Ku-lun kakitidaan nu tapang. Cin-lun sepat a bataan idaw ku tulu a mihcaan “ caypicpicwal mihcaan” , cin-caw patideng tu sapilawa’ a cabeng, atu Mun-ku nu dumaan a kitidaan sipangangan tu “Ku-lun” a kakitidaan a kakenihan, ina maci u Ta-ku-lin “Их Хүрээ”, hekalay a kanatal pangangan han tina kitidaan u U-e-ka “Өргөө, igu :Urga, imi u “luma nu tahudan”  100

烏蘭巴托始建於清朝崇德四年（1639年），原為蒙古喀爾喀部的活佛哲布尊丹巴呼圖克圖駐錫地，稱為庫倫（хүрээ/ᠬᠦᠷᠢᠶ᠎ᠡ），意為柵欄圍起來的草場。位於土謝圖汗部中旗境內。乾隆以後，庫倫為庫倫辦事大臣駐地。乾隆四十三年（1778年），清朝在其設立城防，為與蒙古各地其他稱作「庫倫」的地方區別，稱此城為大庫倫（Их Хүрээ）。外國人多稱此地為烏爾嘎（Өргөө，英語：Urga，意為「宮殿」）。

“caysiwcaycay” Sin-hay-ke-min, pase ci Ce-pu-cun-dan-pa itida i E’-luo-se-ti’-kuo a nipacukedan mihapu i hekal nu Mun-ku a misiteked, u Ta-han, patideng tu Ta-mun-ku kanatal, u Ta-ku’-lun ku suo-tu. sa Ta-ku-lun misumad tu ngangan u Cin-cen-ku’-lun “ Нийслэл Хүрээ”. caysiwcaylim mihcaan, Ce-pu-cun-dan-pa midawis milabu tu Cung-hua-min-kuo cung-tun ci Yen-se-kay, lawpesen ku nipisiteked, misumad tu udip tu sapikuwan tu udip a kanatal. caysiwcaysiw mihcaan, ci Si-su-cen

ladayen nida ku hitay midebung tu Ku’-lun, lawpesen nida ku hekalay a Mun-ku nipikuwan tu udip. 

1911年辛亥革命後，八世哲布尊丹巴在俄羅斯帝國的支持下宣佈外蒙古獨立，自立為大汗，成立大蒙古國，以大庫倫為首都。此後大庫倫改稱京城庫倫（Нийслэл Хүрээ）。1915年，哲布尊丹巴接受中華民國大總統袁世凱的冊封，取消獨立，改爲自治。1919年，徐樹錚率北洋政府軍進占庫倫，取消外蒙古自治。
talakaway ku idang a imelang

## kakiliman
alakaway ku idang a imelang(nu Amilika a kamu:Hypartension, high blood pressure) u talakaway ku idang caay kaadih ku i hekalay a wayway, nika sa anu matenes talakaw kya idang u 冠狀動脈 a imelang, kahung a masatedep ku sinduw, mapilpil ku balucu’, i lilisay mutiywngay a ulat maesut, nipiadih caay kakapah, mahaymaway a imelang nu buwa’ atu mahedaway ku punuw namin a imelang u sakatalawan cuduh nu idang anu epunan sa, a malatusa anu miditeksa a melawan ku nipitiyuwng nu sindu tu heci, anu mapepec mucudu, anu mabuhat mucudu uyni ku aadihan u mahpecay a nicudu u satabakiyay a niditek anu mabuhatay a nicudu u saadidiway aniditek u yadahay a babalaki i pahanhan i kahepecan mucudu itida i 100~130毫米汞柱

(duma a ngangan mmHg), anu kabuhatan nicuduh sa i 60-80 毫米汞柱. anu cudu nu idang matulin mulawit tu130/ 80 atu 140/90 毫米汞柱(收縮壓/舒張壓）a kaysi talakaway nu cudu  nu  idang nu wawa han tu aadihan caay kalecad tu babalaki, anu muditek tu cudu nu idang sa, aw 24 tatukiyan ku laeday a muculilay a sapiditek  tu cudu nu idang (duma ngngan ABPM) kina mahiniya a mayda nu aadihan tu misaydan muditak tu cudu nu idang(簡稱OBPM) a kiyadahan ku mieciyuw.

**高血壓**（英語：Hypertension，high blood pressure）是動脈血壓持續偏高的慢性疾病。高血壓一般沒有症狀，不過長期高血壓為冠狀動脈疾病、中風、心臟衰竭、心房顫動、周邊動脈阻塞、視力受損、慢性腎臟病及失智症等病症的主要危險因子。

血壓分為收縮壓和舒張壓兩種，即為心臟跳動時肌肉收縮或舒張時的測量值；收縮壓是血壓的最大值，舒張壓是血壓的最小值。大部分成年人在休息時的收縮壓在 100-130 毫米汞柱（簡稱為 mmHg），舒張壓是 60-80 毫米汞柱。若血壓持續超過 130/80 或 140/90 毫米汞柱（收縮壓/舒張壓），有可能是高血壓。兒童的判斷準則和成人不同。量血壓時，採用 24 小時區間的移動式血壓計測量血壓（簡稱為 ABPM）方式會較僅採診間血壓量測（簡稱為 OBPM）來得準確許多。
siwanengay a isi’ a imelang

## kakiliman
siwanengay a isi’ a imelang (ladin a kamu: diabetes mellitus, sulsiye sa DM, duma a ngangan u diabetes) nu mamaliwyunnay a imelang, a adihan sa u idang nu imelangay talakaw u ku wanen. anu mahida a “situlu ku yadahay cacay ku adidiay” a wayway; yadah ku nikan, nanum, misi’ maselep ku ba’ket makayni.

**糖尿病**（拉丁語：diabetes mellitus，縮寫為DM，簡稱diabetes）是一種代謝性疾病，它的特徵是患者的血糖長期高於標準值。高血糖會造成俗稱「三多一少」的症狀：多食、多飲、多尿及體重下降。

sakinacacaay siwanenay a isi’, imelang anu katahkalan tu cacay a lalipayan katukuh tu cacaay a bulad, sakatusa katahkalan maudang. anu uycanan mahicaay ancaay paisin hakiay sinililid tu duma a imelang.

對於第1型糖尿病，其症狀會在一個星期至一個月期間出現，而對於第2型糖尿病則較後出現。不論是哪一種糖尿病，如果不進行治療，可能會引發許多併發症。

## nilaculan
sakinacacayay tu siwanenay a isi’ a imelang; uyda a udip caay pakatahkal tu tanengay a yi-taw-su naimelang singangan nacaay tu miidaay a siwanenay ku isi’ (kamu nu Alimika: insulin-dependent diabetes mellitus,lDDM) atu nu masakapahay a imelang (i namahiniay a imelang namay kilalecuhan tu, yadah ku lutungay atu masakapahay imelang tu kyu singangan), i naimelang mahica hakya kaliwhan henay.

**1型糖尿病：**由於身體無法生產足夠的胰島素或根本無法生產胰島素，病理上也被叫做胰島素依賴型糖尿病（英語：insulin-dependent diabetes mellitus, IDDM）或是青少年糖尿病（因屬於先天性疾病，大多數是在嬰兒時期至青少年期間發病，故名），病因目前不明。

sakinatatusa tu siwaneng a isi’ a imelang; makayda i yi-taw-su-cu-kang-zo-yun caay kakapah atu si-baw caay pangil tu yi-taw-su, nika sa nu udip a yi-cang nayi ku hicahica a munday, mikilul tu culil nu imelang yi-taw-su nikatahkal. a kay haymaw satu caay kataneng.

**2型糖尿病：**始於胰島素阻抗作用異常或細胞對胰島素沒有反應，而本身胰臟並沒有任何病理問題。隨著病情進展胰島素的分泌亦可能漸漸變得不足。

musabiliay tu siwanngay a isi’ a imelang; u sawsawni maadihay inayay nanay hen kina imelang, nika sa pisabiliyan a wanen nu idang, kitalakawan ku kapahay a musabiliyay, u hiya nu zo-can-ci sinalilid. a imelang wawa a kaysi, lacusay ku nicilak i bili, simayda matalupungay nilecuh i sasa ku wanen, nu idang tada tabaki ku lutungay atu u tiih lecuhan hakay mapatay mahamin kina malaliliday imelang tatengay.

**妊娠糖尿病：**是常見的糖尿病種類，它指過去沒有糖尿病病史，但在懷孕期間血糖高於正常值的孕婦，是周產期的主要併發症之一。此病可能導致胎兒發育畸形、胎兒宮內窘迫、新生兒低血糖、巨嬰症以及難產或者死產等併發症。
sawawaan nu tatayna micidekay a imelang

## '''kakaliman'''

sawawaan nu tatayna micidekay a imelang 

**子宮頸癌**

sawawaan nu tatayna micidekay a imelang, i sawawaan namakay i la'cusay a si-paw, u saiyaway sa kaliyuhan anu pihaceng sa, tahkal ku idang adada' ku pakah.

**子宮頸癌**（英語：Cervical cancer，又稱**宮頸癌**），為發生在子宮頸的癌症，源自於不正常細胞的生長，能侵襲或轉移至身體其他部位。早期通常不會有症狀，而晚期時可能有不正常的陰道出血、骨盆腔疼痛。

## '''nilaculan'''

milawit tu 95 way a cidek imelang sa namakay cabay ya nikasa, siimelangay malaliday cakapihaceng, mala cidekay malalid namakay mitabaku dawmi'ay ku udip. mukanaay tu sapaiyu', katuudday ku tatama caykukakalid ku kapahay sawawaan a cidek sa iayaan nu cacay tusa abatan ku mihcaan katenes tu tahekal kaadihan sa,lasubu% pesenmasakines 10%masacacay waan amin katinengan, miliya u aca misawantan tu u micidekay haw milalid.

超過95的**宮頸癌**是由性傳播的HPV病毒引起的，但相對而言，大部份感染HPV病毒的人並不會發展成癌症。其他風險因素包括抽菸、免疫不全、常使用避孕藥、不安全性行為、多重性伴侶等，但皆不如人類乳突病毒感染重要。典型的子宮頸癌由為期10至20年的癌前病變發展而來。子宮頸癌可分為幾種型態，90%為鱗狀細胞癌，10%為腺癌，而其他型態僅佔少數。診斷通常藉由子宮頸抹片篩檢，再進一步切片檢查。醫學影像則用於察看是否有癌症轉移。

cidek a imelang nu tatayna i tahab sa sakatepat kaiyadah, u sakasepat kaiyadahan nu mapataiya' lasubu pisac 90% u pakuyuc a kanatal, mapatayai u kapah hay a kanatal sa, masikul, sisa inai' ku imelangay kingkiuwan ci Hay-li-ya-ta La-kes a tatayna akawawaan.

宮頸癌是全球女性第四常見的癌症類型，也是女性第四常見的癌症死因。2021年，子宮頸癌全球年新發病例約60.4萬例，並造成約34.2萬人死亡。大約90%的子宮頸癌患者生活在低收入和中等收入國家，而宮頸癌在低收入國家則為最常見癌症死因。在已開發國家，因為子宮頸抹片篩檢的普及，大大降低了子宮頸癌的發生率。醫學研究中，著名的細胞株─Hela細胞，便是從名為海莉耶塔·拉克斯這位女性身上的子宮頸癌細胞所培養出來。

imelang 病理

kawawaan amicidekay namakay matenesay cucuimelang pabau si-pau, la'cusay "Epithelial cell dysplasia". malamicidekay cacay sabautuenem,katil nu cucu masakatilkines sipaucidek sabaw walu sin malalid malaulic cidekay katinenga isiy, iya sabaw eneng kitesekan ku sabawalu kawawaan micidekay masakinsay, si-paw kuangangan masaulicay caykaiyadah.

子宮頸癌是由於人類乳突病毒長期慢性感染子宮頸上皮細胞，導致上皮細胞化生不良（Epithelial cell dysplasia），進而癌化。其中第十六型人類乳突病毒慢性感染易造成鱗狀細胞癌；第十八型人類乳突病毒慢性感染易造成腺癌。流行病學上，第十六型人類乳突病毒感染的盛行率高於第十八型人類乳突病毒感染，是故臨床上子宮頸癌以鱗狀細胞癌表現為主，腺癌則相對少見。

## '''namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan'''
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%AD%90%E5%AE%AE%E9%A0%B8%E7%99%8C
balucu’ a masatedep

## kakiliman
balucu’ a masatedep, duma a ngangan saicelang nu balucu’ a msatedep, kateng a masatedep ku balucu’ “te-yu: Herzinsuffizienz / Herzschwäche, yin-yu: heart failure, saadidiay a suliten: HF”, i hekalay a kamu sa mahaymaway a malawpesay a balucu’ “chronic heart failure, CHF”, mayda u yu-sie-sin a balucu’ a malawpes “congestive heart failure”; anu u balucu’ caay pakacudu tu tangay a idang pabeli tu sakaydih nu udip, a mutahkal ku a masatedepay nu balucu’. a masatedepay nu balucu’ a imelang idaw ku anu muhanhan caykadayum, anu tadamanglu atu mabudus ku kuku’. anu macahiyu ku hanhan micidek i nipiundu, anu mutalienang atu mabiyi sangdep dayum sa, mangle. i nama hiniyay a imelang sawni mipulu’ tu nipitiyung nu mudekuay atu dimata nu undu, anu kapakapah ku nipikuwan, sataneng tu ku nipiundu.

**心臟衰竭**，又稱心力衰竭，簡稱心衰（德語：Herzinsuffizienz / Herzschwäche，英語：heart failure，縮寫：HF），一般意指慢性心臟衰竭（chronic heart failure、CHF），同義於鬱血性心臟衰竭（congestive heart failure）；當心臟無法推送足量血流維持身體所需，心臟衰竭於焉而生。心臟衰竭症狀通常包含呼吸困難、過度疲憊與下肢水腫。呼吸喘特別在運動、平躺與夜間睡眠時容易症狀加劇。心臟衰竭通常會限制病患行動與運動的可負荷量，即便控制得宜，運動量依然受限。
kahung

## kakiliman
kahung “nu Amilika a kamu: Stroke”, duma a ngangan sa ulat nu punuw a kawaw “nu Alimika a kamu: Cerebrovascular event, katang CVE”, ulat nu punuw kaliyu han “nu Amilika a kamu: Cerebrovascular accident, katang CVA”, masumad ku imelang nu ulat nu punuw “nu Amilika a kamu: Cerebrovascular incident, CVI”, ancaay mabahal ku imelang nu punuw “Amilika a kamu: Brain attack”, a mapatay tu ku punuw, u hiyasan caay kataneng ku idang nu punuw sisa mapatay kaypunuw.

**中風**（英語：Stroke），又稱作腦血管事件（英語：Cerebrovascular event，簡稱CVE）、腦血管意外（英語：Cerebrovascular accident，簡稱CVA）、腦血管病變（英語：Cerebrovascular incident，CVI）、或腦病突發（英語：Brain attack）、腦卒中，是指腦部缺血造成的腦細胞死亡。

u ngangan nu kahung namakayda nu hulam a misaydan. “黃帝內經” hicasa, u kahung namakayda u way-kan-hen-sya, u wayway sa kuku’ atu lima mapian-bi, pangangan sa cu-zung. min-caw-lul-yin “i cudad nu misaydan” hiyaen ku cu-zung pangangan tu kahung.

中風的名稱來自中醫。《黃帝內經》認為，中風來自於外感風邪所致，證狀為手足偏痺，稱為卒中。明朝樓英《醫學綱目》將卒中稱為中風。
sapasamata tu balucu’ atu bala’

## kakiliman
sapasamata tu balucu’ atu bala’ “ nu Amilika: *cardiopulmonary resuscitation*, saapuyungen: CPR” u sapipadang tu bahal saan mutiyung a balucu’, makayda nu tamdawan matulin musakakawaw ku punu’ hanika tineng muhanhan atu kapah tu  ku nisilsil nu idang. sapasamata tu balucu’ atu bala’ cayay kaw tataytayay a kikicu’ uyniyan matabu ku nakamuan atu nisaungay.

**心肺復甦術**（英語：cardiopulmonary resuscitation，縮寫：CPR）是一種救助心搏驟停病患的急救措施，通過人工保持腦功能直到自然呼吸和血液循環恢復。心肺復甦術並非單一的技術，它包含了一系列的評估及行動。

u duma sa, sapasamata tu balucu’ bala’ a kakawaw akay maydihan miadih tu caay kalecaday a tadusan masatedepay mutiyung a balucu’ han haw idaw ku sasasumadan. George Crile itida i 1903 mihcan, pakatineng sayaway itida i pacacay nu wacu sikanilahci i baluwang mipecici. ayaw a mihcan, cinida pakatineng tu nu Amilikay sayaway a u tademaw kapah besud sa, i hekal nu baluwang mumilmil tu balucu’.

另外，心肺復甦術的步驟可能需要根據不同的心跳停止之病因而有所變通。George Crile在1903年，報告了第一次在狗模型中成功使用外部胸部按壓。次年，他報告了美國第一例人體閉胸心臟按摩病例。
u sakaydihan naku kinaising!

u sakaydihan naku kinaising!

我超愛這個醫生！

## kakiliman
aku;ising, u tengil aku anumilatlat tu udip sa tanayu' kuni kaudip saan haw, tatenga haw?

我：醫生，我聽說運動可以延長生命，這是真的嗎？

## nilaculan
ising; amana palawpes tu tuki i nipilatlat

tu udip, anu mahida sa mabayu'. smilatlat tu udip kalamkam ku nitatebut nu balucu' cay pakatenes kuni kaudip, mahida anu kalamkam kuni pacilil isu tu kadudeng sac kalamkam mapeci tu ku kadideng 

醫生：不要把太多的時間浪費在運動上，一切終將枯竭。運動加速心臟跳動，不會讓你活得更久，就像開得快能延長汽車壽命嗎？

anu maydih matyseng kunikaudip sa, kabi tu kalahukam!

想活得更久，睡午覺吧！

amu; mahica satang han kunika tupah?

我：是否應該減少酒精攝入量？

ising: u caay. u budu a epah. Pay-lan-ti nu heci amin nihudhudan atu nisaelawan, u bilu sa nu belac a nisangaan 

醫生：哦-不。葡萄酒.白蘭地都由水果釀造或蒸餾， 啤酒則由穀物製成。 

aku; u nisatin-pu-laan laecus haw?

我：油炸食物不好吧？

ising: u nicunusan tu huwa-siy a simal, ucelak a simal sipisa tin-pu-la ocuwa ku laecus saw?

醫生：只要不是化學添加的油，植物油炒炸的食物有什麼不好？

aku:u ciyaw-ke-li milaecus tu u dip haw?

我：巧克力對我有害嗎？

ising: hiyhiyhiy, u kekea lihum sa amana pawaneng

醫生：嘿嘿嘿，稱呼：可可豆耶…只要不加糖。

aku; mingaduy kapah ku ka-ku nu udip haw/

我：游泳對身材有好處嗎？

ising; anu mingaduy kapah ku udup nu ka-ku, pacuyakui kakumay tu cin-yi.

醫生：如果游泳對身材有好處，給我解釋鯨魚！

aku; misakapah tu ka-ku- nu udip u tatelungen haw?

我：塑造體型重要嗎？

ising; hey, “masakimuluay” u ka-ku tu!

醫生：嘿， "圓"也是一種形狀！

sakadaheked tu anu kaiyan ku kan atu nikan tu nika patelac

希望這能消除對食物和飲食的誤解。

sadikuday sa, ya sipun a ising sakamu sa:

最後，日本醫生總結道：

hani, u nikaudip caay kaw kinacacay micumud i lala’ a nupi liw-ku, siwalen ku udip a misaselic…. dikeca tu tubilu cacay alima mudikec tu ciyaw-ke-li… mamin t uku u dip a cu-kay-masan, mapatay nu ngelu’, tanutuwasa mu “u.hu”nikaudip aku sakanawlan” sidumahan muka tu kakaydihan nisu, a mapatay kisu, amana palutatenga tu kamu nu paprluay pahengaday tisuwan!

先生，人生不該是一次入土爲安的旅程，而應是側身滑行…一手拿啤酒…一手拿巧克力…身體完全用完了，精疲力竭，尖叫着："嗚呼，我的生活真精彩"

隨便吃你喜歡吃的東西，因爲你還是會死，不要讓動機演講者欺騙了你！

ya mikingkiway tu sakaduba a kikay, lima idaw ku sepat mapatay tu

1.跑步機的發明者逝世，享年54歲

mulatlatay tu udip mikingkiway lima idaw ku pitu mapatay tu

2.體操的發明者逝世，享年57歲

Kitakit u sakapahay ku udip sepat idaw ku cacay mapatay tu

3.世界健美冠軍去世，享年41歲

Kitakit u matinengay tu mutukuday ci malatuna enem bataan mapatay tu

4.世界上最優秀的足球運動員馬拉多納逝世，享年60歲。

sisa但是

mikingkiway tu ken-te-ci mayseng kaudip siwa idaw ku sepat ku nikausip

5.肯德基的發明者逝世，享年94歲

Nutella mikingkiway walu idaw ku walu mapatay

6.Nutella品牌的發明者逝世，享年88歲

dateneg may, mikingkiway tu tabaku ci uen-se-tun cacay asubu idaw ku tusa mapatay

7.想象一下，香菸製造商溫斯頓逝世，享年102歲

u ya-pin mikingkiway nay maninel mapatay cacay lasubu idaw ku sabatu enem kumihcaan mapatay

8.鴉片發明者在地震中去世，享年116歲

ci sin-ni-se mikingkiway siwa idaw ku walu mapatay

9.軒尼詩發明家98歲去世。 

Inaising naming hican nuheni matineng tu nika mayseng nikaudip usadikuday a heci sa?

這些醫生是如何得出運動延長壽命的結論呢？

u palawil tatebutsa, nika tusa amihcaan kunikaudip, u bilanga sa caay kasaungay, sepat a lasubu kuni kaudip.

‼️兔子總是跳來跳去，但它只活了2年，烏龜根本不運動，活了400年。

Sisa,pahanhan ni, sadep….sadep han, mukan misalama lipahak, salihalay hank u nikaudip.

所以，休息一下，冷靜…保持冷靜，吃喝玩樂，享受你的生活。

sadikuday sa mapatay tu.但最後還是會死的.
anu maydih kisu tu adipapang kanca pinanami a paluma tu balu"

anu maydih kisu tu adipapang kanca pinanami a paluma tu balu"

《 倘若你喜歡蝴蝶 務必先學會種花 》

u tademaw anu maydih tisuean , caay pisakaliyuh tusuwan , mangalebb ku pipaayaw tisuwan.

一個人真要是愛你，絕對不會忽略你，必然格外的關注你。

u maydihay tisuwan , pasyaw acac tu balucu' i tisuwan , yu pakatineng stu pakatelay , alahican cayka kasenun sa patubeli , nadikudanbsa musakamu tu namahica misametek.

愛你的人，一定是顧及著你的感受，對你的信息或電話，即使做不到秒回，也會在事後跟你說清楚。

anu idaw ku maydihay tisuwan sa, caay kasilangkaw sa, anu silawad makadayeng tisuwan pakay balucu’en nida kisu.

一個人真要是愛你，絕對不會敷衍你，必然格外的在乎你。

u maydihay tisuwan sa, maydih a maladay kamu, anu silawad sa, metalaw anu nayi ku lawad nu misu, metalaw anu adidi kupabeli isu icinidaan.

愛你的人，一定是想著跟你在一起，在空閒之餘，只會怕陪你的時間太少，只會怕對你付出得不夠。

anu maydih tisuwan sa, caay pi palulaecus tisuwan, metalaw kaku anu icuwa cay kataneng kuydih aku cinidaan.

一個人真要是愛你，絕對不會傷害你，必然格外的心疼你。

u maydihay tisuwan sa, manamuh anu kapah kunikaudip nu misu, metalaw cinida anu icuwa cay kataneng ku kapah nida tisuwan, metalaw malalum kisu metalaw mabalucu’ kisu.

愛你的人，一定是希望你過得更好，就怕自己哪裡做得不夠好，讓你受委屈，讓你為難，讓你生氣。

anu cacayay atademaw maydih tisuwan sa caay kadawmi, u icelangay cinida.

一個人真要是愛你，絕對不會比你弱，必然格外的比你強。

maydihay tisuwan sa, adihan u icelangay cinida, muhalhal tu anu mahica kisu, adidi ku pacikaw oniwtu nuayawan nisu a mukitin musikul nudikudan.

愛你的人，一定是你堅強的後盾，時刻準備著為你遮風擋雨，披荊斬麻，把你捧在手心，護在身後。

anu idaw ku maydihay tisuwan sa, caay palatikih tu canan tisuwan, u manamuhay itisuwan. 

一個人真要是愛你，絕對不會挑剔你，必然格外的欣賞你。

Maydihay tisuwan, u ngalay tu maydih tisuwan atademaw, sisa cay palatikih tu cacanan a kawaw numisu, hida sa u nabalucu’an numisu.

愛你的人，一定是想要成為被你愛的人，所以只會無止盡的包容你，只願能被你以相同的方式對待。

Anu mayhih tisuwan sa, caay piliyas tisuwan, midehepi itisuwan.

一個人真要是愛你，絕對不會離開你，必然格外的黏著你。

u maydihay tisuwan sa, palakitakitden kisu atademaw, caay pidateng anu mahica inayay tu kisu, nikaudip nu misu idaw henay ku niw-ci haw sa.

愛你的人，一定是把你當成全世界的人，從不敢想象萬一失去了你，自己這一場人生還有什麼意義。

Muhalhal kaku tu bali muhalhal kaku tisuwan.

我在等風也等你
u kuku'

u kuku' 雙腿

## kakiliman
Tan-may a tabakiay a cacudadan nukingkiwan: anu balaki tu u palutatenga nu udip sa cayay tu kay punu’ sa , u kuku’ tu sa !

丹麥大學研究：中年後的自信不在大腦 ，是在雙腿！compiled by RF 8/13

balaki tu kitasa , kuku’ atu cepi sakulceden sa.

## nilaculan
1、變老時，腳與腿須始終保持堅挺。

Balaki tu sa amana katalaw salengac ku bukes, sikubid ku banges, matinatun tu , u kuku aca ku sikulan.

2、變老時，不應擔心頭髮變灰、皮膚下垂、皮膚皺紋，反而要照顧兩腿。

“nu amilika a cuda nu sulit sa” musakamu tu mayseng nikaudip idaw ku daduducen sa , anu kuleced ku kuku’ nu heci sa u saka hemekan a heci sa.

3、《美國預防雜誌》概述長壽跡象，強壯的腿部肌肉被列為最重要的肌肉。

anu tusa a lalipayan caay saungay ku cep isa , u ocelang nu cepi maselep tu cacay bataan a mihcaan sa.

4、若兩週內不動腿，腿力降低10年。

makatepa nami kingkiw, payawan u babalaki u wawa henay atu 

tusa alalipayan caay saingay, u icelang nu heci nu cepi maselep tu 1/4, balaki tu 20~30 amihcaan. 

5、研究發現，無論老少兩週若不活動，腿部肌肉力量減弱1/4，相當老化20~30年。

anu maselep ku icelang nu cepi , kanaha tu misaekeng a miecaw sa , amatenes kya makapah sa.

6、若腿肌的衰弱，即使我們進行康復和鍛鍊，需很長時間才能恢復。sisa anu miundu tu, muculil ku sakapahay.

7、定期運動，步行非常重要。u baeket nu udip tini namin i cepi’.

8、整個身體重量負荷在腿上。

u udip nu tademaw i kuku’ u baeket nu udip sa 50％ u ukak naming, u ukak sa 50％ tini naming I tusaay a cepi’.

9、人體承重於腳。人體重50％在骨頭，而骨頭50％在兩腿。u satabakiay nu udip saicelangay a pukuh atu ukak sa i cepi’.

10、人體最大及最強關節和骨頭在腿上。

u icelangay a ukak atu kaki u heci nikacaluway sa mahida u masatuluay a kalalitin, mutamudung tu audipan nu udip.

11、 強壯的骨骼與肌肉和靈活關節形成「鐵三角」，承載人體上最重要負荷。

u udip nu nademaw 70％ nusaungay sa tini naming i kuku’,

12、你70％活動能量燃燒在兩腳。

wawaay henay kisu, u cepi anu taneng ku icelang makahuwad tu cacay a kadidemg.

13、年輕的你，大腿有足夠力量可抬起一輛小車！u cepi’ atu kuku’ nu udip “ tatelungan a miundu”

14、腿和腳是身體「運動中心」。tusaay a kuku’ nu tademaw sa 50％ u ulat, 50％u caculilan nu idang atu 50％ u idang.

15、兩腿擁有人體50％神經，50％血管和50％血液。u tusaay a kuku’ matatulinay tu cuwacuwaay nu udiudipan mahida u calacay. 

16、兩腿連接身體的大型循環網絡。 

anu siekeng ku kuku’ atu cepi’ , niculil nu idang ktanektekay a tademaw sa idaw ku icelangay a balucu’ . 

17、有健康的腳和腿，血液流動會順暢，腿肌發達者會有堅強的心臟。

anu balaki ku tademaw , namakayni I kuku’ ku sayaway tu tababaw a macakat.

18、人老，先從腳部開始再向上發展。

anu balaki ku tademaw , u punu’ pasaynu i cepi’ a pasubana’ sa mahaymaw cayay tu katatudung mahicay kiya catu kahida u sining henay .

19、人老，大腦對腿部傳輸指令的準確性和速度下滑不如年輕人。

anu balaki saca , u ukak nu suluyyaan malawpes , kyu hinangeli ku ukak nu babalaki .

20、人一老，骨胳鈣質早晚會流失，故老年人易骨折。

Kangeli’ nu ukak’ nu babalaki sa, hina laday tu duma a imelang , uda umiapatayay a imelang anu mapuut ku idang nu tangah .

21、老年人骨折，易引發併發症，尤其是致命性疾病如腦血栓。 

apah, uusausi , 15％ a babalaki u cepi ku mangeliay cacay a mihcaan mapatay tu ! 

22、統計上，有15％老年人大腿骨折在一年內身亡！

mikining tu cepi’ u nemsep a mihcaan a babalaki sa , caay kautang .

23、鍛鍊腿部對於60歲的老人，永遠不嫌晚。

Kuku’ atu cepi’ mukilul tu demiad a mahaymaw balaki , nika mikunnig tu kuku’ hayni kabalaki kya kapah tu ku kuku’ .

24、腳與腿會隨著時間衰老，但鍛鍊腳與腿是終生的任務。
Hata nu Cong-kow

u kulit nu **hata nu Cong-kow** sa, u sumanahay atu takuliway. sibunac i pabaw nu hata, cacay ku tabakiay, sepat ku adidiay a bunac.

Cong-kow i tini Asia atu Europe (亞歐大陸) a kanatal atu i hekal nu kenis, u niyay a ngangan Si-zou(西周) katinengan wini “u satabakiay nu kanatal lamin” wini u Se-yi(四夷), u masasuayaway a kakitizaan u zuma sa wizaan Lo-yang(洛陽) a masaenalay nu kapulungan a kakitizaan, namakay Si-zou(西周), katukuh i kaHulaman tu pikuwan, mahiza tu nu kasumamadan henay kunizatengan kunipikuwan tu kanatal, a winian a Cong-kow.

uyni u sazikuzay nu Hulam alesan tuway ku nu kasumamadan henay ku nipizateng tu pikuwan tu kanatal, kilul tu nu ayzaay nizatengan tu kawaw nu Cung-hua-min- kuw(中華民國), u nu kakilul tu si ngangan tu Cung-hua-min-kuw(中華民國) atu Cung-hua-zen-min-kung-he-kuw (中華人民共和國).
2030 tusa ku kamu nu kanatal

nani micuzuh ku cenhu tu sakala "**2030 tusa ku kamu nu kanatal**" (kamu nu Hulam: 2030雙語國家) layak a kamu atu Amilika a kamu a palalecad han palekal, nika a mipalahad tu sakaicelang sapicacabi’ nu kanatal, cayay ku nu Amilika adada’ ku patinakan minam tu kamu. 8 a demiad kamu a sye-huy nu  Taywan, mikawaw tu "cayay pisulul tu 2030 tu hatusa ku kamu nu kanatal" matatengil ku kisya, pacekil tu Taywan pidimela tu kayadah nu masasumaay a kamu natimulay subal a kamu, layak a kamu atu hanulimaay a kamu, uyni kamu nu Taywan hamin u kasatiman siacaay a nilacul.

paicelang ku picudaday, hamin caay kasa pinanam tu kamu nu ingwen, kapizateng ku cenhu tu kamu nu kanatal, ahicaen mala u nilacul nu Taywan i kitakit, apalahad tu nu uzipay micidekay a kamu nu Taywan, namekan, lalangawan, nalimaan tineng, kasumamadan uniculal atu unilalad tahkal ku icelang nisanga’an, palahad atu kanatal mibabekel tu tineng, apacekil tu mahiniay tabakiay lalekuan a kamu a kawaw, caay kalecad ku nilaculu, sapadutus tu kamu nu kanatal a pihaceng ku nikaduka.

## lalekalan nu sinwen
*sinwen nu Yincumicu (https://news.ipcf.org.tw/29261，piazihan tu demiad：2022/04/11)，kisya Kimliyan (Lu-syen)、uliu (Kuw-ya-wen)，uyni a calay kilul tu misulatay a hulic tu saka 52、65 tusil matatungus micukaymas.
**原住民族新聞台(https://news.ipcf.org.tw/29261，瀏覽日期：2022/04/11)，記者Kimliyan (陸萱)、uliu (郭亞文)，本網站依據著作權法第 52、65 條合理使用。
Pitepi

**Pitepi / Bitcoin** (kamu nu Hulam: 比特幣), han ku cami a kalisiw (加密貨幣).

i 2009 a mihcaan, izaw ci Satoshi Nakamoto (中本聰) hananay a tademaw, patizeng ciniza tu sayaway a cami a kalisiw, u **pitepi** han ku ngangan. ci Satoshi Nakamoto inayay ku matinengay i cinizaan, itiza sa i wanglu masadak ciniza, inayay ku matinengay cima ciniza.

pitepi a kalisiw mapatizeng, tu izaw ku palatatengaay a tademaw, malecadtu tu tatenga’ay a kalisiw sa ku balucu’, nika i 2010 a mihcaan i limaay a bulad cacay a lasubu a pitepi caay pakaala tu cacay a meykin (美金).

itawya i wanglu sakamu sa tu katuuday, a cacay a mang a pitepi, ku sapicakay aku tu tusaay a tabakiay a pisa (披薩) nika tulu a demiad inayay ku paengilay i cinizaan, i sepatay a demiad itiya izaw ku pacakayay i cinizaan. naitawya, katuud katuud ku palatatenga’ay., pitepi amala tatenga’ay a kalisiw.

i 2021 a mihcaan cacay a bataan a bulad, cacay a pitepi makaala tu enem a mang a meykin. naayay tusa a pisa ku picakay a pitepi, ayza kapah tu micakay tu pisa, tada yadah tu, yadah ku pisa, hakay kapah patizeng tu lima a malebut a sapimali a kakitizaan.

kya mala tatenga’ay a kalisiw ku pitepi saw? kya palatatenga’ ku tademaw tu pitepi saw? i ayaw nu cami a kalisiw, u katinengan nu katuuday sa u tatipeluk a kalisiw, u tatipeluk adada’, nika kapah sapicakay tu kakaan, kazizeng, kapah sipicakay tu luma’ kya palatatenga’ ku katuuday tu mahiniay maingsace tu sulit a tatipeluk saw?

kya palatatenga’ ku binawlan tu pitepi saw? sayaway u pitepi sa u nu teynnaw a nikeysang, an u nisanga’an tusa a malebut caay a lasubu adada’, kyu mahiza u kim kaadiding.

zaysa pitepi kapah sapisuybay u teynnaw ku mikeysangay, u nipikeysang sa caay hanen nu gingku tu labang ku nipikeysan, i hamin nu hekal a teynnaw, kapah amin a mikeysan.

Kacaw izaw ku cacay a mang a pitepi kapah makiluk i kakuteynnaw, anu izaw ku misubaday tu kiluk nu teynnaw, katinengen tu nu zumaay a teynnaw. Kacaw pabelien ci Kacaw ci Dungi tu cacay a lasubu a pitepi, kapah makiluk nu zumaay a teynnaw, anu izaw ku mitakaw misumaday misumad tu kiluk nu teynnaw, katinengen tu nu zuma a teynnaw, kyu, palatatenga’ ku binawlan tu pikeysan nu pitepi.

u teynnaw ku mipatizengay tu a camikalisiw, azihen u lihadaay a kalisiw, u nu ayzaay a baluhay a nisanga’an. nika i 2023 a mihcaan hamin nu hekal sakinatusa mapingku tu ku cami a kalisiw a kakitrizaan mapingkutu, caay tu kakapah miala tu kalisiw tu nu uzip.

kanahatu u piseyki nu teynnaw tu cami a kalisiw u salihadayay, nika u tademaw henay ku miteynnaway, caay kamapingku adada’, sawsawni matengil tu nu mita ku paengedaytu cami a kalisiw. kyu mahicahica ku kasumad nu ziday, u cacanan ku kasumad nu binawlan mizukaybas, u singyon nu tatademaw ku satabakiay.
tatipeluk a kalisiw

**Tatipeluk a kalisiw** atu **Pida** (kamu nu Hulam: 紙鈔)

i ayaw nu cami a kalisiw, u katinengan nu katuuday sa u **[[tatipeluk]] a kalisiw**, u tatipeluk adada’, nika kapah sapicakay tu kakaan, kazizeng, kapah sipicakay tu luma' kya palatatenga’ ku katuuday tu mahiniay maingsace tu sulit a tatipeluk saw?

sayaway, u tuud ku sapibalic nu tatademaw, patinaku, izaw ku palumaay tu paza' (香蕉) u biyaw paluma tu padingad (鳳梨), mababalic kuhini tu nipaluma, hangay yadah ku nikanan a tuud. nika caay kacaluway mahini, patinaku, izaw yadah ku nipaluma tu paza’, maydih ciniza a mibalic tu takal atu mukung, nika caay kaydih ku mukung a yadah ku paza’, u salusalus (鋸子) ku kaydihan niza, mahini caay kababalic kuhini tu tuud.

kyu, u kuki (貝殼) atu kim (金) u ging (銀) ku sapicakay nu katuuday, u sayaway a kalisiw. u kim atu ging u caay kayadah a tuud, caay kalawpes ku puc, kyu kapah a mala kalisiw.

nika anu izaw ku tayzaay i batad milyuku, maydih micakay tu matekesay a luma' sa a miculu tu yadahay a kim caay kacaluway. kyu u kakanatal mipatizeng tu tu tatipeluk atu kim sanuhini hantu a kalisiw.

hangay palatatenga’ ku katuuday u nipiing nu sebu a tatipeluk a kalisiw caay kalawpes, yu subabad miing ku sebu tu tatipeluk a kalisiw, a misuped aca tu kim, a musakamu aca ku sebu tu binawlan, anu yaanyaan kapah henay mibaclic tu kim. saan.

i 1971 a mihcaan, u cungtung nu Amilika ci Nikesun mihapuy, miing tu meycaw (美鈔) sapica misuped tu kim sa, katuuday daecus tu u meycaw mibalic tu kim, mahiniay a kawaw caay kalawpes ku katuuday tu nipiing nu sebu tu tatipeluk a kalisiw, anu palatatenga' tu binawlan tu sebu, mahiniay a kalisiw kapah henay sapicakay tu cacanan a tuud.

palatatenga’ tu sebu ku binawlan, palatatenga’ tu kakugingku. sawsawni u singyyonka ku alaen mahiniay u singyonka (信用卡) u nu suka a kalisiw han. kapah mala kalisiw a micukaymas zaysa palatatenga’ ku binawlan tu nipikeysan nu gingku (銀行).
U-lan-pa-tuoYi-ta-li ta-paw-ciw

## '''kakaliman'''
Yi-ta-li ta-paw-ciw 義大利大堡礁

**Ta-paw-ciw “ igu :** Great Barrier Reef” u satabakiay satanayuay nu kitakid a San-hu-ciw subal, itida i tip tay-pin-yen a Aw-cuo wali amis dadipasan nu bayu, tanayu namaka Aw-cuo wali amis Kun-se-lan-cuo hekalay a San-hu bayuan, amis namaka Tuo-lei-se bayuan, nutipan katukuh Nan-huy-kuy-sin nu timulan “timul nu laa’tan 10ﾟtimul nu laa’tan 24ﾟ”,satanayu sa ku ahebal makaala tu tulimsepsep kun-li, ahebal caylimcay kuli. 

**大堡礁**（英語：Great Barrier Reef）是世界最大最長的珊瑚礁群，位於南太平洋的澳洲東北海岸，它縱貫於澳洲東北昆士蘭州外的珊瑚海，北從托雷斯海峽，南到南回歸線以南（約南緯10°至南緯24°），綿延伸展共有2,600公里左右，最寬處161公里。
Cyan-tang-ciyng

cyan-tang-ciyng，kasumada a ngangan sa u ceciyang、zanciyng、cehe，udama sa u ciyang、ceciyang、loca ciyang、u satabakiyay a talawadaw nu cungko ceciyang sen，u tatangahan sa i anhuyse hungsan，nisilsil micaliway i anhuy、ceciyangse 、u tadayu ninatalawadaw sa 688 kiloan u ahebal a nikaydan sa 5、56 mang pinfang kiloan u eneng sa mapangkiy kina kitidan。cacay a mihcan kunisilsil nu nanum sa 442,5ik lifangkongce，u nisuped tu icelang ni nananu  sa472mang ciy wate。u lenu nina ciy tang ciyang  singangan tu「u angangan nu kitakit a lenu」. 

**錢塘江**，古名**浙江**、**漸江**、**淛河**，又稱**之江**、**折江**、**羅剎江**，是中國浙江省第一大河，發源於安徽省黃山，流經安徽、浙江二省，河流全長688公里，流域面積5.56萬平方公里，占省域面積的一半以上。年均流量442.5億立方公尺，河口潮cyan 汐水力資源理論蘊藏量為472萬千瓦特。錢塘江潮被譽為「天下第一潮」。
atip

**atip** han ku Sakan nu sumamaday a Cong-kow.

## u zuma a kamu:

nu Hulam:
筷子

nu Amilika:
 **[[:en:Chopsticks|Chopsticks]]**

nu Zipun:
**[[:ja:箸|はし（箸）]]** (Hashi)

## u canan ku atipː
**筷子**是一種起源於古中國的食具，古漢語稱箸、梜提。用於將食物夾起並送入口中，或者用作炊具。在東亞漢字文化圈以及東南亞地區（越南、寮國、柬埔寨、泰國、緬甸、馬來西亞、新加坡）被作為主要餐具，以及世界各地的東亞裔移民群體所遍布的國家中常見。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinenganː

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinenganː
hemay

**Hemay** han ku manamuh waliay a tademaw (Cong-kow, Hong Kong, Macau, Taywan, Zipun, etip nu Korea atu Vietnam) mukan tu kakanen. naizau tu ku tinku (電鍋) sa, caluway tu kita misa**hemay**.

## u zuma a kamu:

nu Hulam:
米飯

nu Amilika:
 **[[:en:Cooked rice|Cooked rice]]**

nu Zipun:
**[[:ja:飯|めし（飯）]]** (Meshi)

## u canan ku hemay:
**米飯**，是一種將稻米用煮、蒸、炒等烹飪方法製成的食物，分別稱為煮飯、蒸飯、炒飯等。米飯是中國大陸、臺灣、日本、朝鮮半島、泰國、馬來西亞、印度等亞洲國家最主要的糧食。最常見的米飯製法是煮，為一杯米加一杯到一杯半的水（米、水體積比為1:1至1:1.5，越多的水將使米飯的口感越軟爛），煮出來的米適當的膨脹，裏面全熟即成。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinenganː

## malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinenganː
Hallstatt

**Hallstatt (Hasiwta-te 哈修塔特)** han ku tukay nu Austria (奧地利). sipangangan nu i (kitakitay a salungayay a kenis) sa, ya Hallstatt han, nu nikalingatu sa, nau sicikah ku sakasingangan, i tidaay a binawlan sa mamin sikawaw tu piala tu cikah ku sakaudip. iti 1997 a mihcaan sa idaw ku masapasilac tu sakay kitakitay a mapangangan tu lalangawanay a naliwanan. ya masaadidingay a luma nu kilng a nipisangan a patideng misudikut tu buyu, nu ayawan ku banaw a kakitidaan,sikangaay anu mulekal sa taneng a kasenun asa misuayaw tu Hallstatt a nikabangcalan nu banaw.
Durnstein

**Durnstein (Tolunsetan 杜倫斯坦)** han ku tukay nu Austria (奧地利). u eneng nina Durnstein sa i Tonaw a sauwac icapi adada, ya badisusu’ a epahan kusakasingangan, kalatebanan a seci sa nipaliwanan a saliling sa, mala nu kitakitay a naliwanan a zaysan,. masulitay i likisi sa, i tukungnay nu buyu ya Mie’lke a kiwkay mapatideng i 1089 a mihcaan, ya Paloke hananay sa na i 1702 katukuh i 1736 a mihcaan a masanga, ilabu sa idaw ku nu cabengay a nikulitan, i sulul nu cudad sa sinidimud tu kayadah nu kalatebanan a seci nalimaanay a nipisulit, taneng a sasakamuen itini i kalebutan nu mihcaan nicaliwayan a palalekal a sikasi pangengaw tu.
Alpbach

**Alpbach (A’lpiy-pahe 阿爾卑巴赫)** han ku niyazu' nu Austria (奧地利). u nisangaan tu nu kilangan a luma sipasiket han tu nu balubalu a nisangaanay i papawalian, u masa nu Alpbach nipaadih tu tademaw a nidatengan, kyu itini sa idaw aca ku sipangangan tu nu dumaay u “kungku nu balubaluay a luma’ masakenisay sa. i lalud sa itini taneng a misasa’pi, i kasienawan sa taneng a misaselic tu sulda. u tayniay nu labang sa caay ka satedep.
Gmunden

**Gmunden (Kemunten 格蒙登)** han ku niyazu' nu Austria (奧地利). anu maysakamu tu nu sakay dita’ay a nalimaan sa, makadateng aca tu ya adidiay a kakitidaan u Gmunden hananay, i na niyadu’ sa i kasumamadan saku nu kakitaanay a tatungusan kalailayan a tademaw sakanamu han a sasa’pian a kakitidaan, uyni picidek idaw aca ku mamidatukay a tademaw tayni matenes a mueneng misabaluhay tu sasangaan tu kaydihan a datuk, mahida ya katinengan amin nu katuuday a mamidutukay ci Mocate hananay, itini mu’eneng sa makaala tu tusaay a demiadan.
satudawa

**Satudawa nu [[Sakizaya]]**
#nayay ku mikikakaay tu nu wacu a masikaz tu pahabayay.
##人的忠心不如狗
#nayay ku lecuhan henay sa matineng tuway tu nu tademawan.
##沒有不經學習而懂事的人
#nicakayan mapuhed, makalamitay mala budawan ku ngangan.
##虛偽之名讓人腐朽，實質的成光耀
#halipaaninay u mamacakat ku nikauzip, niaaman ku sakauzip u pulihic.
##賜捨奉獻是創造進步，乞憐是惰落
#mamataay a tatama tu tatayna, makilim ku mamucelay a tatayna.
##對女人不規矩的男人，其所遇者亦是不矩之女
#matinengay tu likec hakay caay kadamsay atu maliyuh paayaw.
##知道法律的，不一定善良、有正義感
#sitanengay a tademaw, u sitangahay a kakelidan.
##有能力的人，就是有能力的領袖
#misawacuay tu tademaw, kabidangan nu tademademaw.
##惡人者人皆惡之
#kau tingalaway a balucu’ ku sapisuayaw tu tademaw.
##誠心待人
#i baaten ku piazih sa, icelang ku balucu’.
##眼光要遠大，信心要十足
#i baaten ku piazih sa, icelang ku balucu’.
##眼光要遠大，信心要十足
#azaaway a limecedan.
##寂寞少女
#i zazan nu kabelecan nayay ku micidekay.
##黃泉路上人人一樣
#lihalay ku eneng nu pakuyuc, pasakucukucung ku balucu’ nu kakitaan.
##窮人心情泰然，富人心神不寧
Mayrhofen

**Mayrhofen (Mayelhuhun 邁爾霍芬)** han ku niyazu' nu Austria (奧地利). ina Mayrhofen “saselic tu sulda a niyadu’”, i nu O-cuo kasienawan a hinataydaan a kakitidaan, micidek u kasanamuhan nu mitengilay tu datuk, i sulsuldaanay a nipapatengilan kasaupuan a kakitidaan. ina Maye’lhuhun aenengan sa itida nu Austria a kanatal kalaamisan, atu nu Gemanyay a kalalitinan a kenis, ya A’elpise a buyubuyuan, kahamin nu nikahida sa u nu ya adidingay a sacacacay sa a nipatideng a luma’.
Salcepaw

**Salcepaw (薩爾茨堡 Salzburg)** han ku tukay nu Austria (奧地利). Salcepaw sa u nu Austria a kanatal satenesay nu laylya a tuse, u sakaidaw nu masangaay a hekal sa au nu Paluke a sasitatungusan. minanamay tu datuk a tademaw u samatinengay, itiniay a kasingangan sa ya ci Mocate a kalecuh han a kakitidaan, ya mamikawihay tu datuk a mitesekay a tademaw ci Hepote’ay a niyadu’, kasatinengan nu igaay ya “The Sound of Music” a siliadinguanay a kakitidaan, u sipangangan ya Saelsepaw u masacacayay a “datukay a niyadu’” caay kalakuwit ku nipatinsuan.
Sin-ciyang-tu-mul-hung kanatal nu hekalay a sasikulan

Sin-ciyang-tu-mul-hung kanatal nu hekalay a sasikulan 新疆托木爾峰國家級自然保護區

Sin-ciyang-tu-mul hung kanatal nu hekalay a sasikulan a pala’ mahiniay sapicukaymas tulaken mala lutulutukan, kilakilangan, sulsuldaan atu nanum , pahel a kitidaan . 

新疆托木爾峰國家級自然保護區土地利用類型可分為草地、林地、冰河與水體、裸地。
adidi'ay mahiniay

labul nu nanum atu cana a labul izaw ku nipiduhpit, anu kina mihelupay icelang anu tabaki ku masaupuay labul a icelang nikasicebal, mapuut nu nanum ku mihelupay nu lala' (地心引力) pasay pabaw malimad u mahiniay sa u "**adidi'ay mahiniay** (毛細現象)"
*水分子和物體分子間具有附著力，如果這個吸附力大於分子間內聚力所產生表面張力，可以讓水克服地心引力而往上方移動，這種現象稱為「毛細現象」。

anu u sasubin palatusaan pacumud i nanum, ya cayay picumud i nanum sa malalemed tu, uyni sa u adidi ay mahiniay
*例如把毛巾放一半到水裏，沒有放入水裏的部分也會變濕，就是因為毛細現象。

puhal a kitidaan a ba'ketay atu cikiw caay kalecad sisa u mitesekay mitaneng "adidi'ay mahiniay" ya nanum sa dudue satu adidiay a husu pasayda malimad, cay paceba sa malalaba.
*太空站裏的重力與地球上不同，所以專家們利用「毛細現象」讓水分沿毛細管方向移動，不會亂跑。