U-ke-buhang

## '''kakiliman'''
U-ke-buhang “ Kaw-meyn a kamu, ប្រាសាទអង្គរវត្ត praasaat ʾAngkɔɔ Vŏət” adidi’ay U-ke labu nu tukay angangan yadah ku nipatizeng tu biw, tini i Cyen-pu-say-syen-li kuwan Syen-li-se amis 5.5 kung-li. adidi’ay U-ke “Kaw-men a kamu, អង្គរវត្ត ʾAngkɔɔ Vŏət, masaLowma ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta”, tatenga’ay a ngangan Sen-pi-snu-lu-cya “Kaw-men kamu a ngiha” Prĕəh-vɨhnoʾ-lookaʾmaniyul ku sulitb̥rḥvis̥ṇulok=braḥvisṇuloka”,

吳哥窟（高棉語：ប្រាសាទអង្គរវត្ត praasaat ʾAngkɔɔ Vŏət），是小吳哥城內的主要神廟建築群，位於柬埔寨暹粒省暹粒市北5.5公里。小吳哥（高棉語：អង្គរវត្ត ʾAngkɔɔ Vŏət，羅馬化：ʾṅ̥grvt̥t=ʾaṅgaravatta），正式名聖毗濕奴路迦（高棉語拼音：Prĕəh-vɨhnoʾ-lookaʾ；轉寫：b̥rḥvis̥ṇulok=braḥvisṇuloka），

nu tabakiay U-ke timulan nu tukay nu adidi’ay a tukay, hekal a lala’ 162.6 kung-cin, “1,626,000 pin-hang-mi, 402 ing-mu”. U-ke-buhang nu sumamaday a tukay nu u masakapahay masinga’ a pilihayan nu U-ke, kasingangan i kitakit sa talakaw ku nipatizeng atu masupit ku salungan nu nitu’tu’an, u satabakiay a biw i kitakit.

是大吳哥城南的一座小型聖城，占地面積162.6公頃（1,626,000平方米; 402英畝）。 吳哥窟是吳哥古都中保存得最完好的的聖殿，以建築宏偉與浮雕細緻聞名於世，是世界上最大的神廟。

## '''nilaculan'''
1992 a mihcaan, lin-he-kow-ke-win sakaput apacumued i kitakitku ku U-ke tu nazipaan nu sumamaday a nisumelidan a zaysang atu lalangawan, kitkit nu icuwacuwaay tayni i U-ke buhang midangay a labang lalid sa macunus, makay1993 a mihcaan caay kakatukuh tu cacay emang ku tayniay a tademaw, katukuh ayza tu 2007 a mihcaan katukuh tu tusa a bataan emang tu ku tademaw, mala u piliwkuan tu ku U-ke buhang.

1992年，聯合國教科文組織將吳哥古跡列入世界文化遺產，世界各地來吳哥窟觀光的遊客一持續增加，從1993年不到一萬人次，迄至2007年已達二百萬人次，吳哥窟已成為旅遊勝地。

cacay a bataan naytu a mihcaan, kitakit kasakanatal yadah ku nipacumud tu kalisiw i U-ke-buhang a pisakapah a kawaw, amidiput tuyni nu kitakit niliwanan a zaysang atu lalangawan. hinisa ku U-ke-buhang nu Cyen-pu-say atu Kaw-men a binacadan a kahenulan ku mahiniay sa. makay 1863 a mihcaan malingatu, u nipisanga’ a wayway nu U-ke-buhang mala pisawantanen nu kanatal nu Cyen-pu-say, mapakulit i hataan nu Cyen-pu-say.

一百多年來，世界各國投入大量資金在吳哥窟的維護工程上，以保護這份世界文化遺產。吳哥窟被認為是柬埔寨和高棉民族的重要象徵。從1863年開始，吳哥窟造型就已經成為柬埔寨國家的標誌，被描繪在柬埔寨國旗上。

## '''hekal a lala’ 地理環境'''
U-ke-buhang tini i Cyen-pu-say syen-li se amispakala tu 5.5 kung-li, i amis telek 13°24′45〞，wali 103°52′0〞satip timul pakala tu 30 kung-li u Tung-li-sa banaw, wali amis 30 li iza ku Ku—neng-san. U-ke-buhang a kitizaan u buting belac a niyazu’. U-ke a kitizaan malilid nu akuti’ a bali, Tung-li-sa banaw mahiza tu hekal nu banaw pakala tu 3000 pin-hang alulung nu nanum pakala tu 3 mi,

吳哥窟位於柬埔寨暹粒市北約5.5公里，即北緯13°24′45〞，東經103°52′0〞。西南約30公里是洞里薩湖，東北30里有庫楞山。吳哥窟所在地是魚米之鄉。吳哥地區受熱帶季候風影響，洞里薩湖平時湖面積約3000平方公里，水深約3米，

Paymihcaan 7 a bulad katukuh 11 a bulad, Mey-kungn a sauwac mulesi’ ku nanum, nanum nu sauwac micubelis micumud tu Tung-li-Sa a taku, hekal nu taku kalamkam sa tabaki katukuh 10.000 pn-bang, kailabu nu nanum katukuh 14 mi, malenu sa dadaw mulangaw ku mapawpaway a tipus, paydemiad tanaya’ tu 20 li-mi, satalakaway katukuh 5 mi. Tung-li-Sa a taku nicedas masaupu i enala maladamek nu lala’, cunus Kaw-men a tademaw iza ku nisanga’an nu tademaw a pisupedan tu nanum atu sapananum, paymihcaan kina sepat milangec.

每年7月到11月，湄公河泛濫，河水倒灌入洞里薩湖，湖面面積迅速擴大至10,000平方公里，水深達14米；漲水時浮稻生長迅速，每天可長20厘米之多，最高長到5米。洞里薩湖的沖積平原土地肥沃，加上高棉人擁有人造水庫和灌溉系統，每年稻米四收。

## '''lalangawan nu likisi 歷史背景'''
U-ke hungti a ziday likiai malingatu I 9 se-ci, saayaway ahungti ci Ke-ye-pa-mu-al-se mikiled tu kanatal miliyas tu pikuwan nu Cwa-wa a Cung-tung, panukas tu nisateken nu Cyen-pu-say. kung-yan 802 a mihcaan, sateked sa ciniza malahungti, patizeng tu tukuy i Ku-neng-san. caliway tu nisaicelang tu pinaay a zidayan a hungti, katukuh 12 se-ci tu saayawan, U-ke hungti ziday a bacu satabaki katukuh ayzaay a Tay-kow nu pangki a lala’ nu kanatal. payziday a hungti patizeng amin tu nu uzipay kanatal a biw.

吳哥王朝的歷史始於9世紀，第一位國王闍耶跋摩二世帶領國家脫離爪哇的統治，恢復了柬埔寨的獨立。公元802年，他自立為王，建都於庫楞山。經過幾代國王的努力，到12世紀初，吳哥王朝的版圖擴張到今日泰國的大半疆域。每代國王都興建自己的國廟。

## '''nikiluan tu nisulitan nu Cong-kow 中國文獻記錄'''
ngangan tu U-ke-buhang “Lu-pan tadem” han “Lu-pan tadem I likut nu timulan tu cacay kung-li, liwliw hakay cacay a bataan, baetuay a luma’ pina lasubu a bacal. Tukamu aca mapatay ku hungnti zikuz, mitadem iza ku talakaway mamucuyay ku tukun nu luma’, piazih U-ke a biw nu hungtiay a tadem.

稱吳哥窟為「魯班墓」魯般墓在南門外一里許，周圍可十里，石屋數百間。又說國王死後，有塔埋葬，可見吳哥寺乃皇陵。

Yen a ziday pabalungaan ai bayu ci Wang-ta-yen Ii1330 a mihcaan-1339 a mihcaan natayni i U-ke miluku, U-ke-buhang han ciniza u “San-syeng-bu-se”, pasakamu i sabaw sepat se-ci gtu cung-ye, U-ke-buhang namakay Ing-tu a biw masumad tu pipaypayan a biw. Ci Wang-ta-yen musakamu henay U-ke-buhang izaw ku “Kow-cin-s sangaw sabaw sepat depah” tada salunga’, iza ku “bukuy-kuy-cen-la” a kamu.

元朝航海家汪大淵在1330年-1339年間曾遊歷吳哥，他稱吳哥窟為「桑香佛舍」，這表明在十四世紀中葉，吳哥窟已經從印度教寺變為為佛寺。汪大淵還報告吳哥窟有「裹金石橋四十餘丈」，十分華麗，有「富貴真臘」之語。

## '''maalesay a U-ke-buhang 吳哥窟的荒廢'''
14 se-ci tu zikuz katukuh 15 se-ci tu saayaway, U-ke haymaw satu malawpes ku aenengana a lala’ atu pikawawan nu cen-bu nu Cyan-pu-say, pikuwanan pasatimul malimad. zuma migingkiwan hinisa malenek tu ku U-ke zayhan malabedes nu nikatuduh, uyza hini sa ku migingkiway ci May-ke.Wi-ke-li, Aw-li-bow.wi-lyen.-ow-al-tes, Ta-wi.cyen-te-le, uyni hakay u Cong-kow malecad tu tung-nan-ya a kanatal sakaytini bayuay misiwbay kalamkam sa malahad.

14世紀末至15世紀初，吳哥逐漸喪失了柬埔寨地理和行政中心的地位，統治中心向南方轉移。一些學者認為吳哥的衰落是因為一場大災難導致的；然而麥可·維克里、奧利弗·威廉·沃爾特斯、大衛·錢德勒等學者認為，這可能與中國同東南亞國家的海上貿易迅速擴張有關。

## '''maazih nu Ow-cow 被毆州人發現'''
uyza hekalay angangan ziday maazih, Cin-pu-say caay kahamin malangat manamuh ku sapitay, zayhan uyni a kanatal caay kaicelang caay aw kakitaan aca, mikim, u sapabangsis a zazan ibatad henay. katukuh 16 se-ci tu sazikuzay, macunus ku mizizaway a tademaw, zayhan Cin-pu-say nuayawan zikuzan tu pinaay a hungti kakilukilul sa miawza tu Ma-liw-cyaay a Pu-taw-ya a tademaw atu Ma-ni-alaay a Si-pan-ya a tademaw.

在那段地理大發現的主要時期，柬埔寨完全沒有引起西方興趣，因該國既不強盛也不富裕，與淘金、香料之路相去甚遠。到16世紀末，造訪人數增加，因柬埔寨前後幾位國王陸續召來馬六甲的葡萄牙人和馬尼拉的西班牙人。

Si-pan-ya caay kapabesut sa amalaheci tuyni pitaahaw a piliwku, nika Cywn-pu-say maazih tu nuheni. malingatu izaw tu ku cudad anucaan misulit tu cudad sinmung mitatengil tu Cin-pu-say, naenengan nu U-ke lahad pasu labu. zuma a Pu-taw-ya atu Si-pang-ya simung nu misulitay makayni tu nisulitan, amatineng muliyaw a tahkal ku sumamaday a tukay, aw nu uzipay a nisanga’an.

西班牙人並未順利完成這趟探險之旅，但柬埔寨已引起他們的注意。開始有書籍或篇章專門討論柬埔寨，吳哥遺址自然包括在內。一些葡萄牙與西班牙的雜文作家藉由這些記載，得知古城重現的消息，並用於自己的作品中。

Pu-taw-ya a tademaw ci Ti-yu-ke.Tu-ku-tow nu 17 se-ci mitudung misulit tu nu U-ke a naenengan nu mitesekay misulit u masalucekay, ciniza dada’ kasanipatizangan misakanu tu pawapen. nika itawya yadah ku nipatiyang, unisanga’ niza caay ka i 1614 a mihcaan malepun patahkal tu nisanga’an, katukuh satu i 1958 a m ihcaan.

葡萄牙人迪尤哥·都古托是17世紀描寫吳哥遺址的作家中最精確的一個，只有他就各個建築物的性質提供了解釋。但由於當時情況的諸多限制，他的作品無法在1614年完成時出版，而一直推遲到1958年。

1993 a mihcan pala u nisubelidan a lalangawan nu kitakit zikuz tu cacay a mihcaan, U-ke-buhang caay tu kahacica pitu tu dada’ ku tademaw nu midangay a labang, katukuh ayza mala u piliwkuan tu ku U-ke-buhang, miazihan a tademaw kanahatu caay pakatineng ahacica ku tademaw, nika duduc tu nisulitan nu papiliwkuan nu Cyen-pu-say, 2004 a mihcaan hamin kanatal nu Cyen-pu-say tayniay midangan a labang nu taway a kanatal macaliway ku 100 emang ku tademaw, zuma 57% pesan misabalucu’ tayza i U-kes-li miazih.

1993年當成為世界文化遺產之後一年，吳哥窟只有寥寥無幾七千多名遊客，時至今日吳哥窟已成為旅遊勝地，參觀人數數字雖未曾公布，但根據柬埔寨旅遊局資料，2004年柬埔寨全國迎來超過100萬人次的國外遊客，其中57％計劃到吳哥寺里參觀。

katukuh ayza, zuma caay ku paceba sanay mizunga, sabeleng sa ku midangan a labang mapeci’ t uku adidi’. labu nu biw tabakiay nu papawpaway a nitu’tu’an basakapah tu masiket, hekalay matahpu tu sapad. kanahatu mahamintu masakapah taway kanatal a cen-bu u miedapay a sakaput ku mikawaway, caay ku tiniay a cen-bu nu Cyen-pu-say ku mikawaway, nika mikawaway tu miliwkuwy uyza tu tu u misanga’ay ku pawapenay zumaay a kalisiw, hamin hekalay nu U-ke maalaay a paya nu panan, pakala tu 28% pesen mitadu tu U-ke-s.

到目前為止，除了一些塗鴉之外，遊客的湧入造成的損害較小。寺內的大型浮雕業已用繩欄保護，而地面則加蓋木板保護。雖然大部分維修保養工作是由外國政府贊助的隊伍進行，而不是由柬埔寨當局進行，但旅遊業還是為維修工作提供一些額外資金，全吳哥境的門票收入中，約有28％用於吳哥寺。

## '''malalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan'''

* 中文維基百科 : 吳哥窟
* https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E5%90%B4%E5%93%A5%E7%AA%9F