nipaluma-papangaay

papangaay 小金梅葉 

## papangaay (小金梅葉)
mitesakay nipangangan【學名】Hypoxis aurea Lour.

Sapamata ngangan【科名】Sapamata ngangan仙茅科(Hypoxidaceae)

tungusay  ngangan【屬名papangaan lutuk小金梅草屬

u ngangan【俗名】kalawlaway san balu黃花參

kamu nu binacadan【族語】布農 Makuis Lisav Tu Ismud、撒奇萊雅 Papangaay、鄒 Taravungun Tanau

Bunun Makuis Lisav Tu Ismud, Sakizaya Papangaay, Co Taravungun Tanau.

**mukanan nu binacadan (使用族群)**

布農、撒奇萊雅、鄒

Bunun, Sakizaya, Co.
## hekal a kaliwaliwah (分布環境)
papangaan u langaw mahamin i kasa niyazu’ kasa kakitizaan. manamu mulangaw isasa tu 2800 a depah su-li-lin, cen-kuw-papah milamel i kilakilangan tu pananumanay, i lutulutukan anucaay makelahay a lala’.

（kamu nu Hulam：小金梅葉原產於全省各地。喜歡生長在海拔2800公尺以下的松櫟林、針闊葉混交林間的灌叢、草坡或荒地等地。）

## sakakapah nu sapa[[iyu]]i (藥效)
sapingaay tu, alababay a buwaa’, sakakapah nu tatama, micunus tu angil.

（kamu nu Hulam：功用:溫腎、壯陽、補氣）

## wayway nu mauzipay (生態形狀描述)
papangaan u sapamata ueli’ tungusa papangaan, tungusa pinaay tu a mihcaan nu mulangaway a lutuk, u talakaw pakalal tu 3-23 hunan, anganganan mahiza u lamit u siheciay masati’kuk anucaay masamulmul ku tektek, u tayayu’ 4-6 a hunan u tabaki 1 a hunan. u papah masakulawlawan ku kulit i tulis nu papah sibanuh, u tanayu’ pakala tu 8-28 kung-li, u ahebal 0.5-1 hunan.

（kamu nu Hulam：小金梅葉為仙茅科小金梅草屬，屬於多年生的草本植物，株高約3-23公分，根狀莖為肉質的卵球形或圓柱形，長約4-6公分，粗約1公分。葉片形狀呈帶有黃褐色疏毛的狹線形，長約8-28公釐，寬約0.5-1公分。）

5-7 a bulad mabutelak tu kalawlaway a kulit, balu nu lamit u talakaw pakala tu 3-9 a hunan, balu nu satabu adidi’ tusa aca, enem ku balu nu papahan, tama a kasabalu enem. u heci i 7-9 a muladan mazuhem tu, masaculayay a heci u tanayu’ pakala tu 0.5-1 a hunan,duhepic ku pudac nu heci, u hekal sapucu’pucu’ sa adidi’ mahapinang mahiza u gang masapucu’.

（kamu nu Hulam：5-7月開出黃色花，花莖高約3-9公分；苞片小而有2枚，花被片6片，雄蕊有6枚。果實在7-9月間會成熟，棒狀的蒴果長約0.5-1公分，果皮薄，表面有無數細小明顯的瘤狀突起。）

（kamu nu Hulam：多年生草本，花開春秋2季，有毒植物。根莖塊狀，徑約 1 公分，球形或長橢圓形，通常被覆老葉柄的纖維殘餘。葉基生4-12枚；葉片線形，葉基狹線形，葉尖銳尖草形，近革質，被長毛。

pnaay tu a mihcaan nu mulangaway a lutuk, sadingsingan balangbangan tusa a puu’ an ka butelakan nu bala, siledekay nu mulangaway. angangan lamit masaatilad, u telek cacay hunan  masamali anucaay masatanayu’ ku kamulmul , matahpuay nu maikesay nu akaway a papah laclac nu kudih. makay angangan mulangaw ku papah 4-12 a papahan, u papah tanayu’sa masakeliw, angangan nu papah masatanayu’ mazicem masinang ku papah, mahiza u katul, tanayu’ ku banuh.

（kamu nu Hulam：多年生草本，花開春秋2季，有毒植物。根莖塊狀，徑約 1 公分，球形或長橢圓形，通常被覆老葉柄的纖維殘餘。葉基生4-12枚；葉片線形，葉基狹線形，葉尖銳尖草形，近革質，被長毛。）

papangaan ancaay ka butelak ku balu hawsa, uyza dada’ ku maazihay tanayu’ adidi’ ku papah, u adidi’ay a lutuk han nu itiniay ciniza, kulawlaw adidi’ ku balu niza, caay kahatiza u kalibuwa’ katabak, i apuyu’ay a lutukan mahizaay u bunac mabutelak tu.

（kamu nu Hulam：小梅葉不開花的時候，只見長長細細的葉子，就當地他是小型禾草。它金黃色的小花，不及壹圓銅板大，在短草地上如小金星般盛開著。）

## kakanen atu lalangawan (食用文化)
papangaan a lutuk mahiniay adidi’ay kulawlaway kulit a balu kanahatu i Nan-huy maazihay tu i zazanan, u angangan lamit niza yadah ku sakakapah tu uzip atu sibihun, u sakapahay  a kakanan, nika u angangan lamit nu heni calakah ku kudih, caay kadayum mikemkem, salamen kya mamuni. cunus tuyni sumamaday a ukak i abu matepa, kya palatateng iayaw nu 17 mang a mihcaan, i kasumamada tu ba’tuay henay a ziday nu tademaw hakay matineng tuway misalamal.

（kamu nu Hulam：小金梅草這種黃色小花雖然在南非非常普遍，且根莖部富含營養及澱粉，是理想的主食來源，但它們的根莖纖維較粗、難以咀嚼，要烹煮過才能軟化。再加上這些遺骸是在灰燼中被發現，間接證明了17萬年前，中石器時代的人類可能已經懂的用火。）

uyni u bihun nu papangaan tungusa namakay kasumamadan henay a ziday, u tademaw malingatu tu u kilang kunisanga’an tu aikecay saspikutkut tu mulangaway u angangana lamit. Ci Wa-ti-li a pasubana’ay a tademaw tu cabay atu mikingkiway maapulung tu mikingkiway a tademaw, ci Ti-ay-li-ke a pasubanaay “Francesco d’Errico” sakamu sa, mingikiway a sakaput i lilis nu buhang matepa ku cacay kasuy a ukak, pisangaan a demiaan taneng mikilim ayaw nu 4 mang a mihcaan,

（kamu nu Hulam：以小金梅草為澱粉來源也代表了遠古時代，人類已經開始使用木製器具來挖掘植物的根莖部。瓦迪利教授的同事及本研究的共同研究人員，迪艾力克教授（Francesco d’Errico）表示，研究團隊在邊境洞穴找到一支木棍遺骸，製造時間可追溯到4萬年前，）

sazikuzay, uyni papangaan a lutuk u ukak namatepa pilangawan nai’ ku langaw tu zumaay a lalangawan, tinisaca i buhang labu nu siabuay, tateng’ namiala misuped tuynian mulangaway hawsa, tangsul caykasaan kanen nu heni, patayzaen nu heni I buhang amipalada’, itawya makakanum tu, ma atineng palada’, satu sakay kakanan matineng tu misazuma tu kakanan.

（kamu nu Hulam：最後，這些小金梅草遺骸被發現的位址並非在其生長之處，而是在洞穴的灰燼裡，表示採集者蒐集到這些植物後，並非立即食用，而是將其帶回洞穴進行分享，當時已有合作、分享的概念，且能對食材進行簡單的加工。）

ayzaay a tademaw kanahatu caay tu pukan tu papangaan a lutuk, nika mahicahica u Bei-cuw au In-tu, papangaan a lutuk mala u kahenulan tu a lutuk u sapayu a lutuk, u sakakapah nu bituka, kacekukan tu mala u kalalutinan tu nu mita tu kasumamadanay a tademaw. mitesekay nu migikiway i Na-huy nu migikiway maazihay tu nu mita ku kaliyuhan tu nikauzip nu kasumamadanay a tademaw, a muliyaw aca misaicelang tu tuas nu tademaw namakay Bei-cuw matepa ku nazipaan sanay a kamu, tahkal i lali’ malahad ku kaliyuhan atu cayay ka zatengay a kawaw.

（kamu nu Hulam：現代人雖然不再食用小金梅草，但無論是非洲還是印度，小金梅草都變成重要的藥草，有舒緩腸胃等功能，意外成了我們與原始人之間的連結。考古學家在南非的研究除了讓我們一窺遠古人生活的奧妙，也再次加強了人類祖先是從非洲發跡的說法、顯現地球發展的奇妙與不可思議。）

papangaan singangan aca tu masaeli’ay, kalawlaway ku kulit nu balu enem ku balu, kanamuhan ku wayway nia, itawya namatengil ku kamu namaazih tu i nalinabuwan tu“walibayuan" sa.

（kamu nu Hulam：
小金梅葉又稱小仙茅，花黃色、6花被，外形十分吸睛，那時曾聽小迷糊留言說在「旭海大草原」見過。）

i I-lan Tuw-cen  piazihan tu salungayay a kakitizaan, mamin mipasasa tu kazizeng hawsa mikilim tu banihiway a kakitizaan mihibang mueneng, keni’ tu mata maazih ku cacay kalawlaway balu i tapiingan tu, u bau kamacalan a balu asaan. u “papangaan a lutuk”, itawyay mahicaay caay katineng caay kalucek ku demiad hakya, u balu niza caay kahamin a mabutelak, sakalamkam satu mulekal mikilim tu tepalay a kakitizaan izaw henay hakya ku balu asaan, mahini sa matepa tu ku pilangawan niza matepa tu ku mabutelakay a balu, macaliway tu pinaay tu a mihcaan katanayu’ ku pitapal tu langaw niza, maazih tu ciniza cacay a mihcaan kinatusa mabutelak ku balu, sadingsingan balangbangan mabutelak tu ku balu ziza.

（kamu nu Hulam：到宜蘭頭城某個風景區，停好車後就找個陰涼處坐下來休息，眼睛亂撇看到1朵黃花就在身旁，原本以為是蛇莓之類的花，是「小金梅草」！那時不知是時間不對還是怎樣，它的花並未完全開展，趕緊起身找找附近區域還有沒有花，就這樣找到它的棲地也找到盛開的花，經過幾年時間長期觀察它的狀況，發現它一年花開2次，春秋都會開花。）

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
* 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p30
* 花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫

* 中文維基-小金梅葉: