upel

upel(小黑蚊、台灣鋏蠓)

台灣鋏蠓屬。台灣鋏蠓俗稱小黑蚊、黑微仔、烏微仔、小金剛，一種蠓科鋏蠓屬吸血昆蟲，主要分布於台灣，中國廣東、福建低海拔地區，以及山東與秦嶺-淮河以南大部分省份。

tungusay(屬) nu upel. u upel sa u miselipay tu izang a cilekay, itini i Tay-wan atu i Kwang-tung atu Fu-ciyan nu Chung-kwu i sasaay nu buyu', atu katimul nu sang-tong atu cing-ling a kakitizaan.

## (外觀)
體長約1～1.4 mm，好吸人血，被叮咬奇癢無比，嚴重時可能引起過敏反應。

u uzip niza sa 1～1.4 mm katanayu'haliselip tu izang nu tademaw, canglec sa makalat, bangaleb anu makaway ku uzip.

雌成蟲好吸人血，做為哺育卵的營養補給品。

balaki tu ku ulang miselip tu izang nu tademaw, sapakan niza tu tiekuk niza.

## kakididaan (生長環境)
幼蟲喜歡生長在竹林或草皮、樹林有長藍綠藻的地方，常有觀念誤解其以青苔為糧食，事實上是由於苔蘚類植物常和藻菌共同生長，而台灣鋏蠓以藻類（如小球藻）為食。

manamuh itiza i awawkan atu lutukluttukan mauzip ku wawa nu upel, i kilakilangan anu ci langdaway atu sumilaway a damay, kaliyuhan ita u mukan kuheni tu damay sa kita, alaw mapulung kuheni atu i labuay a cilekay mauzip.  i tiniay in Taywan a upel u mahiniay u damay ku kanen nuheni.

## pakadaecus tu tademaw ku upal (小黑蚊對人類的為害)

小黑蚊成蟲主要在白天活動，特別喜歡吸食人血，為害人體腳部、手、脖子、臉部等裸露的部位，尤其以離地面較近的小腿最常受害。

u balakiay tu a upel demiad kuheni misaungay, micidek ku namuh miselip tu izang nu tademaw,  pakasidukak tu kuku' atu lima atu liel atu bihid nu tademaw. mangaleb ku micapiay tu lala' a batac nu kuku'tanu dukak satu.

小黑蚊必須吸食血液才能繁殖後代，就像蚊子一樣，只有雌成蟲才會吸食人血。

upel amiselip tu izang a pauzip tu iluciluc nuheni, mahiza u likes,  balaki tu ku ulang itiya miselip tu izang nu tademaw.

當牠吸血時，常緊貼著人體裸露的皮膚。由於蟲體微小，受害者往往不易察覺，被叮咬後，患處隨即紅腫，奇癢難忍，體質比較敏感的甚至需要就醫治療。

miselip kuheni,  cepip sa tu caay katabu nu zikuc a banges. adidi aca ku uzip, caay kadayum mazih, makalat tu sa, kasunun sa sumanah malibawa, caay kazengan ku canglet, bangaleb ku makawayay a uzip a tayza aca i padekuay paisin.

所造成的紅疹常持續數日，嚴重時症狀可以持續 10 天以上。至於持續時間的長短，則因個人體質的不同而有所差異。

a pina a demiad ku nikasumanah,  pihacengay macaliway ku cacay a bataan a demiad, hacica katanayu' hakiya,  uyni tu u uzip nu tademaw ku aazihen.

pakayza i cacay a bulad malingatu adahadah satu, katukuh

i pituay a bulad ku sayadahay, i waluay a bulad katukuh i sabawtusaay a bulada maselup tu adidiadidi satu.
## (小黑蚊的防治)
環境整頓：小黑蚊幼蟲大多存在於陰暗潮濕的地方，如屋簷下、水溝邊緣、住家附近枝葉茂密的樹下、瓜棚下、庭院牆腳長有青苔或藍綠藻的表面，或是有遮蔭的茶園及檳榔園的邊緣地帶等，因此應該從環境整頓做起。

yu u wawa henay ku upel itiza i duutay masengetay a kakitizaan mauzip, mahiza i sasa nu luma', i lilis nu cilis, i capiay nu luma'a malubicay ku papah a kilang, atu i sasa nu nipaluma tu luni atu puki, langatlangatan u sidamayay tu landaway atu sumulaway,  anucaay sa i caay pacilalen a ucyaucyaan atu lilisan nu daedacan, kyu a pakayza pilisimet tu kauzipan a malingatu milisimet masakapah kutatengaay.

清除潮濕陰暗處的青苔表土及腐植質，拆除不必要的遮蔭棚架；翻土可讓表土層保持乾燥，以減少幼蟲存活的機會及成蟲產卵處所；清除雜草堆、灌木叢與疏伐樹枝，可消除或減少成蟲的棲息場所。

ya iduutay a damay atu malahulay a tuud alaen mibakah,  sapica tu kuyza nisalangatan a awkawkan; belinbelin hank u lala' a miacak, ngay maliwan ku nikauzip nu wawa nu upel, ngay caay kaytiza sitiekuk ku upel;  lisimeten ku nipisapu tu lutuk atu liteken ku cyapa nu kilang, ngay maliwan tu ku sapahanhan nu upel a kakitizaan.

地面加舖水泥或石板路、改變栽培作物相、種植韓國草類植物、在竹筍園地面鋪設黑色塑膠布等，都能有效減少小黑蚊的孳生，降低成蟲密度。

ka u amutu a zazan atu sapad nu baetu ku zazan, sumaden t uku nipaluma、mahizaay u lutuk nu Hang-ko(韓國), i awkawkan ka u luminiay a suka ku sapasaksak, ahinien itiya maliwan ku sakauzip nu upel,  a caay tu ka yadah ku upel.

個人防護：戶外的民眾穿著長袖衣服、長褲，可減少小黑蚊的叮咬，塗抹忌避劑（或防蚊液）則可避免小黑蚊為害身體的裸露部位。

anu taputah ku tademaw ka u tanayu'ay a ledung ku zikuc, tanayu'ay a calaped, ngay caay kakalat nu upel, pisipasip tu sapatalaw tu upel a sapaiyu,  ngay caay kalaten nu upel ku uzip.

物理防治：在小黑蚊為害的地區，學校、住家、工廠可裝置細網目的紗門、紗窗，以阻隔成蟲飛入室內，然而缺點是會影響室內通風。

i tini i cacudadan, luma', i kungcang aca cunusen pasamenen(紗門), atu

sacwan(紗窗), ngay caay katalabu ku upel.

藥劑防治：使用的藥劑應選擇合格的環境衛生用藥，以對人類及家禽家畜毒性低、對環境污染性小且有效者為優先考量。

anu u sapaiyu ku sapipatay tu upel, ka u tanengay a sapaiyu ku alaen. hangay caay ka hiya ku tademaw atu nipahabay a taduk atu tulakuk, ngay adidi ku nipauning tu sakauzip.

在防治成蟲方面，於成蟲活動棲息場所如竹林、灌木叢、雜草叢、果園、蔗園、茶園、檳榔園邊緣地帶、山坡地等處，可在氣流較穩定時，利用超低容量噴灑法，噴灑有機磷劑、合成除蟲菊類藥劑等。

itiza i pahanhanan nu upel a kakitizaan, mahiza u awkawkan、apuau'ay a kikilangan, lutulutukan, hecihecian, tebustebusan, ucyaucyaan, atu daedacan I lilisan a kakitizaan, atu a pilis nu buyu', anu kapah ku demiad, kapah mulsak han mipasapaiyu, pasapaiyu han tu yuci lin(有機磷) a sapaiyu, atu palamelen nanay tu sapipatay tu cilekay a ci(菊類) a sapaiyu.

超低容量噴灑法能讓噴出的藥劑微粒在空氣中懸浮較長一段時間，增加藥劑與蟲體接觸的機會，以觸殺成蟲。

mahizaay adidiay a sapibulsak a sapaiyu matenes itini i bali, ngay macunus tu ku nipipatay tu cilekay mapatay t uku cilekay.

另外也可利用熱煙霧法進行空間噴灑，藉由產生大量含藥的可見白煙來撲殺成蟲。但單以藥劑進行空間噴灑來防治臺灣鋏蠓成蟲，防治效果至多僅能維持 5 ~ 7 日，通常在藥劑處理一周後，雌成蟲數目又有逐漸增多的趨勢。這時可在紗門、紗窗塗刷或噴灑藥劑如亞滅寧，來毒殺接觸紗窗的成蟲。

kapah tu u mahizaay u akutiay a wacah(熱煙霧法) ku sapibulsak,  yadah ku sapaiyu mazih t uku sanglacay a wacah mipatay tu cilekay. nika sapipatay tu upel nu taywan a sapibulsak a sapaiyu, a lima a demiad katukuh pitu a demiad a malawpes tu, hakay cacay a lipay namibulsak, yadah tu ku upel. imahini kapah tu pasipasip tu sapaiyu i samen(紗門)   atu sacwang(紗窗) u mahizaay u yameyning(亞滅寧),  ngay mapatay t uku tebingay a upel.

使用昆蟲生長調節劑也可以造成小黑蚊幼蟲及蛹的生長發育受阻，而無法正常羽化為成蟲。也可在水泥坡崁上局部施用漂白水，不過應小心留意其對植物的藥害。藥劑防治若能同時實施成蟲及幼蟲防治，則防治時效將可延長。

anu u mahizaay u tyawceyci(調節劑)  a sapaiyu, u sapitena' tu sakauzip nu upel atu tiekuk nuheni, ngay caay tu kalaupel. kapah tu I apilis nu amutu a zazan cebusen tu u pyawpay(漂白) a nanum, amihaymaw tu amana patayen ku mulangaway. anu mipatay tu upel mapatay ku wawa nu upel sa, manaayt tu ku kainayi nu upel.

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考來源)

* nisulitan ni 蔡宜庭 aci 高碧霞.
*中文維基-台灣鋏蠓：
*行政院國家科學委員會-小黑蚊：