nipaluma-balu nu payci

## payci
kamu nu Hulam: 台灣白及

Taywan payci, u zuma a ngangan sa ku adidi'ay a payci. u yadahay ku uzip a lutuk. u pacebaay a kaway taneng misanga' tu sapayu'. kya balu sa bangcal, taneng paazihan.

(u kamu nu Hulam sa:台灣白及（學名：Bletilla formosana），又名小白及。多年生草本植物，為臺灣原生蘭。與常見中藥材白及同為蘭科，白及屬植物。主要分布於臺灣與中國南部。

balu nu payci (台灣白及), (siey-ming [學名, mitesekay a pangangan] Bletilla formosana), duma a ngangan sa u adidi'ay a payci a balu han.

u yadahay a mihcaan ku kauzip niza, tu nanutawya itiniay tu i Taywan mueneng kina balu nu payci, u Taywan-yuan-sen-lang (臺灣原生蘭) ciniza.

malalecaday atu ya kampuyakuay sapaiyu a payci lang (蘭) a kaput (科) kuheni tatusa, nika ina balu nu payci (台灣白及) sa u nipaluma ciniza. u kakitidaan lakalakan niza sa i Taywan atu timulan nu Cung-ku (中國). 

(u kamu nu Hulam sa:其假球莖可做為中藥材，花朵具觀賞價值。

u pacebaay masamaliay a angangan nu lamit niza, sakalasapaiyu nu kampuyaku, u balu sakapahay a adihan atu siepucay.

## lakalakan nu kakitidaan (地理分布)
balu nu payci (台灣白及), malakalak i hamin nu Taywan, i Butud (Lan-yi, 蘭嶼), Kuey-sang-taw (龜山島) atu timulan nu Cung-ku (中國) izaw a maazih itiza.

sakaydih han niheni mauzip a kakitizaan sa i suemetay a cuecuedan, mapacilalay a baebaetuan atu i lalabu nu suemetay a lutulutukan.

(u kamu nu Hulam sa:臺灣白及分布於臺灣全島、蘭嶼、龜山島及中國南部。好生於濕潤向陽岩石與平野潮濕的草叢中。）

maazih aca kuheni i cacay a lasubu katukuh i tulu a malebut idaw ku tulu a lasubu  a kung-se (公尺) a buyu’buyu’an. hina adih i ililis, i tepal  nu dadan nu Su-huwa-kung-lu (蘇花公路) atu Cung-heng-kung-lu (中橫公路), i Kalingku Lu-saw (花蓮洛韶) atu Ten-syang (天祥) i tepatepalan nu buyu’ masalikelunay izaw ku balu nu payci itiza.

(u kamu nu Hulam sa:海拔100至3300公尺皆可發現其蹤跡。可見於蘇花公路與中橫公路路旁，花蓮洛韶與天祥的山壁邊坡 。）

## patinaku tu hakal (植株型態)
i lala’lala’an ku kakitidaan a maudip. adihen ku hakalay nuheni caay kalecad, izaw ku tabakiay talakaway, izaw ku adidiay apuyuay, u talakaway sa makaala tu cacay a bataan a kung-hun (公分) katukuh enem a bataan a kung-hun (公分).

ya i enalay lutulutukanay atu i sasaay nu buyu’buyu’an, adihen ku hakalay sa, u talakaw niza makaala tu enem a batan a kung-hun (公分), nika i tizaay i tanengay ku katalakaw a buyu’buyu’an, yadah ku adidiay caay ka talakaway, adihen ku hakalay cacay a batan a kung-hun (公分) adada.

(u kamu nu Hulam sa:地生性。植株大小差異大，高度介於10-60公分。平地或低海拔的植株較高(可達60公分)，而中高海拔則以小型株(10公分)居多。）

u pacebaay masamaliay a angangan nu lamit nuheni sa, masasizuma azihen ku hekal. izaw ku masamaliay, izaw ku masatiekukay, izaw ku masaculenay atu masasizumaay mapipi’ay ku sakatahekal nuheni. 

(u kamu nu Hulam sa:其假球莖可為球狀、卵狀、陀螺狀與不規則扁壓狀。） 

ya papah i pacebaay masamaliay a angangan nu lamit, namakayni i pabaway nu masakalumucuay mucelak a tahekal silangaw, u cacay nu masamaliay a angangan nu lamit macelak tu sepat katukuh pitu tanayu’ay a papah.

(u kamu nu Hulam sa:葉片由假球莖上的角錐狀小芽球發育而來，一個球莖可生長4-7片線狀葉。）

### papah (葉)
ya papah u sumilaway a kulit, mahida u tatipelik. tanayu’ nu papah cacay a batan katukuh lima a batan kung-hun (公分), u ahebal sa tiekuk tu walu katukuh tulu tu lima kung-hun (公分). u angangan nu balu namakayni i anganganan nu langaw nu pacebaay masamaliay angangan nu lamit, tapabaw mucelak a tahekal.

(u kamu nu Hulam sa:葉為青綠色、紙質。葉長10-50公分、寬0.8-3.5公分。）

u tektek nu balu sa, makudic patelek, tanayu’sa, sabaw lima katukuh siwa a bataan a kung-hun (公分).

(u kamu nu Hulam sa:花莖則由假球莖頂葉間向上抽出。花軸纖細直立，長15-90公分。）

### pulung nu balu (總狀花序)
pulung nu balu mikapetay a balu lima katukuh tulu a bataan, makay sasa tapabaw  mabuhat ku balu, nika cacay tu tusa ku macebalay nu balu, u cebal nu balu malatusa, salengacay a balu, idaw ku mikabitay tu masabahunay  atu nu kiyuay a kulit.

(u kamu nu Hulam sa:總狀花序，著花5至30朵，由下往上逐次開放，每次僅1至2朵盛開。花朵半張，花色白，略帶淡粉或紫色。）

### masasalaay a bilbil (唇盤)
i pabaw nu masasalaay a bilbil idaw ku lima masalayingay nu Lung a ukak, ya nuayawan nu Lung a ukak, u takelalay takuliyaway a kulit, u dikudan u salengacay sitakulayaway sumanahay masatututuay a kulit. u teben nu Lung a ukak idaw ku masakiyuay atu makulahay masatututuay cacacacay a kulit .

(u kamu nu Hulam sa:唇盤上有五條波狀龍骨，龍骨前端為鮮黃色，末端則為白色並具有棕紅色斑，龍骨間則布有紫色或褐色斑點。）

### ngaduy nu papah (萼片)
u ngaduy nu papah u likecuay masakimuluay, tanayu’sa, cacay tu siwa katukuh tusa tu cacay a kung-hun (公分), ahebal tiekuk tu lima a bataan idaw ku enem katukuh tiekuk tu enem a bataan idaw ku lima a kung-hun (公分).

(u kamu nu Hulam sa:萼片為窄橢圓形，長1.9-2.1公分，寬0.56-0.65公分。）

u pihpih nu balu u matikenihay masakimuluay, tanayu’sa, cacay tu siwa katukuh tusa tu cacay a kung-hun (公分).

(u kamu nu Hulam sa:花瓣為歪橢圓形，長1.9-2.1公分。）

### pihpih nu bilbil (唇瓣)
pihpih nu bilbil malatulu ku malengatay a pela’: i tapiingan malengatay a pela’ sa, adidi’ atu malikaku tapabaw, i tebanay malengatay a pela’ micapi tu masakalimuluay, u laingay a wayway ku lilis.

(u kamu nu Hulam sa:唇瓣成三裂片: 側裂片甚小並彎曲向上，中裂片則近乎圓形且邊緣為波浪狀。）

ya tebanay nu balu a cuked tanayu’ sa, makaala cacay tu tulu a kung-hun (公分), ibili idaw kya sumanahay makulahay masatututuay a kulit. idaw aca ku waluay masaatiladay bahunay a balu, u sapaiyuay tupelay a balu sa masakimulu azihen.

(u kamu nu Hulam sa:蕊柱長約1.3公分，淡紅色，腹面具有紅棕色斑。具8塊花粉塊，花藥帽為圓球形。）

## kasibalu (花期)
kasibalu nina balu nu payci, i tuluay a bulad katukuh enemay a bulad, nika anu itiza i cacay a malebut walu a lasubu a kung-se (公尺) katalakaw a buyu’ mauzip sa, ya nikasibaluan muladlad matulin tanengay makatukuh i cacayay a bataan a bulad ku nikasibaluan.

(u kamu nu Hulam sa:花期3-6月，於海拔1800公尺上的植株花期可延長至10月。）

siheci sa, malikaku masakimuluay a heci, tanayu’makaala tusa tu lima a  kung-hun (公分).

(u kamu nu Hulam sa:果實為橢圓形蒴果，長約2.5公分。）

## nipangangan a kungku (命名故事)
1906 a mihcaan enemay a bulad sabaw cacay a demiad, ci Cuan-sang-shuang-mi (川上瀧彌) aci Sen-cou-ce-cu (森丑之助) maladay kuheni tayda i Yi-lan-siyen-Ciw-cung-hu (宜蘭縣九芎湖) hananay mikilim tu payci, 1911 a mihcaan pakay ci Caw-tian-wen-cang (早田文藏) mihapiw pangangan han u siey-ming (學名, mitesekay a pangangan) Bletilla formosana.

(u kamu nu Hulam sa:1906年6月11日川上瀧彌與森丑之助共同於宜蘭縣九芎湖附近採集，並在1911年由早田文藏發表命名為Bletia formosana。）

## hicaen a pahabay (栽培技術)
balu nu payci ya sapaluma’ a paenu niza anu i lalayan a liwliw sa caay kadayum mulangaw, nu babalaki a kawaw hanu u masaatiladay a  lamit pela’an mubuwah paluma, nika mahaymaw ku nilangawen, sisa caay kataneng ku silacul nu papalumaen, kyu caay kayadah ku sapisanga’ tu sapaiyu.

(u kamu nu Hulam sa:臺灣白及種子於自然環境下不易發芽，傳統採用塊莖分割法繁殖，但因生長速度緩慢、產量不足，無法大量生產以供藥用。）

tu ayda capi a mihcaan mitanam ku malukay a musakakawaway mabilil mikingkiw tu masakaputay a paluma pahabay, pakaynien i nayayay ku baykin paluma mukelid tu sapaluma a paenu palangawen, patalakaw tu sapalangaw tu sapaluma.

(u kamu nu Hulam sa:故近年來農業試驗單位積極研究組織培養的栽培模式，利用無菌播種誘導種子萌芽，並提高萌芽率。）

### nilangawan (萌芽率)
daduducen ku nu malukay a musakakawaway a nikingkiwan, i tusaay a malebut ku sapalikat a liw-ming (流明), hanu u 3% a  ku-yang-huwa-cing (過氧化氫) mihiya tu sapaluma a paenu tu lima a tatukian (分鐘), pakatabal palangaw tu sapaluma a paenu, mahiniay a nikingkiwan nilangawan makaala tu 98% saan.

(u kamu nu Hulam sa:根據農試所研究，在2000流明光照下，使用3%過氧化氫預措處理種子5分鐘，可使種子提早發芽，且發芽率可達98%。）

## sapaiyu tu sapakapah (藥用功能)
i "sen-nung-pun-caw-cing (神農本草經)" a cudad hananay idaw ku sulit u payci sa: "akenek kanen, misakapah tu mihiniay a imelang tinaku: misapakapah tu lebawa, adada’ay a menaw, maluna’ ku banges, mikalatay i ukak, adada nu udiudipan, mapatayay a heci nu udip, cuedet ku bituka, mapabali, masinawal ku tangah."

(u kamu nu Hulam sa:白及於《神農本草經》記載: 「味苦，平。主治癰腫，惡瘡，敗疽，傷陰，死肌，胃中邪氣，賊風鬼擊，痱緩不收。」。）

## nusapaiyuay nikingkiwan (藥理學研究)

paynien i nusapaiyuay nikingkiwan, makatepa tu, ya payci kan-lu-ciy-tang (甘露聚醣) hananay idaw ku sapisatedep tu idang, sapiselep tu anu mangaleb atu sakacaay kalebawaw a sapaiyu atu kapah sakay imelang tu bala’, haykiykaku, mamuni’ ku sabaw tusa nu sawada a imelang hatiza.

(u kamu nu Hulam sa:根據藥理學研究發現白及甘露聚醣具有止血、抗炎與抗腫瘤之作用，可至肺炎、肺結核與十二指腸潰瘍等疾病 。）
### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
台灣白及（學名：Bletilla formosana），又名小白及。多年生草本植物，為臺灣原生蘭。與常見中藥材白及(學名:*B. striata*) 同為蘭科(Orchidaceae)白及屬(*Bletilla*)植物。主要分布於臺灣與中國南部。其假球莖可做為中藥材，花朵具觀賞價值。

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
* 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p76
*維基百科：https://zh.wikipedia.org/wiki/台湾白及

* nisulitan ni Mahi Takas aci Uwi Habay.