nipaluma-yutiancaw

## yutiancaw

Taywan yutiancaw (kamu nu Hulam: 台灣油點草)

Taywan yutiancaw siey-ming (學名, mitesekay a pangangan): Tricyrtis formosana, nu bidakelung a kaput a yutiancaw su(Payheke-yutiancaw-su, 百合科油點草屬), u cacay tu tusa a mihcaan ku kauzip a lutukay nipaluma. kaudipan nida a kakidizaan  i tanengay tu apuyu’ay ku talawaw a tukuh suegetay a kakitidaan.

(u kamu nu Hulam sa:台灣油點草（學名：Tricyrtis formosana）為百合科油點草屬多年生草本植物，生長於中低海拔潮濕地方。）

azihen kiya baluhay a papah niza idaw ku labuaylabuay masakimuluay a tiyn tyin, u balu idaw ku kiyuay sumanahay tiyn tiyn a kulit .

(u kamu nu Hulam sa:新葉有深色圓點，花朵有紫紅色斑點。）

zayhen i Taywan ku sasaayaway sapiduduc sapatungus nu yutiancaw, sisa mala cung-siyaw-ming (種小名) niza sa, Taywan "Formosa"han, azihen ku siey-ming (學名): Tricyrtis formosanam sa, malalecaday ku formosanam (福爾摩沙) hananay, kyu ina yutiancaw, u Taywan-yutiancaw (台灣油點草) ku tatengaay a ngangan.

(u kamu nu Hulam sa:因模式標本在台灣採集而以台灣（Formosa）作為種小名。）

## kalakalakan (分布)
ina  Taywan-yutiancaw (台灣油點草) kalakalakan i Taywan mamin nu enal atu Lan-iy (蘭嶼), u hinaadihay i cuwcuw kiza yutiancaw-su ）a u-cung (物種); nika idaw ku sulit mutudu, i Dipun Okinawa sipiyaw a enal (Cung-sen-sieng-si-piyaw-taw, 沖繩縣西表島) sa idaw itini malakalak.

(u kamu nu Hulam sa:台灣油點草分布於台灣全島及蘭嶼，為極常見之油點草屬物種；但有資料指出在日本沖繩縣西表島亦有分布。）

## (型態)

### ciid nu papah (枝葉)
ina Taywan-yutiancaw (台灣油點草), talakaw nu batac tusa a bataan tu walu a bataan kung-hun (公分), u akaway niza lameneng atu yu mangaduay henay sa simikapet tu banuh .

(u kamu nu Hulam sa:植株高度20-80 cm，莖光滑或幼嫩時披毛。）

Mahidaay u tatipeluk ku papah, u sacacaycacay sananay a papah mauzip, nu lilis nu papah sibanuh namin, u hekal lameneng, dikudan nu papah ya ukak sinikapet tu banuh.

(u kamu nu Hulam sa:紙質葉片為單葉互生，全緣或具緣毛，表面光滑，葉背葉脈披毛。）

u kaku kataci nu papah payni u tuhemuken mahida u tiekuk ku kaku tu ahebalay mikapetay tu dinum ku kaku, ya nu ayawan mahizaahy u kuku’ay nu papah haymaw sa masadicem, alahicaan sikaus ku papah, miabibi tu akaway.

(u kamu nu Hulam sa:葉形從倒卵形至寬闊披針形，先端及葉基均為漸尖，有時有葉柄，抱莖。）

baluhay a papah hina idaw ku sumilaway tu lumeniay simasakimuluay a tiyn tiyn. nika anu balaki tu ku papah, atu anu mapacilal ku kasubucan a kakitidaan ya tiyn tiyn nida malawpes tu.

(u kamu nu Hulam sa:新生葉片常帶有墨綠至黑色圓形斑點，但在葉片長大後或光照較強生育環境下斑點會褪去。）

### balu (花朵)
nu Taywan-yutiancaw(台灣油點草) a balu sa, mahizaay u yadahay malaliwasakay a balu (sang-bang-hwasi, 繖房花序) hananay, i sapabawan yadah ku balu yadah aca ku malaliwasak a ciid, sinikapet tu adidiay a banuh, ya balu sa namayda i sasa a akaway pasayda i pabaw a macebal ku balu.

(u kamu nu Hulam sa:繖房花序頂生多分枝，稍披毛，花從花梗基部向上開放。）

wuya kiyuay salengacay a kulit a balu, u macebalay mahida u tuki ku wayway, lalabu nu balu nu pihpih matumes ku kiyuay sumanahay a tiyntiyn, sienemay ku pihpih a balu.

(u kamu nu Hulam sa:紫白色花朵為開展的鐘形，花被片內側布滿紫紅斑點，花被片六枚。）

u pihpih nu balu kinatusa ku caculukan misaliyut, i hekalay a kacaculuk nu balu nu hekal ahebal sinikapet tu dinum, atu mahidaay sinikapet tu dinum a wayway, i sasa kuku’ay a kakitizaan nu balu  mamin u apuyu’ay ku laad nu balubaluan, i lalabuay caculukan misaliyutay pihpih nu balu u patelekay a wayway, sasaayawan nu balu alahicaan silandaway kiyuay a kulit.

(u kamu nu Hulam sa:花被片兩輪，外輪花萼為較寬之披針或例披針形，每萼片基部有短花距，內輪花瓣線形，尖端有時呈藍紫色。）

nu tatamaay a balu enem kiya kalibuwaay a balu, nu tataynaay a balu sa idaw ku masakiyuay sumanahay a tiyntiyn atu udip, i satalakaway nu tanga’  tuluay ku pela’, dikudan tusa aca ku pela’, ya balucu' nu pudac tuluay ku kalibuwaay maapi mulangaw malatulu ku kakitidaan.

(u kamu nu Hulam sa:雄蕊6枚。雌蕊上有紫紅色斑點及腺體，柱頭三分岔，末端再二岔，心皮3枚合生成3室。）

### heci (果實)
u heci sa patelekay sananay a heci Su-ku(蒴果)han, anu maduhem tu sa mapela’, idaw ku adidi’ay masaduhepicay sapaluma a paenu i lalabu.

(u kamu nu Hulam sa:果實為直立的蒴果，成熟時開裂，有細小薄片狀種子。）

## kasiwawaan liwliw nu kakitizaan (生育環境)
nikaudip nu Taywan-yutiancaw(台灣油點草),manamuh micapiay tu suemetay a kitidaan, kalakalakan sa i bayupuc cacay a bataan a kung-ce (公尺) katukuh cacay a malebut siwa a lasubu a kung-ce (公尺) a kakitizaan, itini aca ku kasiwawaan liwliw nu kakitizaan niza.

(u kamu nu Hulam sa:近潮濕地方，分布海拔10公尺至1,900公尺。）

## namakacuwa ku ngangan (名稱由來)
Taywan yutiancaw u ngangan niza, namakayza nu lalabuan nu La-tin a siey-ming (學名, mitesekay a pangangan) a su a ngangan (su-ming, 屬名); Tricyrtis sananay, ina Tricyrtis, nu Si-la (希臘) a sulit kyuni, palatusaen kina Tricyrtis a sulit, Tri atu cyrtis sa, Tri sa, "tulu" sananay a imi, wuya Kyrtos hananay sa, u "buhang", pulungen kina sulit namin, u Tricyrtis sa. izaw kiya cung-siyawming (種小名) Formosana (福爾摩沙), Formosana (福爾摩沙) sa, miduducay u Taywan (台灣) sananay. zayhen saayaway sapatungus nu yutiancaw namakay Taywan a makaazih atu nilami’en i Taywan kyu ina mahiniay yutiancaw, pangangan han tu Taywan yutiancaw (台灣油點草).

(u kamu nu Hulam sa:拉丁學名中，屬名Tricyrtis是由希臘文tri-（三）及kyrtos（穴）合併而成，種小名formosana指台灣（福爾摩沙），因模式標本採集自台灣。）

### Dipu ホトトギス（(Hu-tu-tu-gi-caw) 杜鵑草
yutiancaw a ngangan idaw ku kamu, namakayni ya baluhay nu papah i pabaw siuninguningay sisimalay a tiyntiyn, idaw ku duma a kamu, namakay i pabaway balu a ukak simasaupuay a udip.

(u kamu nu Hulam sa:油點草的名字有說是來自新生葉片上油漬狀斑點，亦有說法是因為花柱上有密集腺體。）

nu Dipu a kamu ina yutiyncaw, ホトトギス(Hu-tu-tu-gi-su), Tu-cieng-caw(杜鵑草)sa, atu Tu-cieng a ayam (tu-cieng-niyaw, 杜鵑鳥) malecad ku ngangan, duma a kamu sa ya balu idaw ku tiyntiyn a kulit malecad tu tu-cieng a ayam (tu-cieng-niyaw, 杜鵑鳥) nu bili idaw tiyntiyn a kulit masasengi kiyu Taywan yutiancaw(台灣油點草) han ku pangangan.

(u kamu nu Hulam sa:日本稱油點草為ホトトギス（杜鵑草），與杜鵑鳥同名，一說是因花朵斑紋與杜鵑鳥腹部斑紋相似而得名。）

### san-yutiancaw (山油點草)
san- yutiyncaw (山油點草),  cung-siyawming (種小名), stolonifera hananay sa u sipu-du a akawayay (pu-bu-cieng,匍匐莖) a imi, i tawya a mipangangan sa midateng pakaynien itini pu-bu a akaway (pu-bu-cieng, 匍匐莖) ku sakasipangangan. 

(u kamu nu Hulam sa:至於「山油點草」，種小名stolonifera則是「具匍匐莖的」的意思，似乎當初命名時，對於「匍匐莖」這個特徵非常在意。） 

ya mahiniay u San-yutiyncaw hananay, naayaway a nisulitan sa , masametek masa akaway a wayway muculil ku lamit , balu nu pihpih tusa kiya wayway, nika ya angangan nu tanga’ pikitanayu’en tu nu ukak a balu a yutiyncaw,sisa pangangan han san-yutiyncaw (山油點草).

(u kamu nu Hulam sa:其實在過去的一些資料裡，有明顯走莖狀根莖，花被片兩型，柱頭比花柱長的油點草稱為「山油點草」。）

## Taywan yutiancaw i Ke-pu-kuwang (科博館裡的台灣油點草)
sasayaway nu kasienawa a demiad sa, ilalabu nu bawbi nu Ke-pu-kuwang (科博館) ya masasizumaay a nipaluma i bawbi a Taywan yutiancaw (台灣油點草), masasizuma azihen ku nibuwah a wayway nuheni, tinaku: anu caay henay kasibalu, azihen kina yutiancaw, izaw ku mikulahit tu hekalay a lala’ masametek masa akaway a wayway muculil ku lamit, nika duma sa izaw ku caayay pikulahitay a yutiancaw.

(u kamu nu Hulam sa:初冬時間正是科博館植物園裡的「台灣油點草」花開最繽紛的時候，園區裡幾叢不同區所種植的「油點草」沒有開花之前，這些不同區的「油點草」，有些撥開地表的土後可以看見明顯走莖狀的根莖，有些看不到。）

imahini sa, akay u masasizumaay a yutiancaw saan ku tademaw.

(u kamu nu Hulam sa:不開花前，它們也都一直被當成是不同種的植物。）

kiyu mahizaay sibaluay tu sa, katuu’day a tademaw sakamu sa, mahizaay masa metek masa akaway a wayway muculil ku lamit, sienemay a pihpih nu balu,  idaway ku tusaay nu wayway, angangan nu tanga’  pikitanayu’ tu nu balu a akaway, caay kaw Taywan yutiancaw (台灣油點草) sa.

(u kamu nu Hulam sa:開花了，很多人以為：「有明顯走莖狀根莖的油點草，六片花被片應該有兩型，柱頭比花柱長。）

nika mahiniay caay ka masa metek masa akaway a wayway muculil ku lamit sa, pihpih nu balu caay ka situsaay nu wayway, anu ya angang nu tanga’ atu ukak nu balu malecaday ku tanayu’ sa, u Taywan yutiancaw

han kyuni, palatusaen u caayay kalecd a u-cung (物種) sa.

(u kamu nu Hulam sa:而把沒有明顯走莖狀根莖，花被片非兩型，柱頭與花柱等長的油點草稱為「台灣油點草」，分成兩個不同的物種。）

### u siwkay nu nipaluma

### u sanek nu nipaluma

### malaheci tu imelang

### pasubana i cacudadan a lacul

## u zuma a cidekay a kamu, saungay misapayu' a cidekay

## namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan

* 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
* 行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p80
*維基百科：https://zh.wikipedia.org/wiki/台湾油点草
*國立自然科學博物舘：https://web.archive.org/web/20190323192348/http://www.nmns.edu.tw/public/BotanicalGarden/flowers/2011/winter/1001122.htm
* nisulitan ni Mahi Takas aci Uwi Habay.