open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stefan Wyszyński

(nar. 3 siyrpnia 1901 we Zuzeli, um. 28 mŏja 1981 we Warszawie) to bōł polski rzimskokatolicki duchowy, arcybiskup warszawski i gnieźniyński, kardinal, prymas Polski (mianowany *Prymasym Tysiōncleciŏ*), ôbrōńca praw czowieka, nŏrodu i Kościoła.

## Biografijŏ

We 1920 roku poszoł do syminariōm duchowego we Włocławku. Po sztyrech latach sztudiōw dostoł ôn kapelańske świyncynia. Ôd 1925 do 1929 roku kōntynuowoł sztudia na Katolickim Uniwerzytecie Lubelskim, a skōńczōł go ze dŏchtoratym. Po zaczōntku Drugij wojny światowyj krōł sie przed gestapo.

Po wojnie wrōciōł do Włocławka, kaj reôrganizowoł syminarium duchowe i wykōnowoł funkcyjõ rechtora. We 1946 roku papiyż Pius XII zrobiōł go dyjecezyjŏlnym biskupym dyjecezyje Lublin. We ônego biskupskim wapynie wpisoł słowa „Soli Deo” (). 12 stycznia 1953 roku we Rzimie bōł mianowany kardinalym.

We piyńćdziesiōntych latach, we ôkresie napiynć miyndzy kōmōnistycznym regyrōnkym Polski a Kościołym katolickim, kōmōnisty wiynziyli kardinala Wyszyńskigo bez trzi lata we tych placach:
* Rywałd (ôd 25 września 1953 do 12 paździyrnika 1953),
* Klasztorny Stoczek (ôd 12 paździyrnika 1953 do 6 paździyrnika 1954),
* Prudnik (ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955),
* Kōmańcza (ôd 27 paździyrnika 1955 do 26 paździyrnika 1956).

Beatyfikacyjŏ Wyszyńskigo ôdbōła sie 12 września 2021 roku we Warszawie, a dostoł jōm ôd papiyża Franciszka. Ônego spōmniynie je ôbsztalowane na 28 mŏja.

## Publikacyje

## Dynkmale

Plik:Church of the Assumption of Mary in Sławno (2).jpg|Sławno
Plik:00 pomnik Stefana Wyszyńskiego.jpg|Gniezno
Plik:Divine Mercy church in Dzierżawy (12).jpg|Dzierżawy
Plik:Kard. wyszyński kłopoty.jpg|Kłopoty-Stanisławy
Plik:Międzyrzec pomnik wyszyński.jpg|Podlaski Miyndzyrzec
Plik:MOs810 WG 2017 6 Krajna i Ziemia Zlotowska (Stefan Wyszynski monument in Gorka Klasztorna).jpg|Klasztornŏ Gōrka
Plik:Pomnik Jana Pawła II i Stefana Wyszyńskiego, Plac Farny Prudnik.jpg|Prudnik
Plik:Żulice - kościół (03) - pomnik.jpg|Żulice
Plik:Święta Lipka, pomnik Jana Pawła II i kardynała Stefana Wyszyńskiego.jpg|Świyntŏ Lipka
Plik:Gmina Tarczyn. Leśna Polana 007.jpg|Leśnŏ Polana (Prace Duże)
Plik:Stefan wyszynski pomnik park jordana krakow.jpg|Krakōw
Plik:Szczecin kosciol sw. Jana Chrzciciela pomnik 1.jpg|Sztetin
Plik:Uroczystość odpustowe NMP Anielskiej z Porcjunkuli w Sanktuarium św. Józefa w Prudniku-Lesie 19.jpg|Prudnik
Plik:Komańcza pomnik Wyszyńskiego 30.08.2010 p.jpg|Kōmańcza
Plik:Pomnik Stefana Wyszyńskiego Bydgoszcz.jpg|Bydgoszcz
Plik:Częstochowa, Jasna Góra, pomnik kardynała Stefana Wyszyńskiego.JPG|Czynstochowy
Zeebrugge

**Zeebrugge** - wjeś we Belgiji, we regijůńe Zachodńo Flandryjo, we gmińe Brugge. Na 2014 rok půmjyszkowało sam 4301 ludźi. Je rozlygowano nade Půłnocnym Morzym. Morsko hawyna.
Santa Maria a Monte

**Santa Maria a Monte** - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Pisa. Mo 38,04 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 13&nbsp;312 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Fontvieille
*  Rabé de las Calzadas
*  Tardajos
Třeboň

**Třeboň** – mjasto we Czeskij Republice, we połedńowoczeskim kreju, we kryśe Jindřichův Hradec.
Urbania (gmin)

**Urbania** - gmin we Italiji, we regijůńe Marche, we prowincyji Pesaro a Urbino. Mo 77,53 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 6935 ludźi.
Molainiai

**Molainiai** - wjeś na Litwje, we uokryngu Panevėžys, we rejůńe Panevėžys. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 960 ludźi.
Culcheth

**Culcheth** - wjeś we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Cheshire, we dystrykće Warrington. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 11&nbsp;454 ludźi.
Ereré

**Ereré** - gmin we Brazyliji, we sztaće Ceará. Mo 362,906 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 6840 ludźi.
Szōmbierki

**Szōmbierki** (, , ) to je tajla miasta Bytōm we ślōnskim wojewōdztwie.

Piyrwyj Szōmbierki bōły wiejskim gminym we bytōmskim krysie, a ôd 1951 sōm ône we granicach miasta Bytōm.

## Historyjŏ
Piyrszŏ spōminka ô Szōmbierkach pochodzi ze 1369 roku. We 1869 ôdewrzōnŏ bōła gruba wōnglŏ kamiynnego "Hohenzollern" (niyskorzij: gruba "Szōmbierki") we Szōmbierkach kerŏ ôperowała do marca 1996 roku. We 1919 roku powstoł klub fusbalowy "Szombierki Poniatowski" (po wojnie "Szombierki Bytom"). We 1951 roku Szōmbierki bōły włōnczōne do Bytōmia.
Schläsingerlied

**Schläsingerlied** (tyż **Mei Schläsingerland**, ôryginał z śl-niym., niym.: *Schlesierlied*, *Mein Schlesierland* abo *Kehr ich einst zur Heimat wieder*) – jedyn z niyôficjalnych hymnōw Ślōnska. Bōł napisany ôd Johannesa Reinelta, a muzykã skōmpōnowoł Paul Mittman. Tyn hymn je czynsto grany ôd niymieckich blasmuzykantōw, jak tyż śpiywany ôd znanego śpiywŏka Heino we sztandardowyj niymieckij gŏdce, kedy nawiydzŏ ôn Ślōnsk. 

## Słowa
niym.:Kehr ich einst zur Heimat wieder,

früh am Morgen, wenn die Sonn' aufgeht,

schau ich dann ins Tal hernieder,

wo vor seiner Tür mein Mädel steht.

Da seufzt sie still, ja still und flüstert leise:Ref. Mein Schlesierland, mein Heimatland!

So von Natur, Natur in alter Weise,

wir sehn uns wieder, mein Schlesierland

wir sehn uns wieder, mein Heimatland! *(abo "wir sehn uns wieder am Oderstrand")*In dem Schatten einer Eiche,

ja da gab ich ihr den Abschiedskuß.

»Schatz, ich kann nicht länger bleiben,

weil, ja weil ich von dir scheiden muß!"

Da seufzt sie still, ja still und flüstert leise:Ref. Mein Schlesierland..."Liebes Mädel, laß das Weinen,

liebes Mädel, laß das Weinen sein.

Wenn die Rosen wieder blühen,

ja, dann kehr ich wieder bei dir ein!"

Da seufzt sie still, ja still und flüstert leise:Ref. Mein Schlesierland...

## Linki zewnyntrzne

* https://www.tekstowo.pl/piosenka,heino,kehr_ich_einst_zur_heimat_wieder.html
* https://www.lieder-archiv.de/mein_schlesierland-notenblatt_400648.html
Nadarzyn (mazowjecke wojewůdztwo)

**Nadarzyn** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we pruszkowskim kryśe, we gmińe Nadarzyn.

We latach 1453-1870 mjoł mjejske prawa.
Corpus Christi (mjasto)

**Corpus Christi** - mjasto we USA, we sztaće Teksas, śedźiba hrabstwa Nueces. Uostrzodek industryje a nauki, morsko hawyna.
Gniewkowo

**Gniewkowo** - mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we inowrocłowskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Gniewkowo.
Geld

**Geld** (**piyniōndz**) – tŏwŏr wszeôbecnie używany za poszczodek umiany. Terŏzki używany je zaôbycz fiducjarny geld a kryptogeld.

## Gyszichta
Podug ekōnōmika Carla Mengera, byciŏ geldu idzie szukać we swobodnyj umianie miyndzy ludźmi. Ludzie coby se ulekszyć handel napoczli sprawiać dobra kere były snadne we umianie, bezto iże snadnij było znojść perzōnã kerõ by se sprawiyła take. Dobrami snadnymi we umianie były nojczyńścij dobra moc wertowne, snadne we transzporcie a stałe i możne do tajlowaniŏ na myńsze jydnostki - we Ojropie nojczyńścij za geld sużyły: gold abo strzybro, atoli we prekolumbjiskim Meksyku używano do tygo kakau a inkszych dobr snadnie dostympnych we Americe. Gold a strzybro szło przetopić na mince abo antabki, co było moc wŏżne dlŏ tajlowaniŏ a rachowaniŏ geldu. Krōm mincōw a antabkōw goldu a strzybra, czynsto były używane banknoty, kere szło wymiynić na goldowe abo strzybrne (podug sztandardu geldu) mince a antabki, atoli po likwidacyji sztandardu goldu na świecie, geld je czynsto mianowany prōznym, bo niy ma ôn żŏdnyj asekuracyji we formie zŏcnych metali.
Zbigniew Rokita

**Zbigniew Rokita** (rodz. 4 kwjetńa 1989 we Glywicach) – ślůnski dźynńikorz a pisorz, za bildůngym rusoznowca. Szpecjalista uod problymůw Strzodkowyj Ojropy a Gůrnego Ślůnska. Publikowoł we «Polityce», «Tygodniku Powszechnym», «Znaku», «Dzienniku Gazeće Prawnyj». Dostoł Literacko Nadgroda «Nike» za kśůnżka «Kajś» we 2021.
Ludvika

**Ludvika** - mjasto we Szwecyji, we regijůńe Dalarna, śedźiba gminu Ludvika. Uostrzodek industryje.
Cascavel (Ceará)

**Cascavel** - gmin we Brazyliji we sztaće Ceará. Mo 837,967 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 85&nbsp;824 ludźi.
Tegovište

**Tegovište** - wjeś we Syrbiji, we pčinjskim uokryngu, we gmińe Vladičin Han. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 183 ludźi.
Marijampolė

**Marijampolė** (pol. *Mariampol*) - mjasto na Litwje, śedźiba uokryngu Marijampolė a rejůnu Marijampolė.
Sparviniai (Šakiai)

**Sparviniai** - wjeś na Litwje, we uokryngu Marijampolė, we rejůńe Šakiai. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 4 ludźi.
Helsingborg

**Helsingborg** - mjasto we Szwecyji, we regijůńe Skańijo, śedźiba gminu Helsingborg. Morsko hawyna.
Jōn I. Ôpolski

**Jōn I. Ôpolski** (nar. pōmiyndzy 1410 a 1413, um. 5 września 1439) to bōł princ ôpolski, co reskyrowoł pospōł ze bratym Nikolausym I. ôd 1437 do 1439.

## Biografijŏ
Jōn I. bōł drugim synkym ôd princa ôpolskigo Bolka IV. a Małgorzaty ze rozlygowanego we Italiji grŏfstwa Gorycyje.

Po umarciu ônego fatra we 1437 roku, stoł sie społym ze bratym Nikolausym I. princym ôpolskim. 6 paździyrnika 1438 Jōn I. uznoł sie lennikym dlŏ Kazimiyrza IV. Jagiellōńczyka skirz wysuniyńciŏ ônego kandydatury na trōn we Czechach, nale wobec rezygnacyje krōla polskigo ze titela antlich zaakceptowoł władzã ôd Albrechta II. Habsburga (ôficjalnie trefiyło sie to we Wrocławiu 3 grudnia 1438).

Jōn I. Ôpolski umrził bydōc kawalerym 5 września 1439. Niyma to terŏźnie snamne, kaj je pogrzebany. Niy mioł tyż potōmstwa, a cołkość ônego erbowizny przejōn modszy brat Nikolaus I.
Prince ôpolske

Je to wykŏz mōnarchōw, co używali titela **princōw ôpolskich** i dyrekt abo postrzednio kōntrolowali miasto Ôpole we Gōrnym Ślōnsku a ôkolice (dej pozōr: Ôpolske ksiōnżynctwo), potajlowany na dynastyje.

## [[Piasty Ôpolske]] (1173–1532)

## [[Hohenzollerny]] (1532–1549)

## [[Habsburgi]] (1549–1551)

## [[Zápolyoty]] (1551–1556)

## Hohenzollerny (1556–1558)

## Habsburgi (1558–1597)

## [[Báthory (dynastyjŏ)|Báthory]] (1597–1598)

## Habsburgi (1598–1622)

## Bethleny (1622–1625)

## Habsburgi (1625–1645)

## [[Wazy]] (1645–1666)

## Habsburgi (1666–1742)
The Carpenters

**The Carpenters** – popowo lajergrupa zołożůno we 1968 bez Richard Carpentera a Karen Carpentera we Downey we Zjednoczůnych Sztatach. Do 2021 przedali 100 miljůnůw plat na cołkim śwjeće. 

## Muzykanty

* Richard Carpenter 
* Karen Carpenter

## Dyskografijo

* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)
Dmuchiwci

**Dmuchiwci** (ukr. *Дмухівці*) - wjeś na Ukrajińe, we ternopolskim uobwodźe, we ternopolskim rejůńe. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 679 ludźi.
Malczice

**Malczice** (pol. *Malczyce*, mjym. *Maltsch*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we średzkim kryśe, śedźiba gminu Malczice.
Ślōnskŏ ôfensywa

**Ślōnskŏ ôfensywa** to bōła strategicznŏ ôfensywa ôd Rusyje na frōncie weschodnim we czasie I wojny światowyj kludzōnŏ ôd 11 listopada do 6 grudnia 1914 roku.

Ôfensywa skłŏdała sie ze batalije ô Łowicz i batalije ô Łōdź. Ruske wojŏki dziynki tyj ôfensywie dotrzeli nojdalij na Zŏchōd we czasie cołkij wojny. Zakōńczyła sie taktycznym sukcesym Rusyje, nale strategicznie bōła to porażka.

## Bibliografijŏ
* Spencer Tucker, Priscilla Mary Roberts, *World War I: Encyclopedia*, ABC-CLIO, 2005, ISBN 1-85109-420-2, Google Print, s.379
* James L. Stokesbury, *A Short History of World War I*, HarperCollins, 1981, ISBN 0-688-00129-7, Google Print, s.72
Fridrich II. Wielgi

**Fridrich II. Wielgi**,  (nar. 24 stycznia 1712 we Berlinie, um. 17 siyrpnia 1786 we Sanssouci) to bōł krōl Prus ôd 1740 do 1786. Pod ônego reskyrowaniym Prusy ôstały jednym ze nojpotynżniyjszych krŏjōw we Ojropie.

Fridrich bōł synkym ôd Zofie Doroty Hanowerskij a Fridricha Wilhelma. Po umarciu ônego fatra, 31 mŏja 1740 Fridrich II. korōnowoł sie we Königsbergu, kej przijōn hołd ôd wszyjskich sztandōw.
Najiwizm

**Najiwizm**, **najiwny kōnszt** to je ôkryślynie na malōnki tworzōne ôd niyprofesjōnalnych kōnsztlerōw, a tyż dzieła tak stylizowane. Ludzie zaczli sie interesować najiwnym kōnsztym we Francyji we 19. stoleciu.

Tm. „najiwne malōnki” ofyn sōm podane na szkryfōnki ôd dziycia, cechujōm sie deformacyjōm przestrzyństw i perspektywy (abo ônyj niy majōm), skrajnie subiektywnym pōnktym widzyniŏ, ajnfachowymi technikami jak tyż barzo czynsto hrōmskim pozōrym na detale. Ofyn ôdwołujōm sie do świata magicznego i symbolicznego, atoli tyż do życiŏ dziynnego.

Nojlepij znanym ślōnskim najiwistycznym kōnsztlerym bōł Erwin Sówka.
Hajnel Ôpolski

**Hajnel Ôpolski** (nar. we 1337 abo 1338, um. pōmiyndzy 1356 a 1365) to bōł princ ôpolski, co reskyrowoł pospōł ze bratami Władysławym i Bolkym. Reskyrowoł ôn jednak ino formalnie (kariera duchowŏ).

## Biografijŏ
Hajnel bōł trzecim (nojmodszym) synkym ôd princa Ôpola Bolka II. a Elizy Świdnickij. Ô Hajnelu zachowało sie małowiela informacyji. Bydōc nojmodszym ze rodzyństwa ôstoł przeznaczōny do kariery duchowyj i jeszcze za życiŏ fatra bōł klerykym przi tumie we Wrocławiu. We 1356 roku napoczōn starōnki ô stōnowisko kanōnika tuma we Pradze. Niyma akuratnie snamne kej umrził, nale bōło to pōmiyndzy 1356 a 1365 rokym. Niyma tyż znane, kaj je pogrzebany.
Fallausan

**Fallausan** (arab. فلاوسن, fr. *Fellaoucene*) - gmin we Algeryji, we prowincyji Tilimsan. Na 2008 rok půmjyszkowało sam 8781 ludźi.
Siedliska (tůmaszowski krys)

**Siedliska** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we tůmaszowskim kryśe, we gmińe Krůlewsko Lubycza.
Leigh-on-Sea

**Leigh-on-Sea** – mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Essex, we dystrykće Southend-on-Sea.
Yokohama

**Yokohama** – mjasto we Japůńiji, stolica prefektury Kanagawa, na wyspje Honsiu. Uostrzodek industryje.
Stara Rudnica

**Stara Rudnica** (mjym. *Alt Rūdnitz*) - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we gryfińskim kryśe, we gmińe Cedyńa.
Kruševac

**Kruševac** – mjasto we Syrbiji, we rasinskim uokryngu. Śedźiba mjasta Kruševac. Uostrzodek industryje.
La Suze-sur-Sarthe

**La Suze-sur-Sarthe** - gmin we Francyji, we regijůńe Krej Loary, we departamyńće Sarthe. Mo 21,4 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 4473 ludźi.
Gmin Grzegorzew

**Grzegorzew** - wjejski gmin we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we kolskim kryśe. Mo 73,43 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 5692 ludźi. Śedźibům gminu je Grzegorzew.

### Mjejscowośći
Barłogi, Boguszyniec, Borysławice Kościelne,  Borysławice Zamkowe, Bylice, Bylice-Kolonia, Byliczki, Grodna, Grzegorzew, Kiełczewek, Ladorudzek, Ponętów Dolny, Skąpe, Tarnówka, Zabłocie,

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Grzegorzew
Fuenterrabía

**Fuenterrabía** (bask. *Hondarribia*) - mjasto we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Krej Baskůw, we prowincyji Guipúzcoa.
Ostellato

**Ostellato** - gmin we Italiji, we regijůńe Emilijo-Růmańijo, we prowincyji Ferrara. Mo 173,34 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 5645 ludźi.
Divo

**Divo** - mjasto we Wybrzeżu Elefantowych Gnatůw, we dystrykće Gôh-Djiboua, we regijůńe Lôh-Djiboua.
Mołoczanśk

**Mołoczańsk** (ukr. *Молочанськ*, ) - mjasto na Ukrajińe, we zaporiskim uobwodźe, we połohowskim rejůńe. Uod 2022 roku uokupowane uod ruskij armije.
Waterloo (Ontario)

**Waterloo** – mjasto we Kanadźe, we prowincyji Ontario, we regijůńe Waterloo. Uostrzodek industryje a nauki.
Oeiras

**Oeiras** - gmin we Portugaliji, we dystrykće Lizbůna. Mo 45,88 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 171&nbsp;802 ludźi.
Borowskie Olki

**Borowskie Olki** - wjeś we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we bjołostockim kryśe, we gmińe Kośćelno Turośń.
Lovćenac

**Lovćenac** (madź. *Szeghegy*, mjym. *Sekitsch*, *Winkelsberg*) - wjeś we Syrbiji, we Wojwodińe, we gmińe Mali Iđoš. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 3161 ludźi.
Bożejewicy

2 wśe we Polsce:
* Bożejewicy - wjeś we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we mogilyńskim kryśe, we gmińe Strzelno
* Bożejewicy - wjeś we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we żńińskim kryśe, we gmińe Żńin
Bożejewice (mogilyński krys)

**Bożejewice** (pol. *Bożejewice*) - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we mogilyńskim kryśe, we gmińe Strzelno.
Bożejewice (żńiński krys)

**Bożejewice** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we żńińskim kryśe, we gmińe Żńin.
Sroczyn

**Sroczyn**- wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we gńyźńyńskim kryśe, we gmińe Kiszkowo.
Monika Rosa

**Monika Anna Rosa** (nar. 24 kwietnia 1986 we Czeladzi) to je ślōnskŏ politikerka i politolog, deputyrowanŏ do Syjmu Polskij Republiki VIII i IX kadyncyje.

## Biografijŏ
Narodziyła sie w Czeladzi, nale wychowanŏ bōła we Glywicach, skōnd sōm ônyj ôjce.

Skōńczyła politologijõ na Wydziale Nauk Społecznych Ślōnskigo Uniwerzytetu w Katowicach. Robiyła we Radyju CCM, a ôd 2008 do 2010 zajmowała stōnowisko koordynatorki we dziole HR Opteam Poland we Katowicach. Ôd 2010 robiyła we Kancylaryji Prezydynta Polski we czasie reskyrowaniŏ Bronisława Komorowskiego.

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta ôd Moniki Rosy, monika-rosa.pl
Dowżanśk

**Dowżanśk**, do 2016 *Swerdłowśk* (ukr. *Довжанськ*) - mjasto na Ukrajińe, we łuhanśkim uobwodźe, śedźiba dowżanśkigo rejůnu.
Malōnek

**Malōnek** to je dzieło plastyczne, co pokazuje perzōnã, przedmiot itd., wykōnane nŏczyniami piśmiynniczymi abo szkryfōnkowymi, farbami itp. na papiōrze, cwelichu abo desce.
Lešnica (mjasto Loznica)

**Lešnica** - wjeś we Syrbiji, we mačvanskim uokryngu, śedźiba mjasta Lešnica. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 4276 ludźi.
Ciekoty

**Ciekoty** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we keleckim kryśe, we gmińe Masłůw.
Kiwerci

**Kiwerci** (ukr. *Ківерці*) – mjasto na Ukrajińe, we wołyńskim uobwodźe, śedźiba kiwerciwśkigo rejůnu.
Geleen

**Geleen** – mjasto we Ńiderlandach, we prowincyji Limburgijo, we gmińe Sittard-Geleen. Do 31 grudńa 2000 samodźelny gmin.
Gmin Gentofte

**Gentofte** - gmin we Dańiji, we Stołecznym Regijůńe. Mo 25,59 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 74&nbsp;550 ludźi. Śedźibům gminu je Charlottenlund. Bůł sam rodzůny szlagcojgmůn Metalliki, Lars Ulrich.
Esmeraldas (Ekwadůr)

**Esmeraldas**, połne mjano: **San Mateo de las Esmeraldas** - mjasto we Ekwadůrze, stolica prowincyji Esmeraldas. Uostrzodek industryje.
New Rochelle

**New Rochelle** – mjasto we USA, we sztaće Nowy Jork, we hrabstwje Westchester. Uostrzodek industryje.
Słoboda (dubeński rejůn)

**Słoboda** (rus. *Слобода*) - wjeś we Rusyji, we tulskim uobwodźe, we dubeńskim rejůńe. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 63 ludźi.
Stonava

**Stonava** - wjeś a gmin (obec) we Czeskij Republice, we morawsko-ślůnskim kreju, we kryśe Karviná. Mo 13,87 km² wjyrchu a podug danych na 2021 rok půmjyszkowało sam 1784 ludźi.
Osimo

**Osimo** - gmin we Italiji, we regijůńe Marche, we prowincyji Ancona. Mo 106,74 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 34&nbsp;721 ludźi.
Zagość

**Zagość** (mjym. *Krug b. Stargard*) - kolůńijo we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we stargardzkim kryśe, we gmińe Kobylanka.
Szczodrochowo (wůngrowjecki krys)

**Szczodrochowo** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we wůngrowjeckim kryśe, we gmińe Skoki.
Deva

**Deva** (madź. *Déva*, mjym. *Diemrich*) - mjasto we Růmůńiji, stolica uokryngu Hunedoara. Uostrzodek industryje.
Huta (uokryng Cluj)

**Huta** - wjeś we Růmůńiji, we uokryngu Cluj, we gmińe Chiuiești. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 127 ludźi.
Lyjo Swaczyna

**Lyjo Swaczyna** (, rodz. we 1954 we Rudźe) – ślōnski politiker, prezes partyje Ślonzoki Razem.

## Bjografijo
Rodźōł śe na Fryńe we familiji ôd pokolyń swjōnzanyj z tōm dźelńicōm. Uczōł śe we Techńikum Mechańicznym, sztudjyrowoł na Ślōnskim Uńiwersyteće, nale go ńy skōńczōł. Robjōł mjyndzy inkszymi za plańisty, dryjera, szofera, szwajsra, mechańika a zbjyrocza winogrōnōw.

Politiczno karjera zaczōn we Uńiji Realnyj Politiki. Poranośće lot bōł we forsztańdźe Ruchu Autōnōmije Ślōnska, z ramjyńa kerego sztartowoł na prezydynta Rudy a mjejskigo rajcy. Skirz persōnalnych kōnfliktōw ôdlozł z tyj ôrgańizacyje a zaińicjowoł utworzyńy partyje Ślonzoki Razem, keryj pjyrszy sjazd ôbroł go na pryzysa. Sztartowoł z jeji ramjyńa na wojewōdzkigo rajcy we 2018 a synatora we 2019, nale bez skutku.

Pisowoł mjyndzy inkszymi do Ślōnskij Szwalbki, a we lokalnyj rudzkij telewizyji kludźōł program «Szolka Tyju z Leonem Swaczyną».

## Sztarty we welōnku
Yntynta

**Yntynta** ( – ugŏda) to bōła ugŏda pōmiyndzy Wielgōm Brytanijōm, Francyjōm i Rusyjōm. Do ônyj nastōniŏ dochodziyło stopniowo. Bōła ôdpowiedziōm na nastōnie we 1882 roku Trōjsztamy. We piyrszyj wojnie światowyj Yntynta wojowała ze cyntralnymi mocami.

Państwa wchodzōnce do Yntynty:
* Wielgŏ Brytanijŏ a ônyj dōminija
* Francyjŏ
* Ruske Impyrium (do 1917)
* Belgijŏ
* Japōnijŏ
* Italijŏ (ôd 1915)
* Rōmōnijŏ
* Zjednoczōne Sztaty (ôd 1917)
* Krōlestwo Grecyje
* Brazylijŏ (ôd 1917)
* Portugalijŏ
* Krōlestwo Syrbije

## Ôbejzdrzij tyż
* Alianty
Sydoriwka (stryjśki rejůn)

**Sydoriwka** (ukr. *Сидорівка*) - wjeś na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we stryjśkim rejůńe. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 296 ludźi.
Siegbach (gmin)

**Siegbach** - gmin we Mjymcach, we landźe Hesyjo, we kryśe Lahn-Dill. Mo 29,08 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 2541 ludźi.
Lanark

**Lanark** (szkocko gaelicko godka *Lannraigh*) - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we  Szkocyji, we hrabstwje South Lanarkshire.
Incydynt we Glywicach

**Incydynt we Glywicach** () to bōła niymieckŏ ôperacyjŏ dywersyjnŏ zorty *[[false flag]]* na niymieckõ radiostacyjõ we Glywicach, dokōnanŏ we sztwŏrtek 31 siyrpnia 1939 ô godzinie 20:00. Mioła sużyć niymieckij propagandzie za bazowy „dowōd polskich prowokacyji” a pretekst do napadniyńciŏ Polski 1 września 1939 roku, czym zaczła sie drugŏ wojna światowŏ.

## Gyszichta
Ôperacyjõ bōła zôrganizowanŏ na byfel ôd szefa policyje Reinharda Heydricha. Akcyjõ we Glywicach przekludziōł 31 siyrpnia 1939 roku Sturmbannführer Alfred Naujocks, ôficyr niymieckigo Dinstu Bezpiyczyństwa Sicherheitsdienst (SD). Kole godziny 20:00 ônego ludzie, co udŏwali ślōnskich powstańcōw, przeblyczyni we cywilne ôblyczynia (niy mieli ôni polskich mōndurōw, jak felernie podŏwŏ popularnŏ wersyjŏ historyje),
przekludziyli atakã na radiostacyjõ Glywice, kole 10 km ôd granice ze Polskōm Republikōm.

Radiostacyjŏ ta niy nadŏwała włŏsnego programu, ino przekazowała program ze Wrocławia. Dziynki sztormowymu mikrofōnowi Niymce podarzili nadać kōmunikat, nale ze prziczyn technicznych suchŏcze radyja usłyszeli ino słowa we polskij gŏdce: ***Dejcie pozōr, sam gŏdajōm Glywice. Radiostacyjŏ je we polskich rynkach…*** (). Pod budōnkym radiostacyje ôstawiōne bōło ciało przōdzij zastrzylōnego Ślōnzŏka, Franciszka Honioka, za dowōd na polske zaangażowanie.

Adolf Hitler ôgłosiōł już niyskorniyjszego dnia rano we Reichstagu: *Dzisiej nocōm Polska piyrszy rŏz strzylała na naszym włŏsnym terytorium swojimi ajnfachowymi wojŏkami. Ôd 5:45 ôdpadŏ sie ôgniym*.

## Filmy
* *[[Der Fall Gleiwitz]]*, reżysyr: Gerhard Klein (1961)
* *[[Operacja Himmler]]*, reżysyr: Zbigniew Chmielewski (1979)
* *[[Hitler's SS: A Portrait In Evil]]*, reżysyr: Jim Goddard (1985)
Franciszek Honiok

**Franciszek Honiok** (nar. 1896, um. 31 siyrpnia 1939 we Glywicach) to bōł ślōnski bauer, co broł udzioł we trzicim ślōnskim powstaniu a bōł piyrszōm ôferōm drugij wojny światowyj.

## Biografijŏ
Mianowoł sie Ślōnzŏkym. Bōł miyszkańcym dziedzinki Łubie kole Tarnowskich Gōr, co tedy przinŏleżała do Rajchu. 30 siyrpnia 1939 roku chyciyło go SS społym ze Gestapo. 31 siyrpnia, kole godziny 20:00, niymiecke wojŏki, co udŏwali ślōnskich powstańcōw, przeblyczyni we cywilne ôblyczynia przekludziyli prowokacyjnõ atakã na radiostacyjõ Glywice, kole 10 km ôd granice ze Polskōm Republikōm. Hned przed godzinōm 20 Honiok dostoł herski strzodek ôdurzajōncy. Niymce wziōnli go do radiostacyje i zabiyli.
Grodzisko Górne

**Grodzisko Górne** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we leżajskim kryśe, we gmińe Dolne Grodźisko.
Bryszlanica

**Bryszlanica** (bułg. *Бръшляница*) - wjeś we Bułgaryji, we uobwodźe Plewen, we gmińe Plewen. Na 2020 rok půmjyszkowało sam 942 ludźi.
Piaski (świdńicki krys)

**Piaski** - mjasto we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we świdńickim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Piaski.
Annoying Orange

**Annoying Orange** (śl. *Gorszōncŏ Apluzina*) to je amerykōński internecowy serial, co go idzie ôbejzdrzeć we zerwisie YouTube. Ônego reżysyrym a scynarzystōm je Dane Boedigheimer. Serial mioł prymierã 9 paździyrnika 2009 roku, pod kōniec miesiōnca prziciōngnōł 380 milijōnōw ôglōndŏczy.

Gōwnym bohatyrym serialu je antropōmorficznŏ apluzina, kerŏ gorszy ôwoce, zielyniny i roztōmajte inksze przedmioty, przi ôsprawianiu wice i kalambury.

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ neczajta
Eddsworld

***Eddsworld*** – brytyjski niyznŏleżnŏ seryjŏ internetowych animacyji, kōmiksōw a przeglądarkowych szpilōw, stworzōnŏ we programie Adobe Flash przez Edda Goulda dlŏ zerwisu Newgrounds. Seryjŏ była dostympnŏ tyż na DeviantArt, YouTube, Albino Blacksheep, Tumblr a BBC. Piyrszy tajlik że seryje miōł prymierã 20 grudnia 2004 roku.

## Fabuła
Seryjŏ ôsprawiŏ ô przigodach trōjki chopōw – Edda, Toma a Matta, kerzi majōm take same miana jak prawi twōrcy, a tyż wzorowali na nich swoje natury. Seryjŏ cechuje sie spotrzebowaniym kalamburów.

## Necowe ôdwołania
* Uoficyjalno neczajta
TurboPunch

**TurboPunch Ltd.** to je brytyjskŏ kōmpanijŏ zołożōnŏ we lutym 2012 roku ôd TomSka. Nojbarzij znanŏ je ze produkcyje m.in. serialu internecowego *[[Eddsworld]]*.
Şavşat

**Şavşat** - mjasto we Turcyji, we prowincyji Artvin. Je śedźibům dystryktu Şavşat (1376,61 km² wjyrchu, 17&nbsp;660 ludźi na 2012 rok).
Sansepolcro

**Sansepolcro** - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Arezzo. Mo 91,19 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 15&nbsp;420 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Neuchâtel
*  Neuves-Maisons
*  Sinj
Verghereto

**Verghereto** - gmin we Italiji, we regijůńe Emilijo-Růmańijo, we prowincyji Forlì-Cesena. Mo 117,9 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 1784 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Melissano
*  Saint-Germain-Source-Seine
Newgrounds

**Newgrounds** to je internecowy portal zbiyrajōncy tworzōne bez używŏczy szpilu a filmy w technologiji Adobe Flash, jak tyż muzykã a literaturã, założōny 12 lipnia 1995 roku przez Toma Fulpa. Bazowŏ siydziba portalu je we Glenside we Pynsylwańijo.

W rankingu popularny portalōw (Alexa) plac ta je na placu 420. Mŏ ôna kole 1,3 milijōna zaregistrowanych używŏczy.

Używŏcze portalu mogōm robić dwie bazowe czynności:
* zamieszczać tam włŏsne filmy abo szpilu ô leda jakij tymatyce,
* ôcyniać niywłŏsne roboty a pisać krōtke recynzyje.
Internecowy serial

**Internecowy serial** – zorta serialu, kery je dystrybuowanego za pōmocōm internecu. Produkcyje take sōm dostympne m.in. na YouTubie a Newgrounds, we ôpaczności do serialōw internecowych telewizyji.

Czas trwaniŏ tajliku je roztōmajty dlŏ kożdyj produkcyje, podanie je z numerym tajlikōw. We ôdrōżniyniu ôd telewizyjnego serialu, czas ymisyje tajliku internecowego serialu niy dycki je stały. Seriale take tworzōne sōm tak przez amatorōw, jak a przez profesjonalistów. Przikładym takij produkcyje je amerikański internecowy miniserial *[[Agenci T.A.R.C.Z.Y.: Slingshot]]*, wyprodukowany we ôpiyradle ô kōmiksy wydŏwnictwa Marvel Comics. Seriale anime rozpowszechniane we tyn knif nazywane sōm ONA.
Grainau

**Grainau** - gmin we Mjymcach, we landźe Bajery, we kryśe Garmisch-Partenkirchen. Mo 49,37 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 3443 ludźi.
Nowy Łupków

**Nowy Łupków** - uosada we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we krośńyńskim kryśe, we gmińe Kůmańcza.
Taillet

**Taillet** - gmin we Francyji, we regijůńe Uoksytańijo, we departamyńće Pyrénées-Orientales. Mo 10,02 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 104 ludźi.
Orlje

**Orlje** - wjeś we Syrbiji, we raškim uokryngu, we gmińe Tutin. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 129 ludźi.
Podojnikowo

**Podojnikowo** (rus. *Подойниково*) - wjeś we Rusyji, we Ałtajskim Kreju, we pankruszichinskim rejůńe. Na 2013 rok půmjyszkowało sam 1087 ludźi.
Bosanski Petrovac

**Bosanski Petrovac** – mjasto we Bośńi a Hercegowińe, we Federacyji Bośńi a Hercegowiny, we unsko-sanskim kantůńe, śedźiba gminu Bosanski Petrovac.
Novi Pazar

**Novi Pazar** (cyr. *Нови Пазар*) – mjasto we Syrbiji, we raškim okryngu, śedźiba mjasta Novi Pazar. Uostrzodek industryje.
Nowyj Jarycziw

**Nowyj Jarycziw** (ukr. *Новий Яричів*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we lymberskim rejůńe. Na 2017 rok půmjyszkowało sam 2979 ludźi.
Sanlúcar de Barrameda

**Sanlúcar de Barrameda** – mjasto we Szpańije, we autůnůmicznyj spůlnoće Andaluzyjo, we prowincyji Cádiz.
Wieża ôd Eiffla

**Wieża ôd Eiffla** (, ) je historycznym a kulturowym ôbiektym we sztadzie Paryż we Francyji.

Wieża ôstała wybudowanŏ pod kōńcōwkã 19. stolecia, we latach 1887–1889, ôd Gustava Eiffla a ônego fyrmã. Przi budowaniu charatało ôd 150 do 300 budownikōw. Dziś Wieża ôd Eiffla to je symbol miasta a cołkij Francyje.
Trollface

**Trollface** (śl. *Gyzicht trolla*) – szkryfōnek stworzōny we 2008 roku przez Carlosa Ramireza bydōncy elymyntym kōmiksu z kerowcōm a policyjōnym ôpublikowanego bez Ramireza pod pseudōnimym „Whynne” we zerwisie DeviantArt. Kōmiks bydōncy reakcyjōm na zachowanie czynści używŏczy forum 4chan zrobiōny bōł we programie Paint. „Gyzicht trolla” wartko stoł sie internecowym memym i symbolym trollowaniŏ.

Jak pado Carlos Ramirez, zarobiōł ôn na memie kole 100 tysiyncy dolarōw z tytułu licyncyje a ugod (stan na kwjećyń 2015).
Sr Pelo

**David Axel "Sr Pelo" Cazares Casanova** (rodz. 22 marca 1992) – meksykański youtuber, animator, ilustrator a głosowy szauszpiler.

Stworzōł tak popularne seryje jak m.in. *[[Mokey's Show]]* a *[[Spooky Month]]*. Na dziyń 10 listopada 2021 roku jego kanał posiadoł 5,37 milijōnōw subskrybcji a 1,1 milijardōw wyświytlyń.

## Necowe ôdwołania
* ''Sr Pelo'' we Newgrounds
* ''Sr Pelo'' we Twitter
Coalisland

**Coalisland** (irl. *Oileán an Ghuail*) – mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Půłnocnyj Irlandyji, we hrabstwje Tyrone.
Ranchos de Taos

**Ranchos de Taos** - census-designated place we USA, we sztaće Nowy Meksyk, we hrabstwje Taos. Na 2000 rok půmjyszkowało sam 2390 ludźi.
Sliedrecht

**Sliedrecht** - gmin we Ńiderlandach, we prowincyji Połedńowo Holandyjo. Mo 14,01 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 25&nbsp;758 ludźi.
Aït Yahia

4

**Aït Yahia** (berb. ⴰⵝ ⵢⴻⵃⵢⴰ) - gmin we Algeryji, we prowincyji Tizi Wuzu. Mo 52,437 km² wjyrchu a podug danych ze 2008 roku půmjyszkowało sam 14&nbsp;439 ludźi.
Vitry-sur-Seine

**Vitry-sur-Seine** - gmin we Francyji, we regijůńe Île-de-France, we departamyńće Val-de-Marne. Mo 11,67 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 94&nbsp;649 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Burnley
*  Kladno
*  Meißen

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Vitry-sur-Seine
The Walt Disney Company

**The Walt Disney Company**, abo poprostu **Disney** – amerikańsko miyndzynŏrodowŏ korporacyjo postrzodkōw masowego przekazu a szpasu. Je to nojsrogszy na świecie konglomerat podug przichodōw, przi wyprzedzaniu NBCUniversal a WarnerMedia, kere sōm włŏsnościōm takich telekomunikacyjnych gigantōw jak, ôdpednio, Comcast a AT&T.

Korporacyjŏ ôstała założōnŏ 16 października 1923 roku przez Walta a Roya O. Disneya za *Disney Brothers Cartoon Studio*, fungowała tyż pod mianami *The Walt Disney Studio* a *Walt Disney Productions* przed ôficjalnõ pōmianōm miana na *The Walt Disney Company* we 1986 roku.
Modlnica

**Modlnica** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we krakowskim kryśe, we gmińe Wjelko Wjeś.
Wiśniewka

**Wiśniewka** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we sympolyńskim kryśe, we gmińe Krajyńske Sympůlno.
Drzonowo (wałecki krys)

**Drzonowo** - uosada we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we wałeckim kryśe, we gmińe Człopa.
Juchnajcie

**Juchnajcie** (mjym. *Juckneitschen*) - wjeś we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we gołdapskim kryśe, we gmińe Gołdap.
Edlington

**Edlington** - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje South Yorkshire, we dystrykće Doncaster.
Wjelge Śerńicze

**Wjelge Śerńicze** (pol. *Siernicze Wielkie*)  - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we słupeckim kryśe, we gmińe Uostrowite.
Gumniska Małe

**Gumniska Małe** - uosada we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we uostrůdzkim kryśe, we gmińe Małdyty.
Przystajń

**Przystajń** - wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we kłobuckim kryśe, śedźiba gminu Przystajń.
Rozdilna

**Rozdilna** (ukr. *Роздільна*) - mjasto na Ukrajińe, we uodeskim uobwodźe, śedźiba rozdilńanskigo rejůnu.
Kabwe

**Kabwe** - mjasto we Zambiji, we prowincyji Cyntralno Prowincyjo, stolica dystryktu Kabwe. Uostrzodek bergmůństwa.
Sokołów Małopolski

**Sokołów Małopolski** - mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we rzeszowskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Sokołów Małopolski.
Kamil Durczok

**Kamil Durczok** (nar. 6 marca 1968 w Katowicach, um. 16 listopada 2021 w Katowicach) – polsko-ślōnski dziynnikŏrz a tyż telewizyjny i radyjowy prezenter. Absolwynt Ślōnskigo Uniwerzytetu w Katowicach. Pracowōł dlŏ TVP, TVN i Polsatu. Dostŏwoł nadgrody: Grand Press, Złota Telekamera i Wiktory. Mioł nowotwōr, prziznoł sie tyż do alkoholizmu.
Szczęsne (mazowjecke wojewůdztwo)

**Szczęsne** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we grodźiskim kryśe, we gmińe Mazowjecki Grodźisk.
Grodźiski krys

2 krysy we Polsce:
* Grodźiski krys (mazowjecke wojewůdztwo)
* Grodźiski krys (wjelgopolske wojewůdztwo)
Budy Prywatne

**Budy Prywatne** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we makowskim kryśe, we gmińe Krasnośelc.
Żywjec

**Żywjec** – (pol. *Żywiec*, mjym. *Saybusch*, czes. *Živec*) – mjasto we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, śedźiba żywjeckigo krysu.
Burthecourt-aux-Chênes

**Burthecourt-aux-Chênes** - gmin we Francyji, we regijůńe Grand Est, we departamyńće Meurthe-et-Moselle. Mo 5,59 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 122 ludźi.
Kałyniwka (mjasto)

**Kałyniwka** (ukr. *Калинівка*) – mjasto na Ukrajińe, we winnickim uobwodźe, śedźiba kałyńiwśkigo rejůnu.
Pakość

**Pakość** (mjym. *Pakosch*) – mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we inowrocławskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Pakość.
Among Us

***Among Us*** – strategiczny kōmputrowy szpil wieloôsobowy stworzōny a wydany bez amerikańske niyznŏleżne sztudio InnerSloth.

Szpil ukŏzoł sie 15 czyrwnia 2018 roku na platformã Android, 17 czyrwnia tego samego roku na iOS a 16 listopada na Microsoft Windows. 15 grudnia 2020 roku szpil ôstoł wydany na kōnsolã Nintendo Switch. Wydanie szpilu na kōnsole PlayStation 4, PlayStation 5, Xbox One a Xbox Series X/S planowane je na 14 grudnia 2021 roku.

We siyrpniu 2020 roku zapowiedziano plany tworzyniŏ kōntynuacyje szpilu – *Among Us 2*. Atoli  kōntynuacyjõ anulowano, coby skupić sie na piyrszyj czynści.

## Necowe ôdwołania

* Uoficyjalno neczajta szpilu
Sławomir

**Sławomir** (tyż **Sławomiar**) to mynske miano byciŏ słowiańskego. Je słożōne z czōnōw Sławo- („hyr, sławić”) i -mir („pokōj, dobro, świat”). Miano Mirosłav (cz. Miroslav), kere mŏ take samo znaczynie jak miano Sławomir (cz. Slavomír), je barzij znōme we Czechach. Podane staropolskie miana to Sławobor, Sławociech, Sławosław.
Undertale

***Undertale*** – kōmputrowy szpil fabularny stworzōny a wydany bez niyznŏleżnego twōrcy kōmputrowych szpilōw Toby’ego Foxa.

Szpil ôstoł wydany 15 września 2015 roku we angelskij wersyji gŏdkowyj na platformach Microsoft Windows, macOS a Linux. 15 siyrpnia 2017 roku szpil ukŏzoł sie na kōnsolach PlayStation 4 a PlayStation Vita, za to 18 września 2018 roku szpil ôstoł wydany na Nintendo Switch. 16 marca 2021 roku szpil ukŏzoł sie na Xbox One.

## Linki zewnyntrzne

* Ôficyjalno zajta szpilu 
* Undertale Wiki
Władysław

**Władysław** je to mynske miano byciŏ słowiańskigo słożōne z dwōch czōnōw: Vlad- „włŏdać” i -slav „hyr” i ôznaczŏ „tyn, kery włŏdŏ hyrym”, tj. „widziany, znamienity”. Jego żyńskim pasownikym je miano *Władysława*.

## Historyjŏ
Je teoryjŏ, iże je to przōdzij miano bułgarske, zapożyczone bez Madziary do Polski i za postrzednictwym polskim zaszczepione w Czechach. Na polskim grōncie powstoła tyż inkszŏ forma tego miana: Włodzisław. Niyma możliwe akuratne ôkryślynie, kerŏ z tych form ukŏzała sie w Polsce wczaśnij.

## Pasowniki w cudzych gŏdkach

* Po bułgarsku: *Vladislav*
* Po ńymjecku: *Wladyslaw*
* Po niyderlandzku: *Wladyslaw*
* Po słowacku: *Vladislav*
* Po rusku: *Vladislav*, *Volodislav*
* Po ukrajińsku: *Vladyslav*
Pixar

**Pixar Animation Studios** (krōcyj **Pixar**) – amerikańsko wytwōrnia kōmputrowych animowanych filmōw powstoła we 1979 roku kej *Graphics Group*. Ôd 1986 roku niyznŏleżnŏ filmowŏ wytwōrnia. We 2006 roku weszła we skłŏd korporacyje The Walt Disney Company. Tak siydziba spōłki, jak a jeji sztudia sōm we Emeryville we stanie Kaliforńijo.

## Historyjŏ
Sztudio powstoło we 1979 roku kej *Graphics Group* (tajla filmowyj wytwōrnie LucasFilm Limited, Inc.). Steve Jobs pŏrã miesiyncy po ôpuszczyniu Apple we 1986 roku kupiōł tyn dzioł kōmputrowyj animacyje Lucasfilmu, z kerego utworzōł samodzielne filmowe sztudio – *Pixar Animation Studios*.

Ôd 1990 roku Pixar spōłpracuje z wytwōrniōm Walt Disney Pictures. Jejich piyrszõ spōlnõ produkcyjōm bōł *[[Toy Story]]*, kery bōł piyrszym we historyji kinymatografije filmym tworzōnym w cołkości jyny kōmputrowōm technikōm. Ugŏda zawartŏ miyndzy sztudiami miała zakōńczyć sie we 2004 roku na filmu *[[The Incredibles]]*, atoli The Walt Disney Company we 2006 roku wykupiōł paket kōntrolny akcyje Pixara za 7,4 milijardu dolarōw a wytwōrnia ta stała sie tajlōm Disneya.
Umŏwa berlińskŏ (1742)

**Umŏwa berlińskŏ** to bōła umŏwa podpisanŏ 28 lipnia 1742 roku pōmiyndzy Austryjōm ze reskyrowaniym ôd Maryje Terezyje a Prusami ze reskyrowaniym ôd Fridricha Wielgigo, co cuzamyn ze wrocławskim pokojym skōńczyła piyrszõ wojnã ślōnskõ.

Skirz umŏwy pruski krōl Fridrich II. Wielgi dostoł ôd Austryje wiynkszość Ślōnska, ze wyjōntkym ôkolic Ôpawy, Cieszyna i Karniowa.

## Bibliografijŏ
* The Columbia Encyclopedia: War of the Austrian Succession
* Encyclopedia Britannica: The War of the Austrian Succession 1740-1748
Pulp Fiction

***Pulp Fiction*** – amerikańsko kryminalnŏ kōmedyjŏ sensacyjnŏ wyreżyserowanŏ we 1994 roku bez Quentina Tarantino, ôpartŏ na scynariuszu Tarantino a Rogera Avary’ego. Film, we kerym wystympujōm John Travolta, Samuel L. Jackson, Bruce Willis, Tim Roth, Ving Rhames a Uma Thurman, ôsprawio pŏrã epizodōw rozgrŏwajōncych sie we przestympczym Los Angeles. Tytuł filmu nawiōnzuje do popularnych we chycie XX stoleciŏ czasopism a rōmanōw kryminalnych, kere cechowały sie drastycznym gwołtym a błyskotliwymi dialogami.

Film uznŏwany je za jedyn ze 100 nojlepszych ôbrazōw wszech czasōw m. in. we rankingu rychtowanym bez American Film Institute (skuli setnyj rocznice kinymatografije instytut tyn przirychtowoł wykŏz stu nojlepszych filmōw we historyji; *Pulp Fiction* znŏdło sie na 94. placu), jak tyż we popularnych rankingach składōw a portalōw filmowych (ntp. IMDb.com – 5. plac*; Filmweb – 7. plac). Zdobōł miyndzy inkszymi Złotõ Palmã na Festiwalu Filmowym we Cannes a Oscara we kategoryji nojlepszy scynariusz ôryginalny.
20th Century Studios

**20th Century Studios, Inc.** (dŏwnij **20th Century Fox**) – jedne ze bazowych amerikańskich filmowych sztudiōw, położōne we Century City we przestrzyństwie hrabstwa Los Angeles na zachōd ôd Beverly Hills, przinŏleżōnce do The Walt Disney Company.

## Historyjŏ
We 1933 roku Joseph Schenck a Darryl F. Zanuck założyli filmowe sztudio 20th Century Pictures, kere 28 grudnia 1934 ôstało połōnczōne z założōnym we 1915 roku bez Williama Foxa fyrmōm przedŏwajōncym filmy Greater New York Film Rental a sztudiym Fox Office Attractions Company. Skuli tyj fuzyje powstoło sztudio *Twentieth Century-Fox Film Corporation*, znane za *20th Century Fox*.

We 2019 roku, społym z inkszymi aktywami 21st Century Fox, ôstało przejynte bez The Walt Disney Company a terŏźnie stanowi filijõ Walt Disney Studios (parta The Walt Disney Company). Na przełōmie 2019 a 2020 roku nowy posiedziciel zmiyniōł miano sztudia na *20th Century Studios*. Stało sie tak bez to, coby żŏdyn niy mylił filmowego sztudia z Fox Corporation.
Universal Pictures

**Universal Pictures** – amerikańske filmowe sztudio założōne 30 kwietnia 1912 roku we Nowym Jorku bez Carla Laemmle Pata Powersa, David Horsley, Williama Swansona, Marka Dintenfassa, Charlesa Baumanna, Roberta H. Cochrane’a, Adama Kessela a Julesa Brulatoura, przinŏleżōnce do NBCUniversal. Społym z Paramount, Walt Disney a Warner Bros. przinŏleży do nojstarszych a nojsrogszych filmowych sztudiōw we Zjednoczůnych Sztatach.

Sztudio czynsto je felernie ôkryślane za *Universal Studios*, kere po prowdzie je grupōm skupiajōncōm filmowe sztudia przinŏleżōnce do NBCUniversal ô połnym mianie Universal Studios Entertainment.

## Produkcyjŏ
Sztudio co roku wystawiŏ we kinach po pŏrãnŏście filmōw. Do 1 stycznia 2010 roku wyprodukowało kol. 3400 filmōw.

## Necowe ôdwołania

* Ôficyjalno neczajta
Paramount Pictures

**Paramount Pictures** – amerikańske filmowe sztudio, kere zajmuje sie produkcyjōm a dystrybucyjōm filmōw. Mo siydzibã pod adresōm 5555 Melrose Avenue we Hollywood we sztacie Kaliforńijo. Je ôno drugiym nojstarszym fungujōncym sztudiym we USA (zarŏzki po Universal Pictures) a piōntym nojstarszym na świecie. Terŏzki je własnościōm korporacyje medialnyj ViacomCBS.

Sztudio ôstało założōne 8 mŏja 1912 roku bez Adolpha Zukora. Bez dwa piyrsze lata istniyniŏ nosiyło miano *Famous Players Film Company*. Piyrszymi partnyrami Zukora byli Daniel Frohman a Charles Frohman. We 1914 roku prziwstoł do niego Jesse L. Lasky, posiedziciel niywielgigo sztudia *Lasky Feature Play Company* (szpōnzorowanego we tajle bez Samuela Goldwyna), dlŏ kerygo robiōł wōnczas jeszcze mało znōmy tyjatralny reżysyr Cecil B. DeMille (kery stŏć sie mioł potym renomowanym filmowym reżysyrym).

Terŏzki sztudio je tyż jednym ze nojsrogszych producyntōw a dystrybutōrōw telewizyjnych programōw a serialōw dlŏ telewizyjōw a kablowych necōw. Udostympniŏ bez 55 000 godzin swojigo programu na rok telewizyjnym necōm we 125 krŏjach, we 30 gŏdkowych wersyjach. We lutym 2006 roku ôgłosiło sprŏwōnek fyrmy DreamWorks.

We 2013 roku sztudio ôgłosiyło ôficjalne informacyjõ, iże nawrōcŏ do produkowaniŏ serialōw. We tym samym czasie reaktywowano działalność Paramount Television (terŏzki Paramount Television Studios). We 2014 roku było piyrszym srogim sztudiym we Hollywood, kere sztartło dystrybuować wszyjske swoje filmy głównie we cifrowyj formie.

## Necowe ôdwołania

* Uoficyjalno neczajta
Połtawa

**Połtawa** (ukr. *Полтава*) - mjasto na Ukrajińe, śedźiba połtawskim uobwodźe a połtawskigo rejůnu. Uostrzodek industryje.
Zbuzany

**Zbuzany** - gmin we Czeskij Republice, we strzodkowoczeskim kreju, we kryśe Praga-Zachůd. Mo 4,92 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 1416 ludźi.
Petro Murjanka

**Petro Murjanka** (łym. *Петро Мурянка*, uoficjalńy pol. *Piotr Trochanowski*, rodz. 10 śyrpńa 1947 we Parchowje) – łymkowski poeta, pisorz, przekłodocz.

## Bjografijo
Narodźůł śe we 1947 roku we Parchowje wele Polkowic we familiji, co bůła wyćepano ze Biłcarewy na Łymkowyńe w ramach Akcyje «Wisła». Uczůł śe we bauszkole we Wrocławju, skůńczůł prawosławne duchowne syminarjum. Ńyskorzij przekludźůł śe do swojigo hajmatu, robjůł za djaka we cerkwi we Sanoku, a potym za rechtora we Kryńicy. Debjutowoł wjyrszami durkowanymi we «Naszym Słowje». Pjyrszy tům, *Murjanczysko* (*Мурянчыско*), wydoł we 1983. roku. 

Bůł jednym ze ińicjatorůw Łymkowskij Watry na Uobczyźńe a spůłzołożyćelym Stowarziszyńo Łymkůw.

We 2002 dostoł Nadgroda Aleksandra Duchnowicza.

## Silesiana
We 2022 Wydowńictwo Warszawskigo Uńiwersytetu wydało kśůnżka «Łymkowsko duszyczka» ze poezyjům uod Petra Murjanki, przełożůnům na ślůnsko godka uod Bartłůmjeja Wanota. Fragmynta Murjankowyj poezyje przekłodoł tyż Marcin Musiał.

## Nadgrody
*1984, 1998 — Zasużůny Dźołocz Kultury (nadgroda Mińisterstwa Kultury RP)
*1985, 1987 — Łymko Roku
*1990 — polsko literacko nadgroda im. Stanisława Piętaka
*1997 — prawosławno nadgroda im. Kśyńća Ostrogskigo
*2002 — literacko nadgroda im. Aleksandra Duchnowycza
*2003 — nadgroda św. brata Alberta za sukcesy we kulturze a ekumyńicznyj sferze

## Przipisy
Warner Bros.

**Warner Bros. Entertainment Inc.** abo poprostu **Warner Bros.** a **WB** – amerikańsko korporacyjŏ postrzodkōw masowego przekazu a szpasu, przinŏleżōnce do WarnerMedia, LLC. Je terŏźnie jednym z nojsrogszych producyntōw a dystrybutōrōw filmowych a telewizyjnych produkcyji na świecie. Ôd lŏt rywalizuje z inkszym filmowym sztudiym – The Walt Disney Company.

Korporacyjŏ ôstała założōnŏ 4 kwietnia 1923 roku przez bratōw Warner: Alberta, Sama a Harry’ego (polskich imigrantōw żydowskigo byciŏ, narodzōnych we Krasnosielcu we makowskim krysie na Mazowszu pod mianym: Aaron, Szmul a Hirsz Wonsal) a Jacka (narodzōnego we Kanadzie pod mianym Itzhak Wonsal).

Ze sztudiym zwiōnzane były a sōm nojsrogsze gwiŏzdy filmowyj industryje ôd Clinta Eastwooda, bez Mela Gibsona, do Stanleya Kubricka.

## Produkcyjŏ
Sztudio je producyntym a dystrybutōrym beze szejściu a pōł tysiōnca fabularnych filmōw jak tyż sztyrnŏstu tysiyncy animowanych tytułōw z party Warner Bros. Animation.

## Necowe ôdwołania

* Uoficyjalno neczajta
Monrovia

**Monrovia** - nojsrogsze mjasto a stolica Liberyji, we hrabstwje Montserrado, śedźiba dystryktu Greater Monrovia. Uostrzodek industryje, morsko hawyna.
Pudzików

**Pudzików** - wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we radůmszczańskim kryśe, we gmińe Gůmuńicy.
Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija

**Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija** (**LRT**) to je litewski publiczny nadŏwca radyjowo-telewizyjny, co mŏ siydzibã we mieście Vilnius.
LRT Televizija

**LRT Televizija** (dŏwnij **LTV**) to je litewskŏ telewizyjnŏ stacyjŏ, co mŏ siydzibã we mieście Vilnius.
Pokémon

***Pokémon***, we Japōniji ***Pocket Monsters*** (jap. ポケットモンスター *Poketto Monsutā*) to je japōńskŏ medialnŏ franczyza rozwijanŏ ôd 26 lutego 1996 roku, na kerõ skłŏdajōm sie produkcyje, co w nich ukazujōm sie fikcyjne istoty, zwane Pokémonami. Ôbyjmuje ôna szpile, seriale, mangi, połnometrażowe filmy anime a aktorske połnometrażowe filmy.
Sńatyn

**Sńatyn** (ukr. *Снятин*) - mjasto na Ukrajińe, we iwanofrankiwskim uobwodźe, we kołůmyjskim rejůńe.
Dua Lipa

**Dua Lipa** (rodz. 22 śyrpńa 1995 we Lůndyńe) - brytyjsko pjosynkarka, autorka tekstůw a modelka kosowsko-albańskigo pochodzyńo.

### Dyskografijo (ino albůmy)
* Dua Lipa (2017)
* Future Nostalgia (2020)

### Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta
Elmen

**Elmen** - gmin we Autriji, we landźe Tyrol, we kryśe Reutte. Mo 29,63 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 391 ludźi.
Gōrnoślōnskŏ ôfensywa

**Gōrnoślōnskŏ ôfensywa** () to bōła strategicznŏ ôfensywa Czyrwōnyj Armije na weschodnim frōncie drugij wojny światowyj kludzōnŏ ôd 15 do 31 marca 1945 roku. Mioła za auftrag zdobycie znaczōncych ôstrzodkōw industryjalnych a naturalnych resorsōw rozlygowanych we Gōrnym Ślōnsku. Zaangażyrowoła wszyjske siyły 1. Frōntu Ukrajińskigo ze kōmandyrowaniym ôd marszałka Iwana Konewa. Skuli znaczyniŏ regiōnu dlŏ Niymcōw i ônych ôbrōny przeciepane bōły tyż sroge siyły dlŏ zmocniyniŏ Skupiny Armije Postrzodek. Po krwŏwych bojach niymiecke siyły bōły pociśniynte za przedwojynnõ granicã ze Czechosłowacyjōm, a teryn Gōrnego Ślōnska bōł stopniowo przekazowany polskij administracyje cywilnyj.
South Park

**South Park** to je amerykōński telewizyjny serial animowany dlŏ majoryntnych ymitowany ôd 13 siyrpnia 1997 roku na Comedy Central.

Gōwnymi bohatyrami serialu sōm Eric Cartman, Stan Marsh, Kyle Broflovski a Kenny McCormick.
Latvijas Televīzija

**Latvijas Televīzija** to je łotewski publiczny nadŏwca telewizyjny, co mŏ siydzibã we mieście Ryga.
Pikachu

**Pikachu** (jap. ピカチュウ *Pikachū*) to je fikcyjnŏ postać a bazowŏ maskotka japōńskij medialnyj seryje *[[Pokémon]]*.
Satoshi Tajiri

**Satoshi Tajiri** (jap. 田尻智 *Tajiri Satoshi*; nar. 28 siyrpnia 1965) to je japōński projektant kōmputrowych szpilōw, tworziciel medialnyj seryje *[[Pokémon]]*.
Nintendo

**Nintendo** (jap. 任天堂株式会社 *Nintendō [[Kabushiki-gaisha]]*) to je japōński producynt konsolowych szpilōw, jedyn ze potentatōw we tyj dōmynie.
Mario

***Mario*** (jap. マリオ *Mario*) to je medialnŏ franczyza produkowanŏ ôd Nintendo a stworzōnŏ ôd Shigeru Miyamoto. Ôbyjmuje ôna szpile, telewizyjne seriale, kōmiksy, fabularny film a atrakcyje we parku szpasu.