open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wólka Rokicka

**Wólka Rokicka** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we lubartowskim kryśe, we gmińe Lubartůw.
Sieczków (śwjyntokrziske wojewůdztwo)

**Sieczków** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we buskim kryśe, we gmińe Tuczympy.
Konstal 105Na

**Konstal 105Na** to sztrasbana, co bōła produkowanŏ w latach 1979–1992 w werkach Konstal w Chorzowie. Cołkościōm powstoły 1443 wagōny dlŏ tora ô normalnyj szyrokości (zorta 105Na) i 691 dlŏ tora ô szyrokości 1000&nbsp;mm (zorta 805Na).

Konstal 105Na to je pojedynczŏ sztrasbana, z wysokim zŏlym, mogōncŏ jechać w jednym richtōngu. Do ôstrzodka kludzōm sztyry dźwiyrze. Karoseryjŏ ôpiyrŏ sie na dwōch wōzykach. Kożdy z wōzykōw napyndzŏ jedyn motōr sztrōmu stałego. Brymzy zasiylane sōm napiynciym ôbniżōnym do 40 V.
Moderus Beta (nowŏ sztrasbana)

**Moderus Beta** – sztrasbany produkowane ôd 2011 roku w pŏru ôdmianach w werkach Modertrans Poznań.

Dlŏ sztrasban ślōnskich powstoły trzi ôdmiany: MF 16 AC BD (wielość wagōnōw: 12), MF 10 AC (wielość wagōnōw: 8), MF 11 AC BD (wielość wagōnōw: 2). MF 16 AC BD mŏ trzi czōny, niski zŏl w postrzodkowyj czynści, sztyry wōzyki, dźwiyrze po ôbōch zajtach karoseryje i może jechać w dwōch richtōngach. MF 10 AC mŏ jedyn czōn, dwa wōzyki, trzi dźwiyrze po prawyj zajcie karoseryje, niski zŏl i może jechać ino w jednym richtōngu. MF 11 AC BD to ôdmiana MF 10 AC z dźwiyrzami po dwōch zajtach karoseryje i możebnościōm jazdy w dwōch richtōngach.
Sobůcki Rogůw

**Sobůcki Rogůw** (pol. *Rogów Sobócki*, mjym. *Rogau-Rosenau*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we wrocławskim kryśe, we gmińe Sobůtka.
Zasutowo

**Zasutowo** – wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we wschowskim kryśe, we gmińe Nekla.
Pruszcz (śwjycki krys)

**Pruszcz** - mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we śwjyckim kryśe, śedźiba gminu Pruszcz. Mjejske prawa 1367-1867 a uod 2022.
Lutomiersk

**Lutomiersk** - mjasto we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we pabjańickim kryśe, śedźiba gminu Lutomiersk. Mjejske prawa 1274-1870 a uod 2022.
Krościenko nad Dunajcem

**Krościenko nad Dunajcem** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowotarskim kryśe, śedźiba gminu Krościenko nad Dunajcem. We latach 1348-1834 mjoł mjejske prawa. We latach 1973-1982 bůła skuplowano ze Szczawńicům we mjasto Szczawńica-Krośćynko.
Wielopole Skrzyńskie

**Wielopole Skrzyńskie** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we ropczycko-syndźiszowskim kryśe, śedźiba gminu Wielopole Skrzyńskie. We latach 1348-1933 mjoło mjejske prawa.
Czystjakowe

**Czystjakowe** (ukr. *Чистякове*) - mjasto na Ukrajińe, we důńeckim uobwodźe. We latach 1964-2016 mjoło mjano **Torez**.
Jedlnia-Letnisko

**Jedlnia-Letnisko** - mjasto we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we radůmskim kryśe, śedźiba gminu Jedlnia-Letnisko. Mjejske prawa uod 2022.
Olsztyn (ślůnske wojewůdztwo)

**Olsztyn** - mjasto we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we czynstochowskim kryśe, śedźiba gminu Olsztyn. Mjejske prawa 1488-1870 a uod 2022.
Widuchowa (zachodńopůmorske wojewůdztwo)

**Widuchowa** - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we gryfickim kryśe, śedźiba gminu Widuchowa. We latach 1347-1945 mjoła mjejske prawa.
Młock-Kopacze

**Młock-Kopacze** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we ćechanowskim kryśe, we gmińe Uojrzyń.
Konstal 111N

**Konstal 111N** to sztrasbana, co bōła produkowanŏ w roku 1993 w werkach Konstal w Chorzowie. Cołkościōm powstoło 6 wagōnōw dlŏ tora ô normalnyj szyrokości. Wagōny powstoły dlŏ Gliwic, w kerych sztrasbany dwurychtōnkowe były przidajne na czas rymōntu mostu nad torami banowymi.

Konstal 111N to je pojedynczŏ sztrasbana, z wysokim zŏlym, mogōncŏ jechać w dwōch richtōngach po złōnczyniu zadkym z drugōm sztrasbanōm 111N. Z ôbōch zajt karoseryje sōm trzi dźwiyrze. Karoseryjŏ ôpiyrŏ sie na dwōch wōzykach, z kerych kożdy napyndzajōm dwa motory sztrōmu stałego.
Studzieniec (chodźeski krys)

**Studzieniec** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we chodźeskim kryśe, we gmińe Chodźyż. Wlazuje we skłod szołtystwa Milcz.
Bobrówka (můńecki krys)

**Bobrówka** - wjeś we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we můńeckim kryśe, we gmińe Jaświły. Rodzůny sam bůł arcybiskup Sławoj Leszek Głódź. We 2021 roku zostołwywelowany na szołtysa Pjoskůw - tajle wśi Bobrówka
Miłkowo (drawski krys)

**Miłkowo** - uosada we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we drawskim kryśe, we gmińe Czaplinek
Perledo

**Perledo** - gmin we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, we prowincyji Lecce. Mo 13,68 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 894 ludźi.
Wąsowo

**Wąsowo** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we nowotůmyskim kryśe, we gmińe Kuślin.
Paterek

**Paterek** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we nakelskim kryśe, we gmińe Nakło nad Notećům.
Krzywiec (iławski krys)

**Krzywiec** - wjeś we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we iławskim kryśe, we gmińe Susz.
Sadkůw (wrocławski krys)

**Sadkůw** (pol. *Sadków*, mjym. *Groß Schottgau*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we wrocławskim kryśe, we gmińe Wrocławske Kůnty.
Piaski (grudźůndzki krys)

**Piaski** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we grudźůndzkim kryśe, we gmińe Grudźůndz.
Sillano Giuncugnano

**Sillano Giuncugnano** - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Lecce. Mo 81,3 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 1011 ludźi. Gmin powstoł we 2015 roku bez skuplowańe gminůw Sillano a Giuncugnano.
Adro

**Adro** - gmin we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, we prowincyji Brescia. Mo 14,29 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 7183 ludźi.
Kaki-Mroczki

**Kaki-Mroczki** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we przasnyskim kryśe, we gmińe Mało Krzinowłoga.
Grzybowo (wrześiński krys)

**Grzybowo** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we wrześińskim kryśe, we gmińe Wrześńa.
Konstal 102Na

**Konstal 102Na** to sztrasbana, co bōła produkowanŏ w latach 1970–1973 w werkach Konstal we Chorzowie.

Konstal 102Na to je jednorychtōnkowŏ sztrasbana z dwōma czōnami i wysokim zŏlym. Do ôstrzodka kludzōm sztyry dźwiyrze. Karoseryjŏ ôpiyrŏ sie na trzech wōzykach, z kerych dwa krajne napyndzajōm po dwa motory sztrōmu stałego.

Poza wersyjami bazowymi powstoła ôdmiana 102Nd dlŏ Wrocławia, kerŏ niy miała możebności łōnczyniŏ z drugim wagōnym i szaltrowaniŏ motorōw.
Grabovica (gmin Despotovac)

**Grabovica** - wjeś we Syrbiji, we pomoravskim uokryngu, we gmińe Despotovac. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 670 ludźi.
Signa

**Signa** - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Firenze. Mo 18,81 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 19&nbsp;014 ludźi.
Lawrence (Massachusetts)

**Lawrence** - mjasto we USA, we sztaće Massachusetts, jedna ze dwůch śedźibůw hrabstwa Essex (drugo je Salem).
Chappaqua

**Chappaqua** - census-designated place we USA, we sztaće Nowy Jork, we hrabstwje Westchester. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 1436 ludźi.
Wielkie Oczy

**Wielkie Oczy** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we lubaczowskim kryśe, śedźiba gminu Wielkie Oczy. We latach 1671-1935 mjoły mjejske prawa.
Wlewsk

**Wlewsk** - wjeś we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we dźałdowskim kryśe, we gmińe Lidzbark.
Ajscapfyn

**Ajscapfyn** (abo tyż **snopel**, **śnik**) to je lōd we formie nacieku, co wisi z rantu dachu, asty abo inkszego podanego placu abo ôbiektu. Powstŏwŏ nojczyńścij ôwdy tymperatura luftu wynosi trochã mynij niż 0°C, a prōmiyniowanie Klary powoduje ôgrzywanie sie śniega abo lodu leżōncego na dachu abo na astach strōma i w rezultacie – jego topniyńcie. Woda ze topnōncego śniyga abo lodu spływŏ poleku pod wpływym grawitacyje i – po dopłyniyńciu do rantu dachu abo asty – ślatuje kapkami na ziym. Pōniywŏż tymperatura luftu je ujymnŏ, spływajōnce kapki niyblank zamarzajōm, co powoduje narŏstanie ajscapfyna w dōł.
Widełki (śwjyntokrziske wojewůdztwo)

**Widełki** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we keleckim kryśe, we gmińe Daleszycy.
Popławy-Rogale

**Popławy-Rogale** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we łukowskim kryśe, we gmińe Trzebjeszůw.
Konarzyny (chojńicki krys)

**Konarzyny** - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we chojńickim kryśe, śedźiba gminu Konarzyny.
Bronowo (warmińsko-mazurske wojewůdztwo)

**Bronowo** (mjym. *Gross Brunau*) - uosada we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we iławskim kryśe, we gmińe Susz.
Daleszyce

**Daleszyce** - mjasto we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we keleckim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Daleszyce. Mjejske prawa 1569-1869 a uod 2007.
Szadź

**Szadź** to je ôsad lodu, co powstŏwŏ przi zamarzaniu małych, przechłōdzōnych kapek wody (mgły abo chmōry), kedy dochodzi do stykniyńciŏ sie kapki z wiyrchniōm przedmiotu abo wiyrchniōm wczaśnij narosłyj szadzi. Skłŏdŏ sie ze slepiōnych krysztołōw lodu, czasym narŏstŏ do stosunkowo srogich rubości. Ôsadzajōncŏ sie na astach strōmōw może powodować jejich łōmanie sie.

  – symbole przewidziane dlŏ szadzi miynkij a twardyj.

  – mgła ôsadzajōncŏ szadź niebo widzialne, niebo niywidzialne.
Abrahama

**Abrahama** (abo tyż **abrahamowiny**) to je fajer ôbchodzōny na Gōrnym Ślōnsku za czyjś piyńćdziesiōnty gyburstag. Na abrahama panuje szpaśnŏ atmosfera, podanie jak na ajnfachowym gyburstagu goście śpiywajōm „Sto lŏt”, a tyż znoszōm toasty dlŏ solenizanta, przi czym pijōm wino, nŏlywki abo gorzołã.

## Etymologijŏ
Etymologijŏ tego ôkryślyniŏ je niyznōmŏ. Jedna z hipotez prawi, iże piyńćdziesiōnt lŏt to wiek, kery już zasuguje na reszpekt, a stōnd fajer ôbchodzōny w dniu piyńćdziesiōntego gyburstagu bōł mianowany Abrahamym – ôd miana krześcijōńskigo patriarchy. Niykerzi szukajōm biblijnego rodowodu tego fajru. Podle ônego pedzynie to wywodzi sie ôd Wanielije świyntego Jōna (8.57), w keryj Jezus Krystus powołuje sie na Abrahama (podle Biblije bōł ôn fater żydowskij nacyje): „Na to rzekli do Niego Żydy: »Piyńćdziesiyńciu lŏt niy mŏsz, a Abrahama widziołś?«”. Tyn fragmynt bōł felernie zinterpretowany i do zwyku weszło huczne ôbchodzynie 50. gyburstagu. Przekłŏd prawi, iże piyńćdziesiyncioletni czowiek zdobōł już tela mōndrości i zŏcności co Abraham.
Krobia (wjeś we mazowjeckim wojewůdztwje)

**Krobia** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we uostrołynckim kryśe, we gmińe Kadźidło.
Kefar Sawa

**Kefar Sawa** (hebr. כפר סבא; arab. كفار سابا;) - mjasto we Izraelu, we Cyntralnym Dystrykće.
Wino (napŏwek)

**Wino** to je napŏwek alkoholowy dostany w wyniku gerowaniŏ ôwocōw, co je nazywane procesym winifikacyje. Wszeôbecnie używanym ôwocym do produkcyji wina sōm winogrady, z kerych produkuje sie tyż nojzŏcniyjsze zorty win. Je moc ôdmian, smakōw i zort wina. Jego smak a wōń zależy ôd zorty szczepōw winogradōw, knifu jejich uprawy, klimatu i ziymi na keryj sie jy uprawiŏ a tyż ôd knifu winifikacyje.

Wino skłŏdŏ sie z wody (75–90%), etanolu, glicerolu, polisacharydōw a roztōmajtych zojr i ferajnōw fenolowych. Ôkrōm tego w winie sōm sole mineralne i witaminy. Cuzamyn zawiyrŏ bez tysiōnc substancyji, a niy wszyjske sōm dobrze poznane.

Klasyczne wina grōnowe (produkowane bez przidŏwkōw ôkrōm winogradōw, drōżdżōw i wody) tajluje sie na: biołe, czyrwōne a lilowe.

Wino produkowane je ôd tysiyncy lŏt. Nojstarsze wykazy na wino sōm ze antycznych Chin (kol. 7000 lŏt p.n.e.), Gruzyji (6000 lŏt p.n.e.), Persyji (5000 lŏt p.n.e.) i Italiji (4000 lŏt p.n.e.).

## Produkcyjŏ
Winifikacyjŏ to je cołki proces produkcyje wina, ôd zbioru winogradōw aże do butelkowaniŏ wina. Wpływ na jakość wina mŏ tak ôdmiana winogradōw użytŏ do jego produkcyje, jak i warōnki, w jakich uprawianŏ bōła winorośl. Wiynkszość rejōnōw, kaj produkuje sie wino na ôbōch pōłkulach mieści sie we cōunie klimatu umiarkowanego miyndzy rōwnoleżnikym 30° a 50°, ze strzedniõ rocznõ tymperaturōm miyndzy 10 °C a 20 °C.


W0466-Muscadet 1 Raisain 15255.JPG|Etapa 1winogrady
W0467-Muscadet 2 JusDePresse 15249.JPG|Etapa 2zŏft tłoczōny z winogradōw
W0468-Muscadet 3 FiltréNonDébourbé 15240.JPG|Etapa 3zŏft filtrowany, niysklarowany
W0469-Muscadet 4 Débourbé 15235.JPG|Etapa 4zŏft filtrowany, sklarowany
W0470-Muscadet 5 Bourbes 15342.JPG|Etapa 5ôsad z moszczu
Szwedy

**Szwedy** to je germańskŏ nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Szwecyji, a posuguje sie szwedzkõ gŏdkōm ze familiji germańskich gŏdek. Wiynkszość Szwedōw to luterany i ateisty.
Resko

**Resko** (mjym. *Regenwalde*) - mjasto we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Resko.
Gorzoła

**Gorzoła** to je wysokoprocyntowy napŏwek alkoholowy dostany ôd zmiynszaniŏ we ôdpednich proporcyjach szpyrolu rektyfikowanego z wodōm. Może być snŏżny, bez przidŏwkōw abo smakowy. Zawartość alkoholu etylowego w gorzole wynosi powyżyj 37,5% ôbjyntości, zaôbycz 40%. Sztofami do produkcyje gorzołōw sōm produkty byciŏ bauerskigo, tradycyjnie ôbiyle abo kartŏfle.

Gorzoła stanowi srogi elymynt kultury, ôsobliwie w krŏjach tm. *pasa gorzoły*, w tym Polski i Rusyji – państwach, kere rywalizujōm ô miano jeji hajmatu.

Napŏwek alkoholowy podany do gorzoły produkowany ze szpyrolu destylowanego, ale bez rektyfikacyji, nazywŏ sie bimber.

## Rynek gorzoły
Damfmaszyna

**Damfmaszyna** to je banowe wozidło glajzowe z włŏsnym napyndym, przeznaczōne do ciōngniyńciŏ (abo ciśniyńciŏ) inkszych wozideł (wagōnōw) po torach.

Siyła motorōw zainstalowanych w damfmaszynach dochodzi do 25 MW/MW. Ajnfachowŏ siyła damfmaszyny, kerŏ ciōngnie pasażerski cug to 1–4 MW/MW, za to jednotki napyndowe zainstalowane w składach klasy TGV majōm siyłã (w znŏleżności ôd napiynciŏ we trakcyjnym necu) ôd 3.4 do 12.2 MW/MW.

Piyrszŏ banowŏ damfmaszyna fungujōncŏ na połnõ skalã ôstała zbudowanŏ bez Richarda Trevithick we 1802 roku. Ôstała zbudowanŏ dlŏ werku Coalbrookdale w Shropshire we Wielgij Brytaniji, chociŏż niy zachowały sie żŏdne spōminki ô jeji robocie. 21 lutego 1804 roku ôdbyła sie piyrszŏ zaregistrowanŏ rajza parowõ banōm, kej damfmaszyna ôd Trevithick ciōngła cug z werku Penydarren w Merthyr Tydfil do Abercynon we Waliji.
Kośćelne Wojkowice

**Kośćelne Wojkowice** (pol. *Wojkowice Kościelne*) - wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we byńdźińskim kryśe, we gmińe Śewjyrz.
Ag Apolloni

**Ag Apolloni** (nar. 13 czyrwnia 1982 w Kaçanik) to je albański pisŏrz, poeta, dramaturg i esejista. Je profesorym na Uniwerzytecie we Prisztinie. Jego literacke dzieła wyrōżniajōm sie dramatycznościōw, filozoficznym potraktowaniym a krytycznõ relacyjōm do historyje, polityki i społeczyństwa.

## Biografijŏ
Narodziōł sie 13 czyrwnia 1982 roku w Kaçanik we Kosowie. Skōńczōł szkołã bazowõ i gimnazjum we swojim familijnym mieście, a sztudia dramaturgiczne i literaturoznawcze skōńczōł we 2005 roku na Uniwerzytecie we Prisztinie. Z ekōnōmicznych powodōw we 2006 roku przerwoł sztudia filozoficzne i robiōł wiynkszość dwōch lŏt w lazarycie we Prisztinie, kaj ôpiekowoł sie niymocnym fatrym, kery umrził we 2007 roku. We 2008 roku Ag Apolloni dostoł tytuł magistra nauk filologicznych, a we 2012 roku dostoł tytuł dŏchtora nauk filologicznych. Apolloni je terŏz profesorym na Uniwerzytecie we Prisztinie, kaj robi ôd 2008 roku.

Apolloni robiōł za awisŏrza, redachtora i przodnigo redachtora w pŏru dziynnikach a cajtōngach literackich i kulturalnych we Prisztinie. We 2010 roku reaktywowoł i kludziōł trzi lata nojstarszy cajtōng literacki we Kosowie „Jeta e Re” (założōny we 1949 roku), kere zawrziło sie we 2006 roku. We 2013 roku założōł cajtōng „Symbol”.

Teksty i dzieła Apolloniego ôstały przełożōne na pŏrã gŏdek, miyndzy inkszymi: angelskõ, miymieckõ, italskõ, czeskõ, macedōńskõ a syrbskõ. Apolloni bōł kilkakrotnie nadgradzany krajowymi nadgrodami za swoje dzieła fabularne i naukowe.

## Twōrczość
### Poezyjŏ
* Zomb (2009)
* Sandalet e Senekës (2020)

### Rōmany
* Ulurima e ujkut (2013)
* Zazen (2014)
* Një fije shprese, një fije shkrepëse (2020)

### Sztuki
* Stephen, Halloween, Judith, Mat (2010)
* Hamleti simbas Horacit (2017)
* Skenderbeu, manuskripti i Marlout (2018)

### Eseje
* Parabola postmoderne (2010)
* Paradigma e Proteut (2012)
* Koferi i Konicës (2016)
* Commentum (2019)

### Autobiografijŏ
* Mesjeta ime (2019)
Historycznŏ krajina

**Historycznŏ krajina** to je regiōn, co ôbyjmuje przestrzyństwa powiōnzane spōlnõ (czynsto ôd kelaset lŏt) historyjōm, tradycyjōm i kulturōm, a drugdy tyż ekōnōmijōm. Ukłŏd krajin historycznych je porzōnd niyznŏleżny ôd terŏźnego terytorialnego tajlōngu.
Tour Total

**Tour Total** (uod 1985 do 1999 mjanowany **Tour Elf**, we latach 1999-2003 kej **Tour Total-Fina-Elf**) - uotwarty we 1985 haratacz chmurůw we Paryżu we Francyji, we bycirku La Défense. Mo 48 etażůw co dowo 190 m wyżki budynku. Użytkowy wjyrch budynku to je 130.000 m² i je uůn przeznaczony na bjura.
Postrzodkowŏ Ojropa

**Postrzodkowŏ Ojropa** to je regiōn Ojropy, co ôbyjmuje postrzodkowõ tajlã kōntynyntu. Zaôbycz do krŏjōw Postrzodkowyj Ojropy zaliczane sōm:
* Austryjŏ
* Czechy
* Liechtenstein
* Madziary
* Miymcy
* Polska
* Słowacyjŏ
* Słowynijŏ
* Szwajcaryjŏ
Kocourkov

**Kocourkov** - zmyślůne mjasto we Czechach, we kerym podug berůw půmjyszkiwoły same gupjeloki. We literaturze pokozoł śe we XVI stoleću, nale je mogebne co pjyrw bůł znůmy we godanym przekoźe a wicach. Nojbarźi znůmy ze buchůw Prokopa Chocholouška a Ondřeja Sekory - tyn drugi napisoł *Chrůńika mjasta Kocourkova*. Kocourkov je podany trocha na Pacanůw a trocha na Wůnchock. Na Morawje podane bery sům uo zmyśůnym mjeśće Šimperk, we Mjymcach uo Schild.
Lauria

**Lauria** - gmin we Italiji, we regijůńe Basilicata, we prowincyji Potenza. Mo 176,63 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 půmjyszkowało sam 12&nbsp;446 ludźi.
Stadła (małopolske wojewůdztwo)

**Stadła** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowosůndeckim kryśe, we gmińe Podegrodźe.
Zachodniŏ Ojropa

**Zachodniŏ Ojropa** to je regiōn Ojropy, co ôbyjmuje zachodniõ tajlã kōntynyntu.

## Państwa Zachodnij Ojropy

### Klasyfikacyjŏ ÔZN
Podle tajlōngu, kerego używŏ Wydzioł Statystyczny Ôrganizacyje Zjydnoczōnych Nacyjōw, Zachodniõ Ojropã tworzōm:
* Austryjŏ
* Belgijŏ
* Francyjŏ
* Miymcy
* Liechtenstein
* Luksymburg
* Mōnako
* Niderlandy
* Szwajcaryjŏ

### Klasyfikacyjŏ CIA
Podle tajlōngu, kerego używŏ Central Intelligence Agency, Zachodniõ Ojropã tworzōm:
* Wielgŏ Brytanijŏ
* Irlandyjŏ
* Belgijŏ
* Francyjŏ
* Niderlandy
* Luksymburg
* Mōnako

Połedniowo-Zachodniŏ Ojropa:
* Andora
* Gibraltar
* Portugalijŏ
* Szpanijŏ
Afroojrazyjŏ

**Afroojrazyjŏ** (ang. *Eurafrasia*, *Afrasia*, *Afro-Eurasia*) wedle niykerych kōncepcyji geograficznych je to jedna z tajli świata zajmujōncŏ kol. 74 816 000 km², to je 14,7% wiyrchnie Ziymie. Miyszkŏ sam 5 milijardōw 988 milijōnōw ludzi, co stanowi 85,25% ludności świata.

Afroojrazyjŏ skłŏdŏ sie ze dwōch kōntynyntōw: Ojrazyje (rozrōżnianyj na Ojropã a Azyjõ) i Afryki.
Soweto

**Soweto** – mjasto we Republice Połedńowyj Afriki, we prowincyji Gauteng, we mjejskim zespole Johannesburga.
Zyrjanowka (Ałtajski Krej)

**Zyrjanowka** (rus. *Зыряновка*) - wjeś we Rusyji, we Ałtajskim Kreju, we zarynskim rejůńe. Na 2013 rok půmjyszkowało sam 355 ludźi.
Gmin Śyńawa

**Gmin Śyńawa** - gmin mjejsko-wjejski we podkarpackim wojewůdztwje, we przeworskim kryśe. Mo 127,31 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 7022 ludźi. Śedźibům gminu je mjasto Śyńawa, krům tygo w jei skłod wlazuje 9 wśi: Czerce, Czyrwůno Wola, Dobro, Dybkůw, Leżachůw, Paluchy, Pigany, Rudka a Wylewa.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Śyńawa
Sieniawa

**Sieniawa** - mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we przeworskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Sieniawa.
Polinezyjŏ

**Polinezyjŏ** (ze stgr. πολύς *polys* „liczny” +  νῆσος *nesos* „wyspa”) to je weschodniŏ tajla Ôceanije, położōnŏ we postrzodkowyj tajli Pokojnego Ôceanu, po ôbōch zajtach rōwnika i po ôbōch zajtach piski pōmiany daty.

Wyspy Polinezyje sōm byciŏ wulkanicznego abo korŏlowego. Klimat wysp je gorki i włażnawy; sōm porośniynte bujnõ roślinnościōm miyndzyzwrotnikowōm.

## Wyspy Polinezyje
Kurachowe

**Kurachowe** (ukr. *Курахове*) – mjasto na Ukrajińe, we důńeckim uobwodźe, we pokrowśkim rejůńe.
Kłobuczyno

**Kłobuczyno** (kaszub. *Kłobùczëno*, ńym. *Klobschin*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kośćerskim kryśe, we gmińe Kośćerzina.
Przesieka Ślōnskŏ

**Przesieka Ślōnskŏ** to bōł niyzamiyszkały do niyskorego strzedniowieku (15. stolecie) a ciynżki do przebyciŏ pas gynstych lasōw biygnōncy ôd Złotych Gōr kole wsi Budzōw i bez Dzbōnōw ku połedniowymu weschodu miyndzy Guchołazami a Prudnikym, potym wzduż gōrnego biygu Ścinawy Niymodlińskij i dolnego biygu Kłodzkij Nysy do Ôdry kerŏ przekrŏczała koło grodu w Ryczynie, dalij weschodnim krajym rzyki Stobrawy, a ôd jeji postrzodkowego biygu na pōłnocny weschōd w bliż Namysłowa i Byczyny. Przōdzij Przesieka Ślōnskŏ stanowiyła granicã, ôddzielajōncõ terytoria dwōch ślōnskich plymiōn – Ślynżanōw a Ôpolanōw. We 12. stoleciu wzduż Przesieki uzdanŏ ôstała granicã Dolnego a Gōrnego Ślōnska.

Przesieka Ślōnskŏ dugi czas bōła naturalnōm przeszkodōm militarnōm, kerŏ chrōniyła ôkolice Ôpola przed najazdami plymiōn morawskich i czeskich. Jednak niy przeszkodziyła husytōm w najeździe na Ślōnsk we 1420 roku.
Kamil Glik

**Kamil Jacek Glik** (nar. 3 lutego 1988 w Jastrzymbiu) to je ślōnski fuzbalŏk, kery wystympuje na pozycyji strzodkowego ôbrōńcy we italskim klubie Benevento Calcio a we reprezyntacyji Polski. Uczestnik majsterstw Ojropy 2016 i 2020, jak tyż Majsterstw Świata 2018.
Sitaniec-Wolica

**Sitaniec-Wolica** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we zamojskim kryśe, we gmińe Zamość.
Cajtszrift

**Cajtszrift** to je wydŏwnictwo ciōngłe, periodyczne, publikowane pod niyzmiyniōnym tytułym, posiadajōnce ciōngłõ numeracyjõ, zawiyrajōnce ôbsztalowanõ szatã graficznōm, a tyż rzŏdko zmiyniajōncy sie format i ôbjyntość, zawiyrajōnce materyje ôd pŏru autorōw i ôkryślōnõ tymatykã, nale mogōnce rōżnić sie wersyjami gŏdkowymi.

## Zorty cajtszriftōw
Skuli frekwyncyje wydań wyrōżniŏ sie nojczyńścij, nastympujōnce zorty cajtszriftōw:
* dziynnik (313 numerōw na rok, pōmijŏ niydziele)
* tydnik (52 numery na rok)
* dwutydnik (26 numerōw na rok)
* miesiyncznik (12 numerōw na rok)
* dwumiesiyncznik (6 numerōw na rok)
* kwartalnik (4 numery na rok)
* pōłrocznik (2 numery na rok)
* rocznik (jedyn numer na rok)

## Zobŏcz tyż
* Presa
Karta

**Karta** to je graficzny ôbrŏz wiyrchnie Ziymie abo jeji czynści (tyż nieba, planety abo inkszego astrōnōmicznego ôbiektu), wykōnowany na szkarcie, w skali, podle prawideł kartograficznych mustrōw, przi użyciu umŏwnych cech graficznych. Karta stanowi bazowe nŏczynie podszukowań i prezyntacyje wynikōw we historyji, geografiji i geodezyji.

Przeniesiynie wiyrchnie ze sfery (Ziymia to niy je idyalnŏ kugla, mŏ niyregularny kształt geoidy, nale przi rychtowaniu karty przijmuje sie założynie ô jeji kulistości, abo iże je ôbyrtnōm elipsoidōm) na plaskatõ wiyrchniã karty wymŏgŏ:
* zastosowaniŏ ôdpednigo ciepu, to znaczy ôdwzorowaniŏ kartograficznego,
* zmyńszyniŏ ôbrazu do żōndanyj skali,
* zastosowaniŏ przijyntych cech umŏwnych (legynda),
* uproszczyniŏ przedstawiōnego ôbrazu.

Nauka ô kartach to je kartografijŏ, za to znaki kartograficzne to symbole, za pōmocōm kerych wyrażŏ sie treść karty.
Martin Helwig

**Martin Helwig** (łac. *Martino Heilwig*; nar. 5 listopada 1516 w Nysie, um. 26 stycznia 1574 we Wrocławiu) to bōł ślōnski kartograf i pedagog, kery stworzōł drugõ kartã Ślōnska (a piyrszōm bez felerōw) w historyji.

## Biografijŏ

Narodziōł sie we familiji nyskigo miyszczana Petra Helwiga. Sztudiyrowoł we Krakowie i Wittenbergu, nojprzōd u Valentina Friedlanda, potym u Martina Lutra i Filipa Melanchtōna, kerych uczyniŏ kōntynuowoł. Dostoł tytuł magistra na Uniwerzytecie we Wittenbergu. We 1549 roku przibōł do Wrocławia. Robiōł za pedagoda w pŏru placach, antlich ôd 1552 roku aże do śmierci we szkole św. Maryje Magdaleny we Wrocławiu. Uczōł matymatyki, geografiji i gŏdek klasycznych, a za życiŏ bōł uwŏżany za dobrego filologa i poetã. Ôd 1560 do 1574 bōł rechtorym tyj szkoły.

Je pamiyntany dziynki stworzyniu swojij karty Ślōnska. Robota nad niōm trwałŏ 3 lata, a skōńczōł jōm we 1561 roku.

## Linki zewnyntrzne
* Martin Helwig we Miymieckij Bibliŏtyce Nŏrodnyj
Hucisko (kolbuszowski krys)

**Hucisko** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we kolbuszowskim kryśe, we gmińe Ńiwiska.
Buchgyszeft

**Buchgyszeft** to je handlowy gyszeft zajmujōncy sie detalicznym, a czasym tyż hurtowym przedŏwaniym ksiōnżek a inkszych wydŏwnictw i artykułōw pokrewnych (na bajszpil cajtszrifty, karty, abo ôkludzŏcze). Je to tyż jednotka ôperatywno-wykōnawczŏ, co wchodzōnci w skłŏd fyrmy, kerŏ je stałym pōnktym detalicznego przedŏwaniŏ ksiōnżek i inkszych wydŏwnictw, dyspōnujōncŏ lokalym wyposażōnym we ôdpednie masziny sużōnce do ekspozycyji i przedaju.

## Zobŏcz tyż
* Bibliŏtyka
* Wydŏwca
Trou-du-Nord

**Trou-du-Nord** - gmin na Hajiti, we Půłnocno-Wschodńim departamyńće. Mo 130,79 km² wjyrchu a podug danych ze 2009 roku půmjyszkowało sam 44&nbsp;498 ludźi.
Halter

**Halter** to je zapniyńcie zaprojektowane do trzimaniŏ razym dwōch kōńcōw pasa. Używŏ sie go we roztōmajtych sytuacyjach. Haltry robi sie z metalu, klejnotōw, holcu, skōry, szkła a inkszych materyji. Haltry znane sōm ôd czasōw antycznych i czynsto sużyły za biżuteryjõ. We strzedniowiecznyj Ojropie szlachta i inkszŏ arystokracyjŏ miała pasy z haltrami we formie małyj szachtelki, w keryj szło skryć niywielgõ sumã pijyndzy.
Pas

**Pas** to je dugi, ciasny kōncek skōry, sztofu abo inkszyj materyje. Zaôbycz suży do przitrzimowaniŏ galŏt, hymdy itp. blisko ciała, ale drugdy połni jyno funkcyjõ ôzdobnõ. Zaôbycz je ôn zapniynty na halter.
Roseau

**Roseau** – stolica a najsrogsze mjasto na Důmińice. Stolica parafiji Saint George. Uostrzodek industryji a turystyki.
Zbójno (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Zbójno** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we golubsko-dobrzińskim kryśe, śedźiba gminu Zbójno.
Lys-lez-Lannoy

**Lys-lez-Lanoy** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Nord. Mo 3,26 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 13&nbsp;471 ludźi.
Maciejowice (śedlecki krys)

**Maciejowice** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we śedleckim kryśe, we gmińe Zbuczyn.

We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoła do śedleckigo wojewůdztwa.
Kamionka (gmin Pjaseczno)

**Kamionka** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we pjoseczyńskim kryśe, we gmińe Pjoseczno.
Agra

**Agra** (hindi आगरा) – mjasto we Indyjach, we sztaće Uttar Pradesh, stolica dystryktu Agra. Uostrzodek industryji, turystyki a nauki. Je sam mauzolujům Tadź Mahal a Czyrwjůny Fort.
Bierzglin

**Bierzglin** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we wrześińskim kryśe, we gmińe Wrześńa.
Kowaczewo (uobwůd Pazardżik)

**Kowaczewo** (bułg. *Ковачево*) - wjeś we Bułgaryji, we uobwodźe Pazardżik, we gmińe Septemwri. Na 2020 rok půmjyszkowało sam 2650 ludźi.
Dykcjōnorz

**Dykcjōnorz** to je wykŏz leksymōw ze leksykōnu jednyj abo wiyncyj ôkryślōnych gŏdek, zaôbycz ułożōny alfabetycznie, może zawiyrać informacyje ô definicyjach, użyciu, etymologijach, wymŏwianiu a inkszych rzeczach. Je to leksykograficzne ôdniesiynie, co pokazuje wzajymne powiōnzaniŏ pōmiyndzy danymi.

Chociŏż piyrsze zaregistrowane dykcjōnorze siōngajōm czasōw sōmeryjskich (bōły ône dwugŏdkowe), systymatyczne podszukowanie dykcjōnorzōw jako samych ôbiektōw baczyniŏ naukowego je zajyńciym ze 20. stoleciŏ, zwanym leksykografijōm, a we srogij miarze je napoczynte bez Ladislava Zgusta.
Stańkowo

**Stańkowo** (mjym. *Riesenwalde*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kwidzyńskim kryśe, we gmińe Prabuty.
Nowy Lubosz

**Nowy Lubosz** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we kośćańskim kryśe, we gmińe Kośćan.
Bolimów

**Bolimów** – mjasto we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we skerńewickim kryśe, śedźiba gminu Bolimów.

Uod lat 30. XV stoleća do 1870 roku mjoł mjejske prawa, dostoł je nazod we 2022 roku.
Cegłów

**Cegłów** – mjasto we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we mińskim kryśe, śedźiba gminu Cegłów. We latach 1621-1869 mjoł mjejske prawa, dostoł je nazod we 2022 roku.
Sōmer

**Sōmer** (sōm. **𒌦 𒊕 𒈪 𒂵** *Ki-en-gir*, hebr. **שִׁנְעָר** *Szinear*) to bōła antycznŏ krajina rozlygowanŏ we połedniowyj tajli Mezopotamije (terŏz połedniowy Irak) w latach (kole) 4500–1900. p.n.e. Zamiyszkowali jōm Sōmery, kerzi stworzili wysoko rozwiniyntõ cywilizacyjõ uznŏwanõ za kolybkã kultur Bliskigo Weschodu i Ojropy. Wybudowali na terynie Mezopotamije moc miast, z kerych nojsrogsze to: Eridu, Ur, Lagasz, Umma, Uruk, Kisz, Sippar.

Sōmery kludziyli ôsiadły tryb życiŏ. Trudziyli sie zaôbycz cuchtym, bauerstwym i rzymiosłym. Jednak niy utworzili scentralizowanego państwa, a jyno systym miast-państw. Kożde z nich posiadało swojigo krōla, a wrŏz nojwyższego kapelōna, w kerych rynkach spoczywała władza religijnŏ, administracyjnŏ, jak tyż militarnŏ.
Kaczory

**Kaczory** - mjasto we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we pilskim kryśe, śedźiba gminu Kaczory. Mjejske prawa uod 2022.
Dziyń Ślōnskij Fany

**Dziyń Ślōnskij Fany** to je ślōnski fajer ôbchodzōny 15 lipnia, w rocznicã nadaniŏ autōnōmije dlŏ ślōnskigo wojewōdztwa (1920–1939). Je ôn ôbchodzōny ôd 2011 roku.

## Statut Ôrganiczny Ślōnskigo Wojewōdztwa

Statut Ôrganiczny Ślōnskigo Wojewōdztwa sformułowoł ôrdōnek kōnstytucyjny polskigo Syjmu Ôrdōnkodŏwczego ze 15 lipnia 1920 roku. Bōł to piyrszy w Polsce kōnstytucyjny ôrdōnek – przijynty jeszcze przed kōnstytucyjōm dlŏ cołkij Polski. Autōnōmijŏ ôstała nadanŏ dlŏ Gōrnego Ślōnska we ôbliczności zbliżajōncego sie absztimōngu, ôd kerego zależała przinŏleżność regiōnu.

Statut nadŏwoł tamtyjszymu ślōnskimu wojewōdztwu szyrokõ autōnōmijõ na moc dōmyn. Dziynki niymu (miyndzy inkszymi) powołany bōł Ślōnski Syjm, a uznŏwoł ôn włŏsny budżet, kery zasiyloł Ślōnski Szac. Tekst statutu zawiyroł 45 artykułōw. Roboty nad niymi dōnżyły do zachowaniŏ rōwnowŏgi miyndzy samoregyrowaniym regiōnu, a wiyrchnictwym władzy państwowyj.

Autōnōmiczne ślōnske wojewōdztwo po prŏwdzie przestało fungować we wrześniu 1939 roku bez ôkupacyjõ i prziłōnczynie do III Rajchu, a 6 mŏja 1945 roku polskŏ kōmunistycznŏ *Krajowa Rada Narodowa* formalnie sniosła autōnōmijõ. Terŏźnie do przedwojynnego mustra autōnōmije ôdwołujōm sie ślōnske strzodowiska, kere chcōm m.in. zwiynkszyniŏ zakrysu samoregyrowaniŏ regiōnu i srogszõ rolã regiōnalnyj edukacyje.

## Fajrowanie
Fajrowanie Dnia Ślōnskij Fany zapropōnowała Ślōnskŏ Ferajna, kerŏ sprosiła do tego deputyrowanygo do polskigo Syjmu Marek Plura, kery bōł medialnōm gymbōm projyktu. Jak napisoł we 2011 roku – podle ônego kōncepcyji, świynto to mŏ być „dniym uciechy z lokalnego patriotyzmu, dniym nadzieje na rozrost tyj ziymie a tyż dniym fajrowaniŏ spōlnoty Ślōnzŏkōw”. Propōnowoł ôn ludziōm powieszynie w tyn dziyń fan we żōłto-modrych farbach Gōrnego Ślōnska a prziczepiynie akcesoryje w tych farbach do ônych ôblyczyń.

Ôd tego czasu, do ôbchodzyniŏ Dnia Ślōnskij Fany zachyncali tyż m.in.: Tomasz Słupik, Ślōnskŏ Ferajna, Ruch Autōnōmije Ślōnska, samoregyrōnek Chorzowa, Wachtyrz.eu, Ruch Chorzów. Fajrowany bōł m.in. we Chorzowie, Siymianowicach, Katowicach, Pszczynie, Ślōnskij Rudzie, Bytōmiu, Kobiyrze, Mikołowie, Gōrnych Łaziskach, Gostyniji, Rybniku, Wodzisłowiu, Piekarach.

We 2018 i 2019 roku samoregyrōnek Ôrzesza ôdkŏzoł przijyńciŏ fan ôd Ruchu Autōnōmije Ślōnska. Niyskorzij burmistrz miasta wyklarowoł decyzyjõ negatywnōm ôpiniōm kōmisyje kultury, ôświaty, turystyki, rekreacyje i szportu. Fajrowaniŏ ôdkŏzoł tyż Racibōrz.

We 2021 roku w Dziyń Ślōnskij Fany w Katowicach ôdbyło sie nadanie banhowowi miana piyrszego marszałka Syjmu Ślōnskigo Konstantego Wolnego.

## Zobŏcz tyż
* Marsz Autōnōmije
Pisciotta

**Pisciotta** - gmin we Italiji, we regijůńe Kampańijo, we prowincyji Salerno. Mo 31,24 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 2536 ludźi.
Lytwyńiw

**Lytwyńiw** (ukr. *Литвинів*) - wjeś na Ukrajińe, we ternopilśkim uobwodźe, we ternopilśkim rejůńe. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 909 ludźi.
Banská Štiavnica

**Banská Štiavnica** (madź. *Selmecbánya*, mjym.: *Schemnitz*) – mjasto we Słowacyji, stolica banskobystrzyckigo kreju a krysu Banská Štiavnica. Uostrzodek industryje.
Vranová Lhota

**Vranová Lhota** - wjeś a gmin (obec) we Czeskij Republice, we Pardubickim Kreju, we kryśe Svitavy. Mo 14,06 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 443 ludźi.
Skrzypne

**Skrzypne** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowotarskim kryśe, we gmińe Szaflary.
Paulton

**Paulton** - wjeś we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Somerset, we admińistracyjnyj jednostce Bath and North East Somerset. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 5302 ludźi.
Przerośl Gołdapska

**Przerośl Gołdapska** - uosada we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we gołdapskim kryśe, we gmińe Dubeńinki.
Jablonové (krys Malacky)

**Jablonové** - wjeś a gmin (obec) we Słowacyji, we bratysławskim kreju, we kryśe Malacky. Mo 13,18 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 1349 ludźi.
Prabuty

**Prabuty** (mjym. *Riesenburg*) - mjasto we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kwidzyńskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Prabuty. Uostrzodek industryje.
Grybów

**Grybów** - mjasto we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowosůndeckim kryśe, śedźiba wjejskigo gminu Grybów.
Olsztynek

**Olsztynek** (mjym. *Hohenstein*, prus. *Amellingi*) – mjasto we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we uolsztyńskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Olsztynek.
Garnat-sur-Engièvre

**Garnat-sur-Engièvre** - gmin we Francyji, we regijůńe Auvergne-Rhône-Alpes, we departamyńće Allier. Mo 18,74 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 710 ludźi.
Mondicourt

**Mondicourt** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Pas-de-Calais. Mo 5,06 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 575 ludźi.
Jakubowice (małopolske wojewůdztwo)

**Jakubowice** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we proszowickim kryśe, we gmińe Proszowicy.
Borne Sulinowo

**Borne Sulinowo** (mjym. *Groß Born*, rus. *Борне-Сулиново*) - mjasto we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we szczećineckim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Borne Sulinowo.

Downy garńizon sowjeckij Czyrwjůnyj Armije (1945-1992), dostało mjejske prawa we 1993 roku.
Skansyn

**Skansyn** to je muzeum na swobodnym lufcie. Ônego auftrag to prezyntowanie chopskij kultury danego regiōnu abo tyż ekspozycyjŏ zabytkowych ôbiektōw (archeologicznych, budowlanych, etnograficznych).
Czersk

**Czersk** (kaszb. *Czérskò*) - mjasto we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we chojńickim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Czersk.
Straszyn (půmorske wojewůdztwo)

**Straszyn** (mjym. *Straschin*, kaszub. *Straszino* abo *Straszënò*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we gdańskim kryśe, we gmińe Gdański Pruszcz.
Muzeum

**Muzeum** to je instytucyjŏ powołanŏ do grōmadzyniŏ a flyjgi nad ôbiektami, co majōm jakeś znaczynie historyczne abo artystyczne. We srogich muzeach niywielgŏ tajla tych ôbiektōw je udostympnianiŏ publiczności we formie wystŏwek stałych abo czasowych, za to ôstatek je przechowowany we przisztymowanych do tego składach.

Miano *muzeum* je zrobiōne ôd łacińskigo *musaeum*, kere za to bōło utworzōne ôd greckigo *mouseion* – plac abo chrōm przeznaczōny muzōm, greckim bōstwōm roztōmajtych zort kōnsztu. Muzeum to tyż zorta antycznych ôstrzodkōw naukowych.

Terŏźnie na świecie je wiyncyj niż 55,000 muzeōw.
Gägelow

**Gägelow** - gmin we Mjymcach, we landźe Meklymburgijo-Przedńe Půmorze, we kryśe Nordwestmecklenburg. Mo 22,61 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 2579 ludźi.
Peille

**Peille** - gmin we Francyji, we regijůńe Provence-Alpes-Côte d’Azur, we departamyńće Alpes-Maritimes. Mo 43,16 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 2373 ludźi.
Kąty (gmin Włoszczowo)

**Kąty** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we włoszczowskim kryśe, we gmińe Włoszczowo.
Zvolen

**Zvolen** (madź. * Zólyom*, mjym. *Altsohl*) – mjasto na Słowacyji, we Bańskobystrzyckim Kreju, śedźiba krysu Zvolen.
Puéchoursi

**Puéchoursi** - gmin we Francyji, we regijůńe Uoksytańijo, we departamyńće Tarn. Mo 3,55 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 99 ludźi.
Saulon-la-Rue

**Saulon-la-Rue** - gmin we Francyji, we regijůńe Burgůndyjo-Franche-Comté, we departamyńće Côte-d'Or‎. Mo 4,53 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 709 ludźi.
Gmin Kałuszyn

**Kałuszyn** - mjejsko-wjejski gmin we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we mińskim kryśe. Mo 94,52 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 5922 ludźi. Śedźibům gminu je mjasto Kałuszyn.

### Mjejscowośći
Abramy, Budy Przytockie, Chrościce, Falbogi, Garczyn Duży, Garczyn Mały, Gołębiówka, Kałuszyn, Kazimierzów, Kluki, Leonów, Marianka, Marysin, Milew, Mroczki, Nowe Groszki, Olszewice, Patok, Piotrowina, Przytoka, Ryczołek, Sinołęka, Stare Groszki, Szembory, Szymony, Wąsy, Wity, Wólka Kałuska, Zimnowoda, Żebrówka.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Kałuszyn
Kamieniec (grodźiski krys)

**Kamieniec** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we grodźiskim kryśe, śedźiba gminu Kamieniec.
Gmin Kamjyńec

**Kamjyńec** (pol. *Kamieniec*) - wjejski gmin we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we grodźiskim kryśe. Mo 133,82 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjyszkowało sam 6678 ludźi. Śedźibům gminu je wjeś Kamjyńec.

### Mjejscowośći
Cykowo, Cykůwjec, Cykůwko, Doły, Goźdźichowo, Jaskůłki, Kamjyńec, Karczewo, Konojad, Konojad-Doły, Kotusz, Kowalewo, Lubjechowo, Maksymiljanowo, Małe Łynki, Parzynczewo, Plastowo, Płastowo, Puszczykowo, Puszczykůwjec, Sepno, Szczepowicy, Ujazd, Ujazd-Huby, Wilanowo, Wjelge Łynki, Wolkowo, Wůmbjewo.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Kamjyńec
Moszczaniec

**Moszczaniec** - uosada we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we krośńyńskim kryśe, we gmińe Jaśliska.
Gmin Jaśliska

**Jaśliska** - wjejski gmin we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we krośńyńskim kryśe. Mo 165,85 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 2227 ludźi. Śedźibům gminu je wjeś Jaśliska.

### Mjejscowośći
Czeremcha, Daljowo, Darůw, Jaśel, Jaśliska, Jaślisko Posada, Jaślisko Rudawka, Lipowjec, Moszczańec, Ńiżno Wola, Surowica, Surowiczne Polany, Szklary, Wyżno Wola.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Jaśliska
Kardinal

**Kardinal** ( – bazowy, zasadniczy, fest z czymś zwiōnzany), a formalnie **Kardinal Świyntego Kościoła Rzimskigo** () to je zarŏz po papiyżu nojwyższŏ zŏcność kościelnŏ we Kościele katolickim. Wszyjske kardinale tworzōm cuzamyn Kolegium Kardinalōw.

Kardinale sōm mianowani ôd papiyża. Ôbiyrŏ ôn ônych spostrzōd chopōw, kerzi majōm świyncyniŏ prezbiteratu.

Podle tradycyje idzie wymiynić trzi stopiynie kardinalōw (sōm to ino tytuły hōnorowe i niy majōm znaczyniŏ we hierarchiji):
* kardinale biskupy
* kardinale prezbitery
* kardinale dyjakōny
Turijśk

**Turijśk** (ukr. *Турійськ*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we wołyńskim uobwodźe, śedźiba turijśkigo rejůnu. Na 2022 rok půmjyszkowało sam 5808 ludźi.
Vindefontaine

**Vindefontaine** - gmin we Francyji, we regijůńe Krej Loary, we departamyńće Maine-et-Loire. Mo 8,13 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 313 ludźi.
Ślōnsko Nacyjno Ôficyno

**Ślōnsko Nacyjno Ôficyno** (ôficjalnie ) to je piyrsze w historyji wydŏwnictwo, co szpecjalizuje sie we produkcyji ksiōnżek we ślōnskij gŏdce. Bōło ône założōne we 2003 roku w Zŏbrzu, kaj je zaregistrowane pod polskim mianym – *Narodowa Oficyna Śląska*. Ônego posiedziciel i założyciel, Andrzej Roczniok, bōł inicjatorym kodyfikacyje ślōnskij gŏdki i je bazowym spōłtwōrcōm tego procesu. We 2007 roku Ślōnsko Nacyjno Ôficyno napoczła wydŏwanie piyrszego w historyji cajtōngu we ślōnskij i polskij gŏdce – „Slōnsko Nacyja” (przōdzi „Ślůnsko Nacyjo”). Bestsellerym ôd wydŏwnictwa je przestrōnnŏ mōnografijŏ ôd Dariusza Jerczyńskigo ze 2003 roku ô tytule „Historia Narodu Śląskiego”.

## Necowe ôdwołania
* Ślōnsko Nacyjno Ôficyno – archiwum, narodowaoficynaslaska.friko.pl
* Publikacyje ôd Ślōnskij Nacyjnyj Ôficyny, silesiana.sellingo.pl
Adwyntkranc

**Adwyntkranc** to je elymynt krześcijōńskij tradycyje, co symbolizuje upływ sztyrech tydni Adwyntu we kalyndŏrzu liturgicznym Kościoła zachodnigo. Je to tradycyjnie praktyka luterańskŏ, chociŏż przeniosła sie na inksze krześcijōńske zawiyrzyniŏ.

Je to zielōny wiyniec ze sztyryma świycami, a czasym tyż z piōntōm, biołōm świycōm na postrzodku. Ôd piyrszyj niydziele Adwyntu zapŏlyniu świyc może tŏwarziszyć czytanie Biblije, nŏbożyństwo i pŏciyrz. We niyskorniyjsze niydziele zapŏlŏ sie ekstra świycã, aże do ôstatnij niydziele Adwyntu zapŏlōm sie wszyjske sztyry. Niykere adwyntkrance zawiyrajōm piōntõ świycã Krystusa, zapŏlanõ we Wilijõ abo w Gody. Zwyk tyn wywodzi sie z ôbtoczyniŏ familijnego, ale rozeszoł sie tyż we publicznym kulcie.
Gody

**Gody** to je krześcijōńske tradycyjne świynto, co upamiyntniŏ narodzynie Jezusa Krystusa. Przipadŏ ôno na 25 grudnia. Gody nastympujōm po ôkresie trzitydniowego ôczekowaniŏ (sztyry niydziele), zwanego adwyntym. We Kościele katolickim je to świynto nakŏzane.

Gody sōm ôbchodzōne bez wiynkszość krześcijanōw a tyż kulturowo bez niykerych niykrześcijanōw.
Stolin

**Stolin** (bjoł. *Столін*) - mjasto na Bjołoruśi, we breskim uobwodźe, stolica stolinskigo rejůnu.
Błōtnica (ôpolske wojewōdztwo)

**Błōtnica** (, ) to je wieś na Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, we strzeleckim krysie, we gminie Wielge Strzelce.

We 2011 roku wieś miała 1008 miyszkańcōw.
Spytkowice (nowotarski krys)

**Spytkowice** (pol. *Spytkowice*) - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowotarskim kryśe, śedźiba gminu Spytkowicy.
Klapsznita

**Klapsznita** to je jŏdło wartko i prosto rychtowane. Zaôbycz je to przekōnska, a może skłŏdać sie z zielynin, pokrōnego syra abo miynsa, co sōm wrażōne pōmiyndzy sznitami chleba. Zōuzy jak, na bajszpil, masło, margaryna, majōnez i masło ôrzechowe sōm tyż czasami wrażane na sznitach.

Klapsznity idzie podŏwać za samodzielne jŏdło, za przekōnskã przed ôbiadym abo wieczerzōm, do zupy, tyju abo kafyju. Idzie tyż używać za dekoracyjõ dlŏ stoła. Je to popularnŏ przekōnska na pikniki i krōtke ausflugi. Klapsznity sōm robiōne w dōmach, a przedŏwane w restauracyjach.
Dariusz Dyrda

**Dariusz Dyrda** (rodz. 18 styczńa 1964 we Tychach, um. 22 lipjyńa 2021 we Bjylsko-Bjołej) – ślůnski dźynńikorz, politiker, pisorz. Wydowca *[[Ślůnski Cajtung|Ślůnskigo Cajtunga]]*, autůr handbucha do ślůnskij godki *[[Rýchtig gryfno godka]]*.
Wilkowo (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Wilkowo** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we sympolyńskim kryśe, we gmińe Krajyńske Sympůlno.
Szklarka Trzcielska

**Szklarka Trzcielska** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we nowotůmyskim kryśe, we gmińe Mjedźichowo.
Kosowy

**Kosowy** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we kolbuszowskim kryśe, we gmińe Ńiwiska.
Wola Rudlicka (wjeś we łůdzkim wojewůdztwje)

**Wola Rudlicka** – wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we wjelůńskim kryśe, we gmińe Uostrůwek.
Narkotyk

**Narkotyk** to je potoczne ôkryślynie dlŏ niykerych substancyji psychoaktywnych, co fungujōm na cyntralny ukłŏd nerwowy. Skuli poglōndōw ôbywatelskich, rozdziałōw kulturowych, stanōw prawnych itp. niy mŏ klarownyj definicyje słowa „narkotyk”. Narkotykami mianuje sie:

* substancyje, kerych czynste przijmowanie kludzi do uzależniyniŏ fizycznego, m.in. ôpioidy (na bajszpil: morfina, heroina, fyntanyl), niykere benzodiazepiny
* wszyjske substancyje psychoaktywne, kere terŏźnie sōm niylegalne (tm. policyjnŏ definicyjŏ narkotyku; narkotyk z pōnktu widzyniŏ ôbowiōnzujōncego prawa).

Miano „narkotyk” je zrobiōne ôd greckigo słowa *ναρκῶ – narkō*, co ôznaczŏ „zbamōńcić”.

## Necowe ôdwołania
* Erowid  – portal Erowid na tymat psychoaktywnych roślin i substancyji chymicznych
Cyntralny ukłŏd nerwowy

**Cyntralny ukłŏd nerwowy** () to je nojwŏżniyjszŏ tajla układu nerwowego u kryngowcōw. Chrōniōm go kostyry czaszki i krziż. Je zbudowany z istoty siwyj i biołyj.

## Tajlōng
W skłŏd cyntralnego układu nerwowego wchodzōm:
* mōzgowie (), potajlowane na:
:* drzyń przedużōny ()
:* tyłōmōzgowie ()
:* strzodmōzgowie ()
:* miyndzymōzgowie ()
:* krysōmōzgowie ()
* drzyń kryngowy ()
Stachůw (dolnoślůnske wojewůdztwo)

**Stachůw** (pol. *Stachów*) – wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we strzelińskim kryśe, we gmińe Kůndratowicy.
Stara Zagość

**Stara Zagość** – wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we pińczowskim kryśe, we gmińe Pińczůw.
Master KG

**Master KG** (po prowdźe: **Kgaogelo Moagi**, rodz. 31 styczńa 1996 we Tzaneen) - połedńowoafrikański muzyk a muzyczny producynt. Nojbarźi znůmy ze pjosynki *Jerusalema* a tyż kej pjůńyr tańca bolobedu.

### Dyskografijo (ino albůmy)
* *Skeleton Move* (2018)
* *Jerusalema* (2020)

### Necowe uodwołańa
* Bjografijo
Drach

**Drach** to je legyndarne stworzynie, kere ukazuje sie we folklorze na cołkim świecie. Przekōnania na tymat drachōw rōżniōm sie we znŏleżności ôd regiōnu, nale we zachodnich kulturach drachy ôd czasōw niyskorego strzedniowieku bōły zaôbycz przedstawiane we formie srogich, krzidlatych, czworōnożnych a mogōncych ziać ôgniym gadōw. W weschodnich kulturach drachy sōm porzōnd pokazowane jako niy majōnce krzideł, czworōnożne, podane do szlangōw stworzynia ô wysokij inteligyncyje.

W wielu ojropejskich gŏdkach (w tym ślōnskij) słowo „drach” wywodzi sie z , kere je wziynte ze , dosł. „bystroôki”, ôd  – „patrzeć przenikliwie, bystro”, na bajszpil: , , , .

Drachy czynsto wystympujōm we wytworach zorty fantasy. Sōm ône jednak istotami barzo roztōmajtymi: ôd potynżnych, czynsto złośliwych zwiyrzōw, do istot rozumnych, czynsto przewyższajōncych czowieka ônych ôbeznaniym i wiedzōm. Roztōmajte sōm tyż ônych natury, a nawet wyglōnd zewnyntrzny. Majōm fest sporo farb. Nojczyńścij trefiane sōm drachy czyrwōne, zielōne, czŏrne, biołe, błynkitne, złote, strzybrne i modre. We szpilach zorty RPG czynsto sōm potynżnymi bossami, abo jednymi z nojpotynżniyjszych wrogōw.
Sheboygan

**Sheybogan** – mjasto we USA, we sztaće Wisconsin, śedźiba hrabstwa Sheboygan. Uostrzodek industryje.
Aslockton

**Aslockton** - wjeś we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Nottinghamshire. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 974 ludźi.
Ahorn (Gůrno Austrijo)

**Ahorn** - gmin we Austriji, we landźe Gůrno Austrijo, we kryśe Rohrbach. Mo 13 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 126 ludźi.
Przytoń (łobeski krys)

**Przytoń** – wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, we gmińe Wyngorzino.
Krzesk-Majątek

**Krzesk-Majątek** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we śedleckim kryśe, we gmińe Zbuczyn.

We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoło do śedleckigo wojewůdztwa.
Drach (rōman)

**Drach** to je rōman ôd ślōnskigo pisŏrza Szczepana Twardocha. Bōł ôn ôpublikowany we grudniu 2014 roku nakładym polskigo wydŏwnictwa Wydawnictwo Literackie. Autōr dostoł za niōm Nadgrodã ôd Kościelskich, a sōm rōman dostoł sie do finału Nadgrody Literackij „Nike” na 2015 rok.

Rōman je pisany we polskij gŏdce. 10 paździyrnika 2018 roku, tyż nakładym Wydawnictwa Literackigo, ôpublikowany bōł przekłŏd na ślōnskõ gŏdkã ôd Grzegorza Kulika, z tytułym „Drach. Edycyjŏ ślōnskŏ”.

## Kōmpozycyjŏ

Ksiōnżka skłŏdŏ sie ze sztyrech tajli, kere sōm nōmerowane a niy majōm tytułōw.

# zajty 9–88
# zajty 89–212
# zajty 213–289
# zajty 291–355

Kożdŏ tajla skłŏdŏ sie ze ôd trzech do dziewiyńciu rozdziałōw.

Trefiyniŏ ôpisane w ksiōnżce niy sōm pokazowane chrōnologicznie. Narracyjŏ skŏkŏ pōmiyndzy latami, wielokrotnie w czasie jednego rozdziału, a nawet zajty.

## Fabuła
Akcyjŏ rōmanu rozgrŏwŏ sie ôd 1906 do 2014 roku na Gōrnym Ślōnsku, zaôbycz na terynach pōmiyndzy Glywicami a Rybnikym. Pokazuje ôna losy ślōnskij familije Magnorōw i Gemanderōw, przi czym nawiōnzuje do trefiyń historycznych.

Ôficjalny ślōnski ôpis rōmanu:

## Ôdbiōr
* Nadgroda ôd Kościelskich (2015)
* finał Nadgrody Literackij „Nike” (2015)
* Nadgroda ôd Brücke Berlin Literatur und Übersetzerpreis (2016)

„Drach” je ofyn mianowany „Gōrnoślōnskŏ epopeja”.

## Zobŏcz tyż
* Drach

## Pozōr


## Necowe ôdwołania
* 
*
Drużbice

**Drużbice** (pol. *Drużbice*) - wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we bełchatowskim kryśe, śedźiba gminu Drużbice.
Braslau

**Braslau** (bjoł. *Браслаў*) - mjasto na Bjołoruśi, we witebskim uobwodźe, stolica braslawskigo rajůnu.
Loveland (Kolorado)

**Loveland** - mjasto we USA, we sztaće Kolorado, we hrabstwje Larimer. Uostrzodek industryje a turystyki.
Cisie (małopolske wojewůdztwo)

**Cisie** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we mjechowskim kryśe, we gmińe Wjelgi Kśůnż.