open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wojciech Kuczok

**Wojciech Kuczok** (rodz. 18 paźdźerńika 1972 we Chorzowje) – pisorz, scenarzista a krytyk filmowy. Absolwynt Ślůnskigo Ůńiwersyteta, mo tyż doktorat filmoznowstwa Jagellůńskigo Ůńiwersyteta. Nojbarzi znůmy ze růmana "Gnój", za kery dostoł we 2003 Paszport Polityki. Napisoł tyż scynarjusz do filma "Pręgi".
Bjyg maratůński

**Bjyg maratůński** to je bjyg na dystanśe 42 kilomyjtrůw a 195 myjtrůw. Jygo mjano pochodźi uod mjasta Maraton we Grecyje, s kerygo podug powjarki grecki posuańec Filipiades po wygranej bez Grekůw bitwje s Persůma zalećou durś bjygem do Atyn, coby doć znać Atyńčykům uo zwyćynstwje a tyž uo tym, co kludźi śe ku ńim persko flota. Historyjo ta rozpropagowou we XIX wjeku brytyjski poeta Robert Browning, a za nomowům Michela Bréala, francuskigo filolůga, Pierre de Coubertin wuůnčyu bjyg dugodystansowy na dystans kej s Maratůnu do Atyn do programu pjyršych nowožytnych Igřisk Uolimpijskich. Na pjyršych Igřiskach do pokonańo buů dystans 40&nbsp;km, ńimo iže s Maratůnu do Atyn je 37&nbsp;km. We 1908 na Igřiskach we Lůndyńe dystans zwjynkšůno do 42,185&nbsp;km takim kńifym, co přesuńynto meta tam kaj śedźoua krůlowa brytyjsko. Tradycyjńy uod uůnygo času je rozgrywany na takim dystanśe, a bjyg chopůw kůńčy koždo Uolimpjada. Bjyg babůw doćepano do průgramu Igřisk we 1984 we Los Angeles.

Bjygu maratůńskigo ńy rozgrywo śe yno na Uolimpjadach, fest popularne sům rozgrywane uod kůńca XIXstolećo masowe bjygi ulične, s kerych nojwjynkšy je tyn we Nowym Jorku.

Bjyg maratůński mo wuasno federacyjo športowo - AIMS (Śwjatowo Federacyjo Bjygůw Maratůńskich).

### Linki zewnyntřne
* Neczajta AIMS
Red Hot Chili Peppers

**Red Hot Chili Peppers** to je kaliforńijsko skupina muzyczno, kero gro rock s elymentůma funku. Kej RHCP fůnguje uod 1984, nale uod 1978 istńoł pod mjanym *Los Faces*. Jygo pjyrszym kůmercyjnym sukcesym bůł albům "Blood Sugar Sex Magic" wydany we 1991, kery erbnył status platynowyj płyty.

## Skłod skupiny

### Terozki
* **[[Anthony Kiedis]]** – śpjyw (1983–) 
* **[[Michael Balzary|Flea]]** – basgitara, trůmbka (1983–) 
* **[[Josh Klinghoffer]]** – gitara (2010-) 
* **[[Chad Smith]]** – szlagcojg (1989–)

### Byli człůnkowje skupiny
* John Frusciante – gitara (1989-1992; 1998-2009)
* Hillel Slovak - gitara (1983; 1985-1988)
* Jack Sherman - gitara (1983-1985)
* Duane 'Blackbird' McKnight - gitara (1988-1989)
* Arik Marshall - gitara (1992-1993)
* Jesse Tobias - gitara (1993)
* Dave Navarro - gitara (1993-1998)
* Jack Irons - szlagcojg (1983; 1985-1988)
* Cliff Martinez - szlagcojg (1983-1985)
* D.H. Peligro - szlagcojg (1988-1989)

## Dyskografijo
* *[[Red Hot Chili Peppers (album)|The Red Hot Chili Peppers]]* (1984)
* *[[Freaky Styley]]* (1985)
* *[[The Uplift Mofo Party Plan]]* (1987)
* *[[The Abbey Road EP]]* (1988)
* *[[Mother's Milk]]* (1989)
* *[[Blood Sugar Sex Magik]]* (1991)
* *[[What Hits!?]]* (nojwjynksze przeboje, 1992)
* *[[Out in L.A.]]* (ńypublikowane kůnski, wersyje live, dema a remiksy, 1994)
* *[[One Hot Minute]]* (1995)
* *[[Californication]]* (1999)
* *[[By the Way]]* (2002)
* *[[Greatest Hits (albům Red Hot Chili Peppers)|Greatest Hits]]* (nojwjynksze przeboje, 2003)
* *[[Live in Hyde Park]]* (2004)
* *[[Stadium Arcadium]]* (2006)
* *I'm with You* (2011)
* *The Getaway* (2016)
* *Unlimited Love* (2022)
* *Return of the Dream Canteen* (2022)

## Linki zewnyntrzne

* Neczajta RHCP
* RHCP na MySpace
Dżakarta

**Dżakarta** (ind. *Jakarta*; dowńij: *Batawia*) – stolica a nojwjynksze mjasto Indůnezyje, 9,0 mln mjeszkańcůw (2004), aglůmeracyjo 18,2 mln (2004). Mjasto je położůne we połedńowo-zachodńij tajli państwa, we půłnocno-zachodńij tajli wyspy Jawa.

Zołożůne we XVI wjeku pod mjanym *Sunda Kalepa*. We 1619 zdobyte uod Holyndrůw kere postowjyli sam twjerdza "Batavia". Bůła uůna śedźibům Kůmpańije Schodńoindyjskij a stolicům Ńiderlandzkich Indji Schodńich. We latach 1942-1945 mjasto bůło uokupowane uod Japůńije. Uod 1949 wlazuje we skłod Indůnezyje, uod 1950 nośi mjano Dżakarta.
Tormůn

**Tormůn** inakszyj tyż **torszpiler** to je szpiler, kery durch stoji na budźe (torze) a dowo pozůr, coby bal do ńij ńy wpod, skiż tygo, coby drugi manszaft ńy mjoł punkta.
Nojczyńśći tormůnůw widźi śe we fusbalu, nale sům tyż we inkszych szportach, kej handbal, ajshokej, hokej na trowje atd.
Tormůn czynsto sam może wjyncy niż inksze szpilery, bajszpil - we fusbalu może chytać bal do łapůw, trzimać bez chwila a wyćepować s pola karnygo. Za to we handbalu na uopak - ino tormůnowi idźe kopnůńć bal szłapůma. We hokeju może brůńić cołkym ćołym.
Bebok

**Bebok** (inakszy **Babok** abo **Bobok**) – We ślůnskich wjerzyńach ludowych bandurek, kery mjyszko kole chałpy. Mo uůn wartować, coby bajtle ńy smykały śe po chlywach a masztalńach. Bebok mo kole půł myjtra, mjast szłapůw mo kopyta a dycki trzimje we garśći kryja kerům pjere bachory.

Bebok je (nojczyńśći we Gůrnym Ślůnsku) bandurkym, kerym fatry straszům bajtlůw.
Ajshokej

**Ajshokej** (**hokej na lodźe**) – zorta szportu manszaftowygo, we kerym szpilery kjouzdajům na szlynzuchach, trzimjům we łapach hokejkryka (hokejfela) a muszům wćepować krůnżek do budy, na keryj durch stoji tormůn.

We manszafće hokejowym a tyż i na lodźe je 5 normalnych szpilerůw a jedyn tormůn.

Kożdy szpil skuodo śe ze trzech tercyjůw - kożdo po 20 minut.

Szpilplac do hokeja je roztajlowany na trzi tercyje - uoddźelůne modrymi kreskůma - a uotoczůny je bandůma s kożdyj strony. Do bojiska zaliczůmy tyż ławka rezerwowych a ławka gańby.

Nojlepsze ślůnske kluby ajshokeja to GKS Tychy, Naprzód Janów a JKH GKS Jastrzębie-Zdrój.
Stochos

**Stochos** (śl. "Cyl", gr.: Στόχος) to je grecki cajtůng, tydńik uo charaktyrze nacyjonalistycznym wydowany uod 1985. Do śmjyrći jygo zołożyćela, Georgiosa Kapsalisa, průgramowo uodćepywoła wszyjske partyje polityczne a twjerdźił, co ino junta je zdolno rozwjůnzać problymy kraju.
Kůntynynt

**Kůntynynt** – podstawowo, kole uoceanůw, jydnostka tajlowańo śwjata. Mjanuje śe tak nowjynksze pode wzglyndym zajmowanygo wjyrcha uobszary lůndowe na Źymji. Kůntynynty uobejmujům tyż wyspy kere leżům na tym samym co uůne cokole kůntynyntalnym. Tajlůng na kůntynynty je umowny a sporny, skiż tygo co jydne uznajům Ojropa za kůntynynt, inksze zaś godajům co je to půłwysep Ojrazyje. Podańy je s Amerikům - jedne godajům, co je to jydyn kůntynynt, inksze tajlujům ja na Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. Ńykere tyž uznowajům, co Australijo je wyspům a ńy kůntynyntym a zaliczajům ja do Azyje.
Szyrzka

**Szyrzka** – ćyńćiwa kero przełaźi bez postrzodek uokrynga. Szyrzka je najdugszům ćyńćiwům we uokryngu.
Ćyńćiwa

**Ćyńćiwa** – pojyńće geůmytryczne, kere uoznoczo uodćinek śecznyj zawarty we kole (ze końcůma), kery połůnčo dwa půnkta na křiwyj, uokryngu lebo powjyrzchńi. Nojdugszo ćyńćiwa mjanowano je szyrzkům.
Kej můmy n půnkta uoznoczůnych na uokryngu mogymy naszkryflać a ćyńćiwůw kere bydům uůnczyć te půnkta tak coby kożdy s kożdym bůł połůnczůny. Wjela můmy takich ćyńćiwůw idźe wyliczyć ze wzora:

:a = \frac{n(n-1)}{2}

n \geq 0
n\in N

Inakszy idźe to wyliczyć ze wzora, kery je przeksztołcůnym wzorym Newtona \binom{n}{k}. We tym przipodku n\, uoznoczo wjela můmy wszyjskich půnkta. k=2\, bo jedno ćyńćiwa mo dycki dwa půnkta za końce.

:a = \frac{n!}{2(n-2)!}

n>2\,
n\in N
Afric Simone

**Afric Simone** (rodz. 10 października 1939 we Inhambane) – muzyk, kery pochodzi ze Mozambiku. 

Jego twōrczość to kłōta afrykańskigo folkloru ze muzykōm pop, ze lekim wpływym muzyki karajibskij. 

We Ojropie nŏjbarzij znōme sōm jego dwie śpiywki, ôbie wydoł we 1975 roku: *Ramaya*   i *Hafanana*.
Maltańsko godka

**Maltańsko godka** (mal: *Lingwa Maltija*, *Malti*) je symicko godka. Mo uůna srogi ajnflus italskij godki. Godo ńům ůng. 330 000. Nojwjyncy ś ńich na Malće, kaj je godkům uřyndowům. Je uůna fest podano na arabsko godka, a ńykere ańi godajům, co je ji djalyktym. Je to jedyno godka symicko, keryj šrajbůng śe wźůn s alfabyta uaćińskigo.
Charles Darwin

**Charles Darwin** (nar. 12 lutego 1809 we Shrewsbury, um. 12 kwietnia 1882 we Downe) to bōł jedyn z nojbarzij znanych biologōw a piyrszych badŏczy ewolucyje. Autōr teoryje ewolucyje, kerŏ je terŏźnie uznŏwanŏ za paradygmat w biologiji.
Wiktar Zujew

**Wiktar Zujew** (bjoł. *Віктар Зуеў*, rodz. 22 maja 1983) to je bjołoruski bokser kery zdobůł strzybno mydajla na Igrziskach Uolimpijskich we Atynach we 2004 we katygoryji ćynżkij.
Salt Lake City

**Salt Lake City** – stolica a nojsrogše mjasto we amerikańskim stańe Utah. Je pouožůne nad řykům Jordan, nad břygym Wjelgigo Jeźora Suonygo. Je sam śedźiba nojwyžšych wuadzůw Kośćoua Jezusa Chrystusa Śwyntych w Dńach Uostatńich (Mormůnůw). Mjasto bůuo bez ńich zouožůne we 1847 a rok ńyskoři we wyńiku wojny USA ze Meksykym přiuůnčůne do USA. Uod 1851 mo prawa mjejske.
Răşinari

**Răşinari** – miasto we Rumuniji, we Transylwaniji, we Ôkryngu Sybin. Podle spisu ze 2002 miało 5645 miyszkańcōw.

### Linki zewnyntrzne
* Strōna miasta
Reprezyntacyjo Polski we fusbalu

**Reprezyntacyjo Polski we fusbalu chopůw** – to je fusbalowy pjyrszy manszaft Polski. Manszaft tyn broł udźol we můndjalu we Koryje a Japůńije a tyż můndjalu we Ńymcach. We 2008 roku byli na Mistrzostwach Ojropy we fusbalu we Austryji a Szwajcaryji.

## Trynery (uod 1971 roku)

* Kazimierz Górski
* Jacek Gmoch
* Ryszard Kulesza
* Wojciech Łazarek
* Andrzej Strejlau
* Henryk Apostel
* Antoni Piechniczek
* Władysław Stachurski
* Janusz Wójcik
* Jerzy Engel
* Zbigniew Boniek
* Paweł Janas
* Leo Beenhakker
* Stefan Majewski
* Franciszek Smuda
* Waldemar Fornalik
* Adam Nawałka
* Jerzy Brzęczek
* Paulo Sousa
* Czesław Michniewicz
* Fernando Santos
* Michał Probierz
Porto

**Porto** – mjasto we Portůgalije, druge co do ličby mjyškańcůw po Lizbůńe. Ležy při ujśću řyki Douro do Uoceanu Atlantyckigo. Je sam hawyna morsko a kluby fusbalowe FC Porto a Boavista Porto. Pjyrše godańy uo mjeśće je s IV wjyku.
Czechy

**Czechy** (czes. *Čechy*, łać. a ang. *Bohemia*, mjym. *Böhmen*) to je jedna ze trzech historycznych krajin we Czeskij Republice. Jeji stolicům a nojwjynkszym mjastym je Praga. Czechy leżům na zachodźe państwa. Krům tego regjůnu we CzR je tyż połedńowo tajla Ślůnska (Czeski Ślůnsk) a Morawa. Czechy majům grańica uod půłnocy ze Ślůnskym, Łużycům a Saksůńijům, uod zachodu ze Bajerůma, uod połedńo ze Dolnům Austryjům, a uode schodu z Morawům.

Mjano Czechůw bjere śe uod zachodńosłowjańskigo mjana *Czechůw*. Łaćińske mjano *Bohemia* (najsůmpjyrw *Boiohaemum*), kero wlazło do kupy inkszych godkůw, wźůno śe uode celtyckigo plymjyńo Bojůw, kere mjyszkało sam uod IV stolećo przed Krystusym bez jake 300 lot.

Mjano "Czechy" je fest czynsto używane do mjanowańo Czeskij Republiki, zauobycz uod polskich Ślůnzokůw. Mjůno te ńyma atoli rekůmyndowane skirz kůnflikta znaczyńowygo (kaj Czechy śe uodnośi ino do uokryślůnyj tajle CzR).
Bydgoszcz

**Bydgoszcz** (pol. *Bydgoszcz*, mjym.: *Bromberg*, łać.: *Bydgostia*) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje kujawsko-půmorskim, krys grodzki, wespůłstolica (ze Toruńym) tygo wojewůdztwa a śedźiba wojewody. Bydgosz je tyż stolicům krysu bydgoskigo (źymskigo), nale ńy wlazuje we jigo skłod. Podug liczby mjyszkańcůw 8. mjasto we Polsce. Uostrzodek ůńiwersytecki (3 ůńiwersytety a inksze szule wyższe) a industryje. Mjasto leży nad Brdům (we jygo grańicach je ujśće tyj rzyki do Wisły) a Kanałym Bydgoskim. Skiż secesyjnyj zabudowy fest podanyj na berlińsko bywo mjanowano "mołym Berlinym".
Marki

**Marki** (pol.: Marki, rus.: Марки) – mjasto rozlygowane we strzodkowo-wschodńij 
Polsce nad rzykům Dołgům, we mazowjeckim wojewůdztwje, wele Warszawy, we wołomińskim kryśe. Marki leżům wele drogi S8/E67 Warszawa-Bjołystok.

Pjyrszo wzmjanka uo Markach můmy we zdrzůdłach ze 1601 roku. Prawa mjejske erbnyuy we 1967. Mjasto powstoło bez skuplowańy wśi: Marki, Pustelnik, Makůwka, Struga a Czorno Struga, kere terozki sům jygo dźelńicůma. Mjasto rozwinyło śe na przełůmje XIX i XX stoleća kej uostrzodek industryje - we 1884 powstoł sam werk "Briggs, Posselt i spółka" we kerym uod 1883 używano elekrycznych byrnůw. 10 kwjetńa 1911 we lazaryće Czyrwůny Dwůr we Pustelńiku umrzył Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, litewski kůmpozytor, malyrz a grafik.

Terozki Marki půmjyszkuje 29 032 mjyszkańcůw. We mjeśće je 6 podstawowych szuli, 2 gimnazyja, 1 liceum a 3 kośćoły.

## Bana w Markach
Dowńij (1896—1974) fůngowoła sam lińijo Warszawa (Targowa) – Radzymin (wůnskoglajzowo). Marki mjoły sztyry banhofy:
* Marki
* Pustelnik I
* Pustelnik II
* Struga
Terozki lińijo je zawarto lo cugůw.
Byrna

**Byrna** to je zorta lampy na sztrům, we keryj śwjotło dowo kůnsek przewodu rozhajcowany bez sztrům do wysokij tymperatury. Coby śy tyn przewůd ńy utlyńił, umjyszczo śe go we kugli s glasu, we keryj ńi ma luftu yno průżńa abo miszůng gazůw uobojyntnych. S anfanga przewůd ůunaczůno s grafitu, ńyskorzi s wolframu. Pjyrsze průby zůunaczyńo byrny bůły we 1854 roku, a pjyrszo byrna kero nodowoła śe do użytku powstoła we 1878 roku (uopatyntowou ja Joseph Wilson Swan).
Willem Cornelisz Duyster

**Willem Cornelisz Duyster** (nar 1599, um. 1635) to bōł flamandzki malyrz z Amsterdamu. Nojwiyncyj malowoł scyny rodzajowe a portrety, ofyn we ôbrazach przedstawioł wojŏkōw. Ônego kariera skōńczyła sie skirz epidemije dżōmy we 1635 roku, na kerõ umrził.
William Crampton

**William Crampton** (nar. 1936, um. 1997) – brytyjski weksylolog, autōr ksiōnżek ô fanach i gowa Fédération internationale des associations vexillologiques (Miyndzynŏrodowŏ Federacyjŏ Stŏwarziszyń Weksylologicznych) ôd 1993 do 1997.
Geometryjo

**Geometryjo** (gr. γεωμετρία; *geo*–źymja, *metria*–mjara) je nojstarszům tajlům matymatyki, kero powstoła we starożytnośći coby mjerzić plac. Geometryjo zajmuje śe geometryjnymi figurůma, a jejich cechůma. W starożytnośći bůło używane nojczyńśći na bauplacach. Podstowy geometryje zuůnaczůł Euklides we swojich ''Elymyntach''.
Ńikaraguja

**Ńikaraguja** (*Nicaragua*, Republika Ńikaraguje – *República de Nicaragua*) – państwo we Strzodkowyj Hameryce, co leży mjyndzy uoceanůma: Pokojnym a Atlantyckim (Karajibske Morze). Grańica mo na půłnocy s Hondurasym a na połedńu s Kostarikům. Na teryńe Ńikaraguje ležům dwa wjelge jeźora: Ńikaraguja a Managua a kole 40 wůlkanůw.
Matthew Lesko

**Matthew Lesko** (nar. 1943 we Wilkes-Barre) to je amerykōński autōr ksiōnżek, w kerych radzi Amerykōnōm, jak żyć ze regyrōnkowych programōw socjalnych a inkszych, inakszyj: kaj w tym systymie sōm słabe pōnkty, kere idzie użyć do geltaku. Niykej mianowany je „**Question Mark Guy**” (), skuli tego, co durś pokazuje sie we ancugach z pytajnikami. Ônego ksiōnżki wydŏwŏ fyrma Information USA, keryj je posiedzicielym.

## Ksiōnżki
* *Information U.S.*  (1986, ISBN 0-14-046745-9)
* *Getting Yours* (1987, ISBN 0-14-046760-2)
* *1001 Free Goodies and Cheapies* (1994, ISBN 1-878346-25-3)
* *Free College Money, Term Papers, and Sex Ed* (1994, ISBN 1-878346-24-5)
* *Free Health Care, Free Medical Information and Free Prescription Drugs* (1995, ISBN 1-878346-34-2)
* *Gobs and Gobs of Free Stuff* (1996, ISBN 1-878346-33-4)
* *Free Legal Help* (1996, ISBN 1-878346-35-0)
* *Free Stuff for Busy Moms!* (1999, ISBN 1-878346-49-0)
* *Free College and Training Money For Women* (2000, ISBN 1-878346-52-0)
* *Free Money and Help for Women Entrepreneurs* (2000, ISBN 1-878346-51-2)
* *Free Money For Your Retirement* (2000, ISBN 1-878346-60-1)
* *Free Stuff for Women's Health, Fitness, and Nutrition* (2000, ISBN 1-878346-50-4)
* *Free Money To Change Your Life* (2001, ISBN 1-878346-40-7)
* *Free Money To Pay Your Bills* (2003, ISBN 1-878346-65-2)
* *Free Money To Get A Better Home* (2004, ISBN 1-878346-67-9)
* *Free Money To Quit Your Job* (2004, ISBN 1-878346-68-7)
* *Free Money for Entrepreneurs* (2005, ISBN 1-878346-69-5)
* *American Benefits for Seniors: Getting the Most Out of Your Retirement* (2006, ISBN 1-878346-87-3)
Prōmiyń (geometryjŏ)

**Prōmiyń** (ôznaczany literōm *r* ôd łac. *radius*) – ôdcinek, co łōnczy postrzodek koła, ôkryngu, kule abo sfery z leda jakim pōnktym położōnym na jeji kraju, a tyż dugość tego ôdcinka. Dugość prōmiynia je w tym pripadku dycki rōwnŏ połowie dugości strzednice, co wyrażŏ formuła
: r = \frac{1}{2} \cdot d.

Jednak w inżynieryji, abo w teoryji grafōw, prōmiyń je ôdcinek, co łōnczy postrzodek jakij ino figury abo bryły (bp. walce, wielokōnta, grafu) z leda jakim pōnktym, kery może być położōny tyż poza niōm. W takim prawie przipadku prōmiyń niy musi być ô pōłowã krōtszy ôd strzednice, a może być nawet ôd nij dugszy.

Niykej słowym „prōmiyń” ôkryślŏ sie pōłprostõ, co je anglicyzmym (angelske *ray* ôznaczŏ prōmiyń słōneczny i półprostõ), ewyntualnie pōłprostõ skerowanõ (z wyznaczōnym ôbrotym).

## Wejzdrzij tyż
* apotyma
* ciyńciwa
* strzednica
Ślōnske familije szlachecke

**Szlachectwo na [[Ślōnsk]]u** było przekazowane z gyneracyje na gyneracyjõ. Było barzo roztōmajte, tajlowało sie na princōw, grŏfōw, barōnōw (swobodnych panōw) i rycerzy. Prince i swobodni panowie włŏdali swojimi terytoriami zgodnie z lennym prawym abo dŏwnym erbowym prawym. Ślōnscy szlachcice byli czynsto zaangażyrowani we industryjalnõ działalność - ôd rozrostu manufaktur, aże po wielgõ wydobywczo-przetwōrczõ industryjõ. Prziczyniyli sie do rozrostu hajerki kamiynnego wōnglŏ, budowali werki, ôdlewnie, wielge fabryki włōkiennicze. Winnościōm szlachetnie narodzōnych było dŏwanie świŏdectwa wierności idyałowi Chrystusowego Rycerza. Niy dycki szlachta poradziyła tymu sprostać, bez co była na Ślōnsku krytykowanŏ - za sprzeniywierzanie sie swojimu posłannictwu. Ksiōndz Adam Gdacjusz z Kluczborka, miyszczōn, piyntnował we swojich kŏzaniach i "dyszkursach", drukowanych we Brzegu, ôpilstwo szlachty, jeji niynŏleżne ôdnoszynie sie do poddanych, szerzynie zgorszenia.

We czasie PRL we latach 1945-1989 ślōnskŏ arystokracyjŏ była traktowanŏ za coś niyôbyczajle niynŏleżnego politycznie i wstydliwego dlŏ Polski, bez co przinŏleżało ô tyj klasie milczeć. Jeji historyjŏ we srogim stopiyniu była zafałszowanŏ i zmanipulowanŏ bez historykōw z czasōw PRL.

__NOTOC__

## Wykŏz ślōnskich familiji szlacheckich

A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U W Y Z


## Bibliografijŏ
* Książnica cieszyńska
* Biograficzny słownik Śląska Cieszyńskiego
* Spis szlachty śląskiej - Internetowy
* 
* 
* Roman Sękowski: *Herbarz szlachty śląskiej: informator genealogiczno-heraldyczny*
* 
* www.familysearch.org
Bałkany

**Boukany** to je mjano rygjůnu geůgrafičnygo we pouedńowo-wschodńij Ojropje. Jygo mjano pochodźi uod Gůr Boukańskich, kere ležům we centralnyj tajle Bůugaryji a Syrbiji. Boukany zajmujům ůng. 550 000&nbsp;km² placu a majům ůng. 55 miljůnůw mjyškańcůw. We starožytnośći Greki mjanowali Boukany "Půuwysep Haemus" (gr.: *Χερσόνησος τοῦ Αἵμου*, *Chersónēsos tou Haímou*). Boukany sům uotočůne mořůma: Čornym a Střůdźymnym (do kerygo wlazujům: Moře Adrjatycke, Moře Jůńske, Moře Egejske a Moře Marmara).
Śńyg

**Śńyg** to je atmosferyczny uopad we postaći krysztołkůw lodu, nojczyńśći we formje szyśćoramjynnych gwjozdkůw. Tworzům uůne na źymji śńyżno deka. Śnyg powstowo we wyńiku krystalizacyji pary wodnyj.
Johannes Gutenberg

**Johannes Gutenberg**, po prŏwdzie **Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (nar. kol. 1400 we Mainz, um. 3 lutego 1468 tamże) to bōł miymiecki drukŏrz, kery piyrszy we Ojropie ôpracowoł industryjalny knif druku. Mioł ôn ekstra maszinã do ôdlewaniŏ czciōnek, w keryj zastosowoł wymiynne matryce. We 1448 roku założōł we Mainz drukerajã, w keryj we 1455 roku wydrukowoł tm. „Biblijõ ôd Gutenberga”.
Kult cargo

**Kult cargo** (s ang. *Cargo* - uadůnek) to je mjano ruchůw religijnych, kere guośiuy nadejśće nowygo uordnůnga a powšechnygo dobrobytu. Uostou přifilowany bez ojropejskich antropolůgůw wůunčas kej tubylčo ludność ńykerych wyspůw na Pacyfiku začůna uůnačyć pasy startowe lo fligrůw, magazyny a inkše, a robjyli to skiž jejich wjary we to, co gibko ńyskoři bjoue ludźe śćepnům im ś ńyba abo inkšym kńifym přikludzům wšelke dobra, jake u ńich pjyrwyj widźeli. Myśleli uůńi, co fligry a statki sům posyuane ś ńyba a bjoue ludźe sům ino postřednikůma uod bogůw. Kult cargo je znajůmy uod XIX wjeku, nojwjynkšy jygo rozkwit bůu we lotach II wojny śwjatowyj.
Microsoft

**Microsoft** to je jydno s nojsrogszych na śwjeće firm we branży kůmputyrowyj. Nojbarzi znajůmo kej producynt systymůw operacyjnych MS-DOS a Microsoft Windows, a tyż paketa průgramůw bjurowych Microsoft Office. Spůłka zołożůno we 1975 uod Billa Gatesa a Paula Allena. Śedźiba mo we Redmond we stańy Waszyngtůn. Po wycofańu śe Billa Gatesa s prezesowańo, jeji prezesem zostoł Steve Ballmer. Podug danych za 2007 rok, Microsoft dowo robota lo 89 809 ludźi a uośůngo 14.065 mld $ zysku przi obrotach 51.122 mld $.

## Auskuplůngi
* Neczajta Microsoftu
Papjyż

**Papjyż**, we Rzimskokatolickim Kośćele mjanowany tyż "*Uojćec Śwjynty*" to je biskup a patrijarcha Rzimu, gowa Rzimskokatolickigo Kośćoła, Katolickich wschodńich Kośćołůw, Apostolskij Stolicy a państwa Watykůn.

Uod 1870 Kośćůł uważo a przijůn za dogmat, aże papjyż je ńyuomylny we interpretacyje wjary a moralnośći. Godność papjyża je dożywotńo, chyba co sům śe jeji zrzekńe. Do terozki ino dwůch papjyżůw, Celestyn V a Benedykt XVI, skorzistoło s takij możliwośći. Papjyż je wybjyrany uod kardynołůw na kůnklawe. Uokres půmjyndzy umrzińym abo abdykacyjům papjyża a wyborym nowygo mjanuje śe sediswakancyjům. 

Podug katolickigo Kośćoła, władza papjyża bjere śe ze apostolskij sukcesyje, a pjyrszym papjyżym bůł św. Pyjter. Protestanty godajům, co ńy mo dowodůw na to, coby św. Pyjter bůł we Rzimje, ańi na to co uode samygo anfanga krześćijaństwa Rzim bůł uostrzodkym kerymu podlegoły inksze biskupstwa.

Terozki papjyżem je Lyjo XIV, a je uůn 267. (podug uoficjolnyj wersyje katolickigo Kośćoła) za rajům.

### Przipisy
Lojbik

**Lojbik**, inakszy **bistynhalter**, **cycynhalter**, pot. **cycńik** to je zorta prodła lo babůw, kero suży do podtrzimywańo cyckůw. We starożytnyj Grecyji znajůme bůły uopaski do podtrzimywańo cyckůw, kerych używoły baby, kery uprowjały szport, skiż tygo, co jamroły uůne na bolůnczka cyckůw na czas ibowańo a zawodůw. Mjanowoły śe te uopaski "apodesmos" abo "mastodeton". We czasach nowożytnych pjyrszy lojbik uopatyntowoł we 1859 roku Henry Lesher we Nowym Jorku. S anfanga lojbiki bůły yno leko zmodyfikůwanym gorsetym, a take jako můmy terozki, kere ino trzimjům pjerśi a ńy śyngajům aż do talje, sům uůnaczůne uod 1905. S anfanga bůła to yno wjyrchńo tajla kůmpleta, nale szło ja kupić uosobno. Pjyrszy model tyj zorty zaprojektowoła Francuzka Herminie Cadolle, a jigo wjyrchńo tajla mjanowoła śe "soutien-gorge" (śl.: "podtrzimywocz pjerśi").

## Auskuplůngi
*Gyšychta lajbika (ang.)
Ślůnsko-Morawski Beskid

**Ślůnsko-Morawski Beskid** (czes. *Moravskoslezské Beskydy*, słow. *Moravskosliezske Beskydy*) – gůry we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki a půłnocno-zachodńij tajli Słowacyje. Położůne sům we Czeskym Ślůnsku a Morawije.

Nojwjynkszym wjyrchym Ślůnsko-Morawskigo Beskidu je Gigula (czes. *Lysá hora*, 1324 metry n.p.m.), na keryj dźało turystyczne schrůńisko *Bezručova chata na Lysé hoře*. Pjyrszy taki uobjekt wybudowała tukej mjymjecko uorgańizacyjo Beskidenverein we 1895.

Do 1968 Ślůnsko-Morawski Beskid bůł tajlům Ślůnskigo Beskidu, dźiśej to uosobne pasmo gůrske.

Inksze wjelge wjyrchy:

* Smryk (Smrk) 1276 m n.p.m.,
* Kněhyně 1256 m n.p.m.,
* Malchor 1219 m n.p.m.,
* Djobelski Młyn (Čertův mlýn) 1205 m n.p.m.
* Trowny (Trávný) 1203 m n.p.m.
Gigula

**Gigula** (czes. *Lysá hora*, mjym. *Lysa – Berg, Kahlberg*, pol. *Łysa Góra*) – nojwyższo gůra we Beskidźe Ślůnsko-Morawskim, wjelgo na 1324 metry n.p.m. Do 1968 bůł to tyż nojwjynkszy wjyrch Beskidu Ślůnskigo. Położůno je 10 kilůmetrůw na połedńowy wschůd uod mjasta Frýdek-Místek, na Czeskim Ślůnsku (tyż nojwyžšy plac Ćeszyńskigo Ślůnska).

Na wjyrchu stoji telewizyjny przekaźńik, metyjorolůgiczne uobserwatoryjům a tyż turystyczne schrůńisko, noleżůnce lo Klubu Czeskich Turystůw (*Klub českých turistů*). Pjyrsze wybudowoła mjymjecko uorgańizacyjo Beskidenverein we 1895 pod nazwům *Erzherzog-Albrecht- Schutzhaus*. We 1933 powstoło druge - *Steinerne Haus*, kere dźoło do dźiśej, a we 1934 trzeće - czesko *Bezručova chata*. Dowńijszy *Erzherzog-Albrecht- Schutzhaus* spłůnůł we 1972, a downe czeske schrůńisko we 1978.

Kole przekaźńika je tyż dyżurka ratůwńikůw (*Horská služba*).

Na Gigula prowadzům cesty turystyczne lo ludźi, kerzy wlazujům pjechty a jeżdżoł na kołach. Ze wjyrchu je gryfno panorama cołkij uokolicy.

## Przipisy
Můma

**Můma** (jakucko godka: *Муома*) to je rzyka we Rusyji, we Jakucyji, je ůuna dopływym Indygirki. Je dugo na 406 km a wjyrch jeji dorzyczo je 30 200&nbsp;km².
Amatl

**Amatl** (gŏdka Nahuatl: *āmatl*, hiszp.: *amate* abo *papel amate*) – zorta papiōru, co była używano we Ameryce Postrzodkowyj we czasach prekolumbijskich. Bōł szykowany ze warzōnyj wewnyntrznyj strōny (tyj ôd pnia) kory niykerych zortōw strōmōw, nojczyńścij ze familije figowcōw. Dostanŏ z warzyniŏ meteryjŏ była niyskorzij przecieranŏ bez kamiynie. Gotowy amatl mioł farbã jasnobrōnzowõ a bōł delikatny. Używany bōł jednako do cylōw religijnych a świyckich. Gotowe dokumynta były trzimane we zwojach. Terŏz amatlu wyrŏbianego ryncznie używajōm niykerzi artyści we Meksyku.
München

**München** je mjasto we Mjymcach, stolica landu Bajery a rejyncyje Gůrne Bajery. Leży na Bajerskij Wyżce nad rzykům Izara. Je znamjynnym kulturalnym, naukowym a industryjnym uostrzodkym we Bajerach. Zołożůne we 1158 roku. Jygo mjano pochodźi uod położyńo wele klasztoru (mjym. *bei den Mönchen*). We 1919 powstała sam Bajersko Republika Rad. We uokryśe Wajmarskij Republiki uostrzodek naźistowskigo ruchu. We München we 1938 podpisano Ukłod ze München. We 1972 bůły sam Uolimpijske Igrziska. Terozki mjasto je śedźibům bankůw, werku BMW a inkszych.
Luft

**Luft** to je jydnorodny miszůng gazůw, kery tworzi atmosfera Źymje. Udźoł procyntowy głůwnych skłodńikůw we lufće je stoły a wynośi (we stańe suchym, bez uwzglyndńyńo pary wodnyj):
* 78,09% azot
* 20,91% tlyn
* 1% argůn, nyjůn, hel, metan, kryptůn, wodůr a inksze.

Skłodńikůma zmjynnymi luftu sům para wodno, dwutlynek wůngla, dwutlynek śorki, dwutlynek azotu, uozůn a inksze.

We techńice je znajůme magazynowańy energije bez sprynżańy lufta. Sprynżůny luft używo śe we roztůmajtych insztalacyjach pneumatycznych, do filowańo uopůn, we luftbiksach atp.
Zůnynblůma

**Zůnynblůma** (*Helianthus* L) to je zorta roślinůw ze familije astrowatych. Przinoleży do ńi ůng. 70 gatůnkůw. Zůnynblůma pochodźi s Ameriki Połedńowyj. Moge wyrůść na 3 myjtry wysoko. Uprowjane kej roślina uozdobno a tyż lo jadalnych naśůnůw a yjla ś ńich. Mjano zůnynblůmy wźyno śe s tygo, co poradźi uůna sztalować swůj kwjot we strůna klary.
Kopruchowate

**Kopruchowate**, **Kopruchy** (uać.: *Culicidae*) to je familijo chrobokůw ze řyndu muchůwkůw, kero wystympuje na coukim śwjeće. Znůmych je 40 zortůw a ůng. 3,5 tyś. gatůnkůw s tyj familije. Kopruchowate sům zwjůnzane ze střodowiskym wodnym, skiž tygo co we wodźe rozwijajům śe jejich larwy. Dozdřaue kopruchy majům aparat gymbowy kujůnco-ssůncy, jejich samice cyckajům krew ńykeryj gadźiny a tyž čowjeka, zaś samce za joduo majům nektar ze kwjotůw. We Ojropje nojbaři pospolity je kopruch břynčůncy. Ńykere gatůnki, nojbaři tropikalne, roznošům roztomajte ńymoce, uosobliwje malaryjo a žůuto febra.
Ryma alergiczno

**Ryma alergično** – ńymoc, alergične zapalyńy buůnůw maźglatych šnupy. Skiž reakcyje na alergyny, zauobyč pyuki roślinůw, immůnoglobuliny uwolńajům histamina, kero štrucho maźglate buůny šnupy. Uobjawůma ryme sům kichańy, uobfito wydźelina ze šnupy a zatkańy jydnyj abo uobu jeji dźurůw, a tyž začyrwjyńyńy a lzowjyńy ślypjůw. Dodatkowym uobjawym je bolyńy gowy. Lečůno je nojčyńśći lykůma antyhistaminůwymi.
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** (rodz. 21 paźdźerńika 1833 we Sztokholmje, um. 10 grudńa 1896 we Sanremo) to bůł szwedzki przymysłowjec a wynolozca, kery wynoloz dynůmit a ńyskorzi ufundowoł nadgroda Nobla nazwano jygo mjanym. Krům dynůmita Nobel mjoł tyż 354 inksze patynty.
Cwibla

**Cwibla zwykło** (*Allium cepa* L) – gatůnek rośliny ze familije knoblochowatych, pochodźi s Azyje Strzodkowyj. Naukowe, botańiczne mjano tyj rośliny je *knobloch cwibla*, nale we normalnyj godce używo śe ino *cwibla*. Je to roślina dwuletńo, rzodźi (ńykere uodmjany) bylina. Zjodliwo a używano kej culaga do wusztu, chlyba s tustym, szałotůw a inkszych.
Lady GaGa

**Lady GaGa**, po prŏwdzie **Stefani Joanne Angelina Germanotta** (nar. 28 marca 1986 we Nowym Jorku) to amerykōńskŏ śpiywaczka, kōmpozytōrka, pianistka, autorka tekstōw, szauszpilerka i producyntka muzycznŏ byciŏ italijańskigo.

## Biografijŏ
Jako dziycio Stefani Germanotta uczynszczała do Szkoły Zakōnu Serca Jezusowego we Nowym Jorku. 4 lata brała lekcyje szpilu na klawiyrze, a w wieku 13 lŏt napisała swojã piyrszõ balladã, kerõ zaprezyntowała rok niyskorzij. W wieku 17 lŏt zaczła uczyć sie w Tisch School of the Arts we Nowym Jorku, kaj sztudiyrowała muzykã.

Po skōńczyniu szkoły, podyjmła sie roboty we Interscope Records, kaj pisała teksty śpiywek, bp. dlŏ The Pussycat Dolls i dwie śpiywki na album Britney Spears. We interview dlŏ HX Magazine, prziznała sie, iże je biseksualistkōm.

We interview dlŏ Rona Slomowicza, Lady GaGa ôpedziała skōnd wziōn sie jeji pseudōnimu. Zainspirowała jōm śpiywka z 1984 roku „Radio Ga Ga" skupiny Queen.

Jeji debiutancki album *The Fame* ôstoł wydany na światowõ skalã 19 siyrpnia 2008 roku.

## Dyskografijŏ

### Albumy
* *The Fame* (2008)
* *The Fame Monster* (2009)
* *Born This Way* (2011)
* *Artpop* (2013)
* *Cheek to Cheek* (2014)
* *Joanne* (2016)
* *Chromatica* (2020)
* *Harlequin* (2024)

### EP
* The Cherrytree Sessions (2009)
* Hitmixes (2009)
* A Very Gaga Holiday (2011)

### Single
* Just Dance (2008)
* Poker Face (2008)
* Eh, Eh (Nothing Else I Can Say) (2009)
* LoveGame (2009)
* Paparazzi (2009)
* Bad Romance (2009)
* Telephone ft. Beyoncé (2010)
* Alejandro (2010)
* Dance in the Dark (2010)
* Born This Way (2011)
* Judas (2011)
* The Edge of Glory (2011)
* You and I (2011)
* The Lady Is a Tramp ft. Tony Bennett (2011)
* Marry The Night (2011)
* Applause (2013)
* Do What U Want ft. R. Kelly (2013)
* G.U.Y. (2014)
* Anything Goes ft. Tony Bennett (2014)
* I Can't Give You Anything but Love ft. Tony Bennett (2014)
* Til It Happens to You (2015)
* Perfect Illusion (2016)
* Million Reasons (2016)
* The Cure (2017)
* Joanne (2017)
* Shallow ft. Bradley Cooper (2018)
* Always Remember Us This Way (2018)
* I'll Never Love Again ft. Bradley Cooper (2019)
* Stupid Love (2020)
* Rain On Me ft. Ariana Grande (2020)

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta
Grawitacyjny szwůng

**Grawitacyjny szwůng** to szwůng, z jakim ślatujům ćała we grawitacyjnym polu roztůmajtych ńybjeskich ćałůw.

Wertość szwůngu idźe wyrachować podug mustra:

::a = G \frac{m}{r^2}

Kaj:

a = szwůng ćała, co ślatuje
G = grawitacyjno stało
r = dugość uod postrzodków ćałůw, kere śe przićůngajům
m = masa ćała, kerygo grawitacyjny szwůng rachujymy

Grawitacyjny szwůng planetůw a ńykerych inkszych ńybjeskich ćałůw słůnecznego układu:

*Słůńce - 273,95 m/s²  (27,9 ''g'')
*Merkury - 3,701&nbsp;m/s2 (0,376&nbsp; *g*)
*Wynus - 8,87&nbsp;m/s2  (0,904 *g*)
*Źymja - 9,80665&nbsp;m/s2  (1 *g*)
*Mars - 3,69&nbsp;m/s2  (0,376 *g*)
*Jowisz - 20,87&nbsp;m/s2  (2,137 *g*)
*Saturn - 8,96&nbsp;m/s2  (0,914 g)
*Uran - 8,69&nbsp;m/s2  (0,886 g)
*Neptůn - 11,00&nbsp;m/s2  (1,122 g)
*Mjeśůnczek - 1,622&nbsp;m/s2 (0,1654 *g*)
*Plutůn - 0,58&nbsp;m/s2 (0,059 *g*)
Auto ćynżarowe

**[[Auto]] ćynżarowe** – pojazd mechańiczny, motorowy, przeznaczůny do przekludzańo towarůw, ćůngńyńo naczepy, prziczepůw (kery ńy je ćůngńikym bałerskim) abo do przekludzańo ludźi (kery ńyma busym), uo maśe dopuszczalnyj cołkowityj wjyncyj kej 3500 kg. Auto ćynżarowe je kludzůne uod kraftfarera.

### Producynty
Nojwjynkszymi producyntůma autůw ćynżarowych sům:
* Scania,
* Volvo,
* MAN,
* Renault,
* Iveco,
* DAF,
* Peterbilt (USA)
Auto szportowe

**Auto szportowe** – auto, kere mo cechy jake dowajům mu uośůngać wjelge gibkośći we krůtkim czaśe a tyż dozwalajům na bezpjeczne jygo prowadzyńy przi srogich gibkośćach jazdy.
Carl von Linné

**Carl von Linné** (uać. *Carolus Linnaeus*) (rodz. 23 maja 1707 we Råshult, um. 10 styčńa 1778 we Uppsali) – šwedzki přirodńik, profesor ůńiwersyteta we Uppsali. Je autorym *[[Systema Naturae]]* we kerym předstowjůu zarys systyma klasyfikacyje uorgańizmůw kery sům wymyślůu. Jygo publikacyjo dopůmůgua we powšychnym přijyńću binůminalnygo (dwůmjanowygo) systyma mjanowańo gatůnkůw. Uopisou ůng. 7700 gatůnkůw roślinůw a 4162 gatůnki gadźiny. We 1737 uopublikowou *[[Genera Plantarum]]*, kere to dźeuo douo podstawy wspůučesnyj botańice.
Toto Cutugno

**Salvatore Cutugno**, znany pod pseudōnimym **Toto Cutugno** (nar. 7 lipnia 1943 we Fosdinovo, um. 22 siyrpnia 2023 we Milańe) - italski śpiywŏk i kōmpozytōr muzyki ze zorty pop.

## Albumy
* *Voglio l’anima* (1979)
* *Innamorata, innamorato, innamorati* (1980)
* *La mia musica* (1981)
* *L’italiano* (1983)
* *Per amore o per gioco* (1984)
* *Azzurra malinconia* (1986)
* *Mediterraneo* (1987)
* *Toto Cutugno* (1990)
* *Insieme: 1992* (1990)
* *Non e facile essere uomini* (1991)
* *Voglio andare a vivere in campagna* (1995)
* *Canzoni nascoste* (1997)
* *Il treno va...* (2002)
* *Cantando* (2005)

## Necowe ôdwołania
* Neczajta Toto Cutugno
SK Sigma Olomouc

**SK Sigma Olomouc** to je klub ze Czeskij Republiki, kery gro we Olmicu, we 1. lidze. Powstoł we 1919 roku, a jego mjano tedy bůło *FK Hejčín Olomouc*. Swoje szpile gro na Stadjůńe Andrův, na kery wlyźe 12 072 ludźi.

## Linki zewnyntřne
* Uoficjalno zajta SK Sigma Olomouc.
Animal Liberation Front

**Animal Liberation Front** (**ALF**, dosł. *Frōnt Wyzwolyniŏ Zwiyrzōw*) – miyndzynŏrodowŏ ôrganizacyjŏ walczōncŏ ô prawa zwiyrzōw, pasujōncŏ bezpostrzedniõ akcyjõ we rōmach niykerowanego ôporu. Uznŏwanŏ je bez regyrōnek USA za terrorystycznõ.

Animal Liberation Front je powstōnym we 1976 roku ôgōlnoświatowym ruchym radykalnych ôbrōńcōw zwiyrzōw. Jego aktywisty kludzōm zakōnspirowane akcyje bezpostrzednie na rzecz zwiyrzōw. Akcyje te majōm na cweku abo uwolniynie zwiyrzōw z placōw, we kerych, zdaniym ALF, dzieje im sie krziwda, abo radykalne fungowanie na szkodã instytucyje powodujōncych, zdaniym ALF, tã ciynżobã. Stōnd sōm akcyje uwŏlnianiŏ zwiyrzōw z ferm pelcu i hodowlanych (podle ALF niy dochodzi sam do raubōw, pōniywŏż uwŏżŏ sie zwiyrzy za swobodne istoty) jak tyż niszczenie statku wiwisekcyjnych laboratorium, masarnie itp. (chytanego bez ALF za akcyjõ dowiydziōnyj samoôbrōny spōłôdczuwajōncych).

Podle Departamyntu Krajowego Bezpiyczyństwa USA ôrganizacyjŏ ALF je uwŏżnŏ za 39% atakōw ekoterrorystycznych we Zjednoczōnych Sztatach.

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta ALF
Kśynga hynrykowsko

**Kśynga hynrykowsko** (*Kśynga zołożyńo klasztoru Panny Maryje we Hynrykowje*) – stustrůńicowo spisano po łaćińy krůńika opactwa cystersůw we Hynrykowje we Dolnym Ślůnsku. Powstoła na poczůntku jako spis majůntku klasztornygo, skuli ńystabilnyj sytuacyje po wojńe ze Můngołůma we 1241.

Tajla pjyrszo tyj kśyngi uopisuje lota uod fůndacyje klasztoru we 1227 bez Hynryka Brodatygo do 1259, tajla drůgo prowadźi historyjo uopactwa do 1310.

Kśynga znojduje śe terozki we Muzyjům Archidjecezyjolnym we Breslawije, a jeji kopja znojduje śe henrykowskym uopactwje.

## Zdańy we godce polskij, czeskij a ślůnskij
Kśynga zawjero we zapiskach s 1270 zdańy, kere je uwożane za nojstarsze zapisane we godce polskij, czeskij a ślůnskij (te godki bůły wtedy blank na śa podane):

**Day, ut ja pobrusa, a ti poziwai**

Co znoczy: ***Dej, dyć jo pobrusa, a ty uodpoczywej***.

Uostoło łůno wypedźane bez uośaduygo we Dolnym Ślůnsku czeskigo rycerza Boguchwoła do jigo mjejscowyj baby, kedy uona bruśiła mełua źarno. Zdańy to znojduje śe we uopiśe pochodzyńo nolyżůncyj do majůntku klasztornych pobliskij dźedźiny Brukalice. Aże bruszyńy źarna bůło wtedy uważane za robota ńy do chopůw, Czech tyn uostoł zmjanowany bez sůmśadůw Brukołům (zbrukůny), a przezwisko to doło tyż mjano cołkij uosadźe.

Zdańy to uostoło uokreślůne bez krůńikorza jako polske  (Ślůnsk znojdowoło śe wtedy pod rzůndůma Polski, nale to je kontrowersyje), zawjero nale we śa charakterystyczne cechy tako dźiśijszyj polskij godki, czeskij godki a ślůnskij godki - "day" (polsko kůńcůwka "-aj", we czeskym a ślůnskym "-ej"), "ut" (czeske "ať", po ślůnsku "dyć", po polsku "niech"), "pobrusa" (echt ślůnsko kůńcůwka "-a", we polskym "-ę", we czeskym "-ím").
Paul Newman

**Paul Leonard Newman** (rodz. 26 styčńa 1926 we Shaker Heights, um. 26 wřeśńa 2008 we Westport) – amerikański aktor, scynařista, režyser a producynt filmowy. Zdobywca jednygo Uoskara a jednygo Uoskara honorowygo a śydym razy bůu nůminowany do tyj nagrody. Zdobůu tyž mynga inkšych nagrodůw a wyrůžńyń, l.b. Zuoty Glob, Nagroda Emmy a inkše. Wystympowou we 81 filmach kej aktor, we inkšych bůu producyntym, scynařistům abo režyserym. Pouno lista idźe uobezdřeć we baźe IMDB.

### Auskuplůngi

* Paul Newman we baźe IMDB
Ślimtańy

**Ślymtańy** to je emocjůnalny stan, kery je reakcyjům na sroge przeżyćo, nojczyńśći negatywne, kej bojůnczka, bolyńy, smutek abo żałość. Trefjo śe tyż, co ńykere ślimtajům ze szczyńśćo, wzruszyńo abo s wrażliwośći na gryfność jakigo widoka, muzyki atp. Uobjawůma ślimtańo sům lzowjyńy a szlochańy.
Bertel Thorvaldsen

**Bertel Thorvaldsen** (rodz. 19 listopada 1770 we Kopenhadze, um. 24 marca 1844 we Kopenhadze) to bůł duński bildhauer. Sztudjyrowoł we Kopenhadze a Rzimje. Ńykere uůnygo prace sům we Polsce, l.b. statua Mikołaja Koperńika we Warszawje przed śedźibům PAN abo dynkmal kśyńća Józefa Poniatowskigo na kůńu przed Prezydynckim Pałacym.
USS Yorktown (CV-5)

**USS Yorktown** – amerikůński fligrowjec, kery zostoł zatopjůny bez Japůńczykůw we bitwje pod Midway.

Dane:
Dugość: 251,4 metra; szyrzka: 33,4 metra; fligry: 90
USS Enterprise (CV-6)

**USS Enterprise** – amerikůński fligrowjec, kery brou udziou we myndze bitwůw s Japůńčykůma na Pacifiku. Jedyny uokrynt klasy Yorktown, kery přetrwou wojna.

Dane:
Dugość: 251,4 metra; šyrokość: 33,4 metra; fligry: 90
USS Hornet (CV-8)

**USS Hornet** (CV-8) – amerikůński fligrowjec, kery zostou zatopjony we bitwje pod Santa Cruz 27 paźdźerńika 1942.

Dane:
Dugość: 251,4 metra; šyrokość: 33,4 metra; fligry: 90
Ńikobary

**Ńikobary** to je archipelag na Indyjskim Uoceańe, tajla terytoryjům zwjůnzkowygo Andamany a Ńikobary. Leży 1300 km na połedńowy wschůd uode subkůntynyntu indyjskigo uode kerygo uoddźelo go Byngalsko Zatoka. Skłodo śe ze 22 wyspůw roztůmajtyj wjelgośći, s kerych nojwjynkszo je mjanowano Ńikobar Wjelgi. Ńikobary zajmůjům do kupy 1841&nbsp;km² placu a podug danych s 2001 pomjyszkuje sam 42026 ludźi, s kerych ůng. 65% to autochtůny.
Singapur

**Singapur** (ang. *Singapore*, chiń. 新加坡 *Xīnjīapō*, malaj. *Singapura*, tamil. சிங்கப்பூர *Cingkappūr*) – mjasto-państwo położůne na połedńowym krańcu Malajskigo Půłwyspu.

Mjano Singapur pochodźi uod dwůch sanskryckich słůw: *singa* (lew) a *pura* (mjasto), beztůż roz za czas je używane mjano *Mjasto Lwa*.

Wizerůnek dynkmalu *Merlion* je znajůmym symbolym Singapuru, używanym do 1997 jako logo bez singapursko izba turystyki.
Nůmera dyskowo

**Nůmera dyskowo**, we inujickij godce **ujamiit** to bůua zorta blachy na gitře, podano we kštouće na ńyśmjyrtelńika uod armije, kero mjoua nabity ůńikalno nůmera a přeznačůno bůua do nošyńo na karku. Systym tyn bůu užywany bez řůnd Kanady do identyfikacyje Inujitůw. S anfanga Inujity ńy mjouy uodpedńika ojropejskich drugich mjan (familije) a jejich mjana nadowoua bajtlům staršyzna. Tyn systym ńy pozwolou na echt gynau identyfikacyjo uosoby a bůu ńyužytečny do cylůw uřyndowych a statystyčnych. Bestůž we 1941 wprowadzůno systym, we kerym koždy Inujit mjou ůńikalno nůmera. Dźelůuy śe ůune na dwje tajle, podug placu pomjyškańo: na zachůd (wůunčas začynůuy śe uod **W**) abo na wschůd (uod **E**) uod Gjoa Haven. Nostympńy bůua jedno abo dwje cyfry, kere uoznačůuy rygjůn s kerygo pochodźůu Inujit. Uostatńe tři cyfry idyntyfikowouy uosoba. Systym tyn wycofano we 1978, po wkludzyńu Project Surname, we kerym mjast nůmeruw wprowadzůno druge mjana lo Inujitůw. Nůmera dyskowo stoua śe titlym albuma inujickij pjosynkarki Lucie Idlout, kero swojij pjyršyj puyće, wydanyj we 2005,  doua mjano *E5-770, My Mother's Name*.

### Auskuplůngi
*Inuktitut Magazine
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen** (rodz. 2 kwjetńa 1805 we Odense, um. 4 śyrpńa 1875 we Rolighed kole Kopynhagi) – duński pisoř a poeta, nojbaři znůny kej autor berůw a bojań. We 1819 wyjechou do Kopenhagi, kaj mjou zamjar uostać aktorym. Dostou śe do šule baletowyj, ńyskoři průbowou tyž dostańo jakij role we tyjatře, nale uodćepńynto jygo kandydatura. Wůunčas začůn škryflać štuki tyjatralne. Ůune tyž mu nojčyńśćij uodćepywano, skiž felernyj uortůgrafije, gramatyki i inkšych felerůw godkowych. Pjyršo jygo štuka, kero wystawjůno we 1829, to *Kjærlighed paa Nicolaj Taarn* ("*Pšojyńy na Wježy Mikouaja*"). We 1822 erbnyu stypendjum uod krůla, bez cůž můg kůntynuować nauka. Pisańy lo bajtli s anfanga traktowou kej ubočne zdřuduo dochodu. Nale som godou, co ńy sům to ino powjarki a bery lo bajtli, a "lo bajtli je pudyuko, a dozdřaue ludźe majům poradźić uobejzdřeć co je we jygo wnyntřu". Ńy připuščou, aže gynau skuli berůw uostańy suawny. Pjyršy jeich zbjůr wydou we 1835, a dwa nostympne we 1836 a 1837. Jygo powjarki a bery bůuy tuplikowane a tumačůne na wjyncy kej 80 godek.

### Ńykere bery H. Ch. Andersena
* *Den grimme Ælling* (Řodno mouo kačka)
* *Tommelise* (Calinečka)
* *Den lille Pige med Svovlstikkerne* (Dźouška ze štrajcheclami)
* *Den standhaftige Tinsoldat* (Dźelny wojok s ouowju)
* *Sneedronningen. Et Eventyr i syv Historier* (Krůlowo Śnyga)
* *Keiserens nye Klæder* (Nowe uoblyčyńa Cysořa)

### Auskuplůngi

* Artikel uo Anderseńe (we polskij godce)
Kopynhaga

**Kopynhaga** (duń. **København**, uać. **Hafnia**) – stolica a nojsrogše mjasto Dańije, pouožůne we srogšyj tajli na Zelandyje a tajlowo tyž na Amager. Uod 1 lipca 2000 je skuplowano ze šwedzkim Malmö bez most nad Sundym. Zouožůno ůng. 1000 roku kej uosada rybacko bez Swena Widuobrodygo abo podug inkšych zdřudeu bez Kanuta Srogigo. Prawa mjejske mo uod 1254, uod 1443 je stolicům Dańije (podug inkšych zdřudeu - uod 1416, we ůunym roku překludzůno sam śedźiba krůlůw).
Apocalyptica

**Apocalyptica** to je muzycznŏ skupina z Finlandyje, założōny we 1996. Na poczōntku mioł we składzie sztyrech, a terŏz trzech wiolōnczelistōw i jednego perkusisty. Grajōm cello rock a miynszajōm poważnõ muzykã ze metalym.

### Terŏźny skłŏd

* Eicca Toppinen – wiolōnczela (ôd 1996)
* Paavo Lötjönen – wiolōnczela (ôd 1996)
* Perttu Kivilaakso – wiolōnczela (ôd 1999)
* Mikko Sirén – szlagcojg (ôd 2005)

### Dŏwnij grali
* Antero Manninen (Mr. Cool) – wiolōnczela (1996 - 1999, niykej spōmogo zespōł na kōncertach)
* Max Lilja – wiolōnczela (1996 - 2002, terŏzki grŏ we fińskij skupinie Hevein)

### Albumy
**[[Plays Metallica by Four Cellos]]* (1996)
**[[Inquisition Symphony]]* (1998)
**[[Cult (album)|Cult]]* (2000)
**[[Best of Apocalyptica]]* (2002, kōmpilacyjŏ, wydany ino we Japōniji)
**[[Reflections]]* (2003)
**[[Reflections Revised]]* (2003)
**[[Apocalyptica (album)|Apocalyptica]]* (2005)
**[[Amplified - A Decade of Reinventing the Cello]]* (2006, kōmpilacyjŏ)
**[[Worlds Collide]]* (2007)
* *7th Symphony* (2010)
* *Shadowmaker* (2015)
* *Cell-0* (2020)
* *Plays Metallica Vol. 2* (2024)

### Necowe ôdwołania

*ôficjalnŏ strōna internetowŏ
Ślabikorz

**Ślabikorz** to je kśůnżka przeznaczůno do nauki szrajbůnku a czytańo we jakij godce, pjyrszo s kerům mo do czyńyńo bajtel we szuli. Ślabikorz lo ślůnskij godki je rychtowany bez ferajn Pro Loquela Silesiana.
Kugla

**Kugla** – tajla przestrzyńi trziwymjarowyj uograńiczůno bez sfera. Do śe tyż pedźeć, co kugla je to geůmetryczno figura, kero powstowo przi zwyrtańu koła nauokoło szyrzki.

Uobjyntość trziwymjarowyj kugli idźe wyrachować podle wzora:

V=\frac{4}{3}\pi\cdot r^3 

Zaś powjyrzchńa:

S=4\pi\cdot r^2

Kaj:

*r* = průmjyń
\pi \  = stoło Pi
Tatvan

**Tatvan** to je mjasto we Turcyje, we prowincyji Bitlis, strzůdlůndowo hawyna nad Jeźorym Wan. Podug danych s 2000 roku, mjało 66748 mjyszkańcůw.

### Auskuplůngi
*Neczajta mjasta
Ernő Rubik

**Ernő Rubik** (nar. 13 lipca 1944) – madziarski wynŏlŏzca, rzyźbiŏrz i profesōr architektury. Nojbarzij znōmy jako twōrca łōmigōwki mianowanyj ôd jego drugigo miana kostka Rubika, i inkszych graczek i łōmigōwek przestrzynnych.
Kanau Mozambicki

**Kanau Mozambicki** to je ćyśńina půmjyndzy wschodńim wybřežym Afriki a Madagaskarym. Je ůuna šyroko na 422 – 925&nbsp;km, dugo na 1670&nbsp;km a guymboko na toře wodnym uod 117 do 3000 m. Přepuywo bez ńa ćepuy Štrům Mozambicki. Nojsrogše hawyny: Beira we Mozambiku a Mahajanga na Madagaskaře.
Szwalbkowate

**Szwalbkowate** () to je familijŏ ptŏkōw ze rzōndu ćwirblowatych. Ôbyjmuje gatōnki hrobŏkożerne, kere zamiyszkujōm cołki świat krōm ôkolic podbiegōnowych. Majōm ône krōtke dziuby, duge i ôstro zakōńczōne krzidła, niy mŏ klarownego dymorfizmu płciowego. Hrobŏki chytajōm przi lŏtaniu, a wysokość ônych lŏtaniŏ je znŏleżnŏ ôd wilgłości luftu. Gniŏzda rychtujōm na budōnkach abo na skołach, majōm jedyn abo dwa lyngi do roku, w kerych wykluwŏ sie ôd 4 do 6 modych. Zorty miyszkajōnce na pōłnocach sōm wandrusami, a na połedniu sōm ôsiŏdłe.

Szwalbka je symbolym Ruchu Autōnōmije Ślōnska.
Weng im Innkreis

**Weng im Innkreis** to je gmina we Austryje, we kraju zwjůnzkowym Gůrno Austryjo, we kryśe Braunau am Inn. Je położůno 370 m n.p.m. Mo 21&nbsp;km² placu a pomjyszkuje ja 1393 ludźi.

### Auskuplůngi
*Neczajta gminy
Kostuchna

**Kostuchna** to je dzielnica Katowic, co je rozlygowanŏ we ônyj połedniowyj tajli. Ôd pōłnocy mŏ granicã ze Piotrowicami, ôd połedniŏ ze Chułowym (dzielnica Tychōw), ôd weschodu ze Murckami a ôd zŏchodu ze Podlesiym. Zajmuje 8,6&nbsp;km² placu a we 2002 roku pōmiyszkiwoło sam 7600 ludzi. Je sam jedyn ze udziołowcōw gruby "Murcki" (regiōn Boże Dary) a werki papiōrnicze "OTOR-Silesia". Je tyż klub szportowy MK Górnik Katowice. Kostuchna założōnŏ bōła we 17. stoleciu, we latach 1967-1975 mioła prawa miastowe kej ôsobne miasto. Ôd 1975 roku je we granicach Katowic.
Woody Allen

**Woody Allen**, po prowdźe **Allan Stewart Königsberg** (rodz. 1 grudńa 1935 we Nowym Jorku) – amerikański reżyser, scynarzysta, aktor, producynt a kůmpozytor żydowskigo pochodzyńo. Uwożany za twůrca nurtu "kůmedyje intelektualnyj" we filmje. Cuzamyn erbnył 136 roztůmajtych nagrůd filmowych, we tym trzi razy Uoskara. Kilkanośće razy mjoł nůminacyje do Uoskara (13 rozůw ze scynarjusze). We 2002 na Festiwalu Filmowym we Cannes erbnył "Palma Palm" za wybitne uośůngńyńco, kej drůgi we geszychće tygo festiwala, po Ingmarze Bergmańe.

Pouno lista jygo filmůw idźe znejść we baźe IMDB.

### Auskuplůngi

*IMDB
Mount Niblock

**Mount Niblock** to je gůra we Kanadźe, we prowincyje Alberta, we parku nacyjowym Banff National Park, kole Lake Louise. Je wysoko na 2976 myjtrůw nade poźům mořa. Pjyršym jei znůmym zdobywcům bůu Walter Wilcox, kery wloz na ńa we 1899 roku. Mount Niblock přinoležy do pasma gůrskigo Bow Range.
Szlagzana

**Szlagzana** to je śmjytana, kero mo nojczyńśći wjyncy kej 30% fetu a je nafilowano luftym. Używo śe jeji kej zulaga a dekoracyjo do roztomajtych maszketůw. Szlagzana wynoloz François Vatel we 1671 na dworze Ludwika XIV, nale je fest możebne co bůła znůmo dowńi.
Paźdźerńik

**Paźdźerńik** (abo **Oktober**) to je dźeśůnty, podug używanygo na Ślůnsku kalyndorza gregorjańskigo, mjeśůnc we roku. Podug Brücknera, jygo mjano pochodźi uod *paźdźerze* - abfale uod lnu abo hamftu. Je to nojdugszy mjyśůnc we roku, skiż tygo, co we paźdźerńiku zmjyńo śe czas ze letńigo na źimowy, bes cůż trwo ůun godźina dużyj kej inksze mjyśůnce kere majům 31 dńi. We wjynkszośći godek ojropejskich używane je mjano *October*, co uoznaczo "uůsmy mjyśůnc".
John Herrington

**John Herrington** (rodz. 14 wřeśńa 1958 we Wetumka) – amerikański astrůnauta, kery bůu pjyršym Indjanerym we kosmośe. Pochodźi s plymjyńo Čikawasůw a na misyjo we kosmos wźun fana swojij nacyje. Chćou wźůńć tyž i tytůń, nale ńy můg skiž přepisůw NASA.

### Auskuplůngi
*Bjůgrafijo na neczajće NASA
Irokez (fryz)

**Irokez** to je zorta fryza. Kudły zaczesuje śe do wjyrchu a stowjo, wůnski pas sztyjharůw idźe uod czoła do karku bez postrzodek gowy, reszta kudłůw je wygolůno abo przistrziżůno na fest krůtko. Irokezy bůły popularne we lotach 70. a 80. XX stolećo we subkulturze punk, ńyskorzi jejich popularność spodła, nale i terozki idźe taki fryz trefić.