open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poloki

**Poloki** (pol.: *Polacy*) je norůd, kery mjyszko zauobycz a terytoryjům Polskij a kery je jeji znamjynnym populacyjnym skłodńikym, poza krejůma Polskij tworzi polůńijne skupiny.

Poloki noleżům do zachodńosłowjańskij godkowyj grupy. Używajům we nojwjynkszyj tajli polskij godki zapisowanyj łaćińskům abecedům. Nojwjyncy Polokůw je katolikůma, nale ńy ino je to jejich religijo. Populacyjo Polokůw do kupy we jejich kraju kej i poza krejůma je mjyndzy 50 a 60 milijůnůma ludźi.
Brigitte Bardot

**Brigitte Bardot**, **BB** (rodz. 28 wrześńa 1934 we Pariżu, um. 28 grudńa 2025 we Toulońe) – francusko szauszpilerka filmowo, modelka, we lotach 50. a 60. XX stolećo poważano za seksbůmba.

### Filmografijo
* 1952 - *Le Trou normand*
* 1952 - *Les Dents longues*
* 1952 - *Manina, la fille sans voile*
* 1953 - *Un acte d'amour*
* 1953 - *Le Portrait de son père*
* 1954 - *Si Versailles m'était conté*
* 1954 - *Tradita*
* 1955 - *Doctor at Sea*
* 1955 - *Le Fils de Caroline chérie*
* 1955 - *Futures vedettes*
* 1955 - *Frou-Frou*
* 1955 - *Les Grandes manoeuvres*
* 1955 - *La Lumière d'en face*
* 1956 - *Mio figlio Nerone*
* 1956 - *En Effeuillant la marguerite*
* 1956 - *Helen of Troy*
* 1956 - *Cette sacrée gamine*
* 1956-1965 - *Cinépanorama* jako Ona sama - 1956
* 1956 - *Et Dieu... créa la femme*
* 1956 - *La Mariée est trop belle*
* 1957 - *Les Bijoutiers du clair de lune*
* 1957 - *Une Parisienne*
* 1958 - *En cas de malheur*
* 1958 - *La Femme et le pantin*
* 1959 - *Babette s'en va-t-en guerre*
* 1959 - *Voulez-vous danser avec moi*
* 1960 - *L'Affaire d'une nuit*
* 1960 - *La Vérité*
* 1961 - *Amours célèbres*
* 1961 - *La Bride sur le cou*
* 1962 - *Le Repos du guerrier*
* *Lykke og Krone*, **tv** dok. - kej uůna sama
* 1962 - *Vie privée*
* 1963 - *Le Mépris*
* 1964 - *Une ravissante idiote*
* 1964 - *Paparazzi* kej uůna sama
* 1964 - *Bardot et Godard* kej uůna sama
* 1965 - *Marie Soleil*
* 1965 - *Viva María!*
* 1965 - *Dear Brigitte* kej uůna sama
* 1965 - *The Love Goddesses* kej uůna sama
* 1965 - *Tentazioni proibite* kej uůna sama
* 1966 - *Masculin, féminin*: 15 faits précis
* 1966 - *B.B. in USA* jako Ona sama
* 1967 - *A coeur joie*
* 1967 - *Spécial Bardot* kej uůna sama
* 1968 - *Shalako*
* 1968 - *Histoires extraordinaires*
* 1968 - *Tre passi nel delirio*
* 1969 - *L'Ours et la poupée*
* 1969 - *Les Femmes*
* 1970 - *Les Novices*
* 1970 - *Sylvissima* kej uůna sama
* 1971 - *Boulevard du Rhum*
* 1971 - *Les Pétroleuses*
* 1972 - *Film Portrait* kej uůna sama
* 1973 - *L'Histoire tres bonne et tres joyeuse de Colinot Trousse-Chemise*
* 1973 - *Don Juan ou Si Don Juan était une femme...*
* 1975 - *Il Sorriso del grande tentatore*

### Necowe uodwołańo
* prywatno neczajta BB
* IMDB
* NNDB
Dżez

**Dżez** (yng. *jazz*) je zorta muzyki, kero powstała we pjyrszyj połowje XX stolećo na połedńu Zjydnoczůnych Stanůw we New Orleans jako kuplůng zachodńoafrikanerskij a ojropejsko-hamerikańskij muzyki. Je tyż połůnczyńym ludowyj, artystycznyj a szpasowyj muzyki.

Dżez mo synkopowany rytm a tyż interpretacyjno a aranżacyjno swoboda do kupy ze tyndyncyjům improwizacyje. Je to wyńikłe ze tygo, co kejśik dżez tworzili bajtle ńywolńikůw.
Żyrkowice (uopolske wojewůdztwo)

**Żyrkowice** (pol.: *Żerkowice*, mjym. *Zirkowitz*, we rokach 1936-1945 *Erlental O.S.*) – do 2016 wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim kryśe, we gmińe Kůmprachćicy. Uod 2017 tajla Uopola.

Pomjyszkuje sam kole 260 ludźi.

Pjyrszo wzmjanka uo wśi pochodźi ze 1274. Pod czas plebiscytu we 1921 121 mjyszkańcůw uopedźało śe za Mjymcůma, a za Polskům welowało 64.  Uod 1945 noleży do Polski.

Uod 2009 roku we wśi stoło podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Widokowo wjeża

**Widokowo wjeża** – wjeża, położůno nojczyńśći we gůrach lebo we mjastach a wśach, s keryj je gryfno panorama uokolice. We gůrach wjeże bůły dowńi drzewjanne a kamjynne, dźiśej ze żyloza. We mjastach a wśach czynsto je to kośćůł lebo ratuż.
Joseph von Eichendorff

**Joseph Karl Benedikt Freiherr von Eichendorff** (rodz. 10 marca 1788 we Lubowicach, um. 26 listopada 1857 we Ńiśe) bůł ślůnski dichter. Pisoł uůn we mjymjeckij godce. Tworził we růmantyźmje.

Mody Eichendorff chodzowoł do katolickij gimnazyje we Breslau. Ńyskorzi sztudjyrowoł prawo a filologijo we Hali a Heidelbergu. Kej bůło mu na dwadźeśća rokůw, zrobjůł śe rajza do Paryża a Wjedńa. Po jakim czaśe śe uokozało, co uůnygo dźedźina ńy dowo mu utrzimańo. Pojychoł skiż tygo do Wjydńa a tak złożoł egzam na referyndorza, dźynki kerymu můg stać śe urzyndnym państwowym. Tam tyż uůnygo przoćelym uostoł Friedrich von Schlegel a jigo baba.

Uode 1816 bůł urzyndnym we pruskim państwowym ferwaltůngu. Po ůngyfer 6 rokach stoł śe radcům. Uode 1821 bůł radcům do zachůw katolickigo Kośćoła a szuli we Zachodńich Prusach. Uode 1855 do śmjyrći żůł a pisoł gydichty we Ńiśe. Kupa czasu spyndzoł tyż we Javorníku. Umrził we 1857 roku a pochowali go na kirhofje we Ńiśe, wele swoji kobjyty.
Striptiz

**Striptiz** (ze ang. *Striptease*, co idźe tumaczyć jako "seblykańy kere podńeco") je zorta erotycznygo pokazu, kerygo cwekym je wywołańy u widzůw podńecyńo bez pokozańy we tańcu golizny. Jygo charakterystyczno cecha je tako, co tancyrka abo tancyrz naschwol spowolńo seblykańy gynau we můmyntach, kej widze nojbarzi by śćeli uobejzdrzeć gibko wjyncy nagośći. Jydnům ze popularńijszych zortůw striptizu je tańcowańy wele rule. Nojczyńśći striptiz prezentujům baby, nale trefjo śe, co robjům go tyż chopy, kerych mjanuje śe czipyndejlsůma. Striptiz idźe uobejzdrzeć we ńykerych nocnych klubach a inkszych lokalach. Jygo teroźnijszo uodmjana wywodźi śe ze XIX stolećo ze burleski.
Policarpo Toro

**Policarpo Toro** (rodz. 1856 we Melipille, um. 1921 we Santiago de Chile) – czilijski uoficyr marynarki, nojbarzi znůmy s tygo co we 1887 nakłůńił achtochtůnůw s Wjelganocnyj Wyspy coby ja prziłůnczyć do Czile, co zrobjůno 9 wrześna 1888.

### Linki zewnyntrzne
* bjografijo ze zdjyńćym ( we szpańelskij godce)
.pl

**.pl** je necowo důmyna, kero je zrobjůno lo neczajtůw ze Polski. Adresy zajtůw sům dowane bez NASK. Pjyrszo zajta ze kůńcym .pl zrobjyli we 1990.
Sztauwajery

**Sztauwajery** (pol. *Dolina Trzech Stawów*, mjym. *Stauweiher*) to je srogi park we Katowicach, rozlygowany we dźelńicy Uośedle Paderewskigo-Muchowjec. Na jygo uobszarze znojdujům śe trzi sroge stawy. We 1998 powstało sam Centrum Handlowe Trzy Stawy. Je planowano budowa uośedla, kere mo uobejmować ůng. 3% terynu Sztauwajerůw, co je fest krytykowane uod mjyszkańcůw Uoś. Paderewskigo.

## Necowe uodwołańa

* Panorama
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch

**Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch** (IPA: /ɬanvairpʊɬgʊɨngɨ̞ɬgɔgɛrɨ̞xʊɨrndrɔbʊɬɬantɨ̞sɪlɪɔgɔgɔgɔx/) je dźydźina na wyspje Anglesey, we Waliji, kero je tajlům Wjelgij Brytańije. Wjeś je znůmo skiż fest dugigo mjana. Te mjano we tumaczyńu na ślůnski je *Kośćoł Śwjyntyj Marijki we dźupli bjołyj lyski wele wartkigo wiru wodnygo a Kośćoł Śwjyntygo Tysilio wele czyrwjůnyj jaskińe*.

Wjeś skuli swojigo mjana je turystycznům atrakcyjům. Ludźe czynsto przijeżdżajům sam, coby śe skńipsować pode tabulkům s mjanym dźydźiny na banhowje (beztůż, co na farkartach pisano je abrewjacyjo: *Llanfair PG*).

Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch mo 58 buchsztabůw a je nojdugszym mjanym mjejscowośći we Wjelgij Brytańiji. Je tyż trzećim na śwjeće jeli łaźi uo geograficzne mjana.

## Necowe uodwołańa
Neczajta dźydźiny
Chewsureti

**Chewsureti** (gruź.: **ხევსურეთი** co uoznoczo *krajina dolinůw*) je historyczno-etnograficzny regijůn we wschodńij Gruzyji. Mo we śe małe rzyczne dolinki Ardoti, Szatili, Archoti a Aragwi. Prowincyjo Chewsureti mo krej ze Czeczyńijům a zawjyro śe we dystrykće Duszeti, we regijůńe Mccheta-Mtianeti. Chewsureti je rozlygowane na 1050 kwadratowych kilomyjtrach a mjyszko sam kole 3 200 ludźi. Nojwjynksze dźydźiny to Barisacho a Szatili.
Dalno

**Dalno** (mjym. *Lindenfelde*) – uosada we Polsce rozlygowano we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, we gmińe Łobez.

Dalno rozlygowane je na wschodńim kreju doliny Regi. Becyrk wśi uobszczypjůno strůmůma jako zaleśańy porolńiczych grůntůw. We zachodńij tajli wśi je eklektyczny pałac, kery uostoł stowjůny we XIX stoleću. Mo uůn jynoż jedno pjyntro a użytkowo gůra dekńynto naczůłkowym dachym. Do pałacu przilygo krajobrazowy park ze drugij połowy XIX stolećo, kery rozćůngo śe mjyndzy krzikopůma.

Je to typowo folwarczno dźydźina. Uostała założůno we 1847 roku bez kůmasacyjo podrobńůnych rolńiczych źymjůw, kerych panym bůł łobeski kupjec Borchadt. Tak mjanowany Piper uostoł śe pjyrszym gospodorzym grůntůw Dalna. We rokach 1975-1998 dźydźina admińistracyjńy noleżała do sztetińskigo wojewůdztwa.
## Uobocz tyż
* Prziborze (zachodńopůmorske wojewůdztwo)
* Łobżany
## Zdrzůdła
* Charakterystyka Dalna ze neczajty Urzyndu Gminy Łobez
Otto Stern

**Otto Stern** (rodz. 17 lutego 1888r. we Żorach, um. 17 śyrpńa 1969r. we Berkeley) bůł mjymjeckim Ślůnzokym - fizykym. Uotrzimoł uůn Noblowa Nadgroda ze fizyki we 1943 roku, skiż tygo, iże mjoł srogi ajnzac lo rozwoju metody wjůnzki molekularnyj a za uodkryće magnetycznygo protůna.
## Necowe uodwołańa

*Notica uo Otto Sterńe we ynglickij godce
Szołtystwo

**Szołtystwo** (polsko godka: *sołectwo*) je jednostka ferwaltůngowygo tajlůngu, kero je myńszo kej gmina. Jeji śedźibům je zauobycz szołtysko wjeś, nale wjynksze dźydźiny majům we śe pora szołtystwůw ńykej.
Hulicůwka

**Hulicůwka** je zorta wśi, kero mo jynoż jedno drůga a po uobuch jeji strůnach gynsto rozlygowane sům stawjyńa. Spůmino mjejsko hulica.
Wystympuje we cołkij Polsce, Słowacyji a wschodńij Francyji. Bajszpilym takij wśi moge być Prziborze.
Wilkowyje

**Wilkowyje** (mjym. *Wilkowy*) to je dźelńica mjasta Tychy, położůno wele krajowyj cesty nr 44, mjyndzy Můnkołowcym a Mikołowym. Je sam fabrika brauzowanych napitkůw "Hoop". Do 1950 roku Wilkowyje bůły wjejskům gminům.

Pjyrsze wzmjanki we dokumyntach sům ze 1287 roku. Mjano Wilkowyjůw bjere śe uod srogij liczby wilkůw, kere pomjyszkiwały we jeji becyrku we Pszczyńskij Puszczy.

## Uobocz tyż
*Wilkowyje (Ranczo)
Łobesko Wyżka

**Łobesko Wyżka** (pol.: *Wysoczyzna Łobeska*) (314.44) – fizycznogeograficzny mezoregijůn we půłnocno-zachodńij Polsce, kery je cyntralnům tajlům Pojeźerza Zachodńopůmorskigo. Regijůn mo grańica uod půłnoce ze Gryfickům Růwńinům, uod zachodu ze Nowogardzkům Růwńinům, uod połedńo ze Ińskim Pojeźerzym a Drawskim Pojeźerzym a uode wschodu ze Bjołogardzkům Růwńinům. Łobesko Wyżka leży we cołkości we zachodńopůmorskim wojewůdztwje.
Kraśikůń

**Kraśikůń** (*Trifolium* L.) to je zorta źeliny ze familije boberowatych. Wystympuje we umjarkowanyj klimje Ojropy, Půłnocnyj Ameriki a Azyje. Ńykere ś ńich sům uprowjane uod czowjeka.

### Uobejzdrzij tyż
* Shamrock
* Sztyroliśćaty kraśikůń
Fajla

**Fajla** – norzyńdźy kere śe używo do fajlowańo - skrowańo wjyrchńij płachty matyrjału uo rubośći uod 0,01 do 1 mm. Sům ůune zrobjůne ze uocylu a skłodajům śe ze tajli roboczyj a hynkla. Na wjyrchu tajli roboczyj mo nachylůne ku jydnyj strůńe zymby, ustawjůne na szryjg do uośi fajli.
Ćeszyńske uobleczyńy

**Ćeszyńske uobleczyńy** je ludowe uobleczyńy zauobycz noszůne uod Ślůnzokůw mjyszkajůncych we Ślůnsku Ćeszyńskim. Bez jaki uokres czasu chopske ćeszyńske uobleczyńy uodchodźůło we przepůmńyńy, atoli babsko wersyjo tygo regijůnalnygo uobleczyńo sztyjc bůła upjykńano a rozkwitała. Baby chodzowały po ćeszyńsku na beztydźyń aże do XX stolećo. We becyrku Ćeszyna, Skoczowa, Bjelska a Frysztadu szyto bůła zorta uobleczyńo mjanowano „wałaskim”, ze szkrabkům noszůno ańi uod cerůw inteligyntůw.

## Babske uobleczyńy
Babsko zorta stroju skłodała śe ze hymdy, bjołyj jakle ze rubymi rynkawůma, klajdu mjanowanygo *żywotkym*, sztikowanygo gorsećika a wjyrchńigo ćymnygo hymdu ze faborkům - *galůnkům*. Ńikej trefjůła śe tyż zopaska, szpyncer, jake uozdobne glazyjki a papuće.

## Chopske uobleczyńy
Chopy szaćůły śe we dugo aże do kolanůw hymda, *bruclek*, eli westa ze metalowymi kneflůma, *kamizol* - jakla, *nogawice* - kńisztrymfy a wysoke harboły, mjanowane *polokůma*.

## Zobocz tyż
* Uoblyczyńa ludowe Gůrnego Ślůnska
Bergmůńok

**Bergmůńok** (inakszy: **bibersztola**) je můndurym uoblykanym uod perzůnůw, kere majům bergmański stopjyń. Je symbolym nolyżyńo do hawjyrzůw, wyrazym tradycyje a uznańo lo ćynżkij grubjorskij proce.
Rany

**Rany**, inakszy **Rugijany** abo **Rujany** bůło zachodńosłowjańske plymje kere we Strzedńich Storoczach pomjyszkiwało wyspa Rugijo (we połabskij godce *Rana*). Mjeli uůńi dwje stolice: śwjecko we Gardźcu a żercy pogańskigo boga Śwjyntowita we Arkůńe. Uostali podbići uod Důńczykůw we 1168 (śwjůntyńa Śwjyntowita zbulůno 12 czyrwńa) a pod cwangym uochrzczyńi. Uostatńo baba kero wjedźała godka Ranůw, Hulicina, umrziła we 1404 roku.

### Necowe odwołańa
* gyszichta Słowjanůw na Rugiji (we polskij godce)
Solna

**Solna** je mjasto we Szwecyji, we Regijůńy Sztokholm a mjejskij skupińe Sztokholmu. Solna je tyż jednům ze 290 gminůw Szwecyje, uodrůżńo śe uod inkszych szwedzkich gminůw tym, co cołki jeji uobszor mo mjejski sztatus (bezma wszyjske gminy Szwecyje to mjejsko-wjejske gminy). Je sam narodowy stadjůn Szwecyje Råsunda, Medyczny Uńiwersytet a stacyjo metra.
Wapyn Gůrnygo Ślůnska

**Wapyn Gůrnygo Ślůnska**, kej reszta ślůnskich wapynůw, wywodźi śe uod rodowych wapynůw Ślůnskich Pjastůw. 
Nojczyńśći przijmůje śe co je to złoty adler na modrym placu, we inszych wersyjach blot roztajlowany je wpůł uostrzym kose, pod kerym znojdujům śe kilof a młot (bez ty przikłod wapyn Gůrnoślůnskij Prowincyje we Prusach).

## Uobocz tyż
* Fana Gůrnygo Ślůnska
Kobjyr

**Kobjyr** (pol. *Kobiór*, mjym. *Kobier*) – wjeś we połedńowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we pszczyńskim kryśe. Tworzi jednowjoskowo gmina Kobjyr.

Zołożůno we XV stoleću na polańy postrzodku pszczyński kńeje. We 1870 doprowadzůno sam bana, s Kobjůra idźe śe ńům dostać do Katowicůw, Bjelska-Bjołyj a Zebrzydowicůw. Bez Kobjůr wjedźe tyż krajowo cesta nr 1.

We 2002 we czas powszechnygo wykoza bůło we Kobjyrze nojwjyncy we cołkij Polsce pośwjodczyńůw ślůnski norodowośći (21.93% - 990 ludźi).
Gůrne Śwjyrklany

**Gůrne Śwjyrklany** (we mołwje mjyszkańcůw ajnfach **Śwjyrklany**; pol.: *Świerklany Górne*) je wjeś we Polsce rozlygowano we ślůnskim wojewůdztwje, we rybńickim kryśe, we gmińe Śwjyrklany.

Do 30 grudńa 1999 Gůrne Śwjyrklany bůły śedźibům gminy Śwjyrklany (mjast tyj wśi śedźibům uostały Rybńicke Jankowicy). We rokach 1975-1998 dźydźina admińistracyjńy noleżała do katowickigo wojewůdztwa.

Gůrne Śwjyrklany bůły placym kaj we Norodowym Powszechnym Wykoźe ze 2002 roku dolozło do nojwjynkszygo uodsetku ludźi, kerzi deklarujům ślůnsko norodowość - za uůnych podało śe 70% Śwjyrklanůw.

We Gůrnych Śwjyrklanach znajduje śe podstawowo szula, przedszula a rymiza fojerwery. We zachodńij tajli wśi nojduje śe przirodńi dynkmal “buk Sobjeskigo”.
Wapyn Gůrnych Śwjyrklanůw

**Wapyn [[Gůrne Śwjyrklany|Gůrnych Śwjyrklanůw]]** przedstowjo robotńika we kłobuku a czornym uobleczyńu, kery dźerzy we rynku łopata, a za ńim stoji wjejski dům. Taki wapyn uostoł śe pojawjůny we 1835 roku, na sztamplu ze dokůmyntu, kery je przechowowany we archiwům rybńickigo starostwa.
Johann Adam Steinmetz

**Johann Adam Steinmetz** (1689-1762) bůł ślůnskim ewangelickim pastorym a teologym.

We rokach 1720-1730 bůł kśyndzym we Ćeszyńe. We 1730 bůł stela uod cysorza wygnany. Uod roku 1732 do śmjyrći robjůł we Magdeburskim kśůnżynstwje jako superintyndynt a szef szuli we Bergen.
Niccolò Machiavelli

**Niccolò Machiavelli**, połne mjano **Niccolò di Bernardo dei Machiavelli** (rodz. 3 maja 1469 we Floryncyji, um. 21 czyrwca 1527 tyż tam) – filozof, społeczny a polityczny pisorz, dyplůmat. Je nojbarzi znůmy ze traktatu "*Il principe*" ("Fyszt"), napisanygo 1516 a wydanygo we 1532, we kerym podowoł kńify kej porzůmńy sprawować władza. Uod uůnygo drugigo mjana powstoł termin "makjawelizm". We 1559 jygo dźeła trafjůły na kośćelny Indeks Zakozanych Kśůnżkůw.
Namibijo

**Namibijo** (Republika Namibije, ang. *Republic of Namibia*, afrik. *Republiek van Namibië*, mjym *Republik Namibia*) – państwo we połedńowyj Africe, nad Atlantycki Uoceanym (mo 1572 brzygowyj lyńije). Grańica mo s Angolům, Botswanům, RPA, Zambijům a Zimbabwe. Dowńi kraj bůł mjanowany "Połedńowo-Zachodńo Afrika".

S anfanga zaśedlůno bez Buszmynůw a Hotyntotůw. Skiż trudno dostympnych brzygůw a ńygośćinnygo, skalistygo a pustynnygo lůndu, bez dugszy czas uomijano uod Ojropejcykůw. Pjyrsze ojropejske pośadłośći założyli sam Ńiderlandczyki we XVIII stoleću (Wjelorybjo Zatoka a Wyspa Halifax). Uod 1884 uostała mjymjyckům kolůńijům pode mjanym Mjymjecko Połedńowo-Zachodńo Afrika. We 1915 zajůno bez armijo RPA, ńyskorzi, we 1920, uostała jeji mandatowym terytoryjům.

We 1959 powstało SWAPO, kere bůło uorgańizacyjům walczůncům uo ńypodległość lo Namibije. We 1968 Uorgańizacyjo Zjydnoczůnych Norodůw půmjyńůła mjano kraju na Namibijo a uodebrała RPA mandat do kůntroli nad Namibijům. RPA ńy uznała tyj decyzyje a durch Namibijo uokupowała, aże po 1990 rok.
Type O Negative

**Type O Negative** to amerikańsko muzyczno skupina, kero gro muzyka ze zorty gothic metal. Zołożůno we 1989 we Nowym Jorku. Mjano grupy pochodźi uod grupy krwje 0 Rh-, do czego je tyż nawjůnzańy we jeji logo.

### Skłod skupiny
* Kenny Hickey - prowadzůnco gitara, rytmiczno gitara, śpjyw
* Josh Silver - klawjyr, śpjyw
* Johnny Kelly - szlagcojg, śpjyw

Downe człůnki skupiny: 
* Sal Abruscato (szlagcojg, śpjyw)
* Peter Steele - śpjyw, basowo gitara, gitara, klawjyr

### Dyskografijo
#### Studyjne płyty
* *[[Slow Deep and Hard]]* (1991)
* *[[The Origin of the Feces]]* (1992)
* *[[Bloody Kisses]]* (1993)
* *[[October Rust]]* (1996)
* *[[World Coming Down]]* (1999)
* *[[Life Is Killing Me]]* (2003)
* *[[Dead Again]]* (2007)
#### Kůmpilacyje
* *[[The Least Worst Of]]* (2000)
* *[[The Best of Type O Negative]]* (2006)
#### Single
* *[[Black No.1 (Little Miss Scare-All)]]* (1993)
* *[[Christian Woman]]* (1993)
* *[[Summer Breeze"]]* (1995)
* *[[Love You to Death]]* (1996)
* *[[My Girlfriend's Girlfriend]]* (1996)
* *[[In Praise of Bacchus]]* (1996)
* *[[Cinnamon Girl]]* (1997)
* *[[Everything Dies]]* (2000)
* *[[Everyone I Love Is Dead]]* (2000)
* *[[I Don't Wanna Be Me]]* (2003)
* *[[The Profits of Doom]]* (2007)
* *[[September Sun]]* (2008)

### Necowe uodwołańa

* neczajta skupiny
* MySpace
Tydźyń

**Tydźyń** to pozaukładowo jednostka czasu, uokres 7 dńůw. Ta mjara czasu je powjůnzano ze fazůma Mjeśůnczka. We gregorjańskim kalyndorzu tydźyń mo śedym dńůw: pyńdźołek, wtorek, strzoda, sztwortek, pjůntek, sobota a ńydźela.
* 1 tydźyń = 7 dńůw
* 1 tydźyń = 168 godźinůw = 10080 minutůw = 604800 sekůndůw (krům tydńůw, we kerych je pomjańańy czasu na latowy czas a nazod)
* 1 rok = 52 tydńe + 1 dźyń (2 dńůw, jeli rok je przystympny)
Metalmania

**Metalmania** to je doroczny hewimetalowy festiwal, kery je uorgańizowany uod 1986 z pauzům we lotach 2009-2016, s anfanga uod Tomasza Dziubińskigo a terozki uod muzyczno wytwůrńa Metal Mind Productions, keryj właśćićelym je Dziubiński. Nojczyńśći Metalmania mjała plac we katowickim Spodku, wyjůntkym bůły lota 1991-1996, 1999 a 2009, tyn uostatńi skiż tygo co Spodek bůł bajstlowany.

### Necowe odwołańa

* neczajta festiwalu
Rajzyfiber

**Rajzyfiber** je uczuće, kere powstowo dźyń lebo pora godźynůw przed byćym aus.

Uobjowjo śe aufryjgowańym, czynsto lazowańym ze eki do eki bez cweka. We trwańu rajzyfibra stałe je uczuće uo przepůmńyńu czego wożnygo.
Szopjyńice

**Szopjyńice** (pol. *Szopienice*, mjym. *Schoppinitz*) – tajla admińistracyjnyj dźelńicy Katowicůw Szopjyńice-Burowjec, kero uobejmuje downe Szopjyńice a Roźdźyń. Je rozlygowano mjyndzy Zowodźym a Myslowicůma, nad rzykům Rawům. We lotach 1947-1959 bůło to samostatne mjasto, ńyskorzi włůnczůne do Katowicůw. Je sam srogo industryjo, m.in. Hůta Ńyżeloznych Metalůw "Szopjyńice" a zakłody Unilever Polska S.A, kaj je produkowano margarina a kistowany tyj.

### Necowe uodwołańa

* Internecowy portal uo Szopjyńicach
North Elba

**North Elba** to je mjasto we USA, we stańy Nowy Jork, we hrabstwje Essex. Podug danych s 2000 roku, zajmuje 405.2&nbsp;km² a pomjyszkuje je 8661 ludźi.  Pjyrsze ojropejske uosadńictwo bůło sam we 1814, mjasto utworzůno we 1849 lo bůłych czornych ńywolńikůw a bůło uostrzodkym abolicjůńistůw pode prziwůdztwym Johna Browna, kery je sam pochowany.

### Necowe uodwołańa
* neczajta mjasta
Placido Campolo

**Placido Campolo** (1693-1743) to bůł italski malyrz epoki půźnygo baroku, rodzůny we Mesyńe na Sycyliji. Pod czas sztudirowańo we Rzimje bůł szkolorzym Sebastiano Conca. Umrził we czas epidemije we 1743.
Jay Sebring

**Jay Sebring** (po prowdźe **Thomas John Kummer**; rodz. 10 paźdźerńika 1933, um. 9 śyrpńa 1969) – amerikański stylista a balbjyrz, kery mjyszkoł we Hollywood.

Sebring mjoł dwa balbjyrske zalůny: jedyn we San Francisco, drugi we Los Angeles. Bůł przoćelym kupy znůmych szauszpilerůw.

Umrził skiż tygo, co zamordowali go ludźe ze zekty, keryj prziwůdcům bůł Charles Manson we rezydencyji, kero wynajmowoł Roman Polański do kupy ze swojům babům, szauszpilerkům Sharon Tate. Postrzůd pomordowanych byli tam tyż Sharon Tate, Abigail Folger a Wojciech Frykowski. Mordercy śedzům we cuchthauzach we Kaliforńiji a bydům tam śedźeć podug tygo, co pedźoł gerycht do kůńca swojigo żywobyćo. Jaya Sebringa pochowali na smyntorzu we sztadźe Southfield we stańe Michigan 13 śyrpńa 1969.
Dadajizm

**Dadajizm** to bůł artystyczny nurt we sztuce XX stoleća, kery mjoł anfang we 1916 roku. Same mjano pochodźi, podug szyroko przyjmowanyj wersyji, uod "dada" co uoznaczo drzewjanne bawidołko abo beblańy bajtla, kery ńy zno jeszcze żodnyj godki. Dadajizm negowoł artyzm a twůrczy wysiłek artysty, kej dźeła sztuki dadajisty przedstowjali gotowe wyroby, l. b. pisuar abo reprodukcyjo uobrozu s domalowanymi wůnsoma a brodům. Tworzyli collage, uobrozy na kerych przedstowjali roztomajte ukłody tajli uod maszynůw a gydichty ze losowo dobranych słůw. Kůmponowali tyż "muzyka larma". Skiż tygo dadajizm bywoł mjanowany "antysztukům", keryj cechůma bůły absurdalność a przipadkowość. Dadajisty wydowali pisma: *Cabaret Voltaire* a *Dada* (we Zurichu), *Litterature* (Paryż), *Dada Club* a *Der Dada* (Berlin) a tyż *The Blind Man* (Nowy Jork). Kůńec dadajizmu uogłoszůno we maju 1922 we Weimarze na "*Kůnferencyje we sprowje kůńca dada*". Ńyskorzi srogo tajla dadajistůw zwjůnzoła śe ze surrealizmym.

## Dadajisty

## Necowe uodwołańa
* "Sztuka czy antysztuka" we magazyńe Histmag (we polskij godce)
Cyjo

**Cyjo** to je muzyczny insztrumynt ze zorty idyjofůnůw. Klang je dobywany bez drgańa strojikůw, kere sům wprowjane we ruch bez luft ćiśńůny ku ńim ze rynczńy śćiskanygo abo uodmykanygo mjecha. Ze prawyj strůny cyjo mo klawjyrze, abo knefle. Ś ńich dobywo śe melodyjo. S lewyj strůny mo knefle, ze kerych dobywo śe akordy a wjeloklangi abo kej przeuůnaczy śe kůnwertyr tyż melodyjo. Prototyp cyje zrobjůł Fryderyk Buschmann we 1822 roku, a tako jako znůmy terozki - Cyrill Demian we 1829.
Czorno Gůra

**Czorno Gůra** (czornogůrsko godka **Црна Гора** / **Crna Gora**, ńysłowjańske godki: *Montenegro*) – państwo we połedńowyj Ojropje, na Bałkanach. Je rozlygowane na wybrzyżu Adryjatyckigo Morzo, lůndowo  grańica mo ze Syrbijům, Kosowym, Chorwacyjům, Bośńům a Hercegowinům a Albańijům.

Je to nojmodsze ze ńypodległych państw Ojropy (jak ńy rachować Kosowa, kere ńy mo połnygo mjyndzynarodowygo uznańo). Powstało po absztimůngu we sprowje samostanowjyńo, kery mjoł plac 21 maja 2006. Ńypodległość uogłoszůno 3 czyrwca 2006. Podug postanowjyńůw zwjůnzku Syrbije a Czornyj Gůry, jygo prownym nastypcům uostała Syrbijo a Czorno Gůra jako nowe państwo samodźelńy muśała storać śe uo przyjyńćy do mjyndzynorodowych uorgańizacyjůw. Uod 2006 noleży do UZN, uod 2007 do Rady Ojropy, a uod 2017 do NATO.
Basshunter

**Basshunter**, po prowdźe **Jonas Erik Altberg** (rodz. 22 grudńa 1984 we Halmstad) – szwedzki pjosynkorz, producynt muzyczny a DJ. Zaczůn tworzyńe muzyki na kůmputrze kej bůł 15 lot stary. Skiż srogij popularnośći jygo nagrań demo we Internecu, zainteresowoła śe ńim wytwůrńo Warner Music. Bez ńykerych za pjyrszo jygo albům je *[[The Bassmachine]]* ze 2004. Nojbarzi znůmy ze śpjywki „Boten Anna”, kero uopowjado uo boće ze kanołu IRC. Drugo ze barzi znůmych jygo śpjywek to „Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA”, tyż uo tymatyce wirtualnygo śwjata, tym razym uo kůmputrowym szpilu *[[Warcraft III: Reign of Chaos]]* - *[[Defense of the Ancients]]* (uod *Defense of the Ancients* je skrůt *DotA*).

## Dyskografijo
### Sztudyjne albůmy
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone - The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Kůmpilacyje
* *[[The Old Shit]]* (2006)
* *[[The Early Bedroom Sessions]]* (2012)

### Single
* „The Big Show” (2004)
* „Welcome to Rainbow” (2006)
* „Boten Anna” (2006)
* „Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA” (2006)
* „Jingle Bells” (2006)
* „Vifta med händerna” (2006)
* „Now You're Gone” (2007)
* „Please Don't Go” (2008)
* „All I Ever Wanted” (2008)
* „Angel in the Night” (2008)
* „Russia Privjet (Hardlanger Remix)” (2008)
* „I Miss You” (2008)
* „Walk on Water” (2009)
* „Al final” (2009)
* „Every Morning” (2009)
* „I Promised Myself” (2009)
* „Saturday” (2010)
* „Fest i hela huset” (2011)
* „Northern Light” (2012)
* „Dream on the Dancefloor” (2012)
* „Crash & Burn” (2013)
* „Calling Time” (2013)
* „Elinor” (2013)
* „Masterpiece” (2018)
* „Home” (2019)
* „Angels Ain't Listening” (2020)
* „Life Speaks to Me” (2021)
* „End the Lies” (& Alien Cut) (2022)
* „Ingen kan slå (Boten Anna)” (Victor Leksell) (2023)

### Rymiksy
* Verka Serduchka – „Dancing Lasha Tumbai” (2007)
* Alex C. feat. Y–ass – „Du hast den schönsten Arsch der Welt” (2007)
* Loituma – „Ieva’s Polka (Ievan Polkka)” (2007)
* Dr. Bombay – „Calcutta 2008” (2007)
* Alina – „When You Leave (Numa Numa)” (2008)
* Basshunter – „Crash & Burn” (2013)
* Arash feat. T-Pain – „Sex Love Rock n Roll (SLR)” (2014)

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Basshuntera
Szlangi

**Szlangi** (łać. *Serpentes*) to je podraja gadůw s raje łuskonośnych. Majům uůne duge ćoło bes szłapůw a szczynkowy aparat kery dozwalo jeim fest a fest szyroko rozwjyrać szczynki, bez cůż poradzům uůne połykać uofjara we całośći. Ńy majům strzodkowygo ucha ańi bymbynkowyj błůny. Liczba kryngůw poradźi dolyźć u ńich do 400. Do terozki porachowano bezma 3000 gatůnkůw szlangůw. Ńykere ś nich sům jadowite (10-25% wszyjstkich gatůnkůw) a wszyjstke sům mjynsożerne a połykajům uofjary we całośći. Dźoł zoologiji kery zajmuje śe szlangůma je mjanowany uofjologijo.
Lutkolba

**Lutkolba** to je narzyńdźe kere służy do lutowańo. Skłodo śe s kolby, kero połńi rola hynkla, a grota, czyli tajli kero mo bezpostrzedńi styk ze spojiwym. Podug rodzaju zaśilańo idźe potajlować lutkolby na lutkolby na sztrům, na gaz (nojczyńśćij propan-butan) a zaśilane zewnyntrznym zdrzůdłym ćepła (na tyj samyj zasadźe co żylozko s duszům). Te uostatńe sům już bezma ńyużywane a poważane za archajiczne. Nojczyńśćij idźe terozki trefić lutkolby transformtorowe, nale coroz czyńśćij we ńykerych robotach (l. b. przi lutowańu blachůw abo rynnůw) trefjo śe gazowe.
Kamila Skolimowska

**Kamila Skolimowska** (rodz. 4 listopada 1982 we Warszawje, um. 18 lutygo 2009 we Vila Real de Santo António we Portugaliji) – polsko lekoatletka kero sztartowała we kůnkuryncyji ćepańo młotym. Mjała we dorobku titel mistrzyńi uolimpijskij ze Sydney (2002), 12 titlůw mistrzyńi Polski a strzybno a brůnzowo mydajla ze Mistrzostwůw Ojropy. Do terozki mo rekord Ojropy jůńorkůw (71,71 m).
Widłowy wůzek

**Widłowy wůzyk** to je mechańiczny pojazd uo śilńikowym napyndźe kery je przistosowany do przewożyńo matyrjołůw uo srogij maśe (do poru tůn, zależńy uod typu), kery je używany do bliskigo przekludzańo a we magazynowych robotach. Nojczyńśći towor kery mo być przekludzany je umjyszczany na drzewjannych palytach. S przodku, przed zicym kerowcy mo maszt na kerym zamocowane sům widły. Widły idźe uopuszczać, dźwigać a zmjyńać jeich rozstaw, a cołki maszt idźe ekować uod śa i na śa - steruje śe tym wajchůma, krům rozstawu widłůw kery trza zmjyńić rynczńy. Widłowe wůzyki sům napyndzane bez sztrům, benzina, gaz a inksze. Pjyrsze widłowe wůzyki wyprodukowano we 20. lotach XX stolećo.
Fraser

**Fraser** – nojdugszo rzyka Brytyjskij Kolůmbije we Kanadźe. Napoczyno śe uůna we Skalistych Gůrach wele Mount Robson. Je uůna dugo na 1 368 km a kůńczy śe we sztadźe Vancouver, kaj wpływo do Pokojnygo Uoceana. Mo uůna 10. plac we Kanadźe, jeli łaźi uo nojdugsze rzyki. Powjyrzchńo jeji dorzyczo to je 223 000&nbsp;km².
Bellheim

**Bellheim** to je gmina we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Germersheim. Zajmuje 20,44&nbsp;km² placu a podug danych s 2006 roku půmjyszkuje ja 8457 ludźi.

### Necowe uodwołańo
* Neczajta gminy
William Shakespeare

**William Shakespeare** (rodz. wjerza 23 kwjetńa 1564  we Stratford-upon-Avon, um. 23 kwjetńa 1616) – ynglicki dichter, pisorz a dramaturg, reformator tyjatru, zauobycz powożany za jydnygo ze nojwybitńyjszych ynglickich pisorzůw. Napisoł ůng. 40 tyjatralnych szpilůw, 154 sůnety, a inksze dźeła. Je poważany jako norodowy dichter Ynglandu. Podug ekszpertůw, nojwjyncy pisoł we lotach 1586-1612, nale uo daty powstowańo cońykerych utworůw a jejich chrůnologijo je durch zwada.

Jygo tyjatralne szpile tumaczůno na bezma wszyjske nowożytne godki, a lista słůw kere uůn uworził a wlozły ńyskorzi do angelskij godki mo 600 pozycyjůw.

## Ńykere dźeła
### Kůmedyje
* *[[All's Well That Ends Well]]*
* *[[As You Like It]]*
* *[[The Comedy of Errors]]*
* *[[Love's Labour's Lost]]*
* *[[Measure for Measure]]*
* *[[The Merchant of Venice]]*
* *[[The Merry Wives of Windsor]]*
* *[[A Midsummer Night's Dream]]*
* *[[Much Ado About Nothing]]*
* *[[Pericles, Prince of Tyre]]*
* *[[The Taming of the Shrew]]*
* *[[The Tempest]]*
* *[[Twelfth Night, or What You Will]]*
* *[[The Two Gentlemen of Verona]]*
* *[[The Two Noble Kinsmen]]*
* *[[The Winter's Tale]]*

### Tragedyje
* *[[Rajmund i Julka|Romeo and Juliet]]*
* *[[Coriolanus (tyjatralny szpil)|Coriolanus]]*
* *[[Titus Andronicus]]*
* *[[Timon of Athens]]*
* *[[Julius Caesar (tyjatralny szpil)|Julius Caesar]]*
* *[[Macbeth]]*
* *[[Hamlet]]*
* *[[Troilus and Cressida]]*
* *[[King Lear]]*
* *[[Othello]]*
* *[[Antony and Cleopatra]]*
* *[[Cymbeline]]*
George Vancouver

**George Vancouver** (rodz. 22 czyrwca 1757 we King's Lynn, Norfolk, um. 12 maja 1798 we Petershamwele Richmond upon Thames, Surrey) – brytyjski rajzowńik a uodkrywca. Ze pochodzyńo bůł uůn Ńiderlandczykym (Van Coeverden).

Pływoł wele Oregonu, Waszyngtůnu a Brytyjskij Kolůmbije. Jygo mjanym zmjanowali wyspa Vancouver a sztad Vancouver.
Akcyza

**Akcyza** abo **akcyzowo dowka** je dowka pobjyrano uod towarůw, kerych spożyće je powożane za szkodliwe abo kerych zasoby sům uograńiczůne. Jeji podstawowym cwekym je uograńiczyńy kůnsůmpcyje tych towarůw, nale je to tyż istotne zdrzůdło dochodu lo budżetu państwa. Akcyza je pobjyrano m. in. uod cygaretůw, alkoholu, sztrůmu, benziny a inkszych paliwůw.
Michaił Gorbaczow

**Michaił Sergejewicz Gorbaczow** (rus. *Михаил Сергеевич Горбачёв*; rodz. 2 marca 1931 we Stawropolu, um. 30 śyrpńa 2022 we Moskwje) – radźecki a ruski polityk, uostatńi prziwůdca Kůmůńistycznyj Partyji Sowjeckigo Sojusza a jedyny prezydynt Sojusza Socjalistycznych Sowjeckich Republik. Uod 1952 bůł partyjnym funkcyjonarjuszym we KPSS. Po umrzyńu Kůnstantina Czerńenki uostoł Generalnym Sekrytorzym we Centralnym Kůmiteće KPSS, a uogłośił nowo polityka "*głastost'i*" a "*pjerjestrojki*" (uotwartośći a przebudowy). Cechůma tyj reformy bůło złagodzyńe cenzury a wjynkszy liberalizm we gospodarce a polityce. Stoł śe fest popularny na Zachodźe. Jygo polityka doła możliwość ku pokojowym przemjanom we Strzodkowyj a Wschodńij Ojropje, we tym zjydnoczyńo Mjymcůw. We 1990 roku dostoł pokojowo nadgroda Nobla.
Real Madryt

**Real Madrid Club de Fútbol** je szpańelski fusbalklub ze Madrytu, kery gro we nojwyższyj szpańelskij fusbalowyj lidze - La Liga. Je to jedyn ze nojpopularńijszych klubůw we gyszichće fusbalu. Real bůł zołożůny we 1902, nale prowa do noszyńo titlůw *Real* (Krůlůw) prziznoł uůnym dźepjyro Alfonso XIII we 1920. Real Madrid swoje szpile gro na stadjůńe Santiago Bernabéu, na kery wleźe 80 400 ludźi a zuůnaczyli go we 1947.

Tyn klub przebywo moc sukcesůw. 14 razůw wygroł UEFA Champions League a 35 razy bůł majstrym Szpańije. Trynerym Realu je Carlo Ancelotti, a jigo prezesym Florentino Pérez. Farby Realu sům bjołe. We Realu groł tyż Ślůnzok - Jerzy Dudek, kery urodźůł śe we Rybńiku.
FC Bayern München

**FC Bayern München** to je mjymjecki szportklub ze Můnachijům. Je to jedyn ze nojbarzi utitlowanych klubůw we gyszichće fusbalu. Klub tyn dwa razy wygroł Interkůntynyntalny Puhar, pjyńć rozy UEFA Champions League, roz Puhar UEFA a Puhar Zwyćynzcůw Puharůw. 21 razy bůł majstrym Mjymjec, a 14 razy wygroł jich puhar.

Farby klubu sům czyrwjůno-bjołe. Bayern szpile gro na Allianz Arena, na kery wleźe 69 901 ludźi. Bayern je jednym ze trzech zawodowych fusbalklubůw we Můnachjům. Jigo nojwjynkszy spůrńik to TSV 1860.

Krům sekcyje fusbalowyj mo tyż szachowo, handbalowo, korbbalowo, turnowańo, krynglůw a stołowygo tyńisa.

## Wapyn

Od 1900 wapyn Bayernu München bůł aż pjetnoście razy pomjyńany. Farby Bawarji bůły wykorzistane pjyrszy roz we 1954.

Terozki (uod roku 2008) wapyn Bayernu mo na strzodku bawarske farby, a wele wapyn je czyrwjůny ze bjołům szrajbům *FC Bayern München*. Cołki je otoczůny bjołům a modrům lińům.

## Necowe uodwołańo
* Gyszichta Wapynu
* Uoficjalno neczajta
Koblůw

**Koblůw** (czesko godka: *Koblov*, mjymjecko godka: *Koblau*) je bůło wjeś wele Landka we Czeskij Republice. Terozki je tajlům dźylńice Ślůnsko Uostrawa. Mjůno wywodźi śe uod placu kaj wyposały śe krowy a kery bůł rozlygowany mjast Koblowa.

Pjyrsze pisemne spůmńyńy uo Koblowje je ze 1377 zy mjymjeckich dokůmyntůw, kere pisali erby  fyszta Mikuláša II, kere tajlowały mjyndzy śa Uopawske Kśůnżynstwo. Koblůw erbnůły tedy (do kupy ze landeckim mjastym) fyszty Václav a Přemek. Duge podszukůnki pokozały, co ludźe żůli sam już zawczasu. Podszukowocze nolyźli sam mjecz ze łużyckij kultury a godajům, co je uůn na 2 000 rokůw stary. Mjecz tyn nolyźli we nanosach Uodry. We 1742 po przegranyj wojńe uo Ślůnsk, ta dźydźina erbnyli Prusy. Ńyskorzi (we 1846) Koblůw kupjoł śe Salomon Mayer Rothschild. 

Aże do poczůnku XIX stolećo Koblowjany robjyli ino we roli. Uodmjana przilozła tedy, kej uodkryli, co sam je wůngel. Napoczyno śe to we 1803 a aże do dźiśo ćyrzpi Koblůw uod ślatowańo źymjůw bez festylne fedrowańy.  Uode 1920 Koblůw naloz uostoł tajlům Czechosłowacyje. Przed drugům śwjatowům wojnům wjynkszość ludźi mjała śe za czesko norodowość, atoli we majowych wyborach ze 1938 roku dwje trzeće absztimowało za Sudetomjymjeckům Partyjům. Take festylne poparćy lo Mjymcůw bůło bez intensywno germańizacyjo wśi, kero wyńikła ze włůnczyńo Koblowa do Prusůw. Po Umołwje ze München ze 10 paźdźerńika 1938 Koblůw uostoł śe tajlům Trzećego Rajchu, co bůło pozytywne lo wjynkszośći mjyszkańcůw. Dźydźina bůła uoswobodzůno uod Czyrwjůnyj Armije 30 kwjetńa 1945. Kole ślatowańo źymjůw mo na dźydźina tyż negatywny ajnflus fedrůnek szczyrku, kery trwo uod 1957 roku. Koblůw przikuplowano do Uostrawy 6 kwjetńa 1976.
Manchester United F.C.

**Manchester United** je ynglicki fusbalklub, kery gro we Premier League. Uůnygo stadjůn je Old Trafford we sztadźe Manchester, na kery wlyźe 76 312 ludźi. Jygo nojwjynksze sukcesy sům trzi wygrane we Champions League (1968, 1999, 2008) a 17 wygranych we Premier League. We sezońe 2007/08 wygroł swoja liga a mjoł 2 půnkty wjyncy kej Chelsea London.

Klub założyli we 1878 a mjanowoł śe uůn wuůnczas **Newton Heath LYR F.C.** kej klub robotńikůw. We 1902 mjano půmjyńili na take, jake mo terozki. Na terozki trynerym Manchesteru je David Moyes.

Farby kluby sům bjoło-czyrwjůno-czorne.
Howard Zieff

**Howard Zieff** (rodz. 21 paźdźerńika 1927 we Los Angeles, um. 22 lutygo 2009) -amerikański reżyser, dyrechtůr uod reklamy we telewizyje a reklamowy fotograf. Bůł szkolorzym fotografije we Naval Photography School we Pensacola a ńyskorzi we Art Center College of Design we Pasadyńe. We lotach 50. XX stoleća uostoł zawodowym fotografym, a 10 lot ńyskorzi stoł śe fest znůmy a ceńůny jako fotograf uod reklamůw. Pracowoł m. in lo nowojorskigo cajtunga "Daily News", Polaroida a Volkswagyna. Uod kůńca lot 70.sprůbowoł swojich śiłůw jako reżyser filmowy. Jygo filmůma sům m. in.: The Main Event (1979), Private Benjamin (1980), Unfaithfully Yours (1984), The Dream Team (1989), My Girl (1991) a My Girl 2 (1994). Po My Girl 2 wycofoł śe ze reżyserowańo skiż wykryća u ńigo ńymocy Parkinsůna.

### Necowe uodwołańo
* profil we IMDb
Władywostok

**Władywostok** (rus. *Владивосток*) to je mjasto we Rusyji, stolica Nadmorskigo Kreju a morsko hawyna nad Japůńskim Morzym. Główny uostrzodek industryje, nauki a kultury na Dalekim Wschodźe. Baza Ruskij Floty Pacyfiku. Kůńczy śe sam Transsyberyjsko Banowo Lyńijo.

Mjasto założůno we 1860, uod 1888 stolica Nadmorskigo Uobwodu a ńyskorzi Nadmorskigo Kreju. We 1903 skuplowano je ze Moskwům bez banowo lyńijo.
Papjůr

**Papjůr** to je ćeńki a plaskaty matyrjoł kery je wytwarzany bez sprasowańy włůken ze źelinůw, bezładńy pometlanych. Nojczyńści używo śe włůknůw ze celulozy - pulpy drzewjannyj abo baumwole. Do włůknůw dodowo śe wypołńacze a substancyje klejůnce a barwjůnce. Papjůr je formowany na arkusze abo faborki. Stosuje śe go nojczyńśćij kej piśmjynny matyrjoł abo na uopakowańa, tytki a inksze. Papjůr we formje podanyj na teroźńo używany bůł we Chinach we II stoleću n.e.
Przysłop pod Barańům Gůrům

**Przysłop pod Barańům Gůrům** tyż *Przysłup* - polana we Ślůnskim Beskidźe, na teryńe mjasta Wisła. Je uůna na wyżce 900 m przez poźům morzo.

Na polańy stoji turystyczne schrůńisko wybudowane we rokach 1973-1979 (dowńijsze przekludzono do Wisły).

Bez polana przebjygajům turystyczne cesty na Barańo Gůra a tyż dydaktyczno cesta (pol. *Ścieżka dydaktyczno-przyrodnicza na Baranią Górę*).
Brytyjsko Kolůmbijo

**Brytyjsko Kolůmbijo** (ynglicko godka: *British Columbia* /bɹɪ.tɪʃ kə.lʌm.bi.ə/), **BC** (francusko godka: *la Colombie-Britannique*) je prowincyjo we Kanadźe, kero leży na zachodźe uůnygo państwa. Do kanadyjskij kůnfederacyje wźyli ja jako szůsto. Stolica Brytyjskij Kolůmbije je Victoria a ji nojwjynksze mjasto je Vancouver. We prowincyji půmjyszkuje 4 381 603 ludźi, zaś ji wjyrch je 944 735 km².

Brytyjsko Kolůmbijo leży wele Pokojnygo Uoceana. Grańica mo uod půłnoce ze Alaskům, kero je stanym USA a tyż ze inkszymi prowincyjůma Kanady - Jukůnym a Půłnocno-Zachodńimi Terytoryjůma. Uode wschodu grańica mo ze prowincyjům Alberta a uod połedńo ze amerikańskymi stanůma Washington, Idaho a Montana. Teroźne grańice Brytyjskij Kolůmbije ustanowjyli we 1846, kedy podpisali uoregůńsko umołwa.
José María Narváez

**José María Narváez** (rodz. 1768, um. 4 śyrpńa 1840) bůł szpańelski uodkrywca a żyglorz, kery podszukowoł teryny půłnocno-zachodńigo wybrzyżo Půłnocnyj Ameriki. 5 lipca 1791 uodkrył, a ńyskorzi podsznupoł uokolice West Point Grey, kere terozki je tajlům sztadu Vancouver, we Brytyjskij Kolůmbiji, we Kanadźe. Je uůn tyż znůmy skiż tygo, co robjůł moc kartůw.
Krogulno

**Krogulno** (pol.: *Krogulna*) je wjeś rozlygowano we uopolskim wojewůdztwje, we namysłowskim kryśe, we gmińe Pokůj, przi wojewůdzkij ceśće nr 424.

Na anfangu XVII stolećo do majůntku Krogulno noleżoł Nowy Folwark, mjanowany tyż Nowe Budy, s kerygo rozwinyła śe wjeś Pokůj, teroźńo śedźiba gminy.
Ustrůńe

**Ustrůńe** (pol.: *Ustroń*, mjym. *Ustron*) je mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, we ćeszyńskim kryśe. Mjyndzy 1975 a 1998 sztad noleżoł do bjelskigo wojewůdztwa.

Ustrůńe je znůme uzdrowisko a plac do dychowano a mjyńo fraj we Ćeszyńskim Ślůnsku, rozlygowane we Ślůnskim Beskidźe nad Wisłům.

Wjyrch Ustrůńo mo 58,92&nbsp;km2, a podle danych ze 30 czyrwńa 2004 mjało uůno 15 415 mjyszkańcůw.
Wrocławsko gwara

**Wrocławsko gwara** (*Brasselsko gwara*, SLI: *Brasselsche Mundoart*) je gwarům ślůnskigo djalektu mjymjeckij godki. Po wrocławsku godało śe we Wrocławiu.

Wrocławsko gwara bůła typowo "mjejskům" tajlům germańskij godki ślůnskij. We mieście nojdowały śe uodtajlowane regijůny-ynklawy, kaj śe ino gwarziło.
## Przikłod tekstu

### Necowe uodwołańa
Die Sprache von Breslauern
Ślůnski djalekt

* ślůnski djalekt polskij godki - uokryślyńy na ślůnsko słowjańsko godka podle tajlůngu polskich godkoznowcůw;
* ślůnski djalekt mjymjeckij godki - ńyusztandaryzowano tajla mjymjeckij godki, używano we Ślůnsku.
Julián Hernández

**Julián Hernández**, po prowdźe **Julián Hernández Rodríguez-Cebral** (rodz. 1960) je szpańelski śpjywok. Urodźůł śe we Madryće, nale cołke lata, kedy bůł bajtlym zwjekowoł we Vigo. Tam tyż zrodźůło śe jigo przůńy rokyndrolowi a wszyjskymu inszkymu co mjanuje uůn *popularnům kulturům*.

Je uůn zołożyćelym a liderym Siniestro Total, nale je tyż znůmy jako pisorz, dźynńikorz, a ańi szauszpiler.
Evanescence

**Evanescence** to je amerikańsko muzyczno skupina, kero gro muzyka ze zorty alternatywny rok (podug ńykerych zdrzůdeł alternatywny metal). Zołożůno we 1995 roku uod Amy Lee a Bena Moodygo.

## Muzyki

### Uostatńi znůmy skłod zespołu
* Amy Lee – śpjyw, fortepjůn (1995 - 2007) 
* Terry Balsamo – gitara (2003 - 2007) 
* Tim McCord – basowo gitara (2006 - 2007)

### Byłe człůnki skupiny
* Ben Moody – gitara (1995 – paźdźernik 2003) 
* Will Boyd – basowo gitara (styczyń 2003 – lipjec 2006) 
* David Hodges – keyboard, chůrki (1999-2002) 
* John LeCompt – gitara (2002 – 4 moja 2007) 
* Rocky Gray - szlagcojg (2002 - 2007)
* Will Hunt – szlagcojg (17 moja – 9 wrześńa 2007) 
* Troy McLawhorn – gitara elektryczno (17 moja – 9 wrześńa 2007)

## Dyskografijo

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Evanescence
Strům

**Strůmy** to je grupa źelinůw, do keryj zaliczo śe nojsrogsze źeliny lůndowe. Ńy je taksůnym, yno grupuje źeliny uo podanyj na śa morfologiji a funkcyjach. Tajla botańiki, kero zajmuje śe strůmůma je mjanowano dendrologijo. Ńykere nojstarsze a nojsrogsze strůmy sům chrůńůne bez prawo jako przirodńicze denkmale.

### Morfologijo
Strůmy majům zrůżńicowano budowa nadźymnyj tajli. Ze zola wyrasto jeim pjyń, kery uod pewnyj wysokośći uobtoczůny je bez korůna kero skłodo śe s rozdźelajůncych śe gałynźůw pokrytych liśćůma. Pjyń a starsze, rube gałynźe sům zdrzewjałe, mode drzewjejům na kůńec wegetacyjnygo uokresu. Ze pńa mogům wyrastać kůnary abo cołki może uůn iść pjonowo we gůra - tako budowa je mjanowano "strzała" abo "kłoda". Strůmy mogům růść pojedyńczo abo we grupach (parki, losy). Uogůlny ksztołt nadźemnyj tajli strůmu mjanuje śe pokrojym strůmu a wyrůżńo jygo zorty: stożkowaty, kolumnowy, uokrůngławy abo paryzolowaty.

### Zastosowańy
Strůmy połńům ważno rola we przirodźe jako producynty tlynu . Pozyskujy śe ś ńich drzewo s ńykerych gatůnkůw inksze substancyje - kauczuk, żywica a inksze. Ńykere strůmy majům zjodliwe uowoce, kora (zinamůnowjec), naśůna a ańi kwjoty (goźdźikowjec). Jeich skupiska uosłabjajům wjatry a powstrzimujům erozyjo.
Kośćůł (stawjyńy)

**Kośćůł** – we krześcijaństwje je to uobjekt, we kerym uodbywajům śe nabożyństwa a msze. Pjyrsze kośćoły jako uobjekta powstały we IV stoleću. Przůd bůły ino we prywatnych chaupach a jako kapliczki we katakůmbach.

Kole kośćoła czynsto stoji fara, we keryj mjyszko farorz a tyż i inksze kśůndze.
Braćiki Marx

**Braćiki Marx** to bůło rodzyństwo szauszpilerůw tyjatralnych a filmowych. Tworzili je:

# **Leonard Marx** znůmy jako **Chico ** (22 marca 1887 – 11 paźdźerńika 1961)
# **Adolph Arthur Marx** znůmy jako **Harpo** (23 listopada 1888 – 28 wrześńa 1964)
# **Julius Henry Marx** znůmy jako **Groucho** (2 paźdźerńika 1890 – 19 śyrpńa 1977)
# **Milton Marx** znůmy jako **Gummo** (23 paźdźerńika 1892 – 21 kwjetńa 1977)
# **Herbert Marx** znůmy jako **Zeppo** (25 lutygo 1901 – 29 listopada 1979)

Jejich rodzicůma byli Sam Marx (pochodźůł ze Alzacyji) a Minnie Schoenberg (ymigrantka s Mjymcůw).

S anfanga wystympowali we wodewilach. 19 maja 1924 mjeli debjut na Broadwayu kaj wystawili szpil "I'll Say She Is". Jejich kolejny szpil, "The Cocoanuts", zauważůła wytwůrńa Paramount Pictures, kero zaszrajbowoła ś nimi umowa na wersyjo filmowo tygo szpila. Ńyskorzi stoli śe znani jako szauszpilerzy kůmedyjowi a nakryńćili mynga filmůw lo Paramount Pictures a MGM.

## Filmografijo
Filmy s **Chico**, **Harpo**, **Groucho** i **Zeppo**:
* *[[Humor Risk]]* (1921) – zaginył
* *[[The Cocoanuts]]*, 1929)
* *[[Animal Crackers]]*, 1930)
* *[[Monkey Business]]*, 1931)
* *[[Horse Feathers]]*, 1932)
* *[[Duck Soup]]*, 1933)

Filmy s **Chico**, **Harpo** a **Groucho**:
* *[['A Night at the Opera]]*, 1935)
* *[[A Day at the Races]]*, 1937)
* *[[Room Service]]*, 1938)
* *[[At the Circus]]*, 1939)
* *[[Go West]]*, 1940)
* *[[The Big Store]]*, 1941)
* *[[A Night in Casablanca]]*, 1946)
* *[[Love Happy]]* (1950)

## Necowe uodwołańa
* neczajta uo Braćikach Marx (we angelskij godce)
Zbigniew Religa

**Zbigniew Eugeniusz Religa** (rodz. 16 grudńa 1938 we Mjedńewicach, um. 8 marca 2009 we Warszawje) – polski kardjochirurg a polityk. Bůł synatorym  Polskij Republiki III a V kadyncyje (we lotach 1993-1997 a 2001-2005). We rokach 2005-2007 bůł mińistrym zdrowjo we rzůńdźe Kazimierza Marcinkiewicza, a ńyskorzi dwa razy we rzůńdźe Jarosława Kaczyńskigo. We lotach 2007-2009 bůł posłym na Sejm RP. Jako kardjochirurg pjyrszy we Polsce dokůnoł przeszczepu śerca (we 1986 roku). Umrził skiż raka płuca.
Landszaftowy Park Ślůnskigo Beskidu

**Landszaftowy Park Ślůnskigo Beskidu** (pol.: *Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego*) je landszaftowy park rozlygowany we ślůnskim wojewůdztwje. Uobejmuje uůn uobrůśńůne lasym gůrske pasma Ślůnskigo Beskidu - pasmo Czantoryje a Barańij Gůry.

We parku nojdujům śe zdrzůdła dwůch potokůw, kere dajům anfang Wiśle - Bjołyj a Czornyj Wisełki.
Mjejski basyn przi hulice gyn. Józefa Bema we Raćiborzu

**Mjejski basyn przi [[hulica gyn. Józefa Bema we Raćiborzu|hulicy gyn. Józefa Bema we Raćiborzu]]** – uodymkńůne mjejske kůmpjelisko, uoddane do używańo we 1925 roku. Szło śe tam kůmpać aże do 1997 roku, kej to nastała wjelgo woda.
Mołdawijo

**Mołdawijo, Moldowa** (rům. *Moldova*), **Republika Mołdowije, Republika Moldowy** (rům. *Republica Moldova*) – państwo we wschodńij Ojropje, kere powstało po upodku Sowjeckigo Sojuszu we kerygo skłod wlazowało uod 1924 do 1991 (krům lot 1941-1944). Je uůne kůntynuacyjům Mołdowskigo Hospodarstwa (atoli tajla downygo Mołdowskigo Hospodarstwa wlazuje terozki we skłod Růmůńije). We skłod Mołdawije wlazuje tyż autůnůmiczno republika Gagauzyje, keryj 80% mjyszkańcůw to Gagauzy. Uosobno tajla, kero ńy uznowo władzůw we Chişinău, to Naddńystrze ze stolicům we Tiraspolu, kere je *de facto* ńypodległe, nale ńy je uznowane uod mjyndzynorodowyj społecznośći.

Mołdawijo je ńiźinnym krejym uo umjarkowanyj klimje, rozlygowanym we dorzyczu Dńestru a Prutu.

Je to jedyn ze nojbjedńiszych krejůw we Ojropje, srogo uznoleżńůnym na import paliwůw a surowcůw. 90% społeczyństwa żyje půńiżyj mińimům egzystyncyje. Dali srogszo tajla źymje noleży do kołchozůw a sowchozůw, prywatnych pośedźićelůw mo ino 9% uprownygo wjyrchu. Wożno rola we gospodarce mo cichtowańy wina a produkcyjo napitki ze ńi, tyż sadowńictwo. Spożywczo, chymiczno a inkszo industryjo.
Soundgarden

**Soundgarden** to je amerikańsko muzyczno skupina kojarzůno ze nurtym grunge. Założůno we 1984 roku uod wokalisty Chrisa Cornella a baśisty Hiro Yamamoto.

## Dyskografijo (yno studyjne albůmy)
#1988: *[[Ultramega OK]]*
#1989: *[[Louder Than Love]]*
#1991: *[[Badmotorfinger]]*
#1994: *[[Superunknown]]*
#1996: *[[Down on the Upside]]*

## Skłod skupiny
### Uostatńi znůmy skłod
*Chris Cornell - wokal, gitara, na anfangu istńyńo skupiny groł na szlagcojgu (1984-1997)
*Kim Thayil - gitara (1984-1997)
*Matt Cameron - szlagcojg (1986-1997)
*Ben Shepherd - basowo gitara (1990-1997)

### Byłe człůnki skupiny
*Hiro Yamamoto - basowo gitara (1984-1989)
*Jason Everman - basowo gitara (1989-1990)
*Scott Sundquist - szlagcojg (1985-1986)
*Mike Starzyk - szlagcojg (jedyn wystyp na kůncerće we zastympstwje za Scotta Sundquista)
Bośńa a Hercegowina

**Bośńa a Hercegowina** (*BiH*, bośńacko godka a chorwacko godka: **Bosna i Hercegovina**, syrbsko godka: **Босна и Херцеговина**) – państwo we połedńowo-wschodńij Ojropje, na Bołkanach. Powstoło po rozpańyńću śe Jugosławiji. Grańica mo s Chorwacyjům, Syrbijům a Czornům Gůrům. Skłodo śe s Federacyji Bośńe a Hercegowiny a Syrbskij Republiki.

Je to krej gůrzisty, przez 90% placu je położůne wyżyj kej 200 m n.p.m. Nowyższe wjyrchy na teryńe Bośńe a Hercegowiny sům we Dynarskich Alpach (Maglić, 2386 m n.p.m.).

Bośńa Hercegowina uostała srogo zniszczůno we důmowyj wojńe. Terozki gospodarka je sam uoparto na leśńictwje, bergmaństwje a ynergetyce.