open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Czŏrnŏ dziura

**Czŏrnŏ dziura** to je plac we czasoprzestrzyństwie, kerego bez wpływ grawitacyje, nic – cuzamyn ze światłym – niy może ôpuścić. Zgodnie ze ôgōlnõ teoryjōm zglyndności, do jeji nastōniŏ zdatne je nagrōmadzynie dostatecznie srogij masy we ôdpednio małyj ôbjyntości. Czŏrnõ dziurã ôbtŏczŏ matymatycznie zdefiniowanŏ wiyrchnia nazywanŏ horyzōntym zdarzyń, kerŏ wyznaczŏ granicã bez nawrotu. Nazywŏ sie jōm „czŏrnõ”, pōniywŏż doimyntnie pochłōniŏ światło trefiajōnce w horyzōnt, a niy ôdbijŏ niczego, jak ciało perfekt czŏrne w termodynamice. Kwantowŏ teoryjŏ pola przewiduje, iże czŏrne dziury ymitujōm prōmiyniowanie jak ciało perfekt czŏrne ô niyzerowyj tymperaturze. Tymperatura ta je ôpacznie proporcjōnalnŏ do masy czŏrnyj dziury, co sprawiŏ, iże barzo ciynżko jy zaôbserwować we wypadku czŏrnych dziur ô masie gwiŏzdowyj abo srogszych.

10 kwietnia 2019 wyuczyni z programu EHT ôpublikowali piyrszy w historyji ôbrŏz czŏrnyj dziury, bydōncyj w cyntrum galaktyki Messier 87.

## „Czŏrnŏ Dziura” Laplace’a
We klasycznyj teoryji grawitacyje Isaaca Newtona tajleczka we spoczynku daleko ôd cyntrum grawitacyje mŏ imyntnõ ynergijõ rōwnõ nulowi
: E=-\frac{GMm}{r}+\frac{mv^2}{2}=0,

stōnd mōmy:
: v^2 = \frac{2GM}{r}.

Prōmiyń Schwarzschilda r_{schw} je delkōm ôd cyntrum prziciōnganiŏ, w keryj wartkość tajleczki je rōwnŏ wartkości światła w prōzni v = c. Stōnd
: r_{schw} = \frac{2GM}{c^2}.

## Linki zewnyntrzne
* More about the Schwarzschild Geometry
* Supermassive Black Holes
* Singularity Theorems
Gwiŏzdowŏ czŏrnŏ dziura

**Gwiŏzdowŏ czŏrnŏ dziura** to je czŏrnŏ dziura powstŏwajōncŏ we wyniku kolapsu grawitacyjnego masywnyj gwiŏzdy (ô masie srogszyj ôd kol. 20 M<sub>☉</sub>).

We naszyj Galaktyce je glid ôbiektōw kere mogōm być gwiŏzdowymi czŏrnymi dziurami (tm. Black Hole Candidates, BHC), wszyjske przinŏleżōm do ryntgenowskich układōw dwojistych:

## Linki zewnyntrzne
* Stellar Black Holes
Beneluks

**Beneluks** (Benelux) to je regiōn w Zachodnij Ojropie skłŏdajōncy sie ze trzech sōmsiadujōncych ze sobōm mōnarchiji: Belgijŏ, Niderlandy i Luksymburg. Słowo *Benelux* powstŏł z połōnczyniŏ piyrszych ślabik mian tych państw (niderlandzkŏ/francuskŏ, w nŏwiasach ślōnske miano): Belgique/België (Belgijŏ), Nederland (Niderlandy), Luxembourg/Luxemburg (Luksymburg).

Przōdzij ôkryślynie *Benelux* ôznaczało jyno unijõ cylnõ spōmnianych państw, powołanõ we 1948 (umŏwa ô nastōnie unije ôstała podpisanŏ 5 września 1944).

Cuzamyn wiyrchnia krŏjōw Beneluksu wynosi 75,149 km², a jejich populacyjŏ to 29,554,771 (we 2019).

## Czōnki
Australijŏ i Ôceanijŏ

**Australijŏ i Ôceanijŏ** to je miano kulturalnyj i ekōnōmicznyj kōnsolidacyje wysp Ôceanije i Australije jako jedyn kōntynynt. Definicyji tyj używŏ m.in. agyncyjŏ statystycznŏ ÔZN.

Czasami *Australijŏ i Ôceanijŏ* sōm tyż krōtko ôkryślane *Ôceanijŏ*.

## Populacyjŏ
Rozrost populacyje Australije i Ôceanije (we milijōnach):

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:400 height:200
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:50
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1950 from:0 till:12.675000
  bar:1960 from:0 till:15.773000
  bar:1970 from:0 till:19.506000
  bar:1980 from:0 till:22.970000
  bar:1990 from:0 till:26.967000
  bar:2000 from:0 till:31.130000
  bar:2010 from:0 till:36.593000

PlotData=
  bar:1950 at: 12.675000 fontsize:S text:12,7 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 15.773000 fontsize:S text:15,8 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 19.506000 fontsize:S text:19,5 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 22.970000 fontsize:S text:23,0 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 26.967000 fontsize:S text:27,0 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 31.130000 fontsize:S text:31,1 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 36.593000 fontsize:S text:36,6 shift:(-10,5)
Antarktyka

**Antarktyka** to je tajla świata bydōncŏ na pōłkuli połedniowyj, kerŏ ôbyjmuje Antarktydã a ôbtŏczajōncy jōm Połedniowy Ôcean i położōne na nim wyspy. Miyndzynŏrodowo uznŏwanõ granicōm Antarktyki je rōwnoleżnik 60°S.

Status prawny Antarktyki i przizwolōnõ w tyj tajli świata działalność ôkryślŏ Ukłŏd Antarktyczny i powiōnzane miyndzynŏrodowe ugŏdy. Naturalnõ granicã Antarktyki wyznaczŏ cōuna kōnwergyncyje antarktycznyj, w keryj ôziōmbniynte wody naôbkoło Antarktydy stykajōm sie z cieplyjszymi wodami subantarktycznymi i zanurzajōm sie w nich. W znŏleżności ôd pory roku granica ta cŏfŏ sie pōmiyndzy rōwnoleżnikami 48 i 61°S.

Je to przestrzyństwo ô barzo surowym klimacie polarnym i subpolarnym (na pōłnocnych krańcach). Antarktyka niy mŏ drzynnych miyszkańcōw, a ludzkŏ działalność ôgraniczŏ sie zasadniczo do chytōw, nauki i turystyki.

## Geografijŏ
W skłŏd Antarktyki (w jeji geograficznych granicach) wchodzōm:
* Antarktyda społym z wyspami przibrzyżnymi
* Szetlandy Połedniowe
* Ôrkady Połedniowe
* Wyspy Balleny’ego
* Wyspa Pejtera I

Wyspy ô surowym, subpolarnym klimacie morskim, położōne na pōłnoc ôd rōwnoleżnika 60°S, zaliczajōm sie do subantarktyki.

## Ôdkrywcy i badŏcze Antarktyki
* Fabian Bellingshausen
* James Weddell
* James Clark Ross
* Ernest Shackleton
* Roald Amundsen
* Robert Falcon Scott
Astrōnōmiczny ôbiekt

**Astrōnōmiczny ôbiekt** to je kożdy naturalny ôbiekt fizyczny a tyż ukłŏd powiōnzanych ze sobōm ôbiektōw abo jejich struktur, wystympujōncy w przestrzyństwie kosmicznym poza granicōm atmosfery ziymskij. Astrōnōmicznymi ôbiektami zajmuje sie astrōnōmijŏ.

Postrzōd ciał modrych wyrōżniŏ sie nastympujōnce ôbiekty, układy i struktury: planety, miesiōnczki, planetoidy, gwiŏzdy, gwiŏzdozbiory, skupiny gwiŏzdowe, grōmady gwiŏzd, galaktyki, mgławice, grōmady galaktyk, materyjŏ miyndzygwiŏzdowŏ, gaz miyndzygalaktyczny, materyjŏ egzotycznŏ, antymateryjŏ, ciymnŏ materyjŏ, kwazary, czŏrne dziury i wiela inkszych.

Hipotytyczny astrōnōmiczny ôbiekt miar planety to synestiŏlny ôbiekt.
Las Palmas (Córdoba)

**Las Palmas** - mjejscowość we Argyntyńe, we prowincyji Córdoba. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 43 ludźi.
Guillermo Lasso

**Guillermo Lasso**, po prŏwdzie **Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** (nar. 16 listopada 1955 w Guayaquil) to je ekwadōrski politiker i ekōnōmista, gubernatōr prowincyje Guayas w latach 1998–1999, minister ekōnōmije we 1999 roku. Zwyciynzca ôbiorōw prezydynckich w Ekwadōrze we 2021 roku.

Przed wygranōm we 2021 roku Lasso kandydował tyż na prezydynta we 2013 i 2017 roku. Lasso bōł bankiyrzym i znanym krytykym piyrwyjszego prezydynta Rafael Correa.

We 1999 roku Lasso bōł ministrym ekōnōmije, kedy prezydyntym bōł Jamil Mahuad. Wczaśnij bōł gubernatorym Guayas. Był także szefem banku Guayaquil.

We 2021 roku ôstoł ôbrany na prezydyncie po pokōnaniu socjalistycznego rywŏla Andreza Arauza ô 52%&ndash;47%.

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta
Hazŏk

**Hazŏk** (Lepus) to je zorta cyckoczy ze familiji hazŏkowatych (Leporidae).

Zorta ôbyjmuje szyroko rozpowszechnione gatōnki ôbyjmujōnce swojim zasiyngym Ojrazyjõ, Afrykã i Pōłnocnõ Amerykã społym z Grynlandyjōm.

Dugość ciała (bez ôgōna) 290–680 mm, dugość ôgōna 25–145 mm, dugość ucha 60–170 mm, dugość zadnij stopy 76–185 mm; masa ciała 1–6,8 kg.

## Systymatyczny tajlōng
Karaiby

**Karaiby** to je regiōn skłŏdajōncy sie ze Karaibskigo Morza, wysp (w cołkości bydōncych na Karaibskim Morzu, abo tyż niyblank z nim graniczōncych, a niyblank z Atlantyckim Ôceanym) a tyż ôbtŏczajōncych je wybrzyżōw. Regiōn je położōny na połedniowy weschōd ôd Zŏtoki Meksykańskij i kōntynyntalnyj Pōłnocnyj Ameryki, na weschōd ôd Cyntralnyj Ameryki a na pōłnoc ôd Połedniowyj Ameryki.

Karaiby ôstały ôdkryte bez Krzisztofa Kolōmba we 1492 roku i wartko skolōnizowane bez ojropejske mocarstwa.

Do Karaibōw przinŏleżōm państwa: Antigua i Barbuda, Bahamy, Barbados, Belize, Kuba, Dōminika, Dōminikana, Grynada, Gujana, Haiti, Jamajka, Saint Kitts i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grynadyny, Surinam i Trynidad i Tobago, a tyż mocka terytoriōw znŏleżnych.

W sumie wyspy ôbyjmujōm teryn 275 tys. km², z wielościōm ludności przekrŏczajōncõ 40 milijōnōw ôsōb.
Bliski Weschōd

**Bliski Weschōd** (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, per. Xâvar-e Miyâne) to je regiōn geograficzny leżōncy na styku Azyje, Ojropy i Afryki.

## Geografijŏ
Ôbyjmuje ôn zaôbycz państwa położōne we połedniowo-zachodnij Azyji. Nojczyńścij do krŏjōw Bliskigo Weschodu zaliczŏ sie: Saudyjskõ Arabijõ, Bahrajn, Cypr, Egipt, Irak, Iran, Izrael z Palestynōm, Jymyn, Jordanijõ, Katar, Kuwejt, Liban, Ōman, Syryjõ, Turcyjõ i Zjednoczōne Ymiraty Arabske. W sumie zajmujōm ône wiyrchniã kol. 9,7 mln km² z wielościōm ludności wynoszōncõ 450 mln miyszkańcōw (2012).

## Historyjŏ
Bliski Weschōd je regiōnym, kaj snŏdź napoczły sie procesy przejściŏ ze paleolitu do neolitu. Regiōn tyn (Żyzny Pōłmiesiōnczek) je tyż kolybkōm wielgich cywilizacyji antycznych (Mezopotamijŏ, antyczny Egipt) jak tyż trzech wielgich religiji abrahamowych: judaizmu, krześcijōństwa i islamu. Bez blisko trzidzieści stoleci było to cyntrum antycznego świata.

Po I wojaczce światowyj na Bliskim Weschodzie ściyrały sie gyszefty Francyje i Wielgij Brytanije, po II wojaczce zaczły stopniowo tracić swoje wpływy na rzecz Zjednoczōnych Sztatōw.

## Ekōnōmijŏ
Bliski Weschōd je barzo wŏżnym regiōnym ekōnōmicznym, kaj kōncyntruje sie srogŏ tajla światowego wydobyciŏ petroleju. Pōnadto krojcujōm sie sam wŏżne miyndzynŏrodowe linie kōmunikacyje flugowyj i morskij (Kanał Sueski).

## Linki zewnyntrzne
* Emiddle East – Portal ô krŏjach Bliskigo Weschodu
Australijŏ (kōntynynt)

**Australijŏ** to je nojmyńszy pod wzglyndym srogości kōntynynt, jego wiyrchnia (społym ze Tasmanijōm i inkszymi wyspami przibrzyżnymi) wynosi 7,7 mln km² (7,5 mln km² bez wysp).

## Geografijŏ
; Rozciōngłość geograficznŏ:
* Rozciōngłość południkowŏ: 3150 km
* Rozciōngłość rōwnoleżnikowŏ: 4100 km

; Przestrzyństwo:
* cołke: 7 741 221 km²
* lōnd: 7 682 300 km²
* woda: 58 920 km²

Brzeg: 25 760 km.
Kobelaki

**Kobelaki** (ukr. *Кобеляки*) – mjasto na Ukrajińe, we połtawskim uobwodźe, we połtawskim rejůńe.

Mjasto Kobelaki znojduje śe na brzygach rzyki Worskła (przede wszyjskim na prawym) – na placu, kaj wlatuje dů ńij rzyka Welyki Kobelaczek (samstůnd bjere śe mjano mjasta). Leży 69 km uod stolice uobwodu (autobanům E584) a 13 km uod banhofu Kobelaki.
Mezoameryka

**Mezoameryka** to je regiōn ôbyjmujōncy terytoria zamiyszkane bez czōnkōw wielgich strzodkowoamerykańskich kultur prekolōmbijskich jak tyż jejich wpływu kulturowego, ekōnōmicznego i politycznego. Rozciōngŏ sie w przibliżyniu ôd postrzodkowego Meksyku po Przesmyk Panamski.

Termin „Mezoameryka” ôstoł użyty po rŏz piyrszy bez amerykanistã Paula Kirchhoffa. Jego zdaniym teryn tyn ôbyjmowoł terytorium, kerego granica połedniowŏ ciōngła sie mynij wiyncyj ôd uchodu rzyki Motagua do Atlantyku, bez jezioro Nikaragua aże do Nicoya (zŏtoki) na Pacyfiku, a pōłnocnŏ – siōngała rzyki Pánuco wpadajōncyj do Atlantyku i rzyki Sinaloa wpadajōncyj do Pacyfiku. Brak kōntaktu z inkszymi cywilizacyjami sprawiōł, iże Mezoameryka je terynym barzo litym pod wzglyndym kulturowym, ôprōcz rozdziałōw etnicznych i gŏdkowych.
Łacińskŏ Ameryka

**Łacińskŏ Ameryka** to je termin ôbyjmujōncy 20 krŏjōw i 9 autōnōmiji Połedniowyj Ameryki i Postrzodkowyj Ameryki, w kerych gŏdŏ sie rōmańskimi gŏdkami, tj. po szpanielsku, portugalsku abo francusku.

Tajlã szpanielskogŏdkowõ Łacińskij Ameryki nazywŏ sie Hispanoamerykã, a portugalskogŏdkowõ – Luzoamerykã.

Łacińskŏ Ameryka zajmuje przestrzyństwo bez 21 mln km², mŏ 549 mln miyszkańcōw, tyngość zaludniyniŏ wynosi tym samym 26 ôsōb na km² (2006). Miyszkańcy Łacińskij Ameryki sōm w przewŏżajōncyj tajli krześcijanami, wiynkszość z nich je katolikami, co stanowiōm kole 70% populacyje. Wzrŏsta udzioł protestantōw, w tym ôsobliwie zielōnoświōntkowcōw, zaôbycz w takich krŏjach jak: Brazylijŏ, Chile, Gwatymala, Panama, Wynezuela.
Postrzodkowŏ Ameryka

**Postrzodkowŏ Ameryka** to je cyntralny regiōn geograficzny Ameryki. Je definiowany za połedniowõ tajlã Pōłnocnyj Ameryki, w kerym skłŏd wchodzōm dwie czynści: kōntynyntalnŏ (Cyntralnŏ Ameryka), rozciōngajōncŏ sie miyndzy przesmykym Tehuantepec a Przesmykym Panamskim, i wyspiarskŏ (Karaiby). Teryn mŏ kole 850 000 km² wiyrchnie i mŏ bez 90 mln miyszkańcōw.

## Państwa Postrzodkowyj Ameryki
* Antigua i Barbuda
* Bahamy
* Barbados
* Belize
* Dōminika
* Dōminikana
* Grynada
* Gwatymala
* Haiti
* Hōnduras
* Jamajka
* Kostaryka
* Kuba
* Nikaragua
* Panama
* Portoryko
* Saint Kitts i Nevis
* Saint Lucia
* Saint Vincent i Grynadyny
* Salwadōr
* Meksyk

We Postrzodkowyj Ameryce je pŏrãnŏście terytoriōw znŏleżnych.
Daleki Weschōd

**Daleki Weschōd** to je miano pasowane na ôkryślynie terynu weschodnij Azyje, co sie ciōngnie wzduż wybrzyżōw Pacyfiku. Nojczyńścij do tego regiōnu zaliczŏ sie Japōnijõ, Połedniowõ Koryjõ, Pōłnocnõ Koryjõ, Republikã Chińskõ (Tajwan) a tyż weschodnie teryny Chińskij Ludowyj Republiki. Włōnczŏ sie tyż Mōngolijõ, krŏje Połedniowo-Weschodnij Azyje, weschodnie teryny Rusyje a rzŏdko Tybet.

Daleki Weschōd je najludniejszym regiōnym świata: na przestrzyństwie 5 mln km² zamiyszkuje blisko 2,1 mld ôsōb (2012).
Zelandyjŏ (mikrokōntynynt)

**Zelandyjŏ** to je mikrokōntynynt, co leży na weschōd ôd Australiji, kerego kole 94% wiyrchnie je pod wodōm. Jego lōndy stanowiōm przede wszyjskim archipelag Nowŏ Zelandyjŏ i Nowŏ Kaledōnijŏ społym z przibrzyżnymi wyspami (m.in. Wyspy Lojalności, Île des Pins, Wyspy Chesterfield), ôkrōm nich myńsze wyspy jak Norfolk i Lord Howe. We 2017 roku grupa wyuczōnych postulowała, coby uznać go za ôsobny kōntynynt. Podle takigo podejściŏ stanowiōłby nojmyńszy pod wzglyndym srogości kōntynynt.

Ôdrymbność Zelandyje przipuszczalnie napoczła sie ôd subdukcyje platy Phoenix pod platã antarktycznõ w tamtyjszyj weschodnij Gōndwanie. Ôwdy regiōn tyn ulegnōł wypiyntrzeniu, a potym, skuli dalszych ruchōw tektōnicznych, ôdtarganiu ôd bazowego kōntynyntu.
Melanezyjŏ

**Melanezyjŏ** to je zachodniŏ tajla Ôceanije. Wyspy Melanezyje sōm zaôbycz wulkaniczne, rzŏdzij korŏlowe, przi czym Nowŏ Gwinyjŏ to kōntynyntalnŏ wyspa. Jejich łōncznŏ wiyrchnia wynosi 925 tys. km², a zamiyszkuje je blisko 6,7 mln ôsōb.

## Wyspy Melanezyje
Ôceanijŏ

**Ôceanijŏ** to je zbiorowe miano wysp Pokojnego Ôceanu, co społym z Australijōm tworzōm ôsobnõ tajlã świata nazywanõ Australijōm i Ôceanijōm.

Ôceanijŏ je nojsrogszym, w synsie przestrzyństw geograficznych, subregiōnym Azyje-Pacyfiku. Wiyrchnia wynosi kole 1,25 mln km². Nojsrogsze wyspy Ôceanije: Nowŏ Gwinyjŏ, Wyspa Połedniowŏ, Wyspa Pōłnocnŏ, Nowŏ Brytanijŏ, Nowŏ Irlandyjŏ, Nowŏ Kaledōnijŏ, Viti Levu, Vanua Levu, Bougainville, Guadalcanal, Makira, Espiritu Santo.

Na wyspach Ôceanije uprawiŏ sie: palmã makrōnowõ, trzcinã cukrowõ, banany, ananasy, chlybowe strōma i w myńszym zakresie kafyj, kakau i kauczuk. Ludność robi we chycie fisz, byrkopławōw i żōłwiōw szylkretowych.
Połedniowy Ôcean

**Połedniowy Ôcean** to je ôcean, co rozciōnga sie ôd wybrzyżŏ Antarktydy do rōwnoleżnika 60°S, wzduż kerego łōnczy sie ze ôceanami: Pokojnym, Indyjskim i Atlantyckim. Połedniowy Ôcean je sztwŏrtym co do srogości spostrzōd wszyjskich piyńciu. Jego przestrzyństwo ôstało formalnie zatwierdzōnŏ bez Miyndzynŏrodowõ Ôrganizacyjõ Hydrograficznõ we 2000 roku.

Tymperatura wody je sam ôd –2 °C do 10 °C.

## Morza Połedniowego Ôceanu
Fruiz

**Fruiz** (szp. *Frúniz*) - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Krej Baskůw, we prowincyji Bizkaia. Mo 5,73 km² wjyrchu a podug danych ze 2023 roku půmjyszkowało sam 551 ludźi.
Gledaczewo

**Gledaczewo** (bułg. *Гледачево*) - wjeś we Bułgaryji, we uobwodźe Stara Zagora, we gmińe Radńewo. Na 2020 rok půmjyszkowało sam 3 ludźi.
Gyburstag

**Gyburstag** to je zwyk świyntalnego ôbchodzyniŏ rocznice dnia, w kerym ftoś sie narodziōł. Zaôbycz wiōnże sie ze skłŏdaniym winszōw i dŏwaniym gyszynkōw ôbchodzōncymu.

Tradycyjnym elymyntym ôbchodzyniŏ gyburstagu we ojropejskij kulturze je torta, co je zdobiōnŏ świyczkami w wielości ôdpadajōncyj wieku ôbchodzōncego. Ôbchodzōncy mŏ auftrag zdmuchnōnć świyczki, nojlepij wszyjske za jednym razym. Inkszym zwykym je śpiywanie ôbchodzōncymu jakijś śpiywki.

Gyburstagi niykerych historycznych perzōnōw bywujōm ôbchodzōne we formie festōw.

## Gyburstag na Ślōnsku
Tradycyjnie na Ślōnsku ôsoba niy musi zaprŏszać ludzi na swōj gyburstag. Kożdŏ bliskŏ ôsoba winna znać datã jego gyburstagu i chcieć go nawiydzić, by jymu powinszować i dać gyszynk. Na swōj byzuch ôsoba sie niy zŏpowiadŏ. Im wiyncyj gości przijdzie do ôbchodzōncego, tym srogszŏ satysfakcyjŏ, bo świadczy to ô reszpekcie i sympatyji dlŏ takij ôsoby. Niyôdłōncznym elymyntym gyburstagowego fajru je suto zŏstawiōny stōł.

Ôbchodzi sie tyż kolite rocznice gyburstagu, bp. Abrahama, to znaczy 50. gyburstag.
Campton Hills

**Campton Hils** - wjeś we USA, we sztaće Illinois, we hrabstwje Kane. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 11&nbsp;131 ludźi.
Zatoka (uodeski uobwůd)

**Zatoka** (ukr. *Одеса*, *Odesa*, rům., mołd. *Bugaz*) – uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, nad Czornym Morzym, we uodeskim uobwodźe.
Miymce

**Miymce** to je germańskŏ nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Republice Federalnyj Miymiec, a posuguje sie miymieckõ gŏdkōm ze familiji germańskich gŏdek. Religijnie Miymce potajlowani sōm na katolikōw (połedniowe i zachodnie Miymcy) a protestantōw (pōłnocne i weschodnie Miymcy).

Mocka Miymcōw miyszkŏ na Gōrnym Ślōnsku, ôsobliwie we ôkolicach Ôpola, Prudnika, Wielgich Strzelec i Kandrzina-Koźla. Sōm ôni czynsto (ze wzajymnościōm) myleni ze Ślōnzŏkami.
Godniŏ pieśń

***Godniŏ pieśń*** (ang. *A Christmas Carol*) to je rōman ôd Charlesa Dickensa, co nawiōnzuje do Wiliji Bożego Narodzyniŏ. Ksiōnżka ukŏzała sie po rŏz piyrszy 19 grudnia 1843 roku ze ilustracyjami ôd Johna Leecha.

*Godniŏ pieśń* była niyspodzianym sukcesym Charlesa Dickensa. Piyrszy nakłŏd wyniōs 6 tysiyncy egzymplŏrzōw i ôstoł przedany we niycoły tydziyń.

We 2020 roku *Godniŏ pieśń* była przełożōnŏ na ślōnski bez Grzegorza Kulika.

## Linki zewnyntrzne
* *[https://en.wikisource.org/wiki/A_Christmas_Carol_(Dickens) A Christmas Carol]* we Wikisource
Czechy (nacyjŏ)

**Czechy** to je zachodniosłowiańskŏ nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Czeskij Republice, a posuguje sie czeskõ gŏdkōm.

Przinŏleżność do czeskij nacyji deklaruje kol. 12 mln ôsōb. 34,5% Czechōw stanowiōm ateisty i agnostyki, a 10,3% katoliki, niyzdeklarowani 44,7%.
Italczyki

**Italczyki** to je nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Italiji, a posuguje sie italskõ gŏdkōm. Srogŏ wielość Italczykōw miyszkŏ poza Italijōm, nojwiyncyj we Brazyliji, Argyntynie i we Zjednoczōnych Sztatach. Religijōm wiynkszości Italczykōw je katolicyzm.
Litwiny

**Litwiny** to je nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Litwie, a posuguje sie litewskõ gŏdkōm. Srogŏ wielość Litwinōw miyszkŏ poza Litwōm, nojwiyncyj we Zjednoczōnych Sztatach, Wielgij Brytaniji, Irlandyji i Brazyliji. Religijōm wiynkszości Litwinōw je katolicyzm.
Dańczyki

**Dańczyki** to je nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Daniji, a posuguje sie dańskõ gŏdkōm. Srogŏ wielość Dańczykōw miyszkŏ poza Danijōm, nojwiyncyj we Zjednoczōnych Sztatach i Kanadzie. Wiynkszość Dańczykōw to luterany i ateisty.
Francuzy

**Francuzy** to je nacyjŏ pōmiyszkujōncŏ z wiynksza we Francyji, a posuguje sie francuskõ gŏdkōm. Srogŏ wielość Francuzōw miyszkŏ poza Francyjōm, nojwiyncyj we Zjednoczōnych Sztatach, Kanadzie i Brazyliji. Wiynkszość Francuzōw to katoliki, protestanci i ateisty.
Fontenay-le-Comte

**Fontenay-le-Comte** - gmin we Francyji, we regijůńe Krej Loary, we departamyńće Vendée. Mo 34,16 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 13&nbsp;302 ludźi. Za kamracki sztat mo Krotoszyn.
Thiruvananthapuram

**Thiruvananthapuram** (hindi तिरुवनंतपुरम, malajalam തിരുവനന്തപുരം, do 1996 *Trivendram*, ang. *Trivandrum*) – mjasto we Indyji, we sztaće Kerala. Uostrzodek nauki a technologiji. kajńikej mjanowany *indyjsko krzymowo dolina*.
Titorea

**Titorea** (gr. Τιθορέα) - wjeś we Grecyji, we Regijůńe Strzodkowo Grecyjo. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 630 ludźi.
Rawa-Ruśka

**Rawa-Ruśka** (ukr. *Рава-Руська*) - mjasto na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we żołkiwśkim rejůńe.
Pobołowice

**Pobołowice** (pol. *Pobołowice*) - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we chełmskim kryśe, we gmin Żmudź.
Strašice

** Strašice** - wjeś a gmin (obec) we Czeskij Republice, we pilznyńskim kreju, we kryśe Rokycany. Mo 34,84 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 2599 ludźi.
Stara Wieś (grůjecki krys)

**Stara Wieś** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we grůjeckim kryśe, we gmin Duży Belsk.
Milo (Italijo)

**Milo** - gmin we Italiji, we regijůńe Sycylijo, we prowincyji Catania. Mo 16,67 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 1052 ludźi.
Bouaké

**Bouaké** - mjasto we Wybrzeżu Elefantowych Gnatůw, stolica regijůnu Gbêkê a departamyntu Bouaké. Uostrzodek nauki.
Krasnoperekopśk

**Krasnoperekopśk** (ukr. *Красноперекопськ*, krym. *Yañı Qapu*, rus. *Красноперекопск*) - mjasto na Krymje (terytorjům do zwady mjyndzy Ukrajinům a Rusyjům), śedźiba krasnoperekopśkigo rejůnu. Uostrzodek industryje.
Kobryn

**Kobryn** (bjoł. *Кобрын*) - mjasto na Bjołoruśi, we brzeskim uobwodźe, stolica kobrynskigo rejůnu.
Les Planes d’Hostoles

**Les Planes d’Hostoles** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Katalůńijo, we prowincyji Girona. Mo 37,5 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 1712 ludźi.
Mitry-Mory

**Mitry-Mory** - gmin we Francyji, we regijůńe Île-de-France, we departamyńće Seine-et-Marne. Mo 30 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 20&nbsp;353 ludźi.
Salzgitter

**Salzgitter**  – mjasto na prawach krysu we Mjymcach, we landźe Dolno Saksůńijo. Uostrzodek industryje.
Accrington

**Accrington** – mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Lancashire. Uostrzodek industryje.
Kobylin

**Kobylin** - mjasto we Poslce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we krotoszyńskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Kobylin.
Chemillé-en-Anjou

**Chemillé-en-Anjou** - gmin we Francyji, we regijůńe Krej Loary, we departamyńće Maine-et-Loire. Mo 323,98 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 20&nbsp;985 ludźi. Gmin utworzůno 15 grudńa 2015 bez skuplowańe 12 gminůw: Chanzeaux, La Chapelle-Rousselin, Chemillé-Melay, Cossé-d’Anjou, La Jumellière, Neuvy-en-Mauges, Sainte-Christine, Saint-Georges-des-Gardes, Saint-Lézin, La Salle-de-Vihiers, La Tourlandry a Valanjou.
Villafranca del Bierzo

**Villafranca del Bierzo** - gmin we Szpańije, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo a León, we prowincyji León. Mo 177,37 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 2855 ludźi.
Docker

**Docker** - swobodne uoprůgramowańy używane do izolacyje programůw we sztrukturach mjanowanych *kůntynerůma* a admińistrowańy ńimi. Izolacyjo je zapewńůno bez wirtualizacyjo na szteli uoperacyjnyj systymy, co uoznaczo, że skłodo śe na ńa uoprůgramowańy, bibljůtyki a konfiguracyjne pliki. Beztuż co wszyjske te sztruktury używajům tego samego kernela uoperacyjnyj systymy, jich wirtualizacyjo je lekszo (bjere mańi zasobůw) jak połno wirtualizacyjo.

Docker mo poczůntki swobodnego fůngowańo we marcu 2013. Fůnguje na Linukśe, Windowśe, MacOŚe a inkszych systymach.
Anselmus Ephorinus

**Anselmus Ephorinus** (Anzelm Eforyn, Eforinus) (nar. kol. 1505 we Mirsku, um. grudziyń 1566) to był ślōnski humanista i medyk.

Anselmus Ephorinus narodziōł sie we Mirsku na Dolnym Ślōnsku. Sztudiyrowoł na Akadymiji Krakowskij, w keryj potym wykłŏdoł dialektykã i logikã. We Padova dostoł tytuł dŏchtora medycyny. Po przijeździe do Polski ôstoł mianowany piyrszym medykym miasta Krakowa. Korespōndowoł z Erasmusem ze Rotterdamu. Autōr pŏru dzieł.

Podle strzodowisk fungujōncych na rzecz uznaniŏ ślōnskij nacyji je jednym ze protoplastōw ślōnskigo nŏrodu, pōniywŏż kedy korespōndowoł ze Erasmusem ze Rotterdamu, tamtyn wielokrotnie swrŏcoł sie do niego jak do Polŏka, na co Anselmus, przi podpisowaniu sie we brifie, napisoł „*Tuus et suus, Anselmus Ephorinus, Silesius non Polonus*” („Twōj i swōj włŏsny, Anselmus Ephorinus, Ślōnzŏk niy Polŏk”).

## Bibliografijŏ
* Encyklopedya Powszechna Kieszonkowa, zeszyt X, Nakład druk i własność Noskowskiego, Warszawa 1888
Smyrna (Tennessee)

**Smyrna** – mjasto we USA, we sztaće Tennessee, we hrabstwje Rutheford. Uostrzodek industryje (m.in. autowerk Nissan).
Forte dei Marmi

**Forte dei Marmi** - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Lucca. Mo 8,88 km² wjyrchu a podug danych ze 2025 roku půmjyszkowało sam 6567 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Etterbeek
Ruda (Italijo)

**Ruda** - gmin we Italiji, we regijůńe Frjuli-Julijsko Wynecyjo, we prowincyji Udine. Mo 19,47 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 2859 ludźi.
Dzierżążno (kartuski krys)

**Dzierżążno** (kaszb. *Dzérzążno*, mjym. *Seeresen*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kartuskim kryśe, we gmińe Kartuzy.
Jelcz-Laskowice

**Jelcz-Laskowice** - mjasto we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we oławskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Jelcz-Laskowice. Uostrzodek industryje.
Mont-Louis

**Mont-Louis** - gmin we Francyji, we regijůńe Uoksytańijo, we departamyńće Pyrénées-Orientales. Mo 0,39 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 149 ludźi.
Oliva

**Oliva** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Valencia, we prowincyji Valencia. Mo 59,93 km² wjyrchu a podug danych ze 2024 roku půmjyszkowało sam 26&nbsp;122 ludźi.
Gandia

**Gandia** (szp. *Gandía*) - mjasto we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Valencia. Je rozlygowane nade Strzůdźymnym Morzym.
Zajezierce

**Zajezierce** - wjeś we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we bjołostockim kryśe, we gmińe Zabłudůw.
Rukainiai

**Rukainiai** - wjeś na Litwje, we uokryngu Vilnius, we rejůńe Vilnius. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 770 ludźi.
Oktawin

**Oktawin** (ukr. *Октавин*) - wjeś na Ukrajińe, we wołyńskim uobwodźe, we wołodymirsko-wołyńśkim rejůńe. Ńyzamjyszkano - uostatńi mjyszkańec umrził we 2020 roku.
Hewlett

**Hewlett** - census-designated place we USA, we sztaće Nowy Jork, we hrabstwje Nassau. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 6819 ludźi.
Przysietnica (małopolske wojewůdztwo)

**Przysietnica** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowosůndeckim kryśe, we gmińe Stary Sůncz.
Belascoáin

**Belascoáin** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Navarra. Mo 6,08 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 119 ludźi.
Thetford Mines

**Thetford Mines** – mjasto we Kanadźe, we prowincyji Québec, we regijůńe Chaudière-Appalaches, we hrabstwje Les Appalaches.
Hajmat

**Hajmat** to je termin ô dwojistym znaczyniu, kery sie ôdnosi do przestrzyństwa zocnego dlŏ pojedynczego czowieka (jednostki) abo spōlnoty (nacyje), wyznaczōne zaôbycz placym narodzyniŏ tych ôsōb, jejich zamiyszkowaniym bez kōnsek życiŏ, abo placym skōnd sōm jejich praôjce abo familijŏ.

## Zobŏcz tyż
* Patriotyzm
Lil Loaded

**Dashawn Maurice Robertson**, lepij znōmy kej **Lil Loaded** (rodz. 1 śyrpjynia 2000 we San Bernadino, um. 31 mŏja 2021 we Cedar Hill) - amerikański raper.

Znōmy stoł sie, kej jego śpiywka *6locc 6a6y* poznoł YouTuber Tommy Craze. Idyjŏ Craze’a polegoła na tym, iże ôcynioł ôn teledyski, kere niy cieszyły sie srogōm popularnościōm. Pozytywnŏ ôpinia Craze'a sprawiyła, iże teledysk ôsiōngnōł bez 28 mln wyświetlyń w zerwisie YouTube, a potym dostoł sztatus złotyj platy. Dalszym sukcesym Robertsona stoł sie wytwōr „Gang Unit”, kery ôstoł ôdtworzōny bez 40 mln razy.

Robertson umrził 31 mŏja 2021 roku, przi dziōniu samobōjstwa.

## Dyskografijŏ

### Sztudyjne albōmy

* *A Demon in 6lue (2020)*

### Mixtape

* *6locc 6a6y (2019)*
* *Criptape (2020)*
Hotboii

**Javarri Latre Walker** (ur. 13 czyrwnia 2000 w Orlando), znany fachowo za **Hotboii** - amerykōński raper, śpiywŏk i autōr tekstōw. Jego przełomowy singiel „Don't Need Time” z 2020 roku mioł bez 51 milijōnōw wyświytlyń na YouTube. Podpisoł kōntrakt z Interscope Records, Hitmaker Music Group i 22 Entertainment.

## Dyskografijo

* *Double O Baby (2020)*
* *Kut Da Fan On (2020)*
* *Life Of A Hotboii (2021)*
NLE Choppa

**Bryson Lashun Potts** (rodz. 1 listopada 2002 w Memphis) znōmy pod pseudōnimym **NLE Choppa** - amerykōński raper i autōr tekstōw. Zasłynōł singlym Shotta Flow kery ukŏzoł sie w styczniu 2019 roku. Utwōr zajōn 36 plac we rankingu Bilboard Hot 100. Niyskorzij NLE Choppa wydoł remix śpiywki z artystōm ô pseudōnimie Blueface. Wydoł tyż take śpiywki jak  z raperym Roddy Ricch abo .

## Dyskografijo

* *Top Shotta* (2020)
King Von

**King Von**, po prowdzie **Dayvon Daquan Bennett** (rodz. 9 siyrpnia 1994 we Chicago, um. 6 listopada 2020 we Atlancie) – amerykōński raper a autōr tekstōw. Podpisoł kōntrakt z wytwōrniōm rapera Lil Durka, Only the Family i EMPIRE.

## Dyskografijo

* *Grandson, Vol. 1 (2019)*
* *Levon James (2020)*
* *Welcome to O’Block (2020)*
Ski Mask The Slump God

**Stokeley Clevon Goulbourne** znany tyż za **$ki Mask "The Slump God"** jak tyż **Ski Mask The Slump God** (rodz. 18 kwietnia 1996 w Fort Lauderdale) - amerykōński raper i autōr tekstōw. Przōdzi zyskoł rozgłos społym z raperym XXXTentacionem i jejich kolektywem Members Only. W 2017 roku wydoł single Catch Me Outside i Babywipe, ôba znŏdły sie na jego mixtape’ie You Wilōw Regret (2017), kery dostoł status złotŏ bez RIAA.

Mixtape Goulbourna, Beware the Book of Eli, ôstoł wydany w mŏju 2018 roku i ôsiōngnōł 50 plac na wykazie Billboard 200. Jego debiutancki album Stokeley (2018) ôsiōngnōł 6 plac na wykazie Billboard 200

## Dyskografijo

* *Drown in Designer (2016)*
* *You Will Regret (2017)*
* *Beware the Book of Eli (2018)*
* *Stokeley (2018)*
**Sin City The Mixtape (2021)*
XXXTentacion

**XXXTentacion**, akuratnie **Jahseh Dwayne Ricardo Onfroy** (ur. 23 stycznia 1998 w Plantation, zm. 18 czyrwnia 2018 w Deerfield Beach) – amerykōński raper, śpiywŏk i autōr tekstōw.

Swōj debiutancki album „17” wydoł 25 siyrpnia 2017 roku. Drugi album, „?”, ukŏzoł sie 16 marca 2018 roku i zdobōł piyrsze plac w rankingu Billboard 200.
Smokepurpp

**Omar Jeffery Pineiro** (ur. 15 mŏja 1997 w Chicago) znany pod pseudōnimym za **Smokepurpp** - amerykōński raper i producynt muzyczny, kery narodziōł sie w Chicago, a terŏźnie miyszkŏ w Miami. Smokepurpp ôdniōs sukces dziynki platformie SoundCloud w 2015. Wypuściōł tedy śpiywkã . Pineiro wydoł swōj debiutancki kōmercyjny mixtape Deadstar 28 września 2017 r. a mixtape ôsiōngnōł 42 plac na wykazie album Billboard 200.
Strzodkowy Ślōnsk

**Strzodkowy Ślōnsk** (abo tyż **Strzedni Ślōnsk**) to niyfungujōnce już miano, co powstoło we piyrszyj sztwierci 19. stoleciŏ dlŏ rejyncyje Wrocław pruskij prowincyje Ślōnsk. Po powtōrnyj reformie administracyje we 1919 roku i stworzyniu litego administracyjnego ôrganizmu we granicach Miymiec miano te znikło, atoli ukazowało sie jeszcze we ôkresie absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku.
Samuel Fränkel

**Samuel Fränkel** (hebr. שמואל פרנקל; nar. 22 listopada 1801 w Biołyj, um. 28 lipnia 1881 we Prudniku) to bōł miymiecki industrialista, założyciel tkalnie lnu i adamaszku (niyskorniyjszy „Frotex”) we Prudniku.

## Biografijŏ

Bōł ze żydowskij familije. We 1827 roku społym z familijōm przeniōs sie z Biołyj do Prudnika. We 1845 roku założōł fabrykã sztofōw lyniannych przi ulicy Nyskij. Fyrma wartko stała sie jednã ze nojsrogszych fyrm tekstylnych na Ślōnsku, a niyskorzi w Miymczech i we Ojropie. Ôtworzōł pŏrã filiji i stoł sie jednym ze nojsrogszych producyntōw lnu na świecie.

Ôstoł kludzōncym prudnickij gminy żydowskij po jeji utworzyniu we 1854 roku. 3 mŏja 1877 Fränkel dokōnoł poświyncyniŏ ufōndowanyj bez siebie synagogi we Prudniku. Czynsto ôrganizowoł ôdczyty poezyje a kameralne kōncerty znanych na świecie pianistōw (m.in. Wilhelma Backhausa i Waltera Giesekinga).

Fränkel umrził 28 lipnia 1881. Je pogrzybany na smyntŏrzu żydowskim we Prudniku przi ul. Kolejowyj. Zgodnie z jego testamyntym przekŏzane ôstało 900 marek prudnickim lazarytōm, 2100 klŏsztōrowi bōnifratrōw na sprŏwōnek nowych betōw do prziklasztornyj lecznicy a 15000 marek prudnickimu magistratowi, z czego co roku 11 listopada i 11 grudnia kupowany bōł wōngel, kery potym bōł rozdŏwany dlŏ potrzebujōncych miyszkōńcōw miasta. Posiedzicielym fabryki ôstoł jego ziyńć Josef Pinkus, a niyskorzi jego ynkel Max Pinkus. Fyrma istniała do 2011 pod mianym Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Frotex”.

## Spamiyńć

28 listopada 1901 we prudnickij synagodze ôstoł ôdśpiywany „Hymn na 100. gyburstag niyzapōmnianego, tajnego radcy pana Samuela Fränkla”. Ôstoł zaś zagrany 5 grudnia 2019 bez kapelã skrzipcowõ szkolŏrzy muzycznyj szkoły we Prudniku w rōmach prōmocyje polsko-czeskich publikacyje ôd Marcina Husaka pt. „Fränklowie i Pinkusowie – ocalałe dziedzictwo” a ôd Michala Vychlidala pt. „Flemmichowie i Schielowie – tekstylne dziedzictwo”.

18 czyrwnia 2016 jego mianym nazwany bōł platan klōnolistny przi dŏwnyj portierniji „Frotexu”.

28 mŏja 2020 miano Samuela Fränkla dostała nowo powstołŏ ulica we Prudniku, co łōnczy ôsiedle Jasiōnowe Wzgōrze ze hul. Powstańców Śląskich.
Krzysztof Hanke

**Krzysztof Alojzy Hanke** (nar. 31 paździyrnika 1957 we Świyntochlowicach) to je ślōnski szauszpiler, satyryk, kabareciŏrz, lider Kabaretu Rak.

## Biografijŏ
Robiōł szejś miesiyncy we Grubie Wōnglŏ Kamiynnego Bielszowice, potym ôdbōł wojskowy dinst. Je absolwyntym III Liceum Ôgōlnokształcōncego w Zŏbrzu. We 1981 roku skōńczōł Akadymijõ Kōnsztōw Tyjatralnych im. Stanisława Wyspiańskigo w Krakowie na wydziale aktōrskim.

Na przełōmie 1981 i 1982 społym z Ryszardym Siwkym i Andrzejym Stefaniukym założōł Kabaret Rak.

W latach 1999–2008 wcieloł sie we bazowõ rolã Huberta „Bercika” Dwornioka w serialu *[[Święta wojna (serial telewizyjny)|Święta wojna]]* ôd TVP2.

Je żyniaty, mŏ dwoje bajtlōw: syn Aleksander i cera Urszula.

## Filmografijŏ
* 1979: *Barbórka* – mody grubiŏrz
* 1986: *Blisko, coraz bliżej* – handlyrz Wiesław (odc. 15)
* 1997: *Robin Hood. Czwarta strzała* – Millan
* 1999-2008: *Święta wojna* – Bercik Dworniok
* 2004: *Złotopolscy* – masażysta (odc. 645)
* 2013: *Baczyński* – tumacz
* 2019: *Kobiety mafii 2* – przedŏwŏcz wybuchowych materyji
* od 2019: *Lombard. Życie pod zastaw* – Zefel (odc. 161, 202, 270, 350, 359, 391, 400)
* 2020: *Święty* – Ślōnzŏk (odc. 68)

## Linki zewnyntrzne
* Krzysztof Hanke we bazie IMDb
* Krzysztof Hanke we bazie filmpolski.pl
* Krzysztof Hanke we bazie Filmweb
Kandrzin

**Kandrzin** (pol. *Kędzierzyn*, miym. *Kandrzin*) to je tajla miasta Kandrzin-Koźle. Przōdzij, w latach 1951–1975, samodzielne miasto.

We Kandrzinie siydzibã swojã majōm Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A., fyrma chymicznŏ.

## Historyjŏ
We 1283 roku wydanŏ bōła zwōla na lokacyjõ wsi Kandrzin na miymieckim prawie. We 1783 Kandrzin mioł 166 miyszkańcōw.

We latach 1792–1821 ôstoł wybudowany Kłodnicki Kanał, kery napoczōn rozrost ekōnōmiczny ôkolic Koźla. We 1845 ôtworzōnŏ ôstała bana Ôpole–Glywice (ôwdy sztela banowŏ we Kandrzinie nazywała sie *Koźle-Kandrzin*). Przispiyszyło to rozrost ekōnōmiczny regiōnu. We 1846 dostoł połōnczynie banowe z Raciborzym, a w latach 1875–1876 połōnczynie banowe z Nysōm i Prudnikym. Tym Kandrzin wartko rozwinōł sie z dziedzinki we ôsiedle dlŏ prŏcownikōw ôd bany i transportu wodnego.

8 grudnia 1918 Ślōnzŏki przedstawiyli we Kandrzinie idyjõ utworzyniŏ ślōnskij autōnōmije w rōmach państwa pruskigo.

2 marca 1951 Kandrzin dostoł prawa miastowe. 30 paździyrnika 1975 prziszło połōnczynie miast Koźla, Kandrzina, Kłodnicy i Sławiyncic a tyż 3 wsi (Lenartowic, Miejsca Kłodnickigo i Cisowyj), co zapoczōntkowało terŏźne miasto Kandrzin-Koźle.

## Wielość miyszkańcōw
* **1783** – 166
* **1825** – 366
* **1885** – 1225
* **1905** – 3047
* **1939** – 6331
* **1960** – 20446
* **1961** – 21747
* **1970** – 34200
* **2005** – 45790

## Transport
Przebiygŏ tyndy drōga krajowŏ nr 40 ô relacyji Guchołazy – Prudnik – Kandrzin-Koźle – Pyskowice.
Szrōn

**Szrōn** to je ciynkŏ szichta lodu na stałyj wiyrchni, co sie tworzi z pŏry wodnyj we atmosferze powyżyj nula, co tykŏ sie ze stałõ wiyrchniōm ô tymperaturze myńszyj ôd nula i powoduje pōmianã fazowõ z pŏry wodnyj (goz) w lōd (ciało stałe), kej pŏra wodnŏ ôsiōngŏ pōnkt zamarzaniŏ. W klimacie umiarkowanym nojczyńścij ukazuje sie na wiyrchniach przi ziymi jako kruche biołe krysztoły; w zimnym klimacie wystympuje we roztōmajtych formach.

 – symbol przewidziany dlŏ szrōnu.
Lōd

**Lōd** to je mineroł z hōrmy tlynkōw ô chymicznym mustrze H2O. Je tyn stan stały ôd wody.

Je ôn przejzdrzisty. Jego twardość w skali ôd Mohsa wynosi 1,5. Mŏ szklisty glanc.

Lōd je dwōjłōmnym krysztołym, jednak jego spōłczynniki załōmaniŏ rōżniōm sie małowiela: wynoszōm *n*o&nbsp;=&nbsp;1,309 i *n*e&nbsp;=&nbsp;1,313 dlŏ weli ô dugości kole 590 nm.

Niyma to blank znane, czymu lōd je maźglaty, choć wiadōmo, iże tajleczki lodu bydōnce na jego wiyrchnij sōm słabij zwiōnzane z ôstatkym tajleczek, snŏdź skuli wpływaniŏ na niy tajleczek luftu.
Firn

**Firn** to je przechodniŏ forma pōmiyndzy śniygym a lodym firnowym. Jego tyngość je ôd 0,4 do 0,83 g/cm³. Powstŏwŏ ôn w wyniku przeôbrŏżeniŏ frajnych krysztołōw śniega we agregaty ziaren lodu ô strzednicy dochodzōncyj do pŏru milimetrōw. Proces tyn zachodzi w czasie wielokrotnego podtapianiŏ, a potym zamarzaniŏ śniega. Niy bez znaczyniŏ je tyż druk szicht nadległych – zbiyrajōncego sie śniega.
Glata

**Glata** (abo tyż **polodōwka**, **czŏrny lōd**) to je ôsad we formie śliskij, rōwnyj, przejzdrzistyj szichty lodu, pokrywajōncyj zŏl. Powstŏwŏ ôna kej dyszcz, ślōmpa (abo mgła) ôpadŏ na zŏl, co mŏ tymperaturã niższõ ôd nula. Ślatujōnce kapki rozpływajōm sie i zamarzajōm. Do glaty nojczyńścij dochodzi, kej po mroźnyj i suchyj pogodzie przichodzi ôcieplynie, kere przinosi tyż ôpady.

 – symbol przewidziany dlŏ glaty.
Krupy

**Krupy** to je ôpad atmosferyczny we formie małych, niyforymnych berg ze lodu ô strzednicy 5–50 mm i srogszyj. W przekroju krup widać szichty przejzdrzistego lodu i niyprzejzdrzistego śniega.

Ôpad krup nastympuje w ciepłyj porze roku nojczyńścij we ôkresie ôd mŏja do siyrpnia, w tymperaturze powyżyj nula, z fest rozbudowanych chmōr ze zorty cumulonimbus, i bywuje połōnczōny z festelnym ôpadym dyszcza. Fest intynsywne i czynste ôpady krup trefiajōm sie w cōunie zwrotnikowyj, za to niy wystympujōm ône w cōunie podbiegunowyj.

Ôbfity ôpad krup może trwać nawet pŏrã godzin i sprawić znaczōnce straty, zaôbycz w bauerstwie. Krupy srogsze ôd 7 cm tworzōm zagrożynie dlŏ życiŏ czowieka.

 – symbole synoptyczne dlŏ krup.
Jadon Sancho

**Jadon Sancho** – (rodz. 25 marca 2000 we Lůndyńe) – angelski fusbalok tryńidadzkego pochodzyńo. Zauobycz gro na pozycyje uofensywnego půmagera, roz a kedy gro tyż kej krzidłowy. Je chowankym manszaftu Watford F.C. skůnd we 2015 poszoł do Manchesteru City a ńyskorzi we 2017 do Borusyji Dortmund kaj we sezůńe 2021/21 wygroł Deutscher Pokal. Trefjůł wuůnczas 2 tory we finale ze RB Leipzig.
Jamal Musiala

**Jamal Musiala** – (rodz. 26 lutygo 2003 we Stuttgarće) – mjymjecki fusbalok angelsko-ńigeryjsko-polskego pochodzyńo. Na sztand 10 czyrwca 2021 gro we Bayerńe Monachium kaj trefjůł we 2019 roku ze juńorskij ferajny Chelsea F.C. 25 marca 2021 zagroł pjyrszy szpil we przodńij reprezyntacyji Mjymcůw a ńyskorzi Joachim Löw powołoł uůnego na Ojro 2020.
Hercszlag

**Hercszlag** (łac. *infarctus myocardii*) to je nekroza miynśnia sierca sprawiōnŏ jego niydokrwiyniym skirz zawrzyniŏ tyntnice wiyńcowyj, kerŏ dokludzŏ krew do sierca.

Hercszlag je istotōm doległości niydokrwiynnyj sierca. W krŏjach Ojropy doległości układu krōnżyniŏ (zaôbycz sierca, tyntnic i żył) sōm nojczyńściyjszõ prziczynōm zgōnōw. Skirz schorzyń siercowo-naczyniowych, w tym hercszlagu, umiyrŏ dwa razy wiyncyj ôsōb aniżeli skirz doległości nowotworowych.

Podle terŏźnych dorad Światowyj Ôrganizacyje Zdrowiŏ, hercszlag idzie poznać ino podle przekroczyniŏ norm stynżyń biochymicznych markerōw poprzniyniŏ miynśnia sierca we krwi.

## Szkryft dlŏ [[Elektrokardiografijŏ|EKG]]

Plik:EKG diagram 1.svg|Normalny wykres EKG
Plik:EKG diagram 2.svg|Cōuna martwicy
Plik:EKG diagram 3.svg|Cōuna poprzniyniŏ
Plik:EKG diagram 4.svg|Cōuna niydotlyniyniŏ
Nowotwōr

**Nowotwōr** (łac. *neoplasma*) to je skupina doległości, w kerych komōrki ôrganizmu tajlujōm sie niykōntrolowanie, a nowe komōrki nowotworowe niy rōżniōm sie w ajnfachowe komōrki tkanki. Utrŏta kōntrole nad tajlowaniym je zwiōnzanŏ z mutacyjami gynōw, co kodujōm biōłtka uczestniczōnce w cyklu kōmōrkowym. Mutacyje te powodujōm, iże komōrka niynŏleżnie abo kōmpletnie niy ryaguje na sygnały ze ôrganizmu. Nastōnie nowotworu złośliwego wymŏgŏ pŏru mutacyji, stōnd dugi (ale nojczyńścij bez ôbjŏwowy) ôkres rozrostu doległości. U ôsōb ze familijnym spodobaniym do nowotworōw tajla tych mutacyji je erbowanŏ.

Dōmynami medycyny, co zajmujōm sie poznŏwaniym i lyczyniym nowotworōw sōm ônkologijŏ, chirurgijŏ ônkologicznŏ, patōmorfologijŏ (zaôbycz histopatologijŏ a cytopatologijŏ).

Na świecie we 2008 roku na nowotwory zachorowało 12,7 mln ôsōb, a 7,5 mln umrziło w jejich wyniku. Statystyki pokazujōm, iże nowotwory stanowiōm srogõ niyprzileżytość zdrowotnõ i dlŏ społeczyństwa.
Lisburn

**Lisburn** (irl. *Lios na gCearrbhach*) - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Půłnocnyj Irlandyji, we hrabstwach Antrim a Down.
Orsza

**Orsza** (bjoł. *Орша*) - mjasto na Bjołoruśi, we witebskim uobwodźe, śedźiba arszanskigo rejůnu.
Dingli

**Dingli** (malt. *Ħad-Dingli*) - wjeś a gmin na Malće, na wyspje Malta. Mo 5,7 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 3711 ludźi.
Czerwjyńsk

**Czerwjyńsk** (pol. *Czerwieńsk*, mjym. *Rothenburg an der Oder*) – mjasto we Polsce, we lubuskim wojewůdztwje, we źylůnogůrskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Czerwjyńsk.
Offenbach am Main

**Offenbach am Main** – mjasto na prawach krysu we Mjymcach, we landźe Hesyjo. Uostrzodek industryje.
Nowospasowka (millerowski rejůn)

**Nowospasowka** (rus. *Новоспасовка*) - chutor we Rusyji, we rostowskim uobwodźe, we millerowskim rejůńe. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 631 ludźi.
Paola (Malta)

**Paola** (malt. *Raħal Ġdid*, it. *Casal Nuovo*) - mjasto na Malće, na wyspje Malta, we połedńowo-wschodńim regijůńe. Uostrzodek nauki.
Przybysławice (tarnowski krys)

**Przybysławice** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we tarnowskim kryśe, we gmińe Radłůw.
Sadowiec

**Sadowiec** – wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we mogilyńskim kryśe, we gmińe Mogilno.
Petropavl

**Petropavl** (kaz. cyr. *Петропавл*, rus. *Петропавловск*) - mjasto we Kazachstańe, stolica půłnocnokazachstańskigo uobwodu.
Blaison-Saint-Sulpice

**Blaison-Saint-Sulpice** - gmin we Francyji, we regijůńe Pays de la Loire, we departamyńće Maine-et-Loire. Mo 24,35 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 1271 ludźi. Utworzůny we 2016 roku bez skuplowańe gminůw Blaison-Gohier a Saint-Sulpice.
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)

**Saint-Denis** – mjasto we Francyji, we regijůńe Île-de-France, we departamyńće Seine-Saint-Denis.
Pimentel

**Pimentel** - gmin we Italiji, we regijůńe Sardyńijo, we prowincyji Sud Sardegna. Mo 14,97 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 1183 ludźi.
Baboszewo

**Baboszewo** – wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we płůńskim kryśe, śedźiba gminu Baboszewo.
São Bento do Una

**São Bento do Una** - gmin we Brazyliji, we sztaće Pernambuco. Mo 726,964 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 58&nbsp;956 ludźi.
Rokytne

**Rokytne** (ukr. *Рокитне*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we riwńyńskim uobwodźe, śedźiba rokytńiwśkigo rejůnu. Mo 5,52 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 6704 ludźi.
Valderrueda

**Vallerrueda** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo a León, we prowincyji León. Mo 160,78 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 827 ludźi.
Kurza Góra

**Kurza Góra** – wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we kośćańskim kryśe, we gmińe Kośćan.
Wiśniowa (małopolske wojewůdztwo)

**Wiśniowa** – wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we myślyńickim kryśe, śedźiba gminu Wiśnowo.
Wanaty (ślůnske wojewůdztwo)

**Wanaty** – wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we czynstochowskim kryśe, we gminu Polsko Kamjyńica.
Dąbrowa (rzeszowski krys)

**Dąbrowa** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we rzeszowskim kryśe, we gmińe Świlcza.
Gmin Mazowjecko Uostrůw

**Mazowjecko Uostrůw** - wjejski gmin we mazowjeckim wojewůdztwje, we uostrowskim kryśe. Mo 283,71 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 12&nbsp;908 ludźi. Śedźiba gminy to Mazowjecko Uostrůw.

### Mjejscowości
Antůńewo, Bjel, Budy-Grudźe, Drugo Nagoszewka, Dudy, Dybki, Fidury, Guty-Bujno, Jaśyńica, Jelyńe, Jelůnki, Jeźorko, Kacpury, Kalinowo, Kalinowo (leśno uosada), Kalinowo-Parcele, Kůmorowo, Koźiki, Koźiki-Majdan, Kuskowizna, Lipńiki, Nagoszewo, Ńyskůrz, Nowe Lubjejewo, Nowo Grabowńica, Nowo Uosuchowo, Pałapus, Pjyńki, Pjyrwszo Nagoszewka, Podborze, Popjelarńa, Prochowo, Půlki, Prośyńica, Przyjmy k. Jelůnek,  Przijmy k. Porymby, Rogůźńa, Rogůźńa (osada leśna), Sagaje, Skały, Smolechy, Stare Lubjejewo, Staro Grabowńica, Staro Uosuchowo, Stawek, Stok, Sulynćin-Kolůńijo, Śelc, Turka, Ugńewo, Wiśńewo, Zakrzewek, Zaleśe.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Mazowjecko Uostrůw
Gilůw (lubuske wojewůdztwo)

**Gilůw** (pol. *Gilów*) – wjeś we Polsce, we lubuskim wojewůdztwje, we strzelecko-drezdyneckim kryśe, we gmińe Krajyńske Strzelce.
Lipno

**Lipno** - mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, śedźiba lipnowskigo krysu, a wjejskigo gminu Lipno.
Gravesend

**Gravesend** - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Kent, śedźiba dystryktu Gravesham.
Aabenraa

**Aabenraa** (mjym. *Apenrade*, fryz. *Apenrua*) – mjasto we Dańiji, we regijůńe Połedńowo Dańijo, śedźiba gminu Aabenraa.
Gůrńiczy Kaźimjyrz

**Gůrńiczy Kaźimjyrz** - dźelńica Sosnowca we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje. We latach 1967-1975 uosobne mjasto.
Pietronki

**Pietronki** – wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we chodźeskim kryśe, we gmińe Chodźyż.
Adamówka (lubelske wojewůdztwo)

**Adamówka** – wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we krasnostawskim kryśe, we gmińe Żůłkewka.
Barengo

**Barengo** - gmin we Italiji, we regijůńe Pjymůnt, we prowincyji Novara. Mo 19,49 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 745 ludźi.
Mirachowo (wjeś we půmorskim wojewůdztwje)

**Mirachowo** (kaszub. *Mirochòwò*, mjym. *Mirchau*) – wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kartuskim kryśe, we gmińe Kartuzy.
Smardzewice

**Smardzewice** (pol. *Smardzewice*) – wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we tůmaszowskim kryśe, we gmińe Mazowjecki Tůmaszůw.
Kobylnica Ruska

**Kobylnica Ruska** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we lubaczowskim kryśe, we gmińe Wjelge Uoczy.
Klaudyn

**Klaudyn** – wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we warszawskim zachodńim kryśe, we gmińe Stare Babicy.
Radunia Stynżyca

**Radunia Stynżyca** (pol. *Radunia Stężyca*) - polski fusbalklub ze Stynżycy we půmorskim wojewůdztwje, na Kaszubach. Założůny we 1982 roku. Klubowe farby: źylůno-żůłto-modre. Stadjůn mo 950 zicplacůw. We sezůńe 2020/2021 klub wygroł II grupa III ligi a awansowoł do II ligi polskij we fusbalu chopůw.

### Zdrzůdła
* sportnakaszubach.pl
* 90minut.pl

### Necowe uodwołańa
* Neczajta klubu
Karczew

**Karczew** - mjasto we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we uotwockim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Karczew.
Trebinje

**Trebinje** (syrb. *Требиње*) – mjasto we Bośńi a Hercegowińe, we Syrbskij Republice, śedźiba mjasta Trebinje.
Lipiniec

**Lipiniec** – wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we chodźeskim kryśe, we gmińe Margůńin.
Krajenka

**Krajenka** (mjym. *Krojanke*) - mjasto we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we złotowskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Krajenka.
Sobącz

**Sobącz** (kaszb. *Sobóńcz*) – wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kośćerskim kryśe, we gmińe Lińewo.
Mielenko Drawskie

**Mielenko Drawskie** (mjym. *Klein Mellen*) – wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we drawskim kryśe, we gmińe Půmorske Drawsko.
Arcos de Jalón

**Arcos de Jalón** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo a León, we prowincyji Soria. Mo 441,54 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 1454 ludźi.
Cegielnia (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Cegielnia** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we żńińskim kryśe, we gmińe Rogowo.
Biłohirja

**Biłohirja** (ukr. *Білогір'я*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we chmjelńickim uobwodźe, śedźiba biłohirskigo rejůnu. Na 2024 rok půmjyszkowało sam 4977 ludźi.