open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Praga (ujydnoznaczńyńy)

* **[[Praga]]** – stolica Czeskij Republiki
* Praga – uobyczne mjano lo prawobrzyżnyj tajli Warszawy
* Praga Půłnoc – dźelńica Warszawy
* Praga Połedńe – dźelńica Warszawy
* Praga – dźelńica Szydłowca
* Praga – mjejscowość we Łůdzkim wojewůdztwje
* Praga – statek wiślany
* Praga – marka czeskich autokůw
* Praga – jurydyka Praga mjasta Warszawy
Ptŏki

**Ptŏki** (*Aves*) to je grōmada stałocieplnych zwiyrzōw ze podtypu kryngowcōw. Je nojbarzij roztōmajtŏ postrzōd grōmad lōndowych kryngowcōw – je powyżyj 10 tys. zort ptŏkōw, kere zamiyszkujōm ekosystymy na cołkim świecie. Majōm srogość ôd 5 cm (Mellisuga helenae) do 2,7 m (struś czerwōnoskōry).

## Charakterystyka
Charakterystyczne dlŏ modernych ptŏkōw (Neornithes) sōm: skōra wytwŏrzajōncŏ fyjdra przodnie kōńczyny przekształcōne we krzidła, kelca ôkryte rogowym dziubym (u terŏźnych przedstŏwicieli pozbytym zymbōw), leki, festelny szkelet i sztyrodziołowe sierce. Ptŏki zaôbycz poradzōm lŏtać, nale niykere zorty sōm wtōrnie niylotne. Ôkrōm tego ôdznaczajōm sie wysokōm metabolicznōm aktywnościōm. Rozmnŏżajōm sie bez skłŏdanie i wysiadowanie jajec ôbtoczōnych twardōm szupōm. Niykere ptŏki, a nojbarzij kruki i papagaje, nŏleżōm do nojbarzij inteligyntnych zort zwiyrzōw, ône poradzōm tworzić i używać spōmocnych nŏrychtōw, a przekazujōm tã wiedzã dalszym gyneracyjōm.

Mocka zort ptŏkōw robi se dalekodystansowe wandry (migracyje), inksze przemieszczajōm sie mynij regularnie na krōtsze dystanse. Sōm zwiyrzami społecznymi – gŏdajōm ze sobōm ze pōmocōm wizualnych sygnałōw abo zawołań kōntaktowych, jak i śpiywym, a bierōm udzioł we spōlnych lyngach, gōnach, przepyndzaniu drŏpieżnikōw, migracyjnych zgrupowaniach.

Wiynkszość zort ptŏkōw żyje mōnogamicznie, nojczyńścij na czas jednego sezōnu, czasami na ôkres pŏru lŏt, rzŏdzij tworzōm tã samã pŏrã bez cołke życie. Inksze zorty tworzōm lyngowe poligyniczne systymy – z pŏrōma samicami przipadajōncymi na jednego samca. Rzŏdko trefiŏ sie poliandryczne zorty z mocka samcami a jednōm samicōm. Jajca sōm porzōnd skłŏdane do gniŏzd i wysiadowane ôd ôjcōw. Charakterystycznōm cechōm dlŏ wiynkszości ptŏkōw je dugi ôkres flyjgi nad wyklutymi pisklŏkami.

## Ewolucyjŏ

## Klasyfikacyje ptŏkōw modernych ([[Neornithes]])

## Pozōr
Pływanie

**Pływaniy** – metoda poruszaniŏ sie we wodzie używanŏ ôd ludzi i zwiyrzōnt. Je to popularnŏ aktywność rekreacyjnŏ, nojbarzij we krajach, kaj je ciepły klimat a sōm naturalne zbiorniki wodne. Pływanie je tyż dyscyplinōm szportowōm.
Prziborze

3 mjejscowośći we Polsce:
*Prziborze - śoło we lubuskim woj., we Żagańskim kryśe, we gmińe Brzeźńica
*Prziborze - osada we půmorskim wojewůdztwje, we bytowskim kryśe, we gmińe Kołczygowy
*Prziborze - wjeś we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, we gmińy Łobez
Qadyr Myrza Äli

**Qadyr Myrza Äli** (**Қадыр Мырза Әли**, nar. we 1935 we zachodnij tajli Kazachstanu, um. we 2011) to bůł pisorz, co tworzůł we kazachskij godce. Bůł tyż laureatym Państwowyj Nadgrody Republiki Kazachstanu we dźedźińe literatury. Uůn je wspůłautorzym pjyrszygo kazachskigo himnu.

Jigo wjersze bůły przełożůne na rusko, mjymjecko, angelsko, francusko, tatarsko godki, tyż na inksze.

## Kśůnżki

* «Жаңғалақтар» (1960);
* «Кішкене қожанасырлар» (1961);
* «Данышпан» (1961);
* «Ноян-қоян» (1962);
* «Алуан палуан» (1963);
* «Сабақ» (1964).

## Linki zewnytrzne

* Qadyr Myrza Äli na internet-zajće Adebiportal.kz
Qele Qele

**Qele Qele** (uorm. - *Քելե Քելե* - uoznoczo: dali dali, wym. [kʲɛ'lɛ kʲɛ'lɛ]) to śpjywka uod Sirusho, kero reprezyntowała Armyńijo na Kůnkurśe Śpjywki Ojrowizyje 2008. Artystka sama napisała słowa śpjywki, muzyka skůmpůnowoł H.A. Der-Howagimjan. Śpjywka je blank po angelsku, kej ńy liczyć intra a słůw *qele qele*. Jako gatůnek połůnczo we śe cechy popu a uormjańskij ludowyj muzyki.

Wybrano jům 13 merca 2008 we krajowych welůngach śpjywki repryzyntujůncyj, po absztimůngu.
Do śćisłygo krajowygo finału dostało śe 4 nojpopularńijszych śpjywokůw a śpjywoczek ze cołkij Armyńije. Bez SMS-absztimůng a nůmery ekszpertůw ze żyri podjůno decyzyjo, co to *Qele Qele* bydźe forszlagym na Śpjywka lo Ojropy we Belgradźe. Zarozki po tym, Sirusho sztartnůła kůncertowo sztreka po Belgiji. Przijůno ja tam fest ćepło. Bůła tyż we Lůndyńe, Paryżu, Pradze a Berlińe.
We finale śpjywka dostała 4. plac, zebrał tyż 199 pkt., we půłfinale mjała drugi plac a 139 pkt.
Śpjywka uotrzimała maksymalno nota (12 pkt.) uod: Francyje, Belgije, Ńiderlandůw, Grecyje, Rusyje, Czeskij Republiki, Gruzyje a Polski.

Tytuła *Qele Qele* uoznoczo gynau "łaźić" lebo "maszyrować", kere je wźůne ze starouormjańskigo słowa, dźiśo używanygo we slangu. Kej pisała słowa śpjywki, Sirusho průgowała uprośćić tekst jako ino śe dało, coby bůł uůn wpadajůncy we ucho a idyjalny do tůńca. Bez jaki uokres czasu *Qele Qele* bůło podle bukmacherůw nojchyntliwjyj uobsawjanům do roli wygranygo śpjywkům.

## Necowe uodwołańa
Qele Qele - neczajta ze śpjywkům
Rolada

**Rolada** – mjynsne jodło. Przigotowuje śe je bez zawińyńće filůngu we kůnsek mjynsa. Zauobycz bůła to uowjyńźina, nale do śe trefić tyż rolady, kere śe robi ze użyćym inkszygo. Do filůngu dowo śe nojczyńści boczek, wůszt, uogurek, cwibla, nale czynsto tyż czyrstwo skůrka chlyba. Prziprawy to znamjyńńy paprika, korzyńy a zymft. We Ślůnsku podowo śe ja s modrům kapustům a ślůnskymi kluskami.
Pulsoksymyjter

**Pulsoksymeter** – elektrōnicznŏ maszina, co suży do bezinwazyjnego mierzyniŏ saturacyje krwie.

Funguje podle prawidła mierzyniŏ pochłōnianiŏ ôd czerwōnych krwinek we noczyniach wosowatych radiacyje ô dwōch roztōmajtych welowych dugościach – czerwōnego a podczerwōnego.
Bauerstwo

**Bauerstwo** – jydna ze tajli gospodarki, keryj głůwnym zadańym je dostarczańy jodła. Bauerstwo uzyskuje produkty ze źelinůw a gadźiny bez uprawjańy roli, źelinůw a chowańy a hodowla zwjerzůnt. Pjyrszo uprawa roli rozpoczła śe uůngyfer 8000 r. p. n. e. na Bliskym Wschodźe.
Rutyńsko godka

**Ruteńsko godka** (ukr. *староукраїнська мова*, bjoł. *старабеларуская мова*) –   umarło godka szrajbowano, jedna s trzuch amtowych godek we Rzeczpospolitej Uobojga Norodůw do 1699 roku. Uode XIX wjeka rozwinůła śe we godki ukrajińsko a bjołorusko.
Rega

**Rega** – rzyka we Polsce, położůno na Pobrzeżu Połedńowobałtyckym, we wojewůdztwje zachodńopůmorskym, uo dugośći ůng. 172,5&nbsp;km.
San Marino

**San Marino**, **Republika San Marino** () , tyż **Nojjaśnijszo Republika San Marino** () – niysroge państwo we połedniowyj Ojropje, kere je ynklawům postrzůd Italije. Je rozlygowane we Apyńińskij Půłwyspje, we půłnocno-wschodnij tajli Apyńińskigo Půłwyspa. Jigo wjyrch je yno 61 km2, mjyszko sam wele 32 000 ludziůw. Głůwne mjasto mjanuje sie tak kej cołke państwo - San Marino. Je to nojmyńszy ferajńista Rady Ojropy.

San Marino je poważane za nojstarszo durch egzisterujůnco republika na świecie, kontynuuje tradycyjo zakůnu, kery powstoł 3 września 301 roku uod Marinusa ze Arby. Podug powjarki Marinus wyjechoł ze Rab (růmańskij kůlůńije Arby), kej prziszły  kajzer Diocletian wydoł byfel, coby uodbudować mury mjasta Rimini, zniszczůne uod piratůw.

Państwowo ekůnůmijo uopjyro śe na financach, industryji, usugach a turystyce. GDP na perzůna je sam 36 200 dollarůw, co dowo uůnym 39. plac na wykoźe państw śwjata, a 18. we Ojropje. Je poważane za nojbarzi stało eknůmijo, majům fest mało ludziůw bez roboty, niyma sam pożyczek publicznych ani debetu.

## Gyografijo
San Marino je ynklawům we terytoryjům Italije, graniczno lyńijo dwůch państwůw mo 39&nbsp;km. leży pojstrzůd regijůnůama Emilia Romagna a Marche, kole 10 kilomyjtrůw uode brzyga Adrjatyckigo Morzo. Landszaft je zdůminowany bez Apyńiny, cołki kraj to sům leko gůrziste teryny, beztůż yno 17% kraju nadowo śe do uprawy. Nojwyższy plac to je wjyrch Monte Titano, kery mo 749 myjtry nade morzym, nojńiży je rzyka Ausa, kero je na poźůmje yno 55 myjtrůw. Bez San Marino płynům krům Ausy rzyki Marano a San Marino, ńyma żodnych wjynkszych jeźorůw abo inkszych akwynůw. Je to trzeći uod kůńca podug wjelkości kraj Ojropy, myńsze sům yno Watykůn a Můnako.

### Klimat
Klimat San Marino je strzůdźymnomorski ze ajnflusym kůntinyntalnym. Je sam gorko we lato a źimno we źima. Nojwyższo strzedńo tymperatura je we lipcu a śyrpńu - 27&nbsp;°C, a nojźimńi we styczńu, ynoć 6&nbsp;°C.

### Ferwaltůngowy tajlůng
# Acquaviva
# Borgo Maggore
# Chiesanuova
# Domagnano
# Faetano
# Fioryentino
# Montigiardino
# San Marino
# Serravalle

## Zdrzůdła
San Marino (miasto)

**San Marino** – stolica San Marino, położōnŏ we strzodkowyj czynści krŏju, na zachodnich stokach Monte Titano. Trzeci co do srogości zōmek krŏju. We 2020 roku miasto miało 4071 miyszkańcōw.

We 2008 roku historyczne cyntrum San Marino ôstało społym z Monte Titano wpisane na wykŏz światowyj erbowizny UNESCO.

Miasto ôstało założōne 3 września 301.

Kamrackim miastym San Marino je San Leo w Italiji. We San Marino je Uniwerzytet we San Marino, Miyndzynŏrodowŏ Akadymijŏ Nauk San Marino a Politechnika.

## Zabytki
* ôbrōnne mury ze XIII–XIV stoleciŏ
* trzi festōngi ze XI–XIV stoleciŏ, tm. trzi wieże na Monte Titano: La Rocca o Guaita, La Cesta, Il Montale
* kościoły: św. Franciszka (XIV–XIX stolecie), św. Piotra (XVI stolecie, XIX stolecie), bazylika św. Maryna (XIX stolecie)
* pałace: Valloni (XV, XVII stolecie), dei Capitani
* rathaus (Palazzo Pubblico, 1884–1894)
* muzea, m.in. znane filatelistyczno-numizmatyczne muzeum.

## Zobŏcz tyż
* San Marino (państwo)
Syrbijŏ

**Syrbijŏ** (syrb. *Србија, Srbija*), **Republika Syrbije** (*Република Србија, Republika Srbija*) – państwo we Połedniowyj Ojropie, na Bałkańskim Bōnie, bez dostympu do morza, powstōne 5 czyrwnia 2006 po rozpadzie federacyje Syrbije i Czŏrnyj Gōry. Syrbijŏ była wczaśnij zwiōnzkowōm republikōm Federacyjnej Republiki Jugosławije (1992–2003) a tyż Syrbije a Czŏrnyj Gōry (2003–2006). Głōwnym miestym je Belgrad.

## Gyjografijŏ
Syrbijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
* na połedniu:
**  Pōłnocnŏ Macedōnijŏ (273 km)
**  Albanijŏ (115 km)
**  Kosowo (niy ôstało bez niōm uznane)
* na weschodzie:
**  Rumunijŏ (476 km)
**  Bułgaryjŏ (318 km)
* na pōłnocach:
**  Madziary (151 km)
* na zŏchodzie:
**  Bośnia a Hercegowina (302 km)
**  Chorwacyjŏ (241 km)
**  Czŏrnŏ Gōra (203 km)

### Miasta

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta syrbskigo regyrōnku
Skoleks

**Skoleks** (ze łać. *Scolex* bez gr. *skōlēks* - chrobok, mada, inakszy: **madźoch**) je uokryślyńy przodńij tajli ćała (gowki) prawygo taśymca. Suży uůna do utrzimywańo pasorzita we ćele żywićela. Skoleks bywo uzbrojůny we roztomajtych zortůw brůzdy, przicycki a haki, spůmogajůnce prziwarće do śćany strzewja żywićela. Uobecność sztyrych przicyckůw na skolekśe to charakterystyczno cecha taśymca ze gatůnku Cyclophyllidea.
## Necowe uodwołańa
Fotografijo prezyntujůnco skoleks
Stargard

**Stargard** (pol.: *Stargard*, pům.: *Stôrgard*, uać. *Stargardia*, ńym. *Stargard in Pommern*, *Stargard an der Ihna*; 1950-2015 *Stargard Szczeciński*) – mjasto a gmina we wojewůdztwje zachodńopůmorskim, we kryjśe stargardzkym, nad Inům. W lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noležouo do wojewůdztwa ščećińskigo. Noležy do nojstaršych grodůw na Půmořu Zachodńim. Jygo anfang śyngo VIII-IX stolećo. Rozwojowi uosady spřijouo pouožyńy při křižujůncych śe cestach handlowych, prowadzůncych s Santaka do Wolina i ze Ščećina do Kouobřygu. Čuůnek Nowyj Hanzy. Mjasto je śedźibům powjatu stargardzkigo i gminy. Podle danych s 30 čerwca 2005, mjasto mjouo 71 017 mjyškańcůw.
Starowschodńosłowjańsko godka

**Starowschodńosłowjańsko godka** (, , ) – martwo pisano godka, urzyndowo używano uod wschodńich Słowjanůw we Ruśi we storoczach uod X do XIV.
Sudan

**Sudan** – trzicie nojwjynksze państwo afrykińske, rozlygowane we půłnocno-wschodnij Africe nad Czyrwjůnym Morzym.

Uod 9 lipca 2011 Połedńowy Sudan uzyskoł ńypodległość, uznano uod władzůw we Chartumje.
Sůmalijo

**Sůmalijo**, **Republika Sůmalijsko** – państwo we půunocno-wschodńij tajli Afryki. Je uůno pouožůne na Půuwyspje Sůmalijskym. Přilygo do Uoceanu Indyjskigo a Zatoki Adyńskij. Uod půunocnygo zachodu mo grańica s Džibuti, uod zachodu s Etjopijům, a uod pouedńowygo zachodu s Kyńijům. Půunocno tajla kraju we 1991 roku uůguośiua ńyzaležność kej Sůmaliland.
Taraszkewica

**Taraszkewica** (inksze mjano: **klasyczny prawopis**, bjoł. *тарашкевіца*, *клясычны правапіс*) – mjano jednyj ze zortůw bjołoruskij uortografije (skłodńe, gramatyki a alternatywnyj potocznyj godki), kero uopjyro śe na regułach bjołoruskij godki stosowanych przed reformům bjołoruskij gramatyki we 1933 roku.
Timpul (cajtůng)

**Timpul** to tytůua wožnygo cajtůnga wydowanygo we Bukarešće uod 15 marca 1876 i 17 marca 1884, a nastympńy mjyndzy 13 listopada 1889 a 14 grudńa 1900 a mjyndzy 1919 a 1922 kej uoficjalny uorgan růmůńskij partji kůnserwatywnyj. W cajtůngu Timpul škryflali čynsto Mihai Eminescu, Ion Luca Caragale a Ioan Slavici.
Timpul (gydichta)

***Timpul*** (śl: (*(Tyn) czas*) – to tytuła jednyj ze gydichtůw růmůńskigo dichtera Nichity Stănescu. Uostała uůna napisano 19 styczńa 1955 roku.
## Necowe uodwołańa
* Cołko gydichta we uoryginale
Timpul (magazyn)

***Timpul*** – tytuła mołdawskigo kulturalnygo cajtůngu, kery ukazuje śe roz na tydźyń, tyż na teryńe Růmůńije.
## Necowe uodwołańa
Neczajta
Timpul

* Timpul – gydichta růmůńsko
* Timpul – konserwatywny růmůński cajtůng
* Timpul – mołdawsko-růmůński magazyn
Tortellińi

**Tortellińi** (, plural uod *tortellino*) – tradycyjne italske jodło. Sům to pjerożki ze filůngym ze mjynsa, grzibůw abo kyjzy, podowane ze tůmatnům zouzům (choća idźe czynsto tyż trefić inksze zorty zouzůw). Po uwarzyńu nojczyńśćij suje śe na ńe z wjyrchu tarto kyjza, zauobycz parmezan.
Tusket

**Tusket** to je małŏ wieś rybackŏ rozlygowanŏ we hrabstwie Yarmouth we Nowyj Szkocyji (Kanada). Terŏźnie miyszkŏ sam 395 ludzi. Tusket założyli we 1785 roku Niderlandczyki.
Tynis

**Tynis** (abo tyż **tynis ziymny**) to je szportowy szpil rozgrŏwany na korcie tynisowym, polygajōncy na przebijaniu raketōm tynisowōm bal bez abo kole necu na pole ôpacznika, cwekym zdobyciŏ pōnktu bezpostrzednio abo postrzednio, we wyniku błyndu ôpacznika. Może być rozgrŏwany pojedynczo (tm. singel) abo we dwuôsobowych skupinach szpilerōw jednyj płci (debel) abo ôbōch (mikst). Tynis przinŏleżoł do latowych dyscyplin ôlimpijskich we latach 1896–1924. Do jejich programu wrōciōł we 1988.

Terŏźnŏ wersyjŏ tynisu narodziyła sie we Wielgij Brytaniji pod kōniec XIX stoleciŏ pod mianym *lawn tennis* (śl. *tynis na trŏwie*). Hned po swojim nastōniu tynis rozniōs sie postrzōd wyższych szicht anglojynzycznych społeczyństw zatym stoł sie popularny na cołkim świecie.

Nojwŏżniyjszymi tynisowymi szpilami w roku sōm sztyry turniyje tworzōnce tm. *[[Wielgi Szlem (tynis)|Wielgi Szlem]]*: Australian Open, French Open, Wimbledon a US Open. Postrzōd fachōw reprezyntacyji miyndzynŏrodowych wyrōżniŏ sie: Becher Davisa, Becher Hopmana, szpile Fed Cupu i Drużynowy Becher Świata.

Bale do tynisu skłŏdajōm sie z dwōch połōnczōnych ze sobōm pōłōwek wulkanizowanego kauczuku pokrytych miszōngym filcu i sztucznego włōkna (dŏwnij używano było flanelowyj powłōki).

W tynisie wyrōżniŏ sie ôziym bazowych zagrań: zerwis, forhend, bekhend, wolej, pōłwolej, smecz, skrōt i lob. Kożdy szlag wykōnuje sie ze pōmocōm rakety, tak coby bal trefiōł w tajlã kortu ôpacznika. Miana ôdbić ôdnoszōm sie do mōmyntu, kedy sōm wykōnowane (w przipadku zerwisu) abo knifu jejich wykōnaniŏ.
Trzyńśyńy źymje

**Trzyńśyńy źymje** – to gwołtowne rozładowańy naszpanůwań kere powstowajům we skorupje źymskej we czaśe ruchůw fragmyntůw litosfyry. Ze mjyjsca uwolńjyńo tych naprynżyń (hipocyntrům – uůgńisko trzińśyńo źymje) rozłażům śe fale sejsmiczne. Půnkt na powjyrzchńi Źymje położůny nad uůgńiskym (epicyntrům) to mjyjsce, kej fale doćyrajům nojwcześńij a kej straty sům nojwjynksze. Śůła wstrzůnsůw maleje we mjara uoddalańo śe uod epicyntrům.

Badańjym trzińśyń źymje zajmuje śe sejsmolůgijo.
Tůmata

**Tůmata** (*Lycopersicon esculentum*) – to grincojg prziwjeźůny ze Połedńowyj abo Strzodkowyj Ameriki. Do Ojropy trefjůła po 1492 roku, po uoddekńyńću Ameriki bez Krzisztofa Kolůmba.
Tůnezyjo

**Tůnezyjo** (*Tunis*, Republika Tůnezyjsko - *Al-Dżumhurija at-Tunisija*) – państwo arabske leżůnce we půłnocnyj Africe nad Morzym Śrůdźymnym. Grańiczy s Algeryjům a Libijům. W lotach 1881-1956 pod protektoratym Francyje. Uod 12 listopada 1956 roku we UoNZ, a uod 1 paźdźerńika 1958 r. człůnek Ligi Państw Arabskych. Stolicům kraju je Tůńis, a inksze wjynksze mjasta to: Safakis (Sfax), Arjana, Bizerta (Banzart), Kabis (Gabés), Susa (Sousse).

## Ferwaltůngowy tajlůng
Tůnezyjo tajluje śe na 24 wilajety (gubernatorstwa):

# Al-Kaf
# Al-Kasrajn
# Al-Mahdija
# Arjana
# Badża
# Bin Arus
# Bizerta
# Kabis
# Kafsa
# Dżunduba
# Kairuan
# Kibili
# Manuba
# Madańin
# Monastir
# Nabul
# Safakis
# Sidi Bu Zajd
# Siljana
# Susa
# Tatawin
# Tauzar
# Tůńis
# Zaghwan

## Przipisy
Wodno trůmba

**Trůmba wodno** to zjawisko meteorolůgične polygajůnce na formowańu śe pjůnowygo chmuřastygo wiru na kštout leja, wystympujůncygo přez powjyřchńům wody, pouůnčůnygo s chmurům kuymbjastům. Pod tům postaćům jawi śe kej nadwodne tornado, kere wznośi woda. Je znočńy suabša uod swygo lůndowygo uodpowjydńika.
Ławica Rønne

**Ławica Rønne** to je ławica kero nojduje śe na połedńowy-zachůd uod wyspy Bornholm, kero leży na důńskych wodach terytorjalnych. Do kupy ze Uorlům Ławicům (z kerům je połůnczůno) stanowi jydno ze nojwjyncy mjałkich placůw na połedńu Bałtyckigo Morzo.
Uljanowsk

**Uljanowsk** (ros. Ульяновск) je mjastym we Rusyji a stolicům uobwodu Uljanowskigo. We Uljanowsku mjyško 638,3 tys. ludźi (2005).

Zouožůne we 1648 roku bez bojara Bogdana Chitrowo na břygu Wougi a Swijagi, pod mjanym Symbirsk. Uod 1780 pośado prawa mjejske, uod 1796 bůuo stolicům guberńi, a uod 1943 stolicům uobwodu. We 1924 r. zmjyńůno mjano na Uljanowsk, s kuli tego co urodźiu śe sam tukej Wuodźimjeř Lyńin, čyli Wuadimir Iljič Uljanow. Průč Lyńina, urodźyli śe sam tyž Aleksandr Kerenskij a Paweł Jasienica.

Mjasto znůne je ze fabryki aut – UAZ, mo port řečny, lotńisko i šula wyžšo.
Łobez

**Łobez** (pol. *Łobez*, ńym. *Labes*) – mjasto  mjasto we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, śedźiba łobeskigo krysu a gminy mjejsko-wjejskij Łobez, rozlygowane nad rzykům Rygům na łobeskij wysoczyźńe. W rokach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy nolyżało do szczećińskigo wojewůðztwo.

Podug danych z 30 czyrwca 2013 mjasto mjało 10 497 mjyszkańcůw. Prawa mjejske Łobez mo uod 1275 r.

We mjeśće znojduje śe banhof, bez kery przełaźi lyńijo nr 202 (trasa Stargard – Gdańsk Głůwny). Do 1991 r. fůngowała tyż lyńijo klajnbanki ze Stargardu, (do 2001 r. kursowała jeszcze do Dobryj).

## Populacyjo

ImageSize = width:460 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Burgermajstry

## Galeryjo

Image:Łobez z lotu ptaka.JPG|Łobez - 2005
Image:Lobez main street.jpg|Kośćůł we Łobźe
Image:Lobez niepodleglosci.jpg|Ulica Niepodległości
Image:Rega river.jpg|Řyka Ryga, kej przepływo bez Łobez
Ôdra

**Ôdra** (, czes. a , , dolnośl. *Uder*) to je rzyka we Postrzodkowyj Ojropie, we umorzu Bałtyckigo Morza. Przepływŏ bez Czechy, Polskã, w tym Gōrny a Dolny Ślōnsk, i Niymce. Je to nojdugszŏ rzyka Ślōnska a drugŏ nojdugszŏ rzyka Polski. Mŏ 854&nbsp;km dugości a 118 861&nbsp;km² wiyrchu ściykaniŏ. Wypływŏ na weschodzie Czech na wysokości 634 m n.p.m. We dorzyczu Ôdry je 7 elekrowni wodnych.

Przi Ôdrze rozlygowane sōm take miasta jak: Ôstrawa we Czechach, Ôpole, Wrŏcłōw i Sztetin we Polsce.

Wojewōdztwa w Polsce bez jake płynie to:
* ślōnske wojewōdztwo;
* ôpolske wojewōdztwo;
* dolnoślōnske wojewōdztwo;
* lubuske wojewōdztwo;
* zachodniopōmorske wojewōdztwo
Uostrůw Grabowski

**Uostrůw Grabowski** (pol.: *Ostrów Grabowski*) – dawno wyspa řyčno we Ščećińy na teryńy Mjyndzyuodřa, uo powjyřchńi přez 175 ha. Uostrůw Grabowski uotočůny je wodůma Důńčycy, Překopu Mjelyńskigo a Kanouů Dymbickigo. 
Pouůnčuůna je šyrokům groblům na zasypanym fragmyńće Důńčycy s půunocnům tajlům Uaštowńi.
Ojropejsko Uńijo

**Ojropejsko Uńijo** (OU) – gospodarczo-polityczny zwjůnzek dwadźeśća śedmju (uod 1 lutygo 2020 r.) dymokratycznych krajůw Ojropy, kery je rezultatym porarocznygo procesu politycznyj, gospodarczyj a społecznyj intygracyje, przi tymu nojwjynkszům, nojgibći rozwijajůncům śe a rzodkům patrůnům tyj zorty na śwjeće. 
Polsko a Czesko sům człůnkůma Ojropejskij Uńije uod 1 maja 2004.

## Kraje człůnkowske
### Teroźne
*Austryjo (uod 1995)
*Belgijo (uod 1957)
*Bułgaryjo (uod 2007)
*Chorwacyjo (uod 2013)
*Cyper (uod 2004)
*Czesko Republika (uod 2004)
*Dańijo (uod 1973)
*Estůńijo (uod 2004)
*Finlandyjo (uod 1995)
*Francyjo (uod 1957)
*Grecyjo (uod 1981)
*Szpańijo (uod 1986)
*Irlandyjo (uod 1973)
*Litwa (uod 2004)
*Luksymburg (uod 1957)
*Łotwa (uod 2004)
*Madźary (uod 2004)
*Malta (uod 2004)
*Mjymcy (uod 1957)
*Ńiderlandy (uod 1957)
*Polsko (uod 2004)
*Portugalijo (uod 1986)
*Růmůńijo (uod 2007)
*Słowacyjo (uod 2004)
*Słowyńijo (uod 2004)
*Szwecyjo (uod 1995)

### Downe
* Wjelgo Brytańijo (1973-2020)

## Necowe uodwołańa
* UniaEuropejska.org
Uobwůd kalińingradzki

**Uobwůd kalińingradzki** (rus.: *Калининградская область*) to je tajla Rusyje, kero mo sztatus uobwodu. Je uůna ynklawům uodtajlowanům uod reszty kraju bez terytoryjům Litwy a Bjołoruśi. Granica mo ze Litwům a Polskům. Zajmuje 15 096&nbsp;km² placu a zamjyszkuje we ńi 945 000 ludźi. Stolicům je Kalińingrad.
Waikato Stadium

**Waikato Stadium** – stadjůn we mjeśće Hamilton we Nowyj Zelandyji. Zbudowali go we 2001 roku a wleźe na ńigo 25 800 ludźi. Sům sam szpile fusbalu a ragbi. Terozki właśćićelym stadjůnu je rada mjasta Hamilton.
Wjelgopolsko

**Wjelgopolsko** – historyczny land we zachodńij tajli Polski ze stolicům we Poznańu. Wjelgopolsko je rozlygowano na Wjelgopolskim Pojeźdźerzu a Wjelgopolskij Ńiżińy. Głůwnymi mjastůma Wjelgopolski sům: Poznańy, Bydgoszcz, Wjelgopolski Gorzůw, Kalisz, Kůńin, Půła, Wjelgopolski Uostrůw, Gńyzno, Leszno a Śyradz.
Wodorotlynki

**Wodorotlynki** sům to zwjůnzki zbudowane s metalu a jydnowartośćowych grup wodorotlynowych OH- (wjync uůnych ilość je růwno wortośćowośći metalu), uopisywane uůgůlnym wzorym M(OH)x.

Wodorotlynki tajluje śe na zasadowe a amfoteryčne, atoli postrzůd zasadowych wyrůžńo śe tyž zasady, čyli rozpuščalne we wodźe wodorotlynki zasadowe.

Wodorotlynki zasadowe to te, kerych metal rychtuje tlynek zasadowy. Zasady to rozpuščalne we wodźe wodorotlynki metali I i II grupy (krům wodorotlynku berylu, co je amfoteryčny).

Wodorotlynki amfoteryčne reagujům zarůwno s kwasůma (reakcyjo zobojyntńańo) kej s inkšymi wodorotlynkůma.
Zachodńopůmorske wojewůdztwo

**Zachodńopůmorske wojewůdztwo** to je půłnocno-zachodńo tajla Polski. Skłodo śe ze 21 krysůw. Uůnygo stolicům je Sztetin.
Wola Gutowska

**Wola Gutowska** – wjeś we Polsce pouožůno we wojewůdztwje mazowjeckym, we powjeće radomskym, we gmińe Jedlińsk.

## Linki zewnyntřne
Geograficzne wspůłrzyndne

**Wspůłrzyndne geůgraficzne** to dugość a szyrokość geůgraficzno mjerzůne we stopńach, minutach a sekůndach. Anfangym ukłodu wspůłrzyndnych geograficznych je przećynće śe połedńika zerowygo (Greenwich) s růwńikym, znojdujůnce śe na połedńowy zachůd uod wybrzeży Afriki.

Jedyn stopjyń ( ° ) to 60 minut ( ' ), a jydna minuta to 60 sekund ( " ).
Łużyca

**Łużyca** (gůrnosorb.: *Łužica*, dolnosorb.: *Łužyca*; pol: *Łużyce*; czes.: *Lužice*; mjym: *Lausitz*) – historyczne terytoryjům roztajlowane mjyndzy Mjymcůma a Polskům. Mjymjecko tajla leży mjyndzy krajůma: Saksůńijům a Brandynburgijům. Polsko tajla je mjyndzy wojewůdztwym lubuskim a Dolnym Ślůnskym. Historyczńy tajluje śe Łużyca na Gůrno (na wschůd uod Görlitz a zachůd uod Budźiszyna) a Dolne (nojbarzi wysůńynto na půłnoc tajla, ze postrzodkym we Choćebużu). Uode downa Łużyca je zamjyszkano uod Słowjanůw – Sorbůw, kerzi stanowjům sam myńszość.
### Badńij tyż
* Gůrnołużycki djalekt
Italijo

**Italijo**, **Republika Italsko** (it.: *Italia*, *Repubblica Italiana*) – państwo położůne we Połedńowyj Ojropje, na Apyńińskim Půłwyspje, je ůune człůnkym wjelu uorgańizacyjůw, m.in.: Ojropejskij Uńije, NATO. Italijo noleży do uoźmju nojbarźi industryjowonych a bogatych państw śwjata - G8.

Cołkowito dugość lůndowyj grańicy Italije wynośi 1932,2&nbsp;km. Sůmśaduje uůna s Francyjům – 488&nbsp;km grańicy, Szwajcaryjům – 740&nbsp;km, Austrijům – 430&nbsp;km i Słowyńijům – 232&nbsp;km). Wnůntzr terytorjům Italije znojdujům śe tyż dwa państwa-ynklawy: San Marino (39&nbsp;km grańicy) a Watykůn (3,2&nbsp;km).

Dugość wybrzeża italskigo wynośi aże 7600&nbsp;km. Uoblewajům je wody poru akwynůw Strzůdźymnygo Morza: Liguryjske Morze, Tyrryńske Morze, Jůńske Morze a Adrjatycke Morze.

Nojwyższy půnkt połožůny je na nojwyższym masywje Ojropy, Můnt Blanc. Nośi uůn mjano Můnt Blanc de Courmayeur – jygo wysokość to 4807 m n.p.m.

Italijo podźelůno je na 20 rygjůnůw (5 ś ńich na szczygůlnych prowach), 109 prowincyji (s kerych 2 sům autůnůmiczne) a 8092 gminy.

### Przipisy
Madźarsko godka

**Madźarsko godka** (*magyar nyelv*) – je godka we podskupińe ugryjskich godkůw, kero przinoleży do podfamilije ugrofińskij (ze familije uralskij).

Godkům tům godo ůngyfer 13,6 mln ludźi - ze czygo nojwjyncy (wele 9,5 mln) we Madźarach), nale tyż we połedńowyj Słowacyji, postrzodkowyj Růmůńiji (Śedmjogrůd), půłnocnyj Syrbiji (Wojwodina), zachodńij Ukrajińe (Zokarpaće), wschodńij Słowyńiji (Prekmurje) a wschodńij Austriji (Burgynland).

Madźarski je to aglutynacyjno godka.
## Madźarske abecadło
Ynklawa

**Ynklawa** – terytoryjům ze wszyjskich strůnůw uobtoczůne terytoryjům drugigo państwa. 
Ynklawům můgům być cołke państwa (Watykůn, San Marino, Lesotho) abo ino jako tajla inkszego kraju (kalińingradzki uobwůd, wjeś Campione). Sům państwa, kere majům grańica yno ze jednym państwym, nale majům dostymp do morzo a bestůż ńy sům ynklawůma. Sům to ntp. Gambijo, Můnako, Brunei, Dańijo a Portugalijo.
Zicherka

**Zicherka** (tyż: *haszpa*) – zorta zapinki zrobjůnyj s drutu, keryj jydyn kůńec zahaczo śe za zagyńće znojdujůnce śe na drůgim kůńcu. Służy do gibkigo uůnczyńo dwůch tajli tkańiny abo, we przipadku zicherki wyndkarskij, sztucznyj przinynty s żiłkům.
Zobrze

**Zobrze** (pol. *Zabrze*, mjym. *Zaaber* - do 1915, *Hindenburg O.S* - 1915-1945) – mjasto na Gůrnym Ślůnsku, we kerym pomjyszkiwuje kole 157 000 ludźi, noleży do GZM. Zobrze prawa mjejskie dostały we 1922 roku, mjasto je gůrnoślůnskim uostzodkym fedrowańo wůnglo.
Zymft

**Zymft** (ze mjym. *Synf*, inakszy: *mosztrich*, *musztrik*) – zulaga, we keryj nowjyncy je źorno uogńichy (we kupje godkůw jako "zymft" je słowo "uogńicha"). Powstała we starożytnym Rzimje na poczůnku naszyj ery a uod poczůnku uznowano ja za zulaga uo kuryrujůncych cechach (załogadza bolůnczka przi rojmatyce, pobudzo trawjyńy fetu, dźało przećiw bakteryjům a uobńiżo blutdruk).

Zymft powstowo we wyńiku uůnczyńo źorno uogńichy (zauobycz mlůnych) ze uoctym. Bez dodowańy roztomajtych zulagůw, wykorzistańy roztolicznych zortůw uogńichy a sposobu ji mlyńo powstowo moc zortůw zymftu.
Gorol

**Gorol** – we ślůnskij godce mjano ńy-Ślůnzoka, czowjeka ze Altreichu abo inkszyj tajli Polski. Nojczyńśći gorol to je chop, kery mjyszko we Zogłymbju. Baba - gorol to je *gorolica*. Gorolica we ńykerych mjastach to tyż je chop (godo śe do ńi tedy: *chopje*).

We uopolskim wojewůdztwje czynsto mjast **gorol** godo śe **hadźaj**.
## Uobocz tyż
* Hanys
Hanys

**Hanys** – uokryślyńy czowjeka, kery uod pokolyńůw mjyszko we Ślůnsku a mo śe za Ślůnzoka. Czynsto Hanys to je tyż Ślůnzok, kery mjyszko poza grańicůma Ślůnska. Pojyńće *Hanys* uobmyślyli Poloki a wźyno śe uod mjymjeckigo mjana *Hans*, co mjało uoznaczać, iże Ślůnzoki sům Mjymcůma. Mjało być uůne uobraźliwe, nale przijino śe skirz podkryślyńo uodrymbnośći *Hanysůw*.
Modro kapusta (joduo)

**Modro kapusta** – uokryślyńy bazujůncygo na čerwůnyj kapusty gowjastyj jodua ślůnskigo a wjelgopolskigo.
Tako kapusta gotuje śe wroz ze jabkůma, cwiblym, rodzynkůma, nelkům a kůnskym masua lebo tustego.
Na Gůrnym Ślůnsku kapusta ta je we wjelkij zocy - podowo śe jům uwařůno, připrawjůno i uůmaščůno tustym ze špyrkami we ńydźela na uobjod. Wroz ś ńům podowo śe čorne klůski i rolada.
Nachtop

**Nachtop** (z mjym. *Nachttopf*) je zbjůrńikym, do kerego uoddowo śe mocz we nocy. Nachtopy sům czynsto cyramiczne a majům dekle. Inksze materjoły to tworziwa sztuczne, mjydź, srebro, porcelano, glas. 
Uobecńy nachtopym nazywo śe zacha używano bez bajtle do uoddawańo moczu abo kołů we faźe przyjśćowyj půmjyndzy używańym pjeluszek a toalety.
Rydůłtowy

**Rydůutowy** (pol: *Rydułtowy*) – mjasto na Gůrnym Ślůnsku, kere ležy we wojewůdztwje ślůnskym, we powjeće wodźisuawskym. Je to uoštřodek fedrůnku wůnglo.

Wzmjankowane je za pjyrwa we kśyndze *arcybiskupa wrocuawskigo*, ze 1228 goda. Rydůutowy prawa mjejsky erbuy we 1951 godźe. Skiž razultata dwjustopńowygo admińistracyjowygo tajlowańo, utraćouy je. Pjyršygo styčńa 1992 roku uodzyskouy mjejsky recht.

Mjyškańec Rydůutůw mjanuje śe Rydůutowik.

## Historyjo

Mjano mjasta pochodźi uod *feudaua* uo mjańe Rudolf, pjyrwej śe nazywauo *Rudolphi villa*.

Zmjany mjana mjasta we ćůngu wjekůw:

* 1228 Rudolphi villa
* 1355 ze Rudosdorf
* 1453 ze Rynolticz
* 1481 von Rynolticz
* 1531 Rynoltowitze
* 1581 Rudosdorf
* 1614 Rudoltowi
* 1652 Rudoltow, Rudultow
* 1679 Rydoltow, Rydultow
* 1687 Rudoltow
* 1745 Ridultow
* 1784 Ridultau
* 1830 Nieder Ridultau, Ober Ridultau, Ridultow
* 1845 Nieder Ridultau, Dolny Rydultów, Ober Ridultau, Wierzchni Rydułtów
* 1861 Nieder Ridultau, Ober Ridultau

Zmjany nazwy najwjynkšej tajli mjasta - Radošůw: 		
* 1228 r. Radosevici
* 1288 r. Radoscow
* 1300 r. Rastow
* 1316 r. Raddoscow
* 1437 r. Radussuow
* 1531 r. Radoschow
* 1614 r. Radossow, Radessow
* 1745 r. Radoschau
* 1830 r. Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszow
* 1845 r. Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszów
	 	
We XX wjeku dodano kůńcůwka -owy.

## Gospodarka

Mjasto Rydůutowy je *uostřodkym* fedrowańo wůnglo. Wjynkšość zatrudńůnych we industryji robi na grubje Ryduůutowy-Anna.

## Zabytki
* Tunel lo cugůw (1853-1858 r.)
* Zespůu Stawjyń Lazarytu Mjejskigo (1911 r.)
* Křiž pokutny (1628 r.)
* Kośćou św. Jeřygo (1896 r.)
* Stawjyńy wagi gruby "Rydůutowy" (1906 r.)
* Zabudowa mjyškańowo kolanije Karola
* Kośćou Św. Jacka 
* Banhof / Bana

Izby pamjyńći při:	
* Grubje "Rydůutowy"	
* Śedźibje Towařistwa Spouečno-Kulturalnygo Ńymcůw wojewůdztwa ślůskigo

## Cajtůngi wydowane we Rydůutowach

* "Kluka", pismo Towařistwa Miuośńikůw Rydůutůw
* "Pielgrzym", pismo parafije św. Jeřygo
* "Spektrum", pismo parafije św. Jacka we Radošowach
* Cajtůng "Kalwaria", parafije Zmortwychwstońo Pańskigo
* "Na Ratuszu", darmowo gazetka informacyjno mjasta Rydůutowy
Zupa s tomatůw

**Zupa s tůmatůw** – zupa zrobjůno ze polywki, nudelzupy abo buljůna. Cyntralnym skłodńikym, dźynki kerymu mo swoja arůma, sům fryszne tůmaty abo tůmatowo kůncyntrata. Zupa podowo śe ze nudlůma abo ryżym. Porzůnd, coby doprowić smak, dowo śe źyla, bez tyn przikłod bazylijo, kłůnki pjetruszki abo magi a zabjylo śmjytanům. Dobrze je na uostatek cyknyńć cukru a szczypek skůrzice.
Utopek

**Utopek**, **Utoplec** lebo **Wasermůn** – morcha wodno podug berybojek, godek, uosprowek, powjarek, zawjeřyńůw a wicůw, kero ukozuje śe we Gůrnym Ślůnsku, idyntiko s polskym Wodńikym. Uosprowki uo Utopku sům uobstůnům tajlům ślůnskij kultury. Lyjbysraumym Utopka mjały by być barzoły, barziny, rybńiki, rzyki, plosa, a stawy.

Podug wszyjskich uosprowek, Utopek kwatyruje se we stawje, roz za czas weksluje pomjyszkańy na inksze, coby go kery ńy ukatrupjůł. Kożdy Utopek je zgobńikym, bywo jarny, kej ńy strzimje.

Kożdo powjarka mo inkszo wersyjo, co do pochodzyńo Utopka. Jedno pado, choby Půnbůczka ńykere jańoły suchać ńy chćały, Uůńi śe pogorszyli a pośćepowali je ś ńyba. Te jańoły, kere poślatowały na źymja, uostały jancykrystůma, te kere do lasa - ńyherskyma morchůma, a te kere do zyja a rzyki - Utopkůma.

## Necowe uodwołańa
* Legendy ziemi wodzisławskiej i Śląska Cieszyńskiego
* Utopek z Wielopola (Rybnik)
Żymła

**Żymła** (z ) – zorta pjeczywa, nojczyńśći we formje plaskatyj uobłůnki, kero mo masa kole 30-100 gramůw. Roz za kedy mo na wjyrchu mak abo sezam, abo je filowano.
Czowjek

**Czowjek** (*Homo*) – zorta cyckocza ze familije czowjekowatych (*Hominidae*), raje naczelnych. Terozki zorta zwjyrza kero důminuje na planeće Źymja (kej chodźi uo btp. tympo pomjyńańo jeji wjyrchu, nale już ńy lb. wjelośći wystympowańo).
Ńy poradza

***Ńy poradza*** (*Niy poradza*) je rokowo śpjywka skupiny Underground śpjywano cołko po ślůnsku.
## Necowe uodwołańo
Śpjywka "Ńy poradza" (mp3)
Ńybuszewo

**Ńybušewo** (pol. Niebuszewo, mjym. *Zabelsdorf*) – uośedle Ščećina předźelůne lyńijům banowům na dwje tajle - půunocnům, noležůncům do dźelńicy Půunoc to Ńybušewo wuaśćiwe, kere we wjynkšośći zajmowane je bez spůudźelče uośedle Kśůnžůnt Půmorskych a uośedle Bpa Bandurskigo. Tajla pouedńowo noležy do dźelńicy Střůdmjeśće a je to dawne **Bolinko** (mjym. *Grünhof*) a uobecńy tzw. *Ńybušewo-Bolinko*. Na teryńe Bolinka znojduje śe spůudźelče Uośedle Pjastowske. 
Koždo s tych dwůch tajli uośedla pośadoa uosobno rada uośedla.

Ńybušewo a Bolinko majům nojwjynkšo gynstość zaludńyńo we Ščećińe, mjyško tam 41 tys. mjyškańcůw, eli ůng. 10 % ludnośći mjasta.
Szekulada

**Szekulada** (nah.: *xocolotl* - goszko woda) – wyrůb cukerńiczy uůnaczůny s mjazgi kakaowyj, fetu kakaowygo (masło kakaowe) abo fetu cukerńiczygo, czygoś do słodzyńo a inkszych dodatkůw. Wytwarzano je uůna nojczyńśći we postaći tabulek. We ńykerych krajach, gůwńy we Meksyku, powszychńijszo je szekulada we postaći napoju na wodźe, mleku abo inkszym płyńy. Rzodźi trefjo śe szekulada sproszkowano abo we granulkach.

## Zorty szekulady

* Przodńi tajlůng:
** **Goszko** – składo śe ze masła kakaowygo, proszku kakaowygo a cukru, roz a kedy ze ńywjelgům domjyszkům wanilije. Zawjero przynojmńij 70% produktůw ze kakaowyj mjazgi a powinno być przigotowywano we tymperaturze 31,1–32,7&nbsp;°C. Zawjyro 2–5 rozůw wjyncyj teobrominy niż mlyczno.
** **Mlyczno** – we jeji skłod wchodźi tyż mlyko abo proszyk mlyczny i wanilijo, a zowartość kakao ńy przekraczo 50%. Tymperatura uůnaczyńo mo 28,9–30,5&nbsp;°C. Zwykle szekulada ta zawjero ńy mńyj niż 25% suchyj kakaowej masy we sumje, 14% suchyj mlycznyj masy, 2,5% suchyj uodfetowanyj masy kakaowej, 3,5 % fetu mlycznygo a 25% fetu razem.
** **Bjoło** – ńy zawartośći kakaowygo proszku. We nojlypszich szekuladach tyj zorty je ino do 33% kakaowygo masła. Tymperatura wytwarzańo 27,9–30,5&nbsp;°C. Ńykerzy uwożajům, iże tyn wyrůb ńy je szekuladom ze wzglyndu na niskům zawortość kakaowygo masła.
** **Deserowo**
* Szekulady byndůnce mjeszońinům roztomajtych składńikůw ze inkszych zort szekulad:
** **[[Bakalije|Bakalijowo]]**
** **[[Uorzychy (bakalije)|Uorzychowo]]**
** szekulady ze **uowocůma**, **likerkůma** a inkszymi dodotkůma
**Szekulada „couverture”** je wyrobym uotrzymonym ze wyrobůw kakaowych a cukrów, zawjero ńy mńij ńiż 35% suchyj masy kakaowyj, we tym:
: 1) ńy mńij niż 31% fetu kakaowygo;
: 2) ńy mńij niż 2,5% ńyfetowyj suchyj masy kakaowyj.

We produktoch szekuladopodobnych zawortość kakao ńy przykraczo 7% cołkej masy. Wjynkszość producyntůw lo uzyskańo gładkij, jydnorodnyj struktury dodowo do szekulady lecytyna sojowo (E322), abo PGPR (polirycynoyoleińon poliglicerolu – E476), co pozwalo zmńyjszyć zawartość drogjygo masła kakaowygo a uobńyżyć lepkość masy.
Sztuczno godka

**Sztuczno godka** (mjanowany tyż **kůnlang**; ang. *conlang* uod **''con**structed **lang**uage'') to je ausdruk używany we stosůnku do godkůw, kere ńy narodźůły śe bez naturalno lingwistyczno ewolucyjo, jyn bůły stworzůne uod czowjeka. Tako godka może społńać roztůmajte role, ntp. sużyć za mjyndzynarodowo forma kůmůńikacyj stanowić szyfer, lingwistyczny eksperymynt abo być używano pojstrzůd wymyślůnyj rasy abo norodu we sztuce (jak klingůńsko godka), ńyrzodko we literaturze. Nojwjyncyj znajůmům sztucznů godkům je esperanto, kere bůło stworzůne we 1887 roku uod Ludwika Zamenhofa. Inksze znajůme sztuczne godki to ido, interlingua, volapük a lojban.
Szwajcaryjo

**Szwajcaryjo, Szwajcarsko Kůnfederacyjo** (Confoederatio Helvetica, Schweiz, Schweizerische Eidgenossenschaft) - państwo federacyjne we Zachodńij Ojropje. Je jydnym s ńywjelu państw, we kerych uobowjůnzuje dymokracyjo bezpostrzedńo. Szwajcaryjo uod wjydyńskigo kůngresu we 1815 roku je państwym neutralnym. Do Narodůw Zjydnoczůnych przistůnpjůła dźepjyro 10 wrześńo 2002 po przygosowańu tyj decyzyji we absztimůngu mińimalnům wjynkszośćům gosůw (52%). Szwajcaryjo ńy mo dostympu do morza.
Szwecyjŏ

**Szwecyjŏ** (szwedz. *[[:Plik:Sv-Sverige.ogg|Sverige]]*), ôficjalnie **Krōlestwo Szwecyje** (szwedz. *[[:Plik:Sv-Konungariket Sverige.ogg|Konungariket Sverige]]*) – nordycke państwo na Skandynawskim Pōłwyspie we Pōłnocnyj Ojropie. Mŏ granicã z Norwygijōm na zachodzie a Finlandyjōm na wschodzie, je tyż skuplowanŏ z Danijōm bez most Øresund.

Szwecyjŏ mŏ 450 295&nbsp;km² a skirz tego je to trzeci nojsrogszy podle wiyrchnie sztat Ojropejskij Unije. Miyszkŏ sam kole 9,4 milijōna ludzi. Je to państwo z małōm tyngościōm zaludniyniŏ – 21 per./km² – a cołkŏ populacyjŏ je skōncyntrowanŏ w połedniowyj tajli. Wiyncyj jak 85% populacyje żyje we miejskich zōnach. Stolicōm Szwecyje je Sztokholm, kery je aji nojsrogszym szwedzkim miastym.

Jako samostanowiōny a jednolity krej Szwecyjŏ powstała we strzedniowieczu. We XVII stoleciu istniało Szwedzke Imperium a patrziło ôno do nojważniyjszych państw Ojropy. Mocka podbitych terynōw straciyła we XVIII a XIX stolyciu, miyndzy inkszymi Finlandyjõ lŏ Rusyje we 1809. Ôstatniŏ wojna, we keryj bojowała Szwecyjŏ bōła we 1814, kej wmusiyła Norwygiji persōnalnõ unijõ (do 1905). Ôd 2024 je czōnkym NATO, wczaśnij bōła państwym neutralnym. Z Ojropejskōm Unijōm sie skuplowała we 1995, je tyż czōnkym OECD.

Dzisiŏ Szwecyjŏ je kōnstytucyjnŏ mōnarchijŏ z parlamyntarnōm dymokracyjōm i fest rozwiniyntōm gospodarkōm. Mŏ trzeci plac w *Democracy Index* rychtowanym ôd cajtōngu The Economist a dziywiōnty w Indeksie HDI. We 2010 roku miała nojgibcijszy ekōnōmiczny wezrost a nojsrogszy poziōm innowacyjności w Ojropie. Światowe Ekōnōmiczne Forum uznało jã za nojbarzij kōnkuryncyjny ojropejski sztat.
Sztetin

**Sztetin** (kasz.: *Szczecëno*, pol.: *Szczecin*, mjym.: *Stettin*) – mjasto we Polsce, rozlygowane we zachodńopůmorskym wojewůdztwje, nad Uodrům, je uůno grodzkym krysym. Terozki půmjyszkuje sam 409 068 ludźi.

Je uůno uostrzodkym gospodarczym rygjůnu, mo morsko hawyna, stoczńa a inkszo industryjo.
Sztad uostoł założůny we IX stoleću, we X stoleću bůł sam uostrzodek kultu słowjańskigo, ze chramůma Trygława.
Szńitloch

**Szńitloch**, mjanowany ńykedy s polskigo **szczypjorkym** (*Allium schoenoprasum L.*) – źelina s arůmům, ze knoblochowatyj familije. Wszechuobecńy uprowjany we Ojropje, Azyji a Půłnocnyj Americe. Na dźiko idźe go trefić na gůrskych pjargach a żwirowatych brzygach wjelgich rzyk.
Czeski Ślůnsk

**Ślůnsk Česki**, dowńij tyż **Morawski Ślůnsk**, do 1918 **Austrijacki Ślůnsk**, mjyndzy 1918 a 1945 tyż **Sudecki Ślůnsk** – je to geszichtowo krajina położůna na wschodźe Czeskij Republiki uo wjyrchu 4 452&nbsp;km2 zamjyszkana bez ůngyfer 1 miljůn ludźi. Historyczno stolica to Uopawa. Krům teroźnygo uobwodu Jeseník (kery je tajlům Olmickigo Kreju), terytorjům noleży do Ślůnskomorawskigo Kreju. Na połedńu Czeski Ślůnsk sůmśaduje ze Morawijům; na połedńowym wschodźe ze Słowacyjům; na wschodźe, půłnocy a połedńowym zachodźe ze polskům tajlům Ślůnska (gynau s wojewůdztwůma dolnoślůnskim, ślůnskim a uopolskim).
Gůmiklyjzy

**Gůmiklyjzy** (Ślůnske kluski, gś-mjym. *Gummikließla*, śl-mjym. Schläsche Kließla) – sům to klůski robjůne s kartofli uůnczonych we czyńśćach 3:1 s kartofylmyjlym, kulane na uokrůngło s dźurkům, warzůne we uosolůny gorki wodźe. Jy śe je kej przidowka do wusztowego kustu ze zouzům (czynsto s roladům), czasym kej grůndkust ze wytopjůnym szpekym. Sům uůne wywołanym jodłym we Wjyrchńym Ślůnzku, kaj sům dwje zorty ty szpajze. Jednům sům kluski bjołe, zrobjůne yno s warzůnych kartofli a kartofylmyjlu. Drůgům, to sům kluski czorne, kej do kartofli a kartofylmyjlu dodowo śe tyż we 1/3 surowe tarte kartofle.


Image:Ziemniaki i mąka przygotowane do ugniatania ciasta na kluski śląskie.jpg|Kartofle a kartofylmyjl
Image:Przygotowywanie ziemnieków do ugniecenia ciasta na kluski śląskie.jpg|Przirychtowańy
Image:Surowe kluski śląskie.jpg|Kulańy
Image:Kluski śląskie, surowe....jpg|Kulańy
Ů

**Ůů** – dwadźesto pjůnto buchsztaba we Steuerowym szrajbůnku a dwadźesto śůdmo we ślůnskym alfabeće fůnetycznym, używano je uůna tyż we czeskij godce. We ślůnskij godce mo źwjynkowy wert [o], a we czeskij [u:]. We inkszych alfabetach lo ślůnskij godki je pisano jak **ô**, **oo**, **ö**, **ō** abo **ó**. Uod ńykerych je mjanowano *ślůnskim umlautym*.
Żymlok

**Żymlok** (śl-mjym. *Sammelwurscht*) –  je to wuszt ze mjůnszu żymły a śwjyżyj krwje ze wjeprzka a zemlůnych wůntrůbkůw, skůrůw a fetu. Nojczyńśći prziprawjo śe je cwiblům, korzyńůma a majorankym.

Żymloki sům czorno-fjoletowe, majům uůne nojczyńśći skůra zrobjůno ze strzewja. Żymlok mo ksztołt ańfachowygo wusztu a je do 5 cm ruby.

## Necowe uodwołańo
*   ''Żymlok śląski / zemlok / zemlouk / bułczanka'' - Mińisterstwo Rolńictwa a Rozwoju Wśi 
*   ''Wegański żymloki'' - Nowy ślonski wegański maszket.
Ẋ

**Ẋẋ** – buchsztaba łaćińskiij wersyje czeczyńskigo abecadła, kero mo klang [ħ]. Kej uůna godka zapisowujymy Cyrylicům, to tedy muszymy używać znoku **[[хъ]]**.
Galoty

**Galoty** – wjyrchńo tajla uoblyczyńo kero uosłańo a skrywo korpus czowjeka uod bjoder ku spodkowi. Noszůne jako elymynt dwu- abo trzitajlowygo ancuga abo uosobńy. Sům elymyntym uoblyczyńo chopůw a babůw.
Biblijŏ ôd Krōla Jakōba

**Biblijŏ ôd Krōla Jakōba** (ang. **''K**ing **J**ames **V**ersion*, we skrōcie: *'KJV**), **Autoryzowanŏ Biblijŏ** – to je [[Protestantyzm|protestancki]], angelski przekłŏd [[Biblijo|Biblije]], zrobiōny na potrzeby [[Anglikańizm|Kościoła Anglije]] ôd krōla [[Jakōb I|Jakuba I]]. Piyrsze wydanie pochodzi z [[1611]]. roku. Tyn przekłŏd mioł głymboki wpływ niy ino na wszyjske nastympne angelske przekłady [[Biblijo|Biblije]]<nowiki/>ale tyż na cołkŏ angelskŏ literatura. 

Na marginesach KJV wrażōne bōły ''Roczniki Świata Jamesa Usshera''  

== Geneza ==
W XVI Stoleciu. [[Anglijo|Anglijŏ]] przechodziyła [[Reformacja|reformacyje]] a fale nawrotu do [[Rzimskokatolicki kośćůł|katolicyzmu]]. W rezultacie pod kōniec XVI stuleciŏ. w kraju konkurowały z sobōm dwa wydaniŏ Biblije. Były to: Biblijŏ Genewskõ, wydana w 1560 roku bez grupa protestanckich szkolorzy, kerzi po dojściu do władze [[Marii I Tudor]] (mianowanej „Krwawōm Mariōm”) w 1553 roku uciykli z [[Anglijo|Anglije]] przed represjami religijnymi krōlowej Marii i grożōncōm im śmierciōm. Jak tyż wydanŏ za regyrōnkōw [[Elżbiety I]] [[Biblijŏ biskupia]] (ang. ''Bishops Bible'') z 1568 roku, narychtowanŏ bez pŏrunŏstu biskupōw dlŏ ôgraniczyniŏ popularności Biblije genewskiej.  

**Biblijŏ genewska''' w marginesach miała mŏwã antykrōlewskŏ, bez ôdnoszynie sie w tyn spōsōb do prześladowań protestantōw kludzōnych bez krōlowŏ Maria I. Biblijŏ biskupia wydanŏ wartko, choć prokrōlewskŏ, pokŏzała sie słabŏ gŏdkowo i niy cieszyła sie popularnościōm. coby rozwiōnzać tã sytuacyje krōl Jakub zleciōł zrobiynie nowego przekładu biblije

## Ôbejzdrzij tyż
* Niyprawõ Biblijŏ
Śwjyntochlowice

**Śwjyntochlowice** (pol.: Świętochłowice, mjym.: Schwientochlowitz) – mjasto, kere je położůne we połedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we cyntrům Gůrnoślůnskigo Uokryngu Industryjnygo (GOP). Mjasto przinoleży do Zwjůnzku Mjast Polskich (ZMP). We latach 1975-1998 sztad admińistracyjńy bůł we wojewůdztwje katowskim.
Łotwa

**Łotwa** (łot. *Latvija*, Republika Łotewsko – *Latvijas Republika*) – państwo we Půłnocnyj Ojropje powstołe we 1918 roku.

Uod strůny lůndowyj grańica mo s Litwům (453&nbsp;km), Bjołoruśům (141&nbsp;km), Rusyjům (217&nbsp;km) a Estůńijům (339&nbsp;km). Łůnczno dugość lůndowych grańic wynośi 1150&nbsp;km, krům tygo Łotwa mo 531&nbsp;km wybrzeżo Bałtyckigo Morza. Łotwa je człůnkym Ojropejskij Uńiji uod 1 maja 2004 a NATO uod 29 marca 2004, krům tygo noleży do UoNZ, UoBWE, Rady Ojropy, Rady Bołtyckij a Rady Państw Bołtyckigo Morza. 1 styczńa 2014 wlozła do sztrefy ojro.
Mahůmet

**Mahůmet** **Muhammad ibn Abd Allah ibn Abd al-Muttalib** (ar. ; - urodzůny nojprawdopodobńij 20 kwjetńa 571, zmar 8 czyrwca 632) – prorok islamu, twůrca islamu a zołożyćel pjyrwszej wspůlnoty muzůłmanůw, kera przeobraźiła śe we teokratyczne państwo religijne. Wyznawcy islamu wjerzům, aże je nojwjynkszym i uostatńim prorokym jydynygo Bůga, Allaha, a śwjynto kśynga islamu, Koran, zostoła mu przekazano bez Bůga we serji objawjyń.
Ruch Chorzów

**Ruch Chorzów** – ślůnski szportklub ze Chorzowa, znůmy ze sekcyje fusbalowyj. Założůny 20 kwjetńa 1920 roku we Bismarckhütte. 14-krotny majster Polski a 3-krotny majster puharu Polski we fusbalu. Swoje szpile gro na stadjůńe przi hulicy Cichej 6 we Chorzowje. Farby klubu sům modre. We latach 2016-2019 trzi lata za rajom spadoł z ligi, we 2020-2023 awansowoł trzi razy za rajom nazod do Ekstraklasy.

Inksze sekcyje klubu to handbal a kolarstwo.

## Sukcesy
### Lokalne sukcesy
* **[[Polsko Ekstraklasa|Majster Polski]]**
**  **1 plac (14):**1933 1934, 1935, 1936, 1938, 1951, 1952, 1953, 1960, 1967/1968, 1973/1974, 1974/1975, 1978/1979, 1988/1989
**  **2 plac (6):** 1950, 1956, 1962/1963, 1969/1970, 1972/1973, 2011/2012
**  **3 plac (8):** 1937, 1948, 1954, 1955, 1966/1967, 1982/1983, 1999/2000, 2009/2010
* **[[Puhar Polski we fusbalu|Puhar Polski]]**
**  **1 plac (3):** 1950/1951, 1973/1974, 1995/1996
**  **2 plac (6):** 1962/1963, 1967/1968, 1969/1970, 1992/1993 (rezerwy), 2008/2009, 2011/2012
* **Superpuhar Polski**
**  **2 plac (2):** 1989, 1996
***Ńyligowe szpile na [[Gůrny Ślůnsk|Gůrnym Ślůsku]] (1922-1926, 1941-1944): **
**  **Majster Ślůnska** (2): 1922, 1926
** **Wicemajster Ślůnska** (2): 1924, 1941/1942
**  **Puhar Stanisława Fliegera** (2): 1925, 1926

### Sukcesy mjyndzynarodowe
* **[[UEFA Champions League|Puhar Europy]]**
** **Ćwierćfinał (1):** 1974/1975
* **[[Liga Europy UEFA|Puhar UEFA]]**
** **Ćwierćfinał (1):** 1973/1974