open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lama

**Lama** (*llama glama*) to je zwjyrz, kery wpjyrw żůł we Americe Połedńowyj, a terozki tyż we Ojropje, Americe Půłnocnyj a we Australiji. Je 102-119 cm dugi, a ruby uod 113 do 250 kg. Bajtel je ruby uod 8 do 18&nbsp;kg. Mo moda żyć we stadach, bo je to spokojny zwjyż. Lo Indjanerůw lamy to půmagery we rajźe, przećepujům im klamoty, bo sům to zwjyrzynta juczne. Mogům na puklu mjeć tela wjela mo 25%-30% jejich wogi. Idźe tyż spożywać jejich mjynso, a ze futra robić uobleczyńa a inksze zachy.
Angelsko godka

**Angelsko godka** (ang. *English language* ) – urzyndowo godka na terytorjach zależnych Wjelgij Brytańije, a we wjynkszośći jeji bůłych kolůńiji i důmińjůw, p.in. Irlandyji, Kanadźe, RPA, Australiji i Nowyj Zelandyji.

Terozki używo jům kole 400 miljůnůw ludźi kej uojczysto godka, a 1,2 - 1,6 miljarda kej uobco godka.

We sůmy Wjelgij Brytańije angelsko godka je *de facto* godkům urzyndowům, nale formalńy państwo to ńy mo żodnej uoficjalńy ustalůnej urzyndowyj godki. Podano sytuacyjo je tyż we Zjednoczůnych Sztatach. Angelski noleży do uoficjalnych godek ONZ, a uod XX wjeku je nojczyńśći używanům godkům we kůntaktach mjyndzynarodowych. Roz na kedy uokreślany kej pjyrszo ůńiwersalno godka ludzkośći.

Angelsko godka je fest zrůżńicowano geůgraficzńy. Djalykty růżnům śe fůnetykům, słowńictwym i do pewnygo stopńo gramatykům.

### Familijo
* Godki indoojropejske
** Godki germańske
*** Godki zachodńůgermańske
**** Godki anglo-fryzyjske
***** Godki angelske
***** Angelsko godka

### Pisowńo i fůnetyka
**[[Alfabyt angelski]]** je uobecńy taki sům kej alfabyt łaćiński i skłodo śe s dwadźeśća sześću buchsztabůw:

### Gramatyka angelskij godki
Angelsko godka je godkům pozycyjnům a analitycznům (wjelge znoczyńy majům czasowńiki pośiłkowe), nale wystympujům tyż ńykere elymynty fleksyji. Sům to relikty indoeuropejskigo systymu deklinacyji i kůńůgacyji, we pełńi zachowanygo we godkach słowjańskych i łaćińy, a we tajli we staroangelskej godce. Uodmjano bez przipadki dotyczy zaimkůw, rzeczowńiki pośadajům yno dopełńacz (*Saxon genitive*), tworzůny s kůńcůwkům -s.

W angelskej godce wystympujům przedimki: uokreślůny *the* i ńyokreślůny *a(n)*. Formy *an* używa śe przed wyrazůma wymawjanymi s nagosowům samůgoskům - *an hour* nale *a European*. Co ńyzwykłe wśrůd godek indoojropejskych, ńy istńije kategoryja rodzaju gramatycznygo, s wyjůntkym zaimkůw trzećij uosoby liczby pojydynczej.

### Czasy
W angelskij godce je szesnośće czasůw (sztyry czasy po sztyry aspekty czasowe). Půńiższo tabela przedstawjo przikładowe zdańi we 16 czasach strůny czynnej (Present Simple: *I do* - Robia):

Wśrůd jynzykoznawcůw ńy mo połnej zgody co do tygo, eli kożdům s podanych wyżej kůnstrukcyji uważoć za samodźelny czas. Ńykerzi wyrůżńajům we angelszczyźńy jydyńy czas przeszły i teraźńijszy (ze wzglyndu na istńyńy we ńich *prostych* form czasowńika), pozostołe zaś czasy uważajům za aspekty tych dwůch czasůw.

### Składńo
Podstawowym szykym zdańo je SVO, podańy kej we Ślůnskej godce. Wyrazy uokreślajůnce poprzedzajům uokreślane. Szyk zdańo je uo wjela myńi swobodny we porůwnańu s Ślůnskům godkům.

## Przipisy


## Linki zewnyntrzne
**Zajty uo angelskij godce**
* Angelski s BBC
* Tłumacz angielski
* angielski.edu.pl
* ang.pl

**Dykcjonorze**
* MultiSłownik (De Agostini)
* Słownik angelskij godki (Cambridge)
* Słownik angelskij godki (Merriam-Webster)
* Słownik angelskij godki (Oxford)

**Translatory**
* Translatica PWN (tłůmaczy zdańo i cołe zajty)
* Translation-guide.com (tůmaczy zdańo i cołe zajty)
Siymianowice

**Siymianowice** (, ) – ślōnske miasto, kere je rozlygowane we połedniowyj Polsce, we ślōnskim wojewōdztwie, we cyntrōm Gōrnoślōnskigo Industrialnego Ôkryngu (GOP). Miasto przinoleży do Zwiōnzku Polskich Miastōw (ZMP). We rokach 1975-1998 miasto administracyjnie bōło we katowskim wojewōdztwie.

## Etniczno sztruktura
Norodowości we Siymianowicach podug Spisu ze 2021 roku (rachowane tyż perzōny, kere dały dwie norodowości):

## Partnerske miasta

## Administracyjny tajlōng

Miasto tajluje sie na 5 dziylnicōw:
* Cyntrōm
* Bytkōw
* Michołkowice
* Bańgōw
* Przełojka

## Necowe ôdwołania
Tychy

**Tychy** (pol.: *Tychy*, mjym.: *Tichau*) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, je uono krysym grodzkim. Znane ze Browaru Kśůnżyncygo a werku FIATa.
Żory

**Żory** (pol. *Żory*, mjym. *Sohrau*, cz. *Žáry, Žárov*) – miasto na prawach krysu we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowyj Polsce, we ślōnskim wojewōdztwie.

Je to jedne z miast we Rybnickim Rejōnie Wōnglowym. Podug danych GUS z 30 czyrwnia 2024 roku, we Żorach miyszko 61 814 ludzi a sōm podug ludności 17. nojsrogszym miastym we wojewōdztwie, jak tyż 61. we Polsce.

## Geografijŏ
Żory leżōm we Gōrnym Ślōnsku na Rybnickij Placie, kole rzyki Rudy.

We latach 1945–1954 i 1977–1982 siedziba gminy Żory. We latach 1975–1998 Żory administracyjnie bōły we katowskim wojewōdztwie.

1 stycznia 2014 miasto Żory zwiynkszyło swoja wiyrchnia kosztym Rybnika ô 0,26 ha.

## Miano miasta
Znaczynie miana miasta niyma jednoznaczne a sōm dwie teoryje co do niygo. Piyrszo biere je ze staropolskij godki, ôd polynio lasōw, co bōło piyrszy stopiyń do założynio kajś ôsady. Topograficzny ôpis Gōrnygo Ślōnska ze 1865 roku biere je ale ôd ptŏka *żurawia*. Mogymy to sam widzieć: *„In den verschiedenen Urkunden wird Sohrau einmal Żoraw, dann Żora und auch Sora genannt. Der Name ist polnischen Ursprungs.”*, we ślōnskij godce: *„We roztomańtych dokumyntach zapisano jako Żoraw, niyskorzij Żora, a nawet Sora. Miano je polskiygo pochodzynio.”*.

We łacińskiyj knidze *Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis* spisanyj we latach 1295–1305 miasto je podane jako *Zary civitate* – *miasto Zary*. We krōnice wypisane sōm tyż dziydziny założone na polskim prawie *iure polonico*, kere ôstały wciōngnyte ôd miasta. Bez przikłod tajle miasta Żory jak Rogoźna "*Rogosina in una parte decima solvitur more polonico"*, *Rowiyń* - "*Rovona [Hs. Ronoua.] decima solvitur more polonico"*, Rōj - "*Ray*, *Brodek"* we fragmyncie "*Brodek similiter solvitur decima more polonico"*. We 1613 roku ślōnski regionalista a historyk Niklaus Henel ze Prudnika pomiyniōł Żory we swojij pracy ô geografiji Ślōnska *Silesiographia* kaj doł miastu miano *Sora*.
Ajza

**Ajza** to sōm wszyjske metalowe ôbiekty, co już niy nadŏwajōm sie do użytku a ino do przetopiyniŏ we hucie. To mogōm być abfale, popsute wyroby, tajle ôd maszin, stare auta, kōnstrukcyje ze rozbiōrki a inksze.

## Podzioł ajze
Ajza dzielymy na ajza sztalowõ i ajza z metali kolorowych.

### Ajza sztalowŏ
Ajza sztalowŏ mŏ trzi głōwne zorty:
*ajza wsadowŏ - kōnski rube wiyncyj jak 6 mm, ale niy dugsze jak meter
*ajza rubŏ - rubŏ tak jak wsadowŏ, ino może być dugszo jak meter
*ajza zwykłŏ - kożdŏ ajza ciyńszŏ niż 6&nbsp;mm

### Ajza kolorowŏ
To mogōm być metale inksze jak żelazo:
*Miydź
*Aluminium
**Biksy aluminiowe
*Cynk
*Ôłōw
Abo stopy:
*Kajner
*Mesing
*Znal

Mōmy jeszcze kategoryjõ ajza użytkowŏ - to sōm take kōnski, kere jeszcze sie na co kōmu nadadzōm. Handlujōm niōm ajzownie.
Katowice

**Katowice** (pol. *Katowice*, mjym. *Kattowitz*) – mjasto we Gůrnym Ślůnsku, we kerym mjyszko 282 000 ludźi. Pjyrsze spůmńyńy uo Katowicach je ze XVI stolećo. Katowice mjejske prawa dostały we 1865 roku. Katowice sům nojwożńyjszym gůrnoślůnskym cyntrům fedrowańo wůngla a głownym mjastym Gůrnoślůnskygo Metropolitalnygo Zwjůnzku. Sům tyż wożnym biznesowo-handlowo-usugowym cyntrům.

## Linki zewnyntrzne
* Portal Katowicé po ślónsku
Piekary

**Piekary** (niym.: *Deutsch Piekar*, pol.: *Piekary Śląskie*) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku (wele Bytōmia), co w nim miyszko bezma 60 000 ludzi. Mo prawa krysu (je krysym grodzkim). Piekary to je znōmy ôstrzodek pōńci do Sanktuarium Matki Boskij Piekarskij. Krōm tego je tam moc zabytkōw.

## Kamracke miasta
Piekary sōm skamracōne ze:
*  Kobuleti (Gruzyjŏ)
*  Kroměříž (Czechy)
*  Marija Bistrica (Kracyjŏ)
Glywice

**Glywice** (Tyż **Glywicy, Glajwicy** abo **Glajwic**, pol.: *Gliwice*, łać.: *Glivitium*, czes.. *Glivice* abo *Hlivice*, mjym.. *Gleiwitz*, downij *Glywice* abo *Gleywitze*) – miasto we strzōdku Gōrnygo Ślōnska, a połedniowyj Polsce na prowach krysu ślōnskigo wojewōdztwa, siedziba władzōw ziymskigo glajwickigo krysa a Glywickiyj decezyje.

## Necowe Ôdwołaniŏ

* Miejski Urzōnd we Glajwic - BIP
* Glywicy - Sferyczne anoramy
* Glywicy - W objektywje
Bytům

**Bytům** (tyż **Bytůń**, pol.: *Bytom*, śl-mjym. *Aeberbeuthn* abo tyż *Beuthn*, ńym *Beuthen Oberschlesien*, czes. *Bitom*, łać. *Bithomia, Bethania*) – mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym. Je uůno powjatym grodzkym.

Jedno ze nojstarszych mjast Gůrnygo Ślůnska, wzmjankowane we 1123, we 1179 uodłůnczůne uod Małopolski a prziłůnczůne do Kśynstwa Raćiborskigo, uod 1254 prawa mjejske. W XIX wjeku industrjalizacyjo, powstajům huty i gruby wůngla kamjynnygo. Po plebiscyće pozostoło we grańicach Ńymjec, uod 1945 we Polsce.

Bytům bůł kole połowy XIX stolećo nojwiynkszym mjastym prziszłyj aglomeracyje. Jak bůła wytyczano sztreka bany ze Berlina na Gůrny Ślůnsk i dalij do Rusyje, to we Bytůmju cugu ńy chćeli. Sztreka poszła kaj indźij i inksze mjasta na ńij wyrosły - nojbardźij Katowice.

### Necowe uodwołańa

* Stare fotografije Bytůmja
Ôstrawa

**Ôstrawa** (czes.: *Ostrava*) to je miasto we Czeskij Republice, we Morawsko-Ślōnskim Kraju, kerego je stolicōm. Je rozlygowane na granicy Cieszyńskigo Ślōnska (schōd), Ôpawskigo Ślōnska (zachōd) a Morawy (połednie), wele ujścio do Ôdry trzech rzyk: Ôpawy, Ôstrawice a Lucyny. Miasto leży przi pōłnocnym wejściu Morawskij Bramy. We Ôstawie fōnguje fusbalklub - "Baník Ôstrawa", kery szpilo we 1. Gambrinus Lidze.

## Ôbocz tyż
* Czeski Ślōnsk
* Gōrny Ślōnsk
Ślůnsko Ruda

**Ślůnsko Ruda** inakszy **Wjelgo Ruda** (pol.: *Ruda Śląska*, mjym.: *Ruda*) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we cyntrům Gůrnoślůnskigo Uokryngu Przymysłowygo (GUoP). Grańiczy s Zobrzym, Bytůńym, Śwjyntochłowicůma, Chorzowym, Katowicůma, Mikołowym i Gjeroutowicůma.

Powstoło we 1959 roku ze skupjyńo mjast Ruda i Bytůński Szwarcwald.

## Dźelńice mjasta
W Ślůnskij Rudźe je jydynoście dzielnic: 

## Demografjo


ImageSize  = width:630 height:300
PlotArea   = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis   = orientation:vertical 
AlignBars  = late
Colors = 
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:175000
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1950 from:0 till:33962
  bar:1955 from:0 till:38893
  bar:1960 from:0 till:131667
  bar:1964 from:0 till:140200
  bar:1968 from:0 till:140400
  bar:1972 from:0 till:144100
  bar:1976 from:0 till:152200
  bar:1980 from:0 till:159097
  bar:1984 from:0 till:164594
  bar:1988 from:0 till:168467
  bar:1991 color:cobar2 from:0 till:171645
  bar:1994 from:0 till:166564
  bar:1997 from:0 till:163014
  bar:2000 from:0 till:154228
  bar:2003 from:0 till:148361
  bar:2008 from:0 till:143930 
  bar:2016 from:0 till:139412
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1950 at: 33962 text: 33.962 shift:(-14,5) 
  bar:1955 at: 38893 text: 38.893 shift:(-14,5)
  bar:1960 at: 131667 text: 131.667 shift:(-17,5)
  bar:1964 at: 140200 text: 140.200 shift:(-23,5)
  bar:1968 at: 140400 text: 140.400 shift:(-17,5)
  bar:1972 at: 144100 text: 144.100 shift:(-17,5)
  bar:1976 at: 152200 text: 152.200 shift:(-17,5)
  bar:1980 at: 159097 text: 159.097 shift:(-17,5)
  bar:1984 at: 164594 text: 164.594 shift:(-17,5)
  bar:1988 at: 168467 text: 168.467 shift:(-17,5)
  bar:1991 at: 171645 text: 171.645 shift:(-17,5)
  bar:1994 at: 166564 text: 166.564 shift:(-17,5)
  bar:1997 at: 163014 text: 163.014 shift:(-17,5)
  bar:2000 at: 154228 text: 154.228 shift:(-17,5)
  bar:2003 at: 148361 text: 148.361 shift:(-17,5)
  bar:2008 at: 143930 text: 143.930 shift:(-17,5)
  bar:2016 at: 139412 text: 139.412 shift:(-17,5)
Mikołůw

**Mikołůw** (pol. *Mikołów*, mjym. *Nikolai / Nicolei*, śl-mjym. *Nickel*, czes. *Mikulov*) – mjasto i gmina położůne we połedńowyj Polsce, we ślůnskym wojewůdztwje, we połedńowyj tajli Gůrnoślůnskigo Uokryngu Przymysuovygo (GUoP). Je śedźibům mikołowskigo krysa. Grańiczy bezpostrzedńo ze stolicům wojewůdztwa – Katowicůma a Rudům, Gůrnymi Łaźiskůma, Uorzeszym, Tychůma, Wyrůma, Uornůntowicůma, Gjeroutowicůma.

W lotach 1975–1998 mjasto admińistracyjńy noleżoło do katowickigo wojewůdztwa.
Hokejkryka

**Hokejkryka** to je jydyn s wożńijszych elymyntůw sprzyntu hokejowygo.

Hokejkryka zbudowano je ze specjolnygo rodzeju drywna. Istńije tyż jeji uodmjana, na kerům godo śe popularńy ruła. Je uůna zbudowano s metalu, nale ńy je ńiczym wypełńůno. Do ruły prziczepjo śe uopatka i może uůna zastůmpić tradycyjno hokejkryka.

Nojpopularńijśi producyńći hokejkrykůw to Bauer, Itech, Easton, Smoleń, CCM.

Kryki te wykorzistuje śe we hokeju na lodźe.
Ćeszyn

**Ćeszyn** (pol. *Cieszyn*, czes. *Těšín*, łać. *Tessin*, mjym. *Teschen,* śl-mjym. *Teschen*) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, nad rzykům Uolzům, na Pogůrzu Ślůnskim. Historyczne mjasto głůwne Ślůnska Ćeszyńskigo. Mjasto leży na granicy ze Republikům Czeskům i do 21 grudńa 2007 bůł tam nojwjynkszy drůgowy przechůd grańiczny połedńowyj grańice Polski.

Za rzykům leży Czeski Ćeszyn - do 1920 tajla Ćeszyna, potym uoddźelůno grańicům.

W latach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noleżało do wojewůdztwa bjelskigo.

## Etńiczno sztruktura
Norodowośći we Ćeszyńe podug Spisu ze 2021 roku:

## Przipisy
Mjyndzynorodowe Fůnetyczne Abecadło

**Mjyndzynorodowy Alfabyt Fůnetyczny**, *MAF* (ang. *International Phonetic Alphabet*, IPA, fr. *Alphabet phonétique international*, API), alfabyt fůnetyczny, systyma fůnetycznyj transkrypcyje przijynto bez Mjyndzynorodowe Towarzistwo Fůnetyczne kej zglajchszaltowany kńif przedstowjańo głosek wszyjskych godek. Skłodajům śe na ńa symbole alfabytyczne a symbole ńyalfabytyczne a ůngyfer 30 znokůw djakrytycznych.
Heksa

**Heksa** – we ńykerych wjerzyńach ludowych: baba zajmujůnco śe czornům magjům, ćepjůnco prziroki, kojarzůno s śiłůma ńyczystymi - czynsto s szatanym. Mynskym uodpowjydńikym je **czarowńik**. We folklorze pojawjajům śe tyż *dobre* heksy, kere zajmujům śe tam czystům i dobrům magjům. Postaće heksůw mogymy trefić m. in. we ojropejskij mitolůgji ludowyj, jydnokże tam fůnguje raczyj pod mjanym wjydźmy i mo trocha myńi pejoratywne znaczyńy.

W 1484 papjyż Innocynty VIII wydoł bullym *[[Summis desiderates]]* bydůmcům podsůmowańym wcześńijszych uchwoł potympjajůncych czary i zezwolyńym karańo śmjerćům heksůw a czarowńikůw. Innocynty VIII powołoł śe we ńij na słowa Bibliji *Ńy pozwolisz żyć hekśe.* (Wj.,22,17.)

Motyw heksy je uobecny tyż we kulturze ojropejskij růżnych epok, m.in. we *[[Makbet|Makbeće]]* W. Szekspira. Poymat symfůńiczny Antonína Dvořáka s 1896 mo titel Heksa połedńa.
Wikipedyjo

**Wikipedyjŏ** to je miyndzynŏrodowŏ a wielogŏdkowŏ internetowŏ yncyklopedyjŏ, co fōnguje podle prawidła ôdewrzōnyj treści. Fōnguje na softwarze MediaWiki ôd Wikimedia Foundation (haw. *wiki* – „wartki”), wywodzōnce sie ôd kōncepcyje WikiWikiWeb, dozwolajōnce edycyjõ kożdymu używŏczowi wchodzōncymu na zajtã a aktywnõ aktualizacyjõ ônyj treści. Ausdruk *Wikipedyjŏ* to je neologizm, zrobiōny skuplowaniym ausdrukōw *wiki* i *yncyklopedyjŏ*. Szlagwortym ôd Wikipedyje je „Swobodnŏ yncyklopedyjŏ, co jōm kożdy może edytować”.

Wikipedyjŏ powstoła 15 stycznia 2001 roku i zarŏz zrobiyła sie popularnŏ. Przōdzi bōła za projekt spōmocny dlŏ pisanyj ôd fachmanōw i niyegzystujōncyj terŏźnie Nupedyje. Ôd 2003 roku ônyj posiedzicielym je ôrganizacyjŏ non-profit Wikimedia Foundation.

Ôd sztartu Wikipedyje zdobyła ôna fest popularność, a Wikimedia Foundation sztartła roztōmajte spokrewniōne projekty. Wikipedyjŏ to je jedna ze nojczyńścij nawiydzanych neczajt, a moc inkszych neczajt sztartło ônyj mirrory abo forki.

## Wersyje gŏdkowe
Wikipedyjŏ mŏ mockã wersyji gŏdkowych ôd 2004 roku. Ôziymnŏście ze nich mŏ już bez milijōn artikli. Wersyje gŏdkowe ze nojsrogszōm wielościōm artikli to (na 29 paździyrnika 2021):

# Ynglandzkŏ: 6,401 milijōna
# Cebuano: 6,038 milijōna
# Szwedzkŏ: 2,909 milijōna
# Niymieckŏ: 2,627 milijōna
# Francuskŏ: 2,370 milijōna
# Niderlandzkŏ: 2,069 milijōna
# Ruskŏ: 1,765 milijōna
# Szpanielskŏ: 1,726 milijōna
# Italijańskŏ: 1,723 milijōna
# Polskŏ: 1,494 milijōna
# Egipskŏ arabskŏ: 1,353 milijōna
# Japōńskŏ: 1,297 milijōna
# Wietnamskŏ: 1,269 milijōna
# Waray-Waray: 1,265 milijōna
# Chińskŏ: 1,238 milijōna
# Arabskŏ: 1,141 milijōna
# Ukrajińskŏ: 1,120 milijōna
# Portugalskŏ: 1,076 milijōna
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;...&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;94. Ślōnskŏ: 54 tysiōnce

## Spokrewniōne projekty
Wikipedyjŏ mŏ nastympujōnce spokrewniōne projekty:
* Wikcjōnorz (Wiktionary) – wielogŏdkowy dykcjōnorz ()
* Wikinowiny (Wikinews) – zerwis ze nowinami
* Wikizdrzōdła (Wikisource) – swobodnŏ bibliŏtyka (ślōnskŏ gŏdka)
* Wikiksiōnżki (Wikibooks) – darmowe podrynczniki
* Wikicytaty (Wikiquote) – kolekcyjŏ cytatōw ()
* Wikiwerzytet (Wikiversity) – spōlnota swobodnyj wiedze
* Wikispecies – katalog zort ()
* Wikimedia Commons – repozytorium mydiōw ()
* Meta-Wiki – koordynacyjŏ projektōw
* Wikirajzy (Wikivoyage) – ôkludzŏcz turystyczny
* Wikidata (repozytorium danych)
Ślōnski alfabet fōnetyczny

**Ślōnski alfabet fōnetyczny** (*ślůnski alfabyt fůnetyčny*) to je jedyn ze szrajbōnkōw dlŏ ślōnskij gŏdki, kery powstoł we 2006 roku podle czeskigo abecadła. Bōł ôn prōbōm usystymatyzowaniŏ ślōnskigo szkryftu i stworzyniŏ „interpisma”, kery by mioł wszyjske logiczne i nŏleżne elymynta z kożdego piyrwyjszego. Zŏlytōm jego je ujednolicōny szkryft miynkich spōłgłosek. Jednak wiynkszość Ślōnzŏkōw niy chce używać tego szrajbōnku, pōniywŏż niy chcōm czeskich „háčkōw” nad literami.

## Abecadło
Ślōnske abecadło we wersyji fōnetycznyj ôparte je na łacińskim abecadle. Abecadło skłŏdŏ sie ze 32 buchsztabōw:

We alfabecie fōnetycznym je jedna ekstra litera wzglyndym polskigo abecadła: *ů*. Zastympuje ôna polske *ó* (kere mŏ taki sōm klang [u]), ale mŏ tyż funkcyjõ inkszyj głoski - [o] - pōmiyndzy polskimi [u] a [ɔ] (kere brzmi jak miymiecke *o* w słowach: *wohen*, *Kohl*). Używanŏ je nojczyńścij przed literami *m*, *n*, *ń*, kaj we polskij gŏdce wystympuje *ą*. Bajszpil: *mąka → můnka*, *robią → robjům*.

## Bajszpile tekstōw
Ojropa

**Ojropa** – tajla śwjata, zauobycz uokryślano (ńyakuratńy) kej kůntynynt. Leży na půłkuli půłnocnyj, na půgrańiczu půłkul wschodńij a zachodńij. Wroz ze Azyjům tworzi kůntynynt: Ojroazyjo.

Ojropa mo 10,5 mln km² placu. Mo festylńy rozwińynto lyńijo brzygowo, kero je dugo na kole 38000&nbsp;km (bez wyspůw). 25% jeji powjyrzchńe zajmujům půłwyspy, a 7,5% wyspy. Nojdugszům rzykům je Důnaj. Wjynkszo tajla powjyrzchńe je ńiźinno, nojwyższy wjyrch: Mont Blanc (4808 m n.p.m.) we Alpach.

Pjyrsze istoty czowjekowate mjyszkały sam 800 000 lot nazod. czowjek wspůłczesny prziloz sam ze Afriki 40 000 lot nazod i śe tu krojcowoł. We II tyśůncleću p.n.e. zaczůn śe uokres historyczny. Na terozki půmjyszkuje sam kole 712 milijůnůw ludźi.
Władźisłůw

**Władźisłůw** (pol.: *Wodzisław Śląski*, czes.: *Vladislav*, uać.: *Vladislavia*) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, wele grańice ze Czeskům Republikům. Stolica krysa władźisławskigo.

Władźisłůw je podźelůny na dźewjynć bycirkůw

* Jedłowńik Uośedle
* Jedłowńik-Turziczko-Karkoszka
* Kokoszice
* Nowe Mjasto
* Ośedla XXX-leća – Pjastůw – Důmbrůwki
* Radlin II
* Stare Mjasto
* Wilchwy
* Zowada
Linux

**Linux** (dt. [ˈliːnʊks]) – familijo swobodnych uoperacyjnych systym lo kůmputrůw kere używajům kernela Linux. Systyma je podano na Uniksy, noleży do familiji uniksowych systym. Je rychtowano uod uochotńikůw ze cołkigo śwjata, na licencyji GNU GPL. Systyma ta je dostympno jako roztomajte zorty linuksowe.

## Auskuplůngi

* Kernel.org - uoficjalna zajta kernela Linux (ang.).
* DistroWatch - zajta uo zortach systymůw ze familiji Linux i BSD (ang.).
Polsko godka

**Polsko godka** (pol. *język polski*, [ˌjɛ̃zɨk ˈpɔlskʲi], *polszczyzna*) to je godka zachodńosłowjańsko, używano bez ůngyfer 42,5 miljůnůw ludźi na cołkym śwjeće, głůwńy we Polsce. Zarozki po ruskim, je drůgům pod wzglyndym liczby użytkowńikůw godkům słowjańskům, na růwńi s ukrajińskům.

Uobecńy polski je godkům urzyndowům we Polsce a je lo 37-38 miljůnůw ludźi godkům uojczystům. Wjela godojůncych we ńij mjyszko tyż we zachodńij Bjołoruśi, Ukrajińe uoroz na wschodńij Litwje szczygůlńy nauokoło mjasta Wilno. Ze wzglyndu na migracyje Polokůw, po polsku godo śe tyż we Stanach Zjydnoczůnych, Australiji, Kanadźe, Brazylije, Irlandji a Wjelgij Brytańji.

Polsko godka je guůwnym przydstawićelym grupy lechickich godek, odłomu zachodńosłowjańskych. Wyksztołćiły śe uůne na terytoryjům uobecnyj Polski s pjyrwotnych djalyktůw, we kerych śe godoło we Wjelgopolsce a Mołopolsce. Godki te mojům podane na śebje słowńictwo, szczegůlńy do słowackigo (nojbarźi), czeskigo, kaszubskigo, ślůnskigo, bjołoruskigo a ukrajińskigo.

## Zwjůnzane godki

Polsko godka zaliczano je do grupy godek słowjańskich, mjanowano lechickům. Uobejmuje uůna take godki kej půmorsko (uobecńy martwo, pozostoło po ńij ino kaszubsko a tyż połabsko godka (wymarły we XVIII wjeku). Bliskimi krewnymi polskij godki sům godka czesko, słowacko, gůrno- a dolnołużycko. Inksze godki słowjańske tyż majům jake wspůlnośći s polskům, sům uůne atoli rzodsze.

Skuli tygo, co polsko godka noleży do godek indoojropejskich, bezmałaś wszyjske godki Ojropy majům co wspůlnygo ś ńům. Wyjůntkym sům tukej godki kerych śe ńy włůnczo do familije indoojropejskij.
Radlin

**Radlin** – mjasto rozlygowane we połedńowo-zachodńij Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we władźisłowskim kryśe.

Cyntrum mjasta je dźelńica Bjertůłtowy, a bůło godane uo ńich już we 1305 roku, pode mjanym *Bertholdi villa*. Podug danych s 31 grudńa 2006 mjasto mo 17 656 mjyszkańcůw.

Na teryńe Radlina fůngujům: Gruba "Marcel", Koksowńo "Radlin" a Elektroćepłowńo "Marcel".

W 2014 roku we Radlińe uotwarto została pjyrwszo we gyszichće tynżńa solankowo na grubskij tajle Ślůnska. Przi tynżni idźe podychać luftym ze solankům, kjero przywożono je do Radlina z inkszych mjast uzdrowiskowych (choby Ćechoćinek abo Rabka-Zdrůj).

Radlin podpisoł trzi kamracke umowy z inkszymi mjastůma: były to Genthin z Ńymcec, Mohelnice we Czechach a Rohatyn we Ukrajińe.

## Dźelńice
Mjasto Radlin admińistracyjńy ńy je potajlowane na dźelnice. Wyrůżńo śe sztyry gyszichtowe mjana dźelnic:
* Bjertůłtowy
* Głożyny
* Uobszory
* Rydyna
Krům tygo:
* Kolůńa Emma - uośedle familokůw ze XIX stolećo

## Edukacyjo
* Przedszkole Publiczne nr 1
* Przedszkole Publiczne nr 2
* Przedszkole Publiczne nr 3
* Szula Podstawowo nr 3
* Szula Podstawowo nr 4
* Zespůł Szuli Szportowych
* Gimnazyjům nr 1
* Ńypubliczne Licyjům Handlowe do Majerantnych
* Prywatne Techńikům Mechaniczne do Majerantnych
* Prywatne Techńikům Elektryczne do Majerantnych
* Zespůł Szuli Půnodgimnozjalnych

## Szport
### Uośůngńyńća szportowe
* gimnastyka szportowo: Leszek Blanik -  złoty uolimpijski medalista.
* SK Górnik Radlin, manszaft kery groł we śatkowo bala we syzonach 1996/2000 we I Lidze Seryji "A" a tyż we sezůńe 2004/2005 we Polskij Lidze Śatkůwki.
* fusbal: Górnik Radlin, wystympy we I lidze we lotach 1948 (jako *Rymer Radlin*), 1950-55, 1957, 1959; 2. plac we l lidze we sezůńe 1951.

### Kluby a asocjacyje szportowe
* SK Górnik Radlin - śatkůwka 
* KS Górnik Radlin - fusbal , pływańy 
* Towarzystwo Szermierzy Górnik Radlin - szermjerka
* Uczniowski Klub Sportowy Trójka Radlin - szermjerka 
* Amatorski Klub Sportowy Victoria Głożyny
* Stowarzyszenie Dalekowschodnich Sztuk Walki "Tao"
* Uczniowski Klub Sportowy Ronin
* Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Oddział Radlin 
* Klub Gimnastyczny "Radlin"
Uolsztyn

**Uolsztyn** (pol. *Olsztyn*, downij *Holstin*, mjym. *Allenstein*) – nojwjynkše mjasto i stolica wojewůdztwa warmińsko-mazurskigo, powjat grodzki Uolsztyn, stolica powjatu źymskigo uolsztyńskigo, archidjecezyji warmińskij, a uod 1992 r. metropoliji warmińskij. Guůwny uośrodek gospodarčy, edukacyjny i kulturowy, śedźiba wuadz i nojwažńijšych instytucyji rygjůnu, a tyž wažny wynzeu kolejowy i drůgowy.

Uolsztyn ležy we pouedńowyj tajli Warmji, historyčnyj krajiny noležůncyj we lotach 1466-1772 do Řečypospolityj. Wbrew powšechnyj uopińji, ńy je pouožůny na Mazurach.
Dakel

**Dakel** (mjym.: *Dackel*) to je rasa, a po prowdźe 9 ras psůw, kere charakteryzujům śe krůtkymi nůgůma, wydużůnym tułowjym, pyskym, a tyż dość dugim, prostym uogůnym. Farba nojczyńśćij ryżobrůnotno abo czorno podhajcowano. Rozrůżńůmy rasy podug śerśći (krůtko, dugo, szorstko) i wjelgośći (karlik, mińatura i sztandard). Kůmbinacyje tych cech dowajům cuzamyn 9 ras.

Dakle pochodzům ze Mjymec, psy ze bezma idyntycznym wyglůndym znojdźono ale bůło we Egipće na rysunkach we śwjůntyńi Bescheb. We Mjymcach bůły uůne opisane we XIV storoczu.

## Cechy ras daklůw:
* wysokość we kłymbje: 17 do 25&nbsp;cm.
* uobwůd pjerśowyj klotki: karlik uod 30&nbsp;cm; mińatura do 35&nbsp;cm; sztandard wjyncyj jak 40&nbsp;cm i uo wadze 8&nbsp;kg.
* przećyntno dugość žyćo - 13-14 lot.

Dakel je psym na gůn.

## Charakter

Dakel to pjes fest żywy, uodwažny, pozorny a inteligyntny. Je fest prziwjůnzany do swojigo włośćićela, zachowuje ale wrodzůno ńyzoleżność. Uod szczyńyńća wymogo kůnsekwyncyje przi chowańu a dobrego kůntaktu ze uopjekunym, skuli tego co inakszyj może śe uozwinůńć ńyprzijymny, zły charakter.

## Linki zewnyntrzne

Mustry rasy:
* FCI
* AKC
* ANKC
* CKC
* KC (UK)
* NZKC
Jaborygyny

**Jaborygyny** – mjano rdzynnygo noroda Australije, kery přibůu na tyn kůntynynt s Azyje kole 40 000 rokůw nazod. Terozki žyje uůnych sam kole 460 tyśůncůw.

Přemjyškujům zauobyč licho zaludńůne a ńyurodne uobšory Zachodńij Australije, Queenslanda a Půunocnygo Terytoryja. Mnogo populacyjo Jaborygynůw přemjyškuje nale šrůmowiska we srogich mjastach Australije.

Jaborygyny sům zauobyč zarachowane do čorny čowječyj rase, baj podug ńykerych antrůpolůgůw twořům špecyjalno rasa abo zorta australojidalno. Pod wzglyndym fizykowym majům natura:

* ćymno karnacyjo (farba uod šekůladowyj do čornyj)
* kryncůne abo welowane, brůnotne a čorne kuduy 
* dugo gowa (dolichocefalijo)
* šyroko šnupa
* průgnatyzm
* mocne zymby

Uchowali swojy zawjyřyńa. Religijo Jaborygynůw, tako kej inkšych norodůw co žyjům we takućkich warůnkach, je fest zmotlano s noturům a źymjům - čowječům muterkům. Rdzynne pńoki Australije kwolůuy grůnt, zawjyřajůnc, iže dušyčki uojcůw učyńůuy jeji forma downo rańśi na co prawjům *Čas Śńika*. To ś ńich bjerům śe wšyjske elymynty notury, ćoua na ńebje, flancynweld, founa a jejich potůmne.

Cifra Jaborygynůw bez fal ślatowaua aže do 30. rokůw XX wjeka, kedy (1933) jejich cifra uocyńano ino na 67 tyśůncůw. Australijowe regyrůngi aže do pouy 60. rokůw XX wjeka uůnačůuy napřoćiw Jaborygynůw politika asymilacyje pod drukym a dźepjyro uowdy wyškryfloli uůnych s uoficjalnygo Festbucha Flancynwelda a Foůny tygo landu i přijmńůnto prawiduo asymilacyje ze samośćy. Dźepjyro uode 1984 goda radujům śe uůńi we pounośći welůnkowym rechtym. Postřůd Jaborygynůw ukozuje śe srogšo arbajtlůuza a uožarstwo kej postřůd uostauyj tajle noroda Australije.

13 lutygo 2008, prymjer Australije wyguośůu we parlamyńće ryjda, we keryj wajou uo wybočyńy Jaborygynůw za sekirowańy a půńywjyrańy, we tymu za praktiki mjan. zraubowany gynyracyje.
A

**Aa** – pjyrszo buchsztaba polskigo abecadła, ślůnskigo a wszyjskich inkszych wywodzůncych śe ze łaćińskigo abecadła.
Acquaviva

**Acquaviva** to je jedno ze 9 miast we San Marino. Granicã mŏ ze zōmkami Borgo Maggiore a San Marino.

## Zobŏcz tyż
*San Marino (państwo)
Adam Małysz

**Adam Henryk Małysz** (ur. 3 grudńa 1977 we Wiśle) – polski narćarski skoczek.

Medalista uolimpijski, sztyrokrotny indywidualny mistrz śwjata, sztyrokrotny zdobywca Puharu Śwjata, trjůmfator Turńiju Sztyrych Skoczńi, trzikrotny zwyćynzca Turńiju Nordyckigo, zdobywca Puharu KOP (tzw. Moła Krysztołowo Kula), dźewjyntnostakrotny mistrz Polski, uod 2001 r. rekordźista Polski we dugośći narćarskigo koku. Sztyrokrotńy wybjerany nojlepszym szportowcym Polski. Kawalyr Uoficerskigo Krziża a Kůmandorskigo Kriża Uorderu Uodrodzyńo Polski.

Uod 2022 prezes Polskigo Narćarskigo Zwjůnzku.

### Linki zewnyntrzne

* Wizytůwka na neczajće PKOl
* Serwis internecowy pośwjyncony Adamowi Małyszowi
* Wyniki Adama Małysza na zajće FIS
Afy prawe

**Afy prawe, antropojidy** – infrarzōnd cycŏczōw naczelnych, co ôbejmuje:

* afy szyrokonose (Platyrrhini/Ceboidea) – afy Nowego Świata
* afy wōnskonose (Catarrhini)
** afy wōnskonose zwiyrzokształtne (Cercopithecoidea) – afy Starego Świata
** afy człekokształtne (wōnskonose czuekokształtne) (Hominoidea)

Majōm roztōmajtõ srogość, nojmyńszŏ, pigmejka, je myńszo ôd wewiōrki, nojwiynkszy gatunek, goryl, je srogszy ôd czowieka.

Ciało ôd afōw je pokryte mynij abo barzij gynstymi szkutami, co tworzōm czynsto na łebie i karku zorta grziwy. Pozbyte szkutōw mōgōm być yno gymba, dłōnie, podeszwy szłapōw i ôkolice zadku. Ufarbiynie afōw je z wiynksza ciymne i skrōmne, yno tajle ciała bez szkutōw bywajōm zafarbiōne jaskrawo. U niykerych zortōw afōw trefiajōm sie trocha żywsze i barzij kōntrastowe farby szkutōw.

Ôpacznie jak u inkszych rzyndōw cycŏczōw, u afōw mōzgoczaszka je moc rozwiniyntŏ i barzij zaôkrōnglōno. Cechōm charakterystycznōm czaszek afōw je tyż forma ôczodołōw, skerowanych do przodku (wyraźnij niż u małpiatek) i blank ôddzielōnych ôd jam skrōniowych. Uzymbiyniy ôd afōw je połne.

Afy z wiynksza żyjōm we stadach abo grupach ô naturze familjōw, ô rozbudowanyj strukturze społecznyj. Wystympujōm tyż gatunki mōnogamiczne. Czynsto stadu przewodzi nojsilnijszy samiec. U samic wystympuje 4-tydniowy cykl mynstruacyjny, brak sezōnowości urodzyń. Samica rodzi porzōnd jedne mode, co bez dugszy czas je przi matce.
Aleksandr Bogdanow

**Aleksandr Bogdanow** (ros. Александр Александрович Богданов), urodzony kej **Aljaksandar Malinouski** (bjo. Аляксандар Маліноўскі) 22 śyrpńa (starygo uordnůnga) 1873 we Grodńy (wuůnčas Imperjům Rosyjske, terozki Bjouoruś); zmar 7 kwjetńo 1928 we Moskwje - dochtůr, filozof, ekůnůmista, pisoř science fiction a rewolucjońista pochodzyńo bjouoruskigo kerygo zainteresowańa rozćůngouy śe uod teorji systymůw po uodwracańy procesu stařyńo čowjeka bez transfuzyje krwi.

Jygo teorje skrytykowou Wuodźimjeř Lyńin we dźele "Materjalizm a ympirjokrytycyzm".
Alfabyt litewski

**Alfabyt litewski** – alfabyt uoparty na alfabeće łaćińskym, słužůncy do zapisu litewskij godki. Skłodo śe s 32 nastympujůncych liter:

A, Ą, B, C, Č, D, E, Ę, Ė, F, G, H, I, Į, Y, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, T, U, Ų, Ū, V, Z, Ž.

## Uobezdrzij tyž

*litewsko godka
*alfabyt
Polske abecadło

**Alfabyt polski** – alfabyt uoparty na alfabyće uaćińskim, słůżůncy do zapisu polskij godki. Skłodo śe ze 35 nastympujůncych buchsztab:

A Ą B C Ć D E Ę F G H I J K L Ł M N Ń O Ó P Q R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż.

## Uobezdrzij tyż

*Polsko godka
*Alfabyt
Wilamowske abecadło

**Alfabyt wilamowski** – zmodzůny alfabyt łaćiński lo bidynowańo szkryfta wilamowskij godki (wymyśiöeryś). Na tyn alfabyt skłodo śe 34 znokůw:

A, AO, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, Ł, L, M, N, Ń, O, Ö, P, Q, R, S, Ś, T, U, Ü, V, W, Y, Z, Ż, Ż.

w tym tuplowany znok: 
AO
Steuerowy szrajbōnek

**Steuerowy szrajbōnek** (włosny zopis: **Steuerowy szrajbůnek, Steuerowa uortografijo**) – przesprowiane łacińske abecadło stworzōne we miyndzywojynnym ôkresie ôd dochtora Feliksa Steuera, dyrechtora jednego ze katowskich licyjōw. Bōło używane na poczōntku XXI stolecio jak forszlag kodyfikacyje ślōnskij godki, ale wyszło z użycio (poza Wikipedyjōm) we 2024. roku. Abecadło te skłodo sie ze 30 znokōw:

A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż.

a jedynostu dwaznokōw społym ze diftōngōma: 
AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, OU, RZ, SZ, UO, UŮ.

Dwaznok *ou* ôstoł przidany, coby ôddać wymołwa kōntynuanta downego ajchniōnego a we zachodnim Ślōnsku (bōł używany na placu połedniowoślōnskigo *au* a schodnioślōnskigo *o*). Proteza *u-* przed o ôznoczała prelabializacyjno wymołwa krōtkigo [w] przed nagłosowym *o*. Charakterystycznōm cechōm Steuerowego szrajbōnku je zmiynkczaniy spōłgłoskōw literōm **j**, btp. *bjoły*, lebo ôsobnōm literōm, btp. *ćymny* (por. spōłczesne *bioły*, *ciymny*. Inkszōm wprowadzōnōm we XXI storoczu zmianōm bōło wkludzyńy apostrofu lo abrewiacyjnych formōw czasownika, btp. *wźůn'ech* (ôd wźůn żech).

We tym szrajbōnku wydowoł swoje dzieła po ślōnsku Feliks Steuer: *[[Ôstatni gwoździŏrz|Ostatńi gwojźdźaurz]]* (1935) a *[[Z naszyj ziymie ślōnskij|Z naszej źymjy ślůnskej]]* (1935).
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (ur. 20 kwjetńa 1889 we Braunau am Inn, zm. 30 kwjetńa 1945 we Berlińe) – mjymjecki politiker, kanclyrz Mjymjec uod 1933, führer i kanclerz III Rajchu uod 1934, prziwůdca Narodowo-Socjalistycznyj Mjymjeckej Partii Robotńikůw (NSDAP), ideolůg mjymjeckej uodmjany faszyzmu zwanyj uod jygo nazwiska hitleryzmym abo narodowym socjalizmym (naźismym), twůrca a dyktator III Rajchu mjymjeckiego, zbrodńorz wojynny, uodpedźalny za zbrodńe przećiw ludzkośći.

Po uobjyńću uobu fůnkcyji zmjyńůno nazwa jygo stanowisko na „Führer und Reichskanzler” (Wůdz i kanclyrz Rajchu). Uznowany je bez wjynkszość historykůw za uosobiśće uodpedźalnygo za polityka rasowo naźistowskych Mjymjec, Holocaust a za śmjerć milijůnůw ludźi ubitych podczas jygo rzůndůw. Agresywno polityka zagrańiczno, kero stosowoł, doprowadźyła do rozpyntańo bez Mjymcy II wojny śwjatowyj, we wyńiku keryj zginyło 55 miljůnůw ludźi.

## Familijo

Rodzyństwo Adolfa Hitlera:
* Alois Hitler junior (1882–1956)
* Angela Hitler (1883–1949)
* Gustav Hitler (1885–1887)
* Ida Hitler (1886–1888)
* Otto Hitler (1887–1887)
* Edmund Hitler (1894–1900)
* Paula Hitler (1896–1960)

## Biografijo

### Wczesne żyće

Hitler rodźił śe 20 kwjetńa 1889 we mjeśće Braunau am Inn kole Linz we Gůrnyj Austriji we Austro-Madźarach. Był dźeckem Klary Pölzl a Aloisa Hitlera. Wychowywoł śe we Passau, Lambach a Leonding. Krůtko po śmjyrći fatra we 1903, kole 1905 zajyntyresowały go antysemjicke (antyżydowske) a pangermańske poglůndy profesora Leopolda Poetscha. Bez śmjyrć matki we 1907 popadł we depresyje. We 1909, Hitler zaczůł studja sztukji we Wjedyńu.

### I wojna śwjatowo

We 1913 zamjyszkoł we München we Mjymcach. 16 śyrpńa 1914 dołůnczył do Bajerskej armii. Broł udźoł we I wojńe śwjatowej. Walczył we Belgiji a Francyji we 16 Bajerskjim Pułku Rezerwowym. 2 grudńa 1914 dostoł Żelazny Krziż II klasy.

5 paźdźerńika 1916 bůł ranny a uod 9 paźdźerńika do 1 grudńa leżoł we lazaryće *Belitz*. Na frůnt wrůćił we marcu 1917. 4 śyrpńa 1918 dostoł Żelazny Krziż I klasy uod Hugo Gutmanna.

### Führer III Rajchu
Po wojńe wrůćił do München. Dołůnczył do Narodowo-Socjalistycznyj Mjymjeckej Partii Robotńikůw, kerej bůł prziwůdcům. Uod 1933 bůł kanclyrzem Mjymjec. Po uobjyńću uobu fůnkcyji zmjyńůno nazwa jygo stanowisko na „Führer und Reichskanzler” (Wůdz i kanclyrz Rajchu). 1 wrześńa 1939 przez angrif Mjymcůw na Polsko uozpoczył II wojne śwjatowům, we wyńiku keryj zginyło 60 miljůnůw ludźi.

### Śmjyrć

30 kwjetńa 1945 Hitler popełńůł samobůjstwo. Uůnygo ćało uostoło spalůne.

## Nadgrody
Lista ńypołno

* Żelazny Krziż (1914) I klasy
* Żelazny Krziż (1914) II klasy
* Czorno Uodznaka za Rany (1918)
* Złoto Uodznaka za Rany (po ataku 20 lipca 1944)
* Złoto Uodznaka Partii
* Wjelgi Kawalyr Imperjalnego Uordera Czerwůnych Strzał – Szpańijo (Franco), 1937
* Uodznaka hůnorowygo titla*Caporale d’Onore della Milizia* (MVSN) – Italijo, 1938
* Honorowy kordźik MVSN – Italijo, 1938

## Rzůnd Hitlera
Rzůnd Adolfa Hitlera był uod jego przejyńćio władzy  (tzw. *Machtergreifung*) 30 styczńa 1933 aż do jego śjyrći 30 kwjetńa 1945 (12 lat a 3 mjeśůnce).
Afrika

**Afrika** – drugi podug wjyrchu kůntynynt na Źymi, mo 30,316 mln km² wjyrchu - 20,3% cołkowitygo wjyrchu lůndowygo Źymje. Půmjyszkuje go bezma 14% populacyji Źymji t.j. 920 mln ludźi (2006). Przechodźi bez ńa połudńik 0°, uobadwa zwrotńiki, a tyż růwńik.

Je nojbjydńijszym kůntynyntym na źymskij kugli, dotkńyntym wjelůma plagůma, kej malaryjo a AIDS – a tyż placym, kaj nojwjynkszo tajla ludnośći ćerpi ńydożywjyńy abo nawet głůd.

Na půłnocy Afriki je rozlygowano nojsrogszo pustyńa śwjata – Sahara, a na połedńu nojstarszo pustyńa śwjata – Kalahari. Nojdali wysuńyntym na půłnoc půnktym Afryki je Bjoły Przilůndek (37°20' N), na połedńe Igelny Przilůndek (34°50' S), na wschůd Przilůndek Hafůn (51°29' E) a na zachůd Przilůndek Almadi, położůny na Půłwyspje Źelůnygo Przilůndka (17°33' W).

Nojwyższy wjyrch to wulkůn Kibo (5895 m.n.p.m.) we masywje Kilimandżaro. Nojdugszo rzyka to Ńil (6 671&nbsp;km dugośći), a nojwjynksze jeźoro to Jeźoro Wiktorji (pow. 68,8 tyś. km²). Nojńiższy půnkt to depresyjo jeźora Assal (173 m p.p.m.). Strzedńo wysokość kůntynyntu wynośi 658 m. Nojgłymbsze je jeźoro Tangańika (1435 m). Nojwjynkszym půłwyspym we Africe je Sůmalijski Půłwysep. Nojwjynkszo wyspa Afriki to Madagaskar.
Algeryjŏ

**Algeryjŏ** (*al-Dżaza'ir*, Algerskŏ Republika Ludowo-Dymokratycznŏ - *Al-Dżumhurijja al-Dżaza'irijja ad-Dimukratijja asz-Szabijja*) – czōnek Unije Afrykańskij, 11 co do wielgości państwo świata położōne we pōłnocnyj Afryce nad Strzōdziymnym Morzym. Znŏcznŏ tajla wiyrchnie Algeryje zajmujōm pustynie i pōłpustynie, co sōm tajlami Sahary. Wiynkszość ludności miyszkŏ we ciasnym pasie na delka wybrzeżŏ Strzōdziymnygo Morzŏ.
Amazůnka

**Amazůnka** (*Río de las Amazonas, Río Amazonas*) – nojdugszo rzyka na śwjeće, nojdujůnco śe we Americe Połedńowyj, kero mo tyż nojwjynksze na śwjeće dorzycze (uo powjyrzchńi ůng. 7 mln km²) a nojwjynksze zasoby wodne. Bezto tyż we felerńy tumaczůnyj nazwy amacunu - "ńydźwjydź wodnych chmur", kerům rozpropagowoł we Ojropje, po roku 1540 Szpańel Orellan, kery kej pjyrszy przepłynoł rzyka ze Andůw do ujśćo.
Połedniowŏ Ameryka

**Połedniowŏ Ameryka** to je kōntynynt ô wiyrchni 17,8 milijōnōw km², co leży na pōłkuli zachodnij, we srogszyj tajli na pōłkuli połedniowyj, a w myńszyj – na pōłkuli pōłnocnyj. Czasym uwŏżanŏ je tyż za subkōntynynt Ameryki.

## Geografijŏ
Wiyrchnia Połedniowyj Ameryki zajmuje 17 840 000 km². Wiyrchniōm, postrzōd kōntynyntōw, Połedniowŏ Ameryka zajmuje sztwŏrty plac (za Azyjōm, Afrykōm i Pōłnocnōm Amerykōm). Nojsrogszym miastym je majōnce blisko 20 mln miyszkańcōw São Paulo we Brazyliji.

Bezma cołki kōntynynt je na placie połedniowoamerykōńskij. Trōjkōntny kształt Połedniowyj Ameryki sprawiŏ, iże mŏ ôna nojkrōtszõ piskã brzegu spostrzōd wszyjskich kōntynyntōw.

We Połedniowyj Ameryce je nojwyższy wodopŏd świata – Salto Angel we Wynezueli, rzyka ô nojsrogszym strzednim przepływie (dugość je sprawōm spōrnõ) – Amazōnka (7,2 mln km²), nojdugszŏ keta gōrskŏ – Andy (nojwyższŏ szpica to Aconcagua – 6962 m n.p.m.), najsuchszy plac na Ziymi – Pustynijŏ Atakama, nojsrogszy las deszczowy – Amazōnijŏ, nojwyżyj położōne jezioro spotrzebowowane w cylach handlowych – jezioro Titicaca, nojwyższy wulkōn – Ojos del Salado (6885 m n.p.m.), jak tyż nojwyższy czynny wulkōn – Llullaillaco, nojwyżyj położōnŏ stolica świata – La Paz (3600–4100 m n.p.m.).

### Państwa
* Argyntyna
* Boliwijŏ
* Brazylijŏ
* Chile
* Ekwador
* Gujana
* Gujana Francuskŏ
* Kolōmbijŏ
* Paragwaj
* Peru
* Surinam
* Trynidad i Tobago
* Urugwaj
* Wynezuela

## Populacyjŏ
Połedniowõ Amerykã zamiyszkuje 418 mln miyszkańcōw (2015). Ludność Ameryki Połedniowyj je roztōmajtŏ rasowo; Brazylijŏ, Peru i Kolōmbijŏ to państwa ô srogich miszōngach ras. Ludność tubylczŏ przinŏleży do rasy żōłtyj (mōngoloidalnej) i zamiyszkuje zaôbycz Andy Postrzodkowe, Peru i Boliwijõ, kaj stanowi kole 40% ludności. Bazowe gŏdki tubylcze to keczua (gŏdka Inkōw) – kole 10 mln ôsōb, ajmara – kole 1,5 mln ôsōb i guarani – kole 1 mln ôsōb.
Půłnocno Amerika

**Amerika Půłnocno** – kůntynynt, kery leży na půłkuli zachodńij, na půłnoc uod růwńika. Uod wschodu grańiczy s Uoceanym Atlantyckym, uod zachodu s Uoceanym Spokojnym, a uod půłnocy s Uoceanym Arktycznym. Powjyrzchńo Ameriki Půłnocnyj wynośi 24,242 mln km2. Bez Ojropejczykůw, uobje Ameriki sům tyż nazywane Nowym Śwjatym. Nojwjynksze pod wzglyndym placu państwa Ameriki Půłnocnyj to Kanada, Stany Zjydnoczůne, Meksyk a tyż autůnůmiczno tajla Dańije - Grynlandyjo. Pozostoło tajla zajmujům państwa Ameriki Strzodkowyj a leżůnce na wyspach Morza Karaibskigo.
Amfityjater

**Amfityjater** – uodkryto aryna uo ksztołće elipsy abo koła, uotoczůno - uobyczńe wznoszůncymi śe schodkowo - zicůma do widzůw a przeznaczůno do publicznych pokazůw, dowńij m.in. walk gladjatorůw, walk s dźikymi zwjyrzyntůma, nałmachiji, a terozki muzyki, tyjatrůw a inkszych.
Ancug

**Ancug** () ôblyczynie byzuchowe dlŏ chopōw, dwu-, abo trzitajlowe, na kere skłodajōm sie galoty, westa i szaket.
Anůńimowe Alkoholiki

**Anůńimowe Alkoholiki** – (AA, s ang. Alcoholics Anonymous) – dobrowolne, samopůmocowe grupy uosůb uzależńůnych uod alkoholu, tworzůne s cwekym leczyńo alkoholizmu. Podstawům filozofiji AA je Dwanośće Krokůw AA.

Na dźyń 1 styczńa 2006 General Service Office of Alcoholics Anonymous (*Głůwne Bjuro Służbůw AA*) uoszacowoło, aże we ůng. 106 202 grupach A.A. we co nojmńij 150 państwach, spotyko śe ůng. 1 867 212 człunkůw.

### Necowe uodwołańa
* uoficjalno neczajta AA (ang.)
Apluzina

**Apluzina** (tyż: **apfelzina**) – citrus ô słodko-kwaśnym smaku. Prziloz do Ojropy ze Chinōw a wschodnij Azyje. Mŏ we strzōdku kans witaminōw, atoli nŏjwjyncyj mŏ witaminy C.
Argyntyna

**Argyntyna** (*Argentina*, Republika Argyntyńskŏ – *República Argentina*) – państwo we Ameryce Połedniowyj, nad połedniowym Atlantykym. Graniczy ze Czile na zachodzie, Boliwijōm a Paragwajym na pōłnocy, Brazylijōm i Urugwajym na pōłnocnym wschodzie. Argyntyna rości pretynsyje do archipelagu Falklandōw a tajle Antarktydy. Miano pochodzi ôd Łacińskigo *argentum* (strzybro), kerym Indianery ôbdarowali hiszpańskich rozbitkōw Juana Díaza de Solís. Argyntyna je czōnkym ôrganizacyje gospodarczyj Mercosur.

### Przipisy
Arkōna

**Arkōna** (niym.: *Kap Arkona*) – skolisty przilōndek na pōłnocnym kraju Rugije (Meklymburgijŏ-Przedpōmorze).

We wczesnym strzedniowieczu bōł we tym miyjscu cyntralny grōd ôbrōnny zachodniosłowiańskich Ranōw, co leżoł na niydostympnym, wōnskim cyplu pōłwyspu Wittow. Bōł ôtoczōny ze trzech strōn urwiskym wysokim 45 metrōw, co ôpadało ku morzu. Ôd strōny lōndu nojprzōd wałym ziymnym i fosōm, potym kole 1000 roku bōł rozbudowany i postawiōny bōł mur drzewiano-ziymny, hned 10 metrōw wysoki i bez 250 metrōw dugi we liniji prostyj. Ôkrōm tego ôd strōny Bałtyku stoły umocniynia 4,5 metra szyroke.

Arkōna była znano za ôstrzodek kultu pogańskigo boga Świyntowita (połabske: *Svontevit*, czytej *swantewit*). Podle Saxo Grammaticusa, świōntyni Świyntowita (kōńciny) strzygła stałŏ załoga, co miała 300 wojōw, podlygłych pod arcykapłana. We świōntyni stoł posōng i szac ôd Świyntowita, co bōł naprŏwdã szacym państwa Rugian. Po splōndrowaniu (1067/1068) a potym zniszczyniu (1125) Radogoszczy, Arkōna stała sie nojważniyjszym miyjscym kultu religijnego Słowian nadbałtyckich.

We 1136 roku, krōl Danije Eryk II Pamiyntny, zmusiōł do kapitulacyje ôbrōńcōw zajyńciym nadbrzeżnych zdrzōdeł wody, ale Ranowie hned ôdzyskali samodzielność, a miyszkańcy zbudowali wnōntrz grodu zbiornik na woda, coby zabezpieczyć sie przed podobnymi wypadkami.

Arkōna zdobōł i zniszczōł we 1168 krōl duński Waldymar I. To zdarzynie poprzedziyło przimusowõ krystianizacyjõ miyszkańcōw tygo regiōnu.

## Ôbejzdrzij tyż
*Ranowie
*Rugiowie
*Świyntowit
*Rugijŏ
Antarktyda

**Antarktyda** (ang. *Antarctica*) – kůntynynt uo wjyrchu kole 13,2 mln km² kery je ze połedńowyj půłkule Źymje, ze becyrka koło podbjygůnowygo połedńowygo. Terozki, praktyczńy cołko (98% placu) dekńůno je lůndolodym, kery je ruby na 4774 myjtry. Lůndolůd tyn mjanuje śe Antarktykům. Je to nojźimńyjszy ze kůntynyntůw. Strzedńo rokowo tymperatura je sam -55,6 stopńůw Celsyjusza. 21 lipca 1983 spisano cołke mińimům tympyratury: -89,2 stopńůw Celsyjusza na stacyji Wostok (przi -60, -70 zamarzo ćycz we uocznych gołkach).


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Antryj

**Antryj** (ze łać. *Intrata* bez fr. *Entrée* a mjym. *Entree*) – pjyrsze pomjyszczyńy we mjyszkańu, do kerego śe właźi ze dwora abo ze śyńe, a ze kerego prowadzům dźwjyrze do inkszych izbůw.
Arkona (kapela muzycznŏ)

**Arkona** (rus.: *Аркона*) – zouožůno we 2002 roku rusko grupa muzyčno wykůnujůnca folk-pagan metal. Grupa do tyj pory mo we dorobku štyry puyty a wydańy DVD kůncertu.

Grupa zostoua zouožůna ze ińicjatywy Mašy "Scream" Arachipowyj i Aleksandra "Warlocka" Korolijewa, keři noleželi do koua rodźimowjercůw s mjejscowośći Dougoprudnyj. Počůnkowo grupa mjoua mjano Hiperboreja (rus. Гиперборея). W jeji skuod wešli: Maša "Scream" Arichipowa (śpjyw), Jewgyńij Kńazyjew (gitara), Jewgyńij Bořow (bas), Ilja Bohatyrjew (gitara), Aleksandr «Warlock» Korolijew (bymbny), Uolga Uůginowa (klawiše). Juž we lutym tygo samygo roku grupa zmjyńiua mjano na Arkona (oryg. ros. Аркона). Tymatyka utworůw počůnkowo bůua zorjyntowano na folk-pagan metal, s tekstůma nawjůnzujůncymi do rodźimowjerstwa i historii Ruśi.

Pjyrše dymo zespůu nagrou we 2002 roku we studju CDM-records. Zawjerouo tři utwory: Kouada, Sůnceworot, Ruś. Materjou tyn do śe nolyźć na bůnus-tracku albůmu Žyzń wo suawu.

Zespůu šeršo publičność i rozguos na ruskej scyńy paganmetalowyj zyskou wystympůma na festiwalu Jazyčeskaja Ruś.

Mimo problymůw finansowych i čynstych zmjan skuadu, grupa wydawoua kolejne puyty, stopńowo přechodzůnc do stylu co roz baři folkowygo, s wjynkšym udźouem ludowych instrůmyntůw.

Muzykanty Arkony čynsto wspůupracujům s zespouůma Swarga, Butterfly Temple i Aukonost, wzajymńy wspůmagajůnc śe we sesyjach nagrańowych.

## Uobecny skuad
* Маша (Maša) "Scream" Arichipowa - wokal, teksty
* Сергей (Siergej) "Lazar" - gitara
* Руслан (Rusuan) "Knyaz" - basgitara
* Влад (Wuad) "Artist" - šlagcojg

## Dyskografja
* *Русь* [Rus] (Rusyjo) 2002 (dymo)
* *Возрождение* [Vozrozhdyńy] (Narodźiny) 2004
* *Лепта* [Lepta] 2004 (Pjeśń)
* *Во Славу Великим* [Vo slavu Vjelikym] (Suawa Wjelgim) 2005
* *От сердца к небу*/Ot Serdca K Nebu (Uod serca do ńyba) 2007
* *[[Goi, Rode, Goi!|Гой, Роде, Гой! (Goi, Rode, Goi!)]]* 2009
* *[[Stienka na stienku|Стенка на стенку (Stienka na stienku)]]* 2011 (EP)
* *[[Słowo (album)|Слово (Słowo)]]* 2011

## DVD
* *[[Zhizn Vo Slavu|Жизнь во Славу (Żizń Wo Sławu)]]* 2006
* *[[Nocz Welesowa|Ночь Велесова (Nocz Welesowa)]]* 2009

## Linki zewnyntřne
* Uoficyjolno zajta zespoůu
Astrōnōmijŏ

**Astrōnōmijŏ** (gr.: ἀστρονομία) – nauka ô ciałach niybieskch, jejich budowie, ruchach, pochodzyniu a ewolucyji, a tyż ô materyji rozproszōnej we przestrzyństwie kosmicznym (mianowanym tyż kosmosym). Astrōnōmijŏ, a radszyj jij tajla mianowanŏ kosmologijōm, tykŏ sie tyż wszechświata jako cołkości. Miano astrōnōmijŏ wziōnło sie z greki: gr. ἄστρον *astron* (gwiŏzda) + νόμος *nomos* (prawo).

Astrōnōmijŏ idzie inakszyj mianować naukōm ô wszelich ôbiektach a zjŏwiskach, co trefiajōm sie poza Ziymiōm.

Dzisiyjszŏ astrōnōmijŏ je dicht zwiōnzanŏ ze astrofizykōm, kerŏ je używaniym praw fizyki do interpretacyje wynikōw ôbserwacyji astrōnōmicznych. Zwiōnzek tyn je tak głymboki, iże dzisiej ôbie dziedziny sōm bezma jydnościōm. Mōg ôn powstać skuli ôdkryciŏ, iże astrōnōmiczne ôbiekty skłŏdajōm sie ze takij samyj materyje, co wszyjske inksze ôbiekty naôbkoło nŏs.

Ôbiekty, kerymi zajmuje sie astrōnōmijŏ, to astrōnōmiczne ôbiekty: planety, miesiōnczki, planetoidy, gwiŏzdy, gwiŏzdozbiory, skupiny gwiŏzdowe, grōmady gwiŏzd, galaktyki, mgławice, grōmady galaktyk, materyjŏ miyndzygwiŏzdowŏ, gaz miyndzygalaktyczny, materyjŏ egzotycznŏ, antymateryjŏ, ciymnŏ materyjŏ, kwazary, czŏrne dziury i wiela inkszych. Astrōnōmijŏ badŏ tyż procesy, co zachodzujōm miyndzy tymi ciałami.

Muzōm astrōnōmije je Ōranijŏ.

## Bibliografijŏ
* Jadwiga Waniakowa *Polska naukowa terminologia astronomiczna* 2003, Wyd. IJP PAN, Krakōw ISBN 83-87623-67-0 (pl.)
Australijo

**Australijo**, **Zwjůnzek Australijski** – państwo uobejmujůnce cołki kůntynynt australijski, leżůnce nade Uoceanym Indyjskym a Spokojnym. Je uůne szůste pod wzglyndym wjyrchu rozlygowańo państwym śwjata.

## Pochodzyńy nazwy
Mjano *Australijo* uodnoszůnce śe do kůntynyntu pochodźi uod uokreślyńo *Terra Australis*, kerygo używali Ojropejczyki aż do połowy XVIII w. Je to uokreślyńy uaćińske a znoczy: *terra* - źymja, *australis* - połedńowy.