Prudnik

**Prudnik**, abo tyż **Prōmnik** (, , , ) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, siydziba władz prudnickigo krysu i gminu Prudnik, stolica Ojroregiōnu Pradziŏd. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na granicy Ślōnskij Niziny a Ôpawskich Gōr, nad rzykami Prudnik a Złoty Potok. Dŏwnij nojsrogsze miasto Gōrnego Ślōnska.

Podle danych na 30 czyrwnia 2018 miasto miało 21&nbsp;170 pōmiyszkiwŏczōw, co przi wiyrchni 20,50&nbsp;km² dŏwŏ tyngość zaludniyniŏ 1033&nbsp;ôs./km².

## Geografijŏ
Miasto leży we połedniowo-zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska, we Ôpolskim Ślōnsku, przi granicy ze historycznym Dolnym Ślōnskym (ôd zŏchodu) a Ôpawskim Ślōnskym (ôd połedniŏ), na przestrzyństwie dwōch fizjograficznych mezoregionōw: pōłnocnŏ tajla na Ślōnskij Nizinie, a połedniowŏ tajla na Ôpawskich Gōrach (Sudety). Prudnik zajmuje pŏrã bergōw (Czyżyk, Kaplicznŏ Gōra, Koziŏ Gōra, Ôkopowŏ, Szubiynicznŏ Gōra, Świyntŏ Gōra, Wrōblik), na połedniu ôpiyrŏ sie ô piyrsze zalesiōne stoki, przinŏleżōnce już do Landszaftowego Parku Ôpawskich Gōr. We Prudniku a ôkolicy gŏdŏ sie we prudnickim dialekcie ślōnskij gŏdki. Bez administracyjne granice miasta przepływajōm rzyki Prudnik (lewy dopływ Ôsobłogi) a Złoty Potok, potoki Lubrzanka, Trzebinka a Graniczny Potok. Kole&nbsp;5,5 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica. Prudnik położōny je na wysokości kol. 265&nbsp;m&nbsp;n.p.m. Nojwyżyj położōny pōnkt w mieście je na wysokości 403&nbsp;m&nbsp;n.p.m., a nojniższy 238&nbsp;m&nbsp;n.p.m.

### Klimat

### Tajlōng
Tajlami miasta sōm:
* Gōrka
* Kolōnijŏ Karola Miarki
* Lipy
* Czyżkowy Młyn

W mieście sōm tyż ôsiedla:
* Jasiōnowe Zgōrze
* Ôsiedle Tysiōncleciŏ
* Ôsiedle Wyszyńskigo
* Ôsiedle Zacisze







## Historyjŏ

Teryn, na kerym powstoł Prudnik bōł na styku plymiynia Golynszyc ze Ôpolanami. Przedlokacyjny zidlōng na terynie terŏźnego miasta nosiył miano *Polskŏ Dziedzina* (*Polnisch Dorf*). Założycielym miasta bōł nojwyższy marszałek Krōlestwa Czech a namiestnik Styryje – czeski wielmoża Vok I. z Rožmberka. We latach 1255–1259 założōł ôn we ôkolicy terŏźnego Prudnika pŏrã dziedzin, a we zakolu rzyki Prudnik – gotycki zōmek, co kōntrolowoł ruch na handlowyj sztrece ze Nysy do Ôpawy. Prudnik bōł nojdalij wysuniyntym na pōłnoc bastiōnym ôd Krōlestwa Czech.

Miano *Prudnik* je utworzōne ôd rzeczownika *prōnd* (prōnd rzyczny, strōmiyń, przepływ, wartkość – po czesku *proud*) a ôznaczŏ, podanie jak pobliskŏ *[[Prynżyna]]*, rzykã ô wartkim bystrzinu, niyskorzij tyż zidlōng leżōncy nad tōm rzykōm.

Synek ôd Voka, Jindřich I. z Rožmberka kole 1279 roku dostoł dlŏ Prudnika prziwileje miasta na magdeburskim prawie. Miasto do 1337 roku bōło we granicach Morawy. We styczniu 1337 roku czeski krōl Jōn Luksymburski przedoł Prudnik za cynã 2000 grziwn princowi Bolesławowi Niymodlińskimu. We 1373 roku w mieście zaczła sie epidymijŏ dżōmy. Przeżyło to ino pŏrã pōmiyszkiwŏczōw, co skryli sie we pobliskich gōrach. Po wrōcyniu do Prudnika spŏlyli wiynkszość budōnkōw i napoczli ôdbudowã miasta.

23 marca 1464 roku Prudnik i pobliske dziedziny bōły ôbłożone ekskōmunikōm ôd papiyża Piusa II..

Po śmiyrci ôstatnigo ze Ôpolskich Piastōw, Jōna II. Dobrego, we 1532 roku miasto przeszło we reskyrowanie ôd Habsburgōw. Prudnik trefiył na 21 lŏt we rynce polskij dynastyji Wazōw (1645–1666). Niyskorzij zasik miasto przejōnli Habsburgi. Miasto bōło włŏsnościōm krōla, a stało sie prynżnym ôstrzodkym rzemiyślniczym i handlowym. Znane bōły prudnicke płōcienniki, eksportujōnce swoje produkty do Niderlandōw, a tyż garbarze. Po wrŏcłōwskim pokoju (1742), miasto społym ze cołkim Ślōnskym znŏdło sie we granicach Prus.

Po przegranych ślōnskich wojaczkach, we lutym 1779 w czasie wojaczki ô bajerskõ sukcesyje Austryjŏki przekludziyli artyleryjskõ atakã na Prudnik, skirz czego spŏlyło sie bezma cołke miasto. We ôdwecie Prusaki zniszczōły Karniōw.

We niymieckich czasach miasto nosiyło miano *Neustadt*, nale Ślōnzŏki durch używali miana *Prudnik* abo *Prōmnik*, a Polŏki – *Prądnik*. Skirz praktyk germanizacyjnych Polŏki ze Prudnika wysyłali swoje bajtle poza Ślōnsk, na dŏwne teryny Polskigo Krōlestwa, coby w pokoju mogły uczyć sie polskij gŏdki. Pisoł ô tym Filip Robota we „Gazecie Toruńskij”.

Z czasym Prudnik stoł sie nojsrogszym miastym Gōrnego Ślōnska. Włŏsnościōm Prudnika bōło 11 dziedzin: Cisłowice, Dymbowiec, Dytmarōw, Jasiōna, Krziżkowice, Lubrza, Nowŏ Wieś, Pierōnkowice, Pokrziwnŏ, Skrzipiyc, Szybowice a tajla ôd Rudiczki. We 1828 miasto miało kole 4000 pōmiyszkiwŏczōw. W mieście powstoły piyrsze przyndzalnie a tkalnie wołny, lnu i hedbŏwu, a tyż założōnŏ ôd żydowskigo industryjalistã Samuela Fränkla fabryka adamaszku (do 2011 ZPB „Frotex” S.A.). Wybudowanŏ bōła tyż cegłōwnia, piwowar, młyny a fabryka ôctu. We nawiōnzaniu do nojwŏżniyjszych fachōw ôd pōmiyszkiwŏczōw miasta, Prudnik bōł mianowany „miastym ôd tkaczy i szwiecōw”.

Po piyrszyj wojnie światowyj we Prudniku powstoły dwa dynkmale ôfiarōm bojōw: jedyn na smyntŏrzu, co stoji do dzisiej, a drugi we parku, co we 1961 roku ôstoł zmiyniōny we dynkmal zabitym czōnkōm Ferajnu Polŏkōw we Niymcach. Ôd 1919 roku Prudnik przinŏleżoł do nowo utworzōnyj prowincyje Gōrny Ślōnsk. Prowincyjŏ bōła zlikwidowanŏ we 1938 roku, a 18 stycznia 1941 bōła utworzōnŏ zaś. We 1921 roku w czasie absztimōngu we Gōrnym Ślōnsku Prudnik znŏd sie poza terynym absztimōngowym, choć bōły sam polske ôrganizacyje, w tym Polskŏ Wojskowŏ Ôrganizacyjŏ Gōrnego Ślōnska, Ferajn Polŏkōw we Niymcach a Polsko-Katolicke Szkolŏrske Tŏwarzistwo.

W czasie drugij wojny światowyj w mieście funkcjōniyrowały ôbozy przimusowyj roboty a robocze ôddzioły wojynnych zebranych. We 1945 roku, po zajyńciu Prudnika ôd wojsk sowieckich, prziwiyziōne sam bōły przimusowe polske wysiedlyńce ze terynōw anektowanych ôd SSSR. Polŏki broły czynny udzioł we rewitalizacyji tego placu. Na poczōntku miasto nosiyło miano *Prądnik*. Ôficjalnŏ zmiana miana na ślōnski *Prudnik* stała sie 7 mŏja 1946 roku.

Na przełōmie mŏja a czyrwnia 1945 grupa Czechōw przibyła do Prudnika i wywiesiła czechosłowackõ fanã na rathausie. Ôgłosiyli ôni prziłōnczynie Prudnika do Czechosłowacyje. Przegōniyli ônych polske wojŏki beze strzylaniny.

Ôd 6 paździyrnika 1954 do 27 paździyrnika 1955 we klŏsztōrze świyntego Jozefa we Prudniku internowany bōł prymas Polski Stefan Wyszyński. W czasie pobytu we Prudniku Wyszyński zaczōn pisać pŏciyrz *Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego*.

Ôd 1999 roku Prudnik je siydzibōm prudnickigo krysu. We 2011 roku 10,5% miyszkańcōw krysu (6074 ôsōb) zadeklarowało przinŏleżność do ślōnskij nacyje.

## Ludność

Wykŏz wielości miyszkańcōw Prudnika we danych latach:

ImageSize=width:900 height:300
PlotArea=left:60 right:30 top:25 bottom:30
TimeAxis=orientation:vertical
AlignBars=late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat=yyyy
Period=from:0 till:30000
ScaleMajor=unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor=unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:22 align:left
 bar:1534 from:0 till:114
 bar:1667 from:0 till:2527
 bar:1754 from:0 till:2905
 bar:1774 from:0 till:3048
 bar:1820 from:0 till:4046
 bar:1824 from:0 till:4749
 bar:1838 from:0 till:5363
 bar:1868 from:0 till:9735
 bar:1885 from:0 till:16093
 bar:1933 from:0 till:17738
 bar:1939 from:0 till:17339
 bar:1946 from:0 till:10886
 bar:1956 from:0 till:14900
 bar:1962 from:0 till:18200
 bar:1980 from:0 till:22402
 bar:1990 from:0 till:26400
 bar:1995 from:0 till:24350
 bar:2000 from:0 till:23800
 bar:2010 from:0 till:22514
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1534 at: 114 text: 114 shift:(-15,5)
 bar:1667 at: 2527 text: 2.527 shift:(-15,5)
 bar:1754 at: 2905 text: 2.905 shift:(-16,5)
 bar:1774 at: 3048 text: 3.048 shift:(-17,5)
 bar:1820 at: 4046 text: 4.046 shift:(-17,5)
 bar:1824 at: 4749 text: 4.749 shift:(-17,5)
 bar:1838 at: 5363 text: 5.363 shift:(-17,5)
 bar:1868 at: 9735 text: 9.735 shift:(-17,5)
 bar:1885 at: 16093 text: 16.093 shift:(-17,5)
 bar:1933 at: 17738 text: 17.738 shift:(-17,5)
 bar:1939 at: 17339 text: 17.339 shift:(-16,5)
 bar:1946 at: 10886 text: 10.886 shift:(-17,5)
 bar:1956 at: 14900 text: 14.900 shift:(-17,5)
 bar:1962 at: 18200 text: 18.200 shift:(-17,5)
 bar:1980 at: 22402 text: 22.402 shift:(-17,5)
 bar:1990 at: 26400 text: 26.400 shift:(-17,5)
 bar:1995 at: 24350 text: 24.350 shift:(-17,5)
 bar:2000 at: 23800 text: 23.800 shift:(-20,5)
 bar:2010 at: 22514 text: 22.514 shift:(-25,5)


### Piramida wieku miyszkańcōw
Piramida wieku miyszkańcōw Prudnika we 2019 roku:

ImageSize = width:700 height:500
PlotArea = left:70 right:15 top:30 bottom:50
TimeAxis = orientation:horizontal
AlignBars = justify
Colors =
 id:gray1 value:gray(0.9)
 id:blue1 value:rgb(0.5,0.5,1) legend:chopy
 id:red1 value:rgb(1,0.5,0.5) legend:baby
 id:green1 value:rgb(0,1,0)
Legend = orientation:horizontal top:500 left:325

DateFormat = yyyy
Period = from:-900 till:1000
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-900 gridcolor:gray1
PlotData =

 bar:85+ color:blue1 width:1
 from:-139 till:0 width:12 text:139 textcolor:black fontsize:8px
 bar:85+ color:red1 width:1
 from:1 till:420 width:12 text:420 textcolor:black fontsize:8px

 bar:80-84 color:blue1 width:1
 from:-191 till:0 width:12 text:191 textcolor:black fontsize:8px
 bar:80-84 color:red1 width:1
 from:1 till:411 width:12 text:411 textcolor:black fontsize:8px

 bar:75-79 color:blue1 width:1
 from:-214 till:0 width:12 text:214 textcolor:black fontsize:8px
 bar:75-79 color:red1 width:1
 from:1 till:411 width:12 text:411 textcolor:black fontsize:8px

 bar:70-74 color:blue1 width:1
 from:-458 till:0 width:12 text:458 textcolor:black fontsize:8px
 bar:70-74 color:red1 width:1
 from:1 till:669 width:12 text:669 textcolor:black fontsize:8px

 bar:65-69 color:blue1 width:1
 from:-678 till:0 width:12 text:678 textcolor:black fontsize:8px
 bar:65-69 color:red1 width:1
 from:1 till:886 width:12 text:886 textcolor:black fontsize:8px

 bar:60-64 color:blue1 width:1
 from:-779 till:0 width:12 text:779 textcolor:black fontsize:8px
 bar:60-64 color:red1 width:1
 from:1 till:913 width:12 text:913 textcolor:black fontsize:8px

 bar:55-59 color:blue1 width:1
 from:-655 till:0 width:12 text:655 textcolor:black fontsize:8px
 bar:55-59 color:red1 width:1
 from:1 till:913 width:12 text:913 textcolor:black fontsize:8px

 bar:50-54 color:blue1 width:1
 from:-579 till:0 width:12 text:579 textcolor:black fontsize:8px
 bar:50-54 color:red1 width:1
 from:1 till:626 width:12 text:626 textcolor:black fontsize:8px

 bar:45-49 color:blue1 width:1
 from:-707 till:0 width:12 text:707 textcolor:black fontsize:8px
 bar:45-49 color:red1 width:1
 from:1 till:692 width:12 text:692 textcolor:black fontsize:8px

 bar:40-44 color:blue1 width:1
 from:-776 till:0 width:12 text:776 textcolor:black fontsize:8px
 bar:40-44 color:red1 width:1
 from:1 till:792 width:12 text:792 textcolor:black fontsize:8px

 bar:35-39 color:blue1 width:1
 from:-832 till:0 width:12 text:832 textcolor:black fontsize:8px
 bar:35-39 color:red1 width:1
 from:1 till:819 width:12 text:819 textcolor:black fontsize:8px

 bar:30-34 color:blue1 width:1
 from:-756 till:0 width:12 text:756 textcolor:black fontsize:8px
 bar:30-34 color:red1 width:1
 from:1 till:764 width:12 text:764 textcolor:black fontsize:8px

 bar:25-29 color:blue1 width:1
 from:-702 till:0 width:12 text:702 textcolor:black fontsize:8px
 bar:25-29 color:red1 width:1
 from:1 till:673 width:12 text:673 textcolor:black fontsize:8px

 bar:20-24 color:blue1 width:1
 from:-515 till:0 width:12 text:515 textcolor:black fontsize:8px
 bar:20-24 color:red1 width:1
 from:1 till:520 width:12 text:520 textcolor:black fontsize:8px

 bar:15-19 color:blue1 width:1
 from:-462 till:0 width:12 text:462 textcolor:black fontsize:8px
 bar:15-19 color:red1 width:1
 from:1 till:433 width:12 text:433 textcolor:black fontsize:8px

 bar:10-14 color:blue1 width:1
 from:-531 till:0 width:12 text:531 textcolor:black fontsize:8px
 bar:10-14 color:red1 width:1
 from:1 till:517 width:12 text:517 textcolor:black fontsize:8px

 bar:5-9 color:blue1 width:1
 from:-470 till:0 width:12 text:470 textcolor:black fontsize:8px
 bar:5-9 color:red1 width:1
 from:1 till:424 width:12 text:424 textcolor:black fontsize:8px

 bar:0-4 color:blue1 width:1
 from:-426 till:0 width:12 text:426 textcolor:black fontsize:8px
 bar:0-4 color:red1 width:1
 from:1 till:397 width:12 text:397 textcolor:black fontsize:8px


## Zabytki

Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm:
* stare miasto
* kościōł świyntego Michała Archanioła
* klŏsztōr bonifratrōw
* kościōł świyntych Apostołōw Piotra a Pawła
* rujina klŏsztōru
* przidrōżnŏ kapla
* przidrōżnŏ kapla świyntego Antoniego
* plebania
* kōmunalny smyntŏrz
* żydowski smyntŏrz
* zbór Kościoła Zielōnoświyntkowego
* zbiorowŏ mogiła ôfiar drugij wojny światowyj
* park miejski
* Wieża Woka
* ôbrōnne mury
* rathaus
* „Katolicki Dōm”
* dōmy przi ul. Batorego 7, 11
* dōm przi ul. Bolesława Chrobrego 34, 51
* dōmy przi ul. Damrota 21, 23
* dōm przi ul. Górnyj 1
* dōm przi ul. Jagiellońskij 3
* Wila familije Fränkel
* śledczy hereszt
* dōmy przi ul. Krótkij 1, 2, 3, 4
* dōm przi ul. Młyńskij 1/3
* wila przi ul. Nyskij 2
* wila Samuela Fränkla
* dōm przi ul. Parkowyj 2
* miejska łaźnia przi ul. Parkowyj 4
* dōmy przi ul. Piastowskij 9, 22
* budōnek medycznego liceum
* kōntek
* dōm przi ul. Ratuszowyj 7
* dōmy przi Rynku 2, 3, 22, 25, 26
* dōmy przi ul. Sobieskigo 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 30
* dōmy – mieszczańskie kamynice przi ul. Zamkowyj 1-2, 3-7
* wodny młyn zwany Młynym Czyżyka
* kamynica przi ul. Kołłątaja 2
* budōnek II Liceum Ôgōlnokształcōncego

## Transzport

Bez Prudnik przebiygajōm:
* drōga krŏjowŏ 40
* drōga krŏjowŏ 41
* drōga wojewōdzkŏ 414

Prudnik posiadŏ połōnczyniŏ banowe, miyndzy inkszymi, ze: Warszawōm, Krakowym, Jelyniōm Gōrōm, Nysōm a Kandzierzinym-Kojźlym.

## Kultura

* Prudnicki Ôstrzodek Kultury
* Muzeum Prudnickij Ziymie
* Klub Piszōncych Ludzi we Prudniku
* Kino „Diana”
* Prudnickŏ Fotograficznŏ Grupa
* Tyjater Bez Garderoby
* Plastycznŏ grupa „Bo Po Co”

### Kulturalne fajry
* Dni Prudnika
* Miyndzynŏrodowy Jazzowy Festiwal (Jazz Festiwal Prudnik)
* Ślōnski Festiwal Prudnickij Ziymie miana Ludwiga van Beethovena
* Wystŏwka Chopskich Twōrcōw i Artystycznego Rzymiosła Polsko-Czeskigo Pograniczŏ
* Tŏrgi Gyszefciŏrstwa a Rzymiosła Inter–Regiōn „Dōm i Zygroda”

## Szport

* fusbal: MKS Pogoń Prudnik, MKS Sparta Prudnik, Stowarzyszenie Sportowe „Tigers” Prudnik, UKS Orlik Prudnik, LZS Dębowiec-Prudnik
* korbbal: KS Pogoń Prudnik, MKS Smyk Prudnik
* voleybal: SPS Prudnik
* karate: LKS Zarzewie Prudnik
* łucznictwo: KS Obuwnik Prudnik

## Kamracke miasta
Prudnik je skamracōny ze:
*  Northeim (Niymce)
*  Bogumin (Czechy)
*  Nadwirna (Ukrajina)
*  Karniōw (Czechy)
*  San Giustino (Italijŏ)

## Ôsoby zwiōnzane ze Prudnikym
* Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
* Anna Myszyńska (nar. 1931 we Kōrnicy, um. 2019 we Nysie) – pisŏrka
* Jan Góra (nar. 1948 we Prudniku, um. 2015 we Poznaniu) – katolicki ksiōndz
* Stanisław Szozda - kolarz
* Andrea Rischka (nar. 1991 we Prudniku) – śpiywaczka


Plik:Nicolaus-Henel.jpg|Nicolaus Henelius
Plik:Anna Myszyńska.jpg|Anna Myszyńska
Plik:JanGora 2 (cropped).jpg|Jan Góra


## Panoramy miasta







## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta ôd Prudnika