Malta

**Malta**, **Maltańsko Republika**, (uoficjalne mjano: malt. *Repubblika ta’ Malta*, ang. *Republic of Malta*) je wyspjarskym państwym na Strzůdźymnym Morzu. Jeji stolica je Valletta. Malta samostanowi śe dźepjyro uod 1964 roku, bestůż co zawczasu bůła brytyjskům kolůńijům.

## Geůgrafijo

Malta leży na stategicznym placu na Postrzůdźymnym Morzu, 95&nbsp;km na połedńe uod Sycylije a 290&nbsp;km na wschůd uod Tůnezyje. Skłodo śe ze trzech wysp:

* **[[Malta (wyspa)|Malta]]**, 246&nbsp;km²
* **[[Gozo]]**, 67&nbsp;km² (kole 30 000 mjyszkańcůw)
* **[[Comino]]**, 3&nbsp;km² (ludźe sům tam ino we czas syzůnu feryjůw)
Do Malty nolyżům tyż trzi małe wysepki: Cominotto, Filfla Island a St. Paul's Island. Ranty wszyjskich wysp sům zauobycz skoliste. Nojwyższy wjyrch je Ta' Dmejrek (253 m). Geůgraficzńy a geologiczńy Malta leży we Ojropje.

Leży we klimatycznyj strefje typowyj lo rygjůnůw Postrzůdźymnygo Morzo. Je tam chłodno źima a fest gorke lato, prowje beż żodnych uopadůw.

Wspůłrzyndne geograficzne Malty sům 35 50 N, 14 35 E

## Klimat

Malta je we strefje klimatůw postrzůdźymnomorskich. Ńy ma sam wjaterůw, nebla, śńyga alibo źimna. Strzedńo tympyratura je uod 14,1&nbsp;°C we źima (listopad — kwjećyń) do 32&nbsp;°C latym (moj — paźdźerńik). Klara dowo sam śwjotło 6:46 godźin, kedy je źima a 10:11 godźin, kedy je lato. Uopady sům sam głůwńy we źima. Na rok ślatuje sam 578&nbsp;mm.

## Polityka Malty

Malta bůła brytyjskům kolůńijům aże do 21 wrześńa 1964, kedy śe usamostanowjyła a 13 grudńa 1974 stoła śe republikům, uostoła nale a dali je ferajńistkům Brytyjskigo Ferajnu Norodůw (*Commonwealth of Nations*). Uod 1 moja 2004 Malta do kupy ze 9 inkszymi państwůma (we tym ze Polskům a Czeskům Republikům) wlozła do Ojropejskij Uńije.

Malta je republikům parlamyntarnům. Na czele państwa stoji prezydynt republiki, wybjyrany bez parlamynt. Prezydentym Malty je uod 2 kwjetńa 2019 George Vella. Jedna prezydencko kadencyjo trwo 5 lot, co uoznaczo, iże nostympny absztimůng bydźe we 2024 roku.

Uod roku 1993 Malta admińistracyjńy tajluje śe na 68 tzw. lokalnych rad (*local council*), kere wybjerane sům roz na trzi lata.

Jeszczy przed usamostanowjyńym maltańsko polityka bůła podźelono na dwje strůny: socjalistyczno-nyutralne Stronńictwo Roboty (*Labour Party*, *Partit Laburista*, ***MPL***, *Maltese Labour Party*) a konserwatywne *Strůnńictwo Nacjonalistyczne*, *Nationalist Party* (*Partit Nazzjonalista*, abrewjacyjo: ***PN***). Je jeszczy wjyncyj partyjůw, nale ńy majům uůne wjynkszygo politycznygo znoczyńo, sům to ntp. *Alternatywa dymokratyczno* (*Alternattiva Demokratika*, ***AD***), uodpedńik ojropejskich „Źelůnych“. Wszyjske parlamyntarne absztimůngi majům tradycyjńe ćasne wyńiki a gůwne partyje zmjyńajům śe przi władzy.
Absztimůng do parlamyntu z dńa 26 marca 2022 doł take rozdźylyńy gosůw:
* *[[Socjalistyczno-nyutralne Stronńictwo Roboty|Labour Party]]* – 55,11 procyntůw

* *[[Strůnńictwo Nacjonalistyczne|Nationalist Party]]* – 41,74 procyntůw

Maltańske partyje polityczne fest wadźoły śe uo polityka zagrańiczno. Konserwatywno PN chćoła kej nojbarzi leźć ku Zachodowi, a do Uńije Ojropejskij, na Labour Party, utrzimowało dobre kůntakty ze Zwjůnzkym Radźeckim, a krajůma RWPG a Chinůma.

## Ferwaltůngowy tajlůng

We 1993 ustanowjyli, iże Malta tajluje śe na 68 samorzůndůw (54 na wyspje Malta, 14 na wyspje Gozo). Cołko wyspa Comino je we samorzůńdźe Għajnsielem, na wyspje Gozo.

## Gyszichta

Poczůntki cywilizacyje we Malće bůły aże 5900 lot p.n.e. kej trefjyli sam ze Sycylije pjyrsze uosadńiki. Wele 3600-3200 p.n.e. we mjeśće Ġgantija na wyspje Gozo wzńyśli śwjůntyńo. Podane na ńa budowle ńyskorzi powstoły tyż we inkszych placach, ńy yno na Gozo nale tyż na gůwnyj wyspje — Malće.

Malta, kero je dobrym placym do kůnrolowańo strzodkowygo a wschodńigo basynu Strzůdźymnygo Morzo, mjoła moc pośedźićelůw.

Kole 800 p.n.e. założyli sam swoje uośedla Feńicjany, zajś 300 lot ńyskorzi wyspa podbjyli Kartagińczyki. We 257 p.n.e. bůł pjyrszy angrif Rzimjanůw a we 218 p.n.e. Malta stoła śe tajlům Rzimskigo Impyrium. We 60 n.e. wele brzygu wyspy, na mjeliźńe, rozbjůł śe statek, kery przewoźůł do Rzimu, św. Paulika, kery nawrůcił Malta na Krześćijaństwo. We 395 po tajlůngu Imperyjům wyspa bůła regjyrowano uod Wschodńigo Cesarstwa ze stolicům we Konstantynopolu. We 870 zdobyli ja Araby, zaś we 1090 Normany a przikuplowali ja do kśynstwa, a potym do Krůlestwa Sycylije.

We 1530 kajzer Karlik V Habsburg skozoł wyspa, jako lynno wyćepanymu ze Rodos Joańitům. 18 maja 1565 napoczůna śe ataka armije Uosmańskigo Imperyjum, we keryj bůło 40 000 wojokůw. Uobrůńcy, kerych bůło poraset zakůnnych wojokůw, 2 tyś. szpańelskich wojokůw a wele 6 tyś. cywilnyj ludnośće, poradźyli sztyry mjeśůncy ńyskorzi (8 wrześńa) cołkym uodeprzeć tyn angrif. Lů uczczyńo wygranyj Wjeli Majster Jean Parisot de la Valette wzńes we 1566 sztad, kery nazwali uod jigo mjana Valetta. Mjasto to ńyskorzi stoło śe stolicům Malty. We 1798 francusko wojenno marynarka, kero lozła do Egiptu zaatakowała a zdobůła wyspa. Napoleon Bonaparte kozoł wojokům zakůnu bez pora nojbliższych dńůw iś ze wyspy. Pora mjyśyncůw ńyskorzi Maltańczyki byli fest ńyrodźi ze regjyrůnku Francyje a napoczůnli powstańy. Skiż hilfy uod Sycylije a Wjelgij Brytańije we 1800 Maltańczyki wygrali a Francuzy muśeli śe poddać. Malta wlozła pode protekcyjo Wjelgij Brytańije.

Wjedyński Kůngres, kery bůł we rokach 1814-1815 zuůnaczoł ze Malty brytyjsko kolůńijo. Wyspa bůła lo Wjelgij Brytańije bazům podwodnych uokryntůw wczas II Śwjatowyj Wojny festylńy zawodzała państwům Uośe we posyłańu zaopatrzyńo do Půłnocnyj Afryki. Wojska ośi "uoblegały" wyspa a ńiszczoły konwoje ze zauopatrzyńym, kere płynyły do Malty, przi czym durś ja bůmbardyrowały a zastawjały minůma. Bez to aljanty bez jaki czas ńy mogli ze Malty napoczynać wojynnych dźołańůw. Ńymcy nale ńy zrobjyły wjelgij inwazyje na Malta, skuli tygo, iże chćeli gibko zdobyć Egipt. Po uoblynżyńu, wyspa we 1942 uodznaczyli Krziżym Jorguśa.

We 1947 Malta uzyskoła wewnyntrzno autůnůmijo, zaś we 1963 Malta śe usamostanowjyła. Rok ńyskorzi Malta uzyskoła cołkowito ńypodlygłość, kej ferajńista Ferajnu Norodůw. Podpisali tyż uobrůnny układ, kery dowoł zwolowoł na utrzimańy na wyspje brytyjskich bazůw. We 1967 układ tyn zerwali a dźepjyro sztyry lata ńyskorzi wynegocjowali porozůmjyńy. 13 grudńa 1974 proklamowali Republika Malty (Repubblika ta' Malta). 1 maja 2004 Malta przistůmpjoła do Ojropejskij Uńije.

### Gyszichtowe pamjůntki

Malta je bogato we gyszichtowe pamjůntki. Trzi ś ńich sům wpisane na lista Kultularnygo Dźedźictwa ferajnu UNESCO: Valetta, megality na wyspach: Malta a Gozo, a tzw. Hypogeum we Hal Saflieni.

Nostympne historyczne pamjůntki sům ze uokresu arabskigo przebywańo na wyspje, gůwne zaś ze czasu władańo Johańitůw. Do śe wymjyńić cołke mjasto Mdina (mury wystawjyli juzaś Araby), dali ńyporachowane budowle a twjerdze we Vallećće, stolica wyspy Goza — Victoria, moc pałacůw a wjeży strożńiczych rozćepanych po cołkim archipelagu.

## Dymůgrafijo
Wjynkszość Maltanůw, żyje na gůwnyj wyspje: Malće. Nojczyńśći we mjejskich aglomeracyjach (ůng. 90%). Strzedńe zagynszczyńy ludnośći to je 1265 mjyszkańcůw na km² (nojwjynkszo we Ojropje a trzećo na śwjeće). Kole 3% uobywatelůw to sům auslyndry, nojwjyncyj je Brytyjczykůw. Tyla samo Maltanůw żyje za grańicům (we Kanadźe, Australiji a tyż we USA).

Wyspa Gozo je barzi "źylůno" a mo barzi rolńiczy charakter. Mo tyż myńszo gynstość zaludńyńo.

Wyspa Comino je zamjyszkano ino we sezońy turystycznym. Je sam jedyn hotel. Půza sezonym mjyszko tam sztyrych ludźi.

* wzrost ludnośći: 0,6%
* strzedńi wjek: 38 lot
** chopůw: 36,6 lot
** babůw: 39,5 lot
* wspůłczynńik rodzyńo: 10,09 na 1000 uobywatelůw
* wspůłczynńik umarćo: 7,91 na 1000 uobywatelůw
* wspůłczynńik umarćo przi rodzyńu: 5,69 na 1000 rodzonych żywo
* strzedńo dugość żywobyćo: 78,43 lot
** chopůw: 76,39 lot
** babůw: 80,43 lot
: *(dane na rok [[2003]])*

Procynt babůw, kere robjům a tyż tych, kere majům wyższe wykstałcyńy je nojwyższy na cołkim śwjeće.

### Pochodzyńe ludnośći
Uo pochodzyńu populacyje s megalitycznego uokrysu sům ino zmjarkowańa. Uośedlyńe teroźnyj ludnośći zaczoło śe kole 2000 lot przed Chystusym. Potym, bez 500 lot Malta bůła ńyzamjyszkano. Wedle jednyj, ńypotwjyrdzonyj teoryje Malta bůła uośedlono ze Sycylije, nale ńyskorzi doszło do tajlowygo wymjyszańo ludnośći s inkszymi norodůma.

### Godki Malty
Gůwnům godkům je maltańsko (*Malti*), nale kupa ludźi godo po angelsku, a po italsku. Angelsko godka je przi tym drugům urzyndowům godkům, zaś italsko mjała taki sztatus do 1934. Tyż je używano maltańsko migowo godka.

Maltańsko je semicko godka, fest spokrewńůno ze godkům arabskům (podug ńykerych myńszośćowych poglůndůw mo pochodzyńy blank uod godki feńickij). Maltańsko godka mo fest wjelgi ajnflus godek romańskich (nojbarzi italskij) a angelskij. Maltański je jedynům semickům godkům, kero je zapisowano we łaćińskim abecadle.

Mjano *Malta* pochodźi s mjan feńickych a tyż arabskich, kere bůły: *Malet* (co znaczy hawyna), *Melita*, *Maltacheum* a inksze.

### Religijo
Ůngyfer 94% mjyszkańcůw Malty je rzimskimi katolikůma. Na Malće sům 359 kośćołůw. Kśyndze, mńichy a mńiszki dowajům wjynkszo tajla ludźi, ańiżeli we kerymkolwjek inkszym państwje. Katolicyzm je zapisany we uodpedńij ustawje jako państwowo religijo a jigo ajnflus je fest srogi na regjyrůnek, bestůż szajdůngi a aborcyjo sům zakozane.

### Mjasta

S lotu ptoka, do śe myśleć, co cołke cyntrům gůwnyj wyspy — Malty je jednym wjegim mjastym. Nale to wrażyńy je felerne, przede wszyjskim we kůnsekwencyji fest pryndkij rozbudowy mjast bez uostatńee myńi a wjyncyj trzista lot. Grańice mjast abo aglomeracyji do śe poznoć ino s informacyji na taflikach.
Do nojwynkszych mjast przinoleżům:
* Valletta (tyż: La Valletta), stolica, je to gyszichtowo twjerdza
* Sliema, cyntrům handlowe a zakupowe
* Birkirkara, nojwjynksze mjasto (2019: 24 356 mjyszkańcůw)
* Mdina, downo stolica ze historycznym cyntrům, mjanowano tyż „ćiche mjasto“, do śe tam wlyźć ino pjechty
* Victoria, stolica wyspy Gozo
* tzw. „Trzi mjasta“ (*The Three Cities*), to je:
** Vittoriosa (tyż *Birgu*)
** Senglea
** Cospicua

### Transzport

Malta to je jedne ze trzech ojropejskich państwůw, kaj jeźdźi śe po lewyj strůńe drogi. Motoryzacyjo je fest rozpowszechńůno we Malće. Podug danych ze 1990 we państwje bůło 182 254 samochodůw, co dowo Malće zagynszczyńy 582 samochodůw / km². Malta podug tygo wskoźńika je sztwrto we cołkij Ojropje. Malta mo 2 254&nbsp;km cestůw, ze czygo 1 972 (87,5) je asfaltowe.

We Malće je tyż autobusowy transzport, kery dźoło sam uod 1905 a je na wyspach Malta a Gozo. Maltańske autobusy sům turystycznům atrakcyjům. W kożdy rok przewożům wele 31 000 000 ludźi.

We państwje je jedno lotńisko: Malta International Airport, kero roz za czas mjanowany je tyż *Lotńisko Luqa*. Za pjyrwa mjała być to baza do brytyjskigo Royal Air Force. Ze tygo lotńiska do śe lećeć lyńijům Air Malta do 36 inkszych placůw.

## Malta a Uńijo Ojropejsko

Drůga Malty do Uńije Ojropejskij bůła dugo. Rzůnd dowoł roz poparće, roz uodpora — zoleży fto wuůnczas bůł u władzy. Wjadůmo, iże kożde pomjyńańy władzy na Malće przińesło ze sobům jako zmjana we polityce lo Uńije Ojropejskij a wstympu do ńi. Maltańsko konserwatywno *PN* bůła blank za, *Labour Party* (a ńykere zwjůnzki zawodowe) przećiw człůnkostwu we UE.

Pjyrszy roz Malta antragowała uo członkostwo juzaś we 1990. Pů wygranyj *Labour Party* we absztimůngu we roku 1996 Malta tyn antrag uchyloła. Pů przedwczesnym absztimůngu we 1998, kedy wygroła *PN*, wńosek uostoł uodnowjůny.

Uo wstympje do Uńije Ojropejskij rozprawjano na konferencyji we Kodani 13 grudńa 2002. We absztimůngu 8 marca 2003 za członkostwym bůło 53,65 % ze tych, co walowali. W ramach rozszyrzyńo Uńije uo dźyśyńć państw 1 maja 2004 Malta stoła śe członkym UO a wyprzedźoła Luksymburg, jeli łaźi uo nojmyńsze państwo Uńije.

Uod 1 styczńa 2008 we Malće buli śe we Ojro.

## Necowe uodwołańo
* Przewodńik pů Malće
* Malta | History, Language, Map, People, & Points of interest - Encyclopedia Britannica