open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Śląska Kawiarnia Naukowa

**Śląska Kawiarnia Naukowa** – gezelszaft koordinowany uod fizyka Tomasza Rożka. Jedyn ze projektůw stoworzyszyńo to kożdomjyśynczne trefy kere sużům popularyzacyji nauki. Trefy te sům we klubje Oko Miasta na Katowickim Rondźe Sztuki dotychczas we kożdy pjyrszy sztwortek mjeśůnca ze wyjůntkem lipca a śyrpńa. Uod 2012 roku spinkńyńća te bydům we kożdy drugi sztwortek mjeśůnca. Trefy ŚKN sům we swobodnyj atmosferze przi lo bajpszila kůnsku zisty a bonkawje. Na spinkńyńćach ŚKN Tomasz Rożek godo s ajlandůngowymi gośćmi na jaki tymat. We kożdy mjeśůnc godo śe na inkszy tymat. Zaproszani gośće to czynsto znůme polske a ślůnske uczůne. Na trefje idźe suchać muzyki na żiwo. Na sůmkůńec ludzie mogům dowoć anfragi. Na ŚKN dowki dowo Sztadamt Katowicůw. Uůnyj partnerůma sům National Geographic Society a Ślůnski Uńiwersytet.

Cołki tref je tuplikowany na migowo godka. Pjyrwyj spinkńyńća ŚKN bůły nadowane na TVP Katowice a TVP Kultura. 
Krům spinkńeńć ŚKN gezelszaft tyn rychtuje tyż interaktywny szaufyncter edukacyjny Dolina Wůngla, a tyż půmogo we dostawańu dowek na roztomajte ambitne projekty, lo bajszpila dowki na naukowe mjarkowańa.

## Necowe uodwołańa
* Neczajta ŚKN
Tarnobrzeg

**Tarnobrzeg** – mjasto, grodzki krys a śedźiba źymskigo krysu we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 48 837 ludźi.
Michalina Wisłocka

**Michalina Wisłocka** (rodz. 1 lipca 1921 we Łodźi, um. 5 lutygo 2005 we Warszawje) – polsko dochtůrka, ginekolog a seksuolog. Znůmo kej autorka kśůnżki *[[Sztuka kochania]]*, keryj przedano przez 7 mln. egzymplorzůw.
Stanisław Pietkiewicz

**Stanisław Pietkiewicz** (rodz. 28 lipca 1894 we Cybulowje wele Humańa, um. 23 kwjetńa 1986 we Warszawje) bůł polski geograf a kartograf.

Sztudjyrowoł we Politechńicznym Insztytuće we Pjotrogrodźe (terozki Pejtersburg), Furgajůncym Uńiwersyteće a Warszawskim Uńiwersyteće. We 1929 dostoł stopjyń dochtora za publikacyjo *Pojezierze Suwalszczyzny Zachodniej. Zarys morfologii lodowcowej.* Uod 1936 bůł docyntym fizycznyj geografiji na UW, a uod 1954 nadzwyczajnym profesorym. We rokach 1954-1962 pracowoł we PAN we *Pracowni Geografii*.

We rokach 1920-1922 mjoł udźoł we sztalowańu grencůw Polski, we rokach 1947-1952 pracowoł przi delimitacyji grency Polski ze SSSR.

Je autorym naukowych publikacyji.

### Zdrzůdła
* Artikel na neczajće WSGR
Marcus Stephen

**Marcus Ajemada Stephen** (rodz. 1969) – nauruański polityker, szportowjec a szportowy dźałacz, prezydynt Nauru we rokach 2007 - 2011.

### Necowe uodwołańa
*Profil we rulers.org
Godfrey Thoma

**Godfrey Awaire Thoma** (ur. 1957) – nauruański polityker a szportowy dźałacz, przewůdńiczůncy nauruańskigo parlamyntu (2003, 2010). Uod 2011 je ministrym uod transzportu.
Da Nang

**Đà Nẵng** – mjasto we Wjetnamje, morsko hawyna nad Chińskim Morzym (Pokojny Uocean). Głůwny uostrzodek industryje, nauki a kultury we prowincyje Da Nang.

Mjasto założůno we 1930.
Lotńiczo hawyna Ca Mau

**Hawyna lotńiczo Ca Mau** (ang. Ca Mau Airport) – mjyndzynarodowo hawyna we Wjetnamje, mo 0,2 milijůna pasażyrůw na rok.

## Necowe uodwołańa
* Ca Mau Airport
Śląski Klub Petanque "Carbon" Katowice

**Śląski Klub Petanque "Carbon" Katowice** – ślůnski ferajn petanque, kery szpilo we polskij trzećij lidze Polskij Federacyji Petanque.

Klub zołożůny we 2012 we Katowicach. Uůnygo anfang we lidze PFP tyż bůł we 2012.

We 2011 bez 5 szpilerůw ze sekcyji petanque przi Stowarzyszyńu Domu Mjasta Saint-Etienne we Katowicach prziłůnczyło śe 10 inkszych kere mjyszkajům we Katowicach a zołożůło pjyrszy samostanowjony ślůnski klub petanque. Klub bůł zaregistrowany we 2012. Skuli Klubu Sportowygo Petanque "Stal" Chorzůw (2011) bez inkszych ŚKP "Carbon" zwony jest wtůrym.

We styczńu 2012 "Carbon" mjoł 15 szpilerůw - 4 baby a 11 chopůw - ze Katowicůw, Śymjanowicůw, Chorzowa a Śwjyntochłowicůw.

We marcu mjoł 24 szpilerów - 6 babůw a 18 chopůw (2 kery majom wjyncyj ode 55 lot) – we tem 3 bajtle.

24 czyrwca 2012 klub erbnůł titel majstra trzećij ligi PFP (grupa A) i przeszoł do drugij ligi.
Wisława Szymborska

**Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska (rodz. 2 lipca 1923 we Bńińy, um. 1 lutygo 2012 we Krakowje) – polsko dichterka, lauryjatka noblowyj nadgrody we literaturze we 1996. Uodznaczůno Uorderym Bjołygo Adlera.
Zakopane

**Zakopane** – mjasto we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, śedźiba tatrzańskigo krysu.

Zakopane je rozlygowane wele Tatrůw. Je kajńykej mjanowane "źimowo stolica Tatrůw". Je to srogi uostrzodek turystyki a źimowych szportůw (narćarske skoki a inksze).

Mjejske prawa mo uod 1933.
Villa Alemana

**Villa Alemana** – mjasto we Czile, we rygjůńe Valparaíso, stolica prowincyji Marga Marga. Podug danych ze 2002 roka, mjyszkało sam 122 806 ludźi.
Walenty Wojciech

**Walenty Wojciech** – ze titla biskup Danaba, wrocłowski sufragůn we rokach 1920 - 1940.

Rodzůny 2 lutygo 1868 we Grzawje wele Pszczyny we familiji wolnygo szołtysa. Umrził we Wrocłowju 29 moja 1940 roku.

Ukůńczůł gimnazyjum we Pszczyńe a sztudjyrowoł na uńiwersyteće we Wrocłowju. We roku 1894 bůł wyśwjyncůny, ńyskorzi pracowoł kej kapelůnek na farach we Katowicach a Kluczborku. Bez krůtki czas pracowoł kej farorz we Lewińe Brzeskim a ńyskorzi we Mjeroszowje. We 1902 roku uostoł przekludzony do Korfantowa, kaj robił kej farorz do roku 1916.

Bez tyn czas, ze uůnygo ińicjatywy postowjůno we 1904 roku nowy kośćůł pod wezwańem św. Apostołůw Pyjtra a Pawła we Rzymkowicach we rokach 1908 -1911, we Korfantowje na placu rozybranej staryj śwjůntyńiji, postowjono nowy kośćůł pod wezwańym Śwjyntej Trůjcy. Zrychtowoł remont kaplicůw we placu pjelgrzimek na Szwedzkij Gůrce wele Prziborza Małygo.

We roku 1916 uostoł wrocłowskim kanůńikem a radcům biskupij kuryje, fare we Korfantowje uobjoł po ńim uůnygo brat, a tyż kśůndz Antońi Wojciech. Uostoł biskupym 1 moja 1920. Prowił kazańa we polskij a mjymjeckij godce.

## Zdzrzůdło
* ks. Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła we Polsce. Słownik biograficzny. Warszawa 2000. (we polskij godce)
Cołkowańy bez tajle

**Cołkowańy bez tajle** – jedyn ze kńifůw rachowańo zawartych form cołek postoći:
:\int f(x) g(x) \mathrm{d}x\;

Eli poradzymy wysznupać take h(x) \,, co h^\prime (x) = f(x) \,, to mogemy przełonaczyć ta cołka do postaći:
:\int f(x) g(x) \mathrm{d}x = \int h^\prime (x) g(x) \mathrm{d}x = h(x) g(x) - \int h(x) g^\prime (x) \mathrm{d}x\;

Lo uoznoczůnych cołek grańice cołkowańo uwzglyndńo śe tyż we tajli růwnańo uostajůncej do cołki mino:
:\int\limits_a^b h'(x) g(x) \mathrm{d}x = \Big[h(x) g(x)\Big]_a^b - \int\limits_a^b h(x) g^\prime (x) \mathrm{d}x

Kńif cołkowańo bez tajle bjere śe ze mustra na pochodno iloczynu:
: \Big(h(x)g(x)\Big)^\prime = h(x)g^\prime (x) + h^\prime (x)g(x) 
: h^\prime (x)g(x) = \Big(h(x)g(x)\Big)^\prime -  h(x)g^\prime (x) 
: \int h^\prime (x)g(x) \mathrm{d}x = h(x)g(x) - \int h(x)g^\prime (x) \mathrm{d}x 

Bajszpil zastosowańo kńifu cołkowańa bez tajle:
:\int x \sin x \mathrm{d}x = - x \cos x - \int x^\prime (- \cos x) \mathrm{d}x = \int \cos x \mathrm{d}x - x \cos x = \sin x - x \cos x + C

### Cołki zwrotne
Lo cołki ze iloczynu funkcyji, kerych kolyjne pochodne powtorzajům śe nazod a nazod, momy tmj. **cołka zwrotno**, lb.:
:\int e^x \cos x \mathrm{d}x = e^x \cos x + \int e^x \sin x \mathrm{d}x = e^x \cos x + e^x \sin x - \int e^x \cos x \mathrm{d}x
Cołka we wyrażyńu po prawej zajće růwna śe cołce po lewej zajće, wjync
:2 \int e^x \cos x \mathrm{d}x = e^x (\cos x+\sin x) + C
:\int e^x \cos x \mathrm{d}x = {1 \over 2}e^x (\cos x+\sin x) + C

## Uobocz tyż
*cołkowańy bez podstawjyńy
Bycirk normalny

**Bycirk (we <math>{\mathbb R}^2</math>) normalny wele uośi ''OX'' ** – podzorta *D* płaskego placu ze wyrůżńůnym kartezjońskim ukłodem koordynatůw kery je uograniczoůy dwůma wykresůma funkcyji ćůngłych a prostymi růwnolygłymi do uośi *OY*.

Zorta D\subseteq {\mathbb R}^2 je bycirkem normalnym wele uośi *OX* eli 
: D=\{(x,y)\in {\mathbb R}^2:\; a\leqslant x\leqslant b;\;  f(x)\leqslant y\leqslant g(x)\}, 
kaj f,g:[a,b]\longrightarrow {\mathbb R} sům ćůngłymi funkcyjůma, a.

Proste x=a a x=b uograńiczajům bycirk po prawyj a lewyj zajće, a krziwe y=g(x) a y=f(x) uodpedńo uod wjyrchu a dołu.

## Plac bycirku normalnygo
Plac |D| bycirku normalnygo D\subseteq {\mathbb R}^2 rachuje śe podug mustra:
: |D|=\int\limits_a^b (g(x) - f(x))\mathrm{d}x
**Beztuż co:**

f(x) je ćůngło we przedźole [a,b], skiż tygo zaspokojo założyńo twierdzyńo Weierstraßa, beztuż\forall x \in [a,b] załaźi f(x)>m lo uůnygoś m \in \mathbb{R}.

Eli m to trza szibnůńć bycirk D uo wektor [0,-m].

Uotrzymony bycirk D^\prime = D skiż tygo, co szibńyńće uo wektor (translacyjo) je izomeryjům.

Uoznoczmy f_1(x) = f(x) + m a g_1(x) = g(x) + m.

Plac tygo bycirku normalnygo je růwne růżńicy dwůch trapyzůw krzywolińowych:

:|D| = \int \limits_a^b f_1(x)\mathrm{d}x -\int \limits_a^b g_1(x) \mathrm{d}x = \int \limits_a^b (f_1(x) - g_1(x))\mathrm{d}x = \int \limits_a^b (f(x) - g(x))\mathrm{d}x

Skuli tygo, aże f_1(x) a g_1(x) růżńům śe uod f_1(x) a g_1(x) ino uo stało.
QED.

## Bycirk normalny we placu trůjwymjarowym
Zorta V\subseteq {\mathbb R}^3 je bycirkem normalnym wele płaszczyzny *xy* eli je bycirk normalny V'\subseteq {\mathbb R}^2 a ćůngłe a uograńiczone funkcyje f,g:V'\longrightarrow {\mathbb R}, f\leqslant g, take, aże:
: V=\{(x,y,z)\in {\mathbb R}^3:\; (x,y)\in V' \; z\in [f(x,y),g(x,y)]\}.

Analogiczńe defińuje śe bycirk normalny wele inkszych płaszczyzn.
Cołkowańy bez podstawjyńy

**Cołkowańy bez podstawjyńy** – jedyn ze kńifůw rachowańo zawartych form cołkůw.
__TOC__
## Uopis kńifu
Eli:
* Fůnkcyjo \psi(x) je růżniczkowalno we D
* I=\psi(D) je przedźołym
* Fůnkcyjo g(x) mo pjerwotno fůnkcyjo we przedźole I, tj. G'(t) = g(t) lo t kere przinoleżům do I
* f(x) = g(\psi(x)) \cdot \psi'(x), x \in D
to fůnkcyjo f je cołkowalno we D a tyż:
:\int f(x) dx = \int g(\psi(x)) \cdot \psi'(x) dx = G(\psi(x)) + C

Tyż, eli je mogebne cołka przełonaczyć do postaći:
:\int f(g(x)) g^{\prime}(x) dx,
to je mogebne půmjyńić podstawa cołkowańo na g(x):
:\int f(g(x)) dg(x).

We przipadku rachowańo uoznoczůnych całkůw bez podstawjyńe půmjyńyńu podlygajům grańice cołkowańo. We uůnym przipadku twjerdzyńe uo cołkowańu bez podstawjyńe wypado tak:

Założyńa: 
* Funkcyjo *f* je cołkowalno we uůnyj dźedźińe.
* Funkcyjo *g* uokreślůno na przedźole *[a; b]* je růżniczkowalno we kńif sztyjcowy.
* *g'(x)≠0* lo kożdygo *x* s przedźołu *(a; b)*
* Uobroz funkcyji *g* zawjyro śe we dźedźińe funkcyji *f*.
Wuůnczas:
:\int\limits_{g(a)}^{g(b)}f(x)dx = \int\limits_{a}^{b}f(g(t)) \cdot g'(t)dt

## Bajszpile
* Rachujůnc cołka \int \tfrac{\ln x}{x} dx, je mogebne zastosować podstawjyńe \ln x = t, tj.\tfrac{dx}{x} = dt, wjync:
:\int \frac{\ln x}{x} dx = \int t dt = {1 \over 2} t^2 + C = {1 \over 2} \ln^2 x + C.

* Bajszpil zastosowańo kńifu cołkowańo bez podstawjyńe bez půmocńiczej zmjynnyj:
:\int \sin (2x+3) dx = \frac{1}{2} \int \sin (2x+3) 2 dx = \frac{1}{2} \int \sin (2x+3) d(2x+3) = - \frac{1}{2} \cos (2x+3) + C.

## Uobocz tyż
* cołkowańy bez tajle
Barbara Liskov

**Barbara Liskov** (rodz. 7 listopada 1939) je amerikańsko informatikerka a profesorka na MIT. We 2008 roku dostoła Turingowo Nadgroda za uůnyj robota we dźedźińe metodologiji  software'u, kero wjodła ku rozwojowi uobjektowygo programowańo. Je autorkům godek kůmputrowych CLU a Argus. Mjoła tyż srogi ajnzac we dźedźińe rozproszůnych rachowań.

Barbara Liskov je pjyrszům babům, kero we USA zyskoła doktorski titel we informatyce, na Stanfordowym Uńiwersyteće we roku 1968.
Kůmputrowo godka

**Kůmputrowo godka** – formalno godka, kero je używano do komunikacyje czowjeka ze maszynům, nojczyńścij kůmputerym. Kůmputrowe godki używane sům do tworzyńo programůw, kere kontrolujům zachowańy maszyny.
Słowoki

**Słowoki** (słow.: *Slováci*) – nacyjo, kero mjyszko zauobycz na terytoryjům Słowacyji.

Nojwjyncyj Słowokůw (70%) je katolikůma a (10%) protestantůma. Używajům słowackij godki.
Andrej Hlinka

**Andrej Hlinka** (rodz. 27 wrześńa 1864 Černova, dźiśej tajla Ružomberoka, zm. 16 śyrpńa 1938 Ružomberok) – słowacki polityker, duchowny a lider Słowackij Partyji Narůdowej. Umrził ńym Słowacyjo uotrzymało autůnůmije 6 paźdźerńika 1938 r.
Sandůmjyrz

**Sandůmjyrz** (pol. *Sandomierz*) – mjasto a śedźiba źymskigo krysu we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 24 621 ludźi.
Włodzimierz Smolarek

**Włodzimierz Wojciech Smolarek** (rodz. 16 lipca 1957 we Łůdzkim Aleksandrowje, um. 7 marca 2012 we Łůdzkim Aleksandrowje) – polski fusbalok, reprezyntant Polski. Groł kej napadźor a pomager.

Zaczynoł we manszafće Włókniarz Aleksandrów Łódzki, ńyskorzi przelozł do Widzewa, potym groł we Legiji Warszawa, Eintrachće Frankfurt, Feyenordźe Rotterdam a FC Utrecht.

Lo repryzyntacyji zagroł we 60 szpilach a trefjůł 13 torůw. Uůnygo synek, Euzebiusz Smolarek, tyż zostoł fusbalokem a groł lo reprezyntacyji Polski.

### Zdrzůdła
* 90minut.pl (we polskij godce)
Ľudovít Štúr

**Ľudovít Štúr** (ur. 28 paźdźernika 1815 r. we Uhrovcu, um. 12 styczńa 1856 we Modryj) – słowacki pisorz, godkoznowca, dźałacz słowackij nacyji, kodyfikator słowackij godki a filozof.
Zemfira

**Zemfira**, **Ziemfira Tałgatowna Ramazanowa** (), rodz. 26 śyrpńa 1976 we Ufje  - rusko pjosynkorka.

## Dyskůgrafijo

### Albůmy
* *Земфира* (1999)
* *Прости Меня Моя Любовь* (2000)
* *14 Недель Тишины* (2002)
* *Вендетта* (2005)
* *Спасибо* (2007)
* *Z-Sides* (2009)
* *12* (2012)

### Single
* *Снег* (1999)
* *До свидания* (2000)
* *Трафик* (2001)
* *10 мальчиков* (2008)
* *Без шансов* (2011)

## Necowe uodwołańa
* https://web.archive.org/web/20080315233557/http://zemfira.ru/
Maciej Kot

**Maciej Kot** (ur. 9 czyrwca 1991, Limanowa) – polski narćarski skoczek, reprezyntant Polski, mistrz śwjata we drużyńe (2017) a brůnzowy medalista (2013, 2015), brůnzowy medalista uolimpijski we drużyńe (2018). Sztartuje we Puharze Śwjata.

## Puhar Śwjata
*stan po zakůńczyńu sezonu 2017/2018*

## Neecowe uodwołańa
* Wizytůwka na neczajće fis-ski.com
Ivan Gašparovič

**Ivan Gašparovič** (rodz. 24 marca 1941 we Poltárze) – słowacki politykier. Uod 15 czyrwca 2004 prezydynt Słowacyji.
Rafael Correa

**Rafael Vicente Correa Delgado** (nar. 2 marca 1963 we Guayaquil) to je ekwadōrski ekōnōmista i politiker, minister financōw ôd kwietnia do siyrpnia 2005, prezydynt Ekwadōru ôd 15 stycznia 2007 do 24 mŏja 2017.
Manga

**Manga** (jap.: *漫画*, hiragana: *まんが*, katakana: *マンガ*) – japůńske słowo kere uoznaczo *[[kůmiks]]* (ńyskorzi mjanůwane *コミック*, *komikku*). Na Zachodzie, pojyńće to je mjarkowane kej zorta kůmiksu wywodzůnco śe ze Japůńije lebo rychtowano bez Japůńczyki.
Weimar

**Weimar** – mjasto na prowach krysu we Mjymcach, we Turyngiji. Na 2010 rok půmjyszkiwoło sam 65 479 ludźi.

Pjyrszy roz spůminane we 889. Uod uůnygo mjana je Weimarsko Republika - mjano mjymjeckigo państwa we rokach 1919-1933. Uod 1991 sztartnůł sam Weimarski Trůjkůnt. We 1999 bůł Ojropejskům Stolicům Kultury.
Sejo ze Joseon

**Sejo ze Joseon** (kor.: **조선 세조**, **朝鲜世祖**, transkrypcyjŏ: *Sejo ze Joseon*; 2 listopada 1417 – 23 września 1468) – bōł siōdmym krōlym koryjańskij dynastyje Joseon, panowoł we latach 1455-1468.
Strzodkowoafrikańsko Republika

**Strzodkowoafrikańsko Republika** (fr. *République centrafricaine*) – państwo we strzodkowyj Africe. Grańica mo s Kamerůnym, Czadem, Sudanem, Połedńowym Sudanem, Dymokratycznům Republikům Konga a Kůngym.
Irlandzko godka

**Irlandzko godka** – jedna (kole angelskij) ze urzyndowych godek na terytorjům Irlandyji. Godka ma 1,77 mln. używaczy. Noleży uůna do celtyckij familiji godek.
Bogota

**Bogota**, szp. *Bogotá*, downe mjano: *Santa Fe de Bogotá* - nojwjynksze mjasto a stolica Kolůmbiji a dystryktu Cundinamarca.

Założůno 6 śyrpńa 1538 uod szpańelskigo kůnkwiskadora Gonzalo Jiméneza de Quesady.

Uostrzodek industryje, nauki a kultury.
Swobodny Sojusz Ojropejski

**Swobodny Sojusz Ojropejski** (ang. *European Free Alliance*, fr. *Alliance libre européenne*, pol. *Wolny Sojusz Europejski*, nosi tyż mjano *Ojropa Stu Fan*) – ojropejski sojusz partyji politycznych, kere chcům autůnůmiji abo państw lo swych nacyji. W tym sojuszu je tyż Ruch Autůnůmije Ślůnska.

## Zdrzůdła
* Zajta Swobodnygo Sojuszu Ojropejskigo
KWordQuiz

**KWordQuiz** – kompůtrowy program, kery suży do nauki nowygo słowńictwa, tajla KDE Education Project, kere zaś je tajla uod środowiska graficznygo KDE. Program je na licyncyji GNU GPL. KWordQuiz uůżiwo formatu kvtml. Je mogebne uůnygo używoć do nauki słowńictwa, skoro wszyjskich godek welta, pońyważ fest wspjyro Unicode. Krům nauki słowńictwa je mogebne używoć uůnygo do uczyńo śe terminologyji ze wjela inkszych dźyedźin nauki, lo bajszpila do nauki mjan stolic państw welta.

## Reżimy
Program tyn je mogebny robić we kilku reżimach. We jydnym můmy dwje kolůmny do kerych je mogebne szkryflać roztůmajte słůwka abo zwroty a uůnych tuplikowańa. Drugi to typowy program flashcard, we trzećyj pokozuje śe jydno słowo/zwrot uoroz trzi słowa s drugjyj kolumny do wyboru. We uostotńim reżimje pokozuje śe słůwko i trza samymu naszkryflać uůnygo tuplikowańy. We wszyjskich reżimach egzistuje mogebność wyboru eli majům śe pokozywać słůwka ze jednyj godki na druga, nauopak abo losowo.

## Programy podańy na KWordQuiz
We KDE 4 KWordQuiz zastůmpił KVocTrain ze KDE 3. Je tyż wersyjo lo Windows, Mac OS X a tyż lo iPad uo mjańe WordQuiz, krům tygo programu, we środowisku KDE je mogebne wysznupać program podańy na KWordQuiz uo mjańe Parley.
Zorta linuksowo

**Zorta linuksowo** (tyż *dystrybucyjo linuksowo*) – uniksowo uoperacyjno systyma zbajstlowano na kernelu Linux. W jednyj zorće je kernel, powłoka, skrypty, mocka programůw. Ńykere zorty sům lo zaawansowanych używoczy Linuxa, kej Debian a Arch Linux, inksze lo mńej, kej Ubuntu a Linux Mint a jeszcze inksze sům lo szpecyjolnych użyć.

Teroźńe zorty linuksowe dowajům mogebność śćůngańo, insztalowańo, deinsztalowańo programůw, kere wystympujům kej pakety (l.b. DEB, RPM, abo spakowane jako TAR).

## Auskůplungi
* DistroWatch.com - zajta uo zortach systymůw ze familiji Linux a BSD (ang.).
Szahada

**Szahada** (arab. شهادة, šahāda) – u muzułmůnůw wyznańy wjary, kere je jednym ze pjyńću powinnośći kożdygo muzułmůna. Je to kuplůng pjyńću słůw we arabskij godce: لا إله إلا الله ومحمد رسول الله (czyt. lā ilāha illa-llāh wa muḥammad rasūlu-llāh), co uoznaczo "Ńy ma Boga krům Allaha, a Mahůmet je uůnygo prorokem". Coby przijůńć islam, trza to pedźeć przi śwjodkach trzi razy. Ńym śe wypowje szahada, trza pjyrw zrobjyć ghusl (rytualno ablucyjo). Szahada je to jedyn ze pjyńću uobowjůnzkůw kożdygo muzułmůna.

Szahada je na roztomajtych fanach, ntp. Saudyjskij Arabiji.

### Bibljografijo
* muttaqun.com
Linux (kernel)

**[[Kernel]] Linux** – nojwożńijsza tajla systym familiji Linux. Uostoł zbajstlowany we 1991 roku bez Linusa Torvaldsa. Terozki je rychtowany uod uochotńikůw ze cołkigo welta, na licencyji GNU GPL.

## Auskuplůngi
* Kernel.org - uoficjalno zajta kernela Linux (ang.).
MacOS

**OS X** (dowńij Mac OS X) – familijo uoperacyjnych systym lo kůmpůtrůw Macintosh zbajstlowano uod Apple Inc. we 2001 roku. Terozki nojnowszům wersyjům je 10.8 "Mountain Lion". Mjana wersyji sům uod wjelgich kotůw. Systyma ta je zbajstlowano na baźe systymy NeXTSTEP, kera Apple kupjůł a sprowjůł do OS X. OS X to je systyma unixowo, a kunkretńy ze familiji BSD. Podstawa systymy je swobodnym uoprogramowańym, a uůnyj mjano to Darwin.

## Auskůplungi
* Uoficjalno zajta systymu.
Steve Jobs

**Steve Jobs** (rodz. 24 lutygo 1955 r. we San Francisco, um. 5 oktobra 2011 r. we Palo Alto) – amerikůn, informatyk, szypfer a bůły CEO firmy Apple Inc. Bůł tyż CEO Pixar Animation Studios, co po tym kej Pixar uostoł kupjůny bez The Walt Disney Company. Popularizowoł domůwe kůmputry, kej jydyn ze pjyrszych uoboczył potyncjoł we GUI, a kůmputrowyj myszy. Za uůnygu kadyncyji Apple wypuśćůł OS X, iPod a iPhone. 5 oktobra 2011 umrził skuli raka trzustki.
FreeDOS

**FreeDOS** – swobodno uoperacyjno systyma richtig kůmpatybilno s MS-DOSym na kůmpůtry kůmpatybilne s IBM-PC. FreeDOS noleży do familije systym DOS. Uůnyj kernel udostympńo gůwńe dostymp na twordy dysk (HDD) a ku systymy plikůw. Systyma ta ńyuobsahuje GUI (nale użyće GUI je możebne, bez OpenGEM).
Apple Inc.

**Apple Inc.** (dowńij *Apple Computer*) – amerikańsko firma kera tworzi kůmpůtry, uoprogramowańy a elektronika lo dźynnego używańa. Założůno uod Steve'a Woźniaka, Steve'a Jobsa a Ronalda Wayne'a. Produkty Apple to kůmpůtry Macintosh, systymy OS X a iOS, mobilńok iPhone, uodtwarzocz iPod a tablet iPad.

## Auskůplungi
* Uoficjalno zajta Apple Inc.
MS-DOS

**MS-DOS** (ang. *Microsoft Disk Operating System*) – uoperacyjno systyma zbajstlowano uod Microsoft we 1982 na podstawje QDOS, kery to Microsoft kupjůł a sprowjůł lo MS-DOS.
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** (ang. *window* - fynster, IPA: []) – uoperacyjno systyma lo kůmputrůw PC zbajstlowano uod Microsoft we 1985 r. Teroźńe nojpopularńijszo systyma, insztalowano na ůng. 84% kompůtrůw we welće.

## Auskůplungi
* Uoficjalno zajta systymu Microsoft Windows (pol.)
Mirosław Syniawa

**Mirosław Syniawa** (nar. 14 listopada 1958 we Chorzowie) to je ślōnski pisŏrz, poeta a przekłŏdŏcz poezyje. Ze bildōngu chymik. Podszukowŏcz historyje przirodniczych nauk we Ślōnsku, autōr *Biograficzny słownik przyrodników śląskich* (tajla 1; nowe wydanie: tōm 1–2) a pŏrudziesiyńciu biograficznych szkicōw ôpublikowanych we kwartalniku „Przyroda Górnego Śląska”, spōłautōr mōnografije ô Szuli Bazowyj nr 24 we Starym Chorzowie.

Je ôn spōłzałożycielym ferajnu Pro Loquela Silesiana (2018, ôd 2009 do 2014 bōł sekretŏrzym we forsztandzie), spōłautōrym piyrszego ślōnskigo ślabikŏrza (*Ślabikŏrz niy dlŏ bajtli abo lekcyje ślōnskij gŏdki*).

## Twōrczość literackŏ

### Rōmany
* 2017: Nunquam otiosus

### Poezyje
* 2018: *Cebulowŏ ksiynga umartych* (tōm poezyje po ślōnsku)

#### Przekłŏdy poezyje na ślōnski
* 2014: *Dante i inksi*
* 2016: *Remember Tam o'Shanter's mare. Spōmnijcie se Tamowā Klaczkā. Wiersze i śpiywki Roberta Burnsa*
* 2021: *Dante i inksi i jeszcze inksi* (poszyrzynie *Dante i inksi*)
Android

**Android** – swobodno uoperacyjno systyma bajstlowono uod Google lo mobilńokůw, tabletůw a palmtopůw. Nojpopularńyjszo systyma lo tych maszyn przed iOS. Uoparto o kernel Linux a uoprogramowańy na licyncyji GNU. GUI, a inksze aplikacyje wyższygo poźiomu sům naszkryflane we Javie a fůngůjům na wirtualnyj maszyńe Dalvik.

## Zobocz tyż
* Wykŏz mobilniŏkōw z systymym Android
Uoperacyjno systyma

**Uoperacyjno systyma** (z ang. *operating system*, *OS*) – program, kery zarzůndza kompůtrem.

Terozki we kompůtrach PC je mogebne insztalować roztomajte systymy, ze kerych nojpopularńyjsze to Microsoft Windows, OS X a roztomajte zorty Linuksa. Inkszo kategoryjo to systymy mobilne, lo bajszpilu Android, iOS a Symbian.
Swobodne Uoprůgramowańy

**Swobodne Uoprůgramowańy** (ang. *free software*) – uoprůgramowańy, kere je mogebne być załůnczone, sprowjane, rozpowszechńone swobodńy. Swobodne Uoprůgramowańy daje swobody:
* swoboda **0**: załůnczońy uoprůgramowańa, zawdy swobodńy.
* swoboda **1**: sprowjańy uoprůgramowańa lo śe.
* swoboda **2**: rozpwszechńańe uoprůgramowańa.
* swoboda **3**: sprowjańy uoprůgramowańa a swoboda rozpowszechńańa ajnzacu, coby korzistało cołka ferajno.
Je to defińycjo uod Free Software Foundation. Coby mogebne bůło korzistać ze swobůd 1 a 3 potrzebny je kod zdrzůdłowy.

Nojbarzi znůmo licyncyjo swobodnygo uoprůgramowańo to licyncyjo GNU GPL.

Lo bajszpila swobodne uoprůgramowańy to Linux, Android, LibreOffice.

## Auskůplungi
* Czym je Swobodne Uoprůgramowańy? (pol.)
* Filozofyjo GNU (pol.)
Ubuntu

**Ubuntu** (dt. []) – zorta systymy uoperacyjnyj Linux lo ńyzaawansowanych używaczy Linuksa, rychtowano uod uochotńikůw ze cołkigo welta, na licencyji GNU GPL. Nowe wersyje sům we kwjetńju a oktobrze. Druga nojpopularńyjszo domowo zorta Linuksa po Linux Mint.

## Auskůplungi
* Uoficjalno zajta Ubuntu 
* Uoficjalne forům Ubuntu
Francesco Totti

**Francesco Totti** (rodz. 27 wrześńa 1976 we Rzime) – italski fusbalszpiler, kery szpilo we AS Roma.
Kůmputer

**Kůmputer** (ang. *computer* uod łac. *computare* - rachować) – elektroniczno maszyna kero je mogebna być zaprůgramowano do roztomajtych logicznych dźałań a rachowańo. Terozki kůmputry fungujům skiż uoperacyjůw na sztrůmowych sygnołach zero - jedyn. Dowńij, s anfanga uůnych egzistowańo, kůmputry bůły analogowe. Skoro wszyjske kůmputry fungujům we opraću uo architektura von Neumanna. Kożdy kůmputer mo procesor, pamjyńć a urzůndzyńa wejśća/wyjśća. Do kůmputrůw wrachowujům śe kůmputry uosobiste, superkůmputry, mobilńoki, mocka urzůndzyń wbudowanych (embedded devices) atp.
Avril Lavigne

**Avril Ramona Lavigne** (rodz. 27 wrzyśńa 1984 r. we Belleville - kanadyjsko pjosynkarka, gitarzystko, autorko śpjywek.

## Dyskografijo
* 2002 - *Let Go*
* 2004 - *Under My Skin*
* 2007 - *The Best Damn Thing*
* 2011 - *Goodbye Lullaby*
* 2013 - *Avril Lavigne*
* 2019 - *Head Above Water*
* 2022 - *Love Sux*
GKS Tychy

**GKS Tychy** (GKS - *Gůrniczy Klub Szportowy*) – ślůnski klub ajshokejowy we Tychach. Szpilo we Polskij Lidze Ajshokejowyj, kero wygroli jedyn roz we 2005 roku, 6 rozůw mjeli druge (1988, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011), 5 rozůw trzeće (1981, 1983, 2002, 2004, 2010) a 5 rozůw (nojwjyncyj we Polsce) wygroli Puhar Polski (2001, 2006, 2007, 2008, 2009). Założony we 1971 roku.

## Auskůplungi
* Uoficjalno zajta ajshokejowego GKS Tychy
Icchak Szamir

**Icchak Szamir**, hebr. יצחק שמיר, (rodz. 15 paźdźerńika 1915 we Růżanyj (teroźńo Bjołoruś) kej **Icchak Jaziernicki**, um. 30 czyrwca 2012 we Tel-Awiwje) – izraelski polityker. We rokach 1983-1984 a zaś 1986-1992 bůł prymjerym Izraela.
Yjzel

**Yjzel** – cyckocz ze familije kůńowatych. Dwje zorty: důmowy yjzel (łać: *Equus asinus*) a dźiki (afrikański) yjzel (łać: *Equus africanus*). Udůmowjůny przez 6 tyś. lot tymu. Używany kej poćůngowy a juczny zwjyrz. Z uůnygo mjynsa je uůnaczůne salami.
Bytůmski Szwarcwald

**Bytůmski Szwarcwald** inakszy **Frynsztad, Fryncita, Fryna** (mjym. *Beuthener Schwarzwald, Friedenshütte*; pol.: *Nowy Bytom*) to je dźelńica Wjelgij Rudy (inakszy: *Ślůnsko Ruda*) położůno we centralnyj tajli sztadu.
Bjołorusko godka

**Bjołorusko godka** (беларуская мова) to je schodńosłowjańsko godka. Godajům po ńij Bjołorusy.

## Djalykty
Wyrůżńo śe 2 djalekta:
* půłnocno-schodńe
* połedńowo-zachodńe
Lotńiczo hawyna Cam Ranh

**Hawyna lotńiczo Cam Ranh** (ang. Cam Ranh International Airport) je mjyndzynarodowo hawyna we Wjetnamje, mo ůng. 1 milijůna pasażyrůw na rok.

## Necowe uodwołańa
* Cam Ranh Airport
Gůrole (pjosynka)

**Gůrole** – ludowo pjosynka pochodzůnco ze Ślůnska, a dokładńy kole rzyki Uolsy.

### Teskt pjosynki (Po Polsku)

*Za lasami*
*za górami*
*za dolinami*
*pobili śie dwo górole ciupagami*

*Hej górale!*
*Nie bijćie śie!*
*Mo góralka dva varkocze (dvoje očy, vjelkie serce, dvoje ušy, dvoje rynce, dvoje nogi, z przodku aj zadku)*
*podzielićie śie!*
Fleksa

**Fleksa** – narzyńdźe na sztrům abo na luft, kere je używane do rżńyńćo a pucowańo. Idźe do ńij przikuplować roztomajte tarcze do rżńyńćo abo drućanno byszta.
Biên Hòa

**Biên Hòa** – mjasto we Wjetnamje, stolica prowincyji Dong Nai. Głůwny uostrzodek industryje, nauki a kultury we prowincyje Đồng Nai.
Mjasto założůno we 1930.
Hyca

**Hyca** – zorta pogody, przi keryj tymperatura luftu je przez +30&nbsp;°C (we ćyńu, przi zolu). Nojsrogszo hyca na Źymje bůła we Al-Azizija we Libiji: +57,8&nbsp;°C.
Roman Kotliński

**Roman Kotliński** (rodz. 15 marca 1967 we Kole) – polski pisorz, dźynńikorz, wydowca, poseł na Sejm RP VII kadyncyji.

12 czyrwca 1993 uostoł plebůnkem, bůł ńym do 1996, kej to poćepoł. Ńyskorzi wydoł kśůnżka *[[Byłem księdzem|Bůł'ech plebůnkem]]* a sztartnůł kretykůwać Rzimskokatolicki kośćůł, skirz tygo wydowo do terozki cajtůng *[[Fakty i mity]]*.

Przinoleżoł do SLD, ńyskorzi doł anfang ku tworzyńu partyji RACJA Polskiej Lewicy (s anfanga: *Antyklerykalno Partyjo Postympu "Recht"*).

We 2011 roku kandydowoł do Sejma RP ze listy Ruchu Palikota, we welowańu dostoł 17 720 głosůw a uostoł posłym.
Phan Thiet

**Phan Thiết** – mjasto we Wjetnamje, morsko hawyna nad Chińskim Morzym (Pokojny Uocean). Głůwny uostrzodek industryje, nauki a kultury we prowincyje Bình Thuận. Mjasto założůno we 1930.
Zendaya Coleman

**Zendaya Coleman** (rodz. 1 wrzyśńa 1996 we Oakland) – amerikańsko szauszpilerka i śpjywaczka, znůmo ze seryjalu Shake It Up (, ). Karjera zaczła, kej bůła 13 lot staro uod seryjalu Kidz Bop: 'Hot n Cold'.

## Filmografijo
* Shake It Up (uod 2010)
* Good Luck Charlie (2011)
* PrankStars (2011)
* Frenemies (2012)
* A.N.T. Farm (2012)

## Dyskografijo
* Watch Me (2011)
* Swag It Out (2011)
* Dig Down Deeper (2011)
* Something to Dance For (2012)
* Fashion Is My Kryptonite (2012)
* Made In Japan (2012)
* The Same Heart (2012)
Gliwicko diecezyjŏ

**Gliwicko diecezyjŏ** to rzimskokatolickŏ diecezyjŏ w Polsce i jedna ze trzech diecezyjōw we metropoliji katowickij. Katedra je we Gliwicach. Ôstała stworzōnŏ ôd papieża Jana Paula II bullōm *Totus Tuus Poloniae populus*. Biskupym sam je Jan Kopiec.

## Gliwicke biskupy
*Jan Kopiec
*Gerard Kusz
*Jan Wieczorek
Kassel

**Kassel** – mjasto a grodzki krys we Mjymcach, we Hesyje. Na 2010 rok mjoło 194 423 mjyszkańcůw. Uostrzodek industryje.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Kassel
Octave Mirbeau

**Octave Mirbeau** (rodz. 16 lutygo 1848 we Trévières (Francyjo), um. 16 lutygo 1917 we Paryżu) – francuski pisorz, publicysta a dramaturg.

Nojbarzi znůmy s růmanůw *Le Jardin des supplices* (1899) a *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).

## Dźeła

### Růmany
* *Le Calvaire* (1886)
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dans le ciel* (1892-1893)
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les 21 jours d’un neurasthénique* (1901).
* *La 628-E8* (1907).
* *Dingo* (1913).
* *Un gentilhomme* (1920).
### Tyjater
* *Les Mauvais bergers* (1897).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *Le Foyer* (1908).
### Inksze teksty
* *Contes cruels* (1990).
* *Lettres de l’Inde* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *Combats littéraires* (2006).
* *Correspondance générale* (2003-2006-2009).

## Necowe uodwołańa
* Société Octave Mirbeau.
* ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.
Wardar

**Wardar** (mac. *Вардар*, gr. *Αξιός* – *Aksiós*) – nojdugszo rzyka we Macedůńiji, płyńe tyż bez Grecyjo (Macedůńijo grecko).

Wardar je dugi na 388&nbsp;km (301 - Macedůńijo, 87 - Grecyjo), mo 23 747&nbsp;km² wjyrchu śćykańo. Zdrzůdła Wardaru sům we gůrach Szar Płańina (683 m n.p.m.), wpado do Egejskigo Morza.

Nojwjynksze mjasta nad rzykům to Skopje a Salůńiki.
Černova

**Černova** (słow. *Černová*, madź. *Csernova*) – dowńi samodźelny gmin, od 1885 roka tajla Ružomberoka na Słowacyji. Ze trzech strůn otaczojům Černovo gůry Wjelgij Fatry, a uod půłnocy rzyka Váh.

We 1864 rodził śe tukej słowacki polityker a duchowny Andrej Hlinka.
Hande Yener

**Makbule Hande Özyener** (rodz.  12 styczńa, 1973 we Stambule) – turecko śpjywoczka pop a autůrka tekstůw.

Je jednům ze nojbarźi wjadůmych tureckich artistkůw, przedała wjyncyj jak 17 milijůnůw albůmůw. 

## Dyskografijo
### Albůmy
**Senden İbaret* (2000)
**Extra* (2001)
**Sen Yoluna... Ben Yoluma...* (2002)
**Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor* (2004)
**Apayrı* (2006)
**Hande Maxi* (2006)
**Nasıl Delirdim?* (2007)
**Hipnoz* (2008)
**Hayrola?* (2009)
**Hande'ye Neler Oluyor?* (2010)
**Hande'yle Yaz Bitmez* (2010)
**Teşekkürler* (2011)
**Rüya* (2012)
**Mükemmel* (2014)
**Hepsi Hit* (2016)

## Necowe uodwołańa
http://www.handeyener.com.tr
Jared Padalecki

**Jared Tristan Padalecki** (rodz. 19 lipca 1982 we San Antonio) – amerikański szauszpiler, nojbarzi znůmy s role Sama Winchestera we seryjalu "Supernatural".

Kej szauszpiler, debjut mjoł we filmje *A Little Inside* (*Jo a fater*) we 1999 roku.

We 2010 hajtnůł śe s Genevieve Cortese - amerikańskům szauszpilerkům.

### Filmografijo
* 1999:*[[A Little Inside]]*
* 2000:*[[Silent Witness (film)|Silent Witness]]*
* 2001:*[[Close to Home (film 2001)|Close to Home]]*
* 2002:*[[A Ring of Endless Light]]*
* 2003:*[[Young MacGyver]]*
* 2003:*[[Cheaper by the Dozen (2003)|Cheaper by the Dozen]]*
* 2004:*[[New York Minute]]*
* 2004:*[[Flight of the Phoenix]]*
* 2000-2004:**[[Gilmore Girls]]**
* 2005:*[[House of Wax (2005)|House of Wax]]*
* 2005:*[[Cry Wolf (2005)|Cry Wolf]]*
* 2005-2020:**[[Supernatural (2005)|Supernatural]]**
* 2007-nadal:**[[Room 401]]**
* 2008:*[[Thomas Kinkade's Home for Christmas]]*
* 2009:*[[Friday the 13th (2009)|Friday the 13th]]* (remake)

### Necowe uodwołańa
* imdb
FC Barcelona

**FC Barcelona** to je szpańelski szportklub ze Barcelůny. Je to jedyn ze nojbarzi utitułowanych klubůw we gyszichće fusbalu. Klub tyn pjyńć razy wygroł UEFA Champions League. 23 razy bůł majstrym Szpańiji, a 27 razy wygroł puhar uůnygo kreju.

FC Barcelona szpile gro na Camp Nou, na kery wleźe 99 354 ludźi. Jednym ze znonych fusbaloków FC Barcelona je Lionel Messi.


Plik:Campnou.jpg|Camp Nou - plac, kaj szpile gro FC Barcelona
Plik:Barcelona_329.JPG|Farby klubu
Plik:Barcelona_328.JPG| Bale kerymi gro FC Barcelona


## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta
Kakapo

**Kakapo** (*Strigops habroptila*) – je to ptok ze familije nestorůw (Strigopidae). Půmjeszkuje Nowo Zylandyjo. Kakapo je to jedźiny papagaj kery ńy furgo, a tyż nojćynższy papagaj na śwjecie.
Andalién

**Andalién** to je rzyka we Czile. Je na 130&nbsp;km dugo a wjyrch jeji dorzyczo mo 780&nbsp;km².

## Przipisy
* Cade Idepe, 2004. *Diagnóstico y Clasificación de los Cursos y Cuerpos de Agua según objetivos de calidad. Cuenca del Río Andalién*. Dirección General de Aguas. MOP. Diciembre de 2004. Santiago. Chile. (szp.)
* Francisco Solano Asta-Buruaga y Cienfuegos, Diccionario geográfico de la República de Chile, D. Appleton y Compania, Nueva York, 1899 pg. 31-32 (szp.)
Cristiano Ronaldo

**Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro** (rodz. 5 lutego 1985 r. we Funchal) – portugalijski fusbalszpiler, kery gro we An-Nassr. Zauobycz gro kej půmager, abo napadźorz.

We lotach 2001-2003 groł we Sportingu Lizbůna, kaj zagroł 25 szpilůw a trefjůł 4 tory. Ńyskorzi wystympowoł we Manchester United, kaj zagroł 196 szpilůw a trefjůł 84 tory. Uod 2009 do 2018 groł we Realu Madryt, ńyskorzi poszoł do klubu Juventus F.C. Erbnůł Złoto Bala za 2008, 2013, 2014, 2016 a 2017.

## Sztatystyki karjery

1(Superpuhar krejowy,Superpuhar Ojropy UEFA, Klubowe Mistrzostwa Śwjata)

## Necowe uodwołańa
* Zajta fusbaloka
Borussia Dortmund

**Ballspielverein Borussia 09 e.V. Dortmund** (krůcyj mjanowano jako **Borussia Dortmund**, **BVB** oder **BVB 09**) to je mjymjecki szportklub ze Dortmundu założůny we 19 grudńa 1909. Klub tyn roz wygroł Interkůntynyntalny Puhar (we 1997 roku), roz UEFA Champions League (tyż we 1997) i Puhar Zwyćynzcůw Puharůw (we 1966). 8 razy bůł majstrym Mjymjec (ostatńi roz sezůn 2011/2012), a 3 razy wygroł jich puhar. Krům przodńej sekcyje fusbalowyj mo tyż handbalowo i stołowygo tyńisa.

## Linki zewnyntrzne
* Uoficyjalno neczajta klubu
* Uoficjalno zajta kibicůw BVB
Morawskŏ gŏdka

**Morawskŏ gŏdka** (mor. *moravščina*, czes. *moravština*) je zachodniosłowiańskŏ gŏdka, używanŏ ôd czyńści miyszkańcōw Morawije, gyszichtowyj krajiny we Strzodkowyj Ojropie. We 2011 roku po morawsku gŏdało przez 100 tysiōncōw perzōnōw.

## Przipisy
Koćanowice

**Koćanowice** (pol. *Chocianowice*, mjym. *Kotschanowitz, Kiefernrode)* - hulicůwka we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje, we kluczborkim kryśe, we gmińe Lasowice Małe, śedźiba wjejskigo gminu.

We wsi som dwa kośćůły, nowy i stary.

Uod 1949 roku we Koćanowicach je fusbalowy szportklub LZS Chocianowice.
Kluczborek

**Kluczborek** (pol. *Kluczbork*, mjym. *Kreuzburg*) – mjasto we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje, we kluczborskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskij gminy. Bez mjasto płyńe rzyka Stobrawa. Kluczborek je we odleguości ůng. 40&nbsp;km uod Uopola, 96&nbsp;km uod Wrocłowja, 205&nbsp;km uod Poznańa a 120&nbsp;km od Katowicůw.

## Szport
Już we 1910 powstoł klub FC National Kreuzburg. Uod 2003 roku istnieje szportklub MKS Kluczbork, kery gro we fusbalu we II lidze.

We mjeście je tyż "Kluczborski Klub Karate", kerego chowankem je m.in. Krzysztof Neugebauer.
Stobrawa

**Stobrawa** – rzyka, kera płyńe mjyndzy Dolnym, a Gůrnym Ślůnskiem. Mo dugość 78,1 km, a mo 1 600&nbsp;km² wjyrchu śćykańo. Jeji zdrzůdło je na połedńe uod Uolesna, a wpaduje uůna do Uodry, wele dźedźiny Stobrawa.

Mjasta przez jake płyńe to m. in.:
* Uolesno
* Kluczborek
* Stobrawa
* Fałkowice
* Karłowice
* Bąków

Jej nojważniejsze dopływy to:
* Bogacica
* Budkowiczanka
Wiślańsko Magurka

**Wiślańsko Magurka** (pl. *Magurka Wiślańska*) – gůra we Ślunskim Beskidźe, we Paśmje Barańij Gůry, na 1140 metrůw wysoko (sztworto we Ślůnskim Beskidźe).

Leći sam Głůwno Beskidzko Cesta (*Główny Szlak Beskidzki*), a inksze pjesze cesty lo turystůw.
Andrzej Grabowski

**Andrzej Grabowski** (rodz. 15 marca 1952 we Chrzanowie) – polski szauszpiler filmowy, telewizyjny a tyjatralny. Wystympuje we serjalu telewizyjnym *[[Świat według Kiepskich]]*.

### Wybrano filmografijo
* *[[Kapitał, czyli jak zrobić pieniądze w Polsce]]* (1989) jako Stefan Sapieja
* *[[Świat według Kiepskich]]* (uod 1999) jako Ferdynand Kiepski
* *[[Zróbmy sobie wnuka]]* (2003) jako Maniek Kosela
* *[[Pitbull (serjal)|Pitbull]]* (2005–2008) jako Gebels
* *[[Skrzydlate świnie]]* (2010) jako pan Edzio

## Necowe uodwołańa
* Andrzej Grabowski we baźe Filmweb
* Andrzej Grabowski we baźe imdb
* Andrzej Grabowski we baźe Film Polski
Jiří Dienstbier

**Jiří Dienstbier** (rodz. 27.moja 1969 we Waszyngtůńe, Zjednoczůne Sztaty) – czeski  polityker. Noleży do Czeskij Socjaldymokratycznyj Partyje. Czeski synator uod 27 marca 2011, kandydat na prezydynta.

Ze wyksztołcyńo prawńik. Ukůńczůł techńikum we 1988 a sztudjyrowoł na Ůńiwersyteće Karola we Pradze.

Bůł uod 10 czyrwca 1990-1992 posłym na Sejm Czechosłowacyje I kadyncyje a ńyskorzi synatorym I kadyncyje. Je vice-prezesym  Czeskij Socjaldymokratycznyj Partyje.  Uod lutygo 2012 kej kandydat partyji CSSD na prezydynta Czeskij Republiki.

Mo syna (Jiři, rodz. 1993). Zno sztyry uobce godki: angelsko, francusko, rusko a mjymjecko.

## Zdzrzůdła
* Marek Benda, M. Klima, P. Dobrovsky, Monika Pajerová., Šimon Pánek.: *Studenti psali revoluci*. Praha, Univerzum 1990. ISBN 80-85207-02-8. (we czeskij godce)
* Timothy Garton Ash: *Wiosna obywateli: Rewolucja 1989: widziana w Warszawie, Budapeszcie, Berlinie i [[Praga|Pradze]]* (wyd. pol. Polonia, 1990) – we polskij godce
* *Słownik dysydentów. Czołowe postacie ruchów opozycyjnych w krajach komunistycznych w latach 1956–1989. Tom I*, wyd. Ośrodek Karta, Warszawa 2007 (we polskij godce)
* Łukasz Kamiński, Petr Blažek, Grzegorz Majewski: *Ponad granicami. Historia Solidarności Polsko-Czechosłowackiej*, wyd. ATUT. Wrocław 2009 (we polskij godce)
Alona Łanskaja

**Alona Mihaiłowna Łanskaja** (bjoł.: *Алена Міхайлаўна Ланская*, rus.: *Алена Михайловна Ланская*; rodz. 7 wrześyńa 1985 we Mohylewe) — bjołorusko pjosynkorka.

## Uobejrzij tyż
* Kůnkůrs Pjosynki Ojrowizyje 2013

## Przipisy
Waszyngtůn

**Waszyngtůn**  – stolica Zjednoczůnych Sztatůw a stan (D. C.), (ang. *Washington, D. C.*, *Washington* - mjasto we District of Columbia, 7 podug wjelośći ludźi mjasto we Zjednoczůnych Sztatach.

## Necowe uodwołańa
* www.dc.gov
Hokkaido

**Hokkaido** (jap. 北海道) – drugo podug wjyrchu wyspa Japůńiji, rozlygowano nojdalij na půłnoc ze sztyrech głůwnych wyspůw Japůńiji. Uod Honsiu je uoddźelůno bez ćeśńina Tsugaru, nale skuplowano ś ńům tůnelym Seikan. Hokkaido mo 83 456,87&nbsp;km² wjyrchu a půmjyszkuje sam 5 507 456 ludźi (na 2010 rok). Nojsrogsze mjasto sam je Sapporo.
Grigoł Orbeliani

**Grigoł Orbeliani** (, (2 paździyrnika 1804 - 21 marca 1883) bōł gruzińskim dichterym, poetōm, pisŏrzym a wojŏkym armije Carskigo Imperyjōm. We swojij poezyji a rōmanach szrajbowoł ô hajmacie a dŏwnyj gyszichcie Gruzyje.

## Familijŏ
Grigoł narodziył sie we arystokratycznyj familiji we Tbilisi (wônczas: Tyflis) na trzi lata przed tym, jak Rusy ôbalili gruzińskõ dynastyjõ Bagratydōw z zajynli jejich krōlestwo. Jego fater, Dimitr, bōł pryncym ze dynastyje Bagratydōw, a starzik ôd niygo matki to bōł krōl, Irakli II, ô kerym niyskorzi Orbeliani pisoł.

Mioł mockã kamratōw we arystokracyji a "wyższych sferach" Gruzyje, dlŏ bajszpilu hajtniynty z jigo siostrōm bōł nŏjwiynkszy poeta gruzińskigo romantyzmusu - Nikoloz Barataszwili. Grigoł krōm tego przoł cerze Aleksandra Czewczewadze, a dwa jigo kuzyny to bōły gynerały - Aleksander i Wachtang Orbeliani.
Franciszek Fesser

**Franciszek Fesser** (rodz. 16 śyrpńa 1885 we Rogach, um. 23 paźdźerńika 1956 we Katowicach-Pjotrowicach) – polski hajer, polityker a zwjůnzkowy dźołacz na Gůrnym Ślůnsku, powstańec, poseł na Ślůnski Sejm III a IV kadyncyji (1930–1939).

## Życiorys
Za modygo robjůł za hajera na grubje "Kleofas". We 1918 uostoł człůnkem Polskij Wojskowyj Uorgańizacyji we uopolskim kryśe. Wźůn udźoł we absztimůngowyj akcyji a tyż we II a III ślůnskim powstańu. Po skuplowańu wschodńij tajli Ślůnska do RP we 1922 znod śe we Polsce, kaj dźołoł we nacyjowo–patryjotycznych uorganizacjach, m.in. Zwjůnzku Ślůnskich Powstańcůw a Zwjůnzku Chrůńyńo Zachodńich Krysůw. Dźołoł we zwjůnzkowym ruchu, uorganizowoł Związek Związków Zawodowych na Ślůnsku, a uod 1930 bůł prezesym Zwjůnzku Zawodowygo Bergmůńskij Industryji (kůnsek ZZZ). We 1926 zwjůnzoł śe ze Nacyjowo-Krześcijůńskim Kuplůngem Roboty, a uod ńygo dostoł mandat posła do Ślůnskigo Sejmu III kadyncyji (1930). Zicoł we Kůmisyji Roboty a Społecznyj Uopjeki. We 1935 zaś wlozł do Sejma ze tyj samyj listy. Robjůł we Kůmisyjach Roboty a Społecznyj Uopjeki (kej wiceprzewůdniczůncy) a tyż: Admińistracyjnyj, Regulaminowej a Budżetowo-Skarbowyj. We latach 30. bůł tyż zastympcům naczelńika gminu Pjotrowicy.

We rokach mjymjeckij uokupacyji bůł we strzodkowyj Polsce. Po 1945 cof śe nazod na Ślůnsk, nale ńy robjůł już we polityce, m.in. skiż ńymocy. Umrził we Pyjtrowicach.

## Bibliografijo
* Henryk Rechowicz, *Sejm Śląski 1922–39*, Katowice 1971, s. 333 (biogram)
* Wanda Musialik, *Górnoślązacy w parlamentach II Rzeczypospolitej (1919–1939)*, Opole 2004, s. 163, 168
Caṭṭagrām

**Caṭṭagrām** – mjasto we Bangladeszu a stolica prowincyji uo jednakim mjańe. Na 2008 rok půmjyszkiwoło sam 3 800 tyś. ludźi, je to druge podug wjelośći ludźi mjasto we Bangladeszu.
Coritiba Foot Ball Club

**Coritiba Foot Ball Club** to je klub ze Brazyliji, kery gro we Curitiba. Uůnygo stadjůn je **Major Antônio Couto Pereira** we sztadźe Curitiba, na kery wlyźe 37 182 ludźi. Roz, we 1985, mjoł Majstra Brazyliji. We sezůńe 2021/22 gro we Campeonato Brasileiro Série B.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Coritiba F.C.
Kim Ir Sen

**Kim Ir Sen** (, rodz. 1912 we Man'gyŏngdae, um. 8 lipca 1994 we Pjongjang) – prziwůdca Půłnocnyj Koryje we latach 1948-1994. Bůł fatrym uod Kim Dzong Ila, ńyskorńyjszego prziwůdcy.
Wapyn Rzimu

**Wapyn [[Rzim]]u** przedstawjo buchsztaby S.P.Q.R. (Senatus Populusque Romanus - łac. senat a rzymsko nacyjo) oraz grecki krziż na czyrwjůnym tle.
Gmin

**Gmin** (uod mjym. *Gemeinde* - komuna, społeczyństwo) – wspůlnota samorzůndowo ludziůw kerzy zamjyszkujům jakiś teryn, istńejůnco we admińistracyjnym tajlůngu m. in. we Polsce i Fracyji.

Uokreślenie "gmin" uobstowo tyż inkszych wspůlnot lb. "gmin krześćijański", "gmin szulny".

### Uorgany władzy gminy we Polsce
* władza ustawodawczo a kontrolno:
** rada gminy
* władza wykonawczo:
** wůjt (gmina wjejska)
** burmistrz (gmina mjejska, gmina mjejskowjejska)
** prezydent mjasta (gmina mjejska, gmina mjejska na prawach krysu)
Polski Związek Piłki Nożnej

**Polski Zwjůnzek Fusbalowy** (z pl *Polski Związek Piłki Nożnej*, *PZPN*) – uogólnokrajowy zwjůnzek, kery uodpowiado za Reprezyntacyjo Polski we fusbalu chopůw i je jej prawnym właścicielym. Zostoł zołożuny 20 grudnia 1919. Uostatnie wybory na prezysa uodbyły się 26 paździerńika 2012, kaj wybrano Zbigniewa Bońka.

## Prezesi
Elizângela

**Elizângela do Amaral Vergueiro** (rodz. 11 grudźyńa 1954 we Resende) – brazylijsko szauszpilerka.

## Filmografijo
* 2012 - Salve Jorge .... Esma
* 2011 - Aquele Beijo .... Íntima Falcão
* 2010 -  Ti Ti Ti .... Nicole 
* 2008 - La favorita (telenowela) .... Cilene( Jucilene Maria Gonzaga)
* 2006 - Cobras e Lagartos .... Shirley Miranda
* 2005 - A Lua me Disse - Assunta 
* 2004 - Señora del destino - Djenane / Edileuza 
* 2001 - El Clon - Noêmia 
* 1999 - Suave Veneno - Nazaré 
* 1997 - Por amor - Magnólia 
* 1996 - Malhação - Zizi 
* 1994 - As Pupilas do Senhor Reitor - Teresa 
* 1994 - Éramos Seis - Marion 
* 1992 - Pedra sobre Pedra - Rosemary Pontes 
* 1986 - Tudo ou nada - Guadalupe 
* 1985 - Roque Santeiro - Marilda 
* 1984 - Partido Alto - Cidinha 
* 1983 - Voltei pra Você - Lucinha 
* 1982 - Paraíso - Maria Rosa 
* 1981 - Jogo da Vida - Mariúcha 
* 1980 - Plumas & Paetês - Sandra 
* 1979 - Feijão Maravilha - Adelaide 
* 1978 - Te Contei? - Ritinha 
* 1977 - Locomotivas - Patrícia 
* 1976 - O feijão e o sonho - Cidoca 
* 1976 - O Casarão - Mônica 
* 1975 - Cuca Legal - Lu
* 1975 - Pecado Capital - Emilene
* 1974 - Supermanoela - Elizângela
* 1973 - Cavalo de Aço - Teresa 
* 1972 - Bandeira 2 - Taís
* 1972 - O Bofe - Sandra 
* 1971 - O Cafona - Dalva

## Necowe uodwołańa
* Profil we IMDB
Bůnkůw (kluczborski krys)

**Bůnkůw** (pol. *Bąków*, mjym. *Bankau*, *Banke*) – wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje, we kluczborkim kryśe, we gmińe Kluczborek. Bez wjeś płyńe rzyka Stobrawa.

Do zabytkůw wśe noleżům:: 
* drzewjany koścůł ze ołtarzym ze XVIII stolećo
* fara ze 1845
* neoklasyczny pałac
Śrem

**Śrem** (mjym. *Schrimm*) – mjasto we Wjelgopolsce, rozlygowane po uobu brzygach rzyki Warty. Je uůne stolicům krysu uojednakim mjańe a tyż śedźibům gminu. Mjejske prawa dostoł Śrem tyż kej Poznańy, we 1253 roku.
Kwantowŏ mechanika

**Kwantowŏ mechanika** (znōmŏ tyż jako **kwantowŏ fizyka** abo **kwantowŏ teoryjŏ**) to je part fizyki, kery tykŏ sie fizycznych zdŏrzyń we skali mikroskopowyj, kaj akcyjŏ trefiŏ sie podle ôbstōnyj Plancka. Kwantowŏ mechanika ôdłazi ôd klasycznyj mechaniki nŏjbarzij we *[[Kwantowŏ sfera|kwantowyj sferze]]* skal atōmowyj i subatōmowyj. Kwantowŏ mechanika lifruje matymatyczny ôpis interakcyjōw energije i materyje.

Matymatyczne formulacyje kwantowyj mechaniki sōm abstrakcyjne. Funkcyjŏ matymatycznŏ mianowanŏ funkcyjōm wele lifruje informacyjõ ô amplitudzie prŏwdopodobności pozycyje, gibkości i inkszych fizycznych włŏsności ôd tajlikōw. Matymatyczne manipulacyje funkcyje wele porzōnd ôbjymujōm notacyjõ Diraca, kerŏ wymŏgŏ pokopiyniŏ kōmpleksowych nōmerōw i linijowych formōw. Funkcyjŏ wele uznŏwŏ obiekt za linyarny harmōniczny oscylŏtōr, a matymatyka je skuplowanŏ ze tōm, kerŏ ôpisuje akustyczny rezōnans. Mocy wynikōw kwantowyj mechaniki niy idzie pokŏzać podle klasycznyj mechaniki, btp. podstawowy stan we kwantowym mechanicznym modelu je stanym niyzerowym, kery je nŏjniższym stanym energije systymu. Je to ôpaczne do "tradycyjnygo" systymu, w kerym podstawowy stan to ańfach pokōj ze zerowōm kinetycznōm energijōm.

Piyrsze wersyje kwantowyj mechaniki bōły sformułowane we piyrszyj dekadzie XX stoleciŏ. We tym samym czasie atōmowŏ teoryjŏ i korpuskularnŏ teoryjŏ światła (rozszyrzowanŏ ôd Einsteina) ôstały przijmniynte za naukowy fakt. Na piyrszõ z nich idzie patrzeć jak na teoryjõ materyje, a na drugõ jak na teoryjõ elektromagnetycznygo prōmiyniowaniŏ. Starŏ kwantowŏ teoryjŏ była moc zmiyniōnŏ we postrzodku lŏt 20. ôd Wernera Heisenberga, Maksa Borna i Pascuala Jordana, kerzi złōnaczyli maciyrzowõ mechanikã; Louisa de Broglie'a i Erwina Schrödingera (welowŏ mechanika); i Wolfganga Pauligo i Satyendry Nath Bosygo (statystyki subatōmowych tajlikōw). Kopynhaskŏ interpretacyjŏ ôd Nielsa Bohra ôstała szyroko zaakceptowanŏ. Przed 1930 rokym, kwantowŏ mechanika była ulicōnŏ i sformalizowanŏ prŏcami Davida Hilberta, Paula Diraca i Johna von Neumanna, ze srogszym naciskym na mierzyniy we kwantowyj mechanice, statystycznõ naturã naszyj wiedzy ô realności i filozoficznõ spekulacyjõ ô roli cichtyrza. Ôd tego czasu kwantowŏ mechanika rozkrziła sie do bezma kŏżdygo aspektu fizyki XX stoleciŏ, a tyż inkszych dyscyplin, jako kwantowŏ chymijŏ, kwantowŏ elektrōnika, kwantowŏ optyka i kwantowŏ informatyka. Moc fizyki XIX stoleciŏ ôstała ôsztrychowanŏ za "klasyczny limit" kwantowyj mechaniki i ôd niyj rozszyrzowań we kategoryjach kwantowyj teoryje pola, teoryje zajtōw i spekulatywnych teoryjōw kwantowyj grawitacyje.

## Bibliografijŏ
* Richard P. Feynman: *Feynmana wykłady z fizyki.* T. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
* Michał Gryziński: *Sprawa Atomu*. Warszawa: Homo sapiens, 2001.
* Ramamurti Shankar: *Mechanika kwantowa*. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.