open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ojrowizyjŏ lŏ Bajtli 2019

**Ojrowizyjŏ lŏ Bajtli 2019** (en. Junior Eurovision Song Contest 2019, fr. Concours Eurovision de la chanson junior 2019, pl. Konkurs Piosenki Eurowizji dla Dzieci 2019).
## Krŏje we kōnkursie

* Albanijŏ - 
* Armynijŏ -
* Australijŏ -
* Biołoruś - Wrzesiyń 2019
* Francyjŏ - 
* Gruzyjŏ - Giorgi Rostiashvili
* Irlandyjŏ -
* Italijŏ - 
* Kazachstůn - 
* Macedōnijŏ - Mila Moskov
* Malta - 20 Siyrpiyń 2019
* Niderlandy - 28 Wrzesiyń 2019
* Polsko - 29 Wrzesiyń 2019
* Portugalijŏ -
* Rusyjŏ - Wrzesiyń 2019
* Syrbijŏ -
* Szpaniyjŏ - Melani García
* Ukrajina - Siyrpiyń 2019
* Walijŏ - 24 Wrzesiyń 2019
Pöide

**Pöide** - wjeś we Estůńiji, we prowincyji Sarema, śedźiba gminu Pöide. Na 2019 rok půmjyszkowało sam 23 ludźi.
Pihtipudas

**Pihtipudas** - gmin we Finlandyji, we regijůńe Strzodkowo Finlandyjo. Mo 1247,49 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 4055 ludźi.
Wombourne

**Wombourne** - wjeś we Ynglandźe, we hrabstwje Staffordshire, we dystrykće South Staffordshire. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 14&157 ludźi.
Strzoda (miasto)

**Strzoda** (pol. *Środa Śląska*, miym. *Neumarkt in Schlesien*, czes. *Slezská Středa*) - miasto we Polsce, we dolnoślōnskim wojewōdztwie, siedziba średzkigo krysu a miejsko-wiejskigo gminu Strzoda.
Wynglyniec

**Wynglyniec** (pol. *Węgliniec*, miym. *Kohlfurt*) - miasto we Polsce, we dolnoślōnskim wojewōdztwie, we zgorzeleckim krysie.
Jagüey Grande

**Jagüey Grande** - gmin na Kubje, we prowincyji Matanzas. Mo 881.86 km² a půmjyszkuje sam 87&nbsp;771 ludźi.
Bandżul

**Bandżul** , dowńij **Bathurst** - stolica Gambije. Mjasto je rozlygowane na wyspje St. Mary’s Island. Morsko hawyna a lufthawyna.
Wasilków

**Wasilków** – mjasto we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we bjołostockim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Wasilków.
Oborniki

**Oborniki** - mjasto we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, śedźiba uoborńickigo krysu a mjejsko-wjejskigo gminu Oborniki.
Hodeng-au-Bosc

**Hodeng-au-Bosc** - gmin we Francyji, we regijůńe Normandyjo, we deparatamyńće Seine-Maritime. Mo 8,77 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 573 ludźi.
Debri

**Debri** (ukr. *Дебрі*) - wjeś na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we jaworiwskim rejůńe. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 331 ludźi.
Bielsk (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Bielsk** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we golubsko-dobrzińskim kryśe, we gmińe Půmorske Kowalewo.
Luksor

**Luksor** (arab. الأقصر) – mjasto we Egipće, stolica muhafazy Luksor. Je rozlygowane nade rzykům Ńil. Srogi uostrzodek turystyki, mocka zabytkůw.
Quitman (Missouri)

**Quitman** - Unincorporated area we USA, we sztaće Missouri, we hrabstwje Nodaway. Na 2010 rok půmjyszkiwalo sam 45 ludźi.
Cagayan de Oro

**Cagayan de Oro** – mjasto na Filipinach, na wyspje Mindanao, we prowincyji Misamis Oriental. Uostrzodek indstryji.
Clarin (Bohol)

**Clarin** - gmin na Filipinach, na wyspje Bohol, we prowincyji Bohol. Mo 52,12 km² wjyrchu a podug danych ze 2015 roku půmjyszkowało sam 20&nbsp;301 ludźi.
Przeworsk

**Przeworsk** - mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, śedźiba przeworskigo krysu a wjesjkigo gminu Przeworsk.
Ponta Delgada

**Ponta Delgada** - mjasto we Portugaliji, stolica autůnůmicznygo regijůnu Azory. Je rozlygowane na wyspje São Miguel.
Łopatyn

**Łopatyn** (ukr. *Лопатин*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we radechiwskim rejůńe. Na 2023 rok půmjyszkowało sam 3000 ludźi.
Tomaszów Lubelski

**Tomaszów Lubelski** – mjasto we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, śedźiba tůmaszowskigo krysu a wjejskigo gminu Tomaszów Lubelski. Uostrzodek industryje.
Luçon

**Luçon** - gmin we Francyji, we regijůńe Krej Loary, we departamyńće Vendée. Mo 31,42 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 9467 ludźi.
Espéraza

**Espéraza** - gmin we Francyji, we regijůńe Uoksytańijo, we departamyńće Aude. Mo 10,52 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 1934 ludźi.
Artstetten-Pöbring

**Artstetten-Pöbring** - targowy gmin we Austriji, we landźe Dolno Austrijo, we kryśe Melk. Mo 27,4 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 1190 ludźi.
Kenilworth

**Kenilworth** – mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Warwickshire, we dystrykće Warwick. Je sam Zamek Kenilworth.
Mojstrana

**Mojstrana** - wjeś we Slowyńiji, we gmińe Kranjska Gora. Na 2019 rok půmjyszkowało sam 1086 ludźi.
Bistrica pri Tržiču

**Bistrica pri Tržiču** - wjeś we Słowyńiji, we gmińe Tržič. Na 2019 rok půmjyszkowało sam 2759 ludźi.
Sag Harbor

**Sag Harbor** - wjeś we USA, we sztaće Nowy Jork, we hrabstwje Suffolk, na wyspje Long Island. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 2169 ludźi.
Hnizdycziw

**Hnizdycziw** (ukr. *Гніздичів*) - uosedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we żydacziwskim rejůńe. Na 2022 rok půmjyszkowało sam 3983 ludźi.
Mühlhausen/Thüringen

**Mühlhausen/Thüringen** – mjasto we Mjymcach, we landźe Turyngijo, śedźiba krysu Unstrut-Hainich.
Pruszcz Gdański

**Pruszcz Gdański** (kaszb. *Pruszcz*, mjym. *Praust*) - mjasto we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we gdańskim kryśe. Je rozlygowane nade rzykům Radůńa.
Koryciski

**Koryciski** - wjeś we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we hajnowskim kryśe, we gmińe Cerkewne Dubiczy.
Łabunie

**Łabunie** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we zamojskim kryśe, śedźiba gminu Łabunie.
Bexhill-on-Sea

**Bexhill-on-Sea** – mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje East Sussex, nade Kanołym La Manche.
Barneville-Carteret

**Barneville-Carteret** - gmin we Francyji, we regijůńe Normandyjo, we departamyńće Manche. Mo 10,29 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 2227 ludźi.
Saran (Francyjo)

**Saran** - gmin we Francyji, we regijůńe Centre-Val de Loire, we departamyńće Loiret. Mo 19,65 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 rpku půmjyszkowało sam 16&nbsp;379 ludźi.
Řevničov

**Řevničov** - wjeś a gmin (obec) we Czeskij Republice, we Strzedńoczeskim Kreju, we kryśe Rakovník. Mo 29,23 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 1328 ludźi.
Zuzana Čaputová

**Zuzana Čaputová** (nar. 21 czyrwca 1973 w Bratysławie) – słowackŏ politykerka, działŏczka ôbywatelska i prŏwnik, w latach 2018–2019 wicekludzōnca partyje Postympowŏ Słowacyjŏ, ôd 2019 prezydynt Słowacyje.

W piyrszyj czynści ôbiorōw prezydynckich Zuzana Čaputová zajōnła piyrszy plac z wynikym 40,6%. W drugij czynści z 30 marca 2019 zwyciynżyła z wynikym 58,4%. Amt prezydynta ôbjōnła 15 czyrwca 2019.
Ꙉ

**Ꙉ, ꙉ** (djerw) – buchsztaba wczaśnyj cyrylice. Spotrzebowowanŏ była w gŏdce serbsko-chorwackij do ôznaczaniŏ klangōw [dʑ] jak tyż [tɕ] (dzisiej ôdpadajōm im buchsztaby đ/ђ i ć/ћ). Ôd tyj buchsztaby stworzōne były buchsztaby Ћ i Ђ.

## Kodowanie
Ostende

**Ostende**, (ńid. *Oostende*) – mjasto a gmin we Belgiji, we prowincyji Zachodńo Flandryjo. Je rozlygowane nade Půłnocnym Morzym.
Zli Potok

**Zli Potok** - wjeś we Kosowje, we regijůńe Prizren, we gmińe Dragaš. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 610 ludźi.
Sedrina

**Sedrina** - gmin we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, we prowincyji Bergamo. Mo 5,85 km² a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 2503 ludźi.
Łopiennik

**Łopiennik** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we lubelskim kryśe, we gmińe Borzechůw.
Espelkamp

**Espelkamp** - mjasto na prowach krysu we Mjymcach, we landźe Půłnocno Nadryńijo-Westfalijo, we kryśe Minden-Lübbecke.
Santiago de Cuba

**Santiago de Cuba** - mjasto na Kubje, stolica prowincyji Santiago de Cuba. Uostrzodek industryje, kultury a nauki.
Lower Hutt

**Lower Hutt** (maor. *Awakairangi*) - mjasto we Nowyj Zelandyji, na Půłnocnyj Wyspje, we regijůńe Wellington.
Radywyliw

**Radywyliw** (ukr. *Радивилів*, we latach 1939-1993 **Czerwonoarmijsk**) - mjasto na Ukrajińe, we růwjyńskim uobwodźe, śedźiba radywyliwskigo rejůnu.
Saint-Pol-sur-Mer

**Saint-Pol-sur-Mer** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Nord. Mo 5,14 km² wjyrchu a podug danych ze 2009 roku půmjyszkowało sam 21&nbsp;860 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Saint-Pol-sur-Mer
Malakka

**Malakka** (malaj. *Melaka*) – mjasto we Malezyji, stolica sztatu Malakka. Uostrzodek industryje, morsko hawyna.
Lailly-en-Val

**Lailly-en-Val** - gmin we Francyji, we regijůńe Centre-Val de Loire, we departamyńće Loiret. Mo 45,61 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 3078 ludźi.
Inabanga

**Inabanga** - gmin na Filipinach, we regijůńe Central Visayas, we prowincyji Bohol. Mo 125,63 km² wjyrchu a podug danych ze 2015 roku půmjyszkowało sam 45 880 ludźi.
Ostróda

**Ostróda** (mjym. *Osterode*, prus. *Austrāti*) – mjasto we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, śedźiba uostrůdzkigo krysu a wjejskigo gminu Ostróda. Je rozlygowane nade rzykům Drwynca.
Gołczewo

**Gołczewo** (kaszub. *Gôłczewò*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we bytowskim kryśe, we gmińe Parchowo.
Štiavnik

**Štiavnik** - wjeś a gmin (obec) na Słowacyji, we Žilinskim Kreju, we kryśe Bytča. Mo 55,69 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 4043 ludźi.
Lesogorskij

**Lesogorskij** (rus. *Лесогорский*, fiń. *Jääski*) - uośedle mjejskij zorty we Rusyji, we lyńingradzkim uobwodźe, we wyborgskim rejůńe. Na 2019 rok půmjyszkowało sam 3161 ludźi.
Antoniów (gmin Kruszyna)

**Antoniów** (pol. *Antoniów*) - kolůńijo we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we czynstochowskim kryśe, we gmińe Kruszyna.
Saarbrücken

**Saarbrücken** (fr. *Sarrebruck*; luks. *Saarbrécken*) – mjasto we Mjymcach, stolica landu Saara a Regionalverband Saarbrücken. Uostrzodek industryje a nauki.
Janina (mjasto)

**Janina** (nowogrecko godka Ιωάννινα) - mjasto we Grecyji, stolica regijůnu Epir-Zachodńo Macedůńijo. Uostrzodek industryje.
Grauże Nowe

**Grauże Nowe** - wjeś we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we suwalskim kryśe, we gmińe Szypliszki.
Karnice (gryficki krys)

**Karnice** - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we gryfickim kryśe, śedźiba gminu Karnice.
Steindorf am Ossiacher See

**Steindorf am Ossiacher See** - gmin we Austriji, we landźe Karyntyjo, we kryśe Feldkirchen. Mo 29,55 km² wjyrchu a podug danych ze 2024 roku půmjyszkowało sam 3850 ludźi.
Sępólno Krajeńskie

**Sępólno Krajeńskie** – mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, śedźiba sympolyńskigo krysu a mjejsko-wjejskigo gminu Sępólno Krajeńskie.
Niechorz

**Niechorz** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we sympolyńskim kryśe, we gmińe Krajyńske Sympůlno.
Lipinki (warmińsko-mazurske wojewůdztwo)

**Lipinki** - wjeś we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we nowůmjejskim kryśe, we gmińe Biskupjec.
Lech (gmin)

**Lech** - gmin we Austriji, we landźe Vorarlberg, we kryśe Bludenz. Mo 89,97 km² wjyrchu a podug danych ze 2025 roku půmjyszkowało sam 1569 ludźi.
Chytocz snůw

**Chytocz snůw** (ang. *dreamcatcher*)  - amulet ńykerych plymjůnůw Indjanerůw ze Půłnocnyj Ameriki. Uobyczńe je to uokrůng z jakij gałynźi ze necym we postrzodku, po bokach uobwjeszůny pjůrůma. Wjeszany przi wejśću do chałpy lebo wele łůżka, majům ze cweka chytańy złych snůw a przepuszczańy ino tych dobrych.

Terozki śe skůmercjalizowoł a idźe go kupić kej pamjůntka.

### Necowe uodwołańa
* Gyszichta chytoczy snůw a inksze informacyje uo ńich
Admont (Styryjo)

**Admont** - targowy gmin we Austriji, we landźe Styryjo, we kryśe Liezen. Mo 299,84 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 4957 ludźi.
Bronůw (ślůnske wojewůdztwo)

**Bronůw** (pol. *Bronów*) - wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we bjelskim kryśe, we gmińe Czechowicy-Dźydźicy. 

,
Kelwin

**Kelwin** – jednostka tymperatury we układzie SI rōwnŏ 1/273,16 tymperatury termodynamicznyj pōnktu potrōjnego wody, ôznaczanŏ **K**. Definicyjŏ ôdnosi sie do wody ô takim składzie izotopowym: 0,00015576 mola <small><sup>2</sup></small>H na jedyn mol <small><sup>1</sup></small>H, 0,0003799 mola 17O na jedyn mol <small><sup>16</sup></small>O i 0,0020052 mola 18O na jedyn mol 16O.

Decyzyjōm 26. Gyneralnyj Kōnferyncyje Miŏr ôd 20 mŏja 2019 r. definicyjŏ kelwina je takŏ: *Kelwin, ôznaczynie K, je to jednostka tymperatury termodynamicznyj w SI. Je ôna zdefiniowanŏ bez przijyńcie nasztalowanyj werty cyfrowyj [[Stała Boltzmanna|stałyj Boltzmanna]] k, co wynosi 1,380 649×10<sup>-23</sup>, wyrażōnŏ we jednostce J K<sup>-1</sup>, co je rōwnŏ kg m<sup>2</sup> s<sup>-2</sup> K<sup>-1</sup>, kaj kilogram, meter i sekunda sōm zdefiniowane ze pōmocōm h, c i ∆ν<sub>Cs</sub>**.*

**Skala Kelwina** (**skala absolutnŏ**) to je skala termōmetrycznŏ absolutnŏ, tzn. zero w tyj skali ôznaczŏ nojniższõ teoretycznie możliwõ tymperaturã, jakõ może mieć ciało. Je to tymperatura, w keryj (podle fizyki klasycznyj) ustały wszelke dyrgania tajleczek. Tyj tymperatury niy idzie jednak ôsiōngnōńć – porachowanŏ była podle funkcyje, co uzależniŏ tymperaturã ôd ynergije kinetycznyj w gazach idealnych. Tã funkcyjõ ôpracowoł William Thomson, lord Kelvin, co na jego cześć nazwane były skala i jednostka tymperatury.

Inkszōm skalōm ô tyj włŏsności je skala Rankine’a, ôpartŏ na skali Fahrenheita.

Tymperatura 0 K je rōwnŏ tymperaturze −273,15 °C. Bez to, że skala Kelwina je ôpartŏ na skali Celsjusza i rōżnica tymperatury je w ôbōch przipadkach ta sama, tymperaturã w kelwinach dostŏwōmy bez przidanie do liczby wyrażōnyj w stopniach Celsjusza stałyj 273,15:
: T_}=t_}+273{,}15

Przeciwnie do skale Celsjusza, w skali Kelwina niy używŏ sie pojyńciŏ „stopiyń”, tj. tymperatura 100 ***stopni Celsjusza*** to inakszyj tymperatura 373,15 ***kelwinōw***. Niynŏleżne terŏźnie ôkryślynie „stopiyń Kelvina” ôstało zastōmpiōne mianym „kelwin” na mocy 3. rezolucyje XIII Gyneralnyj Kōnferyncyje Miŏr i Wŏg.
Montecito

**Montecito** - census-designated place we USA, we sztaće Kaliforńijo, we hrabstwje Santa Barbara. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 8965 ludźi.
Elephas maximus indicus

**Elephas maximus indicus** abo **hinduski elefant** to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu proboscidea, ze grōmady cycaczy ze familije elephantidae, co je ôpisoł Cuvier we 1798 roku. Wystympuje we Połedniowyj Azyji.
Panthera tigris

**Panthera tigris** abo **tiger** to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cycaczy ze familije felidae, co je ôpisoł Linnaeus we 1758 roku. Wystympuje we połedniowyj i wschodnij Azyji.
Neofelis diardi

**Neofelis diardi** abo **sundajskŏ pantera** to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cycaczy ze familije felidae, co je ôpisoł G. Cuvier we 1823 roku. Wystympuje na Borneo i Sumatrze.
Neofelis nebulosa brachyura

**Neofelis nebulosa brachyura** abo **tajwańskŏ pantera** to było zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cycaczy ze familije felidae, co je ôpisoł Swinhoe we 1862 roku. Wystympowało na Tajwanie.

## Charakterystyka
We swojim piyrszym ôpisie sztyrech skōr ôd tajwańskich panter Swinhoe doł pozōr na krōtkość ôgōna, co mŏ kole połowã dugości mglistych panter ze Himalajōw.
To bōł drugi nojsrogszy miynsożerca Tajwanu, po czŏrnym niedźwiedziu tajwańskim..

## Dōmniymane trefy
W lutym 2019 roku pojawiyły sie reporty, iże dwie rozmajte grupy wachtyrzōw leśnych we krysie Taitung widziały panterã tajwańskõ we lecie 2018. Jedyn report padoł, że ôsobnik spinoł sie na strōm i klif, żeby polować na kozy, a inkszy bōł ô ôsobniku, co przelecioł kole skutera na drōdze, a potym spiōn sie na strōm.
Panthera onca hernandesii

**Panthera onca hernandesii** to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cycaczy ze familije felidae, co je ôpisoł J. E. Gray we 1857 roku.

## Historyjŏ taksōnōmije

Je to jedyn ze zapropōnowanych podgatōnkōw panthera onca:
* taksōnōmicznŏ nazwa *Panthera onca goldmani* (Mearns, 1901) byłŏ zaproponowanŏ, iże zamiyszkuje ôd Jukatanu we Meksyku na pōłnocy, do Belize i Hōndurasu na połedniu.
* *Panthera onca hernandesii* (Mearns, 1901) byłŏ zapropōnowanŏ za włŏściwŏ Meksykowi i USA.
* *Panthera onca veraecruscis* (Nelson and Goldman, 1933) była zapropōnowanŏ za włŏściwõ rejōnōm ôd Tabasco we Meksyku do Teksasu we USA.
* *Panthera onca arizonensis* (Goldman, 1932) miała zamiyszkować rejōn ôd Sōnory we Meksyku do połedniowo-wschodnich USA przed 1939.
* *Panthera onca centralis* (Mearns, 1901) was proposed for Central America.

W 1939 Reginald Innes Pocock niy znŏd żŏdnych dowodōw na morfologicznõ rozmajtość miyndzy *P. o. hernandesii*, *P. o. centralis* i *P. o. arizonensis*, i uznoł je za jedyn podgatōnek. Niydŏwne testy niy poradziyły wykŏzać dowodōw na rozmajte podgatōnki tego jaguara.
Nakło nad Notecią

**Nakło nad Notecią** – mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, śedźiba nakelskigo krysu a mjejsko-wjejskigo gminu Nakło nad Notecią.
Drążewo

**Drążewo** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we ćechanowskim kryśe, we gmińe Sůńsk.
Brisighella

**Brisighella** - gmin we Italiji, we regijůńe Emilijo-Růmańijo, we prowincyji Ravenna. Mo 194,33 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjyszkowało sam 7598 ludźi.
Kelso (Szkocyjo)

**Kirkintilloch** (szkocko gaelicko godka *Cealsach*, scots *Kelsae*) - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we  Szkocyji, we Scottish Borders.
Baja (mjasto)

**Baja** (mjym. *Frankenstadt*) – mjasto na Madźarach, we kůmitaće Bács-Kiskun, śedźiba krysu Baja. Je rozlygowane nade Důnajym.
Bjoło (mjasto)

**Bjoło** (pol. *Biała*, mjym. *Zülz*) - mjasto we Polsce, we uopolskim wojewůdztwje, we prudńickim kryśe, sedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Bjoło.
Niutōn

\right]
 | srogosc = siyły, ciynżaru, ciśniyńciŏ
 | srogoscozn = *F*, *Q*, *P*, *N*, *T*
 | SI-jedn = \mathrm{1\,N = 1 \frac{kg \cdot m}{s^2}}
 | CGS-jedn = \mathrm{1\,N = 10^5\, dyn}
 | Imp-jedn = \mathrm{1\,N \approx 7{,}233\, pdl}
 | esCGS-jedn = 
 | emCGS-jedn =
 | imp-jedn =
 | nazwisko = Isaac Newton
 | etymologijŏ =
 | jednpodstawowŏ =
}}

**niutōn** – jednotka siyły we układzie SI (jednostka pochodnŏ układu SI), ôznaczanŏ **N**.

1 N to siyła, z jakōm trzeba fungować na ciało ô masie 1 kg, coby dać mu przispiyszynie rōwne 1 m/s²

:: \mathrm{1\,N = 1 \frac{kg \cdot m}{s^2}}

Miano *niutōn* upamiyntniŏ angelskigo uczōnego Isaaca Newtona.

## Przikłady
* 1&nbsp;N to siyła, z jakõ ziymskŏ grawitacyjŏ wpływŏ na ciało ô masie kole 10/98&nbsp;kg ≈ 102&nbsp;g (bp. małe jabko).
* Na powiyrchni Ziymie na ciało ô masie 1&nbsp;kg działŏ siyła skerowanŏ w dōł ô wercie kole 9,81&nbsp;N (to znaczy 1&nbsp;kgf. We inżynieryji i w dziynnym życiu czynsto używŏ sie przibliżyniŏ:
 9,81 N = 1 kgf ≈ 10 N.
* Dekaniutōn (daN) = 10&nbsp;N je używany do ôkryślyniŏ wytrzimałości bp. sznōr jako przibliżynie 1 kgf.
* Siyła prziciōnganiŏ Ziymie, co funguje na czowieka ô masie 75&nbsp;kg wynosi kole 736 N.

## [[Przedrostek SI|Przedrostki SI]]
Wielokrotności i podwielokrotności jednostki (porubiōne sōm nojczyńścij używane):

## Ôbejzdrzij tyż
* kilogram-druk (kilopōnd)
* dyna
Nit (jednostka)

**Nit** (**nt**) – starŏ, jednostka luminancyje, co niy nŏleży do układu SI. Nazwa pochodzi od łac. *nitere* – blyszczeć.

1 nit to luminacyjŏ ô wercie 1 kandeli na meter kwadratowy

: 1\mathrm{nt} = \frac{1\mathrm{cd}}{1\mathrm{m}^2}
Meiringen

**Meiringen** - gmin we Szwajcaryji, we kantůńe Bern. Mo 40,7 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjyszkowało sam 4690 ludźi.
Cremona

**Cremona** - mjasto we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, stolica prowincyje Cremona. Uostrzodek industryje a turystyki.
Bekerel

\right]
 |       srogosc = Aktywność prōmiyniotwōrczŏ aktywności prōmiyniotwōrczyj
 |    srogoscozn = A
 |        SI-jedn = \mathrm{1\,Bq = \frac{1}{1\,s}}
 |       CGS-jedn =
 |       imp-jedn =
 |       nazwisko =Henri Becquerel
 |    etymologijŏ =
 | JednPodstawowa =
}}
**Bekerel**, **Bq** – jednostka miary  aktywności prōmiyniotwōrczyj we układzie SI (jednostka pochodnŏ układu SI).

Prōbka mŏ aktywność 1 Bq, jak zachodzi w nij jedyn rozpŏd prōmiyniotwōrczy na sekundã. Bez przikłŏd, jeźli jōndra atōmowe danego ciała ymitujōm 1000 tajleczek alfa na sekundã skirz rozpadōw alfa (i jednymu rozpadowi ôdpadŏ ymisyjŏ jednyj tajleczki alfa, jak tyż niy zachodzōm inksze zorty rozpadōw), to aktywność tego ciała je rōwnŏ 1000 Bq, to znaczy 1 kBq.

Wymiar bekerela to s−1.

Miano jednostki pochodzi ôd miana Henriego Becquerela, co społym z Pierre'ym Curie i Mariōm Skłodowskōm-Curie dostoł w 1903 roku Nadgrodã Nobla za ôdkrycie i podszukowanie prōmiyniotwōrczości.

Wcześnij powszechnie używanōm jednostkōm aktywności prōmiyniotwōrczyj bōł kiur (Ci), co ôdpadŏ aktywności 1 g radu-226. Je to jednostka moc srogszŏ ôd Bq:
: 1 Ci = 3,7·1010 Bq = 37 GBq

## Przirōwnania
Bekerel je moc małōm jednostkōm, bez to w praktyce czynsto używane sōm jeji wielokrotności: kBq, MBq, GBq jak tyż TBq. Bez przikłŏd aktywność naturalnego prōmiyniotwōrczego izotopu potasu 40K we ludzkim ciele wynosi postrzednio kole 4 kBq, tōż 4000 rozpadōw na sekundã. Bōmba atōmowŏ użytŏ w  Hiroszimie (14 kt) wydzielyła substancyje prōmiyniotwōrcze ô aktywności kole 8·1024 Bq.

## Zobŏcz tyż
* dŏwka pochłōniyntŏ
* siwert
Lew

**Panthera leo** abo **lew** to zwiyrzã ze typu chordata, ze rzyndu carnivora, ze grōmady cyckoczy ze familije felidae, co je ôpisoł Linnaeus we 1758 roku. Wystympuje we Afryce i połedniowyj Azyji.

## Charakterystyka
Samiec, snadnie poznany po grziwie, może wŏżyć do 250 kilogramōw i ôsiōngać wysokość do 1,3 m we kłōmbie. Samury sōm znacznie myńsze, wŏżōm do 180 kilogramōw i niy posiadajōm charakterystycznyj grziwy. Lwy sōm miynsożercami żyjōncymi we familijnych grupach, skłŏdajōncych sie ze spokrewniōnych samur, jejich potōmstwa ôbōch płci i niy spokrewniōnego samca sużōncego majoryntnym samurōm do rozmnŏżaniŏ. Samury gōniōm dlŏ stada. Mode samce sōm wychrōniane ze stada, kej ôsiōngnōm dojzdrzałość.

Przeciw popularnymu ôkryślyniu „krōl dżungli”, lew je zwiyrzym ôdewrzōnych rōwniōw. Idzie go trefić w cołkij Afryce. Krōm to jako zorta je zagrożōnŏ, a srogsze populacyje wystympujōm jyny we nŏrodnych parkach Tanzanije i Połedniowyj Afryki.

Niylicznŏ terŏźnie populacyjŏ azjatyckich lwōw (podgatōnek *Panthera leo persica*), kere we historycznych czasach żyły ôd Grecyje, bez Persyjõ aże do Indyje, wystympujōm we Gir Forest we pōłnocnyj Indyji. Kole trzistu lwōw żyje we rezerwacie we indyjskim sztacie Gujarat. Rezerwat mŏ wiyrchniã kol. 1300 km². Tyn podgatōnek zagrożōny je wymarciem.

Stwiyrdzōne je, iże grziwa samcōw mŏ powiōnzaniŏ z godami. Bujniyjszŏ i ćmawsza grziwa ôznaczŏ lepszego kandydŏta dlŏ samury.

## Zasiyng
Przōdzij ôd Afryki, Arabskij i Bałkańskij Bōny do Indyje. Terŏźnie zasiyng ôgraniczōny je do terynōw trŏwiastych i ôdewrzōnych terynōw leśnych Afryki na połednie ôd Sahary jak tyż (podgatōnek azjatycki) rezerwatu Gir we pōłnocno-zachodnij Indyji.

## Ôgōlne informacyje
* **Miary:**
** Dugość ciała: 1,4-2,5 m
** Dugość ôgōna: 0,7-1,0 m
** Wysokość we klymbie: 0,8-1,1 m
** Masa ciała: 120-350
** Samce sōm srogsze ôd samur

* **Wyglōnd:**
** Sirchoła lwōw je brōnnŏ, biołŏ na brzuchu i wnyntrznych tajlach nōg, rzbiet i uszy czŏrne, grziwa samca ôd brōnnyj do czŏrnyj. Mode mŏja cyntki, kere zanikajōm z wiekym

* **Kust:**
** Lwy jedzōm zaôbycz kopytne cyckocze, take jak antylopy, gazele, zebry, giyrafy i dziwe świnie, jak tyż mode srogszych cyckoczy, jak elefanty i nosorożce.

* **Dugość życiŏ:**
** 10–14 lŏt we naturalnym strzodowisku, a we niywoli nawet 30 lŏt.

## Heraldyka
We heraldyce lew je czynstym symbolym. Ôznaczŏ zaôbycz ôpowŏgã, waleczność, władzã krōlewskõ i siłã.

## Ewolucyjŏ
Tarzetta spurcata

***Tarzetta spurcata*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Pers, a terŏźnõ nazwã doł mu Harmŏjaa 1974. Tarzetta spurcata nŏleży do zorty Tarzetta, familije Pyronemataceae, rzyndu Pezizales, klasy Pezizomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa Fungi.
Elaphomyces morettii

***Elaphomyces morettii*** je grzib, co go ôpisoł Vittad. 1831. Elaphomyces morettii nŏleży do zorty *[[Elaphomyces]]* i familije Elaphomycetaceae.
Marmorerad hjorttryffel

**Marmorerad hjorttryffel** (*Elaphomyces muricatus*) je grzib, co go ôpisoł Fr. 1829. Marmorerad hjorttryffel nŏleży do zorty *[[Elaphomyces]]* i familije Elaphomycetaceae.  Arten je reproducerande i Sverige.
Elaphomyces officinalis

***Elaphomyces officinalis*** je grzib, co go ôpisoł Nees 1820. Elaphomyces officinalis nŏleży do zorty *[[Elaphomyces]]* i familije Elaphomycetaceae.
Pseudotulostoma japonicum

***Pseudotulostoma japonicum*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Kawam. ex Otani,, a terŏźnõ nazwã doł mu I. Asai, H. Sato & Nara 2004. Pseudotulostoma japonicum nŏleży do zorty *[[Pseudotulostoma]]* i familije *[[Elaphomycetaceae]]*.
Stavelot

**Stavelot** - gmin we Belgiji, we prowincyji Liège. Mo 85,07 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 7145 ludźi.
Imotski

**Imotski** (it. *Imoschi*, mjym. *Eimot*) – mjasto we Chorwacyji, we Dalmacyji, we splitsko-dalmatyńskij żupańiji.
Moristroma polysporum

***Moristroma polysporum*** je grzib, co go ôpisoł A.I. Romero & Samuels 1991. Moristroma polysporum nŏleży do zorty Moristroma, rzyndu Chaetothyriales, klasy Eurotiomycetes, grōmady *[[Ascomycota]]* i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pseudotulostoma volvatum

***Pseudotulostoma volvatum*** je grzib, co go ôpisoł O.K. Mill. & T.W. Henkel 2001. Pseudotulostoma volvatum nŏleży do zorty *[[Pseudotulostoma]]* i familije Elaphomycetaceae.
Butyriboletus pseudoregius

***Butyriboletus pseudoregius*** je grzib ze familije Boletaceae, co go nojprzōd ôpisoł Heinrich Huber jako podgatōnek *[[Boletus appendiculatus]]* a potym jako włŏsny gatōnek ôpisoł go Alain Estadès 1988. Do nowo ôpisanyj zorty *[[Butyriboletus]]* we 2014 dodali go David Arora i Jonathan Frank.
Boletus persoonii

***Boletus persoonii*** je grzib, co go ôpisoł Bon 1988. Boletus persoonii nŏleży do zorty **'[[Boletus]]**' i familije Boletaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Boletus aereus

***Boletus aereus*** je grzib, co go ôpisoł Bull. 1789. Boletus aereus nŏleży do zorty **'[[Boletus]]**' i familije Boletaceae.
Boletus speciosus

***Boletus speciosus*** je grzib, co go ôpisoł Frost 1874. Boletus speciosus nŏleży do zorty *[[Boletus]]* i familije *[[Boletaceae]]*. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life..
Ollolai

**Ollolai** - gmin we Italiji, we regijůńe Sardyńijo, we prowincyji Nuoro. Mo 27,24 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjysziwało sam 1283 ludźi.
Butyriboletus regius

***Butyriboletus regius*** je sopp, co go ôpisoł Julius Vincenz von Krombholz 1832 jako *[[Boletus]] regius*. Boł przeniysiōny we 2014 do nowo ôpisanyj zorty *[[Butyriboletus]]* ôd Davida Arory i Jonathana Franka.


2008-12-09 Boletus regius 3 15136 cropped.jpg
2008-12-09 Boletus regius 1 15136.jpg
Physisporus byssinus

***Physisporus byssinus*** je grzib, co go ôpisoł Heinrich Adolf Schrader 1794. *Physisporus byssinus* nŏleży do zorty *[[Physisporus]]* i familije Polyporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Butyriboletus brunneus

***Butyriboletus brunneus*** je grzib, co go ôpisoł jako podgatōnek ôd *[[Boletus]] speciosus* Charles Horton Peck 1890. Do nowyj zorty jako włŏsny gatōnek *[[Butyriboletus]]* przeniyśli go David Arora i Jonathan Frank 2014.
Catathelasma evanescens

***Catathelasma evanescens*** je grzib, co go ôpisoł Lovejoy 1910. Catathelasma evanescens nŏleży do zorty *[[Catathelasma]]* i familije Tricholomataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Lentinula cubensis

***Lentinula cubensis*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Berk. & M.A. Curtis,, a terŏźnõ nazwã doł mu anon. Lentinula cubensis nŏleży do zorty *[[Lentinula]]* i familije Marasmiaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pterula echo

***Pterula echo*** je grzib, co go ôpisoł D.J. McLaughlin & E.G. McLaughlin 1980. *Pterula echo* nŏleży do zorty *[[Pterula]]* i familije *[[Pterulaceae]]*. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pinatubo oryzae

***Pinatubo oryzae*** je grzib, co go ôpisoł J.B. Manandhar & Mew 1996. Pinatubo oryzae nŏleży do zorty Pinatubo, grōmady *[[Ascomycota]]* i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Ambispora fennica

***Ambispora fennica*** je grzib, co go ôpisoł C. Walker, Vestberg & A. Schüssler 2007. *Ambispora fennica* nŏleży do zorty *[[Ambispora]]* i familije Ambisporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Archaeospora trappei

***Archaeospora trappei*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł R.N. Ames & Linderman,, a terŏźnõ nazwã doł mu J.B. Morton & D. Redecker 2001. *Archaeospora trappei* nŏleży do zorty *[[Archaeospora]]* i familije Archaeosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Geosiphon pyriforme

***Geosiphon pyriforme*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Kütz.,, a terŏźnõ nazwã doł mu F. Wettst. 1915. *Geosiphon pyriforme* nŏleży do zorty *[[Geosiphon]]* i familije Geosiphonaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Acaulospora delicata

***Acaulospora delicata*** je grzib, co go ôpisoł C. Walker, C.M. Pfeiff. & Bloss 1986. *Acaulospora delicata* nŏleży do zorty *[[Acaulospora]]* i familije Acaulosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Diversispora spurca

***Diversispora spurca*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł C.M. Pfeiff., C. Walker & Bloss,, a terŏźnõ nazwã doł mu C. Walker & A. Schüssler 2004. *Diversispora spurca* nŏleży do zorty *[[Diversispora]]* i familije Diversisporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Gigaspora decipiens

***Gigaspora decipiens*** je grzib, co go ôpisoł I.R. Hall & L.K. Abbott 1984. *Gigaspora decipiens* nŏleży do zorty *[[Gigaspora]]* i familije Gigasporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Entrophospora infrequens

***Entrophospora infrequens*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł I.R. Hall,, a terŏźnõ nazwã doł mu R.N. Ames & R.W. Schneid. 1979. *Entrophospora infrequens* nŏleży do zorty *[[Entrophospora]]* i familije Acaulosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Scutellospora alborosea

***Scutellospora alborosea*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Ferrer & R.A. Herrera,, a terŏźnõ nazwã doł mu C. Walker & F.E. Sanders 1986. *Scutellospora alborosea* nŏleży do zorty *[[Scutellospora]]* i familije Gigasporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Glomus globiferum

***Glomus globiferum*** je grzib, co go ôpisoł Koske & C. Walker 1986. *Glomus globiferum* nŏleży do zorty *[[Glomus]]* i familije Glomeraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
San Teodoro (Sardyńijo)

**San Teodoro** - gmin we Italiji, we regijůńe Sardyńijo, we prowincyji Sassari. Mo 107,6 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 5011 ludźi.
Szaran (Baszkortostůn)

**Szaran** (rus. a baszk. *Шаран*) - wjeś we Rusyji, we Baszkortostůńe, szaranskim rejůńe. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 5929 ludźi.
Dżul

\right]
 |       srogosc = roboty, ynergije, ciepła
 |    srogoscozn = *W*, *E*, *Q*
 |        SI-jedn = \mathrm{1\,J=\frac{1\,kg\cdot m^2}{1\,s^2}}
 |       CGS-jedn = \mathrm{1\,J=10^7\,erg}
 |       imp-jedn = \mathrm{1\,J\approx 0{,}738\,ft\cdot lb_{f}}
 |       nazwisko = James Prescott Joule
 |     etymologijŏ =
 | JednPodstawowa =
}}
**Dżul** – jednotka roboty, ynergije i ciepła we układzie SI, ôznaczanŏ **J**.

Jedyn dżul to robota wykōnanŏ ôd siyły ô wercie 1 N przi cŏfniyńciu pōnktu prziłożyniŏ siyły ô 1 m w rychtōnku rōwnoległym do rychtōnku fungowaniŏ siyły.

: 1 J = 1 N · m

Zwiōnzek ze siyłōm:
: 1 J = 1 W · s

Miano *dżul* je ôd miana angelskigo fizyka Jamesa Joule'a.

Przerachowanie 1 dżula na inksze jednotski roboty, ynergije i ciepła:
* kaloryjŏ (cal), 1 J = 0,238846 cal,
* erg, 1 J = 107 erg,
* elektrōnowolt (eV), 1 J = 0,62415 eV,
* kilogramōmeter (kGm), 1 J = 0,10197 kGm,
* kilowatogodzina (kWh), 1 J = 1/3600000 kWh ≈ 0,278 kWh.

## Dżul a niutōnometer
Jednostka mōmyntu siyły to N · m. Iloczyn niutōna i metra to w układzie SI dżul, jednak – coby niy wkludzać nieporozumiyń – jednostkã mōmyntu siyły była nazwanŏ  niutōnōmeter (**N&nbsp;·&nbsp;m**) i niy zastympuje sie jij dżulym.

Tyn problym wiōnże sie z tym, iże robota je definiownŏ za iloczyn skalarny siyły i cŏfniyńciŏ, za to mōmynt siyły to iloczyn wektorowy siyły i ramiynia.

## [[Przedrostek SI|Przedrostki SI]]
Wielokrotności i podwielokrotności jednostki (porubiōne sōm nojczyńścij używane):

## Wejzdrzij tyż
* Niutōnōmeter
Suffern

**Suffern** - wjeś we USA, we sztaće Nowy Jork, we hrabstwje Rockland. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 10&nbsp;723 ludźi.
Charmanli

**Charmanli** (bułg. *Харманли*) – mjasto we Bułgaryji, we uobwodźe Chaskowo, śedźiba gminu Charmanli.
Przedrostek SI

**Przedrostek SI** – prefiks, co ôkryślŏ wielokrotności i podwielokrotności jednostek miŏr ôpartych ô systym metryczny. Przedrostki ôstały wdrożone w rōmach układu SI, chociŏż czas ôd czasu używŏ sie ich tyż do jednostek, co niy sōm we tym systymie (bp. mililiter abo kōntowŏ milisekunda).

## Przedrostki [[jednotka miary|jednostek miar]] [[Ukłŏd SI|układu SI]]

## Wejzdrzij tyż
* jednostka pochodnŏ układu SI
* przedrostek dwōjkowy

## Bibliografijŏ
* 

## Linki zewnyntrzne
* Przedrostki dwōjkowe
Niutōnōmeter

\right]
 |        srogosc = 
 |     srogoscozn = 
 |        SI-jedn = 
 |       CGS-jedn = 
 |       imp-jedn = 
 |       nazwisko = 
 |    etymologijŏ = 
 | jednpodstawowŏ = 
}}
**Niutōnōmeter**, **[[niutōn|N]]·[[meter|m]]** – jednostka mōmyntu siyły we układzie SI. Miano *niutōnōmeter* to miano uproszczōne i zwykowe. W mechanice nŏleżne miano jednostki to *niutōn razy meter*.

1\text {Nm} = 1\text {N} \cdot 1 \text {m} = 1 \text {kg} \cdot \frac{\text {m}}{\text {s}^2} \cdot 1 \text {m} = 1\text {kg} \cdot \frac{\text {m}^2}{\text {s}^2} = 1\frac{\text {kg} \cdot \text {m}^2}{\text {s}^2}
Złocieniec

**Złocieniec** (mjym. *Falkenburg*) - mjasto we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we drawskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Złocieniec.
Motycz-Józefin

**Motycz-Józefin** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we lubelskim kryśe, we gmińe Kůnopńica.

We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoła do lubelskigo wojewůdztwa.
Synōnim (taksōnomijŏ)

**Synōnim** (skrōt **syn.**) – w taksōnōmiji nierōwnowŏżne ôkryślynie, co sie ôdnosi do taksōnu, co mŏ tyż inksze miano. 

Wyrōżniŏ sie **synōnimy nōmynklatoryczne** (hōmotypowe) i **taksōnōmiczne** (heterotypowe). Taksōny ôpisane synōnimami piyrszyj zorty sōm ôparte na tyj samyj zorcie nōmynklatorycznyj. Podle miyndzynŏrodowych kodeksōw nōmynklatorycznych ino jedne miano może być ważne, to znaczy zgodliwe z tymi prawidłami. Jeźli dwa miana abo wiyncyj ôpisujōm tyn sōm taksōn, to ôbsztalowuje je miano ważne (piyrsze nŏleżnie ôpisane), a dalsze stŏwajōm sie synōnimami nōmynklatorycznymi. Synōnimy taksōnōmiczne powstŏwajōm, jak w wyniku rozrostu wiedzy niykere taksōny sōm dzielōne, kuplowane abo przenoszōne. Miana ôkryślane za synōnimy taksōnōmiczne ôdnoszōm sie do taksōnōw, co majōm roztōmajte zorty nōmynklatoryczne i stŏwajōm sie synōnimami w wyniku taksōnōmicznego ôsōndu.
Huittinen

**Huittinen** - gmin we Finlandyji, we regijůńe Satakunta. Mo 539,59 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 10&nbsp;093 ludźi.
Głogów Małopolski

**Głogów Małopolski** - mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we rzeszowskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Głogów Małopolski.

1 styczńa 2020 ku mjastu prziłůnczůno wśe Ćicho Wola, Rogoźńica a Zabajka. 1 styczńa 2021 ku mjastu prziłůnczůno wjeś Stykůw, wjelość ludźi we infoszachtle uwzglyndńo ludźi ze uůnych wśůw.
Deruta

**Deruta** - gmin we Italiji, we regijůńe Umbryjo, we prowiuncyji Perugia. Mo 44,51 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjyszkowało sam 9697 ludźi.
Biszkek

**Biszkek** (kirgisko godka a rusko godka: *Бишкек*, 1926-1991 **Frunze**) - nojsrogsze mjasto a stolica Kirgistůnu. Uostrzodek industryji a nauki.
Marcoux

2 gminy we Francyji:
* Marcoux (Alpes-de-Haute-Provence) - gmin we prowincyji Provence-Alpes-Côte d’Azur
* Marcoux (Loire) - gmin we prowincyji Auvergne-Rhône-Alpes
Rogoźińec

**Rogoźińec** (pol. *Rogoziniec*, mjym. *Rogsen*)  - wjeś we Polsce, we lubuskim wojewůdztwje, we śwjybodźińskim kryśe, we gmińe Zbůnszynek.
Alieszawiczy

**Alieszawiczy** (bjoł. *Алешавічы*, rus. *Олешевичи*) - wjeś na Bjołoruśi, we grodźyńskim uobwodźe, we mastojskim rejůńe. Na 2009 rok půmjyszkiwalo sam 34 ludźi.
Glomus liquidambaris

***Glomus liquidambaris*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł C.G. Wu & Z.C. Chen, a terŏźnõ nazwã doł mu R.T. Almeida & N.C. Schenck 1990. *Glomus liquidambaris* nŏleży do zorty *[[Glomus]]* i familije Glomeraceae.
Glomus glomerulatum

***Glomus glomerulatum*** je grzib, co go ôpisoł Sieverd. 1987. *Glomus glomerulatum* nŏleży do zorty *[[Glomus]]* i familije Glomeraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Glomus microcarpum

***Glomus microcarpum*** je grzib, co go ôpisoł Tul. & C. Tul. 1845. Podle Catalogue of Life nŏleży *Glomus microcarpum* do zorty Glomus,  i familije Glomeraceae,.
Paraglomus occultum

***Paraglomus occultum*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł C. Walker, a terŏźnõ nazwã doł mu J.B. Morton & D. Redecker 2001. *Paraglomus occultum* nŏleży do zorty *[[Paraglomus]]* i familije Paraglomeraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Anaeromyces elegans

***Anaeromyces elegans*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Y.W. Ho, a terŏźnõ nazwã doł mu Y.W. Ho 1993. *Anaeromyces elegans* nŏleży do zorty *[[Anaeromyces]]* i familije Neocallimastigaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Senoma globulifera

***Senoma globulifera*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł I.V. Issi & T.F. Pankova, a terŏźnõ nazwã doł mu A.V. Simakova, T.F. Pankova, Y.S. Tokarev & I.V. Issi 2005. *Senoma globulifera* nŏleży do zorty *[[Senoma]]* i familije Nosematidae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Glugea hertwigi

***Glugea hertwigi*** je grzib. *Glugea hertwigi* nŏleży do zorty *[[Glugea]]* i familije Glugeidae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kabatana arthuri

***Kabatana arthuri*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł J. Lom, Dyková & F. Shaharom, a terŏźnõ nazwã doł mu J. Lom, Dyková & K. Tonguthai 2000. Kabatana arthuri nŏleży do zorty Kabatana, rzyndu Microsporida, klasy Microsporea, grōmady Microspora i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Physoderma alfalfae

***Physoderma alfalfae*** je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Pat. & Lagerh., a terŏźnõ nazwã doł mu Karling 1950. *Physoderma alfalfae* nŏleży do zorty *[[Physoderma]]* i familije Physodermataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Paskal

\right]
 |srogosc       = druku, napiyńciŏ
 |srogoscozn    = *p*; *s*, *σ*
 |SI-jedn        = \mathrm{1\,Pa = \frac{1\,kg}{1\,m \cdot s^2}}
 |CGS-jedn       = \mathrm{1\,Pa = 10^{-5}\,szynk}
 |imp-jedn       = \mathrm{1\,Pa \approx 145\cdot 10^{-6}\,psi}
 |miano       = Blaise Pascal
 |etymologijŏ     = 
 |jednpodstawowŏ = 
}}
**Pascal** – jednostka druku (tyż mechanicznego napiyńciŏ) w układzie SI (Jednostka pochodnŏ układu SI), ôznaczanŏ **Pa**.
: \mathrm{1\,Pa = \frac{1\,N}{1\,m^2} = \frac{1\,kg}{1\,m \cdot s^2}}

\mathrm{[1\ Pa = 1\ N/m^2 = 1\ kg\cdot m^{-1}\cdot s^{-2}]}

Miano *paskal* je ôd miana francuskigo fizyka Blaise’a Pascala.

Czynsto trefiany skrōt **kPa** ôznaczŏ kilopaskal (103&nbsp;Pa), **MPa** ôznaczŏ megapaskal (106&nbsp;Pa), **Gpa** ôznaczŏ gigapaskal (109&nbsp;Pa), za to **hPa** – hektopaskal (100&nbsp;Pa).

**Hektopaskal** je zaôbycz używany przi podŏwaniu druku atmosferycznego, bo je perfekt rōwny powszechnie używanyj przed latami sześdziesiōntymi XX s. w meteorologiji w układzie CGS i MKSA jednostce milibar:
: 1 hPa = 100 Pa = 1 mbar = 10,19 mm H<sub>2</sub>O

Druk atmosferyczny na poziōmie morza wynosi postrzednio 1013,25&nbsp;hPa. Nojniższy we historyji druk zmierzōny na poziōmie morza wynosiōł 870&nbsp;hPa, a nojwyższy na powiyrchni Ziymie – 1083,8&nbsp;hPa.

Przeliczniki:
: 1 Pa = 1,019716·10−5 at
:: &nbsp; = 1,019716·10−5 kg/cm²
:: &nbsp; = 1,450377·10−4 psi
:: &nbsp; = 10−5 bar
:: &nbsp; = 0,98692326671·10−5 atm
:: &nbsp; = 0,0075006167382112 mm Hg
:: &nbsp; = 0,1019716212977928 mm H<sub>2</sub>Ô
:: &nbsp; = 10 b

## Wejzdrzij tyż
* przedrostek SI

## Linki zewnyntrzne
* Przelicznik jednostek druku
SIMC10

**SIMC** (*System identyfikatorów i nazw miejscowości*; *Systym idyntyfikatorōw i mian miyjscowości*) – systym, co je składnikym Krŏjowego Regestu Urzyndowego Podziału Terytorialnego Krŏju (TERYT). Systym je kōmandyrowany ôd Głōwnego Urzyndu Statystycznyego.

SIMC je regest mian miyjscowości i jejich czynści, co zawiyrŏ te informacyje:
* urzyndowŏ nazwa miyjscowości,
* idyntyfikatōr miyjscowości,
* zorta miyjscowości,
* przinŏleżność miyjscowości do gminu, krysu i wojewōdztwa.
* idyntyfikatōr SIMC z numerym kōntrolnym

Systym idyntyfikatorōw i nazw miyjscowości je permanyntnie aktualizowany po wkludzyniu zmian urzyndowych nazw miyjscowości jak tyż zmian w zasadniczym podziale terytorialnym państwa. Numery SIMC sōm unikatowe i stałe. Numery SIMC miyjscowości likwidowanych niy sōm nazod używane.

## Linki zewnyntrzne
* Ôpis struktury SIMC [dostymp 30.07.2019]
* Przeglōndanie, wyszukowanie miyjscowości w regeście TERYT
* Dostymp do starszyj wersyje wyszukowarki we bazie TERYT
* Weryfikacyjŏ numeru kōntrolnego kodu SIMC
Lewis Capaldi

**Lewis Capaldi** (rodz. 7 paźdźerńika 1996 we Glasgow) - szkocki pjosynkorz ze zorty folk rok a pop, tyż autor tekstůw. Stoł śe znůmy we 2019 roku, jak pjosynka Someone You Loved bez 7 tydńi bůła na 1 placu na UK Singles Chart. 17 moja 2019 ukozoł śe jego pjyrszy albům *[[Divinely Uninspired to a Hellish Extent]]*.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Lewisa Capaldi
Kąpiel (słupecki krys)

**Kąpiel** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we słupeckim kryśe, we gmińe Uostrowite.
Al-Mansura

**Al-Mansura** (arab. المنصورة ) - mjasto we Egipće, we delće Ńilu, stolica prowincyji Ad-Dakahlijja. Uostrzodek nauki.
Trudoljubiwka (bobryńecki rejůn)

**Trudoljubiwka** (ukr. *Трудолюбівка*) - wjeś na Ukrajińe, we kirowohradzkim uobwodźe, we bobryńeckim rejůńe. Na 2011 rok ůmjyszkiwalo sam 123 ludźi.
Łukasz Kohut

**Łukasz Marcin Kohut** (rodz. 10 wrześńa 1982 we Katowicach) – ślōnski politolog, społeczny dźałocz, politiker, ferajńista DURŚ, lider ôd partyje Wjesna we ślōnskim wojewōdztwje. Ôd 2019 poseł do Ojropejskigo Parlamyntu. 

## Żywobyće
Zaczōn edukacyjo we Podstawowyj Szkole nr 4 we Radlińe. Sztudjowoł politologijo a reskyrowańy z marketingym na UŚ we Katowicach, jedyn symester spyńdźōł na Savonia University of Applied Sciences we fińskim Varkaus. Skōńczōł tyż kurs pedagogiczny na Krakowskij Politechńice (we 2005) i Szkoła Liderów Społeczeństwa Obywatelskiego (2014).

We 2012 zapisoł śe do partyje Ruch Palikota, potym przemjanowanyj na Twōj Ruch. We 2014 sztartowoł we welōnku do Syjmiku Ślōnskigo Wojewōdztwa, dostoł 1435 głosy, ale jego kōmitet ńy przekroczōł progu. We parlamyntarnym welōnku 2015 bōł kandydatym uod Zjednoczōnyj Lewice z drugigo placu, dostoł 5397 głosōw (nojwjyncyj na liśće), ale zōwizō mandatu ńy dostoł.. W nastympnym welōnku bōł rekōmyndowany za kandydata Ôbywatelskij Koalicyje, atoli ńyskorzij (skirz ńyzgody Grzegorza Schetyny) mjost ńego sztartowoł Wojciech Kałuża.

Ôd 2019 je człōnkjym partyje Wjesna ôd Roberta Biedrońa, we welōnku do Ojroparlamyntu dostoł 48 783 głosy (3,05%) i ôstoł wywelowany ojroposłym.

Ôkrōm ślōnskij godki zno polsko, angelsko, czesko a norwesko.

## Przipisy
Creil (Francyjo)

**Creil** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Oise. Mo 11,09 km² wjyrchuy a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 35&nbsp;747 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Chorzůw
*  Marl
*  Pendle

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Creil
Nová Dedina

**Nová Dedina** - wjeś a gmin (obec) na Słowacyji, we nitriańskim kreju, we kryśe Levice. Mo 29,17 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 1491 ludźi.
Gilowice (żywjecki krys)

**Gilowice** (pol. *Gilowice*)  - wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we żywjeckim kryśe, śedźiba gminu Gilowice.
Kilkenny

**Kilkenny** (irl. *Cill Chainnigh*) – mjasto we Irlandyji, we prowincyji Leinster, śedźiba  hrabstwa Kilkenny.
Leforest

**Leforest** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Pas-de-Calais. Mo 6,22 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkiwalo sam 7122 ludźi.
Wojnowice (nowotůmyski krys)

**Wojnowice** (pol. *Wojnowice*)  - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we nowotůmyskim kryśe, we gmińe Uopalyńica.
Tarutyne

**Tarutyne** (ukr. *Тарутине*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we odeskim uobwodźe, śedźiba tarutyńskigo rejůnu.
Budoia

**Budoia** - gmin we Italiji, we regijůńe Frjuli-Julijsko Wynecyjo, we prowincyji Pordenone. Mo 37,36 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 2548 ludźi.
Trepalle

**Trepalle** - *frazione* (tajla gminu, trocha podane na szołtystwo) we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, we prowincyji Sondrio, we gmińe Livigno. Půmjyszkuje sam ůng. 720 ludźi. Je to nojwyżyj rozlygowano mjejscowość we Italiji (2069 m. n.p.m.).
Srbobran

**Srbobran** (syrb. *Србобран*, madź. *Szenttamás*, mjym. *Thomasberg*) - mjasto we Syrbiji, we autůnůmicznym uokryngu Wojwodina, we połedńowobackim uokryngu, śedźiba gminu Srbobran.
Karistos

**Karistos** (nowogrecko godka Κάρυστος) - mjasto we Grecyji, we regijůńe Tesalijo-Strzodkowo Grecyjo, na wyspje Eubea.
Alcoy

**Alcoy** - mjasto we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Valenciana, we prowincyji Alicante. Uostrzodek industryje.
Wolos

**Wolos** (nowogrecko godka Βόλος) - mjasto we Grecyji, we regijůńe Tesalijo-Strzodkowo Grecyjo, śedźiba gminu Wolos.
Inverness (Nowo Szkocyjo)

**Inverness** (szkocko gaelicko godka *Baile Inbhir Nis*) - mjejscowość we Kanadźe, we prowincyji Nowo Szkocyjo, we hrabstwje Inverness. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 1387 ludźi.
Riszon le-Cijjon

**Riszon le-Cijjon** (hebr. ראשון לציון; arab. كريات آتاريشون لتصيون;) - mjasto we Izraelu, we Cyntralnym Dystrykće. Uostrzodek industryje a kultury.
Strzegocice

**Strzegocice** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we dymbickim kryśe, we gmińe Pilzno.
Խ

**Խ, խ** (che) – trzinŏstŏ buchsztaba alfabytu ôrmiańskigo. Je spotrzebowowanŏ do ôznaczaniŏ klangu [x]. Ôstała stworzōnŏ bez Mesropa Masztoca, podanie jak ôstane buchsztaby alfabytu uormjańskigo.

## Kodowanie
} || `U+053D` 
|-
| Małŏ buchsztaba ||   || `U+056D` 
|-
|}
Dżul na kilogram-kelwin

**Dżul na kilogram-kelwin** – jednostka miary ciepła istego w układzie jednostek miŏr SI.

Wyrażynie ze pōmocōm jednostek bazowych SI:
::
\mathrm{\frac{J}{kg\cdot K}=\frac{m^{2}}{s^{2}\cdot K}}
Farad

|CGS-jedn       = 
 |Imp-jedn       = 
 |nazwisko       = Michael Faraday
 |etymologijŏ     = 
 |jednopodstawowo = 
}}
**farad** (**F**) – jednostka pojymności elektrycznyj w układzie SI (jednostka pochodnŏ układu SI)

Je to pojymność elektrycznŏ przewodnika elektrycznego, co jego potyncjoł zwiynkszŏ sie ô 1 wolt po dolifrowaniu ladōnku 1 kulomba. W uproszczyniu pojymność jednego farada ôznaczŏ, iże w przewodnik ô potyncjale jednego wolta idzie „wrazić” ladōnek ô wercie jednego kulomba.

Je to tyż pojymność kōndynsatora, w kerym naladowanie ôkłŏdek ôpacznymi ladōnkami ô wercie 1 kulomba wytwŏrzŏ napiyńcie 1 wolta. Chociŏż majōm te same miana, pojymność kōndynsatora i pojymność przewodnika to roztōmajte wielkości.

\mathrm{1\,F = \frac{1\,C}{1\,V} = \frac{1\,A\cdot 1\, s}{1\,V} = 1\, \frac{A^2\cdot s^4}{kg\cdot m^2}}

Jednostka ôstała nazwanŏ na cześć fizyka i chymika angelskigo ze XIX stoleciŏ, Michaela Faradaya.

Farad to je moc srogo jednostka. Nojczyńścij sōm używane podwielokrotności farada:
:; mikrofarad: 1 µF = 10−6 F
:; nanofarad: 1 nF = 10−9 F
:; pikofarad: 1 pF = 10−12 F

## Historyjŏ
Pojyńcie „farad” ôstało nojprzōd wkludzōne ôd Josiaha Latimera Clarka i Charlesa Brighta w roku 1861 za jednostka ladōnku. We 1881 roku, na miyndzynŏrodowym kōngresie elektrykŏrzy w Paryżu, tyn termin bōł już ôficjalnie używany za ôkryślynie pojymności elektrycznyj.

## Wejzdrzij tyż
* kōndynsatōr
Langenfeld (Bajery)

**Langenfeld** - gmin we Mjymcach, we landźe Bajery, we kryśe Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim. Mo 7,2 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkowało sam 1050 ludźi.
Espelette

**Espelette** (bask. *Ezpeleta*) - gmin we Francyji, we regijůńe Nowo Akwitańijo, we departamyńće Pyrénées-Atlantiques. Mo 26,85 km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkowało sam 2061 ludźi.
Potworůw (dolnoślůnske wojewůdztwo)

**Potworůw** (pol. *Potworów*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we zůmbkowickim kryśe, we gmińe Bardo.
Rekowo Górne

**Rekowo Górne** (kaszb. *Rekòwò*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we puckim kryśe, we gmińe Puck.