open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malezyjo

**Malezyjo** (mal. *Malaysia*) – państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyji, na Malajskim Půłwyspje a wyspje Borneo; wjyrch 329 847&nbsp;km², ludźi 23 275 tyś. (lipjec 2000), stolica Kuala Lumpur (ůng. 1 500 000 mjyszkańcůw), śedźiba rzůndu we Putrajaya. Malezyjo na Malajskim Půłwyspje mo grańica s Tajlandyjům, na wyspje Borneo s Brunei a Indůnezyjům.

Państwo uobejmuje dwa terytoryja uoddźelůne Połedńowochińskim Morzem: połedńowo tajla Malajskigo Půłwyspu a tyž půłnocno tajla wyspy Borneo. Uksztołtowańy terynu je podane na śa we uobu tajlach - nadmorske růwńiny przechodzům we gynsto zaleśůne zbocza gůrůw. Nojwyższym szczytym Malezyji je Kinabalu, 4101 m n.p.m., położůny na Borneo.

Malezyjo znojduje śe we strefje růwńikowyj klimy. Nawjydzajům jům połedńowo-zachodńe (uod kwjetńa do paźdźerńika) a intynsywńijsze, půłnocno-zachodńe můnsůny (uod paźdźerńika do lutygo).
Synegal

**Synegal** (Republika Synegalu, fr. *République du Sénégal*) – państwo we zachodńij Africe nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo s Maurytańijům, Mali, Gwinyjům, Gwinyjům Bissau a Gambijům.

Wjynkszo tajla Synegalczykůw używo godki wolof. Ůngyfer 90% wyznowo islam.
Metůn

**Metůn** (CH4), znůmy tyż jako błotny goz to nojprostszy wůnglowodůr nasycůny (alkůn). We tymperaturze pokojowyj je ńywůnnym a bezfarbowym gozym.

Metůn powstowo we przirodźe we wyńiku beztlynowygo rozkłodu źelinowych szczůntkůw. Je tyż głůwnym skłodńikym źymnygo gozu. Je stosowany jako uopołowy goz a surowjec do syntezy wjelu inkszych uorgańicznych zwjůnzkůw.

Miszůng metůnu s luftym we stosůnku uobjyntośćowym 1:10 mo własnośći wybuchowe (pjorůnujůncy miszůng). Tworzyńy śe tygo miszůngu na grubach kamjynnygo wůngla bywo ńyrzodko prziczynům groźnych we skutkach eksplozyji.

Metůn je ćeplarńanym gozym, kerygo potyncjoł ćeplarńany je 21 razy srogszy kej dwutlynku wůngla, a strzedńo zawartość we atmosferze wynośi 1,7 ppm (bez mińůnych dwjesta lot wzrosła przez dwukrotńy).
Tinta

**Tinta** – postrzodek farbiōncy we postaci roztworu barwnika we rozpuszczalniku ze ewyntualnym dodatkym substancyji zagynszczajōncych (np. żelujōncych). Używanŏ je we rozmajtych prziborach pisarskich (filŏki, flamastry, markery, pisŏki, piōra, piōra wieczne itp.) i we durku tintowym (durkarki tintowe, plotery).

Tinta, jako postrzodek barwnikowy, mo włŏsności mynij abo barzij transparyntne, czym rōżni sie ôd pigmyntowego tuszu, stosowanego we materyjach pisarskich i maszinach durkowaniŏ tyj samyj zorty, ale co mŏ włŏsności kryciŏ.

Poprzednikym tinty jako materyje pisarskij je inkaust.

## Ôbejzdrzij tyż
* tinta sympatyčno
Furgajůncy tepich

**Furgajůncy tepich**, abo tyż **Magiczny tepich** to je wystympůjůncy we berach tepich, kery mo magiczno moc przekludzańo uosůb we lufće (furgajůnc), natychmjast abo fest gibko do mjejsca przeznaczyńo.

## We literaturze
Furgajůnce tepichy pojawjoły śe we literaturze uod czasůw biblijnych aże do dziśej. We Ojropje stoły śe znůme s Berań 1000 a jednyj nocy. W ńych taki tepich należoł do princa Persyje Housaina, skuli tego co mjoł ůun śedźiba we Tangu tepich mjoł mjano *Magiczny tepich s Tangu*.

Furgajůncy tepich Salůmůna bůł zrobjůny ze źelůnygo jedwobju yndlowanygo złotym, na 60 mil dugigo a tak samo szyrokigo. Podle bojki, kej Salůmůn zicnył śe na tepich a wjater go porwoł, poruszoł śe furgajůnc we lufće tak gibko, aże śnodańy jod we Damaszku a uobjod we źymji Medůw. Wjater poddowoł śe jygo wole, a kej Salůmůn chćoł podkryślić swa moc a podbudować sława, kozoł tepichowi śe zatrzyńść, a uod tygo trzyńśyńo umrzyło 40 tyś. ludźi.

Tepich Salůmůna bůł chrůńůny uod dyszczu baldachimym s ptokůw. Je ůun tyż wspůmńany we Kśyndze Cudůw szejka Muhammada ibn Yahya al-Tadifi al-Hanbali'go.

We ruskich berańach ludowych, Baba Jaga podarowoła Iwanowi Gupjelokowi furgajůncy tepich, a tyż inksze magiczne przedmjoty. Dary te půmogły Iwanowi przelyźć "bez trzidźiśći dźewjyńć krajůw". Ruski malyrz Wiktor Wasńecow wykonoł ilustracyje do jydnygo s wydań tych berůw.

W uopowjadańu Marka Twaina "Captain Stormfield's Visit to Heaven" furgajůnce tepichy bůły środkem transportu we ńebje.

### Przipisy


### Necowe uodwołania

* Tajno historyjo furgajůncygo tepicha (ang.)
Agatha Christie

**Agatha Christie, Lady Mallowan**, DBE, (po prowdźe: *Agatha Mary Clarissa Miller Christie*, znano tyž kej *Dame Agatha Christie*) cera Clary a Fredericka Miller (ur. 15 wřeśńa 1890 we Torquay, umřyua 12 styčńa 1976 we Wallingford) – angelsko autorka kryminalnych růmanůw.

Agatha Christie je nojbarźi znůmům na śwjeće pisarkům kryminouůw a nojlepij předajůncům śe autorkům wšechčasůw. Wydano přez miljord ygzymplaři jeji kśůnžek we angelskij godce a drůgi miljord přetuůmačůnych na 45 inkšych godek. We Francyji předano 40 miljůnůw jeji kśůnžek, lo porůwnańo: zajmujůncygo drůgi plac Ymila Zoli – 22 miljůny. Pod pseudůńimym Mary Westmacott wydoua pora powjeśći uobyčajowych, kere tyž ćešůuy śe popularnośćům.

Christie wydoua přez 80 powjeśći a štuk teatralnych. Jejich akcyjo točůua śe guůwńy we zawartych půmješčyńach, a mordercům můg być ino jydyn s mješkańcůw. Wńosua wjela nowych rozwjůnzań do tradycyjnyj štuki pisańo kryminouůw, co zapewńiuo jyj sukces. Ńykere s jeji powjeśći majům zaskakujůnce a wčeśńij ńyspotykane we kryminouach rozwjůnzańo, lo bajšpila: *Zabůjstwo Rogera Ackroyda* abo *Morderstwo w Orient Expresśe*.

Agatha Christie stwořůua suynne postaći literacke dwojga detektywůw: ekscyntryčnygo Belga Herkulesa Poirota a staršyj pańi, detektyw-amator panny Marple. Bydůnc ješče u ščytu karjery naškryfloua dwje powjeśći s tymi bohaterůma s zastřežyńym, aže majům śe ukazać dźepjyro po jej śmjerći (čyli kilkadźeśůnt lot půźńij).

## Linki zewnyntřne
* Neczajta Agathy Christie (ang.)
Ślōnski Gitarowy Podzim

**Ślōnski Podzim Gitarowy** (pol. *Śląska Jesień Gitarowa*) – festiwal gitarowyj muzyki, kery mo plac co dwa lata we Tychach. Piyrszo edycyja ôdbōła sie we 1986.. Idyjo festiwalu doł Józef Powroźniak, rektōr Muzycznyj Akadymije we Katowicach.

We programie festiwalu znojdujōm sie reczitale światowyj klasy gitarzistōw, kōncerty we towarzistwie ôrkestry, kōnkurs im. Jana Edmunda Jurkowskigo, a tyż wystawy sprzyntu i wydownictw.

### Zwyciynzce kōnkursu im. Jana Edmunda Jurkowskigo
*1986 –  Nicola Hall 
*1988 –  Georgi Wasiliew 
*1990 –  Aleksiej Zimakow
*1992 – niyprziznano
*1994 –  Marcin Siatkowski 
*1996 –  Marcin Dylla 
*1998 –  Jan Skryhan 
*2000 – niyprziznano
*2002 –  Jerymy Jouve 
*2004 –  Andras Csaki 
*2006 –  Gabriel Bianco
* 2008 –  Andrzej Olewiński
* 2010 –  Xingye Li
* 2012 –  Florian Larousse
* 2014 –  Kyuhee Park
* 2016 –  Marko Topczij
* 2018 –  Chia-Wei Lin
* 2022 –  Cassie Martin
*2024 –  Andrzej Grygier

### Zewnyntrzne linki
*Ô Ślōnskim Gitarowym Podzimie na serwisie culture.pl
Gwatymala

**Gwatymala** (*República de Guatemala* - Republika Gwatemale) – państwo we Strzodkowyj Americe, położůne nad Uoceanym Atlantyckym a Uoceanym Spokojnym. Grańica mo ze Salwadorym (203&nbsp;km), Hůndurasym (256&nbsp;km), Meksykym (962&nbsp;km), Belize (266&nbsp;km) – cuzamyn dugość jeji grańic wynośi 1687&nbsp;km a 400&nbsp;km morskigo wybrzyżo.

* Nojwyższy půnkt: Tajumulco - 4220 m
* Nojńiższy půnkt: Uocean Spokojny - 0 m
* Nojwjynksze jeźoro: Jeźoro Izabal - 589,6&nbsp;km²
Uobszor Gwatymale idźe potajlować na sztyry: ńiźina Petén, położůno na půłnocy, wybrzyże Karajibskigo Morza, gůrske lyńcuchy we strzodkowyj tajli a wybrzyże Pacyfiku. Roz za czas Gwatymala tajluje śe na sztyry krajiny, wtynczos ńiźina Petén je jedno ze karajibskim wybrzyżym.

We prekolůmbijskich czasach teryn bůł zamjyszkowany uod Indjanerůw zwjůnzanych ze kulturům Majůw.
W 1523 teryny dźiśyjszyj Gwatymale bůły podbite uod szpańelskich kůnkwistadorůw, co zołożyli tam kolůńijo, kero wchodźyła do Nowyj Szpańije.

W 1821 Gwatymala dostała ńypodległość, hned potym kraj bůł uokupowany uod Meksyku. W 1839 proklamowano bůło ńypodlygło republika.

W 1954 we drodze zamachu stanu wojskowo hunta sztopła reformy uod lewicowygo prezydynta Jacobo Arbenza. Prawicowy reskyrůnek wojskowych a społeczne ńypokoje twały aže do 1985, kej to prziwrůcůno bůło dymokracyjo. Ńy sztopło to ale walk ze lewicowům partyzantkům (URNG).
Jane Austen

**Jane Austen** (nar. 16 grudnia 1775 we Steventon, um. 18 lipca 1817 we Winchester) – pisŏrka angelsko, autorka rōmanōw ôbyczajowych. Widzianŏ za jednego z nojwybitniyjszych pisorzi angelskich XIX stolecio. Jeji rōmany tyż teroz cieszōm sie wielkōm popularnościōm.

### Rōmany
* *Sense and Sensibility* (1811)
* *Pride and Prejudice* (1813)
* *Mansfield Park* (1814)
* *Emma* (1815)
* *Northanger Abbey* (1817, *post mortem*)
* *Persuasion* (1817, *post mortem*)

### Linki zewnyntrzne
* Project Gutenberg - Jane Austen (ang.)
Stephen King

**Stephen Edwin King** (ur. 21 wřeśńa 1947 we Portland) – amerikoński pisoř, autor guůwńy literatury grozy. Pjyrwyj wydowou kśůnžki pod pseudůńimym Richard Bachman a jydyn roz kej John Swithen.

Je autorym horrorůw, kere přešuy do klasyki gatůnku, kej lo bajšpila: *[[Lśńyńy (powjeść)|Lśńyńy]]*, *[[Mjastečko Salem]]*, *[[Carrie]]*. Ńy uůgrańičo śe ale do jydnygo gatůnku, čygo přikuodym sům: *[[Štyry pory roku (zbjůr nowel)|Štyry pory roku]]*, *[[Źelůno mila (powjeść)|Źelůno mila]]*, *[[Ślypja Smoka]]*, *[[Bastjůn (powjeść)|Bastjůn]]* a 7-tůmowy cykl powjeśći fantasy *[[Mročno Wježa]]*.

W 2003 zostou uodznačůny prestižowům nagrodům DCAL (Medal za wybitny wkuod we literatura amerikańsko) bez National Book Foundation.

### Linki zewnyntřne
* Uoficyjolno neczajta
Tusty sztwortek

**Tusty sztwortek** to je śwjynto uobłażůne we krześćijańskim kalyndorzu.  Dozwolůno je wuůnczas przepadźitość, bestůż we uůn dźyń kupa ludźi żere kreple abo chrustki. Tusty sztwortek je ruchůmym śwjyntym, uůnygo data znoleży uod daty Wjelgijnocy.
Szywołd

**Szywołd** (pol. *Bojków*, do 1946 *Szywałd*; mjym. *Schönwald*, szywołdzko gwara: *Schewaude* abo *Šẹwaldẹ*) to je bůło wjeś we połedńowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we glywickim kryśe, we kerym mjyszko 3500 ludźi. Uod 1975 Szywołd je tajlům Glywicůw.

Szywołd powstoł we XIII stoleću, kej bůła mjymjecko kolůńizacyjo, a fara je zapisano uod 1447. Je znůmy ze Szywołdzkich Trachtůw i gwary. Do 1945 noleżoł dů Mjymcůw, potym do Polski.
Estremadursko godka

**Estremadursko godka** (est. *estremeñu*, *luenga estremeña*) to godka s grupy godek růmańskich, we kerej śe godo we půunocno-wschodńij tajli prowincyje Estremadura a pouedńu prowincyje Salamanca, ńy byndůnca uznowono kej uoficjalno tam, kaj śe we ńij godo, nale klasyfikowůno kej uodrymbno godka bez uorgańizacyje mjyndzynarodowe. Ličba užytkowńikůw wynośi ůngyfer 200 000. Roz na kedy je tyž mjanowano *castú*.
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** (port. Styczńowo Rzyka) – mjasto we połedńowo-wschodńij tajli Brazylije nad Atlantykym. Rozlygowane na kraju wyżki, postrzůd wjyrchůw, m. in. znůmo "Gowa Cukru" - *Pão de Açúcar*, nad zatokům Guanabara. Głowne mjasto sztatu Rio de Janeiro. Uod 1808 do 1821 roku prawe głowne mjasto Portugalije - krůlewsko  familijo ze Jůnym VI na przodku schrůńůła śe tukej przed inwazyjům armije napoleůńskych. We lotach 1822-1960 Rio de Janeiro bůło głownym jastym ńypodlygłyj Brazylije, podwjela powstała Brasilia.

Mjasto je znůme skiż gryfnych plażůw (l.b. Copacabana, Ipanema), srogigo dynkmala Kristusa Zbawićela (*Cristo Redentor*) na gůrze Corcovado, nale przede wszyjskym ze kożdoroczńy uobchodzůnygo bakusa.

We 2016 roku bydźe gospodorzym Uolimpijskich Igrziskůw.
Klimentowica

**Klimentowica** (scs. *Климє́нтовица*) je uokreślyńym używonym lo starosłowjańskigo szrajbůngu, kery rozwinoł śe we cyrylica a kery zostoł prawdůpodańy rozwińynty bez Klemensa ze Uochrydy, szkolorza uod śwjyntygo Cyryla.

Klimentowica bůła utworzono na baźe alfabytu greckigo, ze půmjyńańym ksztołtu buchsztab a wćepywańym nowych. Bajszpilym używańo wczesnyj klimentowicy je inskrypcyjo Samuila, bůłgarskigo władcy.

Klimentowica na poczůnku bůła przistosowano do szkryflańo we starocerkewnosłowjańskij godce a potym tyż we staroruskij godce, nale, kej czas mijoł, klimentowica używano do růmůńskij godki, a bestoż pojawiły śe we tym szrajbůngu nowe buchsztaby.

Uostateczny kres klimentowicy mjoł plac we 1698, kej Piotr I Wjelgi doł nakaz reformy buchsztab, prowadzůnc do powstańo grażdanki.
Chorwacyjo

**Chorwacyjo** (**Chorwacko Republika**) – państwo we połedńowyj Ojropje, nad adrjatyckym morzym, kere grańica mo uode połudńo s Bośńům a Hercegowinům a Czornům Gůrům, uode wschodu ze Syrbijům a Madźarůma a Słowyńijům uode půłnocy. Na połedńowym zachodźe je przi Morzu Adrjatyckym. Samostanowi uo śe uod 1991, kedy uodkuplowała śe uod Jugosławije.

Chorwacyjo mo fest dźiwne wybrzeże; taki typ wybrzeżo s mocům dugich wyspů ustawjůnymi růwnolygle do lyńjie brzygowyj, zostoł zmjanowany dalmatyńskym uode mjana chorwackigo regijůnu Dalmacyjo.

Uod 1 lipca 2013 przinoleży do Ojropejskij Uńiji.
Wiktor Wasńecow

**Wiktor Wasńecow** (rus. Виктор Михайлович Васнецов, ur. 15 maja 1848 (podug nowygo uordnungu) we wśi Uopjau kole Wjatki (terozki Kirow), um. 23 čerwca 1926 we Moskwje) – ruski malyř, kery specyjalizowou śe we uobrozach uo tymatyce mitolůgičnyj a historyčnyj. Je uůn uznowany za klučowo postać lo stylu noworuskigo.
Bozůn

We fizyce czůnstek **bozůny** (ang. *boson* uod mjana fizyka Satyendra Bose), sům czůnstkůma kere majům spin cołkowity. Wjynkszość bozůnůw to złożůne czůnstki, nale 12 ś ńich (mjanowane bozůny cechowańo) sům elymyntarnymi czůnstkůma, ńyzłożůnymi s myńszych czůnstek (fůndamyntalne czůnstki).

## Właśćiwośći bozůnůw
Kożdo czůnstka je bozůnym abo fermjůnym, zależńy uod pośadanygo spinu - twjerdzyńy statystyki spinowyj narzuco wyńikajůnco ś ńygo statystyka kwantowo, kero uodrůżńo fermjůny uod bozůnůw. Do zgody ze Sztandardowym Modelym fermjůny sům czůnstkůma elymyntarnymi "materyji", bozůny zaś przekludzajům uoddźoływańo.

W zwjůnzku ze cołkowitym spinym, ńyoddźołjůnce bozůny podlygajům statystyce Bosego–Einsteina. Jednům s jeji kůnsekwyncyji je istńyńy kůndynsatu Bosego–Einsteina, „pjůntygo” stanu skupjyńo materyji, we kerym dowolno nůmera bozůnůw może być we tyn sůmym kwantowym stańe. Kůndynsat Bosego-Einsteina ńy mo kej dotůnd żodnygo praktycznygo zastosowańo. Pozwalo natůmjast na uobserwowańy efektůw kwantowych we skali makroskopowyj l. b. bez swobodny spadek kůndynsatu we źymskym grawitacyjnym polu idźe eksperymyntalńy pokozać zasada ńyoznaczůnośći Heisenberga.

Uoddźoływańo wirtualnych bozůnůw s rzeczywistymi fermjůnůma mjanujymy podstawowymi oddźouywańůma. Zachowańy pyndu we tych uoddźoływańach uobjawjo śe matymatyczńy we wszyjstkych znůmych śůłach. Bozůny kere uczestńiczům we tych uoddźoływańach mjanujymy bozůnůma cechowańo. Sům to:

* dwa bozůny W i jydyn Z (oddźoływańy słabe)
* uoźym gluůnůw (oddźoływańy festylne)
* fotůn (oddźoływańy elektrůmagnetyczne)
* hipotetyczny grawitůn kery pośredńiczy we grawitacyje.

Czůnstki złożůne ze kilku inkszych czůnstek (tak kej protůny abo neutrůny) mogům być jednako fermjůnůma a bozůnůma, zależńy uod jeich cołkowitygo spinu. Skiż tygo wjela jůnder atůmowych je bozůnůma. Mimo aze czůnstki kere tworzům jůndra, t.j. protůn, neutrůn, a tyż krůnżůnce wobkoło jůndra elektrůny, sům fermjůnůma, możliwe je by jydyn pjyrwjostek (lo bajszpila hel) mjoł izotopy bydůnce fermjůnůma (l.b. 3He) a inksze bydůmce bozůnůma (l.b. 4He). (3He) je złożůny s jydnygo neutrůnu a dwůch protůnůw [PNP]. Podańy deuter (2H), złożůny s jydnygo protůnu i jydnygo neutrůnu [NP] je bozůnym, podczas kedy tryt (3H), kery je złozůny ze dwůch neutrůnůw a jednygo protůnu [NPN] je fermjůnym.

Růżńica mjyndzy statystykůma bozůnůw a fermjůnůw istńeje ino przi srogich gynstośćach – kedy ich fůnkcyje zachodzům na śa. We ńiskich gynstośćach, uobjedwje statystyki redukujům śe do statystyki Maxwella-Boltzmanna, jednako bozůny a fermjůny zachowujům śe kej czůnsteczki klasyczne.

## Bajszpile bozůnůw
* kożdo czůnstka uo spińe cołkowitym
* jůndra deuteru
* atůmy helu-4
* atůmy sodu-23
* fotůny, kere przekludzajům elektrůmagnetyczne oddźoływańo
* bozůny W a Z, przekludzajůnce słabe uoddźoływańo
* gluůny
* fůnůny
* bozůny Higgsa

## Zobejrzij tyż
* anyůn
Dekanat Gliwice-Sośńica

**Dekanat Gliwice-Sośńica** – jydyn s 18 dekanatůw katolickych wchodzůncych we skuod djecezyji gliwickij, we kerygo skuod wchodźi 10 parafije.

## Parafije dekanatu Gliwice-Sośńica
* Gliwice: Parafijo Chrystusa Krůla
* Gliwice: Parafijo św. Bartuůmjeja
* Gliwice: Parafijo Miuośerdźo Božygo
* Gliwice: Parafijo Śwjyntej Familije
* Gliwice: Parafijo Matki Boskij Kochawińskij
* Gliwice: Parafijo Nojśwjyntšygo Serca Pana Jezusa
* Gliwice-Ligota: Parafijo św. Jůzefa
* Gliwice-Sośńica: Parafijo św. Jacka
* Gliwice-Sośńica: Parafijo Nojśwjyntšej Maryje Panny Wspůmožyńo Wjernych
* Gliwice-Žerńiki: Parafijo św. Jůna Chřćićela
Fana Połedńowyj Koryje

**Fana [[Koryjo Pouedńowo|Połedńowyj Koryje]]** je bjołym prostokůntym, na kerym znojduje śe czerwůno-modry symbol taijitu, a wkole ńygo sztyry trygramy. Je to symbolika wźynto s filozofije chińskij.

## Historyjo
Fano ustanowjůno we 1882. Przijynto ja uoficjalńy 25 styczńa 1950, a uostatńi roz půmjyńano jům 21 lutygo 1984.
Państwowo důmyna nojwyższygo poźůmu

**Państwowo důmyna nojwyższygo poźůmu** (ang.: ccTLD - country code top-level domain) – dwubuchsztabowo důmyna nojwyższygo poźůmu zarezerwowano lo państw abo terytoryjůw zolyżnych. Wjynkszość ś ńich uodpowjado kodům krajůw ze standardu ISO 3166-1.
Dekanat Gliwice-Uabyndy

**Dekanat Gliwice-Uabyndy** – jydyn s 18 dekanatůw katolickych wuažůncych we skuod djecezyji gliwickij, we kerygo skuod wuaźi 8 parafije.

## Parafije dekanatu Gliwice-Uabyndy
* Gliwice: Parafijo św. Gerarda
* Gliwice-Břeźinka: Parafijo św. Jadwigi
* Gliwice-Uabyndy: Parafijo św. Any
* Gliwice-Uabyndy: Parafijo św. Jeřygo
* Gliwice-Uabyndy: Parafijo Matki Boskij Růžańcowyj we Řečycach
* Gliwice-Uabyndy: Parafijo Wńybowźyńćo Nojśwjyntšej Maryje Panny
* Kozuůw: Parafijo św. Mikouaja
* Sośńicowice: Parafijo św. Jakuba
Ghana

**Gana** (Republika Gany - *Republic of Ghana*) – państwo we zachodńij Africe nad Atlantyckym Uoceanym. Grańica mo ze Togym, Burkinům Faso a Wybrzeżym Elefantowych Gnatůw.

Gana je rozlygowano nad Gwinyjskům Zatokům, pora stopńůw na půłnoc uod růwńika. Wystympuje tam růwnikowo klima. Nojwyższo gůra Gany to je Mount Afadjato (880 m). Na teryńe Gany je rozlygowane Jeźdźoro Wolta - nojwjynksze podug placu stuczne jeźdźoro na śwjeće. Głůwno rzyka to je Wolta.

Dowńij Gana bůło mjanowano "Złotym Wybrzeżym".
Smyntorz

**Smyntorz** (abo **kyrchof, kerchůw**) to je mjejsce wydźelůne do gracańo umartych. Mjano te pochodźi uod łaćińskigo słowa *coemeterium*, uo gynau tym znoczyńu, kere je zlatyńizowanům formům greckigo *koimeterion* = *plac (wjecznygo) spoczynku* (we inkszych wersyjach *Kirchof* uod uokreślyńo mjymjeckigo). Na ksztołt a ůmjejscowjyńy smyntorza mjoła zawdy ajnflus tradycyjo religijno, wzglyndy sańitarne, położyńy geograficzne, skłod lokalnyj społecznośći. Smyntorz bywo traktowany kej mjejsce uśwjyncůne a mjejsce kultu, bywo tyż placym uopuszczůnym a takim, kere budźi przestrach.

Tradycyjńy uobowjůnzek gracańo umartych spoczywo na barkach jejich familijůw, a kej umarty familije ńy mo, to na władzach lokalnych.

Smyntorz żydowski mjanuje śe kirkut, zaś muzůłmański mizar.

## Przipisy
Jan Bilot

**Jan Bilot** (ur. 24 wřeśna 1898 we Uosuońińe we powjeće puckim, zm. we 1939 lebo we 1940 roku) bůu to nordowy pisoř kašubski.

Pů přiuůnčyńu Kašub do Polski, Jan Bilot učyu śe we 1920 polskij godki we šuli wjačorowyj we swyj rodźimyj wśi, po čym wstůmpiu do šuli pedagůgičnyj we Pelplińy. Ukůńčyu jům we 1924/1925 roku, a mjou stoć śe školnym we wschodńij Polsce, tygo stanowiska atoli ńy přejůn. We 1925 dostou robota u waršawskigo polityka, kaj mjou doglůndoć jego cer. Mjou śe tyž we Waršawje trefić ze študyrym kašubskim ze Čelna we powjeće wejherowskim.

Twůřyńy Jana Bilota bůuo pod wjelgim ajnflusym Alojza Budzysza. Škryflou uosprowki a krůtke artikle lo gazety *Bëne ë Buten*, kero wspůufinansowou ze zarůbjonych pjyńyndzy. Za swojo aktiwność we průmowańu kašubskij literatury uotřimou uod kůnserwatywnygo zařůndu  šuli tako kwota, coby možno bůuo překludźić śe do wschodńij Polski, do wśi Žabno. Brat Bilota godou, aže Jan mjou być chopym uo dobrim charaktyře, uoddanym Kašubom a wrožliwym na ńysprawjydliwość. Jan Bilot mjou dwa bajtle: syna, kery tyz zostou školnym, a cera.
Flota Świnoujśće

**Flota Świnoujśće** to je szportowy klub, kery mo fusbalowy ferajn, a tyż sekcyje:  bridża a tisztyńisa. Bůł uůn zołůżuny 17. kwjetńa 1957. we Świnoujśću jak *Wojskowy Klub Sportowy "Flota"*. We 1968. po jego rozwjůnzańu utworzůno bůło na jego baźe *Międzyzakładowy Klub Sportowy "Flota"*, a potym zaś we 1986 *MKS "Flota".* Ferajn mo bjoło-modre farby, a jego fusbalorze grajům terozki we III lidze. Sztadjůn Floty mo pojymność 3070 ludźi, szpilplac je 100,5 m dugi a 64 m szyroki.
Dekanat Gliwice-Uostropa

**Dekanat Gliwice-Uostropa** – jydyn s 18 dekanatůw katolickych wchodzůncych we skuod djecezyje gliwickij, we kerygo skuod wchodźi 8 parafije.

## Parafije dekanatu Gliwice-Uostropa
* Barguůwka: Parafijo Trůjcy Śwjyntej
*Gliwice-Bojkůw: Parafijo Narodzyńo Nojśwjyntšej Maryje Panny
*Gliwice-Uostropa: Parafijo Ducha Śwjyntygo
*Gliwice-Wůjtowo Wjeś: Parafijo św. Antůńika
*Pilchowice: Parafijo Śćyńćo św. Jůna Chřćićela
*Stańica: Parafijo Śćyńćo św. Jůna Chřćićela
*Smolńica: Parafijo św. Bartůmjeja w Gliwicach
*Žerńica: Parafijo św. Michoua Archańoua
Pōmorske miasta

__NOTOC__  __NOEDITSECTION__

Niżyj je pokŏzany wykŏz miast Pomorza podug jejich ôbecnyj administacyjnyj przinoleżności. Uwzglyndniōno bōło ino te miasta, we kerych rozwijała sie pōmorskŏ a kaszubskŏ kultura.

### [[Pōmorske wojewōdztwo]]


*  Bytůw
*  Brusy
*  Chojńice
*  Człůchůw
*  Czersk
*  Czorno Woda
 
*  Tczew
*  Gdyńa
*  Gdańsk
*  Gńew
*  Hel
*  Jastarńa

*  Kympice
*  Kartuzy
*  Kośćerzina
*  Lymbork
*  Łeba
*  Mjastko



*  Puck
*  Gdański Pruszcz
*  Reda
*  Růmja
*  Skarszewo
*  Sopot



*  Gdański Starogard
*  Słupsk
*  Ustka
*  Wejherowo
*  Władysławowo
*  Żukowo



### [[Zachodniopōmorske wojewōdztwo]]


*  Bjołogard
*  Darłowo
*  Golyńůw
*  Gryfice
*  Gryfino
*  Půmorski Kamjyń

*  Kołobrzyg 
*  Koszalin
*  Lipjany
*  Maszewo
*  Mjyndzyzdroje
*  Barlinek

*  Szczecinek
*  Nowe Warpno
*  Nowogard
*  Pyrzice
*  Police
*  Sianōw

*  Sławno
*  Stargard
*  Świnoujśće
*  Sztetin 
*  Trzebjatůw
*  Wolin

*  Wałcz


### [[Meklymburgia-Pōmorze Przednie]]


*  Barth
*  Demmin
*  Gartz
*  Bergen auf Rügen

* Greifswald
* Pasewalk
*  Ribnitz-Damgarten
* Stralsund

* Anklam
* Wolgast


### [[Wojewůdztwo kujawsko-půmorske|Wojewōdztwo kujawsko-pomorske]]

*  Nakło nad Noteciōm
*  Nowe
*  Świecie
*  Tuchola

### [[Wojewůdztwo wjelgopolske|Wojewōdztwo wielgopolske]]

*  Piła
*  Złotōw

## Zobŏcz tyż

* Wsie pomorske
* Miasta w Polsce
Ryga (przirzōnd)

**Ryga**, abo tyż **liniuszek** to je pōmoc szkolŏrskŏ w postaci archy sztajfnego papiōru ô formacie A4 abo A5, terŏźnie rzŏdko używanŏ.

Ryga zadrukowanŏ je z jednyj zajty piskami ôddalōnymi ôd siebie ô 1&nbsp;cm, a z drugij kratkōm ô ôdstympie pōmiyndzy piskami 5&nbsp;mm. Przirzōndu używŏ sie we przipadku pisaniŏ w heftach posiadajōncych zajty niyzadrukowane liniami abo kratkōm (tm. czystych). Podkłada sie go pod prōżnõ szkartkã, coby można bōło na nij rōwno pisać.
Krůl

**Krůl** – titel perzůny kero sprawuje nojwyższo władza we państwje uo ustroju můnarchicznym; władca zauobycz korůnowany we szpecjalnym uobrzyńdźe; nojpowszychńi wystympujůncy titel můnarszy.

Po czaśe, nadańy titla krůlewskigo chrześćijańskymu władcy połůnczůno zy namaszczyńym uod papjyża abo arcybiskupa. Insygńa krůlewske to korůna, berło, jabko. We toroźńich czasach krůlowje państw ojropejskich połńům jynoż fůnkcyje reprezyntacyjne a sům jedźińy symbolym mocletńich tradycyjůw państwowych, kej ntp. we Wjelgij Brytańiji abo Szwecyji. W krajach pozaojropejskych krůl mo znoczńy wjynkszo władza (l. b. Maroko, Jordańijo, Tajlandyjo). We ńykerych państwach sprawuje władza absolutno (Arabijo Saudyjsko).
Ńiger

**Ńiger** (Republika Ńigru, fr.: *République du Niger*) – państwo położůne we Africe Zachodńij na Sahaře. Grańiczy uod połedńo ze Ńigeryjům a Byńinym, uod půłnocy ze Algeryjům a Libijům, uod zachodu ze Burkina Faso a Mali, a uod schodu ze Czadym. Mjano pochodźi uod rzyki Ńiger, co sam przepływo. Stolicům Ńigru je Niamey.

Nojwyższczy szczyt mo wysokość 1875 m n.p.m. Klimat suchy. Roślinność pustynno, na połedńu wystympujům sawanny.
Gerowanie

**Gerowanie** to je ynzymatyczny proces pōmian ôrganicznych zwiōnzkōw kludzōny bez mikroôrganizmy, zachodzōncy we beztlynowych warōnkach, kerego efektym je dostanie ynergiji, nojczyńścij pod postaciōm ATP. Proces dozwolŏ dostanie ynergiji przidajnyj metabolicznie ôrganizmōm sztyjc abo ôkresowo żyjōncym we byztlenowych warōnkach.

Do nojwŏżniyjszych zort gerowaniŏ nŏleżōm:
* gerowanie alkoholowe;
* gerowanie cytrōnowe;
* gerowanie masłowe;
* gerowanie mlykowe;
* gerowanie mannitowe;
* gerowanie metanowe;
* gerowanie propiōnowe.

Nauka tykajōncŏ procesy gerowaniŏ to je zymologijŏ.

We biotechnologiji ôkryślynie „gerowanie” je szyrsze i tykŏ tyż niykerych procesōw tlynowych, bp. gerowanie ôctowe.
Bůmbaj

**Bůmbaj** (hindi a marathi मुंबई, trl. *Muṁbaī*, trb. *Mumbaj*; ang. *Mumbai*; do 1995 hindi बम्बई/बॉम्बे, trl. *Bambaī*/*Bômbe*, trb. *Bambaj*/*Bombe*, ang.) – stolica indyjskigo stanu Maharashtra, pouožůno na wyspje Salsette, na Mořu Arabskym.

Podug nojnowšych danych, we mjeśće tym mjyško 17 mln mješkańcůw a je 6. co do ličby mješkańcůw metropoljům na śwjeće. Wroz s mjastůma satelitarnymi twoři wjelgo kůnurbacyjo mjejsko. Dźynki naturalnymu portowi je to tyž nojwjynkšy port zachodńich Indji.

Je to tyž wjelgi uostřodek finansowy. Śedźiby sam majům lične banki, (m.in. Reserve Bank of India), geuda (Bombay Stock Exchange) a lične indyjske firmy i korporacyje. Dźynki tymu, aže poźům žyća je sam wyžšy ńiž inkšych tajlach kraju, přićůngo uůn imigrantůw s coukich Indji a coukij Azyje Poúedńowyj. Bez taki ukuod řečy mješajům śe sam nojrůžńijše kultury, religje a tradycje. Mjasto čynsto je nazywane **[[Bollywood]]ym**, gdyž je to stolica indyjskij kinůmatůgrafije. Tutejše wytwůrńy produkujům ročńy nojwjyncyj filmůw na śwjeće.

Indyjsko nazwa pochodźi uod mjejscowyj hinduskij bůgińi *Můmba*. We XVI w. Portůgalčyki nazwali to mjasto *Bom Bahia* co uoznočo *Dobro Zatoka*. Brytyjčyki podčas swojij kolůńizacyji Indji zmjyńili mjano mjasta na *Bombay*. Uoficyjolno zmjana mjana nastůmpiua we 1995, nale mjano *Bůmbaj* nadal je powšychńy užywane na Zachodźe. Wjelge korporacyje tyž ńy zmjyńiuy swojich mjan s *Bůmbay* na *Můmbai*.
Martin Strzoda

**Martin Strzoda** (, ; nar. 11 listopada 1587 we Glywicach, um. 26 siyrpnia 1649 we Brnie) to bōł teolog i historyk.

Farŏrz Martin Strzoda bōł piyrszym polskim autorym dziyjōw Ślōnska.

## Bibliografijŏ
* Franciszek German *Marcin Strzoda, gliwiczanin, pierwszy polski historyk Śląska (1587-1649)*, Rocznik Muzeum we Gliwicach t. III, Gliwice 1990
* Franciszek German *Aneks do pracy F. Germana "Ksiądz Marcin Strzoda, gliwiczanin, pierwszy polski historyk Śląska (1587-1649)" drukowany we III tomie Rocznika Muzeum we Gliwicach*, Rocznik Muzeum we Gliwicach t. IV, Gliwice 1991

## Necowe ôdwołania
* Malōnek Martina Strzody
Stambuł

**Stambuł** (Istambuł, tur. *İstanbul - s greckigo is ten poli - do mjasta (tak godali greccy mjyszkańcy w czasach podboju tureckigo)*), we starożytnośći Bizancjum (Βυζάντιον *Byzantion*), půźńij **Kůnstantynopol** (gr.  *Konstantinupolis*, łać. *Constantinopolis*, nowogr.  *Konstantinupoli* - mjasto Kůnstantyna), we krajach słowjańskich dowńij **Carogrůd** – kolůńijo grecko zołożůno we 660 p.n.e. we ojropejskij tajli Bosforu, we 330 n.e. zostoł stolicům Cesarstwa Wschodńorzimskigo, 324-1930 Kůnstantynopol, 1453-1930 mjana Kůnstantynopol a Stambuł używane zamjynńy, uod 18 marca 1930 uoficjalne mjano Stambuł - mjasto nad Ćeśńinům Bosfor łůnczůncům Morze Marmara s Morzym Czarnym.

Nojwjynksze mjasto Turcyje a jydno s nojwjynkszych mjast śwjata, nojwjynkszo aglůmeracyjo mjejsko we Ojropje. Stolica prowincyji (*il*) İstanbul. Rozwińjynty uośrodek przymysuowy, wytwarzajůncy uokoło ¼ produkcyje kraju. Głůwne cyntrům finansowe Turcyje, śedźiba kilkudźeśyńću bankůw a gełdy papjůrůw wartośćowych. Duży wynzeł kůmůńikacyjny: nojwjynkszy port handlowy Turcyje; dwa mjyndzynarodowe porty lotńicze Atatürk Havalimanı a Sabiha Gökçyn Havaalanı, kůńcowo stacyjo kolei ojropejskij (dworzec Sirkeći) a poczůntkowo kolei na Bliski Wschůd (banhof Haydarpasha). Śedźiba 5 uńiwersytetůw, s kerych nojstarszy - Stambulski Uńiwersytet - zostoł zołożůny we 1453.

Ćeśńina Bosfor (szyrokość do 4 km) dźeli mjasto na tajla ojropejsko a azyjotycko (Stambuł je jydynym mjastym na śwjeće położůnym na dwůch kůntynyntach). We Stambule zbudowano dwa mosty łůnczůnce uoba brzygi Bosforu - jydyn, mjanowany Mostym Bosforskym a ukůńczůny we 1973 mo dugość 1074 m, a drůgi - Most Mehmeta Zdobywcy ukůńczůny we roku 1988, mo dugość 1090 m. Ńyspeuna kilůmetrowo zatoka Złoty Růg dźeli tajla ojropejsko na pouedńowo dźelńica Stary Stambuł a půłnocno Beyoğlu.

Stambuł je śedźibům prawosławnych patrjarchůw Kůnstantynopola. Katedra patrjarszo mo plac we dźelńicy Fanar. Dźelńica ta je nojwjynkszym skupiskym greckij ludnośće we mjeśće. Ze wzglyndu na lokalizacyjo śedźiby patrjarchatu zamjeszkujůncy Fanar Grecy ńy zostali wyśedlyńi do Grecyji we lotach 20. XX wjeku wroz s cołům pozostałům greckům ludnośćům Turcyje.
Gůra Gunnbjørna

**Gůra Gunnbjørna** to nojwyższy wjyrch Arktyki, kery znojduje śe na wschodńim kraju Grynlandyje. Mo uůn 3694 m p.p.m. Pjyrszy roz wlyźli na ńego 16 śyrpńa 1931, a bůła to ekspedycyjo brytyjsko.
Adinol

**Adinol** (gr.: *αδινός* - szczelny, zebrany do kupy) je metamorficzno skała, kero powstowo bez przeksztołcyńy śe uosadowych skałůw, zauobycz jełu. Skłodo śe znamjyńńy ze albitu a małkokrystalicznygo kwarcu. Fizyczńy je to minerał fest twordy a jasnobury, mo drobne źorna.

Pochodzyńy adinolu je uod dźołańo gorkich roztworůw ze magmy, kere sům uobfite we sodowe sole. Take roztwory przechodzům we jełowe łupki.

We Polsce wystympuje we Sudetach, Śwjyntokrziskich Gůrach a Karpatach.
Jymyn

**Jymyn** (*Al-Jaman*, Republika Jymyńsko, **الجمهوريّة اليمنية** *Al-Dżumhurijja al-Jamanijja*) – państwo we Azyje pouožůne na Půuwyspje Arabskym nad Mořym Arabskym, Zatokům Adyńskům a Mořym Čyrwůnym, půmjyndzy Uůmanym a Arabjům Saudyjskům. Stolica: Sana. Nojwjynkše mjasta: Sana, Adyn, Taizz, Al-Hudajda, Al-Mukalla.
Esperanto

**Esperanto** () – majůnco nojwjyncyj užytkowńikůw mjyndzynarodowo godka půmocńičo. Jeji mjano pochodźi uod pseudońima *Doktoro Esperanto* (dochtůr majůncy nadźeja), půd kerym uopublikowou godka Ludwik Zamenhof we 1887. Jigo intencyjům bůuo stwořić prosto do naučyńo a neutralno godka do mjyndzynarodowyj komuńikacyje, kero atoli ńy můgua sprawić, coby inkše godki zńiknyuy. Twůrca godki počůnkowo nazwou esperanto *lingvo internacia*.

Uobecńy esperanta fůnguje kej žywo godka, užywůno we růžnych sytuacyjach, kej podrůžowańy, korespůndencyjo, wymjana kulturowo, literatura. Godo we ńij uod 100 000 do 2 000 000 ludźi na coukym śwjeće, we čym 2 000 to tzw. *denaskaj parolantoj*, eli ludźe majůncy esperanto kej godka uojčysto.

* Esperanto a,b,c
Kłodńica

**Kłodńica** (pol. *Kłodnica*) – rzyka we połedńowyj Polsce, dopływ Uodry. Mo, podug růżnych zdrzůdłůw, 75 abo 84&nbsp;km dugośći. Wypływo we leśe na połedńu Katowic, przepływo bez Ślůnsko Ruda, Zobrze a Glywicy, a potym bez Raćiborsko Kotlina dopływo do Koźlo, kaj wlatuje do Uodry. Kłodńica je na cołkij dugośći fest zańyczyszczůno. Uod Glywicůw aże do ujśćo do Uodry zaśylo Glywicki Kanał, kery bjegńe růwnolygle dů ńij.
Ślypje

**Ślypja** (tyż ajnceln (uosobny): *ślyp*, rzodko: *uoko*) – receptorowy uorgan, kery zezwolo wysztrzuwać rychtůng a forymność padnůńćo śwjotła, a tyż wjedzyńy procese formirowańo uobroza - widzyńy. Ślypja mogům być proste, złożůne abo mjeć forma ślypjowygo fleka.
Norda

**Norda** – regijůn Kaszubůw, kery uobyjmuje krysy: pucki a wejherowski (bez jego połedńowyj tajli). Je to tyż tradycyjny becyrk půłnocnokaszubskich djalektůw.
Atlantycki Uocean

**Uocean Atlantycki, Atlantyk** – drůgi pod wzglyndym wjelgośći uocean na Źymji, kery pokrywo ůngyfer 20% jeji powjeřchńi. Mjano wywodźi śe s mitolůgji greckij a uoznačo *"Moře [[Atlas (mitolůgja)|Atlasa]]"*.

Atlantyk mo kštout půgrubjůnyj a ńyco rozćůngńjyntej buchštaby "S"(abo lekko zńykštoucůnyj papůgi, uobrůcůnyj dźobym na lewo). Znojduje śe půmjyndzy: Ojropům, Afrikům, Amerikům Půunocnům, Amerikům Pouedńowům a Antarktydům. Atlantyk pouůnčůny je s Uoceanym Spokojnym bez Uocean Arktyčny na půunocy a Ćeśńina Drake'a na pouedńu.

Atlantyk wroz s přileguymi mořůma zajmuje powjeřchńo ůng. 106 450 000&nbsp;km², a bes ńich 82 362 000&nbsp;km². Přibližůno uobjyntość tygož uoceanu wynośi 354 700 000&nbsp;km³ (z mořůma) a 323 600 000&nbsp;km³. (bez můř). Středńo guymbokość: 3600 m; nojwjynkšo - Růw Puerto Rico - 9220 m. Dugość lińji břygowej: 111 855&nbsp;km (nojbařij urozmaicono we tajli půunocnyj). Rozćůnguość růwnoležńikowo we nojwjynkšym přewynžyńu mjyndzy wybřežůma Ameriki Pouedńowyj a Afriki wynośi 2 800&nbsp;km, a 13 500&nbsp;km rachujůnc uod zachodńigo kraja Zatoki Meksykańskij do wschodńygo břygu Mořa Čornygo.

Charakterystyčnymi lo dna Uoceanu Atlantyckigo sům wzńyśyńo Gřbjetu Śrůdatlantyckigo rozćůngajůnce śe bez střodek dna. Guymbja Růmanche (7 758 m) dźeli Gřbjet Śrůdatlantycki na půunocnoatlantycki a pouedńowoatlantycki. Na wschůd uod Gřbjetu Śrůdatlantyckigo wystympujům basyny uoceańične - Hišpański, Gwinyjski, Angolski, Kapski, Afrikańsko-Antarktyčny a Źelůnygo Přilůndka, natůmjast zachodńo tajla Uoceanu Atlantyckigo zawjero basyny - Gujański, Půúnocnoamerykański, Labradorski, Brazylijski a Argyntyński.

Uogůlno powjeřchńa wysp pouožůnych na Uoceańy Atlantyckym to 8,6 mln km².
Wjynkše wyspy a archipelagi: Grynlandja, Wyspy Brytyjske, Islandja, Źymja Baffina, Nowo Fůndlandja, Wjelge a Moue Antyle, Bahamy, Azory, Wyspy Kanaryjske a Wyspy Źelůnygo Přilůndka.

Myńše wyspy: Wyspa Bouveta, Georga Pouedńowo, Sandwich Pouedńowy, Tristan da Cunha, Gough, Wyspa Śwjyntej Helyny.
Krzisztof Kolůmb

**Krzisztof Kolůmb** kat. **Cristòfor Colom**, it. **Cristoforo Colombo**, szp. **Cristóbal Colón** (ur. 25 śyrpńa abo 31 paźdźerńika 1451 we Gynue, ůng. 20 maja 1506 we Valladolid) – ojropejski żyglorz a nawigator (tradycyjńy uznowany za Gynuyńczyka, podug nojnowszych uoddeknyńćůw wjerza Katalůńczyk).

Kapitan wyprawy, kero płynůła na trzech statkach: Santa María, Niña a Pinta pod fanům Kastylije we poszukowańu zachodńij cesty morskij do Indyjůw. Jako pjyrszo we gyszichće nowożytnych geograficznych uoddekńyńćůw przepłynůła zwrotńikowy Uocean Atlantycki a 12 paźdźerńika 1492 dotarła do Zachodńich Indyjůw (Antylůw) u brzygu Ameriki - kůntynyntu ńyznůmygo wuůnczas we Ojropje. Mjanowany uostoł za dokůnańo admirałym a pjyrszym namjestńikym szpańelskich kolůńijůw we Strzodkowyj Americe, uorgańizatůr a kapitůn sztyrech uodkrywczych rajzůw transatlantyckych ze Szpańije do Ameriki.
Parnaíba (mjasto)

**Parnaíba** to je mjasto we Brazylije, we stańe Piauí. Je ůuno portym pouožůnym nad Uoceanym Atlantyckim, na prawym břygu řyki Parnaíba u jeji ujśćo do Uoceanu Atlantyckigo.
Wilamowski krziż

**[[Wilamowicy|Wilamowski]] krziż** je tajlům uobleczyńo wilamowskigo. Krziżik tyn przipinany bůł do paćorkůw. Paćorkůw noszůno nojczyńści 5 sznurkůw, a przi tym nojdugszym, dolnym, czyrwjůnům kokardkům prziwjůnzywany bůł gynau tyn růwnoramjynny strzybny krziż wjelgośći 4–6&nbsp;cm s insygńůma Mynki Pańskij a můnůgramůma wyrytymi po jydnyj strůńe, kerům na wjyrchu nośůły panny, a ćerńowům korůnům a szrajbůnkym INRI s drugij strůny – noszůnyj wjyrchym uod wydanych babůw.
Józef Latosiński

**Józef Latosiński** – (ur. 29 paźdźerńika 1861 we Čchowje - zm. 21 grudńo 1928) wjelarokowy kerowńik šule we Wilamowicach. Pů přibyću do Wilamowic we 1884 abo 1885 roku, kej mody rechtůr školny zafascynowou śe tutejšům kulturům. We 1908 naškryflou proca pt. *Monografia Miasteczka Wilamowic* (Můnůgrafijo Mjastečka Wilamowic). Wydano jům we 1909 roku, a we 1990 zrobjůno reprint.
Lukas Podolski

**Lukas Podolski** (ur. 4 czyrwca 1985 we Gliwicach) – fusbalok wystympujůncy we reprezentacyji Mjymjec a we Bundeslidze kej je napadźorzym. Rodzůny we Gůrnym Szlůnzku, we familiji uo szportowych tradycyjach. Uod 1987 mjyško we Mjymcach.

We rokach 2003-2006 grou we 1. FC Köln, kaj zagrou 81 špilůw a wbjůu 46 torůw. Uod 2006 gro we Bayerńe Monachjum, kaj zagrou (do czyrwca 2008) 38 szpilůw a wbjůu 4 tory.

We pjyrszy reprezentacyji Mjymjec we fusbalu napoczynou grać we 2004 roku, a do 9 czyrwca 2008 zagrou we ńji 83 szpilůw a wbjůu 42 torůw.
Buenos Aires

**Buenos Aires** – stolica Argyntyny, nojwjynkše mjasto tygo kraju a jydno s nojwjynkšych we Americe Pouedńowyj.

Cyntrům finansowe, handlowe, naukowe a kulturalne kraju. Lične instytucyje naukowe, bibljoteki, 3 ůńiwersytety (nojstaršy ůńiw. zou. we 1821 r.). Stare zabytkowe cyntrům uotačajům nowočesne arteryje kůmůńikacyjne, luksusowe uośedla mješkańcůw wśrůd parkůw a lasůw. Na půunocny a zachodźe wjelge skupisko dźelńic bjydoty (*villas miserias*), we kerych žyje blisko 800 tys. uosůb. Lične muzya, galeryje chyntńy uodwjydzane bez turystůw; nojwjynkšy tyjater śwjata – *El Teatro Colon* (blisko 3,5 tys. mjejsc).

Mjano *Buenos Aires* uoznačo dosuowńy *Dobre Lufty*.
Rzykańy

**Rzykańy** to je jedna ze nojczynstszych form religijnygo kultu. Polego na skerowańu swojich myśli do istoty abo istot, můgůncych być abo bydůmcych przedmjotym kultu (bůgowje, śwjyńći, ańoły), do sfery sacrům. Może uůno być godane abo ino we myślach.

Rzykańy dźelymy przede wszyjstkym ze wzglyndu na jigo charakter. Może uůn być pochwalny (uwjelbjyńo), dźynkczynny abo błagalny. Roz a kedy rzykańe mo elymynty kilku ze powyższych form.

Akty rzykańo sům powszychne we wszyjstkych religjach. Choć rzykańy może przijmować forma indywidualnyj rozmowy ze istotům boskům, to we wjelu religijach uksztołtowoł śe pewjyn kanůn modlitw, kerych treść je śćiśle uokreślůno a przekazywano we takej formje wyznawcům.
Szaudyrbaj Sejtow

**Szaudyrbaj Sejtow** (kar. *Shawdırbay Seytov*; rodz. 16 merca 1937 we Nukuśe) – karakałpacki dichter a pisorz. Ukůńczůł Karakałpacki Państwowy Uńiwersytet, zarozki po tym uostoł redachtorym cajtůnga *A'miwda'rya*, udźeloł śe tyż we radyju, telewizyji a Towarzistwje Karakałpackich Pisorzůw. Debjutowoł we 1966 růmanym *Soqpag'ım menin' qaydasan'?* Inksze uůnygo dźeła to: *U'shpelek* (1964), *Tawlardan saza* (1970), *Jollpar* (1988), *Qashqın*, *Ko'p edi tırnalar* (1969), *Ig'bal soqpaqları* (1975), tertralůgijo *Xalqabad* (1978, 1981, 1989), růman *Shırashılar* , *İsine tirkelip tigilsin* (1986), *Jamanshıg'anaqtag'ı Aqtuba* (1992).
Silesiana

**Silesiana** (mjanůwano tyż *Ślůnskym Szrajbůngym*) – szńit szrajbůnga co powstoł na uobsztalůnek władze wojewůdztwa ślůnskigo, kero je włośćićelym wszyjskich autorowych prawůw tygo fůnta. Silesiana bydźe używano we uoficjalnych pismach a urzyndowych dokůmyntach.

Czćůnka pokozano uostała 17 paźdźyrńika 2006 roku. Powstoła dźynka badańům nad szńitůma szrajbůngůw ze mińůnych stolećůw, wjedźůnych na grůńće zbjorůw ze Biblijotyki Ślůnskij a Kśůnżńice Ćeszyńskij.

Ślůnski fachmůn po kaligrafiji Henryk Sakwerda a typůgraf Artur Frankowski, kerzi arbajćyli przi projekće, postanowjyli, iże szrajbůng wińyn być pochůły a wyrostać ze tradycyjnyj kaligrafije. Szńit Silesiany nawjůnzuje do dźałalnośće literńiczy Hieronima Wietora, XVI–wjecznygo ślůnskigo wydawce a typůgrafa a do ślůnski kurrynty, uodryncznygo szrajbůnga wywjedźůnygo ze gotyka.

Uod 18 kwjetńa 2007 roku letter ta je dostympno lo kożdygo, co mo we tymu interesa na zajće Ślůnskigo Marszalamta.
### Necowe uodwołańo
*Informacyje uo ''Silesiańy'', jeji bajszpil, fonty do pobrańo na zajtach urzyndu marszołkowskigo
Ślůnske sztrasbany

**Ślůnske sztrasbany** to nojdugszy we Ojropje, a jydyn s dugszych na śwjeće systym kůmůńikacyje sztrasbanowyj, kery powstoł we 1894 roku. Uobejmuje trzinośće mjast s wschodńigo Ślůnska a zachodńij Mouopolski: Katowicy, Byndźin, Bytům, Chorzůw, Czeladź, Důmbrowa Gůrńiczo, Gliwice, Myslowicy, Ruda Ślůnsko, Śymjanowice Ślůnske, Sosnowjec, Śwjyntochłowicy, a Zobrze, uobszar, zamjyszkany bez ůng. 2 miljůny ludźi. Mo cołko dugość ůng. 342&nbsp;km.


Plik:113 Silesian Interurbans, Citadis car, Bytom.jpg|Konstal 116Nd - Bytům
Plik:Moderus Alfa -788 na linii nr 18 Ruda Sl.jpg|Ruda Ślůnsko - Moderus Alfa
File:188 Silesian Interurbans, 105N car, Chebzie-tunnels.jpg|Ruda Ślůnsko - Konstal 105N
File:Tramwaj 11 w Chorzowie.jpg|Chorzůw - Sztrasbana 
File:Konstal 111N.jpg|Zobře - Konstal 111N
File:209 Silesian Interurbans, 105N car, Chebzie-Tlenownia.jpg|Ruda Ślůnsko Sztrasbana
File:Bytom tramwaj 38 back.jpg|Konstal N
File:181 Silesian Interurbans, tram viaduct, Gliwice.jpg|Konstal 111N - Gliwice
Xochipilli

**Xochipilli** (nah.: "*wjyrch kwjotůw*") – aztecki a tolteski bůg majsa, kwjotůw a źylinůw.

Je uůn bratym bogińi Xochiquetzal.
Chińskŏ Republika

**Chińskŏ Republika** (chin. *中華民國*), znanŏ tyż jako **Tajwan** – państwo we połedniowo-weschodnij Azyji, kere regiyruje nad wyspōm Tajwan (dŏwnij **Formoza**), a mŏ roszczyniŏ do terynōw kaj regiyruje terŏzki socjalistycznŏ Chińskŏ Ludowŏ Republika. Chińskŏ Republika regiyruje tyż nad wyspami Peskadory, Kinmyn a Matsu.

Do 1971 Chińskŏ Republika reprezyntowała Chiny we ÔZN. Zbliżynie socjalistycznyj ChLR a USA na poczōntku lŏt 70. a naciski władz we Bejdżingu spowodowały, że ôbecnie Chińskŏ Republika je uznawanŏ ôd 14 państw, głōwnie słabo rozwiniyntych ekōnōmicznie wyspiarskich krejōw regiōnu Pacyfiku, krejōw Postrzodkowyj Ameriki a Karaibskigo Morza a tyż pŏrã małuch państw we Africe. W Ojropje uznŏwŏ jã ino Watykōn; we lōtach 1999-2001 uznŏwała jã tyž Pōłnocnŏ Macedōnijo we zamian za finansowõ pōmoc ("dolarowŏ dyplōmacyjŏ"). Ôd 1 stycznia 2002 Chińskŏ Republika przinŏleży do WTO pod mianym "Ôddzielny Colny Ôbszar Tajwanu, Pynghu, Kinmyn a Matsu".
Tajwan

* Tajwan - wyspa Formoza u wschodnich wybrzeży Azyje,
* Tajwan - państwo położōne na tyj wyspie, ôficjalnie Republika Chińsko.
* Tajwan - ôsada we wojywōdztwie kujawsko-pōmorskim, we krysie tucholskim, we gminie Tuchola
* Republika Tajwanu - historyczne państwo
Fana Krakowa

**Fana [[Krakůw|Krakowa]]** mo ksztołt prostokůnta, kery je potajlowany poźůmo na dwje tajle. Na wjyrchu je bjoło, a na spodku modro. Farba bjoło uoznoczo czystość, a modro - rzyka Wisła.
Prostokůnt

**Prostokůnt** – we plańimetryji je czworokůnt, kery mo wszyjstke eki proste (skiż tygo mo take mjano). Prostokůnt je ekstra růwnoleguobokiem. Ekstra prostokůntym je kwadrat, kery mo wszyjske boki tyj samyj dugośći. Przekůntne prostokůnta sům take same a przerzynajům śe we połowje. Prostokůnt kery ńy je kwadratym mo dwje uośe symetryje růwnoległe do bokůw a przerzynajůnce śe we půnktach przerzynańo przekůntnych. Suma ekůw we prostokůnće je dycki 360° = (2π) rad.

### Wzory
* a, b\  - dugośći bokůw.

Wjyrch:
:S=a \cdot b

Uobwůd:
:L=2 \cdot (a+b) = 2a + 2b 

Dugość przekůntnej:
:d= \sqrt{a^2+b^2}
Fana Wrocławia

**Fana [[Wrocław]]ia** mo ksztołt prostokůnta, kery je poźůmo potajlowany na dwje tajle. Uod wjyrchu je czyrwjůno, a uod spodku żůłto. Jeji farby sům wźynte ze wapynu Wrocławia. Moge, nale ńy muśi, postrzodku fany być tyż wapyn Wrocław.
Ekwadůr

**Ekwadůr** (Republika Ekwadora, szp. *Ecuador*, *República del Ecuador*) – państwo we Połedńowyj Americe położůne nad Pokojnym Uoceanem, jedno ze sztyrech państwůw, kere powstoły po rozpadźe Wjelgij Kolůmbije we 1830 r. Sůmśaduje uod půłnocy ze Kolůmbijům a uod połedńa ze ru]]. We skłod Ekwadora włażom tyż Wyspy Galapagos położůne na Pokojnym Uoceańe. Mjano państwa wźyn śe uod szpańelskigo słowa, co uoznoczo růwńik.
Dźykaństwo

**Dźykaństwo** (pol. *Dziekaństwo*, mjym. *Dziekanstwo*, we rokach 1936 - 1945 *Dechantsdorf*) – wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim kryśe, we gmińe Kůmprachćicy.

Pjyrszy roz wzmjankowano we 1531 roku - we Dźykaństwje dźałoł młyn, kery noleżoł do dźykana uopolskej katedry. Dźykan mjoł wjeś do 1810, kej Krůlestwo Prus zsekularyzowoło majůntki należunce do Kośćoła.

Nojćykawszy a nojstarszy uobjykt to kapliczka - zwůńica ze 1868 roku.

Uod 2009 roku we wśi uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Fana Skopja

**Fana [[Skopje|Skopja]]** na czyrwůnyj grůndfarbje przedstawjo wapyn mjasta - brika kamjůnowo na rzyce Wardar,  Kale festůng a gůry (Skopska Crna Gora) na zadku, zawarty we lewym wjyrchńym winklu.
Ferdynand Magellan

**Ferdynand Magellan**, ,  (nar. jŏrym 1480 we Ponte da Barca, um. 27 kwietnia 1521 na Mactan) to bōł portugalski żeglŏrz, co bōł we szpanielskim dinście, ôdkrywca i morski wandrus.

Wymyślōł miano dlŏ Pokojnego Ôceanu (Pacyfiku). 20 września 1519 roku wyruszōł z Portugalije drōgōm zachodniōm, to je bez Atlantycki Ôcean, do Molukōw we Archipelagu Malajskim. Wander, kery wypłynyła pod ônego kōmyndōm bōł piyrszym, kery ôpłynōł Ziymiã. 27 kwietnia 1521 roku zabiyli go miyszkańcy wyspy Mactan we Archipelagu Filipińskim.
Biertōłtowy

**Biertōłtowy** (, ) – dzielnica miasta Radlin we wojewōdztwie ślōnskym we krysie wodzisławskim. Spōmniane we 1305 za *Bertholdi villa*, do 11 siyrpnia 1954 samodzielnŏ wieś, potym tajla Radlina. Terŏz je to cyntralnŏ tajla tego miasta, je w nij Urzōnd Miasta, Ôstrzodek Kultury i inksze instytucyje.
Strzedńopolsko godka

**Strzedńopolsko godka** () to wersyjo polskij godki, we keryj śe godało půmjyndzy XVI a XVIII stolećůma.
Staropolsko godka

**Staropolsko godka** (staropol. *ięzyk Polſki*, ) to uokreślyńy dotyczůnce historyje polskij godki we dobje staropolskij, kera trwoła uod IX do XVI wjeku. We anfangu doby staropolskij pojawiły śe pjyrsze růżńice mjyndzy poszczygůlnymi godkůma zachodńosłowjańskymi, szczygůlńy mjyndzy czesko–słowackům a grupům lechickům (godki polsko, půmorsko, połabsko).
Nerůn

**Nerůn** (*Lucius Domitius Ahenobarbus*, a po adopcyje bez Klaudjuša *Tiberius Claudius Nero Caesar Drusus Germanicus*) – ur. 15 grudńa 37 we Ancjům - um. 9 čerwca 68 we Řimje) – cysoř řimski we lotach 54 - 68, syn Gnyjuša Důmicjuša Ahynobarbusa a Agrypiny Muodšyj - půźńijšej žůny cysořa Klaudjuša.

Wychowanek Syneki Muodšygo, wbrew powšychńy panujůncyj uopińje (kero zawdźynčo wybitnymu historykowi Tacytowi) mjou wjelgo grajfka poetycko a aktorsko. Cysoř řimski uod 54 roku, kedy to jygo matka uotrůua swojygo chopa a přejyua wuadza. Nerůn uodsůnůu půźńij matka uod ajnflusu na wuadza, a we kůńcu, we 59 roku, zlećiu jeji zamordowańy. W 62 roku Nerůn hajtnůu śe s Poppeům, kero pjyrwy boua žůnům Rufrjusa Crispinusa, a nastympńy Uothůna - kamrata Nerůna. Poppea bůua kochankům Nerůna juž uod 58. Umřyua we 66 roku, odug Swetůńuša we wyńiku kopńjyńća zadanygo bez moužůnka, gdy bůua we ćůnžy.

We 64 roku shacowou śe Řim. Nerůn wykořistoú fakt, aže srogi plac mjasta śe zwolńiu a rozkozou wybudować uolbřimi pauac. Wywououo to podejřyńo, rozpowšychńane bez wrůge cysořowi strůnńictwa we synaće, jakoby to Nerůn rozkazou shajcować mjasto. Ńy je to prawdopodobńy prowda, gdyž wůwčas Řim hajcowou śe čynsto, bůuo to zwjůnzane ze sposobym stawjańo budynkůw. Podug Tacyta (Ročńiki ks. XV, rozdź. 44), Nerůn chcůnc uodćůngnůńć uod śebje podejřyńo, wina za požar ściepou na zamješkujůncych we Řimje chřeśćijan, co stouo śe přičynům fali krwawych represyji. Uo uowych represyjoch wspůmino Swetůńuš we žywoće Nerůna rozdz. 16: "Ukarano torturůma chřeśćijan, wyznawcůw nowygo a zbrodńičygo zabobůnu".

Despotyzm Nerůna wywouywou coroz srogše ńyzadowolyńy. W marcu we Galiji zbůntowoú śe přećiwko ńymu Windeks, powstańo wybuchy we Hišpańiji a Judyji. Juž na počůnku kwjetńo wojsko we Hišpańje uobwououo cesařym Galbym. Uopuščůny nawet bez gwardja pretorjańsko, zdradzůny bez nojbližšych wspůupracowńikůw, Nerůn popeuńiu samobůjstwo 9 čyrwca 68 roku.
Rzeszůw

**Rzeszůw** (pol. *Rzeszów*, łać. *Resovia*, ukr. *Ряшів*, hebr. *Reisha*, jidisz רײַשע, mjym. *Reichshof*) – mjasto na prawach powjatu we Polsce, stolica wojewůdztwa podkarpackigo a djecezyje rzeszowskij. Rzeszůw je powjatym grodzkim, a tyż je śedźibům źymskigo powjatu rzeszowskigo.

Mjasto je głůwnym admińistracyjnym, industrjalnym, handlowo-usugowym, akadymickym a kulturalnym uostrzodkym we połedńowo-schodńij Polsce. Mo mjyndzynarodowy port lotńiczy a Podkarpacki Park Naukowo-Technologiczny ukerůnkowany na industryjo wysokotechnolůgiczno. W mjeśće znojdujům śe wjelge państwowe wyższe uczelńe tj. Uńiwersytet Rzeszowski (z 11 abtajlůngůma) a Politechńika Rzeszowsko, a kilka prywatnych m.in.: Wyższo Szkoła Informatyki a Zarzůndzańo, jedna ze nojwjynkszych ńypublicznych uczelńůw we kraju.

We stolicy Podkarpaćo fůngujům trzi kůnsularne amty: (mjymjecki, słowacki a ukrajiński). Rzeszůw przinoleży do Uńje Metropoliji Polskich a Stowarziszyńo Eurocities, kere zrzeszo sroge ojropejske mjasta.