open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ringhals

**Ringhals** (*Hemachatus haemachatus*) – zorta szlangůw kero żywobyje we połedniowyj tajli Afriki. Je festylńy srogo, dochodźi do dwůch myjtrůw dugości. Mjano "ringhals" pochodzi ze afrikanerskij godki, uůna szlanga tak śe mjanuje skiez bjołygo ringu na karku. Mjanuje śe tyż "plujůnco kobra", poradzi strzikać jadym do 2 myjtrůw, cyluje przi tymu we ślypja. Żywi śe rapitołzůma a małymi cyckoczůma.

### Bibliografijo

* Vincent Carruthers: *Wildlife of South Africa: A Field Guide to the Animals and Plants of the Region*, Struik 2005, ISBN 978-1-86872-451-2
* Ludwig Trutnau *Giftschlangen*, Eugen Ulmer, Stuttgart 1998 ISBN 3-8001-7371-9
Gůra (mjasto)

**Gůra** (pol. *Góra*, mjym. *Guhrau*) to je mjasto we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, śedźiba gůrowskigo krysu a mjejsko-wjejskij gminy Gůra.
Leonid Kuczma

**Leonid Kuczma** (ur. 9 śyrpńa 1938 we Czajkiniach) – ukrajinśki polityker, prezydynt Ukrajiny uod 1994 do 2005, prymjer Ukrajiny uod 1992 do 1993.
Kurt Vonnegut

**Kurt Vonnegut** (rodz. 11 listopada 1922 we Indianapolis, um. 11 kwjećyńa 2007 we Nowym Jorku) – amerikański pisorz.

### Ńykere kśůnżki
* *[[Player Piano]]*
* *[[The Sirens of Titan]]*
* *[[Mother Night]]*
* *[[Cat's Cradle]]*
* *[[God Bless You, Mr. Rosewater]]*
* *[[Slaughterhouse-Five]]*
* *[[Welcome to the Monkey House]]*
* *[[Happy Birthday, Wanda June]]*
* *[[Breakfast of Champions]]*
* *[[Slapstick (nowela)|Slapstick]]*
* *[[Jailbird]]*
* *[[Palm Sunday]]*

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Vonneguta
Nůmera

**Nůmera** je abstrakcyjno zacha, użiwano we matymatyce. Nojbarźi ajnfachowo idźe pedźeć, co nůmera uodpado na pytańy "wjela". Z anfanga używono do rachowańo wjelośći jakich zachůw – naturalno nůmera. Je do sporu, aże zero je naturalno nůmera eli ńy, kej przijmjymy co zbjůr naturalnych nůmerůw mo anfang uod zera, tak kożdo nastympno nůmera je srogszo uo 1. Dali můmy cołkowite nůmery - do uůnych zbjoru wlazujům ujymne nůmery, t.j. wszyjstke nůmery kere rachujymy uod zera co jedyn do zadku a dowomy uůnym ze przodku znok "-". Dali můmy wymjerne nůmery, je to zbjůr wszyjskich nůmerůw kere idźe zaszrajbować kej iloczyn ze tajlowańo przez śa dwůch naturalnych nůmerůw, przi tymu we mjanowńiku ńy idźe dać zera. Dali sům rzeczywiste nůmery, kerym idźe prziszrajbować jaki půnkt na uośi nůmerůw, do kerych wlazujům tyż ńywymjerne nůmery, kerych ńy idźe zaszrajbować kej uobyczny ułomek.

Sům tyż inksze roztomajte zbjory nůmerůw, jako algebrajiczne nůmery, ńilpotyntne nůmery, dopeltowe nůmery a inksze.

### Zobejrzij tyż
* Pjyrszo nůmera
Ramat Gan

**Ramat Gan** (hebr. רמת גן; śl. *Mjasto Zygrodůw*) – mjasto we Izraelu, we Dystrykće Tel Awiwu. Je rozlygowane na Růwńińy Szarůn, nade Strzůdźymnym Morzym. Mo 135 100 mjyszkańcůw (2009) a 12,214&nbsp;km² wjyrchu.

Założůne uod syjůńistůw we 1921 jako moszaw pode mjanym Ir Ganim, teroźńe mjano uod 1923, mjejske prawa uod 1950.

We Ramat Gan fůnguje Uńiwersytet Bar-Ilan a nojsrogszo na śwjeće gełda djomyntůw. Je sam tyż narodowy stadjůn Izraela - Ramat Gan Stadium a sroge ZOO.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Ramat Gan
Ferenc Puskás

**Ferenc Puskás**, po prowdźe **Ferenc Purczeld** (rodz. 1 kwjećyńa 1927, um. 17 listopada 2006 we Budapeszće) – madźarski fusbalok a tryner, we reprezyntacyji Madźarůw we fusbalu chopůw groł jako pomager. Bůł lewoszłapy. Nojwjynksze sukcersy mjoł we 50. rokach kej kapitůn „złotyj jedynostki”. Po powstańu na Madźarach we 1956 roku wyjechoł do Szpańiji.

### Klubowo karjera
* 1943–1949 Kispest (177 szpili, 187 torůw
* 1949–1955 Honvéd Budapeszt (164 szpile, 165 torůw)
* 1957 Espanyol Barcelůna (gość)
* 1958–1966 Real Madrid (182 szpile, 157 torůw)

Cuzamyn: 523 szpile, 509 torůw

### We reprezyntacyjach
* 1945-1956 Reprezyntacyjo Madźarůw we fusbalu chopůw (85 szpili, 84 tory)
* 1961-1962 Reprezyntacyjo Szpańiji we fusbalu chopůw (4 szpile, 0 torůw)
Frywołdůw

**Frywołdůw** (śl-mjym. *Freiwaale*, mjym. *Freiwaldau*, cze. *Jeseník,* do 1947 *Frývaldov*) – sztad we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki, we olmickim kreju, we kryśe Frywołdůw (historyczny Dolny Ślůnsk).

Położony je na grańicy Jeśůńikůw (*Jeseníky*) a Złotych Gůr (*Rychlebské hory*). Tajla sztadu (''Lázně Jeseník'') to znůme uzdrowisko.

Cyntrům Frywołdu je od 1992 mjejskům zabytkowům sztrefům (*Městská památková zóna*).

## Geszichta
We 1910 bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma (99,5%), a we 1930 mjyszkało tukej 8959 Mjymcůw a 1281 Czechosłowakůw. Po wjynkszość 1945 Mjymcůw wyćepano ze Ślůnska do uokupacyjnych sztrefůw alijantůw.
Palowice

**Palowice** (pol. *Palowice*, mjym. *Pallowitz*) – dźedźina we Gůrnym Ślůnsku, we rybńickim kryśe, we gmińe Czyrwjůnka-Leszczyny.

W Palowicach stoji drzewjanny kośćůł ze lot 1594-1906, keri do 1981 stoł we mjeśće Leszczyny (dźiśej tajla mjasta Czyrwjůnka-Leszczyny).
Concepción

**Concepción** to je mjasto we Czile. Je rozlygowane nade rzykům Biobío, ůng. 10&nbsp;km uod uůnyj ujśća do Pokojnygo Uoceana. Założůne we 1550 roku.

## Galeryjo

File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Mjasta partnerske
*  Monterrey
*  La Plata
*  Cuenca
*  Guayaquil
*  Bethlehem
*  Minnesota
*  Auckland
*  Cascavel

## Przipisy
## Auskuplůngi
* Neczajta mjasta
Benetice

**Benetice** to je wjeś a gmina we Czeskij Republice. Na dźyń 1 styczyńa 2011 liczůła 30 mjyszkańcůw.

## Linki zewnyntrzne
* http://www.benetice.eu
Władimir Nabokow

**Władimir Władimirowić Nabokow** (rus.: *Влади́мир Влади́мирович Набо́ков*, yng.: *Vladimir Vladimirovich Nabokov*; rodz. 22 aprila 1889 we Pejtersburgu, um. 2 lipjyńa 1977 we Montreux, Szwajcaryjo) bůł wjelogodkowy ruski dichter. Naszrajbowoł piyrsze dźewjyńć růmanůw po rusku, a ńyskorzij stoł śe pojstrzůdnorodowym majstrym angelskij prozy. Krům tego bůły interesantne do ńigo yntomologijo a szachmaty.

*[[Lolita]]* uod Nabokowa (pisano we 1955) je jedna ze nojbarzi znůmych kśůnżek na śwjeće, je tam mocka słownych grůw. Do kupy napisoł 18 růmanůw a nowelůw, trzi dramaty a mocka gydichtůw. Przetůmaczoł tyż pora kśůnżek.
Wjelgo Ojla

**Wjelgo Ojla** (pol. *Wielka Sowa*, mjym. *Hohe Eule*) – nojsrogszy wjyrch Ojlich Gůr (pol. *Góry Sowie*, mjym. *Eulengebirge*) a Landszaftowego Parku Ojlich Gůr, srogi na 1014,8 myjtrůw.

Na gůrze je widokowo wjeża (dawno *Bismarckturm*) ze 1906 roka. Wjeża je przedstawjůno na wapyńe Pjeszyc.

Wjelgo Ojla je fest popularno postrzůd turystůw bez cołki rok.
Otto I Wielgi

**Otto I Wielgi** (nar. 23 listopada 912, um. 7 mŏja 973 w Memleben) to bōł princ Saksōnije w latach 936–961, miymiecki krōl ôd 936 a rzimsko-miymiecki cysŏrz ôd 962 z dynastyje Ludolfingōw.

Bōł synym ôd Heinricha I Ptŏsznika, krōla Miymiec a ônego drugij żōny Matyldy z Ringelhaim, cery ôd saksōńskigo grŏfa Dietricha.

Otto sie stoł krōlym Miymiec bez elekcyjõ w roku 936. Fajernŏ koronacyjŏ bōła we tym samym roku we Aachen. Po korōnacyji musioł pokōnać rebelijõ saksōńskich, bajerskich, lōtaryńdzkich ai frankōńskich ksiōnżyntōw, kerym pōmŏgali braciŏ ôd Otta – Thankmar i Hajna. Kej wygroł w roku 939, zaczōn potyngować swojã władzã – pōmŏgały mu w tym Kościōł a kōndowita we dynastyji.

Ottōnowŏ polityka była ekspansywnŏ proci Słowianōm – na jejich ziymi tworził „marki“ a ônego państwo ôbsadziyło teryn aże do Ôdry. Na Miymcach znŏleżoły Italijŏ, Czechy i Danijŏ. Podbite ludy chrystianizowoł. 10 siyrpnia 955 pokōnoł Madziarōw na Lechowym Polu wele Augsburga a doł ôdporã jejich angrifōm na strzodkowõ Ojropã. Ôd 963 podle Thietmarowyj kroniki Otto dostŏwoł trybut ôd ksiyncia Pōlanōw, Miyszka I.

2 lutego 962 papież Jōn XII korōnowoł Ottōna w Rzimie na rzimskigo cysŏrza. Skuli tego, że chcioł uznaniŏ Bizancyjum, używoł jyno tytuł „cysŏrz” bez przimiotnika. Jeszcze za swojigo życiŏ zrobiōł cysŏrzym swojigo syna, Otto II. W roku 972 uzdoł sie ôddać Bizantyjskimu Cysŏrstwu podbite ziymie we Italiji za wzajymne uznanie cysŏrskich tytułōw. Coby to podsztrychnōńć Otto II ôżyniōł sie z Theofano z familije ôd bizantyjskigo cysŏrza Jana I Tzimiskesa.

Otto bōł żyniaty dwa razy. Piyrszōm jego żōnōm była Edyta Angelskŏ, cera ôd krōla Edwarda Starszego. Drugi rŏz sie ôżyniōł we paździyrniku 951 z Adelōm, cerōm ôd krōla Burgōndyje – Rudolfa II.

Z piyrszego małżyństwa byli:
* Ludolf, 930 – 6.09.957, princ Szwabije
* Ludgarda, † 18.11.953, ôd 947 żōna Konrada – princ Lōtaryngije

Z drugigo małżyństwa byli:
* Heinrich, 952 – 7.04.954
* Bruno, 953 – 8.09.957
* Otto II, 955 – 7.12.983, cysŏrz rzimski
* Matylda, 955 – 6.02.999

Z niyformalnyj relacyje bōł:
* Wilym, † 968, arcybiskup Majncu

Otto I umrził w 973 roku (bōł 61 rokōw stary), jego grōb je we katedrze w Magdeburgu.
Montreux

**Montreux** je sztad we Szwajcaryji. Je uůn rozlygowane nade Genewskim Jeziorym, przi jigo wschodńim brzygu. Miyszko tam 23 010, co dowo Montreux trzeci plac podug wjelość ludźi postrzůd sztadůw kantůnu Vaud (za Lausanne a Yverdon-les-Bains).

Kożdygo roku sům sam dwa znůme na cołkim świecie festiwale: jazzowy festival de Jazz de Montreux (piyrszy bůł we 1967) a telewizyjny The Golden Rose Festival (uod 1961). Krům tego sztad je znůmy skirz dynkmala Freddiego Mercury'ego, kery stoji na strzodku rynku.
Jean-Auguste-Dominique Ingres

**Jean-Auguste-Dominique Ingres** (rodz. 1780 - um. 1867) – francuski malyrz. Na uůnygo dźeła mjoły ajnflus malunki Rafaela.

## Dźeła
* The Envoys of Agamemnon (1801)
* Napoleon I.(1806)
* Napoleon en premier consul (1803)
* Francois-Marius Granet (1807)
* Oedip et Sfinx (1808)
* Jupiter et Thetis (1811)
* The Dream of Ossian (1813)
* La capelle sixtine (1814)
* La Grande Odalisque (1814)
* Madeleine Chapelle (1814)
* La famille Stamaty (1818)
* Lorenzo Bartollini (1820)
* Le voeu de Louis XIII.(1824)
* Le Sueur(1830)
* Odalisque et l´esclave (1839,1842)
* Baronne Haussonville (1845)
* Madonne(1854)
* La Bain turc (1862)
## Galeryjo

Plik:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg
Plik:Jean-Auguste-Dominique Ingres - La Baigneuse Valpinçon.jpg
Plik:Júpiter y Tetis, por Dominique Ingres.jpg
Plik:Jean Auguste Dominique Ingres, La Grande Odalisque, 1814.jpg
Plik:Louis-Francois Bertin.jpg
Plik:Jean-Paul_Flandrin_-_Odalisque_with_Slave_-_Walters_37887.jpg
Plik:Jean Auguste Dominique Ingres - The Spring - Google Art Project 2.jpg
Plik:Le_Bain_Turc,_by_Jean_Auguste_Dominique_Ingres,_from_C2RMF_retouched.jpg
Dustin O'Halloran

**Dustin O'Halloran** (rodz. 8 septymbra 1971 we Los Angeles, Kaliforńijo, USA) je hamerikański pjańista a kůmpozitor.

Tworzi uod 1994. Pjyrw robjoł lajera ze Sarům Lov do skupiny Devis a jigo muzika znodła sie we filmie Marie Antoinette. Krům tego zrobioł dźwjynkowo śćyżka do filmu An American Affair. Teroźni pomjyszkuje we Berlińe (Mjymcy).

Inkszymi artistami, kerzi majům ajnfal na O'Hallorana sům Arvo Pärt, Philip Glass, Hans Otte, John Luther Adams, Olivier Messiaen, Ennio Morricone, Gavin Bryars.

## Dyskografijo
### Solo
#### Albůmy
* 2004 - *Piano Solos*
* 2006 - *Piano Solos Vol.2*
* 2010 - *Vorleben* (kůncertowy)
* 2011 - *Lumière*

#### Do filmůw
* 2006 - *[[Marie-Antoinette]]*
* 2008 - *Remember The Daze*
* 2009 - *An American Affair* 
* 2011 - *Like Crazy*

### Ze Devics
* 1996 - *Buxom*
* 1998 - *If You Forget Me...*
* 2000 - *The Ghost in The Girl* (EP 6 titres)
* 2001 - *My Beautiful Sinking Ship*
* 2003 - *Red Morning* (Single)
* 2003 - *The Stars at Saint Andrea*
* 2003 - *Ribbons* (EP 5 titres)
* 2005 - *Distant Radio* (EP 5 titres)
* 2006 - *Push The Heart*

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta
* Dustin O'Halloran na Myspace
* Uoficjalno zajta skupiny Devics
Hans Otte

**Hans Otte** (rodz. 3 decymbra 1926 we Plauen, um. 25 decymbra 2007) je mjymjecki kůmpozitor, pjańista, radjowy prezynter a autor mocki gydichtůw, poymůw a rysůnkůw. Sztudjurowoł we Mjymcach, Italiji a USA. Ńyskorzi bůł direktorym we Radio Bremen.

## Necowe uodwołańa
*Hans Otte
Ennio Morricone

**Ennio Morricone** (rodz. 10 listopada 1928 we Rzimje, Italijo, um. 6 lipca 2020 we Rzimje) - italski kůmpozitor filmowyj muzyki.

Sztudjyrowoł we Accademia Nazionale di Santa Cecilia (*Norodowo Akadymijo św. Cile*) we Rzimje we klasie kůmpůnowanio, granio na trůmpce a chůralny lajery. Swoja karjera pisanio filmowy muzyki napoczůn we 1955. We 1964 zaczůn wespůłpracować ze Sergio Leone a Bernardo Bertolucci. Tymu pjyrszymu napisoł lajera do Per un pugno di dollari (*Za gorść dolarůw*) a The Good, the Bad and the Ugly (*Dobry, zły a żadny*). Ńyskorzi ustoł robić jako inkszo muzika a robjoł yno filmowo - do kupy do przez sztyrystu filmůw (we tym trzidziestu westernůw).

Dostoł mocka nadgrodůw, pjyńć razůw nůminowali go do Oscara. 14 decymbra 2006 prziznali mu sztatuetka *Honorowygo Oscara*.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta (po italsku, angelsku abo szpańelsku)
Danilo Türk

**Danilo Türk** (rodz. 19 lutego 1952 we Mariborze) – słowyńijski polityker,  prezydynt Słowyńije uod 23 grudńa 2007 do 22 grudńa 2012.
André Villas-Boas

**Luís André de Pina Cabral de Villas-Boas** (rodz. 17 paźdźerńika 1977 we Porto, Portugalijo) – portugalski tryner fusbalu. W rokach 2010–2011 bůł trynerym FC Porto, potym Chelsea F.C., a uod 2012 Tottenhamu Hotspur.
Boguchwałowice

**Boguchwałowice** (pol. *Boguchwałowice*) je dźedźina we Polsce. Je rozlygowano we byńdźińskim Kryśe (ślůnske wojewůdztwo), nade przeczycko-śewjyrskym zalywym, 26 km na půłnoc uode Katowicůw, we gmińe Mjerzynćicy. Půmjyszkuje sam 935 ludźi (podug danych ze 2022).

Jeżdżům sam autobusy 269 a 738, skirz czego mjyszkańce mogům jechać pojstrzůd inkszymi do Gůr, Pyrzowic, Byndźina abo Śewjyrzo.
Šerák

**Šerák** (mjym. *Hochschar*) – gůra we Jeśůńikach, we Czeskij Republice, wysoko na 1351 myjtrůw. Je tyż tajlům rezerwatu przirody *Šerák-Keprník*.

Je fest popularno postrzůd turystůw - wele wjyrchu je turystyczne schrůńisko *Chata Jiřího*, wybudowane we 1888 bez mjymjecko uorgańizacyjo Mährisch-Schlesischer Sudetengebirgsverein (MSSGV). Bez cołki rok dźało tyż zajlbana ze dźedźiny Ramzová.
Kazimir Malewicz

**Kazimir Siewjerinowicz Malewicz** (ros. *Казимир Северинович Малевич*; rodz. 23 lutego 1879 we Kyjowje, um. 15 maja 1935 we Lyńingradźe) – ruski malyrz a znowca sztuki.

Rodźůł śe we Kyjowje, jego fater Siewjeryn bůł Polokym a robjůł we fabrice cukru. Kazimir bůł pjyrszy ze sztyrnostu rodzyństwa. Jego familijo czansto sie przekludzała, za bajtla mjyszkoł na roztůmajtych ukrajińskich dźedźinach ze pjyknym landszaftym, kery mjoł ajnflus na jigo uobrozy. Sztudjyrowoł rysůnki we Kyjowje we rokach 1895-1896. Uod 1896 půmjyszkowoł we Kursku, kaj chajtnůn śee we 1899.

We rokach 1905-1910 sztudjyrowoł sztrajchowańy u Iwana Rerberga we Moskwje. We tym czaśe przekludźůł śe do Moskwy a chajtnůn drugi roz. Uod 1910 malowoł ze moskewskům awangardům, ntp. ze skupinami *[[Bubnowyj Walet]]*, *Gołubaja rosa*, *Oslinnyj chwost*. Za pjyrwa przi ajnfluśe Paula Cézanne'a, ruskich postimpresjůnistůw, fowismu, ekspresjůńismu a kubismu. We 1915 we Pjetrogrodźe zaczůn suprematysm, nojbarźij radykalno forma abstrakcjůnismu. Uznowoł prosto lyńijo a kwadrat za symbole wygranyj czowjeka nade chaosym, a skirz tego to uůnych poużywoł na uobrozach.

Po oktobrowyj rewolucyji rzůńdźůł Państwowym Insztytutym Artystyczny Kultury we Pjetrogrodźe. Ńyskorzi mjyszkoł we Warszawje a Berlińe. Tedy uopublikowoł traktat *Bezprzedmjotowy śwjat*, skirz czego stoł śe autoritetym ojropejskij awangardy. Ńyskorzi rozwijoł suprematism a szukoł zastosowańo swoij teoryje we urbańistyce. Przi krańcu żywobyćo skůńczůł ze absztrakcjůńismym a wrůćůł do sztrajchowańo pejzażůw, uobrozůw ze figurami. We podźim 1930 haresztowało go NKWD za bycie mjymjeckym szpjegym. Umrzůł 15 moja 1935 we Lyńingradźe.

Malyrz mjoł srogi ajnflus na kůnstruktywistów a polsko awangarda.

Do jego nojbarźij znůmych uobrozůw wrachowuje śe *Czorny kwadrat na bjołym tle*, pokozany pjyrw roz we 1915 roku we Pjetrogradźe. Ajnfal na tyn uobroz powstoł we 1913, wczas roboty przi scynografiji do uopery.

### Necowe uodwołańa
* "Shishanov V.A.*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0 Vitebsk museum of the modern art]* history of creation and collection. 1918-1941. - Minsk: Medisont, 2007. - 144 p.*[https://web.archive.org/web/20081030225608/http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774/6236_MuzeyVitebskFragment3.pdf]*
* Bjografijo po rusku
* DA Collection


Plik:Casimir Malevich photo.jpg|Kazimir Malewicz
Plik:Self-Portrait (1908 or 1910-1911).jpg|Autoportret1908 lub 1910-11
Plik:Malevici06.jpg|Suprematysm 1916
Plik:Malevich.black-square.jpg|Czorny kwadratna bjołym tle 1915 (1913)
Saksůńijo

**Saksůńijo** (mjym. *Sachsen*, g-sorb. *Sakska*), uoficjalńy **Swobodny Krej Saksůńijo** (mjym. *Freistaat Sachsen*, g-sorb. *Swobodny stat Sakska*) – land we wschodńij tajli Mjymcůw. Je to dźyśůnty land podle srogośći (18 413&nbsp;km²) a szůsty podle wielośći ludźi (4,3 milijůna). Stolicům Saksůńije je Drezdyn, nale nojwjynkszym mjastym – Lajpcik. Je to land dwůch nacyji – Mjymcůw a Sorbůw.

Gyszichta kreju napoczyno sie we roku 966, kej Otto I Wjelgi na podbityj źymji Słowjanůw utworził Majzyńsko Marchijo. Uod 1089 regjyrowali ńům Wettyny, a we 1423 roku sie stała tajlům Saksůńije (kera na poczůntku uobyjmowała dzisiyjszo Dolno Saksůńijo i Westfalijo). Ze czasym strzodek kreju sie przesunył na połedńe a Drezdyn sie stoł jego stolicům. Saksůńijo bůła samostanowjůny elektorat aż do roku 1871 (skuplowańy Mjymcůw).


Plik:Frauenkirche DResden 78.jpg|Drezdyn
Plik:Leipziger Naschmarkt 01.jpg|Lajpcik
Plik:Rathaeuser in Chemnitz.jpg|Sasko Kamjyńico
Lionel Messi

**Lionel Andrés Messi** (rodz. 24 czyrwca 1987 r. we Rosario) – argyntyński fusbalok, kery gro we Paris Saint-Germain. Zauobycz gro jako napadźorz. Wygroł śedym razy nadgroda nojlepszygo fusbalera śwjota Złoto Bala.
Sztyroliśćaty kraśikůń

**Sztyroliśćaty kraśikůń** je mutacyjo kraśikůń kero mo sztyry liśće a je fest ńyuobyczno (uobyczńe kraśikůń je trziliśćaty). Podug ńykerych nojdźyńy sztyroliśćatygo kraśikůńa dowo szczyńśće a je to dobro wrůżba. Je to wjerza uobyczny przesůnd we zachodńij cywilizacyji. Trefjo śe aże ze sztyroliśćatym kraśikůńem je mylůny podany na ńygo szczawik.
Blumkola

**Blumkola** (*Brassica oleracea L. var.botrytis L.*) je zorta kapusty kero mo sroge kwjatostůny. Sům uůne zjodliwe. Blumkola je znůmo ino ze uprowy uod czowjeka, ńy idźe uůnyj trefić na naturalnych stanowiskach. Przinależy do familije kapustowatych.
Aprikouza

**Aprikouza** (*Armeniaca* Scop.) je zorta źelinůw ze familije rouzowatych. Uobyczńe je uważano za synůńim rodzaju *prunus*. Mo zjodliwe uowoce.
Bania

**Bania**, tyż **Korbol** (*Cucurbita* L.) je zorta jydnorocznych źelinůw ze familije korbolowatych, kero mo ze 20 gatůnkůw. Nojczyńśći je uprowjany uobyczny korbol (*Cucurbita pepo* L.). Mo fest sroge uowoce (poradzům dolyźć aże do dwjesta kilo, rekord je 765 kilo), zjodliwe, idźe je tryjtować kej warziwa. Zjodliwe sům tyż pestki. We Halloween ze banie robi śe roztomajte strachy.
Nowy Sącz

**Nowy Sącz** (kra. *Nowy Suncz, Nowo Sondycjo*, mjym. *Neu Sandetz*) – mjasto we połedńowyj Polsce, we małopolskim wojewůdztwje. Je uůne grodzkim krysym.
Brzeg

**Brzeg, Brzyg** (pol.: *Brzeg*, mjym.: *Brieg*, śl-mjym.: *Brigg*) – mjasto we Polsce, we Dolnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje, nad rzykům Uodrům. Je śedźibům brzeskigo krysu.
Połedńowy Sudan

**Połedńowy Sudan** (ang. *South Sudan*); **Republika Połedńowygo Sudanu** (ang. *Republic of South Sudan*) – państwo we strzodkowyj Africe, bez dostympu do morza. Stolica mo we Dżubje.

Uod 9 lipca 2011 Połedńowy Sudan uzyskoł ńypodległość, uznano uod władzůw we Chartůmje.

Jak ino powstoł Sudan (1956), uůnygo połedńowo tajla kćoła ńypodlełośći a skirz tygo bůła sam durś wojna. Uod 2005 wywojowoł śe autůnůmijo, we styczyńu 2011 bůł sam wotůng, we kerym 98,83% ludźi welowoło za samostanowjyńym.

Inakszy kej na půłnocy, kaj sům uobyczńe muzułmůny, we Połedńowym Sudańe żywobyjům krześćijůny a ańimisty.
Kongres Nowej Prawicy

**Kongres Nowej Prawicy** (tōmaczyniy: *Kōngres Nowy Prawice*. abrewjacyjŏ: **Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke**) je polskŏ, prawicowŏ politicznŏ partyjŏ ze naturōm kōnserwatiwno-liberalnōm. Powstała ze skuplowaniŏ partyjōw Wolność i Praworządność a Unia Polityki Realnej. Zarejerowali ja 25 marca 2011 ze mianym *Unia Polityki Realnej – Wolność i Praworządność* (*Ōńijo Realny Politiki - Swoboda a Prawe Reskiyrowaniy*). Prezesym partyje ôstoł Janusz Korwin-Mikke. 12 moja 2011 przemianowali ja na takŏ, jakŏ mŏ terŏzki: *Kongres Nowej Prawicy*.
## Program

Kongres Nowej Prawicy we ekōnōmiji uważŏ austryjacko szula reprezyntowanŏ pojstrzōd inkszymi ŏd Ludwiga von Misesa a Friedricha Augusta von Hayeka a mōnetarism (do bajszpilu Milton Friedman). Sōm ôni ku tymu, aże gospodarka to sōm za fest złożōne procesy coby bar fto poradził je kōntrolować. Skirz tego Nowa Prawica – Janusza Korwin-Mikke chce swobodnygo rynku. Dŏwajōm ôdpora do włażyniŏ państwa we gospodarka. Sōm za zmyńszyniym dŏwek do państwa a wyciepaniym bezma wszyjskych kōncesyjōw.

Gŏdajōm, aże Polska niy winna pōmiyniać swoji waluty na Ojro.

### Armijŏ
Kongres Nowej Prawicy uważajōm festelnŏ fachowŏ armijŏ. Tyż uznŏwo, aże nŏjważnijsze przi broniyniu to pomiyszkańce, kere bydōm chciały brōnić swoji gospodarki abo chałpōw. Skirz tego chcōm wyciepaniŏ zakazu miyniŏ pistŏli a zônaczyć lekcyje obsugiwaniŏ ji do szkolŏrzōw.

## Symbolika
Wapynym partyje je ptŏk (fyniks), kery wzlatywŏ ku wiyrchowi, co mŏ pokŏzać ŏdrodzyniy Polski. Mŏ ôn trzi farby - czŏrno, czyrwjōnŏ a modrŏ.
## Sztruktury a dźołocze
### Prezydium
*Prezes: Michał Marusik
*I viceprezes: Stanisław Żółtek
*II viceprezes: Jacek Wilk
*III viceprezes: Jacek Boroń
*IV vicepezes: Piotr Najzer
*Skarbnik: Piotr Furmanek
*Sekretŏrz: Mieczysław Burchert

## Poparcie
Polski śpiywkŏrz Genek Loska pedziŏł we wywiadzie, aże Kongres Nowej Prawicy je ruchym, kery poradziłby pociōngnyć ruch dlŏ swbodoby Polski do przodku. Ekōnomista Krzysztof Rybiński napisŏł, co ta partyjŏ mŏ nŏjlepszy ze wszyjskich we Polsce program gospodarczy
## Ôbŏcz tyż
*Wolność i Praworządność
*Janusz Korwin-Mikke
## Necowe ôdwołania
*Ôficjalnŏ neczajta partyje
Hranice dokořán – Rozmówki polsko‐czeskie

**Hranice dokořán – Rozmówki polsko‐czeskie** (ze czes. a pol.: *Ôdymkniōne granice – Polsko-czeske gŏdki*) bōł polsko-czeski telewizyjny program. Bōł nadŏwany we Polsce we TVP Wrocław, TVP Opole, TVP Kraków a TV Polonia, a tyż we ČT24 we Czeskij Republice. Gŏdali we nim ô sprŏwach tych dwōch państw.

Program bōł prowadzōny ôd dwōch parōw: Natalie Grosiak a Petra Šiški abo Gabriele Lefendy a Pawła Gołębskigo.

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta we polskij gŏdce
* Zajta we czeskij gŏdce
Paweł Gołębski

**Paweł Gołębski** (rodz. 1978 we Lubinie) je polski dziynnikŏrz a śpiywkŏrz.

Sztudiyrowoł anglistykã a dziynnikarstwo we Wrocławskim Ōniwersitecie, nale jich niy pokōńczoł, bo zaczōn karierã we lokalnych mediach. Za piyrwa robioł we TVP Wrocław, kaj prowadzioł program "Mówmy Swoje" ("*Gŏdejmy Swoji*). Niyskorzi wespōłprowadzioł inksze telewizyjne programy, pojstrzōd inkszymi wrocławskõ edycjã WOŚP. Mioł swōj ranny program we Radyju RAM. Robi tyż we Radio Wrocław. Kiejś bōł menadżerym Kuby Wojewódzkigo - prowadzioł jego neczajtã. Skirz tego niyskorzi zaczōn robić neczajty inkszym polskim celebrytōm. Ôd 2008 prowadzi program "Skarby Nieodkryte" we TVP Polonia, a ôd 2010 je jednym ze gospodŏrzōw "Hranice dokořán – Rozmówki polsko‐czeskie".

## Necowe ôdwołania
*Ôficjalnŏ neczajta Pawła Gołębskiego
Wapyn Nowygo Sůncza

**[[Wapyn]] [[Nowy Sůncz|Nowygo Sůncza]]** przedstowjo we modrym wapynowym bloće św. Gryjta we bjołym klajdźe a czyrwjůnym mantlu, kero stoi na źelůnym smoku, we prawyj rynce trzimje krziż, a we lewyj palmowo asta.

Je to simbol znůmy uod nadańo sztadrechtu we 1292 roku. Śwjynto Gryjta je patrůnkům pjyrszygo kośćoła we Nowym Sůnczu.
Szůmawa

**Szůmawa** (czes. *Šumava, Šumavská hornatina*, mjym. *Böhmerwald, Hinterer Bayerischer Wald*) – gůry we połedńowyj tajli Czeskij Republiki a we Mjymcach (Bajery), kůnsek tyż we Austriji.

Nojsrgoszym wjyrchym je Großer Arber (1457 myjtry n.p.m.), nale we czeskij a austrijackij tajli gůra Plechý/Plöckenstein (1378 myjtrůw n.p.m.).

We Szůmawje sům dwa narůdowe parki - czeski *Národní park Šumava* a mjymjecki *Nationalpark Bayerischer Wald*.
Sekcja Petanque przy Stowarzyszeniu Domu Miasta Saint-Etienne w Katowicach

**Sekcyja Petanque Katowice** (kero działo choby klub) to je ślůnsko uorganizacjo petanque, kero gro we polskij pjyrszyj lidze Polskij Federacyji Petanque.

Sekcyja zołożůno we 2009 we Katowicach przi Stowarzyszyńu Domu Mjasta Saint-Etienne we Katowicach.
Uůnyj anfang we lidze PFP tyż bůł we 2009. 
* 2011 - zdobůła titel wicemajstra drugij ligi a wlozła do pjyrwszyj ligi PFP
* 2010 - sztworty plac we drugij lidze
* 2009 - zdobůła titel majstra trzećij ligi a wlozła do drugij ligi PFP

We 2011 mioła 12 szpilerów (4 baby a 8 chopůw) ze Katowicůw, Śymjanowicůw, Chorzowa a Francyji. We 2012 bez 5 szpilerów ze Sekcyji a 10 inkszych zołożůny zostoł pjirwszy samostanowiyony (lebo bez Klub Sportowy Petanque "Stal" Chorzůw bez inkszych zwony wtórym) Ślůnski Klub Petanque "Carbon".

## Necowe uodwołańa
* Sekcja Petanque w Katowicach
* Polsko Federacyjo Petanque
Polska Federacja Petanque

**PFP** (pol). *Polska Federacja Petanque*, (fr.) *Fédération polonaise de Pétanque*, (śl). *Polsko Federacyjo Petanque* je to uńijo klůbůw petanque, kero kupluje kluby petanque ze Polski. Założůno 10 listopada 2003 we Wrocłowiu uod szyśću klůbůw.

We 2011 przinoleżoły do ńij 24 kluby.

PFP uorgańizuje rozgrywki klubůw take kej liga i majsterszafty. PFP przinoleży do FIPJP - (pol) Międzynarodowej Federacji Pétanque i Gry Prowansalskiej, (fr.) Fédération Internationale de Pétanque et Jeu Provençal, (śl) Mjyndzynarodowyj Federacyji Pétanque i Gry Prowansyjskij.

## Necowe uodwołańa
* Polsko Federacyjo Petanque
* Mjyndzynarodowo Federacyjo Pétanque i Gry Prowansyjskij
Mirante do Vale

**Mirante do Vale** wjeżowjec we São Paulo we Brazylije, mo 51 użytkowych sztokůw. Je na 170 myjtrůw wysoki.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta wjeżowca
Heinz Fischer

**Heinz Fischer** (rodz. 9 paźdźernika 1938 we Grazu) – austryjacki polityker,  prezydynt Austrije uod 8 lipca 2004.

Mo baba Margit i dwůch bajtli: syna Philipa a cera Lisa.

## Linki zewnętrzne
* Biografijo
Sandecja Nowy Sōncz

**Sandecja Nowy Sōncz** (pl. Sandecja Nowy Sącz) - polski klub fusbalowy ze Nowygo Sōncza.

Sandecja powstoła we 1910 r. Klub bez rok szpilŏł we ekstraklasie (sezōn 2017/18).

### Necowe ŏdwołania
* Neczajta fusbalkulubu
Terorystyczne angrify ze 11 września 2001

**Angrify ze 11 września 2001** bōły seryjōm zkoordynowanych terorystycznych angrifōw 11 września 2001 we Skuplowanych Sztatach. Podug ôficjalnego raportu 19 chopōw skuplowanych ze militarnōm islamistycznōm ôrganizacyjōm Al-Kaida uniysło sztyry fligry, co leciały na kōmercyjnych linijach spōłki American Airlines a United Airlines. Dwa z nich (American Airlines 11 a United Airlines 175) rōmbły we wieże Światowego Handlowego Cyntrum (*World Trade Center*) w Nowym Jorku a zabiyły wszyjskich ludzi na bordzie fligra a mockã w postrzodku budōnkōw. Ôbie wieże sie do dwōch godzin ôbalyły, zniszczyły sōmsiednie stawiynia a wiela inkszych uszkodziyły. Trzeci fliger (American Airlines 77) wlecioł we Pyntagōn, siydzibã ministerstwa ôbrōny USA we Waszyngtōnie. Sztworty fliger (United Airlines 93) ślecioł we niyzamiyszkanym terynie we Pynsylwaniji po boju miyndzy terorystami a pasażerami ô kontrolã nad maszynōm. Naprzōd leciŏł na Waszyngtōn i szpekuluje sie, co ônego celym bōł Bioły Dōm abo Kapitol.

Przi angrifach umrziło cuzamyn 2 996 ludzi, w tym 19 unosicielōw. Ôkrōm 55 wojŏkōw we Pyntagōnie zginyło 12 ôfiar cywilōw pochodzōncych ze 90 sztatōw.

We reakcyji na angrify Zjednoczōne Sztaty wypisały „wojnã z teroryzmym”, zrobiyły inwazyjõ do Afganistanu i pokōnały ruch Taliban, kery dŏwoł zaplecze terorystōm ze Al-Kaidy. Na włŏsnym grōncie zaś przijōny USA Patriot Act. Moc inkszych sztatōw tyż rozszyrzyło antyterorystycznõ legislatywã a możebności służb bezpieczyństwa. Niykere amerykańskie gełdy bōły cołki tydziyń po angrifach zawarte, a kej je znowu ôtwarli wykŏzały sroge straty, nojwiyncy we branży ubezpieczyń i fligrowego transportu. Zniszczynie biurowych raumōw bōło powodym milijōnowych szkodōw.

Uszkodzynie Pyntagōnu naprawiyli za jedyn rok. Piyrszym zreperowanym stawiyniym WTC bōł we roku 2006 budōnek nōmero 6. Budōnek nōmero 1 (Wieża Swobody) bōła skōńczōnŏ we roku 2013 a cołkŏ rekōnstrukcyjŏ rok niyskorzij.
Andrzej Lepper

**Andrzej Zbigniew Lepper** (rodz. 13 czyrwca 1954 we Stowjynćińe, um. 5 śyrpńa 2011 we Warszawje) – polski polityker, spůłzałożyćel Samouobrůny RP a uůnyj przewodńiczůncy.

Bůł posłym na Sejm RP we rokach 2001-2007 a mińistrym uod baurestwa a rozwoju dźydźinůw we rzůndach Kaźimjyrza Marćinkewicza a Jarosława Kaczyńskigo.

Podug polskij Policyje, popełńůł samobůjstwo bez powjyszyńe we śedźibje Samouobrůny.
Lobsang Sangay

**Lobsang Sangay** (tyż **Lobsang Sangje**, tyb. བློ་བཟང་སངས་རྒྱས་ wylie: *blo-bzang sangs-rgyas*; rodz. 1968) – tybetański prawnik a polityker.

Uůnygo rodźice citli ze Tybetu we 1959. Lobsang Sangay bůł rodzůny we Dardżyling. Skůńczůł stzedńo szula we zidlůngu tybetańskij djaspory, bůł tyż szkolorzym we St. Joseph's College we Dardżyling. Sztudjyrowoł na Delhi University (licyncjat ze prowa). Dźołoł we Kůngreśe Tybetańskij Modźeży. Bůł wiceprzewůdniczůncym uoddźołu Kůngresa we Dardżyling (1988–1989). Połnił tyż funkcyjo generalnygo sekretorza (1989–1990) a przewodniczůncygo (1990–1991) uorgańizacyjnych sztrukturůw we Delhi. We 1992 wlozł we skłod Centralnygo Kůmiteta Wykonawczego (CENTREX) TYC. Doł śe pokůj ze zaśadańym we ńim we paźdźerńiku 1994. We 1996 uzyskoł, kej sztypendysta uod Fulbrighta, stopjyń magistra, we 2004 zaś stopjyń doktora na Harvard Law School. Szpecjalizuje śe we mjyndzynacyjowym prowje a tyż we kůnstytucjonaliźmje a uodmetlywańu kůnfliktůw.

27 kwjetńa 2011 zostoł wybrany nowym kalůnem tripům (dostoł 27051 welowań; 55% ze wszysjkich). Pokonoł Tenzina Namgjal Tethonga (18405; 37,42%) a Tasziego Wangdi (3173; 6,44%). 8 śyrpńa 2011 zostoł zaprziśynżůny. 16 wrześńa 2011 przedstowił parlamyntowi na uchodźstwje kandidatůw na *kalůnůw*; kere dostali aprobata uod deputowanych. We tyn sům dźyń wszyjke, krům jednygo, zostoły zaprzyśynżůne. We gabineće kery utworzůł Lobsang Sangay wźůn śe teka *kalůna* uod edukacyje.

## Necowe uodwołańa

* Wywjod ze Lobsangiem Sangayem
* Brif Lecha Wałynsy do Lobsanga Sangaya skirz uůnygo zaprziśynżyńo
Bill Gates

**Bill Gates** (rodz. 28 paźdźerńika 1955 we Seattle) je Amerikůnym, dowńij bůł prezesym firmy Microsoft. Je uůn jydnym ze najbogatszych ludźi na śwjeće, wroz ze Carlosym Slim Helú a Warrenym Buffettym, podug cajtůngu Forbes.
Kilomyjter

**Kilōmyjter** (tyż: **kilōmeter**, ôznoczany **km**) - jednostka miary w ukłŏdzie SI. Ôznaczŏ ôn 1000 myjtrōw.
Zinedine Zidane

**Zinedine Zidane** - (arab. زين الدين زيدان, rodz. 23 czyrwca 1972 r. we Marsylii) - francuski fusbalszpiler, kery je pōmocnikym. Jego pseudonimym je *Zizou*. Szpilŏ ôn we reprezentacyji Francyje. Wygroł z reprezyntacyjōm Mistrzostwa Świata we Fusbalu 1998 a Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2000. Nŏjlepszy fusbalok we Ojropie w 1998 (Ballon d'Or) a nŏjlepszy na Mistrzostwach Świata 2006.

Szpiloł ze klubami AS Cannes, Girondins Bordeaux, Juventus Turyn a Real Madryt, z kerym w 2002 roku wygroł Ligã Majstrōw. Trzi razy ôbrany Fusbalokym Roku FIFA. We 2004 roku Pelé wybroł go do stu najlepszych fusbalokōw na świecie.

Skończył swojã karierã po Mistrzostwach Świata we Fusbalu we 2006 roku.
Arabskŏ godka

**Arabskŏ godka** to je symickŏ godka używanŏ ôd wele 225-285 miliōnōw ludzi. Szkryflōno je ôde prawyj do lewyj zajty.
Buchtar Tabuni

**Buchtar Tabuni** (rodz. 1979) – papuaski aktywista, dziołocz lo ńypodległośći Zachodńij Papui.

Bůł rodzůny we ńywjelgij dźedźińe Papani. Uod 1998 sztudjyrowoł inżyńyryjo we Makassar. We polityczno dźałalność zaangażowoł śe ńyskorzi po umarću dalekigo krewnygo Opinusa Tabuniego, kery zginůł 9 śyrpńa 2008 przi tymu kej rozgańali pokojowo dymonstracyjo we Wamena. Bůł jednym ze założyćelůw Nacyjowygo Kůmiteta Zachodńij Papui (Komite Nasional Papua Barat, KNPB). Uorganizowoł protestacyjne akcyje we kerych dowoł poparće lo kampańije International Parlamentarians for West Papua. 3 grudńa 2008 trafjůł do heresztu, skazano uůnygo na trzi roki cuchthauzu. Pů chaje we cuchthauźe we Abepurze we grudźyńu 2010 uůnygo wźyńi za prowodyra. 17 śyrpńa 2011 uůnygo wypuśćili ze cuchthauzu.
AS Cannes

**Association Sportive de Cannes Football** (abrewiacyjŏ **AS Cannes**) – francuski klub fusbalowy, kery grŏ ôd 1909 r., we mieście Cannes.
Girondins Bordeaux

**Football Club des Girondins de Bordeaux**, (abrewiacyjŏ Girodins Bordeaux) francuski klub fusbalowy, kery grŏ w Bordeaux, w Ligue 1. Jedyn z nojbarzi utituowanych fusbalklubůw we Francyji.

## Uosiongńenća
*  **Majster Francyji** (6): 1950, 1984, 1985, 1987, 1999, 2009
* **Puhar Francyji** (3): 1941, 1986, 1987
* **Puhar Ligi Francuskej** (3): 2002, 2007, 2009
* **Superpuchar Francji** (2):1986, 2008
* **Puhar Intertoto UEFA** (1): 1995
* **Finał Puharu UEFA** (1): 1996
Juventus F.C.

**Juventus Football Club SpA** (abrewiacyjŏ *Juventus* abo *Juve*) – italski klub fusbalowy, kery grŏ ôd 1 listopada 1897 r. jako **FC Juventus**, a złōnaczōny bōł ôd szkolŏrzy z liceum Massimo d'Azeglio. Fusbaloki grajōm we Turynie.

## Przipisy
Marsylijŏ

**Marsylijŏ** (fr. Marseille) miasto we połedniowyj Francyji, we departamyńće Bouches-du-Rhône. Je ôno drugim nŏjsrogszym miastym we Francyji. Je tam tyż nŏjsrogszŏ hawyna Strzōdziymnygo Morzŏ.
Pynzyjo

**Pynzyjo** – regularny przichůd , kery śe dostowo kej zabezpjeczyńe żywobyćo na stare lata, je uůna lo tych, kere skirz stolećo ńy poradzům już we roboće. Znoleżńe uod kreju, sům roztomajte pynzyjowe systymy. Uobyczńe je tak, co jako tajla ze geltagu idźe na pynzyjowo śćepa.
Důmowy pultok

**Důmowy pultok** (łać. *Meleagris gallopavo gallopavo var. domesticus*) – ptok důmowy ze familije kurowatych, udůmowjůno zorta pultoka.

Pultoki bůły udůmowjůne uod Aztekůw we prekolůmbijskim uokreśe. Do Ojropy przikludźił je Giovanni Caboto we 1497 roku.

Trzimane uobyczńe lo mjynsa.

We USA podug tradycyji sům jedzůne we Fajer Dźynkczyńyńo.
FIFA 100

**FIFA 100** - lista stu nŏjlepszych niyumrziłych fusbalŏkōw na świecie ze 2004 roku. Ôbiyroł na listã fusbalŏk Pelé.
Google Chrome

**Google Chrome** - internetowŏ ôbziyraczka dlŏ Linux, macOS i Microsoft Windows zbajstlowano ôd Google. Je ôna drugōm nŏjpopularniyjszōm ôbziyraczkōm w Polsce.

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnõ zajtã Google Chrome
Edifício Copan

**Edifício Copan** wjeżowjec we São Paulo we Brazylije, mo 38 użytkowych sztokůw. Je na 140 myjtrůw wysoki.
Chudůw (ślůnske wojewůdztwo)

**Chudůw** (pol. *Chudów*, mjym. *Chudow*) – sołecko wjeś położůno we Ślůnsku, we gliwckim kryśe, we gmińe Gerałtowice.

We wśi sům ruiny zamku ze XVI stoleća.
Wjelgi Concepción

**Wjelgi Concepción** (szpan.: *Gran Concepción*) – je potajlowany na:

* Concepción (216.061)
* Talcahuano (171.383)
* San Pedro de la Paz (80.447)
* Penco (46.016)
* Tomé (52.440)
* Hualpén (88.046)
* Hualqui (20.660)
* Chiguayante (81.302)
* Coronel (95.527)
* Lota (49.089)

## Auskuplůngi
* Gran Concepción por Nicolás Tugas
* Infome del INE, ''Chile: Ciudades, Pueblos, Aldeas y Caseríos''. 2005 (PDF & ZIP)
Reichendorf

**Reichendorf** – gmin we Austriji, we Styryji, we kryśe Weiz. Mo 4,93&nbsp;km² wjyrchu a půmjyszkuje sam 610 ludźi (na 1.01.2011).

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Reichendorf
Dariusz Walerjański

**Dariusz Walerjański** (rodz. 1969 we Zobrzu Mikulczycach) – badocz gyszichty Żydów na Gůrnym Ślůnsku, uobrůńca zobrzańskich dynkmali.

Terozki[kedy?] połni funkcyjo pełnůmůcńika ds. powołańo *Międzynarodowego Centrum Dokumentacji Zabytków Poprzemysłowych dla Turystyki*.

Ukůńczůł gyszichta na Ślůnskim Uńiwersyteće, robiůł kej adjunt we *[[Muzeum Górnictwa Węglowego]]* we Zobrzu,  je założyćelem a przewodniczůncym *Koła Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Zabrzu* a tyż człůnkem *Zarządu Oddziału Śląskiego TOnZ*  we 
Bytůńu. Współrobi ze *Żydowskim Instytutem Historycznym* we Warszawje.

Uod lot angażuje śe we walka o retůng lo srogij nůmery zobrzańskich dynkmali industryje, kej ntp. wjeża ciśńn a inksze.

Doprowadźůł tyż do uodnowjyńo zobrskigo kirkutu, dowo pozůr na inksze żydowske groby we becyrku. Skiż tygo uhonorowało go 
Państwo Izrael, uod kerego dostoł dyplůma.
Růmůńsko godka

**Růmůńsko godka** – godka ze zorty godek růmańskich familije godek indoojropejskich. Je to uojczysto godka lo ůng. 22 mln. ludźi we Růmůńiji, kaj je godkům urzyndowům, Bułgaryji, Syrbiji, Madźarach, Izraelu, Kanadźe, Australiji a inkszych. Je tyż jydnům ze uoficjalnych godek Ojropejskij Uńije.

We Mołdawiji urzyndowům godkům je mołdawsko godka. Moc godkoznawcůw uważo, aże je to abrewjacyjo růmůńskij godki.

Růmůńsko godka pochodźi uod łaćiny, nale moc słowńictwa, ůng. 15%, pochodźi ze słowjańskich godek, a we XIX stoleću to bůło 50%.

Alfabyt růmůńskij godki mo 28 buchsztabůw:

* A, a (a)
* Ă, ă (ă)
* Â, â (â din a)
* B, b (be)
* C, c (ce)
* D, d (de)
* E, e (e)
* F, f (fe / ef)
* G, g (ghe / ge)
* H, h (ha / haş)
* I, i (i)
* Î, î (î din i)
* J, j (je)
* K, k (ka de la kilogram)
* L, l (le / el)
* M, m (me / em)
* N, n (ne / en)
* O, o (o)
* P, p (pe)
* R, r, (re / er)
* S, s (se / es)
* Ș ș (șe)
* T, t (te)
* Ț, ț (țe)
* U, u (u)
* V, v (ve)
* X, x (ics)
* Z, ze (ze / zet)
Muammar al-Kaddafi

**Muammar al-Kaddafi**, arab. معمر القذافـي (rodz. 13 wrześyńa abo 7 czyrca 1942 we Syrće, um. 20 paźdźerńika 2011 wele Syrty) – polityker, půłkowńik, prziwůdca a dyktatůr Libiji we rokach 1969–2011.

1 wrześyńa 1969 zrobjůł zamach stanu a odsunůł uod władzy Idrisa I, krůla Libije. Průgowoł wkludźić ustruj, kery uopisoł we swojij Źelůnyj Kśůnżeczce. Dowoł uodpora USA a Izraelowi, popjeroł islamske kreje. Uobalony uod rebelije we 2011 roku. Chycůny a zaszlachtowany wele Syrty, kaj śe skitroł.
Leźńica (uopolske wojewůdztwo)

**Leźńica** (pol. *Leśnica*, mjym. *Leschnitz*, 1936-1945 *Bergstadt*) – sztad we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje a we strzeleckim kryśe. Śedźiba gminu Leźnica.

Położono je wele Anabergu (wjyrchu a dźedźiny).

Uod 2008 roku uobowjůnzuje sam podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Pałtoga

**Pałtoga** () – wjeś we Rusyji, we wołogdskim uobwodźe, we wytegorskim rejońe, we gmińe Kazakowskoje. Mjyszko sam 295 ludźi (2002).
John Anari

**John Anari** (rodz. 1980) – papuaski aktywista, dźołocz lo ńypodległośći Zachodńij Papui.

Bůł rodzůny we dźedźińe Kebar, pochodźi ze plemjyńo Mpur. Je prziwůdcům West Papua Liberation Organization (WPLO), uorganizacyji kero mo cweka zdobyće ńypodległośći uod Indůnezyji bez użyće śůły. Je autorym artikla uo papuaskim separatyzmje, kery uopublikowano na neczajće uONZ.

### Zdrzůdła
* rdbp.net
* DEBACLE OF DECOLONIZATION AND ILLEGAL SELF DETERMINATION IN WEST NEW GUINEA ISLAND, un.org
Lekaszyn

**Lekaszyn** – wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we poddymbickim kryśe, we gmińe Uńejůw.

We lotach 1975-1998 mjasto ferwaltůngowo noleżoło do kůńinskigo wojewůdztwa.
Grabersdorf

**Grabersdorf** – gmin we Austrije, we kreju Styryjo, we kryśe Feldbach. Mo 6,37&nbsp;km² wjyrchu a mjyszko sam 352 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Grabersdorf
Niebylec

**Niebylec** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we strziżowskim kryśe, śedźiba gminu Niebylec. Je rozlygowany wele krajowyj cesty nr 9 ze Rzeszowa do Pjastowygo Mjejsca.

Uod XV stolećo do 1919 roku Ńybelec mjoł mjejske prowa.

We 1918 bůły sam rabůnki żydowskich sklepůw.
Zdeněk Miler

**Zdeněk Miler** (rodz. 21 lutygo 1921 we Kladńe, um. 30 listopada 2011) – czeski reżyser, scynarzista a rysowńik, twůrca ańimowanych filmůw. Nojbarzi znůmy kej twůrca Krećika.
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** [] (rodz. 28 śyrpńa 1749 we Frankfurće nad Mynym, um. 22 marca 1832 we Weimarze) – mjymjecki dramatopisorz, dichter, prozaik a polityker. Nojznańszy bůł bez napisańy růmana "Die Leiden des jungen Werthers" a dramatu Faust.
Wapyn můńeckigo krysu

**[[Wapyn]] [[Můńecki krys|můńeckigo krysu]]** mo czyrwjůny wapynowy blot ćachńynty do blaju bez půł, na prowym wapynowym polu bjoły adler ze roztopjyrzůnymi krzidłůma, na lewym bjoły łoś do blaju.

Wapyn uchwoliła Rada Krysu 11 listopada 2011.

### Zdrzůdło
* Uchwała Nr X/63/11 Rady Powiatu w Mońkach z dnia 11 listopada 2011 r. w sprawie ustanowienia symboli Powiatu Monieckiego: herbu, flagi, baneru, sztandaru, oraz pieczęci Powiatu Monieckiego (we polskij godce)
Sócrates

**Sócrates**, po prowdźe *Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira* (rodz. 19 lutygo 1954 we Ribeirão Preto, um. 4 grudńa 2011 we São Paulo) – brazylijski fusbalok, jedyn ze nojlepszych we gyszichće fusbalu - je na liśće FIFA 100. Groł kej pomager. Karjera zaczynoł we 1974 we Botafogo Ribeirão Preto, ńyskorzi przelozł do Corinthians São Paulo. Groł we italskim ACF Fiorentina a we brazylijskich Flamengo Rio de Janeiro a Santos Futebol Clube. We repryzentacyji Brazyliji we fusbalu we rokach 1979-1986 zagroł 63 szpile a trefjůł 25 torůw. Mjoł wyższe wykształcyńe a titel dochtora medycznych naukůw.
Śmjertka

**Śmjertka** – persůńifikacyjo śmjyrći, znůmo we bezma kożdyj kulturze. We ojropejskij kulturze nojbarźi popularne je forsztelowańy śmjetrki kej abo kośćotrupa, abo *baby* (we anglosaskij kulturze - chopa) uobleczůnyj we czorny mantel ze kapucům, uobyczńe ńy idźe zobejrzeć uůnyj twarzy a we prowyj rynce trzimje kosa, kerům kośi ludzke żywoty. Uůne forsztelowańy pochodźi ze Strzedńich Storoczůw.
Dong Hoi

**Đồng Hới** – mjasto we Wjetnamje, stolica prowincyji Quang Binh a morsko hawyna nad Chińskim Morzym (Pokojny Uocean). Głůwny uostrzodek industryje, nauki a kultury we prowincyje Quang Binh.

Mjasto założůno we 1930.
Ho Chi Minh (mjasto)

**Ho Chi Minh** (*Thành phố Hồ Chí Minh*, dowńi **Sajgon**, *Sài Gòn*) – mjasto we Wjetnamje, stolica prowincyji Đông Nam Bộ a morsko hawyna nad Chińskim Morzym (Pokojny Uocean). Głůwny uostrzodek industryje, nauki a kultury na Wjetnamu.

Mjasto założůno we 1698.
Kim Dzong Il

**Kim Dzong-il** (rodz. 14 lutygo 1941 we Wiatskoje (Rusyjo), um. 17 grudźyńa 2011) – prziwůdca Půłnocnyj Koryji we rokach 1994-2011. Bůł synym Kim Ir Sena, dowńijszygo prziwůdcy. Uod 1998 do umarćo kerowoł Partyjům Roboty Koryji.
Maria Goeppert-Mayer

**Maria Goeppert-Mayer** lub **Maria Göppert-Mayer** (urodzono 28 czyrwca 1906 roku we Katowicach, umrziła 20 lutygo 1972 we San Diego we Kaliforńiji) – fizykerka amerikańsko ślůnskygo pochodzyńo. We 1963 roku erbła Nobelprajsa s fizyki za "uoddekńyńćo przi powłokowyj sztrukturze atůmowygo jůndra". Sům ino dwje baby kere sům loberńikůma nobelprajsa, uůna, a Maria Skłodowska-Curie.

## Biografijo

Pochodziła ze zasłůżonyj lo Ślůnska familiji uczůnych. Uod strůny fatra Maria bůła śůdmům generacyjům uńiwersyteckich profesorůw. Rodzono bůła 28 czyrwca 1906 we Katowicach we doma na hulicy Młyńskij 5. Mjoła krzćiny we ywangelickim kośćele Zmartwychwstańa Pańskigo wele Warszawskij hulicy, tym we kerym jeji uojce mjeli żyńaczka.

We 1910 przekludzili śe do Getyngi. W 1924 zdoła matura, nasomprzůd bez trzi roki sztudjyrowała matymatyka, a ńyskorzi půmjyńyła richtung na fizyka. We 1930 zdobůła doktorat ze kwantowyj fizyki. Po wydańu śe za Josepha Edwarda Mayera przekludziła śe do USA, kaj rodźůła dwoje dźećkůw Marie Ann Wentzel a Petera Conrada. Bez drugo śwjatowo wojna robjůła wele projektu Manhattan. Robota kero przińosła uůnyj Nobelprajza robjůła we Argonne National Laboratory.

Aspoń wykludziła śe ze Ślůnska we trzećim roku żyćo to czuła śe zwjůnzana ze Ślůnskem. Rychtowała půmoc lo Gůrnoślůnzokůw we USA, krům tygo spomůgała geselszaft Gůrnoślůnzakůw we Pensylwanii - World Association of Upper Silesians. W 1967 bůła we Warszawje skuli fajrowańo stoleća urodźin Marii Skłodowskiej-Curie. Jak naukowy sekretorz PAN prof. Henryk Jabłoński doł ji anfrag czy ma uůna jake szpecyjalne życzyńo, pedźała zarozki, co chćoła by być we Katowicach. Ku swoji utropje ńy mogła uůnygo jasta uobejrzeć.

We 1972 umrziła na hercszlag a uostoła pogrzebano na kirchowje El Camino Memorial Park we San Diego.

## Erbizna
Amerikański Gezelszaft Fizyczny je szypferem wyróżńeńo uo mjańe Marii Göppert-Mayer, dowanygo modym uczůnym dźołchům we fizyce s anfanga uůnych karjery. We roku 2011 Amerikůński Postamt wydoł brifmarka s uůnyj uobrozkem.

Maria Göppert-Mayer uostoła uszanowano gryfńy pamjůntkowům tabulkům na murze katowickiej chałpy we kerej śe rodźůła. Dźyńki starańom Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Katowicach mjanym Marii Göppert-Mayer uostoła mjanowano hulica we cyntrum Katowic, mjyndzy ulicůma Grundmanna a Sądowům. We fajrowańu nadańa mjana uůnyj hulicy broł udział źyńć noblistki Donat Wentzel 

## Necowe uodwouańa
* Maria Göppert-Mayer
Tomasz Rożek

**Tomasz Rożek** (rodz. 30 listopada 1976 we Katowicach) – ślōnski naukowy dźynnikorz a fizyker.

Sztudjyrowoł fizykǎ a dźynnikarstwo na Ślōnskim Uniwersytecie. Mŏ naukowy stopjyń dochtōra fizyki nad kerym robjōł we instytucie Forschungszentrum we Juelich.

Je szypferem Geselszaftu Dźynnikorzy Naukowych Naukowi.pl a pomysłodowcōm, a wspōłszypferem geselszaftu Śląska Kawiarnia Naukowa.

Wspōłrobjōł s polskimi cajtungōma, kej: Wiedza i Życie, Świat Nauki, National Geographic, Wprost, Przekrój, Gazeta Wyborcza, Życie, Dziennik Zachodni, Rzeczpospolita.

We 2008 roku ŏstoł Popularyzatorym Roku 2008.

We 2009 sztudyncke samorzōndy ślōnskich uczelnōw nadgrodziły ǒnygo Laurem Studenckim za działanio ŏ popularyzacyji nauki.

We lutym 2011 roku wydŏł ksōnżka "Nauka - po prostu. Wywiady z wybitnymi", kero ŏstoła uznanô za nŏjlepszo ksiōnżka popularnŏ-naukowŏ we sezōnie 2010 - 2011. "Nauka - po prostu" je to zbjōr wywjadōw ze uznŏnymi polskimi naukowcōma, kere reprezyntujōm roztomajte dziedziiny nauki. Nanotechnologijo, cybernetyka a robotyka, fizyka czōnstkōw, badania mōzgu, internec a ônygo rola we kōmunikacyji, klima a modyfikacyje pogody a tyż genetyka czowjeka.

We radiu eM mo autorski program Labirynty Wiedzy, klaruje tyż nauka we programje Dzień Dobry TVN we soboty..

Je szefym naukowyj tajli tygodnika Gość Niedzielny.

## Zdrzůdło
* Red. Tomasz Rożek „Popularyzatorem nauki 2008” 

## Necowe uodwołańa
* Blog Tomasza Rożka
* Śląska kawiarnia naukowa
* Artykuły Tomasza Rożka w Gościu Niedzielnym
Klojzdawka

**Klojzdawka** – szpas, kery polego na tym coby śe rozfechtować a ńyskorzi klojzdać po lodźe. Můmy klojzdawki naturalne (np. zmarźńůne jeźdźoro) lebo stuczne, ekstra zuůnaczone do klojzdańo.
Indata Cities

**Proximus S.A.** – ślůnsko informatyczno firma, ze zorty integratorůw IT, szpecjalizuje śe we kůmpleksowych rozjůnzańach lo informatycznych firmůw: produkcyjnych, ynergetycznych, gazowńictwa, firm uod waserlajtůngůw a hajcowańo. Firma dźoło we Polsce, a strzodkowo-wschodńij Ojropje.

Głůwnym uobszorem dźołańa firmy sům kůnsultingowe usugi, budowa a moderńizacyjo srogich informatycznych systymůw, zarzůndzańe zakupem ynergiji, zarzůndzańe strzodowiskem IT, wdrożańe rozwjůnzańůw uopartych uo nowe technologije, systymy GIS a paszportyzacyjo, rozwjůnzańa do zabezpjyczańa danych, audyty, serwisowe cyntrům, serwis systemowyj infrasztruktury a sprzyntowy werkcojg kery wspjyro zarzůndzańy firmůma.

Podug raportu TOP 200 za 2009 rok, uopublikowanygo we czyrwcu 2010 roku Proximus S.A. bůł
* 11 postrzůd firmůw kere mjoły nojsrogsze przichody s obsługi sektora utilities
* 12 postrzůd informatycznych firmůw uo nojsrogszym wzrośće przichodůw we rokach 2008-2009

Za wdrożyńa kere śe zakůńczůły sukcesym we latach 2008-2009, firma Oracle prziznoła firmje Proximus titel partnera roku 2010 Oracle we kategoryji Integrator Systemůw. Proximus uostoł tyż wyrużńůny za nojlepsze wyniki przedowańo systymu Impuls we 2008 roku.

Proximus S.A. robi s takimi firmůma kej BPSC, Cisco, Citrix Systems, Consorg, Transition Technologies, HP, Globema, IBM, Microsoft, Oracle, SAP, Sun Microsystems, Sybase, Symantec, Xerox.

## Necowe uodwołańa
* Oficjalna neczajta firmy Proximus S.A.