open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grand Theft Auto

***Grand Theft Auto*** (***GTA***) – seryjŏ kōmputrowych szpilōw wydanŏ ôd Rockstar Games. Jydna z nŏjbarzij kontrowersyjnych seryji kōmputrowych szpilōw. Ôdniosła srogi kōmercyjny sukces – przedano cuzamyn wiyncyj aniżeli 270 milijōnōw egzymplŏrzōw szpilōw.

## Wykŏz szpilōw ze seryje

## Place akcyje

### Fikcyjne
* **Liberty City** – sztat wzorowany na Nowym Jorku. We uniwersum 3D tajluje sie na wyspy: Portland, Staunton Island a Shoreside Vale; za to we uniwersum HD na: Broker, Dukes, Bohan, Algonquin a Alderney. Wystympuje we *Grand Theft Auto*, *Grand Theft Auto III*, *Grand Theft Auto Advance*, *Grand Theft Auto: San Andreas*, *Grand Theft Auto: Liberty City Stories* a *Grand Theft Auto IV*.
* **Vice City** – miasto wzorowane na Miami. Tajluje sie na wyspy: Vice City Beach, Vice City Mainland a tyż pŏrã myńszych wysp. Wystympuje we *Grand Theft Auto*, *Grand Theft Auto: Vice City* a *Grand Theft Auto: Vice City Stories*.
* **San Andreas** – sztat wzorowany na Kalifornije a Newadzie. We uniwersum 3D tajluje sie na miasta: Los Santos (Los Angeles), San Fierro (San Francisco) a Las Venturas (Las Vegas) a tyż pozamiastowe teryny; za to we uniwersum HD je ino jedno miasto – Los Santos a pozamiastowe teryny. Wystympuje we *Grand Theft Auto*, *Grand Theft Auto: San Andreas* a *Grand Theft Auto V*.
* **Anywhere City** – wystympuje we *Grand Theft Auto 2*.

### Prawe
* **[[Lůndůn|Lōndyn]]** – wystympuje we *Grand Theft Auto: London 1969* a *Grand Theft Auto: London 1961*.
* **[[Manchester]]** – wystympuje we *Grand Theft Auto: London 1961*.

## Bohatyry
* **Claude Speed** – *Grand Theft Auto III*
* **Tommy Vercetti** – *Grand Theft Auto: Vice City*
* **Carl "CJ" Johnson** – *Grand Theft Auto: San Andreas*
* **Mike** – *Grand Theft Auto Advance*
* **Toni Cipriani** – *Grand Theft Auto: Liberty City Stories*
* **Victor Vance** – *Grand Theft Auto: Vice City Stories*
* **Niko Bellic** – *Grand Theft Auto IV*
* **Johnny Klebitz** – *Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned*
* **Luis Fernando Lopez** – *Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony*
* **Huang Lee** – *Grand Theft Auto: Chinatown Wars*
* **Michael De Santa** – *Grand Theft Auto V*
* **Trevor Philips** – *Grand Theft Auto V*
* **Franklin Clinton** – *Grand Theft Auto V*
Mykoła Skrypij

**Mykoła Skrypij** (, przemjanek: *Luśko Tyhrys*, ) – ukrajiński szportowjec, hokejowy tormůn. Je znany skirz tego, że erfindowoł uochrůnno maska dlo hokejistůw – wykorzistoł do tego austrjacki wojskowy hełm, do kerego przikuplowoł drůćany nec. Przemodelowoł tyż hokejowo kryka dlo tormana. Wystympowoł za manszaft Sportowego Towarzistwa «Ukraina» z Lymberga. 

## Zdrzůdła
* Кирило Кирилюк, Останні із могікан львівської гаківки. sokol.kiev.ua. Dostymp: 16.02.2021
Telewizōr

**Telewizōr**, **telewizyjny ôdbiornik** (ôd gr. *tele* „daleko” a łac. *visio* „widziany ôbrŏz”) – maszina elektrōnicznŏ przeznaczōnŏ do zdŏlnego ôdbiōru ruchōmego ôbrazu, kery je nadŏwany bez telewizyjõ a skłŏdŏ sie z dalszo wyświytlanych niyruchōmych ôbrazōw, ze frekwyncyjōm 25 abo 30 ôbrazōw na sekundã abo inkszõ. Pojedynczy ôbrŏz (nazywany tyż „klŏtkōm” – dlŏ frekwyncyje 25 wynosi 50, za to dlŏ 30 wynosi 60 klŏtek) potajlowany je z bany na sznōrze poziōme a piōnowe. Ajnfachowe wartości piski to 2160, 1080, 720, 625 abo 525 piski.

## Transmisyjŏ ôbrazu
Ôbrŏz je transmitowany we formie analogowyj piska po pisce – elymynt analizujōncy cŏfŏ sie po ôbrazie wzduż piski, a wartość sygnału w danyj chwili ôdpadŏ jasności tego pōnktu w tyj samyj chwile. W ajnfachowych warōnkach pasmo telewizyjnego sygnału wynosi 6.5 abo 5.5 MHz, co dŏwŏ kole 800 pōnktōw we pisce. Ku cylu unikniyńciŏ herskigo migotaniŏ ôbrŏz tajluje sie na dwa pōłôbrazy (piyrszy mŏ ino sznōrze tuplowane, a drugi – ino niytuplowane), nadŏwane dalszo po sie.

W skłŏd połnego sygnału telewizyjnego ôkrōm informacyje ô jasności (luminancyje) wchodzi tyż informacyjŏ ô farbie (chrōminancyjŏ), sygnały synchrōnizujōnce (wyznaczajōnce zaczōntek nowyj piski i nowego ôbrazu) jak tyż klang.

## Zorty telewizōrōw


Plik:LG Flatron stereo-tv.jpg|Telewizōr CRT
Plik:2007TaipeiAudioVideoFair LaVEA DLPTV.jpg|Telewizōr DLP
Plik:2008 Taiwan Excellence Awards CMO N133I6.jpg|Telewizōr LCD
Plik:Samsung plasma tv 42.jpg|Plazmowy telewizōr
Plik:CES 2012 - Sharp 80" LED TV (6764170839).jpg|Telewizōr LED
Plik:Haier 55” OLED Tv (16675923100).jpg|Telewizōr OLED
Kōmputrowy szpil

**Kōmputrowy szpil** (**szpil wideo**, ) – zorta kōmputrowego softwaru przeznaczōnego do cwekōw szpasowych bydź edukacyjnych (interaktywny szpas) a wymŏgajōncego ôd używŏcza (grŏcza) rozwiōnzowaniŏ auftragōw (bp. logicznych abo zręcznościowych). Szpile kōmputrowe mogōm być sztartowane na ôsobistych kōmputrach, autōmatach, kōnsolach do szpilu, telewizōrach, mobilniokach a inkszych mobilnych maszinach, nazywanych cuzamyn sprzyntowymi platformami. Auftragi stawiane przed grŏczym we szpilach kōmputrowych rōżniōm sie we znŏleżności ôd zorty a mogōm polygać na przikłŏd na rozwiōnzaniu auftragu logicznego, eliminacyji wirtualnych ôpacznikōw eli tyż rywalizacyje ze sztucznõ inteligyncyjōm bydź inkszymi grŏczami (wieloôsobowy szpil). Interaktywny szpas w cylach fachowych nosi miano elektrōnicznego szportu ().

## Historyjŏ

Kōmputrowe szpile wywodzōm sie ze planszowych, kamrackich, fabularnych szpilōw jak tyż roztōmajtych szportowych dyscyplin. Zaczōntki elektrōnicznego softwaru przeznaczōnego do cwekōw szpasu wiōnzać przinŏleży ze prototypami kōnstruowanymi na amerykōńskich uczelniach. Kōmputrowe szpile stały sie produktym masowym za sprawōm hyrskości telewizyjnych kōnsolōw a autōmatōw we latach 70. XX stoleciŏ. Społym ze postympujōncõ miniaturyzacyjōm platform jak tyż nastōniym przenośnych maszin do graniŏ, zyskiwały ône corŏz srogszõ hyrskość. Specjalistyczne podszukowaniŏ tykajōnce szpilōw (ludologia) skazujōm na znaczōncy jejich wpływ na psychikã grŏcza – tak pozytywny, jak i negatywny. Kontrowersje tykajōm tyż klasyfikowaniŏ interaktywnego szpasu za dōmyny kōnsztu.

## Zorty

Wyrōżniōmy mocka zort kōmputrowych szpilōw, miyndzy inkszymi:
* grajfkowe
* symulatōry
* wyścigowe
* logiczne
* RPG
* turowŏ strategijŏ
* strategijŏ realnegŏ czasu
* stawiyaniyŏ miastã
* wizualny rōman
* FPS
Hertz

|       CGS-jedn =
 |       imp-jedn =
 |       nazwisko = Heinrich Hertz
 |    etymologijŏ =
 | JednPodstawowa =
}}
**Hertz** (**Hz**) – jednotka miary frekwyncyje we układzie SI (jednotka pochodnŏ układu SI) a we mocce inkszych, bp. CGS, MKS a MKSA. Definiuje sie jã za numer rajōw na sekundã:

: \mathrm{1\ Hz = \frac{1}{1\ s} = 1\ s^{-1}}.

Miano jednotki je ôd miana miymieckigo fizyka Heinricha Hertza, zajmujōncego sie m.in. podszukowaniym welōw elektrōmagnetycznych.

## [[Przedrostek SI|Przedrostki SI]]
Ôsobisty kōmputer

**Ôsobisty kōmputer** (**PC**, ) – kōmputer ôgōlnego przeznaczyniŏ kerŏ miara, możebności a cyna predysponujōm go do indywidualnego użytku. Kōmputry ôsobiste sōm ôbsugowane dyrekt bez używŏcza kōńcowego, a niy bez technika abo inkszego szpecyjalisty. Ajnfachowo je używany bez jednã ôsobã. Prawidło te ôdrōżniŏ go ôd srogich kōmputrōw zorty mainframe abo minikōmputerōw, kaj mocka ôsōb używŏ z masziny w tym samym czasie.

## Historyjŏ
We latach 70. XX stoleciŏ we Zjednoczōnych Sztatach ukŏzały sie piyrsze systymy bazujōnce na mikroprocesōrach, kerych cyna dozwolała sprŏwōnek bez ôsoby prywatne abo myńsze fyrmy. Do tego mōmyntu na rynku krōlowały masziny zorty mainframe, kerych używŏczami były sroge korporacyje a agyncyje regyrōnkowe.

We styczniu 1975 roku we amerykōńskim czasopiśmie dlŏ elektroników *Popular Electronics* ukŏzoł sie ôpis systymu kōmputrowego Altair 8800, bazujōncego na procesōrze Intel 8080. Był to gysztel fyrmy MITS, kere ôdpadało tyż za produkcyjõ a dystrybucyjõ. Drōgōm wysyłkowōm idzie było nabyć go za zestŏw do samodzielnego mōntażu abo słożōny. We wersyji bazowyj niy posiadoł żŏdnyj masowyj spamiyńci, tastatury ani mōnitora. Program wkludzoł sie za pōmocōm szaltrōw, a efekt fungowaniŏ programu widzialny bōł na diodach LED. Wszeôbecnie uznŏwŏ sie Altair 8800 za piyrszy ôsobisty kōmputer. Dziynki ôdewrzōnyj architekturze, ukŏzały sie masziny peryferyjne, produkowane bez fyrmy trzicie. Ukŏzało sie tyż dedykowane software, m.in. gŏdka programowaniŏ BASIC, kery bōł piyrszym produktym fyrmy Microsoft. Idzie było kupić gotowe programy, a niy pisać jy samymu, co było tedy wszeôbecnõ praktykōm. Szrynga danych S–100 zastosowanŏ w Altair 8800 stała sie de-facto sztandardym a była używanŏ we inkszych kōmputrach ze tego ôkresu, w tym piyrszego klona – IMSAI 8800.
Grand Theft Auto: Vice City

***Grand Theft Auto: Vice City*** (krōtko ***GTA: Vice City*** abo ***GTA VC***) – kōmputrowy szpil akcyje stworzōny ôde Rockstar North a wydany ôde Rockstar Games. Szpil przinŏleży do seryje *[[Grand Theft Auto]]*.

## Fabuła
Trefiyniŏ we szpilu dziejōm sie we 1986 roku. Vice City je miastym wzorowanym na Miami. Tajluje sie na wyspy: Vice City Beach, Vice City Mainland a tyż pŏrã myńszych wysp. Grŏcz wciela sie w rolã Tommy’ego Vercettiego, kery dopiyro co ôpuściōł wiynziynie a napoczōn dalszõ spōłpracã ze swojim dŏwnym przełożōnym – Sonnym Forellim. Jego auftragym je założynie nowyj narkotykowej filije we Vice City. Jednak ô transakcyji przewiedziały sie tyż tamtejsze „porzōndkowe dinsty”, skirz czego Tommy straciōł cołki porōnczōny mu przirobek jak tyż pijōndze przeznaczōne dlŏ Sonny’ego. Terŏz jego bazowym auftragym je znŏdniyńcie sprŏwcōw cołkigo miszōngu a ôdzyskanie stracōnych pijyndzy. We miyndzyczasie Tommy poznŏwŏ Lance’a, kerego starszy brat ôstoł zabity we czasie transakcyji. Kej Tommy ôchrōniŏ Ricardo Diaza, tyn uzdŏwŏ go zatrudnić. Po zicher czasie Tommy dowiaduje sie, iże to Ricardo stoji za przerwanõ transakcyjōm narkotykowōm. Kej Lance samymu uzdŏwŏ go zabić, Ricardo przetrzimuje go na złomowisku. Tommy go retuje, a potym społym z Lance’*em zabijajōm Diaza a przejmujōm jego wilã a gang. Po jakimś czasie zaczynŏ tworzić swoje włŏsne kryminalne impyrium, przi ôbyjmowaniu stopniowo władzy a wpływōw cołkigo miasta. Sonny zauważa nowe gyszefty Tommy’ego, co mu sie niy podobŏ. Wysyłŏ swojich prŏcownikōw do Vice City, by sebrali haracze. Niy udŏwŏ sie to, tōż Sonny sōm przijyżdżŏ do Vice City, ku cylu kōnfrōntacyje z Tommym. Tommy dowiaduje sie, iże Sonny ustawiōł strzylaninã, za kerõ Tommy siedzioł 15 lŏt. Lance zdradzŏ Tommy’ego a przechodzi na zajtã Sonny’ego. We efekcie Tommy zabijŏ Sonny’ego a Lance’a.

## Wydanie
Szpil wydany ôstał na kōnsole PlayStation 2, Xbox jak tyż na kōmputry PC ze systymym Windows. W 2012 roku z przileżytości 10. rocznicy premiery szpilu, wydano było wersyjõ na platformie mobilne – iOS, a potym na Android.
Minecraft

***Minecraft*** – kōmputrowy survivalowy szpil ô ôdewrzōnym świecie stworzōny ôd Markusa Perssona a rozwijany ôd Mojang Studios.

## Szpil
Szpilery majōm niyôgraniczōne mogebności we eksplorowaniu a modyfikowaniu świata szpilu. *Minecraft* przizwŏlŏ szpilerōm na budowaniy a niszczeniy ôbiektōw położōnych we losowo gynerowanym świecie. Szpiler może atakyrować natrefiōne istoty, zbiyrać abo wytwŏrzać przedmioty. Minecraft je szpilym bez ôkryślōnych cwekōw, jednak fest wŏżne je przetrwaniy.

## Wydanie
Piyrszŏ publicznŏ testowŏ wersyjŏ szpilu ôstała wydanŏ 17 mŏja 2009 roku. Szpil ôstoł wydany 18 listopada 2011 roku na ôsobiste kōmputry. Potym wydano wersyje na kōnsole a platformy mobilne. Jeszcze przed ôficjalnõ wydaniym szpil zdobōł hyrskość a mocka nadgrod. Co roku ôdbywŏ sie konwent fanōw szpilu – Minecon. Sukces szpilu sprawiōł, iże zaczynto przedŏwać zwiōnzane z nim przedmioty bp. ksiōnżki, bawidła, tymatyczne klocki Lego. We latach 2015–2016 sztudio Telltale Games wydało spin-off zatytułowany **, skłŏdajōncy sie ze pŏru tajlikōw.
PlayStation 2

**PlayStation 2** (**PS2**) (jap. *プレイステーション２ Pureisutēshon Tsu*) – kōnsola do szpilōw wideo, wyprodukowanŏ we Japōniji bez fyrmã Sony Computer Entertainment, nŏstympca PlayStation. Kōnsola miała swojã prymierã 4 marca 2000 we Japōniji, a we Zjednoczōnych Sztatach 26 paździyrnika 2000.

## Ôpis
Kōnsola przizwŏlŏ na sztartowanie szpilōw przeznaczōnych na tã platformã zapisanych na platach CD-ROM i DVD-ROM. Maszina je zadniŏ kōmpatybilnŏ, tzn. dozwolŏ tyż sztartowanie wiynkszości starszych szpilōw przeznaczōnych dlŏ kōnsole PlayStation. Kōnsola przizwŏlŏ tyż na ôdtwŏrzanie filmōw na dyskach DVD-Video jak tyż muzyki na dyskach CD-Audio. Maszina przedŏwane je we sztandardowyj wersyji a *slim* (zmyńszōnyj wersyje, znanyj tyż za **PSTwo**) we czŏrnyj farbie jak tyż dwōch ekstra wersyjach: *Satin Silver* (strzybrnyj) a *Pink* (lilowyj). Kōnsola przizwŏlŏ tyż na szpil multiplayer bez Internet – wymŏgŏ to ekstra masziny ô mianie Network Adapter (we wersyji *slim* je ôn już wbudowany).

## Technicznŏ specyfikacyjŏ
* Ôbsugowane formaty ôptycznych dyskōw: CD-ROM, DVD-ROM, CD-Audio, DVD-Video; niyskorniyjsze wersyje ôdczytujōm tyż dyski: CD-R a DVD-RW/+RW
* wŏga kōnsole: 900 g
* wŏga zasilacza: 350 g
* Złōncza a porty kōnsole:
** 2 porty kōntrolerōw zgodliwych ze PlayStation
** 2 gniŏzda szkarty spamiyńci zgodliwych ze PlayStation
** 2 porty USB
** 1 kamera świytlna (EyeToy)
** port IrDA dlŏ pilota (ino modele seryje SCPH-50004 a wyższych)
** wchōd zasiylaniŏ (8,5 V)
** ôptyczne digitalne wyjście (do podłōnczyniŏ digitalnego zestŏwu audio)
** złōncze PCMCIA (ino modele seryje *10000*, *15000* a *18000*)
** FireWire (ino modele seryje *1xxxx* – *3xxxx*)
** PS2 Expansion Bay (ino modele seryje *3xxxx* a *5xxxx*)
* wyjściŏ AV:
** Composite video
** S-Video
** SCART/JP21 RGB
** VGA (ino kej szpil ôbsuguje progresywne skanowanie)
** Component Video/D-Terminal 
* ino wersyjŏ *slim*:
** wŏga kōnsole: 600 g
** wŏga zasilacza: 250 g
** port RJ-45 abo RJ-11 (we znŏleżności ôd wersyje)
** możebność podłōnczyniŏ do kōnsole mōnitora LCD (jeźli mōnitōr posiadŏ wchōd Component video).

## Galeryjŏ


Plik:PS2-Versions.png|Kōnsole we wersyjach *Fat* a *Slim* a pad DualShock 2
Plik:Playstation 2 Silver.jpg|Kōnsola PlayStation 2 we sztandardowyj wersyji we strzybrnyj kolorystyce (*Satin Silver*)
Plik:PS2-8MB-Mem-Card.jpg|Szkarta spamiyńci kōnsole
Plik:Sony EmotionEngine CXD9615GB top.jpg|Procesōr PS2 Emotion Engine
Plik:Sony Graphics Synthesizer CXD29314GB.jpg|Graficzny procesōr PS2
Prowincyjŏ Gōrny Ślōnsk

**Prowincyjŏ Gōrny Ślōnsk** (miym. *Provinz Oberschlesien*)  – miymieckŏ prowincyjŏ utworzōnŏ we paździyrniku 1919 roku na terynach Gōrnego Ślōnska, kere były ôwdy pod włŏdaniym Miymiec. Była we latach 1919–1938 a 1941–1945.

## Administracyjny tajlōng
Prowincyjŏ Gōrny Ślōnsk była potajlowanŏ we nastympujōncy knif:

**Miejske krysy** (*Stadtkreise*):
* Bytōm (*Beuthen* *O.S.*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* Glywicy (*Gleiwitz*) –  katowskŏ rejyncyjŏ
* **[[Katowicy]] (''Kattowitz'')** – miasto prowincjonalne prowincji Górny Śląsk i miasto rejencyjne rejencji Katowice
* Krōlewskŏ Huta (*Königshütte O.S.*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* Nysa (*Neisse*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* Ôpole (*Oppeln*) – rejyncyjne miasto ôpolskij rejyncyje
* Racibōrz (*Ratibor*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* Sosnowiec (*Sosnowitz*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* Zŏbrze (*Hindenburg O.S.*) – katowskŏ rejyncyjŏ

**Ziymske krysy** (*Landkreise*):
* byńdziński (*Bendsburg*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* bielski (*Bielitz*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* blachowniański (*Blachstädt*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* chrzanowski (*Krenau*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* cieszyński (*Teschen*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* bytōmsko-tarnogōrski (*Beuthen-Tarnowitz*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* gubczycki (*Leobschütz*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* grodkowski (*Grottkau*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* katowski (*Kattowitz*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* kluczborski (*Kreuzburg*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* koziylski (*Cosel*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* lubliniecki (*Loben*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* niymodliński (*Falkenberg O.S.*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* nyski (*Neisse*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* ôleski (*Rosenberg O.S.*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* ôlkuski (*Ilkenau*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* ôpolski (*Oppeln*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* prudnicki (*Neustadt O.S.*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* pszczyński (*Pleß*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* raciborski (*Ratibor*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* rybnicki (*Rybnik*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* wielgo strzelecki (*Gross Strehlitz*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* toszecko-gliwicki (*Tost-Gleiwitz*) – katowskŏ rejyncyjŏ
* zŏwierciański (*Warthenau*) – ôpolskŏ rejyncyjŏ
* żywiecki (*Saybusch*) – katowskŏ rejyncyjŏ
Anillaco

**Anillaco** - wjeś a gmin we Argyntyńe, we prowincyji La Rioja, we departamyńće Castro Barros. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 1573 ludźi.
Panna Maria

**Panna Maria** to je zidlōng Ślōnzŏkōw we USA, we połedniowyj tajli sztatu Teksas, na połedniowy wschōd ôd San Antonio, założōny we 1854 ôd ymigrantōw ze Gōrnego Ślōnska kerowanych ôd ksiyndza Leopolda Moczygemby, bydōncych ze Wielgij Płużnicy koło Wielgich Strzelec.

## Historyjŏ

Miyszkańcōw nynkały wynże, polne ferdŏczki, malaria, powodzie a suchoty jak tyż kōndyse. Skirz ciynżkich warōnkōw życiŏ populacyjŏ Panna Maria zmyńszyła sie ze 120 familiji we 1858 do 80 we 1909. Terŏźnie we zidlōngu miyszkŏ kole 100 ôsōb. Ksiōndz Moczygemba, kery pod dymbym kludziōł piyrszõ mszõ we wilijõ 1854, pŏrã lŏt potym musioł uciykać przed ściykłymi parafianami. Ôstatek życiŏ przepyndziōł na pōłnocach USA, kaj we 1879 założōł Syminarium św. Cyryla a Metodego we Orchard Lake (Detroit). Niywielgŏ grupa wyjechała do Bandery. Miyszkańcy Panny Marii założyli we niyskorniyjszych latach pobliske zidlōngi Cestohowa a Pawelekville.

Potōmni miyszkańcōw nawiōnzali kōntakty ze ôpolskim wojywōdztwym we kōńcu XX stoleciŏ. Miana miyszkańcōw to m.in. Moczygemba, Kowolik, Polok, Jainta (Yanta), Piegza, Korus, Korzekwa, Dziok (Dziuk), Jarzombek. Zachowali ślōnskõ gŏdkã, tworzōnc teksaskõ gwarã, wyrōżniajōncõ sie przede wszyjskim myńszym wpływym miymieckij gŏdki.

Ymigranciŏ ze Ślōnska do Ameryki czynsto we rubryce „krŏj byciŏ” podŏwali „Poland”, krōm iże Polski niy było na kartach skirz rozbiorōw, a Ślōnsk znŏd sie we granicach Polski dopiyro we XX stoleciŏ.

Za nojstarszŏ ze wszyjskich zidlōngōw założōnych bez Ślōnzŏkōw a Polŏkōw we Ameryce, Panna Maria czynsto prziciōngŏ licznych turystōw ze przileżytości mocka rocznicowych festōw. Tak było ôsobliwie na ôbchodach tysiōncleciŏ krześcijōństwa a polskij państwowości we 1966, kedy we mszy a grillu wziōnło udzioł 10 000 ôsōb. Ze tyj przileżytości prezydynt Lyndon B. Johnson przekŏzoł gyszynk dlŏ miyjscowego kościoła – mozaikã ze Matkã Boskõ Czynstochowskõ wykōnanõ bez polskigo artysty Jana E. Krantza ze kole 12 000 kamolkōw.

## Zobŏcz tyż
* Cestohowa
* Pawelekville

## Bibliografijŏ
* Zajta info-poland.buffalo. Tajla 1., Tajla 2. 
*Jaworski Joseph: Panna Maria. An Image of Polish Texans. Dorsoduro Press, Wimberlay, Texas 1991. ISBN 0-945618-04-2
*Baker Lindsay T.: The First Polish Americans. Silesian Settlements in Texas. Texas A&M University Press, College Station and London 1979. ISBN 0-89096-060-7
*Baker Lindsay T.: The Polish Texans. The University of Texas, Institute of Texan Cultures, San Antonio 1982. ISBN 0-933164-99-8

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta Panny Marii
Cestohowa

**Cestohowa** – zidlōng Ślōnzŏkōw we USA, we połedniowyj tajli sztatu Teksas, na połedniowy weschōd ôd San Antonio, założōny we 1873 bez ymigrantōw ze Gōrnego Ślōnska ze ôddalōnego ô 4 km placu Panna Maria.

## Historyjŏ

Miano placu to fōnetyczny szkryft klangu miana polskigo miasta Czynstochowy we teksaskiej ôdmianie ślōnskij gŏdki.

We bliżu Cestohowy bōł szpanijski fort Presidio Fuerte de Santa Cruz del Cibolo, zbudowany we 1734.

We latach 1877–1878 wybudowano kościōł. We latach 1883-1918 Cestohowa miała włŏsnõ pocztã. Publicznŏ szkoła powstoła z przekształcyniŏ farnyj szkōłki we roku 1937 a ze pauzami fungowała do niyskorych lŏt siedymdziesiōntych XX stoleciŏ.

Ymigranciŏ ze Ślōnska do Ameryki czynsto we rubryce „krŏj byciŏ” podŏwali „Poland”, krōm iże Polski niy było na kartach skirz rozbiorōw, a Ślōnsk znŏd sie we granicach Polski dopiyro we XX stoleciŏ.

## Zobŏcz tyż
* Panna Maria
* Pawelekville
Rathaus we Prudniku

**Rathaus we Prudniku** – zabytkowy rathaus we Prudniku zbudowany we 1782 roku we sznicie barokowo–klasycystycznym. Mieści sie na postrzodku Rynku, we cyntralnyj czynści Starego Miasta.

## Historyjŏ
Piyrszy rathaus we Prudniku, zbudowany ze holcu ôstoł spŏlōny bez Szwedōw we 1627 roku. Dalszy budōnek mioł barokowy charaktyr a bōł niszczōny we latach 1650, 1653, 1735 a 1779. Ôdbudowoł go architekt Thomas ze Świdnicy we 1782 roku. We latach 1840–1842 ôstoł przebudowony we klasycystycznym sznicie a we tym sznicie zachowoł sie do dzisiej.

## Architektura
Rathaus rachuje trzi kōndygnacyje a pawlacz a je niyblank podpiwniczony. Ôd pōłnocnyj zajty nad budōnkym dōminuje przilygajōncŏ do niego klasycystycznŏ, wieloczłonowŏ wieża, zwiyńczonŏ hełmōm a iglicōm. Wieża mierzi 63 metry wysokości.

Przed budōnkym stoji fōntanna ze 1696 roku.
Fana Ślōnska

**Fana Ślōnska** – dwufarbowŏ, strzybrno-złotŏ fana. Reprezyntuje cołki Ślōnsk jak tyż Dolny Ślōnsk.

## Wyglōnd
Fana skłŏdŏ sie ze dwōch poziōmych paskōw. Farby fany nawiōnzujōm do wapyna Ślōnska. Zgodnie ze prawidłami heraldyki, wiyrchni pasek je strzybrnyj (biołyj) farby, za to spodni pasek je złotyj (żōłtyj) farby. Na postrzodku fany może ôstać wrażōny wapyn Ślōnska.



Plik:Flag of Silesia.svg
Plik:Flag of Silesia and Lower Silesia (with eagle).png
Plik:Hanging flag of Silesia and Lower Silesia.svg
Plik:Hanging Flag of Silesia and Lower Silesia (with eagle).svg.png



## Adaptacyjŏ
Społym ze wapynym Ślōnska, fany używano za jedyn ze symbolōw miymieckiej Prowincyje Ślōnsk (1882–1920) a Prowincyje Dolny Ślōnsk (1920–1935).

Paragrŏf 4 Artkułu 2 Kōnstytucyje Swobodnego Krŏju Saksōnijŏ uznŏwŏ fanã Ślōnska za rōwnõ fanie Saksōniji.

Na fanie Ślōnska wzorowana je fana polskigo dolnoślōnskigo wojywōdztwa a czeskigo morawsko-ślōnskigo krŏju.


Plik:Flag of Moravian-Silesian Region.svg|Fana morawsko-ślōnskigo krŏju
Plik:POL województwo dolnośląskie flag.svg|Fana dolnoślōnskigo wojywōdztwa


## Zobŏcz tyż
* fana Gōrnego Ślōnska
Vidreres

**Vidreres** (szp. *Vidreras*) - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Katalůńijo, we prowincyji Girona. Mo 48,69 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 7951 ludźi.
Rasławice

**Rasławice**, przōdzij tyż **Miymiecke Racławice** (pol. *Racławice Śląskie*, miym. *Deutsch Rasselwitz*) – wieś we połedniowo-zachodnij Polsce, na Gōrnym Ślōnsku, we ôpolskim wojywōdztwie, we prudnickim krysie, we gminie Gogōwek. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na Ślōnskij Nizinie, nad rzykōm Ôsobogōm.

Podle danych na 2011 wieś była zamiyszkanŏ bez 1458 ôsōb.

## Historyjŏ
Piyrszŏ spōminka ô istniyniu wsi je ze 1252 roku ze dokumyntu ôlmickiego biskupa Bruna ze Schauenburga. Kościōł piyrszy rŏz spōmniany bōł we 1371.

Ôd 1524 Rasławice przinŏleżały do karniowskigo ksiynstwa, a ôd 1595 były włŏsnościōm Oppersdorffów. Szkołã spōminano we 1679. Nowy kościōł farny pw. Wniebowziyncia Nojświyntszyj Maryi Panny ôstoł zbudowany we latach 1787–1789.

We 1876 we Rasławicach ôstała ôdewrzōnŏ sztela banowŏ bydōncŏ na sztrece Prudnik–Gubczycy. Piyrszy kamiynny most banowy we Rasławicach zbudowany we 1875 swalił sie 28 lŏt niyskorzij, we wyniku potopu we 1903. Terŏźnŏ, ôcylowy gysztel, ôstała wykōnanŏ we 1904.

Absztimōng na Gōrnym Ślōnsku zakōńczōł sie we Rasławicach zwyciynstwym miymieckij zajty – za ôstaniym we granicach Miymiec welowoło 2476 ôsōb, za prziłōnczyniym do Polski 15 ôsōb.

We nocy 3 mŏja 1921 roku, na zaczōntku III ślōnskigo powstōnia we rōmach akcyje „mosty” przekludzōnyj bez grupã Wawelberga piyńcioôsobowy zespōł powstōńczy pod kōmyndōm pchor. Józefa Sibera podyjmnōł prōbã wysadzenia banowego mostu we Rasławicach. Wybuchowŏ materyja wrażōna bez powstōńców eksplodyrowoła, ale gysztel niy zawalił sie. Tajla party ôstała po incydyncie chycōnŏ, ale ze braku wykazōw wypuszczōno jejich.

We latach 1945–1954 wieś była siydzibōm gminu Rasławice.

## Zabytki
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm:
* kościōł Wniebowziyncia Nojświyntszyj Maryi Panny
* przidrōżnŏ kapla
* plebania
* dōm przi ul. Zwycięstwa 195
Kościōł świyntego Michała Archanioła we Prudniku

**Kościōł świyntego Michała Archanioła we Prudniku** – kościōł we Prudniku zbudowany we latach 1730-1738 we barokowym sznicie, podle projektu Johanna Innozenza Töppera. Mustrym dlŏ chrōma bōł kościōł świyntego Mikołaja na Malyj Stranie we Pradze. Położōny w połedniowyj czynści Starego Miasta, na połednie ôd rynku. Chrōm wpisuje sie we szachownicowy ukłŏd miasta założōnego we XIII stoleciŏ na miymieckim prawie.

## Historyjŏ
Piyrszy znany ôbrŏz kościoła je ze XVIII stoleciŏ , a pisymnŏ spōminka ze 1321 roku. Dŏwnieć kole bōł farny smyntŏrz przeniesiōny we XVI stoleciŏskirz braku placu. Snŏdź we 1420 chrōm ôstoł spŏlōny we ôgniu. We 1612 zaczynto przebudowe kościoła na renesansowy sznit. Trwały ône do 1627 roku kedy miasto padło ôfiarōm ôgnia. Spŏlyły sie: wieża, ôrgany, zwōny a dach. Ôdbudowano go we 1638. We 1722 kościōł posiadoł już szejś bocznych ôłtŏrzōw; Zbawiciela, św. Sebastiana, św. Krziża, św. Henryka, św. Jozefa. 28 lutego 1779 miasto ôstało napadniynte bez austryjŏcke wojskaai kościōł ôstoł zaś poprzniōny. Dopiyro we 1860 roku we rōmach przekludzōnego rymōntu ôbiekt zyskoł nowy dach ze blachy. We 1898 we powiynkszōnych wczaśnij ôtworach ôkiennych prezbiterium wrażōno na piykne witraże ze binami ze starego Testamyntu. Kościōł we 1917 straciōł zwōny na potrzeby wojynne atoli, zyskoł gryfniyjsze we 1929. Rok 1945 niy bōł szczynsny dlŏ kościoła pōniywŏż, kedy na pōłnocny przedsiōnek śleciała bōmba flugowŏ. We 1946 farã przejōnli dominikanie, kerzi założyli sam swōj klŏsztōr, i kerzi przebywali we Prudniku aże do 1999 roku, kedy to przekŏzali wiernych pod flyjgã dyjecezyjŏlnych ksiynży.
Noceda del Bierzo

**Noceda del Bierzo** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo a León, we prowincyji León. Mo 72,14 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 640 ludźi.
Buonconvento

**Buonconvento** - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Siena. Mo 64,84 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 3082 ludźi.
Cyckocze

**Cyckocze** (Mammalia) – zwiyrzynta przinŏleżōnce do kryngowcōw, cechujōnce sie zaôbycz wystympowaniym mlykowych gruczołōw u samur, ôbecnościōm ôwosiyniŏ (wosy abo pelc) jak tyż stałocieplnościõ (abo mogymy pedzieć „ciepłokrwistość”).

## Charakterystyka
U cyckoczy wystympuje serce ô doimyntnie ôddzielōnych ôd siebie 2 kōmorach a 2 przedsiōnkach jak tyż ôsobne krōnżynie pucne a przepona ôddzielajōncŏ piersiowõ ôd bachrowyj duczã. Ukłŏd kustowy we znŏleżności ôd pobiyranego kustu cechuje sie roztōmajtymi przisztymowaniami (bp. słożōny barzōch przeżuwaczy bydź barzōch af liściożernych m.in. z zorty *Colobus*). Zymby cyckoczy ôsadzōne sōm we zymbodołach. Dobrze rozwiniynty mōzg zawiaduje zaôbycz dobrze rozwiniyntymi zmysłami czucha, zdroku a suchu.

Poza stekowcami wszyjske cyckocze sōm żyworodne. U torbaczy niy wystympuje prawe łożysko.

Cyckocze zamiyszkujōm tak strzodowiska wodne, jak i lōndowe (wiynkszość), ôpanowały tyż luftowõ przestrzyń (gacopiyrze). Terŏźnie żyje na świecie kole 4500–5000 zort cyckoczy (we znŏleżności ôd systymu klasyfikacyje).

Uzdanie nojsrogszym regyrōnkym postrzōd cyckoczy sōm gryzōnie, ôbyjmujōnce kol. 1800 zort. Potym gacopiyrze, z kol. 1100 zortami. Nojmyńszymi grupami cyckoczy sōm słoniowate (dwa zorty) a mrowniki z jednym przedstŏwicielym. Nojsrogszym żywym cyckoczem i wrŏz nojsrogszym cyckoczem w historyji je błynkitny płetwal. Ôsiōngŏ ôn kol. 30 m dugości a 180 tōn wŏgi. Nojmyńszymi cyckoczami sōm gacopiyrze i ryjōwki. Gacopiyrz kitti z połedniowo-weschodnij Azyje wŏży rōncz 1,5 g, a rozpiyntość jego krzideł wynosi 15 cm. Ryjōwka zymbiełek bioławy wŏży 2 g, a jeji dugość cuzamyn z ôgōnym to rōncz 4 cm.

## Ewolucyjŏ
Piyrsze cyckocze ukŏzały sie na Ziymi pod kōniec triasu, to znaczy kole 200 milijōnōw lŏt tymu. Wywodziyły sie z gadōw cyckoczokształtnych typu terapsydōw (Therapsida), żyjōncych we permije i triasie.

## Systymatyka
Cyckocze tajlujōm sie na 3 podgrōmady:
* jajorodne cyckocze
* Allotheria (pōmarłe)
* żyworodne cyckocze

## Zobŏcz tyż
* Systymatyka ôrganizmōw
Rōżanogōrske powstōnie

**Rōżanogōrske powstōnie** – piyrsze zbrojne wystōmpiynie Ślōnzŏkōw przeciwko Miymcōm, zôrganizowane we ôkolicach Rōżanyj Gōry nocōm 7/8 czyrwnia 1919 roku, poprzedzajōnce ślōnske powstōnia.

## Historyjŏ
We nocy ze 7 na 8 czyrwnia 1919 roku powstōńcy pod kōmyndōm Walentyna Sojki, mulŏrza ze Rōżanyj Gōry Franciszka Grobelnego a fabrykŏrza ze Zymbowic Augustyna Koja, sebrali kole 200–300 niyuzbrojōnych powstōńców we lasach miyndzy Łowoszowem, bydōncym kole 5 km na zŏchōd ôd Rōżanyj Gōry, a Wachowem. Wydolōno przerwać łōnczność telefōnicznõ miyndzy Rōżanõ Gōrōm a inkszymi placami jak tyż zaminować most pod Sowczycami. Grupa uzbrojōnŏ we gywery, pistōule a hangranaty kerowanŏ bez bratōw Karola a Franciszka Maroniōw trzasnyła na leśniczōwkã we Łowoszowie. Powstōńcy dostali sie do leśniczōwki, jednak niy znŏdli w nij spodziywanego składu brōni. Wezniynto ino dwie myśliwiecke fuzyje. Przi braku dostatecznyj wielości brōni, zaniychano atak na artyleryje bateryjõ we Wojciechowie. Ludzi skōncyntrowanych we lasach rozpuszczōno. We ôpaczności do przewidowań ôrganizatorōw, fungowań niy spōmōgły polske wojska zza rzyki Prosny.

Po ataku na leśniczōwkã rōżanogōrski landrat a prezydynt rejyncyje we Ôpolu ściōngli wojskowõ pōmoc. We wyniku podszukōnku, rewizyji a ôbław heresztowano bez 60 ôsōb. We lipniu 1919 roku przed niyôpedzianym wojskowym gyrichtym we Ôpolu stanyło 17 powstōńōów ôbskarżōnych ô wyzdradã stanu. Rozsōndek zapadł 7 lipnia: Stanisław Węgier ze Rōżanyj Gōry a Franciszek Maroń ze Łowoszowa skŏzani ôstali na 5 lŏt ciynżkigo wiynziynia, ôstali dostali kŏry ôd 3 miesiyncy do 3 lŏt wiynziyniŏ. Rōżanogōrskŏ POW uległa dekōnspiracyje, ôdrodziyła sie dopiyro we marcu 1920 roku pod kōmyndōm Franciszka Grobelnego.
Kacice (mazowjecke wojewůdztwo)

**Kacice** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we pułtuskim kryśe, we gmińe Pułtusk. Je rozlygowano nade rzykům Narew.
Vittoria

**Vittoria** - gmin we Italiji, we regijůńe Sycylijo, we prowincyji Ragusa. Mo 182,48 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 62&nbsp;486 ludźi.
Rota Ślōnzŏkōw

**Rota Ślōnzŏkōw** (tyż **Ślōnskŏ rota**) – polskŏ propagandowŏ patriotycznŏ pieśń powstołŏ kole 1920 roku we czasie absztimōngu na Gōrnym Ślōnsku. Jeji podstawã stanowiōm słowa Marii Konopnickij. Zmiyniōne jednak ôstały tak, by ôkryślały zwiōnzek ze Ślōnskem, stōnd tyż tytuł. Pieśń śpiywanŏ na melodyjõ stworzōnõ bez Feliksa Nowowiejskigo.

## Tekst
Wersyjŏ z 1920 roku z propagandowych propolskich ulotek autorstwa Józefa Relidzyńskigo:
Aleksander Doba

**Aleksander Ludwik Doba** (rodz. 9 wrześńa 1946 we Swarzyndzu, um. 22 lutygo 2021 na Kilimandżaro) - polski rajzynder, kajakorz. Przepłynůn kajakym Bałtycke Morze a jeźdźoro Bajkał.
Dystans Levenshteina

**Dystans Levenshteina** - nůmerowo mjara, kero pado jak fest růżne sům dwa wyrazy w tyn sposůb, aże je liczůno jako minimalno wjelość potrzebnych uoperacyji coby ze jednego wyrazu zbajstlować drugi. Uoperacyjůma sam mogům być ino: wćepańe litery, wyćepańe litery, lebo půmjana litery na inkszo. 

Dystans Levenshteina może być stosowany we kůmputerowych korektorach pisanego tekstu abo do znajdowańo duplikatůw we baźe wyrazůw. Wprowadźůł ja Wladimir Lewenstein we 1965.

## Bajszpile
`Dystans_Levenshteina(kůmputer, kůmputery) = 1

Dystans_Levenshteina(glajza, amajza) = 2

Dystans_Levenshteina(tor, tor) = 0`
Kōnszt

**Kōnszt** – dōmyna ludzkij działalności majōncŏ miyndzy inkszymi na cweku dolifrowanie estetycznych wrażyń. Powstoła społym z rozrostym ludzkij cywilizacyje. Idzie trufać, iże na zaczōntku miała przede wszyjskim funkcyjõ zwiōnzanõ z magicznymi ôbrzyndami, kerõ zachowała u pierwotnych ludōw.

## Znaczynie kōnsztu
We mocka ojropejskich gŏdkach, słowo kōnszt je ôd łacińskigo *ars* (italske i szpanielske *arte*, francuske i angelske *art*), ôznaczajōncego grajfka, biygłość. We antyce kōnszt chytano za wszelõ twōrczość. Do kōnsztōw zaliczano tyż nauki (astrōnōmijõ, geōmetryjõ) i rzymiosło.

Strzedniowiek potajlowoł kōnszt na 7 wyzwolōnych kōnsztōw (*artes liberales*) jak tyż mechaniczne kōnszty (tyż 7), mynij wŏżōne, kere we ôpaczności do wyzwolōnych wymŏgały prŏcy fizycznyj. Do kōnsztōw wyzwolōnych zaliczōno gramatykã, dialektykã, retorykã, geōmetryjõ, arytmetykã, astrōnōmijõ i muzykã. Malyrki i rzeźby niy zaliczano we cołkości do kōnsztōw, były traktowane za rzymiosło.

Uznanie cyny kōnsztōw we dzisiyjszym znaczyniu zaczło sie społym z renesansem. Dyskusyje dokludziyły do uznaniŏ malyrki i rzeźby za wyzwolōne kōnszty. Niyskorzij wydzielōno jy - po przidaniu do nich baukōnsztu - za rysunkowe kōnszty.

We XVII i XVIII stoleciŏ trwały spory na tymat mian tykajōncych kōnsztu. Dopiyro pod kōniec XVIII stoleciŏ francuski filozof Charles Batteux wkludziōł termin piykne kōnszty (*beau-arts*), do kerych zaliczŏ sie malyrka, rzeźbã, baukōnszt, muzykã, gŏdkã, poezyjõ, taniec i tyjater.

We terŏźnych społeczyństwach, we srogij czynści zawłaszczonŏ bez show business, kōnszt stoł sie niyblank dalszõ astōm industryje.

## Dzioły kōnsztu
* film
* kabaret
* kōmiks
* literatura
* muzyka
* taniec
* tyjater
* ryklama
** performance
** balet
** ôpera
*** ôpera seryjŏ (jyny śpiywanŏ)
*** ôpera buffa
*** ôpera semiseria
*** ôpera-ballada (inakszyj śpiywoszpil)
*** ôpera kōmicznŏ (z elymyntami śpiywanymi i gŏdanymi)
*** ôpera-balet 
*** ôperetka (dzieło ôperowe ô tymatyce szpasowej)
** tyjater strzedniowieku
** commedia dell'arte
** bulwarowy tyjater
** plastyczny tyjater
** monumentalny tyjater
** podziymny tyjater
** tyjater absurdu
** polityczny tyjater

### Piykne kōnszty
* baukōnszt
* fotografijŏ
* grafika
* happening
* malyrka
* szkryfōnek
* rzeźba
* konceptualny kōnszt
* kōnszt wideo
* kōnszt ziymie
* kōnszt Internetu
* mail art
* instalacyjŏ
Baukōnszt

**Baukōnszt** – kōnszt ôrganizowaniŏ przestrzyństw, ôbyjmujōncõ dōmyny techniki, a we tym samym czasie m.in. kōnsztu i filozofije, kerŏ zajmuje sie transformacyjōm przestrzyństw, jakõ zamiyszkujymy, na miarã naszych ôsiōngniyńć, aspiracyje i nadzieje.

## Dzieło baukōnsztu
Ôbiekt, dzieło baukōnsztu, winiyn ôdpadać zamierzōnyj funkcyje, technicznyj celowości, ekōnōmicznym a estetycznym wymŏganiōm, a przede wszyjskim, dōnżyniōm i ôczekowaniōm używŏczy jego przestrzyństw.

Ryalizacyjŏ ôbiektōw baukōnsztu wymŏgŏ używaniŏ z ôsiōngniyńć inkszych dyscyplin, m.in. kōnsztu, filozofije, inżynieryje, techniki, baukōnsztu, statyki, socjologije, psychologije, urbanistyki, ekōnōmicznych nauk. We czasie stoleci zmiyniały sie tak zakres musōw i zdatnyj wiedze baumajstera, jak i samo chytanie baukōnsztu.

## Roztōmajte definicyje baukōnsztu
* Potoczne miarkowanie zwiōnzane je z byciym słowa baukōnszt: *architectura* (łac.), zapożyczonego bez Rzimianōw z greckigo *architekton* - baumajster.
* Podle Witruwiusza (*Ô baukōnszcie ksiōng dziesiyńć*) baukōnszt polygŏ na zachowaniu trzech prawideł: trwałości (*Firmitas*), użyteczności (*Utilitas*) i piykna (*Venustas*).
* Podle Le Corbusiera (*Vers une architecture*). *(...) Sześcian, stożek, kula, walca eli ôstrosłup to wielge formy bazowe, kere wyzdradzajōm sie we świetle; jejich ôbrŏz je dlŏ nŏs jasny i snadny do zrozumiyniŏ, klarowny. Bez to sōm to piykne, nojpiykniyjsze kształty*.
* Podle Egona Eiermanna (*Grosse Architekten*): *Baukōnszt niy mŏ nic spōlnego ze kōnsztym, stanowi snŏżny proces miarkowaniŏ. Baukōnszt powstŏwŏ dzisioj podle uwarunkowań ekōnōmicznych, kōnstrukcyjnych i funkcjonalnych*.
* We "*Ilustrowanej encyklopedii dla wszystkich*" termin baukōnszt je eklerowanŏ za kōnszt projektowaniŏ i formowaniŏ budōnkōw.
* Niykerzi ze terŏźnych neomodernistōw (jak bp. Vacchini, Snozzi, Galfetti) definiujōm baukōnszt, za *rzecz bezużytecznõ, kerŏ ukazuje sie dopiyro tedy, kej potrefiymy przekroczyć granice banalnyj użyteczności*.

## Baukōnszt jako dyscyplina
Baukōnszt jako szyroko miarkowanŏ dyscyplina zajmuje sie:
* zagospodarowaniym przestrzynnym krŏju;
* planowaniym miast, ôsiedli, wsi;
* znoszyniym budōnkōw.

Do baukōnsztu zaliczŏ sie glid dyscyplin:
* ruralistyka
* przestrzynne planowanie
* urbanistyka
* baukōnszt ôstrzodkōw
* baukōnszt landszaftu

## Zobŏcz tyż
* Ślōnski baukōnszt
Technologijŏ

**Technologijŏ** – knif narychtowaniŏ i kludzyniŏ procesu wytworzyniŏ abo przetwŏrzaniŏ jakigoś dobra abo informacyje. Technologijŏ może ôznaczać kōnkretny proces (bp. technologijŏ klejenia, technologijŏ malowaniŏ). Idzie rozwŏżać produkty pod wzglyndym technologiczności, to znaczy ôptymalizacyje gysztelu dlŏ danego procesu, tak by dany projekt niy sprawioł ciynżkości wykōnaniŏ danym knifym.
Masakra we Myslowicach

**Masakra we [[Myslowicy|Myslowicach]]** – pacyfikacyjŏ ślōnskich grubiŏrzy bez funkcjōnariuszy Grenzschutz Ost. Jedno ze zdarzyń, kere dokludziyły do abszusu I ślōnskigo powstōnia.

15 siyrpnia 1919 roku przed bramōm gruby kamiynnego wōnglŏ *Myslowitzgrube* kol. 3 tys. grubiŏrzy z ślubnymi i dziyciami ôczekowało podyjmniyńciŏ geltaku za robotã, jednak dyrekcyjŏ cŏfała termin geltaku do mōmyntu, kej kole godziny 13 zaczynto wpuszczać na teryn gruby mynij wiyncyj trzidziestoôsobowe grupy fabrykŏrzy. Wzburzony dugim ôczekowaniym tłum wtargnōł na plac gruby, we ferajnie z czym chcōncy jejich strzimać Grenzschutz Ost ôtworzōł ôgyń. Zabito 7 grubiŏrzy, 2 kobiyty i 13-latowego synka, liczby rannych niy podarziło sie ôbsztalować. Pacyfikacyjŏ wywołała zgolymŏ szok i zradykalizowała fabrykŏrzy na Gōrnym Ślōnsku.

## Bibliografijŏ
* 
* 
*
Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2020

**Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2020** - fusbalowy turńej prowadzůny bez UEFA uo majstra Ojropy wygrany bez reprezentacyjo Italiji. Bůły to szesnoste we historyji take mistrzostwa. Cuzamyn skłodały śe ze 51 szpilůw. Termin szibńynto na rok 2021 skiż pandymije COVID-19. Titel brůńůła reprezyntacyjo Portugalije, kero wygroła tyn turńej sztyry lata tymu.

## Grupowo faza

Bjerům sam udźoł 24 reprezyntacyje rozlosowane na 6 grupůw. Ze kożdyj ńyskorzi awansujům dwa nojlepsze manszafty plus nojlepsze sztyry ze trzećich placůw we grupach. Pjyrszy szpil przipado na 11 czyrwca 2021.
### Grupy

## Puharowo faza
Sam gro nojsamprzůd 16 manszaftůw. Majstrym uostańe drużyna kero wygro swoje wszyjske 4 szpile.

**Majster Ojropy 2020: Italijo**
Drugi titel we gyszichće

## Nojlepsze strzelce torůw

### 5 torůw
* Cristiano Ronaldo
* Patrik Schick
### 4 tory
* Karim Benzema
* Emil Forsberg
* Romelu Lukaku
* Harry Kane
### 3 tory
* Robert Lewandowski
* Georgino Wijnaldum
* Haris Seferović
* Xherdan Shaqiri
* Raheem Sterling
* Kasper Dolberg
* Alvaro Morata

## Prawa do puszczańo szpilůw
Wapyn Ślōnska

**Wapyn Ślōnska** – wapyn, kery przedstawia czŏrnego adlera we złotym polu ze strzybrnym pasym na krzidłach, czynsto z biołym krziżym na strzodku. Reprezyntuje cołki Ślōnsk jak tyż Dolny Ślōnsk.

## Wyglōnd
Symbolika Ślōnska wywodzi sie ze familijnych wapynōw ślōnskich Piastōw. Po rŏz piyrszy ôbraz adlera użōł na swojim sztymplu princ Kazimiyrz I ôpolski we 1222 roku. Na ziymiach Dolnego Ślōnska używano wapyna dolnoślōnskich Piastōw, kery mioł czŏrnego adlera we złotym polu ze strzybrnõ piskōm na krzidłach, ekstra ze strzybrnym krziżym postrzodku (ôsobliwie ôd czasōw kontrreformacyje).

## Adaptacyjŏ
We tradycyji przijōnło sie, iże wapyn a farby dolnoślōnske używane sōm we tym samym czasie za symbole Ślōnska we cołkości.


File:Henryk II Pobożny seal.PNG|Sztympel Henryka II Pobożnego
File:POL ksiestwo swidnickie COA.svg|Wapyn świdnickigo ksiynstwa
File:Ludovicus Dux Brieg Armorial Gelre.jpg|Wapyn Ludwika I brzeskigo
File:Henryk IV Probus tomb effigy.PNG|Wapyn Henryka IV Probusa
File:Arms of Silesia.svg|Mały wapyn Prowincyje Ślōnsk
File:Coat of Arms of Silesia.svg|Srogi wapyn Prowincyje Ślōnsk
File:Coat of arms of Austrian Silesia.svg|Wapyn Austryjŏckigo Ślōnska
File:DEU Niederschlesien 1919-1941 COA.svg|Wapyn Prowincyje Dolny Ślōnsk
File:Middle coat of arms of Czechoslovakia.svg|Mały wapyn Czechosłowacyje
File:Greater coat of arms of Czechoslovakia (1918-1938 and 1945-1961).svg|Srogi wapyn Czechosłowacyje
File:Staatswappen-Liechtensteins.svg|Wapyn Liechtensteinu
File:Coat of arms of Silesia.svg|Wapyn Czeskigo Ślōnska
File:Coat of arms of the Czech Republic.svg|Wapyn Czeskij Republiki
File:POL województwo dolnośląskie COA 2000 - 2009.svg|Wapyn dolnoślōnskigo wojywōdztwa (ôd 2000 do 2009)
File:POL województwo dolnośląskie COA.svg|Wapyn dolnoślōnskigo wojywōdztwa (ôd 2009)
File:Moravian-Silesian Region CoA CZ.svg|Wapyn morawsko-ślōnskigo krŏju
File:Olomouc Region CoA CZ.svg|Wapyn olmickigo krŏju
File:Wappen Landkreis Goerlitz.svg|Wapyn krysu Görlitz


## Zobŏcz tyż
* fana Ślōnska
* wapyn Gōrnego Ślōnska
Kodeks Koldína

***Kodeks Koldína*** (cz. *Koldínův zákoník*), ôficjalnie zwany ***Prawa miastowe czeskigo krōlestwa*** (*Práva městská království českého*) – kodyfikacyjŏ miastowego prawa istych Czech.

## Historyjŏ
Autorym *Kodeksu* je kanclyrz Pavel Kristián ze Koldína (†1589). *Kodeks* napisoł już we 1569 roku, jednak skirz ôpozycyje miast magdeburskigo prawa ukŏzoł sie ôdciskym i zatwierdzynie cysŏrza Rudolfa II dostoł dopiyro dziesiyńć lŏt niyskorzij.

Czeske miastowe prawo we kodyfikacyje Koldína ôsiōngło szpica we recepcyji rzimskigo prawa.

*Kodeks Koldína* ôstoł przijynty we Cieszynie już we 1598 roku, na Morawach we drugim chycie XVII stoleciŏ i na zaczōntku XVIII stoleciŏ a na Gōrnym Ślōnsku we piyrszym chycie XVIII stoleciŏ. We 1784 roku rozciōngniynty ôstoł zakres pasowaniŏ prywatnoprawnych norm *Kodeksu* tyż na chopach na Morawach i Austryjŏckim Ślōnsku. Ôbowiōnzowało do 1811 roku.
Prowincyjŏ Ślōnsk

**Prowincyjŏ Ślōnsk** (miym. *Provinz Schlesien*) – miymieckŏ prowincyjŏ bydōncŏ we latach 1815–1919 a 1938-1941. Jeji stolicōm bōł Wrocław. We 1919 a 1941 ôstała potajlowanŏ na prowincyje Dolny Ślōnsk a Gōrny Ślōnsk.

## Administracyjny tajlōng
Prowincyjŏ Ślōnsk była potajlowanŏ we nastympujōncy knif (na 1910 rok):

#### [[Wrocławskŏ rejyncyjŏ]]
(*Regierungsbezirk Breslau*)

#### [[Lignicka rejyncyjŏ]]
(*Regierungsbezirk Liegnitz*)

#### [[Ôpolskŏ rejyncyjŏ]]
(niem. *Regierungsbezirk Oppeln*)

## Ludność
Tum Podwyższenia Świyntego Krziża we Ôpolu

**Tum Podwyższenia Świyntego Krziża we Ôpolu** – kościōł we Ôpolu, przi ul. Kościelnej 2.

## Historyjŏ

Budowã tego kościoła przipisuje sie Bolesławowi Chrobremu. Z jego nakŏzaniŏ, na zaczōntku XI stoleciŏ we pōłnocnyj czynści miasta zbudowany ôstoł drzywnianny kościōł Świyntego Krziża, a wrocławski biskup Klemens przekŏzoł chrōma relikwije Świyntego Krziża. Podle ustnych antragōw trefiynie to upamiyntniŏ wapyn Ôpolŏ. Najwczaśniyjszy znany dokumynt, we kerym je spōminka ô kościele je z 1223 roku. Kole 1232 roku kościōł dźwigniynto do gradusa kolegiaty. Pod kōniec XIII stoleciŏ zniesiōno nowõ, wczesnogotyckõ, murowanõ bazylikã. Po ôgniu we 1415 roku kościōł ôstoł ôdbudowany we gotyckim sznicie. Powstoło nowe prezbiterium, a pod kōniec XV stoleciŏ zniesiōny ôstoł halowy korpus i spodnie partyje wież. Zniesiōno tyż trzi kaple. Ôd zajty połedniowyj Kaplã Świyntyj Trōjcy, a ôd pōłnocy Kaplã Świyntyj Jadwigi i Świyntyj Anny. Ôgnie we tumie wybuchały jeszcze wielokrotnie. Na przełōmie XIX i XX stoleciŏ przekludzōno dalszy rymōnt chrōma, kery nadoł sylwetce tuma kształt niyzmiyniōny do dzisiyjszego dnia. Przekształcōno zewnyntrznõ elewacyjõ, a we 1899 roku zbudowano dwie neogotycke wieże ô podanym wyglōndzie, siōngajōnce 73 m wysokości. We 1972 roku kościōł dźwigniynto do zŏcności kanōnicznego tuma ôpolskij dyjecezyje. We roku 1978 roku tum ôzdobiōno nowym zadaszeniem z miedziannyj blachy, a we 1997 roku dźwiyrzami z brōndze, kere upamiyntniajōm dzieje miasta i kościoła. Do nojstarszych zabytkōw tuma ôpolskij przinŏleży kamiynnŏ chrzcielnica we gotyckim sznicie z XV stoleciŏ. Ôśmiobocznŏ czara chrzcielnicy ôzdobiōnŏ ôstała kartuszem z piastowskim ôrłym i wapynym Ôpolŏ. We połedniowyj nawie je ôryginalny ôbrŏz Matki Boskij Ôpolskij, namalowany we kōńcu XIV stoleciŏ na lipowej desce. Ôstoł ôzdobiōnym strzybrnym klajdym, podarowanõ bez polskigo krōla Jōna III Sobieskiego. Zabytkym srogij klasy je nagrobek z nagrobnõ platōm Jōna II Dobrego, ôstatnigo gospodzina Ôpolŏ z pisek ôpolskich Piastōw, poschrōnianego we 1532 roku we Piastowskij Kapli. Nagrobnŏ plata wykōnanŏ ôstoła z lilowego marmōru.
Bjelanka (dolnoślůnske wojewůdztwo)

**Bjelanka** (pol. *Bielanka*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we lwůweckim kryśe, we gmińe Ślůnski Lwůwek.
Bioły Ślōnsk

**Bioły Ślōnsk** − ôkryślynie stworzōne propagandowo we miyndzywojynnym ôkresie XX stoleciŏ we Polsce, tworzōnce potajlowanie tamtyjszyj polskij czynści Gōrnego Ślōnska (ślōnske wojywōdztwo) na trzi czynści („Czŏrny Ślōnsk”, „Bioły Ślōnsk” i „Zielōny Ślōnsk”). Biołym Ślōnskem Gustaw Morcinek ôkryślōł pōłnocne teryny Ślōnskij Chyży, a ôkryślynie to nawiōnzowało do biołych wapiynnych bergōw jak tyż powstŏwajōncych na zŏlu wapiyni i dolomitōw jasnych ryndzinowych a bielicowych erd.

Nojwŏżniyjsze miasto: Lubliniec.

Autorami trōjkrasiatego potajlowaniŏ ślōnskigo  wojywōdztwa na „Czŏrny”, „Bioły” i „Zielōny Ślōnsk” sōm pisŏrz Gustaw Morcinek a Stanisław Berezowski. Tajlōng tyn ôstoł użyty bez nich we wydanyj we 1933 roku mōnografije ślōnskigo wojywōdztwa pt. „Śląsk”. Terŏźnie, ôdkōnd we 1945 roku Polskŏ dostała po zachodnie teryny Gōrnego Ślōnska jak tyż Dolny Ślōnsk, sztuczny, trōjkrasiaty tajlōng z ôkresu miyndzywojynnego przestoł być używany.

## Bibliografijŏ
*
Hymn Mōnako

**A Marcia de Muneghu** (*Marsz Mōnako*) – państwowy hymn Mōnako. Ôstoł przijynty we 1848 roku. Słowa napisoł Louis Notari, a muzykã skōmpōnowoł Charles Albrecht.
Tajleczka

**Tajleczka**, **molekuła** – elektrycznie neutralnŏ grupa dwōch abo wiyncyj atōmōw utrzimowanych razym kowalencyjnym chymicznym wiōnzaniym.

Tajleczka może sie skłŏdać z atōmōw jednego elymyntu, jak we przipadku tlynu (O2), abo roztōmajtych, czego przikładym je woda (H2O). Atōmy i struktury powiōnzane wiōnzaniym niykowalencyjnym (wodorowym, jonowym) ôgōlnie niy sōm uwŏżane za pojedyncze tajleczki.

Tajleczki jako skłŏdniki materyje sōm wszeôbecne postrzōd ôrganicznych substancyji. Tworzōm tyż srogszõ tajla hydrosfery i atmosfery. Jednak wiynkszość znanych stałych substancyji na Ziymi, we tym minerały tworzōnce szupã, mantel i jōndro Ziymie, zawiyrŏ mocka chymicznych wiōnzań, ale niy sōm ône zbudowane z „rozpoznawalnych” tajleczek. Do substancyje zawiyrajōncych struktury, dlŏ kerych niy idzie poznać pojedynczych tajleczek, zaliczane sōm tyż jonowe krysztoły (sole) i kowalencyjne krysztoły (dyjamynt, kwarc, chlorek natrōnu). Ukłŏd powtŏrzajōncych sie jednotek-kamerlikōw-struktur wystympuje tyż we ciałach z metalicznym wiōnzaniym, co ôznaczŏ, iże metale we formie stałyj tyż niy sōm zbudowane z tajleczek. We szkłach (ciałach stałych posiadajōncych bezpostaciowōm, niy poskludzanõ strukturã) atōmy mogōm być utrzimowane ze sobōm bez chymiczne wiōnzaniŏ, beze tworzyniŏ jakij ino ôkryślōnyj tajleczki jak tyż bez regularności powtŏrzajōncych sie jednotek (charakterystycznych dlŏ krysztołōw).

## Zobŏcz tyż
* Chymijŏ
Jōn

**Jōn** (gr.: ἰόν *ion* „idōnce, biygnōnce [ôd elektrody do elektrody]”) – atōm abo grupa atōmōw połōnczōnych chymicznymi wiōnzaniami, kerŏ mŏ niydomiar abo nadbytek elektrōnōw we relacyji do protōnōw. Ôbojyntne elektrycznie atōmy i tajleczki chymicznych zwiōnzkōw posiadajōm rōwnõ wielość elektrōnōw a protōnōw, jōny za to sōm elektrycznie naładowane dodatnio abo ujymnie.

Naładowane dodatnio jōny nazywŏ sie kationami, za to ujymnie – anionami. Jōny mogōm wystympować przed siebie, we swobodnym stōnie (porzōnd we gazowyj fazie) abo tworzōm tm. pŏry jōnowe, kere mogōm być luźno ze sobōm zwiōnzane abo ôpacznie – tworzić herske wiōnzaniŏ. Fest zwiōnzane pŏry jōnowe tworzōm chymiczne jōnowe wiōnzaniŏ, terŏźne we mocka chymicznych zwiōnzkach.

Powstōnie jōnu z ôbojyntnego atōmu abo tajleczki nazywōmy jōnizacyjōm.

Symbol jōnu podŏwŏ sie we formie symbolu atōmu abo grupy atōmōw z nakładym wrażōnym we prawym wiyrchnim indeksie, bp. dodatnie: Na+, Ca2+, Al3+ a ujymne F-, S2-.