open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Darlington

**Darlington** – mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Durham, we dystrykće Darlington.
Bajerskŏ gŏdka

**Bajerskŏ gŏdka** (baj.: *Boarisch*, niym.: *Bairisch*) – gŏdka wysokoniymieckŏ, używanŏ bez ōngyfer 14 milijōnōw perzōnōw, głōwnie na terynach weschodnich Bajerōw, Austryje (krōm zachodnigo Tirolu), połedniowego Tirolu a zachodnich Madziarōw. Dŏwnij była tyż używanŏ we połedniowyj Bohymiji.
Lotyń (půmorske wojewůdztwo)

**Lotyń** (mjym. *Lottin*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we chojńickim kryśe, we gmińe Chojńicy.
Laski (dolnoślůnske wojewůdztwo)

**Laski** (mjym. *Heinrichswalde*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we zůmbkowickim kryśe, we gmińe Złoty Stok.
Hafer

**Hafer** (**ôwieś**, **ôwies**, łac.: *Avena sativa*) – zielina, kerŏ je trŏwōm. Hafer je siōny za ôbiyle ôd ōngyfer 6 tysincy lŏt. Hafer może mieć do ōngyfer 1,3 myjtrōw wysokości. Ziŏrka haferu to je wertowne ôsucie, atoli tworzi sie tyż z ziŏrek jŏdło jak haferflŏki.

## Przipisy
Koźlice (polkowicki krys)

**Koźlice** (pol. *Koźlice*, mjym. *Kosel*) - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we polkowickim kryśe, we gmińe Gaworzicy.
Powidz-Uośedle

**Powidz-Uośedle** (pol. *Powidz-Osiedle*) - tajla wśi Powidz we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we słupeckim kryśe, we gmińe Lůndek.
Ôdmuchōw

**Ôdmuchōw** (pol. *Otmuchów*, niym. *Ottmachau*) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku (podle gyszichty we Dolnym Ślōnsku), we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie we nyskim krysie, siydziba władz gminu Ôdmuchōw.

## Kamracke miasta
Ôdmuchōw je skamracōny ze:
*  Bernkastel-Kues (Niymce)
*  Jawōrnik (Czechy)
*  Łopatyn (Ukrajina)
*  Varsány (Madziary)
*  Varsány (Francyjŏ)
*  Milo (Italijŏ)
*  Lezha (Albanijŏ)

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta Ôdmuchowa
Dlo Elizy

**Dlo Elizy** (niym. *Für Elise*) to je popularny titel dlo **''[[Bagatella (muzyka)|Bagatelli]] [[a-moll]]'' [[WoO]] 59**, jednyj ze nojbarzij znanych we muzycznyj literaturze miniatur klawiyrowych, co jōm skōmpōnowoł Ludwig van Beethoven kole 1810 roku.

Beethoven napisoł przi kōmpozycyji „*Für Elise am 27 April zur Erinnerung von L. v. Bthvn*”. Podszukowacze ôd życio Beethovena niy doszli do tego, fto bōła Eliza.

## Necowe ôdwołania

*
Raps

**Raps** (łac.: *Brassica napus* L. var. *napus*) – zielina, ze familije kapustowatych. Raps je siŏny na cołkim świecie - robi sie s niego ôlyj. Raps może mieć do ōngyfer 1,5 myjtrōw wysokości. Ziŏrka rapsu majōm ōngyfer 50% fetu.
Bochtar

**Bochtar** (tadżycko godka: *Бохтар*, ) - mjasto we Tadżykistańe, stolica chatlůńskigo wilajetu. Uostrzodek industryje.
Finsterwalde

**Finsterwalde** (dolnosorb. *Grabin*) - mjasto we Mjymcach, we landźe Brandynburgijo, we kryśe Elbe-Elster.
Rybczynci (chmylnyćki rejůn)

**Rybczynci** (ukr. *Рибчинці*) - wjeś na Ukrajińe, we chmjelńickim uobwodźe, we chmylnyćkim rejůńe. Na 2022 rok půmjyszkowało sam 883 ludźi.
Reż

**Reż** (**res**, **reź**, **żyto**, łac.: *Secale cereale*) – zielina ze zorty trŏw, kerŏ je siōnŏ we Ojropie a Azyji za ôbiyle. Reż może mieć do ōngyfer 2 myjtrōw wysokości. Robi sie z niego myjl a ôsucie. Reż dŏwnij bōł mniymany bez ludzi za zielsko.
Port Louis

**Port Louis** – stolica Mauritiusu a dystryktu Port Louis. Uostrzodek industryje a turystyki, morsko hawyna.
Beau Bassin Rose-Hill

**Beau Bassin-Rose Hill** – mjasto na Mauritiuśe, stolica dystryktu Plaines Wilhelms. Uostrzodek industryje.
Jardinópolis (São Paulo)

**Jardinópolis** - gmin we Brazyliji, we sztaće São Paulo. Mo 503,355 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 44&nbsp;970 ludźi.
Wołnowacha

**Wołnowacha** (ukr. *Волноваха*) - mjasto na Ukrajińe, we důńeckim uobwodźe, śedźiba wołnowaskigo rejůnu.
Łoziwśkyj

**Łoziwśkyj** (ukr. *Лозівський*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we łuhańskim uobwodźe, we słowjanoserbśkim rejůńe. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 5146 ludźi.
Carl Menger

**Carl Menger von Wolfensgrün** (nar. 23 lutego 1840 we Nowym Sōnczu, um. 27 lutego 1921 we Wiedźniu) – austryjŏcki ekōnōmik ze austryjŏckij szuli a jeji tworzyciel. Szrajbnōł ôn wydany we 1871 roku buch ô titlu *[[Grundsätze der Volkswirtschaftslehre]]* (po ślōnsku *Prawidła ekōnōmije*), kerego to wydanie je mniymane za anfang austryjŏckij szuli we ekōnōmiji. Jego buch wkludziōł do ekōnōmije nowe teoryje - ô geldzie, cynie a wertowności.
Kreminna

**Kreminna** (ukr. *Кремінна*) – mjasto na Ukrajińe, we łuhańskim uobwodźe, we sewerodonećkim rejůńe.
Nyzy

**Nyzy** (ukr. *Низи*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we sumskim uobwodźe, we sumśkim rejůńe. Na 2023 rok půmjyszkowało sam 2933 ludźi.
Olszewka (przasnyski krys)

**Olszewka** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we przasnyskim kryśe, we gmińe Jednorożec.
Turowo (wjeś we zachodńopůmorskim wojewůdztwje)

**Turowo** (mjym. *Thurow*) - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we szczećineckim kryśe, we gmińe Szczećinek.
Tułowice

**Tułowice** (niym. *Tillowitz*) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie we ôpolskim krysie, siydziba władz gminu Tułowice.

Prziwileje miasta dlŏ Tułowicōw bōły nadane 1 stycznia 2018.

## Kamracke miasta
Tułowice sōm skamracōne ze:
*  Bělá pod Pradědem (Czechy)
*  Wendeburg (Niymce)

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta Tułowicōw
Ujŏzd

**Ujŏzd** (pol. *Ujazd*, niym. *Ujest*) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie we strzeleckim krysie, siydziba władz gminu Ujŏzd. Ôd 2008 roku miasto ôficjalnie mŏ dwa miana – polske a niymiecke.

## Kamracke miasta
Ujŏzd je skamracōny ze:
*  Bad Lobenstein (Niymce)
*  Břidličná (Czechy)
*  Nusplingen (Niymce)

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta Ujŏzdu

KKategoryjo:Gmin Ujozd (uopolske wojewůdztwo)
Łaszew (łůdzke wojewůdztwo)

**ŁAszew** - wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we wjelůńskim kryśe, we gmińe Wjyrzchlas.
Pałówko

**Pałówko** (mjym. *Neu Paalow*) - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we sławjyńskim kryśe, we gmińe Postůmino.
Jynczmiyń

**Jynczmiyń** (łac.: *Hordeum vulgare*) – zielina ze zorty trŏw, siŏnŏ ajnfachowo na świecie za ôbiyle. Jynczmiyń je siōny juże ôd ōngyfer 10 tysiyncy lŏt. Jynczmiyń może mieć do ōngyfer 1 myjtra wysokości. Robi sie z niego ôsucie, flŏki, krupy a browarny słōd.
Ludwig von Mises

**Ludwig Heinrich Edler von Mises** (nar. 29 września 1881 we Lymbergu, um. 10 paździyrnika 1973 we Nowym Jorku) – austryjŏcki ekōnōmik austryjŏckij szuli a filozof. Jako piyrszy szrajbnōł ôn ô problymie ekōnōmicznego rachowaniŏ we socjalizmusie - podug niego, niy idzie porachować co je wertowne do produkcyje we ekōnōmiji jeźli niy ma rynkowych cyn. Krōm problymu ekōnōmicznego rachowaniŏ, robiōł ôn nad teoryjōm geldu, metodologijōm ekōnōmije a problymami interwencyje sztatu we rynek. Spiyroł ôn liberalizmus a minimalny sztat.
Grodkōw

**Grodkōw** (pol. *Grodków*, niym. *Grottkau*) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku (podle gyszichty we Dolnym Ślōnsku), we połedniowo-zachodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie we brzyskim krysie, siydziba władz gminu Grodkōw.

## Kamracke miasta
Grodkōw je skamracōny ze:
*  Beckum (Niymce)
*  Heringsdorf (Niymce)
*  Bogumin (Czechy)
*  La Celle-Saint-Cloud (Francyjŏ)
*  Borszcziw (Ukrajina)

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta Grodkowa
Republika Rio Grande

**Republika Rio Grande** (szp. *República del Río Grande*) – gyszichtowŏ republika we pōłnocnyj Americe, na terynach dzisiyjszego Meksyku a Zjednoczōnych Sztatōw. 

Była ôna partym aufsztandōw prociw Cyntralistycznyj Republice Meksyku mit ze Teksasym a Jukatanym. Republika ôstała ôgłoszōnŏ 7 stycznia 1840, a jeji haupsztadym ôstało Laredo (dzisioj je to tajla Teksasu). 17 stycznia 1840 ôstały ôbrane beamtery, gyneralnŏ rada a prezydynt - Jesús de Cárdenas. Republika ôstała zlikwidowanŏ 6 listopada 1840, kej to wojŏki Rio Grande we Camargo a Laredo skapituliyrowali przed Meksykiym. Terŏźnie we Laredo znojduje sie Muzyjōm Republiki Rio Grande, kere je we dŏwnyj siydzibie regiyrōnku republiki.
Simo Häyhä

**Simo Häyhä** (nar. 17 grudnia 1905 we Rautjärvi, um. 1 kwietnia 2002 we Haminie) – fiński snajper, uznŏwany za jednego s nojlepszych we gyszichcie.

## Gyszichta

### Modość
Bōł ôn synym Juho Matinpoika Häyhy a Katri Juhontytäry Häyhy, jako siōdmy s ōsymki bajtlōw. Majerantniōł ôn na bauerstwie. Ôd nojmodszych rokōw przoł ôn swojimu hajmatowi, kery kej ôn bōł bajtlym, bōł tajlōm Ruskigo Impyrium. We modości mioł ôn rŏd gōn, bezto możne mioł lepsze strzelecke szprymy. Fest gut gōniōł ôn liszki.

### Armijŏ
Po ôdzyskaniu fraju bez Finlandyjõ prziwstoł ôn do Ciwilowyj Gwardyje, a we 1925 roku do armije, atoli po dwōch latach dinstu wrōciōł sie do roboty na bauerstwie. We czasie zimowyj wojny (lata 1939-1940) bōł ôn snajperym, kery walczōł we ekstremusowych warōnkach poczasowych (tymperatury siyngajōnce -20°C). We 98 dni trwaniŏ zimowyj wojny, zastrzylōł 542 sowieckich wojŏkōw. Używoł ôn giwery Mosin M28/30 beze cylownika fernrorowego. Skiż ciynżkich warōnkōw poczasowych, dŏwał pozōr ôn na kōnserwacyjõ swojij giwery. Mioł ôn narychtowane strzelecke sztelōngi, kere nawiydzoł nocami coby dać pozōr na ich skrycie. Barzo czynsto pucowoł ôn brōń - przed jak tyż po szlusie kożdyj misyji. Dŏwoł mocka technik we cylu skrycia go na czas boju, bajszpile tych technik to wylywanie wody na śniyg przed giwerōm, zapamiyntywanie ôsobliwości placōw we kerych strzyloł. 6 marca 1940 roku ôstał trefiōny we szczynkã, kerŏ ôstała barzo popsutŏ. Mioł 26 ôperacyji ôdtwŏrzaniŏ gnatōw, atoli gyzicht dalij bōł sztajchniynty.

### Po wojnie
Po szlusie zimowyj wojny, wrōciōł sie na wieś, coby chycić sie dalij bauerstwa a myślistwa. Chowoł psy. Umrził 1 kwietnia 2002 roku we Haminie.
Republika Teksasu

**Republika Teksasu** (ang. *Republic of Texas*, szp. *República de Tejas*) – gyszichtowŏ republika we pōłnocnyj Americe, na terynach dzisiyjszych Zjednoczōnych Sztatōw. 

Republika Teksasu była tajlōm aufsztandōw prociw Cyntralistycznyj Republice Meksyku mit ze Rio Grande a Jukatanym. Piyrszy regiyrōnek (jeszcze bydōnc ferwaltōngowym regiyrōnkiym Meksyku) ôstoł ôgłoszōny 7 listopada 1835, a piyrszŏ niyprzinŏleżytość Teksasu ôd Meksyku 20 grudnia 1835 – atoli republikã po prŏwdzie ukwalōno dziepiyro 2 marca 1836 we Washington-on-the-Brazos. We 1836 roku piyńć sztadōw było prowizornymi haupsztadami republiki: Velasco, Washington-on-the-Brazos, Harrisburg, Galveston, Columbia. We 1837 roku haupsztadym ôstało Houston, a we 1839 Austin. 29 grudnia 1845 Teksas ôstoł ôficjalnie sztatym Zjednoczōnych Sztatōw, a 19 lutego 1846 ôstały przekŏzane regiyry nad Teksasym.
Republika Jukatanu

**Republika Jukatanu** (szp. *República de Yucatán*) – gyszichtowŏ republika we pōłnocnyj Americe, dzisioj tajla Meksyku a Belize. 

Cuzamyn z republikōm Teksasu a Rio Grande, była tajlōm aufsztandōw prociw Cyntralistycznyj Republice Meksyku. Ôstała ôgłoszōnŏ 1 paździyrnika 1841 za niyprzinŏleżytōm ôd Meksyku. Republika Jukatanu była liberalnōm skuli konstytucyje Miguela Barbachano, kerŏ ôstała szrajbniyntŏ we 1841 roku. 5 grudnia 1843 Meksyk zaanbiytowoł Jukatanowi autōnōmijõ, atoli we 1845 roku ugodã ôstała serwanŏ a 1 stycznia 1846 Jukatan drugi rŏz ôgłosiōł niyprzinŏleżytość. 27 siyrpnia 1848 Jukatan ôstoł prziwrōcōny nazŏd do Meksyku skirz wojn z Majami.
Cyntralistycznŏ Republika Meksyku

**Cyntralistycznŏ Republika Meksyku** (szp. *República Centralista de México*, ôficjalnie: Republika Meksyku, szp. *República Mexicana*) – ôkres we gyszichcie Meksyku, kej liberalnŏ kōnstytucyjŏ ze 1824 roku, ôstała pōmiyniōnŏ na nowe, cyntralistyczne rechty, mianowane nojczyńścij za *[[Siedym Rechtōw]]* (szp. *Las Siete Leyes*). Tyn ôkres gyszichty Meksyku trwoł ôd 15 grudnia 1835 roku do 22 siyrpnia 1846 roku, skōńczōł sie kej to ôstała prziwrōcōnŏ federalistycznŏ kōnstytucyjŏ ze 1824 roku. We czasie trwaniŏ cyntralistycznych regiyrōnkōw we Meksyku, miały plac roztōmajte aufsztandy jak we Teksasie, Rio Grande a Jukatanie.
Dawid Garedża

**Dawid Garedża** (gru.: *დავითგარეჯის სამონასტრო კომპლექსი*) – kōmpleks nojstarszych klŏsztōrōw we Gruzyji. Ôstoł ôn założōny bez św. Dawida s Garedży, asyryjskigo mnicha, kery ôstoł posłany do Gruzyji bez św. Jōna s Zedazenije. Klŏsztōr ôstoł barzo zniszczały we 1615 roku, kej to Persy reskiyrowane bez Abbasa I Wielgigo ukatrupili mnichōw a zhajcowali buchy a dzieła kōnsztu. Dzisioj ino 3 ze dŏwnych 30 klŏsztōrōw dalij funguje. Pōmiyszkujōm sam mnichowie Gruzińskigo Prawosławnego Kościoła.
Asyryjŏki

**Asyryjŏki** (asy. *ܐܵܬܘܿܪܵܝܵܐ*) – symickŏ nacyjŏ, kerŏ je ze Mezopotamije. Asyryjŏki sōm zaôbycz czōnkami kościołōw krześcijōńskich wszyjskich trzech tajli (katolicyzm, protestantyzm, prawosławie): 45% je czōnkami Chaldejskigo Kościoła, 26% Syriackigo Ôrtodoksyjnego Kościoła, 19% Asyryjskigo Kościoła Weschodu, 4% Syriackigo Katolickigo Kościoła a ino 6% wiernymi inkszych religije. Srogŏ tajla Asyryjŏkōw pōmiyszkuje poza Bliskim Weschodym - głownie we Zjednoczōnych Sztatach, Szwecyji, Niymczech a inkszych landach.
Stolberg (Rheinland)

**Stolberg (Rheinland)** - mjasto na prowach krysu we Mjymcach, we landźe Půłnocno Nadryńijo-Westfalijo, we Städteregion Aachen. Uostrzodek industryje.
Pjetrow Wał

**Pjetrow Wał** (rus.: *Петров Вал*) – mjasto we Rusyji we [wołgogradskim] uobwodźe](https://szl.wikipedia.org/wiki/wo%C5%82gogradski_obw%C5%AFd). Założůne we 1942, mjejske prawa uod 1988.
Voorschoten

**Voorschoten** - gmin we Ńiderlandach, we regijůńe Połedńowo Holandyjo. Mo 11,56 km² wjyrchu a podug danych ze 2022 roku půmjyszkowało sam 25&nbsp;569 ludźi.
Chuluota

**Chuluota** - census-designated place we USA, we sztaće Florida, we hrabstwje Seminole. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 2483 ludźi.
Irpiń

**Irpiń** (ukr. *Ірпінь*) - mjasto na Ukrajińe, we kijowskim uobwodźe, we buczanśkim rejůńe. Uostrzodek industryje.
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring

**The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring** – piyrszy film s filmowyj trylogije *[[The Lord of the Rings (filmowŏ trylogijŏ)|The Lord of the Rings]]*, kerego reżiserym bōł Peter Jackson. Piyrszŏ prymiera miała plac 10 grudnia 2001 roku we Lōndynie, prymiera we Czeskij Republice 10 stycznia 2002 roku, we Słowacyji 25 stycznia 2002 roku a we Polsce 15 lutego 2002 roku. Film tyn je adaptacyjōm rōmana Johna Ronalda Reuela Tolkiena *[[The Lord of the Rings]]* (piyrszyj a tyż anfangu drugij tajli buchu). Wersyjŏ reżiserskŏ filmu trwŏ 3 godziny 48 minut a wersyjŏ podstawowŏ 2 godziny 58 minut.
Santa Cruz de la Sierra

**Santa Cruz de la Sierra** - mjasto we Boliwiji, stolica departamyntu Santa Cruz. Uostrzodek industryje a nauki.
Peter Jackson

**Peter Robert Jackson** (nar. 31 paździyrnika 1961 we Pukerua Bay) – nowozelandzki reżiser. Wyreżiserowoł ôn trylogijõ ''The Lord of the Rings'', kerŏ je adaptacyjōm rōmana Johna Ronalda Reuela Tolkiena ô tym samym titlu.
The Lord of the Rings: The Two Towers

**The Lord of the Rings: The Two Towers** – drugŏ tajla filmowyj trylogije ''The Lord of the Rings'', kerŏ ôstała wyreżiserowanŏ bez Petera Jacksona. Piyrszŏ prymiera miała plac 5 grudnia 2002 roku we Nowym Jorku, prymiera we Czeskij Republice a Słowacyji 16 stycznia 2003 roku a prymiera we Polsce 31 stycznia 2003 roku. Je to adaptacyjŏ tajli drugigo buchu rōmana Johna Ronalda Reuela Tolkiena *[[The Lord of the Rings]]*. Wersyjŏ reżiserskŏ trwŏ 3 godziny 55 minut a wersyjŏ podstawowŏ 2 godziny 59 minut.
The Lord of the Rings: The Return of the King

**The Lord of the Rings: The Return of the King** – trzeciŏ tajla s filmowyj trylogije wyreżiserowanyj ôd Petera Jacksona ''The Lord of the Rings''. Piyrszŏ prymiera miała plac 1 grudnia 2003 roku we Wellington, prymiera we Polsce 1 stycznia 2004, we Czeskij Republice a Słowacyji 15 stycznia 2004 roku. Je to adaptacyjŏ tajli drugigo a tyż trzecigo buchu rōmana Johna Ronalda Reuela Tolkiena ''The Lord of the Rings''. Wersyjŏ reżiserskŏ trwŏ 4 godziny 23 minut a wersyjŏ podstawowŏ 3 godziny 21 minut.
Krzepice

**Krzepice** – (pol. *Krzepice*) – mjasto położůne we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we kłobuckim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Krzepice.
Asyryjskŏ gŏdka

**Asyryjskŏ gŏdka** (asy. *ܣܘܪܝܬ* abo *ܐܬܘܪܝܐ*) – aramejskŏ pōłnocno-weschodniŏ gŏdka, używanŏ bez ōngyfer 50 tysiyncy perzōnōw. Je to gŏdka we ôpresyji do stracyniŏ sie. Asyryjskŏ gŏdka mŏ moc wortōw ze ajnflusu akadyjskij gŏdki.
Glinianŏ Gōrka

**Glinianŏ Gōrka** to je miano lŏ placu wele Gogōwka, kaj je kapla ze patrōnatym ôd Nojświyntszyj Matki Bożyj, co przinŏleży do fary ôd świyntego Bartłōmiyja.

## Rozlygowanie
Mały berg mianowany Glinianōm Gōrkōm rozlygowany je kole 2 kilōmetry na zŏchōd ôd Gogōwka, przi drōdze do Prudnika, kaj na krojc idōm drōgi z Mochowa (schōd) do Wiyrcha (zŏchōd) a ze Błażejowicōw (pōłnoc) do Dziyrżysławicōw (połednie).

## Historyjŏ
Do jŏra 1628 roku, wiynkszość protestantōw wy mieście przeszła na katolicyzm. 21 mŏja 1628 roku, z Gogōwka wyruszyła skupina wanielikōw, co jejich grŏf Oppersdorff (posiedziciel zōmku w Gogōwku) wygnoł, bo niy chcieli ôni zmiynić wiyrzyniŏ. Mieli ôni zamiyszkać we Prudniku. Po przejściu bez rzykã Ôsobłogã a minōńciu Mochowa, wleźli na Glinianõ Gōrkã, coby se ôstatni rŏz pokukać na Gogōwek. Antlich protestatny zdecydowały, iże wrōcōm se nazŏd do Gogōwka i przejdōm na katolicyzm. Tedy grŏf Georg III. von Oppersdorff za jejich kōnwersyjõ kŏzoł we 1638 roku zbudować kaplã na Glinianyj Gōrce i uzdoł, coby na kożdy rok we sztwŏrtõ niydzielã po Wielgōnocy ôdbywała sie dziynkczynnŏ procesyjŏ na niōm.

We 1643 roku kaplã na Glinianyj Gōrce zniszczyły szwedzke wojŏki ôd jyneroła Lennarta Torstenssona. We 1687 roku zbudowany bōł nowy kościōłek z holcu, co przetrwoł niycołke sto rokōw. Kej Prusy zajōnli Gōrny Ślōnsk, wydany bōł zakŏz ôrganizowaniŏ procesyji na Glinianõ Gōrkã. Rozporzōndzynie bōło wycŏfane we 1779 roku, a Henryk Ferdynand von Oppersdorff kŏzoł na placu zburzōnyj drzywniannyj kaple zbudować nowõ, z cegłōwki, co przetrwała do dzisiej. Kapla bōła poprzniōnŏ w czasie II wojny światowyj, a jeji ôdnowa trwała ôd 1950 do 1951.

## Dzisiej
Procesyje z Gogōwka na Glinianõ Gōrkã chodzōm do dzisiej. Nojprzōd idzie ôrkiestra, farŏrz z kapelōnkym i ministranty. Niyskorzij idōm karlusy i dziouchy, co niesōm fany. Za niymi idōm bambry z Orŏczōw i Winiarōw i miyszkańce miasta.

## Necowe ôdwołania
*
Kapla

**Kapla** () to je niywielgi krześcijōński budōnek religijny. Kaple mogōm być swobodnie stojōnce abo połōnczōne ze srogszym ôbiektym architektōnicznym. Kaple sōm budowane przi drōgach, kościołach, lazarytach, smyntŏrzach.

Piyrszōm kaplōm bōł mały drzywnianny kościōł we Tours we Francyji, zbudowany we 5. storoczu ôd biskupa Świyntego Brykcjusza. Kościōł tyn bōł mianowany *Capella*.

We wanielickich spōlnotach, mianym *kapla* ôkryślŏ sie wiynkszość religijnych budōnkōw.

Ôd słowa *kapla* wziōnło sie miano *kapelōn* (*capellanus*), *kapela* i *kapelmajster*.

## Necowe ôdwołania
*
Viggo Mortensen

**Viggo Peter Mortensen Jr.** (nar. 20 października 1958 roku we Nowym Jorku) – amerikōński filmowy a tyjatralny szauszpiler, znany ze ôdszpilaniŏ roli Aragorna we filmowyj trylogiji ''The Lord of the Rings''.
Oppersdorffy

**Oppersdorffy** to je szlacheckŏ i arystokratycznŏ familijŏ ze Ślōnska. Ôd 1554 roku barōny cysŏrstwa, a ôd 1626 grŏfy cysŏrstwa. Byli ôni ze Ôpersdorfu wele Nysy, a jejich siydzibōm bōł zōmek w Gogōwku. Oppersdorffy ôpuściyli Ślōnsk we 1945 roku. Terŏźnie, przedstŏwiciele familije miyszkajōm we Szwajcaryji.

## Ôbŏcz tyż
* Ślōnske familije szlachecke
Czornobajiwka (chersůński rejůn)

**Czornobajiwka** (ukr. *Чорнобаївка*) - wjeś na Ukrajińe, we chersůńskim uobwodźe, we chersůńskim rejůńe. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 9275 ludźi.
Ewa Michna

**Ewa Michna** – polsko socjolożka, profesorka Uniwersytetu Jagiellońskigo. Zajmuje śe tymatykům norodowych a etńicznych myńszośći we strzodkowo-schodńij Ojropje, m. in. Ruśinami a Ślůnzokami.

## Necowe uodwołańa
* Profil na neczajće UJ
Motala

**Motala** - mjasto we Szwecyji, we regijůńe Östergötland, śedźiba gminu Motala. Uostrzodek industryje a turystyki.
Zōmek w Gogōwku

**Zōmek w Gogōwku** to je zabytkowy zōmek we pōłnocno-zachodnim narożniku nojstarszyj tajle miasta Gogōwek. Do 1945 roku posiedzicielōma zōmku bōła szlacheckŏ familijŏ Oppersdorffōw, a piyrwyj nŏleżoł do princōw ôpolskich. Terŏźnie je ôn włŏsnościōm gminu Gogōwek. Tajluje sie na zōmek dolny a gōrny.

Gościōma w zōmku byli, miyndzy inkszymi: Jōn II Kazimiyrz Waza ze ślubnōm a swojim dworym (1655), Jan Andrzej Morsztyn (1656), Ludwig van Beethoven (1806).
Bratruła

**Bratruła** to je maszina, co suży do piyczyniŏ abo podpiykaniŏ jŏdeł. Terŏźnie produkowane sōm tyż małe bratruły, kere sōm ôgraniczōne we funkcyjach, nale sztimujōm do małych kuchniōw w formie bratruł do zabudowy abo przenośnych (mikrowela).
Vangelis

**Evángelos Odysséas Papathanassíou** (gr. Ευάγγελος Οδυσσέας Παπαθανασίου), ze fachu znany jako **Vangelis** (gr. Βαγγέλης; nar. 29 marca 1943 we Agriji, um. 17 mŏja 2022 we Paryżu) – grecki kōmpozitōr. Kōmponiyrowoł ôn roztōmajtõ muzikã - ôd roka pō muzikã elektrōnicznõ a filmowõ. Skōmponiyrowoł ôn muzikã do roztōmajtych filmōw jak ''Blade Runner'' abo ''1492: Conquest of Paradise''.
Jełbanka

**Jełbanka** (rus. *Елбанка*) - wjeś we Rusyji, we Ałtajskim Kreju, we ust'-pristanskim rejůńe. Na 2013 rok půmjyszkowało sam 591 ludźi.
Saud bin Abdulaziz Al Raszid

**Saud bin Abdulaziz Al Raszid** (ar.: سعود بن عبدالعزيز الرشيد *Suʿūd ibn ʿAbdulʿazīz Āl Rašid*; nar. we 1898 we Ha'il, um. we marcu 1920) bōł dziesiōntym Ymirym ôd Dżabal Szammar pōmiyndzy 1908 a 1920 rokym.

Kej bōł ōn mody, prōbowoł ônygo ukatrupić jego ōnkel, kery niyskorzij bōł ymirem, atoli sie to niy podarziło. Kej bōł ôn na dziesiyńć rokōw stary, to ôstoł ôn ymirym. Pode jego mianym reskyrowali za regyntōw atoli wônczas jego ōma Fatima Al Zamil a krewne ôd zajty muter s familije Al Sabhan do 1914 roku podug kōnstytucyje. Saud pokōnoł siyły Ibn Sauda we batliji pod Jarrab 24 stycznia 1915 roku. We bataliji umrził brytyjski kamrat Ibn Sauda, hauptman Shakespear.

We 1920 roku ôstoł ukatrupiōny ôd swojigo kuzyna, Abdullaha bin Talala. Jedno s jego dŏwnych ślubnych hajtła sie z Ibn Saudym. Fahda bint Asi Al Shuraim s tajle Abda ôd plymiōna Szammar ôstała bezto dziewiytnŏstōm ślubnōm Ibn Sauda a muter ôd krōla Saudyjskij Arabiji Abdullaha.

## Linki zewnyntrzne
Al Rasheed we *hukam.net*, s ôbrŏzkami a fanami. (pō arabersku)
Rieupeyroux

**Rieupeyroux** - gmin we Francyji, we regijůńe Uoksytańijo, we departamyńće Aveyron. Mo 54,81 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 1949 ludźi.
Niagara-on-the-Lake

**Niagara-on-the-Lake** – mjasto we Kanadźe, we prowincyji Ontario, we regijůńe Regijůńe Niagara.
Sobołewskoje

**Sobołewskoje** (rus. *Соболевское*) - wjeś we Rusyji, we Tatarstůńe, we wjerchńeusłońskim rejůńe. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 141 ludźi.
Zarębki

**Zarębki** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we kolbuszowskim kryśe, we gmińe Kolbuszowo.
Werbiwczyk

**Werbiwczyk** (ukr. *Вербівчик*) - wjeś na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we brodiwśkim rejůńe. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 437 ludźi.
İskenderun

**İskenderun** (dowńij **Aleksandretta**) - mjasto we Turcyji, we prowincyji Hatay. Uostrzodek industryje, morsko hawyna.
Meridian (hrabstwo Sutter)

**Meridian** - census-designated place we USA, we sztaće Kaliforńijo, we hrabstwje Sutter.Na 2010 rok půmjyszkowało sam 358 ludźi.
Stare Orzechowo

**Stare Orzechowo** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we nowodworskim kryśe, we gmińe Půmjychůwek.
Łubno (půmorske wojewůdztwo)

**Łubno** (kaszub. *Łubno* lebo *Łëbno*, mjym. *Lubben*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we bytowskim kryśe, we gmińe Kołczygłowy.
Humerœuille

**Humerœuille** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Pas-de-Calais. Mo 3,23 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 180 ludźi.
Narol

**Narol** - mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we lubaczowskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Narol.
Murat (Cantal)

**Murat** - gmin we Francyji, we regijůńe Auvergne-Rhône-Alpes, we departamyńće Cantal. Mo 6,5 km² wjyrchu a podug danych ze 2014 roku půmjyszkowało sam 1880 ludźi.
Les Grands-Chézeaux

**Les Grands-Chézeaux** - gmin we Francyji, we regijůńe Nowo Akwitańijo, we departamyńće Haute-Vienne. Mo 13,51 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 246 ludźi.
Rouvray-Catillon

**Rouvray-Catillon** - gmin we Francyji, we regijůńe Normandyjo, we departamyńće Seine-Maritime. Mo 12,22 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 225 ludźi.
Strawczyn

**Strawczyn** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we keleckim kryśe, śedźiba gminu Strawczyn.
Solistówka

**Solistówka** - wjeś we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we augustowskim kryśe, we gmińe Kośćelny Bargłůw.
Kupno (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Kupno** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we rypińskim kryśe, we gmińe Wůmpjelsk.
Pusté Úľany

**Pusté Úľany** - wjeś a gmin (obec) na Słowacyji, we trnavskim kreju, we kryśe Galanta. Mo 24,54 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 1808 ludźi.
Witnica (zachodńopůmorske wojewůdztwo)

**Witnica** (mjym. *Vietnitz*) – wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we gryfińskim kryśe, we gmińe Moryń.
Krowjarki (ślůnske wojewůdztwo)

**Krowjarki** (pol. *Krowiarki*, mjym. *Preußisch Krawarn*, 1945-1947 polske mjano *Krawarz Polski*) - wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we raćiborskim kryśe, we gmińe Wjelge Pjetrowicy.
Grzybowo (wůngrowjecki krys)

**Grzybowo** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we wůngrowjeckim kryśe, we gmińe Skoki.
Prawosławen

**Prawosławen** (bułg. *Православен*) - wjeś we Bułgaryji, we uobwodźe Płowdiw, we gmińe Pyrwomaj. Na 2022 rok půmjyszkowało sam 593 ludźi.
Jean-Baptiste Say

**Jean-Baptiste Say** (nar. 5 stycznia 1767 we Lyonie, um. 15 listopada 1832 we Paryżu) – francuski gyszeftman a ekōnōmik francuskij liberalnyj szuli. Kej bōł ôn mody, to wiynkszość żywobyciŏ spyndziōł we Genewie a Lōndōnie. We 1803 ôstoł wydany jego buch *[[Traité D'économie Politique]]* (po ślōnsku *Traktat ô politycznyj ekōnōmiji*), skuli kerego naszrajbowaniŏ uciek ze Paryża coby uniknōńć napoleōńskich represyje. We 1813, kej regiyrōnek Napleōna upŏd, wrōciōł sie do Paryża. Wkludziōł ôn do ekōnōmije nowõ teoryjõ, kerŏ ôd jego miana je czynsto mianowane za prawo Saya.
Kedywat Egiptu

**Kedywat Egiptu** (ara. *الخديوية المصرية*, ôsm. *خدیویت مصر*) – gyszichtowy, autōnōmiczny ôsmański sztat we Africe a po tajli we Azyji, kery ôstoł uzdany we 1867 roku i bōł reskiyrowany ôd dynastyje Muhammad Ali a zlikwidowany ôstoł ôn we 1914 roku ôd Wielgij Brytanije skuli piyrszyj światowyj wojny, we keryj to Brytanijŏ walczyła prociwko imperyjum dynastyje Ôsmanōw. 

Ôd 1882 roku tyn ôsmański land bōł ôkupowany ôd brytyjskij armije, atoli podug rechtu Egipt bōł sztyjc ôsmańskim sztatym a ôstoł brytyjskim protektoratym dziepiyro, kej stworzōny na placu kedywatu ôstoł Sułtanat Egiptu. Haupsztadym kedywatu (kery je tyż haupsztadym terŏźnego Egiptu) bōł Kair.
Łetnik (pesczanokopski rejůn)

**Łetnik** (rus. *Летник*) - wjeś we Rusyji, we rostowskim uobwodźe, we pesczanokopskim rejůńe. Na 2021 rok půmjyszkowało sam 2415 ludźi.
Łubiana

**Łubiana** (kaszb. *Łubianô*, mjym. *Lubianen*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kośćerskim kryśe, we gmińe Kośćerzina.
Żywjecke Mjyndzybrodźe

**Żywjecke Mjyndzybrodźe** (pol. *Międzybrodzie Żywieckie*) - wjeś we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we żywjeckim kryśe, we gmińe Czerńichůw.
Scalea

**Scalea** - gmin we Italiji, we regijůńe Kalabryjo, we prowincyji Cosenza. Mo 22,56 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku p√mjyszkiwało sam 11&nbsp;363 ludźi.
Dębno (średzki krys)

**Dębno** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we średzkim kryśe, we gmińe Nowe Mjasto nad Wartům.
Biadoliny Szlacheckie

**Biadoliny Szlacheckie** – wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we brzeskim kryśe, we gmińe Dymbno.
Wodōr

**Wodōr** (łac.: *hydrogenium*) – je to elymynt chymiczny ô numerze atōmowyj 1, niymetal ze bloku s tabule Mendelejewa. Je ułożōny we grupie 1, ôkresie 1.

Je ôn nojczyńścij wystympujōncym elymyntym chymicznym we wszechświecie, nojczyńścij wystympujōncym jego izotopem je prot (izotop z 1 nukleonym). Wŏga atōmu wodoru wynosi 1,00794 u. We warōnkach normalnych wystympuje za bezfarbiaty, bezwōnny, bezsmakowy, barzo lekopŏlny gaz. Wystympuje w formie dwuatōmowych molekułōw.

## Wystympowanie
Wodōr wystympuje w cołkim wszechświecie. Na ziymi idzie trefić go miyndzy inkszymi w:

* skołach

* gazach wulkanicznych

* lufcie

## Zastosowanie

### Industryjŏ spożywczŏ
Wodōr w industryji spożywczyj używŏ sie zaôbycz do utwardzania ziylinowych fetōw, bez co powstŏwŏ margaryna.

## Izotopy wodoru
W cołkości wystympuje 7 izotopōw wodoru. Sztabilne izotopy to prot (0 neutronów) i deuter (1 neutron). Niysztabilne izotopy to ³H, ⁴H, ⁵H, ⁶H, i ⁷H. ³H (inakszyj tryt) to nojsztabilny z nich.
Hel (elymynt)

**Hel** (łac. helium) – elymynt chymiczny ô numerze atōmowyj 2. Je piyrszym gazem zŏcnym z grupy helowcōw (grupy 18). Po wodorze je drugim nojbarzij rozpowszechnionym we wszechświecie elymyntym chymicznym. Posiado moc zastosowań.

## Hel we formie stałyj
Hel ôstŏwo w formie ciekłyj w tymperaturze nula bezsumiynnego pod drukym atmosferycznym. Krzepnie w tymperaturze 0,95 K i pod drukym 26 atm.

## Izotopy helu
Nowy Kłopoczyn

**Nowy Kłopoczyn** - wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we rawskim kryśe, we gmińe Sadkowicy.
Ukłŏd ôkresowy elymyntōw

**Ôkresowy ukłŏd elymyntōw -** zestawiynie wszyjskich elymyntōw chymicznych w formie tabuli, podug rosnōncej atōmowyj numery (numery protōnōw w jōndrze atōmu) wykōnane ôd Dymitra Mendelejewa.
Lit

**Lit** (Li, gr.  "λίθος" *lithos* 'kamjyń') - elymynt chymiczny ô numerze atōmowyj 3. Je ôn we grupie litowcōw (grupa 1, ôkres 2). Je miynkim strzybrzistym metalym. Jak wszyjske litowce (metale alkaiczne) je fest łatwopalny i aktywny chymicznie.

## Użycie
Lit zaôbycz używŏ sie w ceramice za topnik przi przeróbce tlynku krzymu. Je tyż używany we akumulatōrach litowo-jonowych a w atōmbōmbach.
Rogówek (śwjyntokrziske wojewůdztwo)

**Rogówek** – wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we kůneckim kryśe, we gmińe Gowarczůw.
San Luis Obispo

**San Luis Obispo** – mjasto we USA, we sztaće Kaliforńijo, śedźiba hrabstwa San Luis Obispo. Uostrzodek industryje.
Rawjaczyna (goracki rejůn)

*Rawjaczyna*' (bjoł. *Равячына*) - wjeś na Bjołoruśi, we mahyleńskim uobwodźe, we gorackim rejůńe, we parszyckim sjełsowjeće. Na 200 rok půmjyszkowało sam 47 ludźi.
Ôsmańske Imperyjum

**Ôsmańske Imperyjum** (ôsm. دولت عليه عثمانيه) – gyszichtowe imperyjum kere leżało we Azyji, Ojropie a Africe. Ôstało uzdane we ōngyfer 1300 roku. Po piyrszyj światowyj wojnie, skuli rewolucyje nacjōnalistōw ôd Mustafy Kemala Atatürka, imperyjum ôstało zastōmpiōne ôd Republiki Turcyje, kerŏ istnieje do dzisio a je erbowiznōm Atatürka.
Rożnowice (małopolske wojewůdztwo)

**Rożnowice** (pol. *Rożnowice*) - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we gorlickim kryśe, we gmińe Bjecz.
Sumartin

**Sumartin** - wjeś we Chrwacyji, we splicko-dalmatůyńskij żupańiji, we gmińe Selca. Je rozlygowano na wyspje Brač. Na 2011 rok půmjiszkiwało sam 474 ludźi.
Ormosbánya

**Ormosbánya** - wjeś a gmin na Madźarach, we kůmitaće Borsod-Abaúj-Zemplén, we kryśe Kazincbarcika. Mo 7,54 km² wjyrchu a podug danych ze 2015 roku půmjyszkowało sam 1530 ludźi.
Torrelles de Foix

**Torrelles de Foix** (sp. *Torrellas de Foix*) - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Katalůńijo, we prowincyji Barcelůna. Mo 	37,19 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 2479 ludźi.
Czynadijowo

**Czynadijowo** (ukr. *Чинадійово*, madź. *Szentmiklós*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we zakarpackim uobwodźe, we mukaczewskim rejůńe. Na 2022 rok půmjyszkowało sam 6688 ludźi.
Lübbenau/Spreewald

**Lübbenau/Spreewald** (dolnosorb. *Lubnjow/Błota*) - mjasto we Mjymcach, we landźe Brandynburgijo, we kryśe Oberspreewald-Lausitz.
Wolanów (mazowjecke wojewůdztwo)

**Wolanów** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we radůmskim kryśe, śedźiba gminu Wolanów.
Wójtowice (dolnoślůnske wojewůdztwo)

**Wójtowice** - wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we kłodzkim kryśe, we gmińe Kłodzko Bystrzica.
Bailleul (Nord)

**Bailleul** - gmin we Francyji, we regijůńe Hauts-de-France, we departamyńće Nord. Mo 43,42 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 15&nbsp;163 ludźi.

### Kamracke sztaty
*  Werne
*  Hawick
*  Izegem
*  Yaka
*  Wałcz
Jersey

**Jersey**, uoficalne mjano **[[Baliwat]] Jersey** (ang. *Bailiwick of Jersey*, jèrriais *Bailliage dé Jèrri*) - znoleżne terytoryjům Wjelgij Brytańiji rozlygowane na wyspje uo jednakim mjanie a kilkudźeśyńću mjyńszych, ńypomjyszkiwanych wyspach.

Ńy je tajlům Wjelgij Brytańiji a ńy należoło do Ojropejskij Uńiji. Głowům sztatu je brytyjsko krůlowo kero je reprezyntowano bez gubernatora.

Wyspa je we pośadańu pjyrw Ynglandu a ńyskorzu Wjelgij Brytańiji uod 1066 roku. Je znůmo kej dowkowy raj.
Opatowiec

**Opatowiec** - mjasto we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we kaźimjerskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Opatowiec. Mjejske prawa 1271-1869 a zaś uod 2019. Je najmńyjszym podug wjelośći ludźi mjastym we Polsce.
Łęg Tarnowski

**Łęg Tarnowski** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we tarnowskim kryśe, we gmińe Żabno.
Młynary

**Młynary** (mjym. *Mühlhausen*) – mjasto we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we elblůnskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Młynary.
Święcany

**Święcany** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we jaśelskim kryśe, we gmińe Skołyszyn.
Trzebień (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Trzebień** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we bydgoskim kryśe, we gmińe Dobrcz.
Cygara

**Cygara** (**cigara**) – ułożōne a sklajstrowane we rułkã wysuszōne liście tabaki. Cygara sōm kurzōne kōnzumyncko ôd 1492 roku, kej to Kristof Kolōmb przibōł na Amerikã. Przed rajzōm Kolōmba, były ône kurzōne ino na Kubie, co bōło tajlōm hańszych cerymōnije. 

## Ajnflus tabaki na cygary
Do roztōmajtych zort cygar używŏ sie tabaki z roztōmajtych tajli świata - warōnki we kerych siōnŏ je tabaka, pōmiyniajōm smak a wōń cygary, a tyż farbã cygary. Tyż dugość gerowaniŏ tabaki pōmiyniŏ smak, wōń a farbã, atoli niy wszyjske liście tabaki nadŏwajōm sie do dugigo gerowaniŏ. Dugsze gerowanie dŏwŏ ciymniyjszõ cygarã.
Araberske Krōlestwo Syryje

**Araberske Krōlestwo Syryje** (ara.: *المملكة العربية السورية*) – gyszichtowe krōlestwo położōne we Azyji, na terynach dzisiyjszyj Syryje a Jordanije. Uzdane ôstało we 1919 roku, a we marcu 1920 ôstoł ôbrany krōl - Fajsal I.  Krōlestwo te ôstało zlikwidowane 24 lipnia 1920 roku, kej to francuskŏ armijŏ wlŏzła do haupsztadu krōlestwa Damaszku a ôstoł uzdany hań francuski mandat Ligi Nacyje.
Ukrajińskŏ Ludowŏ Republika

**Ukrajińskŏ Ludowŏ Republika** (tyż **Ukrajińskŏ Nacyjnŏ Republika**, ukr.: *Украї́нська Наро́дна Респу́бліка*) – gyszichtowŏ republika położōnŏ we Ojropie, na terynach dzisiyjszych: Ukrajiny, Gruzyje, Rusyje, Mołdawije, Rōmōnije, Biołorusi, Słowacyje a Polski. Ôstała ôna uzdanŏ 20 listopada 1917 roku jako autōnōmiczny land Ruskij Republiki, a 25 stycznia 1918 roku ôstała ôgłoszōnŏ za fraj ôd Rusyje. Ôd 29 kwietnia 1918 roku do 18 grudnia 1918 była zastōmpiōnŏ bez prōniymiecke Ukraijńske Państwo, mianowane tyż Ukrajińskim Hetmanatym. We 1920 roku regiyrōnek ULR uciek na ymigracyjõ do Polski, a we 1939–1940 (po angrifie III Rajchu na Polskõ) bōł we Francyji. We latach 1948–1992 dalij fungowoł regiyrōnek tyj republiki na ymigracyji.
Wismar

**Wismar** – mjasto we Mjymcach, we landźe Meklymburgijo-Przedńe Půmorze, śedźiba krysu Nordwestmecklenburg.
Nedumkunnam

**Nedumkunnam** - wjeś we Indyjach, we sztaće Kerala, we dystrykće Kottayam. Na 2001 rok půmjyszkowało sam 22&nbsp;505 ludźi.
Blaustein

**Blaustein** – mjasto we Mjymcach, we landźe Badyńijo-Wirtymbergijo, we kryśe Alb-Donau-Kreis. Mjejske prawa mo uod 2014.
Nenagh

**Nenagh**, irl. *An tAonach* abo *Aonach Urmhumhan* – mjasto we Irlandyji, we prowincyji Munster, we hrabstwje Tipperary.
Stodoły-Wieś

**Stodoły-Wieś** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we uopatowskim kryśe, we gmińe Wojćechowicy.
Niemirówek

**Niemirówek** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we tůmaszowskim kryśe, we gmińe Tarnawatka.
Gorzeń Dolny

**Gorzeń Dolny** - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we wadowickim kryśe, we gmińe Wadowicy.
Ymirat Dżabal Szammar

**Ymirat Dżabal Szammar** (ara. *إِمَارَة جَبَل شَمَّر*), znōmy tyż za **Ymirat Ha'il** (*إِمَارَة حَائِل*) abo **Ymirat Raszidōw**, bōł państwym we pōłnocnyj tajli Arabskigo Pōłwyspu, we tym regiōnie Nadżdż, kere istniało hań ôd poły XIX. stoleciŏ do 1921 roku. ''Dżabal Szammar'' we ślōnskij gŏdce znaczy "Gōra Szammaru". Haupsztadym ôd Ymiratu Dżabal Szammar bōł Ha'il. Ymiratym regiyrowała dynastyjŏ Raszidōw. Podug terŏźnych granic leżoł ôn na terynach Saudyjskij Arabije, Iraku a Jordanije.
Luboml

**Luboml** (ukr. *Любомль*) - mjasto na Ukrajińe, we wołyńskim uobwodźe, śedźiba lubomelskigo rejůnu.
Cortes

**Cortes** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Navarra. Mo 36,54 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 3164 ludźi.
Bukowsko

**Bukowsko** - wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we sanockim kryśe, śedźiba gminu Bukowsko.
Jastrowie

**Jastrowie** (mjym. *Jastrow*) - mjasto we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we złotowskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Jastrowie.
Złotów

**Złotów** (mjym. *Fastow*) - mjasto we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, śedźiba złotowskigo krysu, a wjejskigo gminu Złotów.
Łykowo

**Łykowo** (mjym. *Leikow*) - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we kołobrzeskim kryśe, we gmińe Dygowo.
Bylice (zachodńopůmorske wojewůdztwo)

**Bylice** (pol. *Bylice*) - wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we pyrzyckim kryśe, we gmińe Przelewicy.
Bricquebosq

**Bricquebosq** - gmin we Francyji, we regijůńe Normandyjo, we departamyńće Manche. Mo 8,05 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 600 ludźi.
Guadalajara (mjasto we Szpańiji)

**Guadalajara** - mjasto we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo-La Mancha, śedźiba prowincyji Guadalajara. Uostrzodek industryje a turystyki.
Aigues-Mortes

**Aigues-Mortes** - gmin we Francyji, we regijůńe Uoksytańijo, we departamyńće Gard. Mo 57,78 km² wjyrchu a podug danych ze 2019 roku půmjyszkowało sam 8560 ludźi.
Biesowice

**Biesowice** (kaszb. *Biésojce*, mjym. *Beßwitz*) – wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we słupskim kryśe, we gmińe Kympicy.
Jaroty (gmin Stawiguda)

**Jaroty** - wjeś we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we uolsztyńskim kryśe, we gmińe Stawiguda.
Iłowo (wjeś we sympolyńskim kryśe)

**Iłowo** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we sympolyńskim kryśe, we gmińe Krajyńske Sympůlno.
Siedlemin

**Siedlemin** - wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we jaroćińskim kryśe, we gmińe Jaroćin.
Dobiecin-Kolonia

**Dobiecin-Kolonia** - wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we bełchatowskim kryśe, we gmińe Bełchatůw.
Republika Niymieckij Austryje

**Republika Niymieckij Austryje** (niy. *Republik Deutschösterreich*), **Niymieckŏ Austryjŏ** (niy. *Deutsch-Österreich*) – krōtkotrwałŏ republika na terynach dzisiyjszyj Austryje, Czeskij Republiki, Polski, Madziarōw, Słowacyje, Słowynije a Italije, kerŏ powstała po upŏdku Austro-Madziarōw. Podug roszczyń, krōm terynōw dzisiyjszyj Austryje, położōna była ôna tyż na terynach połedniowego Gōrnego Ślōnska, Sudeckigo landu, pōłnocno-zachodnij Bohymije, pōłnocnego Tirola a Niymieckich Zachodnich Madziarōw (dzisiej Słowacyjŏ a Madziary), mianowanych tyż za Burgynland a tyż Karyntyje (dzisiej pōłnocne tajle Słowynije a Italije). Republika Niymieckij Austryje ôstała utworzōnŏ 12 listopada 1918, a zlikwidowanŏ 21 paździyrnika 1919.

## Gyszichta
12 listopada 1918 ôstała ôgłoszōnŏ kōnstytucyjŏ Republiki Niymieckij Austryje, podug keryj była to dymokratycznŏ republika we uniji mit z Niymcami. Regiyrōnek bōł we rynkach socjaldymokratōw, atoli kōmunistyczne siyły prōbowały go przejōńć - we dniu ôgłoszyniŏ republiki, przekludzili ôni angrif na parlamynt. Unijŏ z Niymcami była moc wŏżnŏ dlŏ ekōnōmicznyj sytuacyje Austryje we ôczach socjaldymokratōw, zaś pannacjōnalisty spiyrali to skuli spōlnyj kultury, gŏdki a nacyjowości ze Niymcami. Weimarskŏ Republika tyż spiyrała unijõ, a artikel 61 weimarskij kōnstytucje wszrajbowoł Republikã Niymieckij Austryje we ferwaltōng Niymiec, atoli traktat we Saint-Germain-en-Laye nakŏzoł Austryje pōmianã miana z Republiki Niymieckij Austryje na Republikã Austryje a tyż zakŏzoł unije Niymiec z Austryjōm. Mimo zakŏzu, 1 paździyrnika 1920 (już we Austryjŏckij Republice) ôstoł uzdany absztimōng ô uniji z Niymcami, kery ôstoł przekludzōny ino we prowincyjach Salzburg a Tirol we kwiytniu a mŏju 1921 roku. Wyniki absztimōnga we tych prowincyjach były we wiynkszości za unijōm. Po utworzyniu republiki, do Niymieckich Zachodnich Madziarōw, rechty rościyły se we tym samym czasie Austryjŏ a Madziarskŏ Republika Rad. 10 września 1919 podug traktatu we Saint-Germain-en-Laye Niymiecke Zachdonie Madziary ôstały przidzielōne Austryje, bezto iże yntynta chciała ôsłabić Madziarskõ Republikã Rad, a tyż bezto iże teryny te były zaôbycz pōmiyszkiwane ôd Niymcōw. 13 paździyrnika 1921 , już po upŏdku Republiki Niymieckij Austryje, madziarski regiyrōnek zôbowiōnzoł sie do wycŏfaniŏ armije z tego landu.
Bormujos

**Bormujos** - gmin we Szpańiji we autůnůmicznyj spůlnoće Andaluzyjo, we prowincyji Sevilla. Mo 12,2 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkowało sam 22&nbsp;390 ludźi.
Baranowka (kirowski uobwůd)

**Baranowska** (rus. *Барановка*) - wjeś we Rusyji, we kirowskim uobwodźe, we wjerchńekamskim rejůńe. Na 2010 půmjyszkowało sam 88 ludźi.
Cintruénigo

**Cintruénigo** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Navarra. Mo 37,34 km² wjyrchu a podug danych ze 2024 roku půmjyszkowało sam 8333 ludźi.
Austro-Madziary

**Austro-Madziary** (niy. *Österreich-Ungarn*, mad. *Ausztria-Magyarország*), ôficjalnie **Austro-Madziarskŏ Mōnarchijŏ** (niy. *Österreichisch-Ungarische Monarchie*, mad. *Osztrák-Magyar Monarchia*) – gyszichtowŏ monarchijŏ, kerŏ ôstała uzdanŏ we 1867 bez Austro-Madziarski Kōmprōmis ze 1867 roku. Kōmprōmis ze 1867 potajlowoł Austryjŏcke Cysŏrstwo na dwie tajle: Austryjŏcke Cysŏrstwo a Krōlestwo Madziarōw. Austryjŏckŏ tajla mōnarchije bōła mianowanŏ za landy reprezyntowane we Reichsracie, a madziarskŏ za landy korōny świyntego Sztefana. Austro-Madziary były reskiyrowane bez mōnarchōw ze dōma Habsbursko-Lotaryngijskigo. Mōnarchijŏ upadła we 1918 roku, kej to na wszyjskich landach mōnarchije ôstały uzdane nowe sztaty.
Niymiecke Cysŏrstwo

**Niymiecke Cysŏrstwo** (niy. *Deutsches Kaiserreich*), ôficjalnie **Niymiecki Rajch** (niy. *Deutsches Reich*), tyż mianowane za **Drugi Rajch** (niy. *Zweites Reich*) – gyszichtowe cysŏrstwo, kere powstało po zjednoczyniu Niymiec we 1871 roku. Niymecke Cysŏrstwo reskiyrowane było ôd cysŏrzy (kere były tyż krōlami Prus) ze dōma Hohenzollernōw. Przed cysŏrstwym, na jego ojropejskich landach było mocka myńszych sztatōw, zaôbycz mōnarchiji, ale tyż pŏrã fraj sztadōw a jedno terytoryjum rajchu. Cysŏrstwo upadło we 1918 roku, kej to cysŏrz Wilhelm II. abdankowoł a ôstała ôgłoszōnŏ Weimarskŏ Republika.
La Libertad (La Libertad)

**La Libertad** - gmin we Salwadorze, we departamyńće La Libertad. Mo 162 km² wjyrchu a podug danych ze 2013 roku půmjyszkowało sam 35&nbsp;589 ludźi.
Kaper

**Kaper** (**karp**, łac. *Cyprinus carpio*) – słodkowodnŏ fisza, ze familije kaperowatych (*Cyprinidae*), ajnfachowo wystympujōncŏ we Ojropie a Azyji. Kaper je chowany bez ludzi juże ôd możne V stoleciŏ p.n.e. (piyrszy chowali go Chińczyki), chowali go tyż Rzimianie juże we IV stoleciu p.n.e. Je ôn dugi do 1,1 myjtra a ciynżki do 30 kilogramōw. Jŏdło s kapera je ôbecne we roztōmajtych kuchniach Ojropy.
Karach

**Karach** (łac. *Carassius carassius*) – słodkowodnŏ fisza, ze familije kaperowatych (*Cyprinidae*), ajnfachowo wystympujōncŏ we Ojropie a Azyji. Karach je czynsto chytany bez rybiŏrzy. Mŏ ôn goldowõ farbã, atoli je tyż karach ô strzybrzistyj farbie (*Carassius gibelio*). Je ôn dugi do 0,64 myjtra a ciynżki do 3 kilogramōw. Jŏdła s karacha je ôbecne we roztōmajtych kuchniach Ojropy.
Cander

**Cander** (łac. *Sander lucioperca*) – słodkowodnŏ (nale wystympuje tyż we Bałtyku) fisza, ze familije ôkōniowatych, wystympujōncŏ hławnie we srogich rzykach we Ojropie a Azyji. Je ôn dugi do 1,09 myjtra a ciynżki do 15,6 kilogramōw. Jŏdła s candera je ôbecne we roztōmajtych kuchniach Ojropy.
Białka

**Białka** (**białek**, **biegun**, łac. *Rutilus rutilus*) – słodkowodnŏ fisza, ze familije kaperowatych, ajnfachowo wystympujōncŏ we Ojropie a Azyji. Białka je nojczyńścij duga do 0,3 myjtra a ciynżkŏ do 0,2 kilograma, atoli rŏz za kej sōm srogsze białki (nawet do 0,5 myjtra a 2 kilogramōw). Miynso białki niy je czynsto jŏdane skiż srogij wielości kostek we białce.
Dukinfield

**Dukinfield** - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Greater Manchester, we dystrykće Tameside.
Czerńachowsk

**Czerńachowsk** (rus. *Черняховск*, mjym. *Insterburg*) – mjasto we Rusyji, we kalińingradzkim uobwodźe.
Edgewater (Maryland)

**Edgewater** - census-designated place we USA, we sztaće Maryland, we hrabstwje Anne Arundel. Na 2020 rok půmjyszkowało sam 9446 ludźi.
Bandung

**Bandung** – mjasto we Indůnezyji, na wyspje Jawa, we prowincyji Zachodńo Jawa. Uostrzodek industryje a nauki.
Růnczki

2 wśe we Polsce:
* Růnczki - wjeś we wjyntokrziskim wojewůdztwje, we włoszczowskim kryśe, we gmińe Kluczewsko
* Růnczki - wjeś we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we ńidźickim kryśe, we gmińe Ńidźica
Kasarnia

**Kasarnia** to je zaôbycz budōnek abo skupina budōnkōw wojskowych abo policyjnych, co w nich kwaterowane sōm wojŏki abo policyjōny.

Wyrażynia *kasarnia* a *[[garnizōn]]* sōm ofyn używane umiynnie. Nale *kasarnia* może ôdnosić sie do ino jednego budōnku, a *garnizōn* dycki ôdnosi sie do cołkij lokalizacyje. Garnizōn może ôbyjmować pŏrã kasarniōw.

Piyrsze znane kasarnie bōły budowane w czasie Rzimskigo Impyrium.
Ojropejski jeseter

**Ojropejski jeseter** (łac. *Acipenser sturio*) – wandrownŏ fisza, ze familije jeseterowatych, wystympujōncŏ głōwnie we Pōłnocnym Morzu, Strzōdziymnym Morzu, Czŏrnym Morzu a wybrzyżach Grynlandyje, Norwygije, Finlandyje, Portugalije, Szpanije, Francyje, Maroko, Libije a tyż Tōnezyje. Niywielgŏ tajla ojropejskigo jesetera wystympuje tyż we Bałtyku a pōłnocnym wybrzyżu Kolskigo pōłwyspu. Je ôn dugi do 6 myjtrōw a ciynżki do 400 kilogramōw. Handel tã fiszã je zabrōniōny skuli sztandu gatōnku krytycznie zagrożōnego.
Sztandard goldu

**Sztandard goldu** – geldowy systym we kerym za geld suży gold, definiowany danōm jednotkōm wŏgi, jak cum bajszpil dolar zdefiniowany za 1/20 uncyje goldu, funt szterling za ōngyfer 1/4 uncyje goldu atd. Pochodzynie mian terŏźnego geldu (jak dolar, złoty, rubel atd.) to  dŏwne jednotki wŏgi goldu. We ôkresie globalnego sztandardu goldu, kożdy geld we kożdym sztacie, jeźli ino bōł ôparty goldym, bōł sobie rōwny, a rōżnicōm były ino wŏgi danyj jednotki. Gold ôstoł ôbrany za geld bez rynek, zaôbycz dziynki tymu iże bōł ôn sztabilny we podaży a popycie, a tyż bōł swobodny ôd regiyrōnku. Podug niykerych ekōnōmistōw, sztandard goldu korzistnie spiyrŏ miyndzynacyjowy handel, swobodã inwestowaniŏ a rajzowanie we cōunie sztandardu goldu.
Ruski jeseter

**Ruski jeseter** (łac. *Acipenser gueldenstaedtii*) – wandrownŏ fisza, ze familije jeseterowatych, wystympujōncŏ głōwnie we Czŏrnym Morzu, Morzu Marmara, Egejskim Morzu, Kaspijskim Morzu, Azowskim Morzu a tyż rzykach wiynkszości weschodnij Ojropy a zachodnij Azyje. Je to gatōnek krytycznie zagrożōny. Je ôn dugi do 2,36 myjtra a ciynżki do 115 kilogramōw.
Makowiec (mazowjecke wojewůdztwo)

**Makowiec** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we radůmskim kryśe, we gmińe Skaryszew.
Gładki jeseter

**Gładki jeseter** (łac. *Acipenser nudiventris*) – wandrownŏ fisza, ze familije jeseterowatych, wystympujōncŏ głōwnie we Azowskim Morzu, Kaspijskim Morzu, Aralskim Morzu, Czŏrnym Morzu, Morzu Marmara, Egejskim Morzu, Jōńskim Morzu a Adriatyckim Morzu, we rzykach wystympuje we Dōnaju, Wołdze, Uralu a inkszych rzykach kere sōm wele mōrz w kerych wystympuje. Je ôn dugi do 2,11 myjtrōw a ciynżki do 80 kilogramōw. Je to gatōnek krytycznie zagrożōny.