open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pałac we Mosznyj

**Pałac we Mosznyj** to je zabytkowŏ rezydyncyjŏ położōnŏ we wsi Moszna we Gōrnym Ślōnsku. Je jednym ze nojbarzij znanych zabytkowych ôbiektōw we Ôpolskim Ślōnsku. Ôd 1866 do 1945 roku bōł rezydyncyjōm ślōnskij familije Tiele-Wincklerōw, industryjalnych potentatōw.

## Historyjŏ a baukōnszt
Bōło w nim Cyntrum Terapije Nerwic. We zwiōnzku z budowaniym nowego szpitalnego budōnku, działalność medycznŏ ôd kwietnia 2013 roku ôstŏwŏ przeniesiōnŏ do sōmsiadujōncego ôbiektu. Pałac je niyblank udostympniōny do zwiydzaniŏ; we kapli ôdbywajōm sie kōncerty kameralnyj muzyki, a we galeryji wystŏwki kōnsztu. Pałac posiadŏ 365 pōmieszczyń i 99 wiyż i wiyżyczek. Wiyrchnia wynosi 8 tys. m², a kubatura – 65 tys. m³. Ôbiekt ôbtŏczŏ bezdwiestuhektarowy park.

W 1978 roku bōł sam nagrany film „Test pilota Pirxa”, a we 1985 roku „Lubię nietoperze”.

## Galeryjŏ

Plik:Schloss Moschen.jpg|Pałac na staryj brifkarcie
Plik:Moszna z lotu ptaka.jpg|Pałac we Mosznyj z lotu ptŏka
Plik:Moszna (76)aB.Maliszewska.jpg|
Plik:Moszna zlotu ptaka 2.jpg|Pałac we Mosznyj
Plik:Zamek w Mosznyj ładny.jpg|Weschodnie krzidło i ôranżeryjŏ zbudowane na przełōmie 19. i 20. stoleciŏ we neogotyckim sznicie
Plik:6565viki Moszna, zespół pałacowy. Foto Barbara Maliszewska.jpg|Zygrodowŏ elewacyjŏ
Plik:Moszna Zamek tomasz2706-9.JPG|Postrzodkowe krzidło we neobarokowym sznicie
Plik:Zamek Moszna - tyły zamku.jpg|Zachodnie krzidło zabudowane we latach 1912-1914 we neorenesansowym sznicie
Plik:6549viki Moszna, zespół pałacowy. Foto Barbara Maliszewska.jpg|Wieża pałacu
Plik:Moschen garten2.jpg|Widok parku ôd zajty pałacowyj tarasy


## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta Zōmku we Mosznyj
Tybetka

**Tybetka** – miano elymyntu ôblyczu wykōnanego z ciynkigo sztofu z czesankowyj wołny ôwiec abo tybetańskich cig (tm. tybetu), drukowanyj we kwiatowo-roślinne motywy, zaôbycz roztōmajte układy blum.

## Zastosowanie
; Kiecki
Tybet, wkludzōny na przełōmie XIX i XX stoleciŏ, przijōn sie we ludowym byklajdōngu gōrŏlskim jako ajnfachowŏ materyjŏ na kiecki.

; Nagowne a naramiynne chusty
* we gōrŏlskim byklajdōngu: nojczyńścij ô biołym, czyrwōnym, zielōnym, żōłtym i czŏrnym zadku, drukowane we blumy abo geometryczne, ôriyntalne mustry, ô fasōngach 75 × 75 cm; we wersyji paradniyjszyj ôzdŏbiane krajym necym i fryndzlami
* we ślōnskim byklajdōngu: sztyryrogate, ô miarach kol. 160 × 170 cm, z czŏrnym abo krymowym zadkym, we sroge bukety czyrwōnych rōuz i listkōw we bordiurze, bydź na cołkij wiyrchni, wykōńczōne fryndzlami, skłŏdane po przykōntnyj a zaciepowane na ramiōna, noszōne we lecie we niykerych rejōnach Ślōnska
Gilzownica

**Gilzownica** – przirzōnd abo maszina do napołnianiŏ gilz tabakym i wytwŏrzaniŏ we tyn knif cygaryt. Gilzownice mogōm być rynczne jak tyż elektryczne.

Gilzy cygaryt sōm prōżnymi bibułkowymi tubkami z przilepiōnym do nich filtrym (dŏwnij bez filtra, ewyntualnie ino z ustnikiem), kere idzie kupić gotowe we sklepach. Ôsobny sprŏwōnek gilz i tabaku i wykōnanie z nich we dōmowych warōnkach cygaryt ôbniżŏ utrŏta kōńcowego produktu.
Światowŏ Ôrganizacyjŏ Zdrowiŏ

**Światowŏ Ôrganizacyjŏ Zdrowiŏ**, **ŚÔZ** (ang. *World Health Organization*, *WHO*) – ôrganizacyjŏ fungujōncŏ we rōmach Ôrganizacyje Zjednoczōnych Nacyjōw (ÔZN) zajmujōncŏ sie ôchrōnōm zdrowiŏ. Siydziba WHO je we Genève we Szwajcaryji.

We 1946 roku ÔZN zwołała Miyndzynŏrodowõ Kōnferyncyjõ Zdrowiŏ we Nowym Jorku, kaj 61 państw ratyfikowało kōnstytucyjõ WHO.

Bazowym ôbchodem, ôrganizowanym bez WHO co roku we dniu 7 kwietnia, je Światowy Dziyń Zdrowiŏ, rocznica słożyniŏ we 1948 roku 26 ratyfikacyje, co ôznaczało nabranie drukōw bez Kōnstytucyjõ pdl. jeji art. 80.

## Gyneralni dyrechtory Światowyj Ôrganizacyje Zdrowiŏ
Cà Chiavello

**Cà Chiavello** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy Faetano.

## Zobŏcz tyż
* Faetano
* Corianino
* Calligaria
* Monte Pulito
Cà Melone

**Cà Melone** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy Borgo Maggiore.

## Zobŏcz tyż
* Borgo Maggiore
* Cà Rigo
* Cailungo
* San Giovanni sotto le Penne
* Valdragone
* Ventoso
Caladino

**Caladino** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy Chiesanuova.

## Zobŏcz tyż
* Chiesanuova
* Confine
* Galavotto
* Molarini
* Poggio Casalino
* Poggio Chiesanuova
* Teglio
Cà Giannino

**Cà Giannino** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy Domagnano.

## Zobŏcz tyż
* Domagnano
* Fiorina
* Piandivello
* Spaccio Giannoni
* Torraccia
Capanne (San Marino)

**Capanne** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy Fiorentino.

## Zobŏcz tyż
*Fiorentino
*Crociale
*Pianacci
Canepa (San Marino)

**Canepa** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy San Marino.

## Zobŏcz tyż
*San Marino (miasto)
*Cà Berlone
*Casole
*Castellaro
*Montalbo
*Murata
*Santa Mustiola
Cà Ragni

**Cà Ragni** – małŏ wieś (*curazia*) we San Marino. Przinŏleży do gminy Serravalle.

## Zobŏcz tyż
*Serravalle
*Cinque Vie
*Dogana
*Falciano
*Lesignano
*Ponte Mellini
*Rovereta
*Valgiurata
(257) Silesia

**(257) Silesia** – planetoida z bazowego pasa asteroid ôbkrōnżajōncŏ Klarã we czasie 5 lŏt i 184 dni we strzednij delce 3,12 au. Ôdkrōł jã Ślōnzŏk Johann Palisa 5 kwietnia 1886 roku we Ôbserwatorium Uniwerzyteckim we Wiedziyniu.

Miano planetoidy je ôd Ślōnska, regiōnu, we kerym narodziōł sie jeji ôdkrywca.

## Bibliografijŏ
* (257) Silesia we bazie Jet Propulsion Laboratory
* (257) Silesia we bazie Minor Planet Center

## Linki zewnyntrzne
* Diagram orbity (257) Silesia we bazie Jet Propulsion Laboratory
Kamiynnŏ Gōra

**Kamiynnŏ Gōra** (pol. *Kamienna Góra*, miym. *Landeshut*, cz. *Kamenná Hora*) – miasto we połedniowo-zachodnij Polsce, na Dolnym Ślōnsku, we dolnoślōnskim wojywōdztwie, siydziba władz kamiynnogōrskigo krysu. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, we Kamiynnogōrskij Kotlinie, pod Kruczymi Gōrami.

Podle danych na 30 czyrwnia 2020 miasto było zamiyszkane bez 18 728 ôsōb.

## Geografijŏ
Miasto leży we połedniowyj tajli Dolnego Ślōnska. Bez administracyjne granice miasta przepływa rzyka Bober. Kole 9 km na połednie ôd miasta przebiygŏ polsko-czeskŏ granica.

### Klimat

## Ludność
Populacyjŏ Kamiynnyj Gōry na przestrzyństwach lŏt:


ImageSize=width:900 height:300
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:23500
ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:19 align:left
  bar:1998 from:0 till:23123
  bar:2002 from:0 till:21922
  bar:2003 from:0 till:21836
  bar:2004 from:0 till:21675
  bar:2005 from:0 till:21535
  bar:2006 from:0 till:21266
  bar:2007 from:0 till:21093
  bar:2008 from:0 till:20865
  bar:2009 from:0 till:20627
  bar:2010 from:0 till:20444
  bar:2011 from:0 till:20553
  bar:2012 from:0 till:20342
  bar:2013 from:0 till:20014
  bar:2014 from:0 till:19889
  bar:2015 from:0 till:19711
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1998 at: 23123 text: 23.123 shift:(-15,5)
  bar:2002 at: 21922 text: 21.922 shift:(-15,5)
  bar:2003 at: 21836 text: 21.836 shift:(-15,5)
  bar:2004 at: 21675 text: 21.675 shift:(-15,5)
  bar:2005 at: 21535 text: 21.535 shift:(-15,5)
  bar:2006 at: 21266 text: 21.266 shift:(-15,5)
  bar:2007 at: 21093 text: 21.093 shift:(-15,5)
  bar:2008 at: 20865 text: 20.865 shift:(-15,5)
  bar:2009 at: 20627 text: 20.627 shift:(-15,5)
  bar:2010 at: 20444 text: 20.444 shift:(-15,5)
  bar:2011 at: 20553 text: 20.553 shift:(-15,5)
  bar:2012 at: 20342 text: 20.342 shift:(-15,5)
  bar:2013 at: 20014 text: 20.014 shift:(-15,5)
  bar:2014 at: 19889 text: 19.889 shift:(-15,5)
  bar:2015 at: 19711 text: 19.711 shift:(-15,5)


## Transport
Bez Kamiynnõ Gōrã przebiygajōm:
* krajowŏ drōga nr 5
* wojewōdzkŏ drōga nr 367

## Kamrackie miasta
Ôpolany

**Ôpolany** – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw, zamiyszkujōncŏ srogõ tajlã terytorium ôpolskigo wojywōdztwa i niykere teryny ślōnskigo wojywōdztwa (na zŏchodzie). To jedna z dwōch nojsrogszych ślōnskich regiōnalnych skupin kole Gōrzanōw. Polski etnograf Janusz Kamocki stwiyrdziōł, iże Ôpolany wyrōżniajōm sie postrzōd Ślōnzŏkōw nojbarzij świadōmõ jednościōm swojij etnicznyj skupiny.

## Lokalne skupiny
Społeczność Ôpolanōw skłŏdŏ sie z mocka lokalnych skupin. Ôbyjmujōm ône:

* Zaôdrzoki – miyszkajōm za Ôdrōm;
* Golŏki – miyszkajōm za Ôdrōm, we ôkolicy Prudnika, na pograniczu Polski i Czech;
* Bajoki – miyszkajōm we czynści dŏwnego kozielskigo krysu na lewym brzygu Ôdry (we pracach miymieckigo slawisty Reinholda Olescha skazuje sie, iże Bajoki wziōnły swoje miano ôd formy czasownika *być* we jejich dialekcie: *bajesz*, *baje* itp.);
* Ôdrziki (Ôdrzocy, Ôdrzoki) – miyszkajōm nad Ôdrōm, we wsiach: Golczowice, Narok, Niewodniki, Skarbiszów;
* Leśnioki – zamiyszkujōm we lasach, we wsiach: Kaniōw, Ładza, Krzywŏ Gōra, Murōw, Domaradzkŏ Kuźnia, Dolnŏ Dōmbrōwka;
* Podlesiŏki – zamiyszkujōm teryny bliżyj lasōw, we prudnickim krysie;
* Borosie – miyszkajōm we wsiach: Ligota Tułowicka, Szydłōw, Wawelno, Dōmrowa;
* Krysiŏki (Krysiocy) – ludność na we ôpolskim krysie, obrzeżach miasta Ôpole po ôbōch brzygach Ôdry;
* Kobylorze – miyszkańcy strzeleckigo krysu we ôpolskim wojywōdztwie i czynści gliwickigo krysu we ślōnskim wojywōdztwie.

Podle dialektologa Feliksa Pluty społym z Golokami i Podlesiokami na prawym brzygu Ôdry kole Prudnika wystympowały tyż małe lokalne skupiny jak: Cebulkorze, Kamieniorze, Karpaciorze, Klocorze, Hery.

## Zasiyng
Bazowym przestrzyństwym zamiyszkaniŏ Ôpolanōw je tak zwany Ôpolski Ślōnsk. Zgodnie z modernym administracyjno-terytorialnym tajlōngiem Polski, regiōn tyn leży z wiynksza we ôpolskim wojywōdztwie, bez jego skrajnie pōłnocnych, skrajnie zachodnich i skrajnie połedniowych regiōnōw. Do terynu Ôpolanōw zaliczŏ sie tyż pŏrã krysōw we zachodnij czynści ślōnskigo wojywōdztwa. Do drugij światowyj wojaczki we przeplocie z Ôpolanami miyszkali zaôbycz ino Miymce. Po deportacyji Miymcōw z Gōrnego Ślōnska na jejich plac ôstali przeniesiyni Polŏki z inkszych regiōnōw Polski. Tedyć terŏźnie na Ôpolskim Ślōnsku reprezyntowanŏ je miynszanŏ populacyjŏ ślōnsko-polsko-miymieckŏ. Podle etnograficznyj karty Janusza Kamockigo, ôd zŏchodu teryn zamiyszkaniŏ Ôpolanōw graniczy z terynem miynszanych grup migrantōw Dolnego Ślōnska, we tym srogij liczby potōmnych ôsadnikōw ze Weschodnich Krysōw. Ôd pōłnocy do ôpolskigo pasma przilygŏ teryn ôsadnictwa wielkopolskich Kaliszan i przedstŏwicieli grupy wieluńsko-radomskij gminy sieradzińsko-lenczyckij. Ôd weschodu teryn Ôpolanōw sōmsiaduje we ôkolicach Czynstochowy z regiōnym Małopolski. Ôd połedniŏ teryn Ôpolanōw graniczy z terynami inkszych ślōnskich grup - Raciborzanōw i Gōrzanōw.
Boksycka

**Boksycka** - wjeś we Polsce, we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, we uostrowjeckim kryśe, we gmińe Kunůw.
Borcz

**Borcz** (kaszub. *Bórcz*) - wjeś we Polsce, we půmorskim wojewůdztwje, we kartuskim kryśe, we gmińe Sůmůńino.
Biologijŏ

**Biologijŏ** (z gr. βίος (*bios*), 'życie' i λόγος (*logos*), 'słowo, nauka') – nauka przyrodniczŏ, kera ôpisuje życie a ôrganizmy żywe.

## Historyjŏ
Miano to wymyślyli we 1802 roku niyzależnie Gottfried Reinhold Treviranus a Jean-Baptiste Lamarck.
Brdarica

**Brdarica** (cyrylica: *Брдарица*) - wjeś we Syrbiji, we maczwonskim uokryngu, we gmińe Koceljeva. Podug danych ze 2011 roku půmjyszkowało sam 1210 ludźi.
Piotr Świąc

**Piotr Świąc** (rodz. 6 moja 1967 we Gdańsku, um. 5 marca 2021 we Borczu) - polski dźynńikorz TVP3 Gdańsk. Umrził we autounfalu.
Pietrusy

**Pietrusy** - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we łośickim kryśe, we gmińe Uolszanka.
Ermupoli

**Ermupoli** (nowogrecko godka Ερμούπολη) - mjasto we Grecyji, we regijůńe Egejske Połedńowe Wyspy, na wyspje Siros. Śedźiba gminu Siros-Ermupoli.
Motherwell

**Motherwell** (gael. *Tobar na Màthar*) - mjasto we Wjelgij Brytańiji, we Szkocyji, stolica hrabstwa North Lanarkshire. Uostrzodek industryje. Mo sam śedźiba fusbalklub Motherwell F.C..
Stawyszcze

**Stawyszcze** (ukr. *Ставище*) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we kijowskim uobwodźe, śedźiba stawyszczenśkigo rejůnu. Na 2024 rok půmjyszkowało sam 7000 ludźi.
Ślynżany

**Ślynżany** – ślōnske słowiańske plymiã (zachodni Słowiany) z lechickij grupy zamiyszkujōnce teryny postrzodkowyj czynści Dolnego Ślōnska, naôbkoło gōry Ślynży (jejich bazowe sanktuarium) jak tyż nad rzykōm Ślynzōm aże po ôkolice Wrocławia. Ôd jejich miana wywodzi sie miano cołkigo regiōnu, Ślōnsk.

## Zaczōntki
Po 500 roku zamiyszkali z inkszymi słowiańskimi plymiōnami, takimi jak Golynszyce, Ôpolany, Dziŏdoszany, Trzebowiany i Bobrzany na przestrzyństwie postrzodkowego Ślōnska, po wycŏfaniu sie germańskich plymiōn, takich jak Silingowy i inksi Wandalowy, a tyż Lugiowy na zŏchōd we czasie wandru ludōw.

## Pisymne spōminki
Piyrsze pisymne spōminki ô nich sōm z drugij chyty IX stoleciŏ w drugij czynści Bajerskigo Geografa pod mianym *Sleenzane* jako plymiã z 15 (XV) zidlōngami.

W ôpisie granic praskij dyjecezyje bez cysŏrza Henryka IV dlŏ praskij dyjecezyje z 1086 roku plymiã wystympuje jako *Zlasane*.

## Polityczne przinŏleżności
Ôd 880 roku (abo wczaśnij) Ślynżany byli pod zwierzchnictwem Wielgomorawskigo Impyrium, a ôd 906 roku przinŏleżeli do Czech.

We latach 1000–1034 przeszli pod panowanie krōla Polski Bolesława Chrobrego.

Społym z pokojem zielōnoświōntkowym we Kłodzku we 1137 roku była wyznaczōnŏ stałŏ granica miyndzy Ślōnskem, Czechami i Morawamōm.

## Teryn
Ślynżany zamiyszkowali teryny terŏźnych miast:
* Wrocław
* Wrocławske Kōnty
* Oława
* Wiōnzów
* Strzelin
* Niymcza
* Ziymbice

## Zobŏcz tyż
* Historyjŏ Ślōnska
Jawhar

**Jawhar** (tyż: **Jowhar**) - mjasto we Sůmaliji, stolica kreju Hirshabelle a regijůnu Strzodkowe Shabelle. Uostrzodek industryje.
Jōnek muzykant

**Jōnek muzykant** (pol. *Janko Muzykant*) – polskŏ nowela, co jōm piyrszy roz ôpublikowoł Henryk Sienkiewicz we 1897 roku we cajtōngu „Kurier Warszawski”.

Nowela była przełożōnŏ na rozmajte inksze gŏdki, w tym na angelskõ, szpaniyelskõ, ruskõ i esperanto. We 2020 roku nowela była przełożōnŏ na ślōnski bez Grzegorza Kulika we rōmach Bibliŏtyki Silling.

Nowela je wrażōno we idyje polskigo pozytywizmu, co jego nojważniyjsze hasło to była „robota u podstaw”. Sienkiewicz chcioł niōm pokozać, jak marniōm sie lokalne talynta we dziynnym życiu polskij wsi, a we tym samym czasie arystokracyjo szuko artystōw do spiyranio za granicōm.
Toki Pona

**Toki Pona** (po Ślůnsku: „dobro godka“ albo „ańfachowo godka“) je sztuczno godka stworzůno uod Sonje Lang ze Kanady.  Bůła uopublikowane bez lato 2001. roku we internecu. We 2007. Lang podała informacyjo, uże kole 100 ludźůw na źymi poradźi godać po tokipůńsku. Mjano godki je stworzůne uod słowa *tok* (Tok Pisin: "godać") i ze słowa bona (Esperanto: "dobry"). Podug nowego cenzusa toki pona 165 ludźi poradźi swobodńy godać we toki pona, a kole 550 persůnůw śe jij uczy.

## Sztruktura godki

### Alfabyt

Alfabyt godki Toki Pona mo 14 buchsztabůw. Mo pjyńć samogoskůw a, e, i, o i u i dźewjyńć spůlgłoski j, k, l, m, n, p, s, t i w. Litera *w* czyto śe jak ślůnske *ł* [w].

### Nůmery

## Bajszpil

### Uojczynasz
Na bajszpil je sam Uojczynasz po tokipůńsku:
mama pi mi mute o,
sina lon sewi kon.
nimi sina o sewi en pona.
ma sina o kama.
jan o pali e wile sina en lon sewi kon en lon ma.
sina o pana lon tenpo suno ni e moku tawa mi.
o weka e pali ike mi, sama la mi weka e pali ike pi jan ante.
o pana ala e wile ike tawa mi.
o awen e mi weka tan ike.
ni li nasin.
Morawske ynklawy na Ślōnsku

**Morawske ynklawy na Ślōnsku** (cz. *Moravské enklávy ve Slezsku*) – ôkryślynie yksklaw (a tyż cypla) Morawskigo Margrabstwa, kere ôd 1783 do 1928 roku były zarzōndzane bez ślōnske amty, atoli podle morawskigo prawodŏwstwa. Terŏźnie sōm ône we granicach morawsko-ślōnskigo krŏju we Czechach i ôpolskigo wojywōdztwa we Polsce.

Ynklawy te stanowiyły tajlã Moraw ôd mōmyntu nastōniŏ Morawskigo Margrabstwa we 1182 roku. Stan tyn niy zmiyniōł sie po nastōniu ôpawskigo ksiynstwa we drugij pōłowie 13. stoleciŏ, pōniywŏż stanowiyły statek olmickigo biskupstwa i niy były podlygłe gospodzinōm tego ksiynstwa. Po I ślōnskij wojaczce we granicach Krōlestwa Prus znŏdła sie jedna z tych ynklaw – kietrzański klucz.

## Terytorium ynklaw
Ynklawy skłŏdały sie z nastympujōncych terynōw (numery we nŏwiasach ôdpadajōm numerōm na załōnczōnyj karcie):
* Ôsobłoskŏ ynklawa ô wiyrchni 219,32 km²: gminy (1) Bohušov, (2) Dívčí Hrad, (3) Hlinka, (4) Janov, (5) Jindřichov, (6) Liptaň, (7) Ôsobłoga, (8) Petrovice, (9) Rusín, (10) Slezské Pavlovice (z wyjōntkym małego, ślōnskigo skrawka miyndzy Prudnikym a Sádeckým potokem), (11) Slezské Rudoltice, (12) Vysoká, (13) Piskořov, (14) Třemešná
* Morawski cypel ô wiyrchni 72,01 km²: (15) Lhotka u Litultovic, (16) Litultovice, (17) Dolní Životice, (18) Mikolajice, (19) Uhlířov, (20) Slavkov, (21) Jakartovice, (22) Jaktař, (23) Štáblovice
* Gmina Vlaštovičky ô wiyrchni 2,5056 km²
* Gmina Slatina ô wiyrchni 2,51 km²
* (26) Suché Lazce
* Przestrzyństwo naôbkoło dzisioj polskigo miasta Kietrz (niy zaznaczōne na karcie)

Cuzamyn morawske ynklawy na Austryjŏckim Ślōnsku miały 308,26 km².

Do ynklaw tych niy zaliczano ôd 1783 gmin (27) Butovice i (28) Nové Vrbno, kere ôprōcz ôbtoczyniŏ bez ślōnske gminy podlygały do 1948 morawskimu krysowi Nowy Jiczyn.

## Bibliografijŏ
*
Ôpolany (plymiã)

**Ôpolany** – ślōnske słowiańske plymiã (zachodni Słowiany) z lechickij grupy zamiyszkujōnce teryny postrzodkowyj czynści Gōrnego Ślōnska, nad rzykōm Ôdrōm. Jejich bazowym grodym było Ôpole.

## Zaczōntki
Po 500 roku zamiyszkali z inkszymi słowiańskimi plymiōnami, takimi jak Golynszyce, Ślynżany, Dziŏdoszany, Trzebowiany i Bobrzany na przestrzyństwie Ślōnska, po wycŏfaniu sie germańskich plymiōn, takich jak Silingowy i inksi Wandalowy, a tyż Lugiowy na zŏchōd we czasie wandru ludōw.

## Pisymne spōminki
Piyrsze pisymne spōminki ô nich sōm z drugij chyty IX stoleciŏ w drugij czynści Bajerskigo Geografa pod mianym *Opolini* jako plymiã z 20 (XX) zidlōngami.

## Polityczne przinŏleżności
Ôd 875 roku jejich teryn przinŏleżoł do Wielgomorawskigo Impyrium, ôd 907 roku do Czech. Kole 990 roku ôpolske plymiã, podanie jak cołki Ślōnsk, weszło do polskigo państwa.

We 1039 wrōciyło do Czech, a we 1050 do Polski. Tam we 1138 roku stało sie tajlōm Ksiynstwa Ślōnska. We 1179 roku na ziymiach dŏwnych Ôpolanów powstoło ôpolske ksiynstwo.

## Teryn
Ôpolany zamiyszkowali teryny terŏźnych miast:
* Ôpole
* Niymodlin
* Prudnik
* Gogōwek
* Biołŏ
* Wielge Strzelce
* Toszek

## Zobŏcz tyż
* Historyjŏ Ślōnska

## Bibliografijŏ
* Ryszard Emmerling, Urszula Zajączkowska: *Oppeln. Die Hauptstadt der Wojewodschaft Oppeln.*, Schlesischer Verlag ADAN, Opole 2003, ISBN 83-915371-3-7
* Stefan Mizia: *Geschichte Schlesiens – ein Abriß.*, Rzeka, Wrocław 1999, ISBN 83-906558-6-1
Freiburg im Breisgau

**Freiburg im Breisgau** – mjasto na prawach krysu we Mjymcach, we landźe Badyńijo-Wirtymbergijo. Śedźiba krysu Breisgau-Hochschwarzwald. Uostrzodek industryje, kultury, nauki a turystyki.
Kwarta (jednotka wŏgi)

**Kwarta** – jednotka miary masy, używanŏ we strzedniowieku na Ślōnsku.

Kwarta to 1/4 skojca (stōnd miano) a 1/96 grzywny. Wŏga ôdpadała kole 2,04 gramu. Pod kōniec 13. stoleciŏ na Ślōnsku zaczynto było bić mōnetarny pasownik kwarty – kwartnik.
Logo

**Logo** (ukrōcynie ôd *[[logogram]]* abo *[[logotyp]]*) – niyôbyczajnŏ i charakterystycznŏ forma graficznŏ, stylizowany szkryft, symbol abo inkszŏ forma graficznyj ekspresyje sużōncŏ do idyntyfikacyje marki, fyrmy abo ôrganizacyje.

Wrażŏ sie jy na drukowanych materyjach, ryklamach, artykułach piśmiynniczych, budōnkach i wozidłach.

Logo wystympuje we trzech postaciach – znaku bydōncego symbolym abo sygnetym, logotypu abo połnego logo.

## Cyle
Logo przede wszyjskim suży do idyntyfikacyje kōnkretnyj fyrmy, ôrganizacyje abo marki, tōż bazowym cwekym logo je pōmoc we ôdrōżniyniu jednyj marki ôd drugij. Ôd dŏwna ludzie ôdczuwali potrzã i chyńć podkryślaniŏ swojij indywidualnyj tożsamości i ôdrōżnianiŏ sie ôd inkszych. Bazowe cyle pasowaniŏ logo bez fyrmã, markã abo ôrganizacyjõ:
* ôdrōżniynie sie ôd kōnkuryncyje, pokŏzanie swojij indywidualności
* piyrszy krok we budowaniu wizualnyj idyntyfikacyje
* nakierowanie ciōngu myślowego ôdbiyrŏcza na bazowe priorytety fyrmy, marki, ôrganizacyje

## Zorty logo
W literaturze idzie trefić na roztōmajte klasyfikacyje firmowych symbolōw. Niykere z nich to:
* logotyp
* glif
* mōnogram
* graficzne znaki
* postacie
* abstrakcyjne i symboliczne znaki
* emblemat

## Budowa logo
Ajnfachowe (połne) logo skłŏdŏ sie ze: sygnetu, logotypu, a we niykerych cufalach z przidŏwkym tagline. Pojedyncze elymynta (sygnet, logotyp) mogōm być nazwane logo.
Logogram

**Logogram** (gr. *logos* „słowo” + gr. *gramma* „plynskyrz, znak”) – znak abo symbol reprezyntujōncy słowo bydź wyrażynie. Używane były we antycznych systymach pisaniŏ (bp. hieroglify).

## Zobŏcz tyż
* Logo
Golŏki

**Golŏki** (abo tyż Golŏcy) – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw, miyszkajōncŏ na Gōrnym Ślōnsku, za Ôdrōm, we tajli prudnickigo krysu, we ôkolicy Prudnika, na pograniczu Ôpolskigo Ślōnska a Czeskigo Ślōnska. Podskupina Ôpolanōw. Posugujōm sie prudnickim dialektym, kery cechuje brak mazurzynia, dyftōngizacyjŏ samogłosek, wymŏwianie *[[ã]]* we wszyjskich pozycyjach i pomiynszanie we fleksyje tymatōw twardych i miynkich, to znaczy tyż i po twardych jako kōńcōwka, bp.: stari „stary”, żywi „żywy”. Miano „Golŏki” je ôd miana miasta Gogōwek.

## Lokalne skupiny
Społeczność Golŏkōw skłŏdŏ sie z mocka lokalnych skupin. Ôbyjmujōm ône (podle Feliksa Pluty):
* Cebulkorze
* Kamyniorze
* Karpaciorze
* Klocorze
* Hery
* Podlesiŏki (uznanŏ bez dialektologōw za inkszõ grupã)

## Zasiyng
Golŏki miyszkajōm we ôkolicy Prudnika, Biołyj i Gogōwka, na tak zwanym Ôpolskim Ślōnsku. Zgodnie z modernym administracyjno-terytorialnym tajlōngiem Polski, regiōn tyn leży z wiynksza we ôpolskim wojywōdztwie, bez jego skrajnie pōłnocnych, skrajnie zachodnich i skrajnie połedniowych regiōnōw. Do drugij światowyj wojaczki we przeplocie z Golŏkami miyszkali zaôbycz ino Miymce. Po deportacyji Miymcōw z Gōrnego Ślōnska na jejich plac ôstali przeniesiyni Polŏki z inkszych regiōnōw Polski. Tedyć terŏźnie na Ôpolskim Ślōnsku reprezyntowanŏ je miynszanŏ populacyjŏ ślōnsko-polsko-miymieckŏ.
Bytōmiŏki

**Bytōmiŏki** – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw, miyszkajōncŏ na Gōrnym Ślōnsku, we ôkolicy Bytōmia. Posugujōm sie glywickim dialektem.
Gōrnoślōnskŏ Tragedyjŏ

**Gōrnoślōnskŏ Tragedyjŏ** – trefiyniŏ po wkroczyniu na teryn Gōrnego Ślōnska sowieckij armije, we czasie kerych miały plac heresztowaniŏ, internowaniŏ, ôsadzyniŏ we kōncyntracyjnych ôbozach jak tyż przimusowe wywōzki Ślōnzŏkōw do roboty na terynie SSSR. Wielość bezpostrzednich ôfiar je terŏźnie barzo ciynżkŏ do zweryfikowaniŏ, taksowano przijmuje sie, iże we czasie tych trefiyń zginyło pŏrãdziesiōnt tysiyncy Ślōnzŏkōw, zaôbycz chopōw.

## Historyjŏ
4 lutego 1945 roku Jozef Stalin wydoł dekret ô utworzyniu robotniczych ôddziałōw, kere skłŏdały sie zaôbycz z Miymcōw i Ślōnzŏkōw. Zgodziyli sie na to uczestniki jałtańskij kōnferyncyje. Jak podkryślajōm historyki, miała to być forma wojynnyj rekōmpynsaty za straty pōniesiōne bez Rosjan we czasie II światowyj wojaczki.

Po wkroczyniu Czyrwōnyj Armije internowani, a niyskorzij deportowani do SSSR byli wszyjscy ci, kerzi podpisali volkslistã, niy potrefiyli gŏdać po polsku abo byli podyjzdrzywani ô kolaboracyjõ. Historyki niy potrefiōm ôbsztalować, wiela ôsōb ôstało deportowanych i wiela wrōciyło potym żywych. Ino we Świyntochłowicach deportowano bez 6 tysiyncy ôsōb, a udokumentowanych je bez 1800 zgōnōw.

## Spamiyńć
We ôkresie PRL Gōrnoślōnskŏ Tragedyjŏ i deportacyje do SSSR były tymatym tabu. Dopiyro po 1989 roku możliwŏ stała sie dyskusyjŏ na tyn tymat.

Rok 2015, we 70-lecie trefiyń ze 1945 roku, ôstoł uznany bez syjmik ślōnskigo wojywōdztwa rokym Spamiyńci Ôfiar Gōrnoślōnskij Tragedyje. We Radziōnkowie ôdewrzōno Cyntrum Dokumyntacyje Deportacyje Gōrnoślōnzŏkōw. We listopadzie 2015 roku we Bytōmiu postawiōno było Dynkmal Gōrnoślōnskij Tragedyje.
Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw

**Przigody ôd Alicyje we Kraju Dziwōw** (ang. *Alice’s Adventures in Wonderland*) – ôpublikowany we 1865 roku rōman Lewisa Carrolla (naprŏwdã Charles Lutwidge Dodgson), ôsprawiajōncŏ ô przigodach dziouszki Alicyje we fantastycznym Kraju Dziwōw. Skuli ôryginalność tyj ksiōnżki nawiōnzuje do nij mocka wytworōw literackich, filmowych i inkszych.

Na ślōnskõ gŏdkã rōman przełożōł Grzegorz Kulik we 2020 roku.

## Linki zewnyntrzne
* Alice’s Adventures in Wonderland – ôryginalny angelski tekst ksiōnżki
Śląskie rozprawianie

**Śląskie rozprawianie** – piyrszy tōm rozprŏwek Anny Myszyńskij we ślōnskij gŏdce z czasu jeji spōłpracy z Radyjym Ôpole, wydany we 1999 roku. Myszyńska używała prudnickigo dialektu ślōnskij gŏdki. Niy używała ôsobnego ślōnskigo abecadła, tekst jako autodydaktyk zapisowała tak, jak sama gŏdała i słyszała we polskij ôrtografiji. Ksiōnżka wydanŏ bez Bialskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe we Biołyj kole Prudnika.

Myszyńska wydała drugi tōm rozprŏwek we 2006 roku pod tytułym *[[Śląskie rozprawianie: z okolic Białej, Głogówka i Krapkowic]]* i trzeci we 2007 roku pod tytułym *[[Śląskie rozprawianie: z powiatów Prudnik, Koźle i Krapkowice]]*.

We 2010 roku, starōnkym Historycznyj Kōmisyje dlŏ Prudnickigo Krysu z Northeim we Miymczech, ôstało ôpublikowane dwugŏdkowe wydanie (we wersyji ślōnsko-miymieckij) *Śląskigo rozprawiania*, pod tytułym *Oberschlesische Erzählungen*.
Śląskie rozprawianie: z powiatów Prudnik, Koźle i Krapkowice

**Śląskie rozprawianie: z powiatów Prudnik, Koźle i Krapkowice** – trzeci tōm rozprŏwek Anny Myszyńskij we ślōnskij gŏdce z czasu jeji spōłpracy z Radyjym Ôpole, wydany we 2007 roku. Myszyńska używała prudnickigo dialektu ślōnskij gŏdki. Niy używała ôsobnego ślōnskigo abecadła, tekst jako autodydaktyk zapisowała tak, jak sama gŏdała i słyszała we polskij ôrtografiji. Ksiōnżka wydanŏ bez Agyncyjõ Wydawniczõ „Śląsk” we Biołyj kole Prudnika.

Ksiōnżka zawiyrŏ rozprŏwki z ôkolic Prudnika, Kandrzina-Koźla i Krapkowic na Gōrnym Ślōnsku.

Myszyńska wydała piyrszy tōm rozprŏwek we 1999 roku pod tytułym *[[Śląskie rozprawianie]]* i drugi we 2006 roku pod tytułym *[[Śląskie rozprawianie: z okolic Białej, Głogówka i Krapkowic]]*.
Gōrzany

**Gōrzany** – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw, miyszkajōncŏ na Gōrnym Ślōnsku, we Gōrnoślōnskim Rejōnie Industryjalnym, na Ślōnskij Chyży, ôkolice miast: Bytōm, Glywice, Ślōnskŏ Ruda, Siymianowice, Tarnowske Gōry, Piekary.

Gōrzany przōdzij stanowiyli bauerskõ etnograficznõ grupã. Mieli pŏrã myńszych skupisk ludności z cechami istymi kulturze bauerōw, a dyć ze szichtami znakōw powstōnych pod wpływym inakszych warōnkōw życiŏ i roboty.

Gōrzany to zaôbycz miyszkańcy przestrzyństw blisko grub, kere we dŏwnyj ślōnskij gŏdce ôkryślało sie *gōrami*.
Morawskŏ kuchnia

**Morawskŏ kuchnia** (mor. Moravská kuchyňa(e), cz. Moravská kuchyně, miym. Mährische Küche) – kuchnia znanŏ na Morawie. Morawskŏ kuchnia przinŏleży do kuchniōw strzodkowoojropejskich, ale mŏ tyż swoje włŏsne, charakterystyczne czynści. Na Morawie jedzōm daniŏ ajnfachowo morawske, a tyż dania ze sōmsiadujōncych regiōnōw: Słowacyjŏ, Austryjŏ, Ślōnsk, Czechy, Madziary. Kél, marholový gulivary, pohančena, kyselica, morawske kluski a biołŏ kapusta to morawske dania nŏrodne.

Bazowe materyje we morawskij kuchni: 
* Zieliny: krupy, pogańske krupy, biołŏ kapusta, papryka, blumkōul, tōmata, ôgōrki, kiszōne ôgōrki
* Ôwoce: aprikōuza, śliwa, trzyśnia, wiśnia,
* Miynso świnie

Wszeôbecnie uwŏżŏ sie, iże nojczyńściyjszym morawskim jedzyniym sōm: kél, moravský vrabec, marholový gulivary, plněné papriky, rolady razym ze morawskimi kluskōma a czyrwōnõ kapustōm, zaś piyrsze danie to nudelzupa.

## Dania

### Zupy
* Kyselica/zelňačka/střapačka (zelná polévka)
* Moravská Fazulovica (fazolová polévka)
* Demikát
* Syrnica (syrní polévka)
* Čočkuvica (čočková polévka)
* Hrachůvka (hrachová polévka)
* Trdelnice/obcházanica
* Dvojctihodná
* Deňová

### Miynso i bazowe dania
* Kél/Khél
* Moravský vrabec
* Znojemská pečeně
* Smažené tvarůžky
* Plněné papriky
* Smažený celer
* Stryky
* Marholový gulivary/marholové koláčky

### Na słodko
* Frgály
* Moravské svarební bacóchy (moravské svatební koláče)
* Beléše (moravské vdolky?)
* Pegny
* Boží milosti
* Pajerské koláče
* Štramberské uši

### Napŏwki
* Trnkovica (slivovice)
* Marholovica (meruňkovice)
* Víno
* Kofola
* ZON
* Burčák
* Vinea
* Ondrášovka
* Hanácká kyselka

## Zobŏcz tyż
* Kuchńa ślůnsko
* Morawa
* Morawske ynklawy na Ślōnsku

## Bibliografijŏ
* ROHRER F.M., *Die Mährische Köchin*. Brünn 1887, reprint (20. Ausgabe) Leipzig 2018
Umlaut

**Umlaut** (dosłownie: *[[przegłos]]*) – pōmiana klangu samogłoski we germańskich gŏdkach.

## Transkrypcyjŏ
We miymieckij gŏdce przi niydostympności ôdpednich pism abo we internetowych adresach umlauty sōm zastympowane bez przidanie litery "e" po literze ze diakrytycznym znakiem ôznaczajōncym umlaut, to znaczy:
* ä – æ – ae
* ö – œ – oe
* ü – ᵫ – ue

Bajszpile: Franz Neul**ä**ndtner → Franz Neul**ae**ndtner, Gerhard Schr**ö**der → Gerhard Schr**oe**der, M**ü**ller → M**ue**ller, f**ü**r → f**ue**r, https://www.zdf.de/dokumentation/terra-x/zugvoegel-kundschafter-in-fernen-welten-100.html(Zugv**ö**gel → Zugv**oe**gel).

We Unikodzie diereza/umlaut wystympuje we wersyjach:

## Wkludzanie

Microsoft Windows:
*  +  = **Ä**
*  +  = **ä**
*  +  = **Ö**
*  +  = **ö**
*  +  abo  +  = **Ü**
*  +  abo  +  = **ü**

Linux:
*  + ,  +  = **Ä**
*  + ,  = **ä**
*  + ,  +  = **Ë**
*  + ,  = **ë**

Tastatura QWERTZ:
*  + ,  +  = **Ä**
*  + ,  = **ä**
*  + ,  +  = **Ë**
*  + ,  = **ë**
Nordeste

**Nordeste** - gmin we Portugaliji, we autůnůmicznym regijůńe Azory, na wyspje São Miguel. Mo 101,51 km² wjyrchu a podug danych ze 2011 roku půmjyszkowało sam 4937 ludźi.
Dźergowice

**Dźergowice** (pol. *Dziergowice*, mjym. *Oderwalde*) - wjeś we Polsce, we uopolskim wojewůdztwje, we kandrzińsko-koźelskim kryśe, we gmińe Bjerawa.
Ôblŏty

**Ôblŏty** (ôd łac. *oblatum*, miym. *Oblate*) – ciynke ciasto używane do spożyciŏ bez ludzi i jako uszczelniajōncõ materyjõ. Robi sie jy z płynnyj masy, kerŏ zawiyrŏ ino wodã, mōnkã i skrobiã, piycze sie jy miyndzy rozgrzanymi biglŏzkami i kreje abo dziurkuje na kolite abo prostokōntne kōncki. Tradycyjny produkt kulinarny znany co nojmynij ôd 19. stoleciŏ na Gōrnym Ślōnsku jak tyż we Czechach (jako *[[lázeňská oplatka]]*) i na Słowacyji (jako oblátka abo oplátka).

17 mŏja 2010 roku wpisany bez polske Ministerstwo Bauerstwa i Rozrostu Wsi na wykŏz tradycyjnych produktōw na Gōrnym Ślōnsku.

## Ôpis
Bez użyciŏ strzodkōw spulchniajōncych ciasto, strzodkōw rozluźniajōncych, biōłtek jajec i cukru jak tyż przi niywielgij wielości lepidła, wafle niy rosnōm, ale ôstŏwajōm plaskate, majōm lepkawõ, ale kruchõ kōnsystyncyjõ i ôpaterny smak. Wypiykŏne sōm z niywielgõ wielościōm fetu za strzodek ôddzielajōncy we waflach, kere skłŏdajōm sie z dwōch wiyrchni do piyczynia, kere sōm abo podgrzewane na ôgniu. Niykere wafle majōm plaskatõ, śliskõ wiyrchniã, inksze dostŏwajōm bez grawerowanie na wiyrchniach mustry, szkryfty abo ôbrŏzowe, czynsto religijne motywy. We czasie piyczenia wafle porzōnd ôstŏwajōm barzo leke abo nawet doimyntnie biołe, ale idzie jy zafarbić.

Wafle sōm nojczyńścij wytwŏrzane z ôbiylij mōnki, ale znane sōm tyż ôdmiany bezglutynowe z kukurzicanyj mōnki abo skrobi.
Wożuczyn

**Wożuczyn** - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we tůmaszowskim kryśe, we gmińe Rachańy.
Hrvace

**Hrvace** - wjeś we Chorwacyji, we splicko-dalmatyńskij żupańiji, śedźiba gminu Hrvace. Na 2011 rok půmjyszkowało sam 1566 ludźi.
Fyminizm

**Fyminizm** (łac. *femina* „kobiyta”) – zorta ôbywatelskich i politycznych ruchōw i ideologije, kere łōnczy spōlny cwek, to znaczy zdefiniowanie, dostanie i utrzimywanie rōwności płci pod wzglyndym politycznym, ekōnōmicznym, ôsobistym i ôbywatelskim.

## Poglōndy
Je mocka ôdmian fyminizmu, zaôbycz skuli rozdziałōw (religijne, etniczne, polityczne) miyndzy jego spōmŏgŏczami jak tyż skirz pōmian światopoglōndowych, jake zachodzōm we samym ruchu fyministycznym. Wszyjske bystrziny fyminizmu ôpiyrajōm sie na przekōnaniu ô dyskryminacyji kobiyt skuli jejich płeć, prawie kobiyt do ymancypacyje, ôdpŏrze do seksizmu i patriarchatu. Fyministki i fyminiści dōnżōm do przekształcyniŏ tradycyjnych relacyji miyndzy płciami, uwŏżanych za zniywalajōnce jednotkã. Stōnd je tyż ôbmyślōnek, iże wyzwolynie kobiyt je i wyzwolyniym chopōw. Fyministki niy chcōm pōmiany placōw miyndzy kobiytami i chopami, niy chodzi tyż ô naśladowanie chopōw, kerych ôbywatelskŏ rola tyż wywołuje głosy krytyki.

Fyministyczne ôrganizacyje kludziyły i durch kludzōm kampanijõ na rzecz praw kobiyt; we tym prawa ôbiōrczego, do sprawowaniŏ publicznego amtu, do roboty i ansztyndich geltaku, do posiadaniŏ włŏsności, do dostŏwaniŏ bildōngu, do zawrzyniŏ ugŏd, do posiadaniŏ rōwnych praw we rōmach manżelstwa jak tyż do używaniŏ macierzińskigo urlaubu. Fyministki robiyły tyż na rzecz zapewniyniŏ dostympu do legalnych aborcyji i ôbywatelskij integracyje jak tyż ôchrōny kobiyt i dziouszek przed gwołtym, seksualnym molestowaniem i dōmowõ przemocōm.

## Historyjŏ

Za zaczōntek fyminizmu (tm. piyrszŏ wela) uznŏwŏ sie aktywności ruchu amerykōńskich i angelskich sufrażystek (ôd łac. *suffragium* – głos ôbiōrczy) kol. 1840–1920 roku. We kryngu baczyń fyminizmu piyrszyj weli leżały przede wszyjskim: reforma prawa familijnego, prawo ôbiōrcze i ekōnōmiczne warōnki życiŏ kobiyt. Ruch babski ôd zaczōntku trefioł sie z szyrokõ krytykōm, tyż ze zajt samych kobiyt (fungujōncych bp. w rōmach ruchu antysufrażystowskigo).

Prŏce sufrażystek ukorōnowane ôstały prawym ôbiōrczym dlŏ kobiyt. Piyrszym państwym, kere prziznało to prawo kobiytōm była Nowŏ Zelandyjŏ we 1893 roku. We 1918 roku wkludzōno jy (ino dlŏ kobiyt, kere przekroczyły 30. rok życiŏ) we Wielgij Brytaniji i Zjednoczōnych Sztatach we 1920 roku. Wczaśnij jednak kobiyty dostały połne prawa ôbiōrcze m.in. we Finlandyji i we Polsce (28 listopada 1918).

## Linki zewnyntrzne
* Tuana N., *[https://plato.stanford.edu/entries/feminism-approaches/ Approaches to Feminism]*, plato.stanford.edu, 20 stycznia 2011 
* Warnke G., *[https://plato.stanford.edu/entries/femapproach-analy-cont/ Intersections Between Analytic and Continental Feminism]*, plato.stanford.edu, 22 sierpnia 2018
Gōrnoślōnske wojywōdztwo

**Gōrnoślōnske wojywōdztwo** (pol. *województwo górnośląskie*) – projekt wojywōdztwa we połedniowyj Polsce, na Gōrnym Ślōnsku, kere miałoby powstŏć bez połōnczynie tajli ôpolskigo wojywōdztwa ze tajlōm ślōnskigo wojywōdztwa.

Ôrganizacyjami, kere ubiygajōm sie ô utworzynie gōrnoślōnskigo wojywōdztwa, sōm m.in. Ruch Autōnōmije Ślōnska i Ślōnskŏ Partyjŏ Regiōnalnŏ. Ôpaczni tymu sōm politykry ôpolskigo wojywōdztwa jak tyż m.in. Zwiōnzek Ludności Nŏrodności Ślōnskij.

Sprawowanie władzy nad wojywōdztwym byłoby potajlowane miyndzy miasta Ôpole i Katowice a jego populacyjŏ miałaby ôsiōngnōńć kole 5 milijōnōw.

## Ôpinie

Jerzy Gorzelik, szef Ruchu Autōnōmije Ślōnska, stwiyrdziōł: „Uwŏżōmy, iże take rozwiōnzanie przizwoli zachować naszã spōlnõ spamiyńć historycznõ, a nad wszyjsko dozwoli, we ôpiyradle ô spōlnõ tożsamość, budowã dynamicznego, modernego, ojropejskigo regiōnu”. Roman Kolek, wicemarszołek ôpolskigo wojywōdztwa i jedyn z liderōw miymieckij myńszości, za argumynt przeciw jego utworzyniu pedzioł: „Mōmy ôbsztalowane granice regiōnu. We mocka dōmyn sōm widzyni we krŏju barzo dobrze. Niy widzã potrzeby takij integracyje. Małe je piykne. Niy sōndzã, iże trza nŏs łōnczyć ze srogszymi, coby poprawić zarzōndzanie regiōnym”.

Szef ôpolskigo Ruchu Autōnōmije Ślōnska, Marek Czaja, prawiōł, iże: „Ôpolske we terŏźnym kształcie niy mŏ racyje bytu, ale niy skirz wynikōw wykazu, ale z napōmniyniŏ na katastrofalny stan ekōnōmije i wynikajōncõ stōnd tak samo dramatycznõ sytuacyjõ dymograficznõ [...] Mogymy czekać, aże niyprzileżytość «sama sie rozwiōnże» i za pŏrã lŏt «cyntrala» dokōnŏ reformy administracyjnyj [...] Ale mogymy tyż aktywnie uczestniczyć w tym procesie wyprzedzajōnc i animujōnc niykere ruchy”.

## Argumynty za utworzyniym wojywōdztwa
Niykerymi przikładami argumyntōw za utworzyniym gōrnoślōnskigo wojywōdztwa sōm:
* ślōnske wojywōdztwo we pōłowie skłŏdŏ sie ze ślōnskich terynōw, a we pōłowa ze małopolskich. Zamiyszkujōm jy ludzie ô inakszyj historycznyj mierziōntności i kulturowym bagażu
* ślōnske wojywōdztwo rozwijŏ sie lepij ôd ôpolskigo
* ôpolske wojywōdztwo mŏ mało miyszkańcōw i wartko sie wyludnia, we ôpaczności do ślōnskigo
* ôstatecznŏ wersyjŏ terŏźnego administracyjnego tajlōngu Polski to efekt politycznego kōmprōmisu
* pōniywŏż we czasie *spisu powszechnego* lud mōg deklarować ślōnskõ nŏrodność skurczyła sie na Ôpolskim Ślōnsku wielość reprezyntantōw miymieckij myńszości, skirz keryj tyż utrzimowano samodzielność ôpolskigo wojywōdztwa
* analiza danych Bazowego Amtu Statystycznego przedstawiōnŏ bez Zwiōnzek Krysōw Polskich pokazuje, iże we czasie nojbliższych 20 lŏt kożde z 14 miast ścisłyj kōnurbacyje ślōnskij straci miyszkańcōw
Gmin Łukůw

**Gmin Łukůw** - wjejski gmin we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we łukowskim kryśe. Śedźiba mo we mjeśće Łukůw, kere ńy wlazuje w jego skłod. Mo 308,32 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjyszkowało sam18&nbsp;041 ludźi. We skłod gminy wlazujům 54 mjejscowośći: Aleksandrůw, Bjardy, Czerśl, Dmińin, Dolne Szczigły, Důmbje, Důmbrůwka, Gołaszyn, Gołůmbki, Grynzůwka, Grynzůwka-Kolůńijo, Gůrne Szczigły, Jadwiśin, Jata, Jata Drugo, Jata Pjyrwszo, Jeźory, Kantor, Karwacz, Klimki (leśno uosada), Klimki, Kownatki, Krynka, Krziwobůr, Lasek, Ławki, Łazy, Łukowski Zarzecz, Malcanůw, Nowinki, Podgaj, Podgłymbińe, Podlipje, Role, Ryżki, Rzimy-Las, Rzimy-Rzimki, Śyńćaszka Drugo, Śyńćaszka Pjyrwszo, Śyńćaszka Trzećo, Strziżew, Suchoćin, Suleje, Świdry, Śwjůntkowo Wůlka, Topůr, Turze Rogi, Wagram, Widok, Zabrodźe, Zaleśe, Źimno Woda, Żdżary (leśno uosada), Żdżary.

### Necowe uodwołańa
* Neczajata gminu Łukůw
Morales del Rey

**Morales del Rey** - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo a León, we prowinycji Zamora. Mo 20,14 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkowało sam 569 ludźi.
Zboriw

**Zboriw** (ukr. *Зборів*) - mjasto na Ukrajińe, we ternopilśkim uobwodźe, śedźiba zboriwskigo rejůnu.
Luboszice

**Luboszice** (pol. *Luboszyce*, mjym. *Luboschütz*) - wjeś we Polsce, we uopolskim wojewůdztwje, we uopolskim kryśe, we gmińe Łubńany.
Dormagen

**Dormagen** - mjasto we Mjymcach, we landźe Půłnocno Nadryńijo-Westfalijo, we kryśe Rhein-Kreis Neuss.
Wjalikaje Haradźiszcza

**Wjalikaje Haradźiszcza** (bjoł. *Вялікае Гарадзішча*, rus. *Великое Городище*) - wjeś na Bjołoruśi, we bresckim uobwodźe, we ljachawickim rejůńe. Na 2010 rok půmjyszkowało sam 127 ludźi.
Wykŏz mobilniŏkōw z systymym Android

Wykŏz mobilniŏkōw, kere fungujōm na ôperacyjnym systymie Android.


A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V W X Y Z


## A

## B

## E

## H

## L

## M

## N

## O

## P

## R

## S

## T

## V

## X

## Z
Pseudōnim

**Pseudōnim** (ze gr. ψευδώνυμος *pseudonymos*, dosł. pod fałesznym mianym) to je indywidualne miano danyj ôsoby, inksze aniżeli jeji ôficjalne miano i nazwisko.

Pseudōnim je pasowany porzōnd przi ôsobliwych przileżytościach we roztōmajtych cylach:
* dlŏ skryciŏ swojich ôficjalnych personaliōw,
* ku cylu snadniyjszego spamiyntaniŏ danyj ôsoby,
* dlŏ podsztrychowaniŏ jakichś znakōw ôsobowych eli wyglōndu danyj ôsoby.

Pseudōnim może ôstać nadany danyj ôsobie bez grupã, postrzōd keryj je ôn używany, abo bez samego siebie.

## Szkryft pseudōnimōw
Do ôznaczaniŏ pseudōnimōw we piśmie może sużyć cudzysłōw, jednak, co prawe, niy przinŏleży go ôwdy łōnczyć ze przimōm tego wyrazu, tedy szkryft *Stefan Rowecki pseud. „Grot”* je felerny. Drugdy pseudōnim stŏwŏ sie na tela wszeôbecnie znany, iże zrasta sie z mianym, i tedy możliwy je tyż szkryft z sworōm: *Stefan Grot-Rowecki*. Ôstane nŏleżne formy to *Stefan Rowecki „Grot”* i *Stefan Rowecki, pseud. Grot*.
Kafr Tahla

**Kafr Tahla** - wjeś we Egipće, we muhafaże Al-Kaljubiija. Na 2006 rok půmjyszkowało sam 4080 ludźi.
Lite-On

**Lite-On** (chiń. 光寶科技) – tajwańskŏ fyrma elektrōnicznŏ, zajmujōncŏ sie produkcyjōm maszin optoelektrōnicznych i zasilaczy. Jego portfolio ôbyjmuje m.in. diody LED, zasilacze i fototranzystory. Je tyż producyntym nagrywŏrek DVD. Fyrma ôstała założōnŏ we 1975 roku.

## Linki zewnyntrzne
*
DVD

**DVD** (*Digital Video Disc* abo *Digital Versatile Disc*) – sztandard szkryftu danych na ôptycznym tregrze danych, podanym do CD-ROM (te same fasōngi: 12 abo 8 cm), atoli ô srogszyj pojymności dostanyj dziynki zwiynkszyniu tyngości szkryftu.

Platy DVD tajlujōm sie na przeznaczōne ino do ôdczytu DVD-ROM a dozwolajōnce szkryft na placie DVD-R, DVD-R DL, DVD-RW, DVD+R, DVD+R DL, DVD+RW, DVD-RAM.

## Pojymność dyskōw

Ekstra rolki **-R** i **+R** rōżniōm sie niyznacznie pojymnościōm (dane dlŏ 12 cm):
Gigabajt

**Gigabajt** (krōcyj **GB**) abo **gibibajt** (krōcyj **GiB**) – jednotki używane we informatyce ôznaczajōnce ôdpednio milijard (1 000 000 000 = 109) bajtōw i 230, to znaczy 1 073 741 824 = 10243&nbsp;bajtōw.

Zgodliwie ze sztandardym IEC 60027-2 we systymie przedrostkōw dwōjkowych (binarnych) ôbowiōnzujōm znŏleżności:

 1 GiB = 1024&nbsp;MiB = 1024 · 1024&nbsp;KiB = 1024 · 1024 · 1024&nbsp;B

za to we systymie przedrostkōw dziesiyntnych SI:

 1 GB = 1000&nbsp;MB = 1000 · 1000&nbsp;kB = 1000 · 1000 · 1000&nbsp;B

## Linki zewnyntrzne
* http://physics.nist.gov/cuu/Units/binary.html
* https://web.archive.org/web/20040612044148/http://www.quinion.com/words/turnsofphrase/tp-kib1.htm
* https://web.archive.org/web/20160820141603/http://www.nist.gov/public_affairs/techbeat/tb9903.htm
Megabajt

**Megabajt** (krōcyj **MB**) – jednotka używanŏ we informatyce ôznaczajōncŏ milijōn bajtōw. Jednotka spotrzebowowanŏ do ôkryślaniŏ pojymności spamiyńci RAM, pendrive'ōw, plat CD itp.

Zgodliwie ze sztandardym IEC 60027-2 we systymie przedrostkōw dwōjkowych (binarnych) ôbowiōnzujōm znŏleżności:

 1&nbsp;**MiB** = 1024&nbsp;KiB = 1024 · 1024&nbsp;B = 1&nbsp;048&nbsp;576&nbsp;B

za to we systymie przedrostkōw dziesiyntnych SI:

 1&nbsp;**MB**&nbsp; = 1000&nbsp;kB&nbsp; = 1000 · 1000&nbsp;B = 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;B

## Linki zewnyntrzne
* http://physics.nist.gov/cuu/Units/binary.html
Terabajt

**Terabajt** (krōcyj **TB**) abo **tebibajt** (krōcyj **TiB**) – jednotki używane we informatyce miyndzy inkszymi do ôkryślaniŏ miary nojsrogszych spamiyńci masowych, zasobōw zbiorōw i baz danych.

Zgodliwie ze sztandardym IEC 60027-2 we systymie przedrostkōw dwōjkowych (binarnych) ôbowiōnzujōm znŏleżności:

 1 TiB = 1024&nbsp;GiB = 1024 · 1024&nbsp;MiB = 1024 · 1024 · 1024&nbsp;kiB = 1024 · 1024 · 1024 · 1024&nbsp;B

za to we systymie przedrostkōw dziesiyntnych SI:

 1 TB = 1000&nbsp;GB = 1000 · 1000&nbsp;MB = 1000 · 1000 · 1000&nbsp;kB = 1000 · 1000 · 1000 · 1000&nbsp;B

## Linki zewnyntrzne
* http://physics.nist.gov/cuu/Units/binary.html
Mgła

**Mgła** – naturalny, widzialny aerozol skłŏdajōncy sie z drobnych kapek wody abo krysztołōw lodu zawieszōnych we lufcie we bliżu wiyrchnie Ziymie, kere powoduje we prziziymnyj szichcie luftu zmyńszynie widzialności pod 1000 m. Kej widzialność wynosi ôd 1000 do 2000 m gŏdŏ sie potocznie, iże je mglisto. Kej widzialność wynosi bez 2000 m, zjawisko nazywŏ sie zamgleniym.

## Symbole używane do ôpisu mgły
Grude

**Grude** - mjejscowość we Bośńi a Hercegowińe, we Federacyji Bośńi a Hercegowiny, we zachodńohercegowińskim kantůńe, śedźiba gminu Grude. Na 2013 rok půmjyszkowało sam 4347 ludźi.
Dwōjkowy przedrostek

**Dwōjkowy przedrostek** – pasowane we informatyce przedrostki jednotek miary ô idyntycznych mianach i ôznaczyniach jak przedrostki SI, ale ô mnożniku 103 zastōmpiōnym bez 210 (103 = 1000 ≈ 1024 = 210).
Mōngolski najŏzd na Ślōnsk

**Mōngolski najŏzd na Ślōnsk** – atak Mōngołōw na Ślōnsk pod kōmyndōm Bajdara we 1241 roku.

## Geneza
Mōngołowie pochodziyli ze postrzodkowyj Azyje, kaj we 1206 roku stworzili kōnfederacyjo plymiynno i ôd tego czasu wartko podbiyli ôgrōmne teryny ôd Pacyfiku na wschodzie, aż do wschodnij Ojropy na zachodzie.

Inwazyjo na Ślōnsk to była tajla dywersyje, żeby swiōnzać ojropejske siyły na czas, jak Tatarzi prōbowali podbić Madziary.

## Ciōng
Pod kōniec marca 1241 roku po zniszczyniu połedniowyj Polski na Ślōnsk ze wschodu weszli Mōngołowie. 20 marca biyli sie pod Raciborzym ze wojskym ôd ôpolskigo princa Mieszka Rubego, a na poczōntku kwietnia pod Ôpolym ze wojokami ôd Władysława ôpolskigo.

W tym czasie ślōnski princ Hynryk Pobożny nakozoł zebrać sie wojskōm ze rozmajtych strōn kole Legnice. Mōngołowie nojprzōd chcieli weznōńć Wrocław, ale jak sie dowiedzieli, że w jejich strōna idzie armijo czesko, to postanowiyli wartko rozbić wojska ôd Hynryka.

### Batalijŏ pod Legnicōm

Ślōnzocy i Mōngołowie sie trefiyli we Legnickim Polu 9 kwietnia. Srogość ôbōch armiji sie roztōmajcie rachuje, ale nojpewnij miały po kole 8000 wojokōw.

We ślōnskij armiji były ôddziały ze Dolnego i Gōrnego Ślōnska, Morawy, Wielkopolski. Byli tyż Bajerocy ze Złotoryje i trocha auslyndzkich nojymnikōw.

We bataliji Mōngołowie użyli dymnyj zasłōny, co dziynki nij zmylyły ojropejske wojsko. Jak tajla mōngolskigo wojska zaczła udować, że sie cofie, to rycerstwo poszło za nim i ôddzielyło sie ôd infanteryje. Tatarzi wtynczos weszli miyndzy ôbie tajle, i pokōnali ich jedna po drugij.

Princa Hynryka chyciyli Tatarzi, jak prōbowoł uciec ze trzyma rycerzami. Utli mu gowa i paradziyli z niōm na włōczni pod murami Legnice.

## Bibliografijŏ
* Jasiński Tomasz, *Przerwany Hejnał*, Kraków 1988.
* Stanisław Szczur, *Średniowiecze*, Kraków 2007.
* Stefan Krakowski, *Polska w walce z najazdami tatarskimi w XIII wieku*, wyd. MON 1956, str. 119–170.
Podlesiŏki

**Podlesiŏki** – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw, miyszkajōncŏ na Gōrnym Ślōnsku, za Ôdrōm, we tajli prudnickigo krysu, we ôkolicy Prudnika, na terynach bliżyj lasōw. Feliks Pluta klasyfikowoł Podlesiŏkōw jako lokalnõ grupã Golŏkōw, ale bez inkszych dialektologōw sōm uznani za ôsobnõ podskupinã Ôpolanōw. Posugujōm sie prudnickim dialektym, kery cechuje brak mazurzynia, dyftōngizacyjŏ samogłosek, wymŏwianie *[[ã]]* we wszyjskich pozycyjach i pomiynszanie we fleksyje tymatōw twardych i miynkich, to znaczy tyż i po twardych jako kōńcōwka, bp.: stari „stary”, żywi „żywy”

## Zasiyng
Podlesiŏki miyszkajōm we ôkolicy Prudnika, Biołyj i Gogōwka, na tak zwanym Ôpolskim Ślōnsku. Zgodnie z modernym administracyjno-terytorialnym tajlōngiem Polski, regiōn tyn leży z wiynksza we ôpolskim wojywōdztwie, bez jego skrajnie pōłnocnych, skrajnie zachodnich i skrajnie połedniowych regiōnōw. Do drugij światowyj wojaczki we przeplocie z Podlesiŏkami miyszkali zaôbycz ino Miymce. Po deportacyji Miymcōw z Gōrnego Ślōnska na jejich plac ôstali przeniesiyni Polŏki z inkszych regiōnōw Polski. Tedyć terŏźnie na Ôpolskim Ślōnsku reprezyntowanŏ je miynszanŏ populacyjŏ ślōnsko-polsko-miymieckŏ.
Raciborzany

**Raciborzany** – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw, miyszkajōncŏ na Gōrnym Ślōnsku, we ôkolicy Raciborza. Posugujōm sie glywickim dialektem.
Ślōnscy gōrŏle

**Ślōnscy gōrŏle** – etnicznŏ podskupina Ślōnzŏkōw i Gōrŏlōw, miyszkajōncŏ na Gōrnym Ślōnsku, na Cieszyńskim Ślōnsku, na pograniczu Polski a Czech, przōdzij teryny Ślōnskigo Beskidu i Ślōnsko-Morawskigo Beskidu we granicach dŏwnego cieszyńskigo ksiynstwa. Stworzili włŏsnõ regijōnalnõ idyntyfikacyjõ i niy majōm siã za Gōrnoślōnzŏkōw.

## Lokalne skupiny
Społeczność Ślōnskich gōrŏlōw skłŏdŏ sie z mocka lokalnych skupin. Ôbyjmujōm ône (podle Wincentego Pola):
* Breniŏki
* Wiślany
* Jabłōnkowiany
* Morawiany


Plik:Henryk Jastrzembski akwarela Górale z Brennej 1848.png|Breniŏki
Plik:Henryk Jastrzembski akwarela Góral z Wisły 1848.png|Wiślan
Plik:Henryk Jastrzembski akwarela Górale z Istebnej 1846.png|Jabłōnkowiany


## Zasiyng
Ślōnscy gōrŏle miyszkajōm na tak zwanym Cieszyńskim Ślōnsku. Zgodnie z modernym terytorialnym tajlōngiem, regiōn tyn leży na terynie Polski (ślōnske wojywōdztwo) i Czech (morawsko-ślōnski krŏj).

## Uwagi
Zettabajt

**Zettabajt** (krōcyj **ZB**) abo **zebibajt** (krōcyj **ZiB**) – jednotki używane we informatyce miyndzy inkszymi do ôkryślaniŏ miary nojsrogszych spamiyńci masowych, zasobōw zbiorōw i baz danych.

Zgodliwie ze sztandardym IEC 60027-2 we systymie przedrostkōw dwōjkowych (binarnych) ôbowiōnzujōm znŏleżności:

 1 ZiB = 1024&nbsp;EiB = 1024 · 1024&nbsp;PiB = 1024 · 1024 · 1024&nbsp;TiB = 1024 · 1024 · 1024 · 1024&nbsp;GiB = 10245&nbsp;MiB = 10246&nbsp;kiB = 10247&nbsp;B

za to we systymie przedrostkōw dziesiyntnych SI:

 1 ZB = 1000&nbsp;EB = 1000 · 1000&nbsp;PB = 1000 · 1000 · 1000&nbsp;TB = 1000 · 1000 · 1000 · 1000&nbsp;GB = 10005&nbsp;MB = 10006&nbsp;kB = 10007&nbsp;B

## Linki zewnyntrzne
* http://physics.nist.gov/cuu/Units/binary.html