open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Austrijo

**Austrijo**, **Republika Austrije** (Österreich, Republik Österreich) – państwo położůne we Strzodkowyj Ojropje. Je uůno federacyjům dźewjyńću krajůw zwjůnzkowych (landůw).

Austrijo mo grańica uod zachodu ze Szwajcaryjům (164&nbsp;km) a Liechtensteinym (35&nbsp;km), Italijům (430&nbsp;km) a Słowyńijům (330&nbsp;km) uod pouedńo, Madźarůma (366&nbsp;km) a Słowacyjům (91&nbsp;km) uod wschodu a s Mjymcůma (784&nbsp;km) a Czeskům Republikům (632&nbsp;km) uod půłnocy. Cuzamyn dugość lůndowych grańic wynośi 2562&nbsp;km. Austrijo ńy mo dostympu do żodnygo morza.
Azyjo

**Azyjo** (gr.: Ἀσία, *Asia*) – tajla śwjata, kero wroz ze Ojropům tworzi Ojroazyjo, nojwjynkszy kůntynynt na Źymji.

Sůmśaduje s Ojropům uod zachodu, s Afrikům uod połedńowygo zachodu Uoceanym Indyjskym a Australijům uod połedńowygo wschodu, a Pacyfikym uod wschodu. Akuratny przebjyg zachodńij grańicy geograficznyj przedstawjůny je we artiklu grańica Ojropa-Azyjo.

Uobszor Azyje to 44,5 mln km² placu lůndůw, tj. ~29,88% placu wszyjskich lůndůw.

Mjano kůntynyntu wywodźi śe uod staroasyryjskigo słowa *acu*, kere uoznaczo *wejśće, mjejsce jasne, kraj wschodzůncygo słůńca*. Poczůnkowo mjano to uodnośiło śe jedźińy do Azyje Myńszyj. Ůngyfer 450 r. przed narodzyńym Chrystusa uodrůżńůno Azyjo Akuratno uod Azyje Mńijszyj. Azyjo bůła mjanym ńimfy Nerejidy, żůny Japeta; tak tyż mjanowano zorta żyta. Nale je tyż rzecz uo tym, iże te mjano pochodźi uod greckigo suowa *azjos* uoznaczajůncygo *szlům rzyczny*.

Azyjo zamjyszkuje 2/3 cołkij ludnośći Źymje.
Arkona (ujednoznaczniynie)

*Arkōna - przilōndek we Rugiji, znōmy jako ôstrzodek kultu pogańskigo.
*Arkōna - brydżowŏ kōnwyncyjŏ licytacyjnŏ
*Arkona - gra fabularno
*Arkona - kapela polskŏ
*Arkona - ruskŏ skupina pagan-folk metalowŏ
*Cap Arcona - miano niymieckigo szifu ze 1927
Arystoteles

**Arystoteles** (gr.: Ἀριστοτέλης, Aristotelēs; ur. 384 p.n.e., zm. 322 p.n.e.) – jydyn s třech, kole Platůna a Sokratesa nojsrogšych filozofůw greckych. Stwořůu uopozycyjny do platůńismu a růwńy spůjny systym filozofičny, kery fest dźouou na filozofijo a nauka ojropejsko a tyž jygo chřeśćijańsko uodmjana mjanowano tůmismym bůua uod XIII w. a je do dźiśej uoficyjolnům filozofijům Kośćoua katolickigo.

Arystoteles pouožůu sroge zasugi we astrůnůmije, fizyce, bjologije a logice, nale tajla jygo teoryje astrůnůmičnych a fizyčnych uokazoua śe felerno. Zbyt rygorystyčno akceptacyjo uůnych teoryje bez předstawićelůw filozofije scholastyčnyj stoua śe jydnům s přičyn uopůźńyńo rozwoju uůnych nauk we Ojropje, nale s drůgi strůny myśl Arystotelesa zainspirowoua do pošukiwańo nowych hipotez we kosmologije a fizyce bez krytyčnych arystotelikůw juž we XIII a XIV wjeku (zwuašča tzw. *via moderna* we filozofije).
Beata Kozidrak

**Beata Elżbieta Kozidrak** (ur. 4 moja 1960 we Lublińe) – polsko pjosynkorka, wokalistka skupiny Bajm. 
 
Karjera zaczyła we 1978 roku na Krajowym Festiwalu Pjosynki we Uopolu, śpjewajůnc utwůr *Piechotą do lata* (Pjechty do lota) i zdobywajůnc drůgi plac. W lotach 80. i 90. wystympowoła s grupům Bajm, s kerům nagroła 10 albůmůw (wszyjske uzyskoły status złotych abo plotynowych, przedajůnc śe we sůmje we nakuadźe przez 3,5 miljůna ygzymplarzi).

W 1998 roku Beata Kozidrak rozpoczyła karjera solowo, wydajůnc albům zatytułowany *Beata*. Doczekoł śe uůn znokůmitych recynzyji uod krytykůw, przińůs dwje Nagrody Muzyczne Fryderyk a uzyskoł status podwůjńy plotynowygo, przedajůnc śe we nakuadźe przez 200 000 ygzymplarzi. Pů sukceśe solowygo krůnzka Kozidrak kůntynowoła wspůłpraca s Bajmym.

Jeji kolejnym solowym projektym je albům *Teraz płynę* (Terozki płyna), wydony we 2005 roku.
Bangladesz

**Bangladesz**, **Ludowo Republika Bangladeszu** (beng.: গনপ্রজাতন্ত্রী বাংলােদশ) – państwo we Połedńowyj Azyji, połožůne nad Byngalskům Zatokům i grańiczůnce s Indjůma a Birmům. Jydne s nojgyńśćij zaludńůnych a uoroz nojbjydńijszych państw śwjata. Stolicům Bangladeszu je Dhaka (downo Dakka) s 10,5 mln mjeszkańcůw.
Berlin

**Berlin** – stolica a nojwjynksze mjasto Mjymjec, na prawach kraju zwjůnzkowygo (landu). Zajmuje 890&nbsp;km² placu, zamjeszkuje sam blisko 3,5 mln uosůb. We czaśe uode 13 śyrpńa 1961 do 9 listopada 1989 mjasto bůło potajlowane na dwje zorty (Berlin Zachodńi a Wschodńi) bez Berliński mur.

Berlin leży we půłnocno-wschodńij tajli Mjymjec. Położůny je nad rzykůma Szprewům a Hawelům a jejich dopływůma. Rzyka Szprewa we dźelńicy Spandau wpado do Haweli, prowygo dopływu Łaby. Berlin znojduje śe mjyndzy płaskowyžůma Barńim a Teltow. Leży ůng. 70 kilůmetrůw uod grańicy s Polskům.
Birma

**Birma** (**Myanmar, Mjanma, Zwjůnzek Birmański – Zwjůnzek Myanmar**) – państwo pouožůne we Azyji Pouedńowo-Wschodńij, nad Zatokům Byngalskům a Mořym Andamańskym. Grańičy s Bangladešym, Indjami, Chińskům Republikům Ludowům, Laosym a Tajlandyjům. Wjynkše mjasta: Rangůn, Mandalaj, Basejn.

## Mjano
Jůnta wojskowo we 1989 r. přijůnua Myanmar (Zwjůnzek Myanmar) kej nowe mjano kraju. Skuli tygo co zmjana ta ńy zostoua zaaprobowano bez žodyn uorgan ustawodawčy Birmy, nowe mjano ńy je uznowane bez wjynkšość krajůw. Zaakceptowůua je nale UoNZ.
Bjołoruś

**Bjołoruś, Republika Bjołoruś** (, ) – państwo we Ojropje Wschodńij. Grańica mo ze Polskům (na zachodźe), Litwům, Łotwům (na půłnocy), Rusyjům (na wschodźe) a Ukrajinům (na połedńu). Ńy mo dostympu do morzo.

### Geografijo
* Nojwjynksze mjasta 
** Mahilou (Mahilowski uobwůd)
** Witebsk (Witebski uobwůd)
** Grodno (Grodźyński uobwůd)
** Brest (Brzeski uobwůd)
** Bobrujsk
** Baranawiczy
** Pińsk
** Lida
** Mołodeczno
** Wołkowysk
** Nawahrudak
** Bjaroza

### Przipisy
Bjyr

**Bjyr** to je alkoholowo napitka, kero je sprowjano ze wody, chmjela, zboża a drożdżůw, kere půmogajům we fermyntacyji. Nojsůmprzůd bjyr robjyli 6 tyśůncůw rokůw nazod we państwje Sumerůw. Godo śe, co je wymyślili bez cufal. Dźiśej je wjela zortůw bjyra, kej ale, porter, lager, pilsner abo stout.

Nojwjyncyj bjyra śe pije we Czeskij Republice - 160,5 litrůw na gowa. Postrzedńo moc bjyra to 4-6%, nale sům tyż liche (na prźikłod 2,5%) a uostre (wjyncyj ńiźli 10%).
Bala

**Bala**, inakszyj tyż **bal** – kulisty przedmiot nojczyńścij używany we roztōmajtych szportach. Bale sōm z wiynksza kuliste, ale mōgōm mieć inkszy kształt. Wiynkszość bali je elastyczne, a we postrzodku napołniōne luftym. Szportowcy kopiōm balã nōgami, ôdbijajōm rynkami, gowōm, abo tułowiym. We wiynkszości ger zespołowych bala (bal) je przekazowanŏ miyndzy czōnkami drużyny we cylu wrażyniŏ jij do tora, kosza, abo tyż na pole ôd przeciwnika. Niykere bale sōm sztajfne a sprynżyste, co pozwŏlŏ im na ôdbijanie sie ôd twardych powiyrchni stołōw abo raketek. Inksze bale sōm napołniōne sprynżōnym luftym, co pozwŏlŏ na bicie w nie ze wielkōm siyłōm bez ryzyka urazu i posyłanie ich na sroge ôdległości. Cylne trefiynie bale (bala) tak, coby zmylić przeciwnika, je podstawōm sukcesu we mocy ger.
Belweder (telewizůr)

**Belweder** – marka uodbjorńika telewizyjnygo uo symbolu OT1471, produkowanygo pod kůńec lot pjyńćdźyśůntych XX wjeku (uod listopada 1957) bez Waršawske Zakuady Telewizyjne. Bůu to drůgi (po OTW Wisła) produkowany we Polsce a pjyršy uopracowany we couośći we Polsce uodbjorńik.
## Projektai zouožyńo techńične

Pjyrše zouožyńo techńične a model laboratoryjny wykůnano we WZT we 1955 roku, prace projektowe a průby prowadzůno do lipca 1957. Přůd kůnstruktorůma postawjůno zadańy uopracowańo nowočesnyj kůnstrukcyje s wykořistańym technolůgije dostympnyj we kraju, tzw. "antyimportowej". Je wert zoznočyć, aže půpředńo kůnstrukcyjo, telewizor "Wisua", we znočnyj mjeře uopjeroua śe uo licyncyjne uopracowańo sowjecke a elymynty sprowadzane s ZSRR. We "Belwedeře" zouožůno zastosowańy nowočesnych na tomte časy lamp elektrůnowych na dźewjyńćůnůžkowych cokouach nowal tzw. seryje ojropejskij a tyž, we ńywjelgim zakreśe, jydnygo s nojnowšych uůwčesnych wynalazkůw – přiřůndůw půupřewodńikowych. Zastosowano we ńim tyž inkše elymynty, dotychčos ńy produkowane we Polsce, m.in. uoporńiki mińaturowe uo uobćůnžalnośći 0,1 W, kůndynsatory ceramične uo wysokij stouej dielektryčnyj, rdzyńy ferrytowe a přewody symetryčne.
Blaza

**Blaza** (łać. *bulla*) – we dermatologiji wykwit, co wykwit bez powjyrzchńa skůry, uo szyrzce wjynkszyj jak 0,5&nbsp;cm. Blazy to uoddźelyńa naskůrka uod ostyj skůry, nafolowane limfatycznym płynym. Powstowajům na skůrze stůp abo dłůńi we wyńiku uotarć, ntp. strzewikůw abo norzyńdźi, ustympujům bez pozostawjyńo szramy. Blazy mogům tyž wystympować na śluzowych błůnach.

## Bibljografijo
*Stefania Jabłońska, Sławomir Majewski *Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową* PZWL 2005, ISBN 83-200-3367-5
Bralin

3 miejscowości we Polsce:
* Bralin – wieś we woj. wielkopolskm, we krysie kympińskim, siedziba gminu Bralin
* Bralin – uosada leśno we woj. wielkopolskm, we krysie kympińskim, we gmińe Bralin
* Bralin – wieś we woj. zachodniopōmorskim, we krysie drawskim, we gm. Kalisz Pōmorski
Brazylijo

**Brazylijo** (połne mjano: *Federacyjno Republika Brazylije*; port.: Brasil, República Federativa do Brasil) – nojwjynksze podug wjyrchu a wjelośći ludźi państwo we Połedńowyj Americe.

Zaludńůno uod Indjanerůw uod ńy myńi kej 6000 rokůw przed jeji uodkryćym bez Portugalczykůw kole 1500 roku. Jeji kolůńizacjo bůła bez nostympne 300 lot. Uod poczůnku stolećou naśilůły śe důnżyńo do samostanowjyńo, aże we 1822 princ-rygynt Pyjter I uogłośůł samostanowjyńy Brazylije. Na kůńec XIX stolećo a we poczůnkach stolećou bůł sam wjelgi napływ ymigrantůw ze Ojropy.
Bralin (wjeś we wjelgopolskim wojewůdztwje)

**Bralin** – wjeś we Polsce, we wjelgopolskim wojewůdztwje, we kympińskym kryśe, śedźiba gminu Bralin. Pjyrszy roz wzmjankowano we roku 1136. Uośrodek usůgowy, rzymjeślńiczy, zakłod metalowy.

Uod počůnkůw swygo istńyńo mjejscowość noležoua do Ślůnska. Do XVIII stolecio pośadou prawa mjejske. W 1919 Bralin wroz s tzw. Krajym Rychtalskym zostou uobsadzůny bez wojsko polske, a nastympńy, na mocy Traktatu Wersalskigo (10 styčńo 1920r.) bez plebiscytu, wůuůnčůny s mjymjeckej Prowincyji Ślůnskij (powjatu sycowskigo) i wůunčůny (w wyńiku prac Mjyndzysojušńičej Kůmisyji Grańičnyj - 19 styčńo 1920 r.) do wojewůdztwa poznańskigo.

Ludność Bralina i uokolic posůguje śe gwarům sycowskům noležůncům do istńijůncych juž dźiś yno ščůntkowo gwar dolnoŚlůnskych bydůncych tajlům dolnoślůnskij godki. Ślůnzoki - mjyškańcy downygo "Kraju Rychtalskigo" zachowujům počuće uodrymbnośći we stosůnku do ludnośći "polskij" downygo powjatu kympińskigo.
Wilk

**Wilk**, roz a kedy mjanowany **Wolf** (*Canis lupus*) – zorta cyckaczůw ze familije psowatyj.

Wilk mjyszko we lasach, na růwńach, bażołach a kopcach.
Bůg

**Bůg** abo **bůstwo** – pojyńće leżůnce u podstaw wjynkszośći wjerzyń religijnych. Zajmuje śe ńim teolůgijo, a tyż filozofijo i je uůno uwożane za zagadńyńy metafizyczno-ygzystyncyjolne. Skuli wjelkigo zrůżńicowańo rozůmjyńo tygo pojyńćo, ćynżko je uo jygo jydnoznaczno defińicyjo. Kej nojbarźi růżńůnce śe uod śebje, noleżi wyuodrymbńić defińicyje używane bez popularne religije politeistyczne a můnotejistyczne, dejizm, pantejizm a panyntejizm. Postrzůd religiji můnotejistycznych noleży wyrůżńić můnotejizm tryńitarny.

Nojbardźij powszychńe pod pojynćym bůg (bůstwo) rozůmi śe uokreślyńy istot bydůncych przedmjotym kultu religijnygo. Czasym bůgůma uokreślo śe yno ńykere (nojważńijsze) s tych istot, do inkszych rezerwujůnc inksze uokreślyńo (půłbůgowje, herośi, śwjyńći, duchy przodkůw, ańoły atd.).
Brzeźńicko Wyngorza

**Brzeźńicko Wyngorza** (polsko godka: *Brzeźnicka Węgorza*) to je rzyka we Polsce,  we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we kryśe łobeskim, we gmińe Wyngorzino. Je lewym dopływym Regi uo dugośći ůng. 40&nbsp;km, a wypływo ze jeźoro Studńica na Pojeźerzu Drawskim, ze becyrku zawartygo Drawskigo Poligůna. Przepływo bez Uostrowicke Jeźoro a Bućerz, Jeźoro Mało a Wjelgo Czapla a Jeźoro Brzeźńok. Uchodźi do Regi we becyrku Łobza.

Rzyka fest uodrůżńo śe na uosobliwych tajlach swygo bjygu. We gůrnym przipůmino gůrsko rzyczka, mo wartki a targajůncy nurt, kamjyńanne dno a srogi ślatůnek. Dolny nurt (půńiży jeźora Żabicy) charakteryzuje śe szyrokům dolinům a polekim spływym masůw wody a prosto po rzyce wystympujům tam fest bogate florystyczńy łyngi jaśyńowo-uolchowe, barzołowe uolsy, żyzne a kwaśne buczyny a grůndy. Pospolitym lygowiskym ptokůw je kůńcowy uodćinek nurtu, u ujśća do Regi. We czaśe swojygo spływańo tworzi roztoliczne małe wodospady.

Nad Brzeźńickům Wyngorzům uod kwjetńa 2004 znojduje śe szpecjalny uochrůnny teryn uo wjyrchu 433,6 ha. Chrůńi śe sam lasy liśćaste przed przemjyńyńy jejich uod leśnyj industryje (znamjyńńy zaleśańym nadbrzyżůw ńyprawymi gatůnkůma strůmůw - śwjyrkym a sosnům). Brzygi rzyki sům placym bytowańo krzikliwygo uorzołka a myngi gatůnkůw yntkůw. Brzeźńicko Wyngorza je placym tarła pstrůngůw, zauobycz uod paźdźerńika do listopada.

Prosto po brzygowyj lyńiji Brzeźńickij Wyngorze rośńe szuwarowe zbjorowisko, kere stanowi śedlisko bjelika, trzmjelojada, rudyj a czornyj kańi, puchacza, żůrawja, czornygo boczůńa, dyrkocza, dźyńćoła czornygo, borowygo szkowrůnka, a tyż bibrůw a fiszůtrůw. Uo wjelgij czystośći rzyki dowo pośwjodczyńy wystympowańy słodkowodnygo krasnorosta *Hildebrandtia rivularis*.

Dnym doliny rzyki prowadźi czorno turystyczno cesta, kero przerzńe we poru mjyjscach nurt. Brzeźńicko Wyngorza je placym czynstych kajakowych spływůw, a bez połůnczyńy ze Regům do śe ś ńi wypłynůńć aże na Bałtycke Morze. Cesta atoli noleży do fest trudnych skuli kupy utrudńyńůw (rujiny młyna, wodospady). Bestůż tyż pojstrzůd kajakarzůw rzyka mo potoczne a wicowe mjano *Rzeźnicka Węgorza* (ślůnske tumaczyńy: *Masarsko Wyngorza*).
Bob Marley

**Bob Marley**, waśc. **Robert Nesta Marley** (ur. 6 lutygo 1945 we Nine Miles, regiůn Saint Ann na Jamajce, zm. 11 maja 1981 we Miami) – jamajski muzyk, kery rozpropagowou muzyčny styl reggae, inspirator do gatůnku Ska, gorliwy zwolynńik lygalizacyji marihuany, śćiśle zwjůnzany s ruchym rastafarjan, uůgošůny bez swojich zwolynńikůw „pjyršům gwjazdům Třećygo Śwjata” i „Rasta Prorokym”.

Kej rastafarjańin, Bob Marley bůu wjelgim uobrůńcům užywańo marihuany kej sakramyntu. Na uokuadce albůmu Catch a Fire widńije jygo zdjęće, kuřůncygo dužygo skrynta s marihuany. Zastosowańy marihuany do rozwoju duchowygo je wzmjankowane we wjelu utworach.

Zmar we wyńiku přeřutůw choroby nowotworowyj do puuc i můzgu. Inwazyjo nowotworu začyua śe uod stopy, na palcu kerej wykryto čerńaka zuośliwygo. Doradzano mu amputacyjo palca, nale uodgodou s kuli rastafarjańskych překůnań.

W 1994 roku Bob Marley zostou wprowadzůny do Rock and Roll Hall of Fame.

## Dyskografja
;Kej The Wailers
* *[[The Wailing Wailers]]* (1966)
* *[[The Best of the Wailers]]* (1970)
* *[[Soul Rebels]]* (1970)
* *[[Soul Revolution]]* (1971)
* *[[Soul Revolution Part II]]* (1971)
* *[[Catch a Fire]]* (1973)
* *[[African Herbsman]]* (1973)
* *[[Burnin']]* (1973)

;Kej Bob Marley & The Wailers
* *[[Rasta Revolution]]* (1974)
* *[[Natty Dread (albům)|Natty Dread]]* (1974)
* *[[Live! (albům Boba Marleya & The Wailers)|Live!]]* (1975)
* *[[Rastaman Vibration]]* (1976)
* *[[Live at the Roxy]]* (1976)
* *[[Exodus (album)|Exodus]]* (1977)
* *[[Live at the Rainbows]]* (1977)
* *[[Kaya (albům)|Kaya]]* (1978)
* *[[Survival (albům)|Survival]]* (1979)	
* *[[Uprising]]* (1980)
* *[[Confrontation]]* (1983)

## Linki zewnyntřne

* Oficjalno zajta internetowo Boba Marleya
* Bob Marley we Internet Movie Database
* Teksty pjosynek Marleya
Carrantuohill (muzyczno skupina)

**Carrantuohill** – grupa muzyczno zołożůno we 1987. Grajům uůńi muzyka celtycko. Mjano skupiny wyłaźi uod nojwjynkszygo szczytu we Irlandyji.

## Człůnkowje
* Adam Drewniok - basgitara
* Zbigniew Seyda - buzuki, cytra, mandolina, gitara akustyczno
* Marek Sochacki - instrůmynty perkusyjne a klawiszowe
* Dariusz Sojka - akordeůn, uilleann pipes, flety, tin whistles, bodhrán
* Maciej Paszek - skrzipce
* Bogdan Wita - gitara akustyczno

## Dyskografijo
* Magic of Celtic Rings
* Waiting for Ireland
* 1993 Irish Dreams
* 1994 Rocky Road to Dublin
* 1995 Speed Celts
* Merry Christmas
* 1996 Na Żywca
* 1997 Dziesięć 1987-1997
* 2000 Between
* 2002 Inis
* 2005 SESSION natural irish & jazz
* 2007 Touch of Ireland (DVD)
Chiński szrajbůnek

**Chiński szrajbůnek** (chiń. *hànzì*, jap. *kanji*, kor.: *hancha*, wjetn.: *hán tự*) – sylabowy logograficzny szrajbůnek stworzůny nojwcześńij 8 tys. lot nazod, a nojpůźńij 4,5 tys. lot nazod we Chinach, zaadaptowany do szrajbowańo inkszych godek Azyje Wschodńij, teroźńe przede wszyjskym japůńskij (kanji), a we myńszym stopńu tyż koreańskij (hancha).
Chińskŏ Ludowŏ Republika

**Chińskŏ Ludowŏ Republika**, skrōt **ChLR** (People's Republic of China > P.R.C. Angelsko godka, chiń. trad. 中華人民共和國, uleksz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōngguó, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; ) – państwo we Weschodnij Azyji, kere ôbjymuje historyczne Chiny (bez Tajwanu), Tybet a inksze ziymie we Postrzodkowej Azyji zamiyszkane społym ôd 56 etnicznych skupin. ChRL to je nojludniyjsze państwo świata, jejich populacyjŏ je wiynkszŏ jak 1,3 mld ôsōb. Wiyrchniowo sōm 4. na świecie, a ekōnōmicznie (PKB nōminalny) – 3. (w 2007 r., po USA i Japōniji) abo tyż 2. (PKB realny) po USA.

Państwa, kere graniczōm ze ChLR to: Afganistan, Bhutan, Birma, Indie, Kazachstan, Kirgistan, Pōłnocnŏ Koryjŏ, Laos, Mōngolijŏ, Nepal, Pakistan, Rusyjŏ, Tadżykistan, Wietnam.

Chociŏż za kōntynuatora tradycyje politycznyj Chin widzi sie tyż Republikã Chińskõ na Tajwanie, ôd lot 70. za przizwolyniym USA to ChLR reprezyntuje nŏrōd chiński we miyndzynŏrodnych ôrganizacyjach, tj. ÔNZ abo WHO.

Władzã we ChLR sprŏwuje ôd 1949 r. Kōmunistycznŏ Partyjŏ Chin. Do kōńca lŏt 70. Chiny były państwym totalitarnym na stalinowski muster, a we latach 60. nasiyliły sie we kreju izolacjōnistyczne tyndycyje. Po śmiyrci Mao Zedōnga a fiasku maoizmu, we latach 80. partyjŏ napoczła ale ekōnōmiczne reformy, tj.: ôdchōd ôd planowyj gospodarki a ôdwarcie na świat, a ustrōj zaczōn przenosić sie we strōnã autorytaryzmu. We latach 80. i 90. prziszła liberalizacyjŏ społecznego a kulturalnego życiŏ, bez m.in. wkludzynie swobody rajzowaniŏ. Społym ze ekōnōmicznymi reformami zaczła sie terŏźnie nojwiynkszŏ migracyjŏ we historyji świata - ze wsi do miast przekludziyło sie już 140 mln Chińczykōw.

Terŏźny ustrōj Chin je nōminalnie socjalistyczny (tm. *socjalizmus ô chińskich włŏsnościach*), we praktyce je to ale kapitalizmus, bez typowych np. do UE rozlygłych zabezpieczyń socjalnych, co absztichuje sie lekim zafarbiyniym nōmynklaturowym a srogim woluminym auslandowych inwestycyji a eksportu. W sferze polityki, partyjŏ kōmōnistyczno regyruje autorytarnie, a przi tym ôdwołuje sie do nacjōnalizmu, zakazuje ôpozycyjnych ruchōw a prōbuje budować gospodarkã ôpartõ na wiedzy na muster krajōw sōmsiednich m.in. Japōnije, Płd. Koryje a tyż Singapuru.

Chiny to tyż jedyn ze nojstarszych ôstrzodkōw cywilizacyjnych świata, ô ôsobnyj a zabranyj tradycyji muzycznyj, tyjatralnyj, literackij, filozoficznyj a historycznyj, a tyż naukowyj. Po zakōńczyniu kulturalnyj rewolucyje chińskŏ kultura na terynach ChLR poleku sie ôdrŏdzŏ, chociŏż podug krytykōw szkody wyrzōndzōne za czasōw Mao Zedōnga sōm zbyt wielge, coby możebne było jij połne ôdrodzynie. Bezprecedynsowe we dzisiyjszym ChLR je tyż terŏźne ôdymkniyńcie tego kreju na świat i jigo wartkŏ ôkcydyntalizacyjŏ.
Chymijŏ

**Chymijŏ** (gr.: *χημεία* – *chemeia*) – nauka zajmujōncŏ sie prawami, podle kerych atōmy łōnczōm sie we trwałe struktury powiōnzane chymicznymi wiōnzaniami zwane chymicznymi zwiōnzkami jak tyż pōmianami jednych zwiōnzkōw we druge na drōdze chymicznych ryakcyji. Chymijŏ zajmuje sie tyż roztōmajtymi włŏsnościami substancyje wynikajōncymi dyrekt z jejich atōmowyj budowy.

Chymijŏ i fizyka wzajym sie przenikajōm i czynsto ciynżko je precyzyjnie ôbsztalować, kaj kōńczy sie jedna dōmyna i zaczynŏ drugŏ. Podanŏ niyprzileżytość wystympuje na granicy chymije a biologije.

## Bazowe chymiczne anōngi
* atōm
* tajleczka
* czystota substancyje
* funkcyjnŏ grupa
* jōn
* protōn
* ôrbital
* elymynt chymiczny
* chymicznŏ ryakcyjŏ
* chymicznŏ symbolika
* ôkresowy ukłŏd elymyntōw
* chymiczne wiōnzanie
* swobodny rodnik
* chymiczny zwiōnzek

## Dzioły chymije
* analitycznŏ chymijŏ
* biochymijŏ
* chymicznŏ inżynieryjŏ
* chymijŏ strzodowiska
* chymicznŏ technologijŏ
* chymometrijŏ
* fonochymijŏ
* fizycznŏ chymijŏ
* jōndrowŏ chymijŏ
* niyorganicznŏ chymijŏ
* ôrganicznŏ chymijŏ
* radiochymijŏ

## Zobŏcz tyż
* Hydrokraking
* Woda
* Dwutlynek wůngla
Cygaryta

**Cygaryta** – tabakowy produkt skłŏdajōncy sie z rułki z ciynkij bibułki (gilzy) ô strzednicy do 1&nbsp;cm i dugości do 12&nbsp;cm (porzōnd 85&nbsp;mm), we postrzodku keryj je miszōng tabaku majōncŏ spreparowane listki roztōmajtych ôdmian tabaku.

We czasie pŏlynie cygaryty zawarta we cygaretowym smōndzie nikotyna dostŏwŏ sie do krwie i wpływŏ swoje fungowanie na ôrganizm pŏlŏcza. Ôkrōm nikotyny tabakowy smōnd zawiyrŏ tysiōnce inkszych szkłōdliwych, rakotwōrczych chymicznych substancyji.

Podanõ rolã społniŏ fajfka (zamiast we papiōrze, kery spŏlŏ sie społym z tabakym, spreparowane listki wrażōne sōm we niypŏlnym, nojczyńścij drzywniannym cybuchu) jak tyż cygara – sam zamiast papiōru je wysuszōny, ale niyrozdrobniony, listek tabaku. Małe cygara, zbliżōne wyglōndym do cygaryty, to cygaretka.

## Kōnsumpcyjŏ
Kole 5,5 bilijōna cygaryt je produkowanych kożdego roku bez tabakowõ industryjã, pŏlōnych bez kole 1 milijardu ludzi. Na wszyjskich kōntynyntach przewŏgã pŏlŏczy stanowiōm chopy.
Bůmsztok

**Bůmsztok** (**spůmůżok**) je dugi, pjyńćůmyjtrowy mylok, ze jednyj strůny zakůńczůny łapkům, kery suży do tak mjanowanygo "bůmsztokowańo", eli manewrowańo statkym na mjałkich wodach bez uodpychańy śe uode dna. Wykorzistuje śe go tyż we czas stańo statku, jechańu we wjyrch rzyki przi mjałkij wodźe a uodpychańo śe uod brzygu.

Bůmsztoki nojdujům szyroke zastosowańy we statkach bez napyndzańo, btp. barkach. Marynorzowi, kery uobsuguje bůmsztok, trza być nojsamprzůd akuratńy przeszkolůny, bo hantjyrowańy ńim wymogo dużyj śyły do kupy ze precyzyjům. Noleży go zaćepnyć na dno rzyki na szryjg do kerůnku jechańo statku.

Coby przebrodźić utkńyńće bůmsztoka we kalnym dńe, do jigo kůńca przisznalowuje śe ćynko, uocylowo linka, połůnczůno ze ferdkym. Właźi uůn tedy we dno jedźińy we takim stopńu, na jaki pozwolo uůnymu linka, potym jako rezultat ruchu statku uodtargowuje śe uůn uode dno.

Szpecjalno zorta bůmsztoku, tzw. loski, wykorzistuje śe we przepychańu barki do śluzy. Sům uůne zauobycz moc leksze a ćyńsze.
Carrantuohill

**Carrantuohill**, **Carrauntoohil**, irl. **Corrán Tuathail** (podug roztomajtych zdrzůdłůw 1038–1041 m n.p.m.) – szczyt we gůrach Macgillycuddy's Reeks (hrabstwo Kerry, Irlandyjo), nojwyższy szczyt wyspy.

Na szczyt ńy prowadźi żodyn uoznakowany szlak. Trasa wejśćo we znocznyj tajli je łatwo dostympno. Ale jeji strzodkowo tajla bjygńy bez bardzo strůmy żleb, we kerym pułńy strůmjyń. S kuli zmjynnych i czasůma trudnych warůnkůw půgodowych, mjoły mjejsce wypadki śmjertelne wśrůd ńyrozważnych turystůw. Na wjerzchouku znojduje śe 5-metrowy krziż.
David Butler

**David Butler** (ur. 17. grudnia 1894., zm. 14. czyrwnia 1979.) to bōł hamerykański aktōr, scynarzista, filmowy producynt a reżyser.

Rodziōł sie we San Francisco a umrzōł we Arcadii (California) na niywydolność serca we wieku 85 lot.

### Filmografijo (wybōr)
* Calamity Jane (1953)
* Where's Charley? (1952)
**[[Tea for Two (film)|Tea for Two]]* (1950)
* It's a Great Feeling (1949)
* San Antonio (1945)
* Road to Morocco (1942)
* Straight, Place and Show (1938)
* Pigskin Parade (1936)
* Dimples (1936)
* Captain January (1936)
* The littlest Rebel (1935) 
* The Little Colonel (1935)
* Bright Eyes (1934)
* Delicious (1931)
* Just Imagine (1930)
* High Society Blues (1930)
* Sunny Side Up (1929)
* The Blue Eagle (1926)
* Hoodman Blind (1923)
* Conquering the Woman (1922)
* The Village Blacksmith (1922)
* The Sky Pilot (1921)
* The Other Half (1919)
* Better Times (1919)
* The Greatest Thing in Life (1918)
Dańijo

**Dańijo**, **Krůlestwo Dańije** (duń. *Kongeriget Danmark*) – państwo rozlygowane we půłnocnyj Ojropje (Skandynawijo), nojmyńsze ze nordyckich państwůw. We jeji skłod wlazujům tyż Grynlandyjo a Faerske Wyspy jako autůnůmiczne terytoryja. Grańiczy uod połedńo ze Mjymcůma.

70% placu Dańije przipado na Jutlandzki Půłwysep (Jutlandyjo, *Jylland*). Reszta kraju położůno je na 443 wyspach, ze czygo na 76 mjyszkajům ludźe. Nojwjynksze a nojważńijsze wyspy to Zelandyjo (*Sjælland*, na keryj je stolica kraju, Kopynhaga), Fjůńijo (*Fyn*), Amager, Lolland a Bornholm.
Dean Koontz

**Dean Ray Koontz** (ur. 9 lipca 1945 we Everett, we Pynsylwańiji), hamerikůński pisoř, autor mnogich thrillerůw i horrorůw. Začůn šrajbować we 70. rokach, we tajli pod rychtyčnym mjanym, we tajli pod drugyma mjanůma.

Přeuůmowym uokozou śe 1980 god, kej to pokozou śe růman *Šepty* *(Whispers)*. Dolše stowauy śe tyž srogimi bestsellerůma.

Teroski mjyško s kobjytům Gerdům we Kaliforńiji.
Dekůńůnktura

**Dekůńůnktura** – pojyńće ekůnůmiczne, uoznoczajůnce cołkość czynńikůw decydujůncych uo ńyherskij sytuacyje na rynku; kriza; martwota; recesyjo; brymzowańy  ekůnůmicznygo rozwoja.
Dezghingea

**Dezghingea** (wymołwjej [dez'ginʤe̯a], gag.: *Dezgincä*, *Дезгинӂӓ*, mołd.: *Дезгинӂя*, rus.: *Дезгинжа*, transliteracyjo: *Dezginža*) – wjeś we autůnůmicznyj Gagauzyji (Mołdawijo), we dolaju Kůmrat. We 94,5 procyntach pomjyszkiwano je uod Gagauzůw – turecko etńiczno skupina.

We wśi nojduje śe banowo stacyjo *Halta Dezghingea*, kero je rozlygowano na wyżce 79 m n.p.m. Mo uůna tyż a ruske mjano *Станция Дезгинжены*. Banowo sztreka prowadźi ku Căuşeni.

We Dezghingeji mo swoja śedźiba strzedńo szula *Scoala Medie Dezghingea*. 10 maja 2004 ze pjyńůndzůw Mołdawskigo Fůnduszu Socjalnych Inwestycyjůw zabecyjlowano za budowańy gazoćůngu doprowadzůnygo do szuli ze dźydźiny. Robota nad jego postowjyńym zakůńczůno 28 marca 2004. Bezroboće uośůngo wartość 80%.
Dmitrij Sawastin

**Dmitrij Sawastin** (ur. 1942 we Wulkanesztach) je rysowńikym mołdawskym pochodzyńo gagauskigo. W lotach 1983–1993 uczůł plastyki we szuli. Je aktywnym człůnkym ruchu autůnůmji Gagauzyji a ferajnu „Gagauz Halkı” (lud gagauski). W jygo rysůnkach przeważajům motywy gagauske – postaće s lygynd a dźołszki gagauske.
Dortmund

**Dortmund** – miasto na prawach krysu, co leży we zachodnij tajli Niymiec, we kraju zwiōnzkowym Nadrynijŏ Pōłnocnŏ-Westfalijŏ, we Zŏgłymbiu Ruhry.

Dortmund to srogi ôstrzodek industrialny. Wydobycie wōnglŏ kamiynnygo, hutnictwo żelaza. Industryjŏ maszinowŏ (masziny bergmańske, hutnicze, czyńści szifowe, elymynta mostōw), metalowy, elektrotechniczny, elektrōniczny, spożywczy (drugi nojsrogszy były ôstrzodek produkcyje piwa we Europie) – 6 piwowarōwōw, w tym Union, Brinkhoff´s, Kronen i DAB).
Dolnosorbske gymnazyjo

**Dolnosorbske gymnazyjo** to łużycko szula we Choćebużu ze uosobnym profilym. We szuli uczy śe 620 szkolorzůw a szkolorek podle normalnygo planu ze gimnazyjo we Brandynburgiji.

## Linki zewnyntrzne
Dolnoserbski gymnazium (uoficjalno neczajta)
Dwutlynek wůngla

**Dwutlynek wůngla** (CO2) – ńyorgańiczny zwjůnzek chymiczny.
We tymperaturze pokojowyj je to bezbarwny, bezwůnny a ńypalny gaz, dobrze rozpuszczalny we wodźe a ćynższy uod powjytrza (kole 1,5 razy).
Dwutlynek wůngla je produktym spolańo a uoddychańo. Je wykorzistywany bez rośliny we proceśe fotosyntezy. Tworzi śe przi utlyńańu a fermyntacyji substancyji uorgańicznych. Wystympuje na grubach, cukrowńach, gorzelńach, wytwůrńach win, silosach zbożowych, browarach a studźynkach kanalizacyjnych. W mouych stynżyńach ńy je trujůncy, nale we wjynkszych dwutlynek wůngla je szkodliwy do zdrowja a nawet zabijo. Jygo dźouańy powoduje powstowańy hiperkapńi, a co za tym idźe kwaśicy uoddechowyj i we nostympstwje uobrzynku můzgu.
Ślůnsko mjymjecko godka

**Ślůnsko godka** (**ślůnski djalekt mjymjeckij godki**; śl. *Schläsche Sproache* abo tyż *Schläsisch* lub *Schläs'sch*, mjym.: *Schlesisch* abo *Schlesische Sprache*) – godka, kerům posůgiwała śe rdzynno ludność Dolnygo Ślůnska a reliktowo tajla ludnośći Gůrnygo Ślůnska. Na ksztołtowańy śe słowńictwa godki mjała ajnflus mjymjecko godka a tajlowo zapożyczyńo s godki polskij a czeskij (a raczyj morawskigo, fungujůncygo kejśik jako uodrymbno godka). Godka mo kod ISO *sli*.

### Djalykta a gwary ślůnsko mjymjeckej godki

**[[Gůrnoślůnski djalekt|Oberschläsch / Aeberschläsch]]*, mjym: *Oberschlesisch* (Gůrny Ślůnsk- ynklawy)
**[[Djalykt kłodzki|Gleetzisch]]*, mjym: *Glatzer Dialekt* / *Glätzisch* / *Gletzisch* (Źymja Kłodzko a uokolice)
**[[Mundart des Brieg-Grottkauer Landes]]* (uokolice Brzygu a Grodkowa)
**[[Nordböhmisch]]* (Liberec a uokolice)
**[[Wrocławsko gwara|Brasselsche Mundoart]]*, mjym: *Breslauer Mundart* / *Breslauisch* (Wrocław a uokolice)
**[[Kräutermundart|Kräuter Mundart / Kräutermundart]]* (Wrocław a uokolice)
W tym djalykće przedźwjynkiwała trocha godka uosadnikůw ze Frankońi i Turyngji.
**[[Neiderländisch]]* (mjyndzy Źelůnům Gůrům a Uoleśńicům)
**[[Gebergsschläsch]]*, mjym: *Gebirgsschlesisch* (uokolice Sudetůw)
We rzeczowńikach a czasowńikach tygo djalektu sům przemjyńůne "en" na "a", lb: Kirschen - Kerscha, essen - assa, a sylaba zdrobńojůnco "lein" we reszće ślůnska "el" zmjyńo śe sam na "la", kej lb.: Bäumchen (Bäumlein) – Beemla, Töpfchen – Tippla
**[[Gůrnołużycki djalekt|Äberlausitzer Mundoart]]*, mjym: *Oberlausitzer Mundart* (Görlitz, Dolnoślůnski powjat gůrnołůżycki a uokolice)
Zachowoła śe ślůnsko szpracha do dźiśej. Tam je tyż sorbsko godka.

Zdrzůdła:

## Bajszpil tekstu

### Dykcjonorz

### Autory kśůnżek we ślůnsko mjymjeckij godce

*Gerhart Hauptmann
*Andreas Gryphius
*Max Heinzel
*Wilhelm Menzel
*Philo vom Walde

### Badńij tyż
*Ślůnsko godka

### Auskuplůngi
* Test-Wikipedia uff Schläsch
*Uo dolnoślůnskij a ślůnskij godce
*Farby ślůnskich godek
*Stary djalykt Ślůnski
*Mutter schläsing, deene Usingern - zdebko uwag uo Mundarće a ślůnskośći
*Dolnoślůnsko godka
* Ueber deutsche Dialectforschung: Die Laut-und Wortbildung und die Formen der Schlesischen Mundart

### Literatura
*Klaus Ullmann: "*Schlesien - Lexikon*", Bechtermünz Verlag, Augsburg 1996, ISBN 3-86047-184-8
Egipt

**Egipt** (arab. مصر *Misr*; mjano uoficjalne **Arabsko Republika Egiptu**, arab. جمهوريّة مصر العربيّة *Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja*; djalykt egipski: *Masr*; łać. *Aegyptus*, gr. Αίγυπτος *Aígyptos*) – państwo położůne tajlowo we půłnocno-wschodńij Africe i tajlowo we Azyji (půłwysep Synaj), nad Morzym Strzůdźymnym i nad Morzym Czerwůnym, půmjyndzy Libijům a Izraelym a Strefům Gazy. Uod połedńo mo grańica ze Sudanym.

Teryny we dolińy i delće Ńilu bůły kolebkům cywilizacyji starożytnygo Egiptu.
Elihu Thomson

**Elihu Thomson** (rd. 29 marca we Manchesteře, 1853, um. 13 marca 1937 we Swampscott (USA) – Amerykůn angelskigo pochodzyńo, inžyńyr i wynalozca, autor moc patyntůw (nade 700), mjyndzy inšyma uopatyntowou we 1877 elektryčno zgřywarka.

### Zdřuduo
**Mała Encyklopedia Techniki*, PWN 1960, Waršawa, s. 1099
Elżbjeta Mjyszkůwno

**Elžbjeta Mjyškůwno** (ur. před 1154, zm. 2 kwjetńa 1209) – kśynžńička wjelgopolsko, kśynžno česko, margrabina Uužyc Dolnych s dynastji Pjastůw.

Cera kśyńća wjelgopolskigo Mjyška III Starygo i prawdopodobńy jygo pjyrwšej žůny, Elžbjety, krůlewny madźarskij. Žůna kśyńća Čech Sobjesuawa II s Přymyślidůw.
Epoka kamjyńa

**Epoka kamjyńa** – nojwcześńyjszo i nojdugszo ze trzech epok prehistoryje (po ńij bůły jeszcze epoka brůnzu i żelaza) uobejmujůnca uokres uod pojawjyńo śe pjyrwszych używanych bez czowjeka Werkcojgůw kamjynnych (ůngyfer 4,5–4 mln lot tymu) aż do můmyntu zdobyćo ůmjejyntnośći masowygo wytwarzańo przedmjotůw metalowych (źymje ślůnske: ůngyfer 1800 roku p.n.e.).

Epoka kamjynno idźe potajlować na 4 epoki:
* paleolit - starszo (ok. 4,5 mln lot - ůng. 8000 p.n.e.)
* mezolit - strzodkowo (ok. 11000-7000 p.n.e.)
* neolit - młodszo (ok. 8800-2000 p.n.e.)
* yneolit - epoka mjydźi, stanowjůnca uokres przejśćowy mjyndzy epokůma kamjyńo i brůnzu (ok. 7000-1800 p.n.e.)
Ernest Wilimowski

**Ernest Otton Wilimowski**, właść. **Ernst Otto Pradella**, przemjanek Ezi (ur. 23 czyrwjyńa 1916 we Kattowitz (terozki Katowice), um. 30 śyrpńa 1997 we Karlsruhe) – gůrnoślůnski fusbalok, kery groł lo Polski a Mjymjec pochodzůncy s myńszośći mjymjeckij Katowic (sům uo śe godou, iże je Gůrnoślůnzokym). Groł na lewym uůnczńiku. Fest dobrze śe zigowoł a primowsko strzyloł tory.
Bůł chowańcym 1. FC Kattowitz, nale ńyskorzi przeszoł do Ruchu Chorzůw. Po drůgij śwjatowyj wojńe groł we mjymjyckij lidze.

### Linki zewnyntrzne
* Ernst Willimowski
* Ernestowi Wilimowskimu ckńiło śe za Ślůskem
Etjopijo

**Etjopijo** (Federalno Dymokratyczno Republika Etjopije, amh.: ኢትዮጵያ, ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk) dowńij Abisyńijo – państwo rozlygowane we wschodńij Africe. Uod połedńo mo grańica ze Kyńijům, na zachodźe s Sudanym, na wschodźe s Dżibuti i Sůmalijům, a na půunocnym wschodźe s Erytryjům.
Dymokratyczno Republika Kůnga

**Dymokratyczno Republika Kůnga** (*République démocratique du Congo*) – trzeće pod wzglyndym wjelgośći państwo Afriki, położůne we jeji strzodkowyj tajli, we dorzyczu rzyki Kůngo, u keryj ujśćo mo 37&nbsp;km dostympu do Uoceanu Atlantyckigo. Nazwa, co uoznaczo "fyszter", pochodźi uod ludu Bakůngo. W uokreśe kolůńalnym DR Kůnga bůła mjanowano Swobodne Państwo Kůngo (do 1908) a Belgijske Kůngo (do 1960), a po uzyskańu ńypodlygośći we rokach 1971-1997 Zajir. Do uodrůżńyńo uod Republiki Kůnga (*Kůngo-Brazzaville*), DR Kůnga bůła znano tyż jak Kůngo-Léopoldville, a terozki, po smjańe mjana stolice, jak Kůngo-Kinshasa.

Nojwjynksze mjasta: Kinshasa, Lubumbashi, Mbuji-Mayi, Kisangani, Kananga. Mjyszko sam przez 250 etńicznych grup. Nojwjynksze to Kůngo, Luba i Můngo.
Edmond de Goncourt

**Edmond de Goncourt** (ur. 26 maja 1822 we Nancy, zm. 16 lipca 1896 we Champrosay) bůu to francuski Pisoř, literacki přigańac a wydawca. Utwořůu uůn akadymijo Académie Goncourt. Ufůndowou tyž nagroda Prix Goncourt, přiznowanům bez ta akadymjo za "nojwybitńijše francuskogodkowe dźeuo literacke". Přiznowo śe jům co roku we grudńu, uod 1903 roku. Do laureatůw noležům m.in Marcel Proust, Simone de Beauvoir, Michel Tournier, Marguerite Duras a Romain Gary (tyn uostatni tuplowańy).

### Linki zewnyntřne

* Edmond de Goncourt we Projekće Gutenberg
FEET

**FEET** to bōła ślōnskŏ skupina folkowŏ, zołożōnŏ ôd Piotra Fesztera pochodzōncego z Radziōnkowa i Jana Etgensa pochodzōncego z Chorzowa. Nazwa skupiny je akrōnimym powstōnym we wyniku słożyniŏ dwōch piyrszych liter nazwisk założycieli. FEET wykōnuje muzykã typowõ do gōrnoślōnskij kultury, teksty wytworōw śpiywane sōm we ślōnskij gŏdce. Kapela intynsywnie kōncertowoła, zaôbycz na gōrnoślōnskich imprezach kulturalnych, m.in. na imprezach ôrganizowanych bez Radio Piekary, a tyż we Miymcach. Mŏ we dorobku trzi platy. Nojbarzij znanym przebojym skupiny FEET je śpiywka „Wodzionka”, kerŏ doczkała sie pōnad 2 milijōnōw wyświytlyń w zerwisie YouTube (stan na czyrwiyń 2021). Grupa ôstała rozwiōnzanŏ we lipniu 2008, powōd niyma znany, snŏdź bōła nim ôstuda pōmiyndzy czōnkami.

## Dyskografijŏ
* *Po naszymu, ale trocha inaczy*
* *Pykomy se dali...*
* *Dla każdego coś śląskiego*

## Linki zewnyntrzne
* Artikel ô kapeli we „Głosie Radzionkowskim”
* Dyskografijŏ na zajcie producynta
Faetano

**Faetano** – jedno z 9 miast we San Marino. Prziłōnczōny do San Marino we 1463 roku. We 2012 roku rachowoł 1180 miyszkańcōw, a we 2018 – 1177.

## Geografijŏ
Faetano graniczy z miastami Montegiardino, Fiorentino, Borgo Maggiore i Domagnano, jak tyż z italskimi miastami Coriano, Montescudo i Sassofeltrio

## Fary
We Faetano sōm sztyry fary, to znaczy małe wsie (*curazie*):
* Cà Chiavello
* Calligaria
* Corianino
* Monte Pulito
Faktysa

**Faktysa** – zmiynkczŏcz pochodzyniŏ roślinnego, używany we produkcyji gōmy. Powstŏwŏ we wyniku reakcyje niynasycōnych kwasōw fetowych ze chlorkym siarki na zimno (faktysa jasnŏ) abo ze siarkōm we tymp. do 160 stopni Celsjusza przi przedmuchowaniu luftu (faktysa brōnŏtnŏ). Stosuje sie jōm m.in. do wyrobu gōmek ściernych.
Familok

**Familok** – chaupa stowjano lo familijůw uod grubjorzůw we mjastach we cołkym Gůrnym Ślůnsku mjyndzy XIX a XX stolećym.

Bezma wszyjske familoki stowjane bůły ze cegły, mjały uůne jedyn abo dwa sztoki, bez kanalizacyje (bůła ino na schodach, tam kaj waserlajtůng). Kożde pomjyszkańy skłodało śe ze kuchyńe a izby, ńykej kůmory. Nad ausgusym nojdowoł śe waserlajtůng, a haźel we familokach pjyrwyj bůł na placu, potym, kej sprawjůno uostała kanalizacyjo, we śyńi.

Familoki bůły stowjane wele drůgi, jedyn kole drugigo, raja za rajům, a skiż tygo powstowoł charakterystyczny ukłod urbańistyczny. Uodrůżńały śe tyż uod inkszych kamjyńicůw tym, co mjały fynsterrůmy (abo futrziny) we uoknach a fynsterbrety uobmalowane blank na czyrwjůno (we kerych pomjyszkiwali grubjorze) abo źylůno (pomjyszkiwane bez hůćorzůw).

## Familoki dźiśej
Moc familokůw je we Biskupicach, Bobrku, Chropaczowje, Chwalowicach, Lipinach, Ńikiszu, Fryńe, Uorzegowje, Śymjanowicach, Szůmbjerkach, Szopjeńicach, Śwjyntochlowicach, Zołynżu. Czynsto sům zabytkowymi uobjektůma.

## Necowe uodwołańa

* Zdjyńća familokůw we Ńikiszu
Fana

**Fana** – płat tkańiny uokreślůnygo ksztołtu i barwy przimocowywany do drzewca. Może zawjyrać godła, zimbole, wizerůnki. Fana je znokym rozpoznawczym, symbolym państwa (fana państwowo) abo uorgańizacyji, czasym tyż mjast abo jydnostek podźołu admińistracyjnygo, uoddźołu wojsk (sztandar), uorgańizacyji: politycznych, społycznych, kośćylnych, szportowych, atp.
Fana Katowicůw

**Fana Katowic** – mo ksztołt prostokůnta, kery je podźelůny poźůmo na dwje tajle. Na wjyrchu je żůłto, a na spodku modro. Na strzodku je wapyn Katowic.

## Uobezdrzij tyż
* Herb Katowic
* Katowice
Filipiny

**Filipiny**, *Republika Filipinůw* (s ang.: *Philippines*, *Republic of the Philippines*, s tag.: *Pilipinas*, *Republika ng Pilipinas*) – państwo we połedńowo-wschodńij Azyji, położůne na archipelagu na Uoceańy Spokojnym.
Fojerwera

**Fojerwera** – prziszykowanŏ formacyjŏ, co sie pŏrŏ prewyncyjōm i bojym ze ôgniym i resztōm zagrożyń (inszymi niż przestympczość) dlŏ zdrowiŏ i życiŏ ludzkigo, statku i natury. Do fojerwerowych zadań nŏleży tyż wychrōnianie efektōw żywiołowych klynsk i katastrof.

Do ekstra zadań ôd fojerwery nŏleży retownictwo:
* biologiczne (neutralizacyjŏ czynnikōw zakaźnych i ôchrōna ludności i zwierzōnt bez czas terrorystycznych atakōw ze użyciym brōni biologicznyj),
* chymiczne,
* medyczne (dŏwanie pōmocy przeddŏchtorskij przed przijazdym dinstōw medycznych abo we miyjscach, kaj te dinsty niy poradzōm dotrzeć),
* poszukowawcze,
* radiologiczne,
* techniczne,
* wodne,
* wysokościowe.
Fazan

**Fazan** *Phasianus colchicus* (fazan szlachetny, fazan łowny, fazan kolchijski) – strzedńi, nojczyńśći uośadły (choć samce můgům koczować) ptok ze familije kurowatych, zamjyszkujůncy delta Wołgi, Kaukaz a Zakauaźe a pas uod Iranu po Mandżuryjo a půłnocno tajla Půłwyspu Indochińskigo. Wprowadzůny we cołkij Ojropje (na połedńu już we starożytnośći), Ameryce Půłnocnyj, Japůńiji, na Hawajach a we Nowyj Zelandyji.
Freddy Krueger

**Freddy Krueger** – fikcyjnŏ postać, głōwny bohatyr seryje horrorōw *[[Koszmar z ulice Wiōnzōw (seryjŏ)|Koszmar z ulice Wiōnzōw]]*.

Psychopatyczny mordyrz bajtli. Z braku dowodōw puszczōny ôd gerichtu, ôstŏwŏ zlinczowany (spŏlōny za żywa) ôd zdesperowanych miyszkańcōw miasteczka. Po latach powrŏcŏ: zakradŏ sie do snōw ôd nastoletnich dzieci swojich zabōjcōw, ale zabijŏ naprŏwdã; ino pokōnaniym włŏsnych lynkōw idzie walczyć ze koszmarym.

We postać Freddy'ego wcieloł sie Robert Englund.

### Linki zewnyntrzne
*Ôficjalnŏ zajta seryje filmōw ô Freddym (ang.)
Frederick Marryat

**Frederick Marryat** (10. lipńa 1792. – 9. śyrpńa 1848.) – angelski pisorz, autůr nowelůw i růmanůw uo tymatyce maryńistycznyj i awanturńiczyj. Kej bůł uoficerym brytyjskij floty, průbowoł proćiwstowjać śe procederowi przimusowygo poboru do wojynnyj marynarki, uopublikowoł robota "Zalecyńo dlo sńeśyńo uobecnego systymu przimusowygo wćelańo do floty". Swoje morske szprymy wykorzistowoł we ńyskorszyj twůrczośći. Za muster broł uosprowki uod Charlesa Dickensa, dźiśo je widźany jak jedyn ze pjůńerůw maryńistycznego růmanu.

### Twůrczość
* *The Naval Officer, or Scenes in the Life and Adventures of Frank Mildmay* (1829)
* *The King's Own* (1830)
* *Newton Forster or, the Merchant Service* (1832)
* *Peter Simple* (1834)
* *Jacob Faithful* (1834)
* *The Pacha of Many Tales* (1835)
* *Mr Midshipman Easy* (1836)
* *Japhet, in Search of a Father* (1836)
* *The Pirate* (nowela, 1836)
* *The Three Cutters* (1836)
* *Snarleyyow, or the Dog Fiend* (1837)
* *Rattling the Reefer* (ze Edwardym Howardym) (1838)
* *The Phantom Ship* (1839)
* *Diary in America* (1839)
* *Olla Podrida* (1840)
* *Poor Jack* (1840)
* *Masterman Ready, or the Wreck in the Pacific* (1841)
* *Joseph Rushbrook, or the Poacher* (1841)
* *Percival Keene* (1842)
* *Monsieur Violet* (1843)
* *Settlers in Canada* (1844)
* *The Mission, or Scenes in Africa* (1845)
* *The Privateersman, or One Hundred Years Ago* (1846)
* *The Children of the New Forest* (1847)
* *The Little Savage* (wydano po śmjerći autora, 1848)
* *Valerie* (nowela, wydano po śmjerći autora, 1848)
Frigyes Karinthy

**Frigyes Karinthy** (rodz. 25. czyrwnia 1887. we Budapeszće, um. 29. siyrpnia 1938. we Siófok) bōł madziarskim pisorzym, poetōm, przekłodoczym, ôjcym ôd Ferenca Karinthygo.

## Twōrczość
* Utazás a Merkurba, rōman, 1898-1900
* Nászutazás a Föld középpontján keresztül, rōman, 1902
* Így írtok ti, parodyje, 1912
* Esik a hó, nowele, 1912
* Ballada a néma férfiakról, nowele, 1912
* Együgyű lexikon, 1912
* Görbe tükör, humoreski, 1912
* Találkozás egy fiatalemberrel, nowele, 1913
* Grimasz, nowele, 1914
* Két hajó, nowele
* Legenda az ezerarcú lélekről, nowele
* Beszéljünk másról, szkice
* Ó, nyájas olvasó, szkice
* Aki utoljára nevet, szkice
* Így láttátok ti, parodyje
* Tanár úr kérem, literacko parodyjo, 1916
* Holnap reggel, dramat
* Utazás Faremidóba, rōman
* Krisztus vagy Barabbás, ôzprowki, 1918
* Bűvös szék, dramat, 1918
* Viccelnek velem
* Ne bántsuk egymást, humoreski, 1921
* Hököm-színház, scyny, 1921
* Jelbeszéd, nowele, 1921
* Gyilkosok, nowele, 1921
* Capillária, rōman, 1921
* Kötéltánc, rōman
* Nevető dekameron, eseje
* Ki kérdezett?, eseje
* Minden máskép van, szkice
* Nem mondhatom el senkinek, wiyrsze
* A delejes halál, nowele science-fiction, 1926
* Hasműtét, nowele
* 100 új humoreszk
* Még mindig így írtok ti, literacke karykatury
* Barabás, nowele
* Nevető betegek
* Mennyei riport, rōman, 1937
* Utazás a koponyám körül, rōman, 1937
* Üzenet a palackban, wiyrsze, 1938

### Spōłautōr
* Polgári kiáltvány a társadalom megmentéséről, 1937
Fusbal

**Fusbal** (ang. *football*, mjym. *Fußball*, pol. *piłka nożna*) – manszaftszpil, wywůłano we weldźe szportzorta. We fusbalowych wetkach (szpilach) 2 manszafty szpilajům. Wbiće bala do tora spůrńika je szpilowym cfekym. Wygrywo ta manszafta, kero sprawi to mer razůw. Szpile skłodajům śe ze dwjůch tajlůw, kere majům po 45 minutůw. Sům uůne szpilane na rechtekym, trowjastym szpilplacu. Mjary szpilplaca to uod 45 m do 90 m szyrzce na uod 90 m do 120 m lang. Tory majům mjary 244 na 732 cyntimetrůw.

11 fusbalokůw skłodo śe na kożdo manszafta, posztrzůd kerych ukozyma tego we torze - tormana (kery moge chytać bal do rankůw), tych na zadku - uobrůńcůw, tych we posztrzodku půmocńikůw a tych we napadźe - napadźorůw.

## Historyjo
Fusbal wynojdli we Ynglandźe, kaj pjyrsze szpile szpilali uż bezma we III w. Pjyrszy angelski fusbalowy ferajn - *Sheffjeld Club* - erygowany bůł we 1855 g. 8 rokůw ńyskorzi stanůł już pjyrszy angelski fusbalowy ferajn, kery wprowadźůł jednake prawidła lo wšyjskych. We 1904 g. stanůła Pojsztrzůdnacyjowo Fusbalfederacyjo (FIFA).

## Fusbal na Ślůnsku

### Reprezentacyjo ślůnsko

Ńyformalny manszaft fusbalowy, we kerym szpilujům fusbaloki s wojewůdztwa ślůnskigo, ńy noleży do FIFA ńy UEFA. Ńy bjere udźůłu we uoficjalnych turńejach. Na uostatku szpilali ze Polokůma (1:1, Stadjůn Ślůnski we Chorzowje, 9 grudńa 2006).

## Auskuplůngi
* FIFA (ang.)
* UEFA (ang.)
GKS Katowice

**GKS Katowice** (GKS - *Górniczy Klub Sportowy*, śl: Grubjorski Szportowy Klub) – ślůnski klub fusbalowy ze Katowicůw. Dźoło uobecńy kej *Stowarzyszenie Kibiców Klubu Górniczy Klub Sportowy Katowice* a we sezůńe 2024/2025 bydźe grać we polskij Ekstraklaśe. Drugo drużyna (rezerwy) – GKS II Katowice gro we A-klaśe, a drużyna babůw we II lidze żyńskij.

GKS powstoł we 1964 roku a swoje szpile gro na stadjůńe przi hulicy Bukowyj 1.
Klub mo tyż sekcyjo hokejowo - HC GKS Katowice, kero gro we 1 lidze.

### Linki zewnyntrzne
* Uoficjalno zajta GKS Katowice
* Zajta ferajnu SK 1964
GNU General Public License

**GNU General Public License** – to jedna s licyncyji Swobodnygo Uoprůgramowańa, kero uostoła naszkryflano uod Richarda Stallmana a Ebena Moglena. We roku 1992 uopublikowano wersyje 2, zaś we roku 2007 wersyjo 3.
Ferenc Karinthy

**Ferenc Karithy** (rodz. 2 czyrwca 1921 we Budapeszće, um. 29 lutygo 1992 we Budapeszće) – pisorz a reportażysta madźarski, syn inkszygo pisorza Frigyesa Karinthjygo, s bildůngu lingwista.

Po ukůńczyńu sztudyrowano pracowoł we budapesztyńskych tyjatrach kej dramaturg. Pjyrszy jygo růman to bůła *Noc Don Juana*, za kerům erbnůł ńymało zoc. Druge ze rzyndu, surryjalistyczne dźeło - *Wywołowańy duchůw* pośwjyńćůł uojcu a prozajikowi Dezsö Kosztolánymu. We ńyskoryj twůrczośći skłańoł śe ku idyji ryjalizmu. We tyj kůnwyncyji utrzimany je m.in. grůmada uosprowek *Pjykne żywobyće*, růmany *Cyntaur* a*Mulorze*.

Ferenc Karinthy bůł mockrotnym laureatym nadgrody literackij im. Attili Józsefa, m.in. za růman *Budapesztyński podźim* (1953). Za Reportaże literacke uotrzimoł nadgroda im. Kossutha.
Gabardyna

**Gabardyna** – miano ciynkigo wołnianego sztofu ô szagim plocie. Gabardyna je używano we produkcyji mantlōw, kostimōw i inkszych.
Gagauzyjo

**Gagauzyjo**, **Autůnůmiczno Terytoryjo Gagauzyje** (mołd. *Găgăuzia*, gag. *Gagauz Yeri*, ), to je autůnůmiczno republika, rozlygowano we połedńowyj tajli Mołdawije.

Gagauzyjo ńy je cołkim wezbranym do kupy uobszarym. Uobyjmuje uůna teryn mjyndzy mjastůma Kůmrat a Çadır Lunga na půłnocy a becyrk mjasta Wulkaneszty (Vulcăneşti, *gag*. Valkaneş) na połedńu, a tyż dwje ynklawy uo wjejskim charakterze (Karbalijo a Kıpçak).
Gajewniki-Kolonia

**Gajewniki-Kolonia** - wjeś we strzodkowyj Polsce, położůno we wojewůdztwje łůdzkim, we kryśe zdůńskowolskim, we gmińe Zdůńsko Wola. Leży ůngyfer 4 kilomyjtry na wschůd uode Zdůńskij Woli a 38 kilomyjtrůw na połedńowy-zachůd uode stolice regijůna - Łodźi. Je fest blisko uode wśi Gajewńiki. Populacyjo wśi wynośi ůngyfer 160 mjyszkańcůw. Uod 1975 do 1998 roku Gajewńiki-Kolůńijo właźiły we skłod śyradzkigo wojewůdztwa.
Gdańsk

**Gdańsk** (, , , ) – mjasto na prowach krysu we Polsce nad Bałtyckim Morzym, zołożůne we 997 roku, stolica půmorskigo wojewůdztwa a gdańskij archidjecezyji. Gdańsk je tyż krůlewskym a hanzeatyckym mjastym, swygo czasu nojludńijszym i nojbogatszym we I Rzeczypospolityj.

Terozki je jydnym s nojwjynkszych polskich mjast (szůste podug liczby ludnośći a śůdme podug placu, 262 km²).

## Przipisy
Giskana

**Giskana** to przynośny zbjorńik na woda, wykůnany nojczyńśći s blachy abo ze sztucznygo tworzywa, przeznaczůny do podlewańo źelinůw.

Ksztołt giskany je podany na walec uo podstawje elyptyczny, s půłkolistym hynklym s wjerchu. S boku, przi podstawje przimocowano je kůńcůwka, bjygnůnca na sztyjc na wjyrch a słůżůnco do podlewańo. Jeji ksztołt je podany na mocno wydużůny śćynty stożek, zakůńczůny cedzitym. Mo uůno za zadańy rozdźelić mocny strůmjyń wody, tak coby fest nie gichło a ńy wypłůkiwoł uůn gleby i ńy tworzůł zagłymbjyń we zolu. Głůwny zbjorńik giskany a tyż wydużůno kůńcůwka tworzům ukłod połůnczůnych naczyń. Podlewańy uodbywa śe bez przechylańy giskany we strůna kůńcůwki, co powoduje podńyśyńy we ńij poźůmu wody a powstańy ćiśńyńo, dźynki kerymu woda wypływo bez cedzitko. Gůrno powjerzchńo giskany je zwykle tajlowo zawarto uod strůny yndůngu, tak coby zapobjegnůnć wylewańu śe wody przi przechylańu. We myńszych giskanach s sztucznych tworzyw czynsto zawarto je cołko gůrno powjerzchńo, we kerej pozostawjůny zostowo jedźińy moły uokrůngły uotwůr do filowanio. Uobjyntość giskanůw waho śe we grańicach uod kilku do kilkudźeśyńću litrůw.
Gowa

**Gowa** (łac. *caput*) to je tajla ciała zwiyrzōw, zajmujōncŏ u czowieka i u inkszych cyckoczy szpicowe wrażynie (ewyntualnie przodnie).

Szkrabikel (*collum*) stanowi ôporã dlŏ gowy a tyż drōgã, kerŏ łōnczy jōm z tōłowiym i kōńczynōm gōrnōm.

Kostne rusztowanie gowy stanowi czaszka (*cranium*), zapewniajōncŏ ôchrōnã zawartego w nij mōzgu (*cerebrum*). We ôbrymbie przodnij tajli czaszki, tm. trzewioczaszki, ôsadzōny je ôrgan zdroku a tyż zaczōntek drōg: kustowyj i dychowyj. We tajli skrōniowyj czaszki je ôrgan suchu. Gowa majoryntnego czowieka wŏży kole 4–5 kg.

## Bibliografijŏ
*