open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feliks Steuer

**dr. Feliks Steuer** (rodz. 5 listopada 1889 we Sulkowje wele Baworowa, um. 30 moja 1950 we Katowicach) – dyrechtůr Państwowyj Gimnazyje Klasycznyj (przed 1925) a Mjejskij Gimnazyje Matymatyczno-Przirodńiczyj (1925–1939 a 1945–1948) we Katowicach, podszukowocz ślůnskij godki, tworzićel uortografije Steuera, kero je lo tyj godki używano.

Bildowoł śe we gimnazyji we Głubczycach, kaj uczůł go mjyndzy inkszymi ślůnski dichter Johannes Reinelt, znůmy pode przemjankym *Philo vom Walde*, powożany jako klasyk gwarowyj literatury ślůnskij. Ńyskorzi sztudyrowoł we Innsbrucku a na Uńiwersyteće Wrocławskim na kerůnku słowjańsko filologijo. Bez I wojna śwjatowo sużůł na frůńće, kaj uostoł rańůny a mu uodjynto noga. Skuli holcbajna a tygo, co szkuldukoł, szkolorze mu wymyślili przemjanek *Hefajst*. Wespůłpracowoł ze Polskům Akademijům Kůnsztu we Krakowje.

Krům roboty jako pedagog, Steuer zajmowoł śe podszukowańym gwarůw ze becyrku, we kerym mjyszkoł a ze kerygo pochodźůł. Jego tworzyńy powstało we sulkowskim djalekće. Swoje dźeła zapisowoł włosnům uortografijům, kero śe porůżńała uode alfabetu polskigo m.in. mańyrům zapisowańo spůłgłosek mjynkich a uobecnośćům charakterystycznyj buchsztaby ů. Ślůnski alfabet Feliksa Steuera we źdźebko zmodyfikowanyj wersyji bůł krůtko alfabetym průmowanym uod towarzistwa Pro Loquela Silesiana za uoficjalny szrajbůnek lo skodyfikowanyj ślůnskij rzecze.

We roku 1935 we durku pojawjůły śe jego dwa dźeła, wydane pode przemjankym "F.Res" – *[[Ôstatni gwoździŏrz|Ostatńi gwojźdźaurz]]* (Uostatńi gwoźdźorz) a tyż *[[Z naszyj ziymie ślōnskij|Z naszej źymjy ślůnskej]]* (Z naszyj źymje ślůnskij).
Pjyrsze je rozpůminańym jego fatra, druge atoli to grůmada gydichtůw kere sům mjyndzy inkszymi uo przirodowych zjawiskach.

Feliks Steuer umrzůł we roku 1950 we Katowicach, gynau tak kej sobje zachćoł uostoł pogrzybany na kyrchofje we Baworowje, tuż za kapliczkům uod św. Zefyla.

## Tworzyńy
* 1929 – *O zachowaniu narzecza górnośląsko-polskiego*
* 1932 – *Branické podřečí*
* 1934 – *Dialekt sułkowski*
* 1935 – *[[Ôstatni gwoździŏrz|Ostatńi gwojźdźaurz]]* (Uostatńi gwoźdźorz)
* 1935 – *[[Z naszyj ziymie ślōnskij|Z naszej źymjy ślůnskej]]* (Ze naszyj źymje ślůnskij)
* 1937 – *Narzecze baborowskie*

## Przipisy


## Necowe uodwołańa
*Uomołwa prawideł alfabetu Feliksa Steuera
Radziōnkōw

**Radziōnkōw** (rŏz za kedy tyż **Cidry**, pol.: *Radzionków*, niym.: *Radzionkau*) to je miasto we Gōrnym Ślōnsku, we połedniowo-zachodnij Polsce, we ślōnskim wojewōdztwie, we tarnogōrskim krysie. We piyrwyjszym tajlōngu administracyjnym nŏleżoło do katowickigo wojewōdztwa a bez lata 1975-1998 bōło dzielnicōm Bytōnia.

## Gyszichta
Nojstarsze wzmianki ô Radziōnkowie sōm we pisanych zdrzōdłach s 14. stoleciŏ (1326-1357). Wele 1430 roku Radziōnkōw bōł spalōny a ôgrabiōny ôd Husytōw. Zaś zniszczōne w czasie trzidiestoletnij wojny. Ôd 19. stoleciŏ rozwōj bergmaństwa, s anfanga galmanu, niyskorzij wōngla; a tyż hutnictwa (huta cynku "Łazarz"). Po absztimōngu Radziōnkōw  ôstoł tajlōm autōnōmicznygo wojewōdztwa ślōnskigo, we czasie drugij wojny światowyj włōnczōny do Trziciego Rajchu. Ôd 1945 roku we Polsce, zmuszōnŏ do wyjazdu do Niymiec ludzi, kerych kōmunistyczny regyrōnek uzdōł za Niymcōw, mynga miyjscowych chopōw wywiyziōnŏ do przimusowyj roboty na grubach Dōnbasu. Ôd 1951 Radziōnkōw miōł prziwileje miasta.

## Szport
Znōmy je klub szportowy Ruch Radzionków, kery downij wystympowōł we polskij ekstraklasie.

## Kamracke miasta
Radziōnkōw je skamracōny ze:
*  Dobre Miasto (Polska)
*  Boguszów-Gorce (Polska)
Pietas

**Pietas** to bůła rzimsko persońifikacyjo pobożnośći a sumjynnośći. Przedstowjany na awersach rzimskich klepokůw przestowjůny s paterům a berłym.
Svarga

**Svarga** (rus.: *Сварга*) to je rusko muzyczno skupina zołożůno we 1997 roku, kero gro muzyka ze zorty pagan/folk metal. Mjano skupiny pochodźi uod mitycznyj śedźiby boga Swaroga.

## Uobecny skłod
*Илья (Wolfenhirt) – śpjyw
*Евгений (Zhen) – gitara
*Вадим (Saint) – gitara
*Игорь (Hurry) – cyjo
*Михаил (Mike) – gitara basowo
*Сергей (Zahaar) – szlagcojg
*Роман - insztrumynty ludowe

## Dyskografijo
**Через мертвую реку* 2000 (demo)
**Огни на курганах* 2005
**Там, Где Дремлют Леса* 2007
**Кровь - Река* 2009

## Auskuplůngi
*Neczajta svargi
Abowjan

**Abowjan** (uorm.: **Աբովյան**, do 1961 *Elar*) - mjasto we Armyńiji, we prowincyji Kotajk. Fůnguje sam klub fusbalowy FC Kotajk Abowjan. Mjejske prawa mo uod 1963 roku.
Wilymowjany

**Wilymowjany** (wil.: *Wymysiöejyn*, pol.: *Wilamowianie*, mjym.: *Wilmesauer*) – etńiczno grupa, kero mjyszko we mjeśće Wilymowicy we Małopolsce. Fest uodrůżńo śe uode inkszych bez włosne ludowe uobleczyńy, tradycyje a godka - używano jeszcze postrzůd starzikůw a starek wilymowsko godka, kero mo pochodzyńy germańske. Polski regjyrůnek ńy rozpoznowo uoficjalńy Wilymowjanůw za etńiczno grupa.

We teroźńich czasach cołko wilymowsko kultura nojduje śe we zagrożyńu umrzińym. Do śe to spozorować na przikładźe jejich rodźimyj godki. Sům ale robjůne jake kroki, coby ta kultura uocalić uode przepůmńyńo - powstowajům ludowe wilymowske skupiny, kere grajům tamta muzyka a tańcujům we wilymowskich uobleczyńach. Postrzůd ńich do śe wymjyńić Regionalny Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" a Regionalny Zespół Pieśni i Tańca "Cepelia Fil Wilamowice".
Slepjańske uobleczyńy

**Slepjańske uobleczyńy** – jedno ze sztyrech ludowych sorbskich uobleczyńůw, kero je kożdy dźyń noszůne we dźydźińe Schleife (gůrnosorbski: *Slepjo*).
## Geograficzny zaśyng

Tajla źymje, we keryj slepjańske uobleczyńy je noszůne to je nojmyńszo strefa wystympowańo sorbskich ludowych uobleczyńůw (jynoż dali już ńyużywane uochoske uobleczyńy mjało trzi dźydźiny myńi kej slepjańske). Uobleczyńy je noszůne we śydmju wjoskach Slepjańskigo Rygjůna: Groß Düben, Halbendorf, Mulkwicy, Mühlrose, Rowno, Trebendorf a gynau Schleife.

Půłnocńy uode Slepjańskigo Rygjůna, we kerym śe uobleczyńy nośi, leży grańiczny rygjůn "uobleczyńo ze Spremberga a Senftenberga", uode wschodu grańica mo ze zůnům noszyńo mużakowskigo a uode połedńa uochoskigo uobleczyńo. Wszyjske trzi uobleczyńa majům sztatus *Truhentracht*. Na zachůd uod ńich leży zaśyng wystympowańo hoyerswedzkigo uobleczyńo.
Jan Machulski

**Jan Henryk Machulski** (rodz. 3 lipca 1928 we Łodźi, um. 20 listopada 2008 we Warszawje) – polski szauszpiler filmowy, telewizyjny a tyjatralny a reżyser. Fater Juliusza Machulskigo, tyż reżysera.

## Filmografijo
* *[[Ostatni dzień lata]]* (1958, reż. Tadeusz Konwicki)
* *[[Wyspa Złoczyńców]]* (1965, reż. Stanisław Jędryka)
* *[[Sublokator]]* (1966, reż. J. Majewski)
* *[[Rękopis znaleziony w Saragossie (film)|Rękopis znaleziony w Saragossie]]* (1964, reż. Wojciech Has)
* *[[Album polski]]* (1970, reż. Jan Rybkowski)
* *[[Pogoń za Adamem]]* (1970, reż. J. Zarzycki)
* *[[Polskie drogi]]* - serjal telewizyjny (1976, reż. Janusz Morgenstern)
* *[[Daleko od szosy]]* - serjal telewizyjny (1976, reż. Zbigniew Chmielewski)
* *[[Vabank]]* - (1981, reż. Juliusz Machulski) 
* *[[Vabank II czyli riposta]]* - (1984, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Kingsajz]]* (1987, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Zabij mnie glino]]* (1987, reż. Jacek Bromski)
* *[[Szwadron (film)|Szwadron]]* (1992, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Kiler]]* (1997, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Kiler-ów 2-óch]]* (1999, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Psy (film)|Psy]]* (1992, reż. Władysław Pasikowski)
* *[[Psy II: Ostatnia krew]]* (1994, reż. Władysław Pasikowski)
* *[[D.I.L.]]* (2002, reż. K. Niewolski)
* *[[1409 - Afera na zamku Bartenstein]]* (2001, reż. Rafał Buks)
* *[[Superprodukcja]]* (2003, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Vinci (film)|Vinci]]* (2004, reż. Juliusz Machulski)
* *[[Emilia (film)|Emila]]* (2005, reż. Piotr Matwiejczyk)
* *[[Nie ma takiego numeru]]* (2005, reż. Bartosz Brzeskot)
* *[[Co słonko widziało]]* (2006, reż. Michał Rosa )
* *[[Ostatnia akcja]]* (2009, reż. Michał Rogalski)

### Necowe uodwołańa
* Profil we IMDB
SC Diana Kattowitz

**SC Diana Kattowitz** (mjym: Sport-Club Diana Kattowitz 1905 e.V.) – jedyn ze pjyrszych fusbalklubůw Gůrnygo Ślůnska ze Katowicůw. 
Powstoł we 1905 roku. Klubowe farby: źylůno - czorne.

Klubowe mjano "Diana" uobmyśloł pjyrszy ryskyrorz - Ernst Tschoche, klub mjoł tyż swoja hymna "Es schrillt der Pfiff" - ("klank gwizdka").

### Sukcesa
*  majster Gůrnygo Ślůnska ze 1912 roku

### Necowe uodwołańo
*SC Diana Kattowitz

## Obocz tyż downe fusbalkluby s katowic
* FC Preussen 05 Kattowitz / 1. FC Kattowitz
* SC Germania Kattowitz
* VfB Kattowitz
* Reichsbahn SG Kattowitz
* SC Victoria Kattowitz
* SC Eiche Domb
VfB Gleiwitz

**VfB Gleiwitz** (mjym. *Verein für Bewegungsspiele Gleiwitz 1910 e.V.*) – downy ślůnski klub fusbalowy ze Gliwicůw. Powstoł we 1910 roku. VfB Gleiwitz pode telkowym mjůnym fůngowoł do 1945 roku.

### Sukcesy
*  majster Gůrnygo Ślůnska - 1926.
Robert Mitwerandu

**Robert Mitwerandu** (rodz. 27 lutego 1970 we Chorzowje, um. 7 maja 2000 we Katowicach) – fusbalszpiler, pjyrszy we historyji czornoskůry, kery groł we polskij ekstraklaśe a reprezentacyji Polski (jůńorskij).

Uůnego fater pochodźůł ze Zimbabwe, matka bůła Polkům. Robert Mitwerandu groł we polskij lidze lo katowickij GeKSy, lo keryj 7 razůw wystůmpjůł we pjyrszoligowych szpilach. Ńyskorzi przeloz do MK Górnika, kery wuůnczas groł we III lidze. Jygo nastympne kluby to Naprzód Rydułtowy, KS Myszków (wůnczas: Krisbut Myszków) a Raków Częstochowa. 6 moja 2000 po szpilu Polar Wrocław - Raków Częstochowa we rozgrywkach II ligi wrůćůł do dům do Katowicůw, a we nocy dostoł hercklekotu a umrził. Bůła to cheba wrodzůno chyba serca.

### Auskuplůngi
* Profil we 90minut.pl (we polskij godce)
Kuwejt

**Kuwejt**, **Państwo Kuwejt** (*Daulat al Kuwajt* دولة الكويت) – państwo położůne we połedńowo-zachodńij Azyje, na půłnocno-zachodńim kraju Zatoki Perskij. Grańica mo s Irakym a Arabijům Saudyjskům. 92,2% placu zajmujům sam pustyńe a půłpustyńe. Ńy mo sam stołych rzyk a teryny bauerske zajmujům ino 0,2% powjyrzchńe kraju. Gospodarka je uoparto na wydobyću a przetworzańu ropy naftowyj. Religijům państwowům je we Kuwejće islam sůńńicki. Uod śyrpńa 1990 do lutygo 1991 Kuwejt bůł uokupowany bez Irak, co bůło sztichym ku pjyrszyj wojny we Zatoce Perskij.
Boris Fjodorow

**Boris Fjodorow** (rus. *Борис Григорьевич Фёдоров*, rodz. 13 lutygo 1958 we Moskwje, um. 20 listopada 2008 we Lůndyńe) – ruski ekůnůmista a polityk, doradca Borisa Jelcyna uod sprow gospodarki, jedyn ze tworzićelůw rynkowych przymjanůw we Rusyji. Pora rozy bůł wiceprymjerym, dwa razy deputowanym do Důmy. Reprezyntowoł prywatnych akcyjonarjuszůw we spůłkach Gazprom, RAO JES a Sbjerbanku.
Irving Brecher

**Irving Brecher** (rodz. 17 styczńa 1914 we Nowym Jorku, um. 17 listopada 2008 we Los Angeles) to bůł amerikański scynarzista, kery tworził mjyndzy inkszymi scynarjusze do filmůw braćikůw Marx. Jako jedźiny scynarzista bůł wymjyńany we napisach przi jejich filmach, l. b. *[[At the Circus]]* (1939) abo *[[At the Circus (film)|At the Circus]]* (1940). Bůł nůminowany do Uoskara we 1944 roku za scynarjusz do *[[Meet Me in St Louis]]*.

### Zdrzůdło
*Ben Yehuda Press
Shamrock

**Shamrock** – przedstawjyńy trziliśćatygo kraśikůńa, kery je symbolym a zaregistryjrowanym znakym towarowym Irlandyje. We irlandzkij godce kraśikůń je mjanowany *seamróg*, "shamrock" to je zanglicyzowano forma. Irlandczyki używali kraśikůńa we leczńiczych cylach, kej symbol przi fajerze Dńa Śwjyntygo Patryka a bůł to tyż popularny motyw we czasach wiktorjańskich. Uważajům uůne, iże kraśikůń sprawjo, co jejim śe darzi. Shamrock bywo mylůny ze sztyrolistnym kraśikůńym, co je feler, skiż tygo co trzi liśće we shamrock sům tyż symbolym Śwjyntyj Trůjcy. Symbola shamrocka używajům irlandzke fligrowe lińje Aer Lingus, mynga firm a roztůmajtych insztytucyjůw. Je uůn tyż uobecny we heraldyce, l. b. we wapyńe Můntrealu uoznaczo mjyszkańcůw uo irlandzkim rodowodźe.

### Necowe uodwołańa
*Uo shamrock we serwiśe from-ireland.net (we angelskij godce)
Zachodńi Brzyg

**Zachodńi Brzyg** (arab.: الضفة الغربية ad-Diffa al-Gharbija), dowńi *Zachodńi Brzyg Jordanu*, *Cisjordańijo*, we zdrzůdłach izraelskich mjanowany *Judyjo a Samaryjo* (יהודה ושומרון) - je tajla Palestyny, kero je uokupowano uod Izraela a je tajlům historycznych krajin Jydyjo a Samaryjo, na zachůd uod rzyki Jordan. Zajmuje 5800&nbsp;km² placu, a půmjyszkuje sam 2,3 mln Palestyńczykůw a 475 tyś. Żydůw mjyszkajůncych we 141 kolůńijach kere pobudowoły władze Izraela, mimo iże mjoły to zakazane uod UoNZ. Nojsrogsze mjasta: Jerycho, Betlejym, Dżenin, Nablus, Ramallah a Hebrůn.

We lotach 1920-1948 bůła to tajla brytyjskigo mandatu Palestyny. Po roztajlowańu jeji na tajla arabsko a żydowsko noloz śe we tajli arabskij. We 1967 zajynty uod Izraela we wojńe sześćodńowyj a uodtůnd uod ńigo kůntrolowany. We 1988, kej uogłoszůno powstańy państwa palestyńskigo, Jordańijo zrzyknyła śe prow do tygo uobszaru. We 1994 Palestyńczyki erbnůły autůnůmijo we Sztrefje Gaze a we Jerychu. We 1995 autůnůmijo poszyrzůno uo kůnsek placu. Na Zachodńim Brzygu durch sům haje a ńypokoje mjyndzy bojůwkůma palestyńskimi a armijům Izraela.
Merkury

**Merkury** – to je pjyrszo podug uodlygośći uod Słůńca planeta we Słůnecznym Ukłodźe. Tak kej Wynus, Źymja a Mars je to planeta skalisto, nojmyńszo podle masy a wjelgośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu. Merkury je jydnům ze pjyńću planet, kere do śe uobejdrzić gołymi ślypjůma. Ńy je ajnfachowo do uobserwacyje, skuli tygo co kej planeta wewnyntrzno lo źymskigo uobserwatora je dycki kole Słůńca. Merkury je widoczny ino przed wschodym abo po zachodźe Słůńca.

Plac rozlygowańo Merkurygo je fest podany na plac Mjeśůnczka: je sam kupa kraterůw, ńy mo atmosfery a kśynżyca. Temperatura powjyrzchńi waho śe uod −183&nbsp;°C do 427&nbsp;°C. Merkury mo sroge żylazowe jůndro kere dowo magnetyczne pole lajchtsze uod pola Źymje.. 
Wjelgość jůndra powoduje, aże Merkury mo jydnům ze najwjynkszych gynstośći ze planet Słůnecznygo Ukłodu
(kapka wjynkszo mo Źymja).

Pjyrsze udokůmyntowane uobserwacyje Merkurygo sům ze pjyrszygo tyśůnclećo p.&nbsp;Chr. Do IV stolećo p.&nbsp;Chr. grecke gwjoźdźorze uważały, co sům dwa ćoła ńybjeske: pjyrsze widźalne ino przed wschodym Słůńco (mjanowali je Apollo), druge widźalne ino po zachodźe Słůńco (mjanowali je Hermes). Bez gibki ruch planety Rzymjany mjanowali jům Merkury. Astrůnůmiczny zimbol planety to stylizowano wersyjo kaducyjusza Hermesa.

We porůwnańu ze inkszymi planetůma Ůkładu Słůnecznygo, uo Merkurym wjymy ino kapka. Skuli problymůw natury techńicznyj, zbadały go ino dwje sůndy. Pjyrszo - Mariner 10 - zmajstrowoła we lotach 1974-75 karty 45% powjyrzchńe. Ńyskorzi, sůnda Messenger 14 styczńa 2008 zmajstrowoła kolejne 30% powjyrzchńe planety. Messenger bůł kole Merkurego zaś 6 paźdźerńika 2008 a trzeći roz 29 wrześńa 2009. Wuůnaczas bůło sfotografowane 98% placu planety, nale przi felernym śwjetle. We marcu 2011 sůnda wlozła na uorbita coby zbajstlować cołko karta planety. 30 kwjetńa 2015 Messenger zakończůł swojo misyjo.
Pi

**Pi** (alfabyt grecki: π) to je matymatyczno stało, kero pojawjo śe czynsto we matymatyce a fizyce. We geůmetryji euklidesowyj idźe ja uokryślić jako stosůnek uobwodu koła do jygo szyrzki. We trygůnůmetryji, je to nojmyńszo dodatńo wartość, lo keryj \sin(x)=0. Pi je ńywymjernům nůmerům (ńy idźe jeji zapisać jako iloraz dwůch liczbůw naturalnych).

Wartość pi s akuratnośćům do 1000 placůw po przećinku:3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510

58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679

82148 08651 32823 06647 09384 46095 50582 23172 53594 08128

48111 74502 84102 70193 85211 05559 64462 29489 54930 38196

44288 10975 66593 34461 28475 64823 37867 83165 27120 19091

45648 56692 34603 48610 45432 66482 13393 60726 02491 41273

72458 70066 06315 58817 48815 20920 96282 92540 91715 36436

78925 90360 01133 05305 48820 46652 13841 46951 94151 16094

33057 27036 57595 91953 09218 61173 81932 61179 31051 18548

07446 23799 62749 56735 18857 52724 89122 79381 83011 94912

98336 73362 44065 66430 86021 39494 63952 24737 19070 21798

60943 70277 05392 17176 29317 67523 84674 81846 76694 05132

00056 81271 45263 56082 77857 71342 75778 96091 73637 17872

14684 40901 22495 34301 46549 58537 10507 92279 68925 89235

42019 95611 21290 21960 86403 44181 59813 62977 47713 09960

51870 72113 49999 99837 29780 49951 05973 17328 16096 31859

50244 59455 34690 83026 42522 30825 33446 85035 26193 11881

71010 00313 78387 52886 58753 32083 81420 61717 76691 47303

59825 34904 28755 46873 11595 62863 88235 37875 93751 95778

18577 80532 17122 68066 13001 92787 66111 95909 21642 01989 ...

Symbol π wkludźił we 1706 roku William Jones we kśůnżce *Synopsis Palmariorum Mathesos* (π je pjyszům buchsztabům greckigo słowa *περίμετρον* (*perimetron*) – uobwůd) a rozpowszychńůł go ńyskorzi Leonhard Euler.
Jan Wyglenda

**Jan Wyglenda**, przemjanek **"Traugutt"** rodz. 24 listopada 1894 we Brzyźńicy, um. 1973 we Rybńiku – dźołocz absztimůngowy a uczestńik powstań ślůnskich.

Rodzůny we wśi Brzyźńica kole Raćiborza we Ślůnsku. Walczůł we armiji mjymjeckij we czas I wojny śwjatowyj a wrůćůł ś ńi jako podporuczńik. We styczńu 1919 roku utworzůł uoddźoł polski we rodźinnych Brzeźńikach. We czyrwcu 1919 roku uostoł zastympcům głůwnygo kůmyndanta a kerowńikym Wydźołu Wywjadu Polskij Uorgańizacyje Wojskowyj Gůrnygo Ślůnska. We I powstańu ślůnskym dowodźůł we bitwje pod Godowym a na uodćinku Uolza-Uośwjyńćim, we II powstańu ślůnskim Jan Wyglenda dowodźůł polskům samouobrůnům we kryśe rybńickym. We III powstańu ślůnskym bůł zastympcům dowůdcy a szefym sztabu Grupy „Půłnoc”. Po roztajlowańu Gůrnygo Ślůnska uostoł zmuszůny do uopuszczyńo rodźinnygo uobszoru prziznanygo Mjymcům a zamjyszkoł we polskim wojewůdztwje ślůnskim. We 1927 r. uostoł naczelńikym gminy Nowo Wjeś - Wirek, a nostympńy starostům krysu we Lublińcu, Rybńiku. Człůnek Zwjůnzku Powstańcůw Ślůnskich. We lotach II wojny śwjatowyj walczůł we kampańije 1939 r. a we Polskich Śyłach Zbrojnych na Zachodźe. Kej wrůćůł nazod do Polski, bůł we uokreśe stalinowskym wjyńźůny (1950-1956) na podstawje ńyprawych uoskarżyń. Po uwolńyńu mjoł robota we bergmaństwje. Umrził we Rybńiku, kaj go pochowano.
Chlyb

**Chlyb** to je pjeczywo, kere je uotrzimywane bez wypjykańy ćasta kere je kuplůngym můnki uobjylowyj s wodům, ćasto te poddowo śe nojczyńśći gyrowańu alkoholowymu abo mlykowymu (bakteryjnymu) a we efekće dostowo śe bochny roztůmajtych ksztołtów a srogośći. Sům tyż uodmjany chlyba kere ńy sům spulchńane wyrobjane s ćosta kruchygo. Chlyb we starożytnośći ńy bůł podany na teroźńi, a barzi na podpłůmyki, maca abo spůd uod pizzy. Taki chlyb barzi łatwo bůło łamać kej rżnůńć a bestůż we downych czasach chlybum śe łůmano, co mo do terozki uodńeśyńy we krześćijaństwje a je dali praktykowane we kulturze strzůdźymnůmorskij.
Ashiaman

**Ashiaman** to je mjasto we Ghańe, we Rygjůńe Wjelgo Akra, pjůnte podug liczby mjyszkańcůw we tym kraju. Podle danych za 2005 rok, mjyszkało sam 228 509 ludźi.
Daoguang

**Daoguang** (rodz. 16 wrześńa 1782, um. 25 lutygo 1850) – cysorz Chin ze dynastyje Qing, sprawowoł władza we lotach 1820-1850. Bůł synym Jiaqinga a jego ślubnyj, cysarzowyj Xiao Shu Rui.
Sulkowski djalekt

**Sulkowski djalekt** – jedyn ze djalektůw ślůnskij godki, kery uostoł wytajlowany uod Feliksa Steuera we swojim dźele *Dialekt sułkowski* (1934). Noleży do djalektůw pograńiczo ślůnsko-laszskigo, a swoje mjůno bjere ze rodźimyj wśi Steuera - Sulkowa.

We tym djaleće powstoły dźeła take kej ''Ostatńi gwojźdźaurz'' (Uostatńi gwoźdźorz) a ''Z naszej źymjy ślůnskej'' (Ze naszyj źymje ślůnskij).

Sulkowski djalekt charakteryzuje śe:

* przelyźyńym downygo ajchńůnygo a we dyftůng *au*, kery śe wymołwjo [ɑw];
* zachowańym twardygo k a g we kuplůngach *ky* a *gy*, ntp. *okynka*, *pługy*;
* antycypacyjům mjynkośći, ntp. *ku*'j*'źńa*;
* przelyźyńym wygłosowyj samogłoski nosowyj we *am*, ntp. *cebulam*.
## Bajszpil tekstu
Buszkowice (dolnoślůnske wojewůdztwo)

**Buszkowice** – (pol.: *Buszkowice*, mjym.: *Hochbauschwitz*) – wjeś we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we lubińskim kryśe, we gmińe Śćinawa. Pjyrszy roz wzmjankowano kole 1253. Wjeś należůła do biskupa wrocławskigo.
Zachůd

**Zachůd** (uoznoczany buchsztabům **W** uod angelskigo **West**) to je jydno ze sztyrych głůwnych strůn śwjata. Pokozuje na půnkt horyzůntu, we kerym słůńce zachodźi we dńu růwnůnoce.
Buszkowicy

3 mjejscowośći we Polsce:
*Buszkowicy - wieś we woj. dolnoślůnskim, we kryśe lubińskim, we gmińe Śćinawa
*Buszkowicy - wieś we woj. podkarpackim, we kryśe przymyskim, we gmińe Żurawica
*Buszkowicy - wieś we woj. śwjyntokrziskim, we kryśe łostrowjeckim, we gmińe Ćmjelůw

Uobejzdrzij tyż: Buszkowicy Moue
Teksasko gwara

**Teksasko gwara** – używano uod teksaskich Ślůnzokůw tajla djalektu uopolskigo, kero śe uod ńego uodłůnczůła po jejich ymigracyji do becyrku wśi Panna Maria uod 1852 roku. Zawjyro we śe słowa na zachy, lo kerych ńy bůło uokryślyńo we ślůnskij godce.

Teksasko gwara mo myńszy ajnflus mjymjeckij godki ńiźli inksze skuli tygo, co jeji użytkowńiki wyjechoły, podwjela śe zaczůn Kulturkampf. Charakteryzuje śe sypjelyńym, kere śe coroz to barzi traći. Kuplůngi *ym*, *yn* sům tam ryjalizowane jako *am*, *an*, ntp. *cansto* (czynsto).

Ze teksaskij gwary pochodźi mjano lo wśi Cestohowa we Teksaśe - mjyszkańcy ńy czytały tygo bez *cz*, jynoż bez *c*.

Mjejscowo godka je fest uopatrowano, nale znajůmo je jedźińy we godanyj formje. Prziczynům ńyzasymilowańo śe teksaskij gwary ze ynglickům godkům je uodćyńće śe społecznośći teksaskich Ślůnzokůw.
## Charakterystyczne słowa

## Necowe uodwołańa
* Audycyjo we teksaskij gwarze
* Inksze suchowisko

## Przipisy
Irving Stone

**Irving Stone** (rodz. 14 lipca 1903 we San Francisco, um. 26 śyrpńa 1989) – amerikański pisorz, autor růmanůw uopartych uo bjografije artystůw, pisorzy a uczůnych.

### Kśůnżki
**[[Lust for Life (růman)|Lust for Life]]* (1934) – podle bjografije Vincenta van Gogha
**[[Sailor on Horseback]]* (1938) – podle bjografije Jacka Londona.
**[[They Also Ran]]* (1944, wznowjůno 1966) – podle bjografijůw kandydatůw na prezydyntůw USA, kere przegrali wybory
**[[Immortal Wife]]* (1944) – podle bjografije Jessie Benton Frémont
**[[Adversary in the House]]* (1947) – podle bjografije Eugene V. Debsa a jygo żůny Kate
**[[Clarence Darrow For the Defense]]* (1949) – podle bjografije Clarence Darrow
**[[The Passionate Journey]]* (1949) – podle bjografije Johna Noble'a
**[[Love is Eternal]]* (1954) – podle bjografije Abrahama Lincolna a Mary Todd
**[[Men to Match My Mountains]]* (1956) – uopowjeść uo zdobywańu Dźikigo Zachodu, 1840 - 1900
**[[The Agony and the Ecstasy (růman)|The Agony and the Ecstasy]]* - (1961) – podle bjografije Michoła Ańoła
**[[Those Who Love]]* (1965) – podle bjografije Johna Adamsa a Abigail Adams
**[[The Passions of the Mind]]* (1971) – podle bjografije Sigmunda Freuda
**[[The Greek Treasure]]* (1975) – uopowjeść uo odkryću Troje bez Heinricha Schliemana
**[[The Origin (růman)|The Origin]]* (1980) – podle bjografije Charlesa Darwina
**[[Depths of Glory]]* (1985) – podle bjografije Camille Pissarro
Herodot

**Herodot s Halikarnasu** (gr.: Ἡρόδοτος ὁ Ἁλικαρνασσεύς Herodotos ho Halikarnasseus) – historyk grecki rodzůny ůng. 484 p.n.e. we Halikarnaśe (za czasůw rzimskich *Peronium*, terozki Bodrum we Turcyje), um. ůng. 426 p.n.e. we Thurioj abo Atynach. Mjanowany "Fatrym geszychty". Jedyne jygo dźeło, kere śe uostoło do naszych czasůw, to je 9-tůmowo relacyjo s perskich wojyn, we kery uopisoł uůn tyż geografijo a historyjo Hellady, Persyje, Egiptu a inkszych krajůw nauobkoło, kero mo titel "Dźeje" (gr. Ἱστορίαι Historiai, łac. *Historiae*).
Rowan Atkinson

**Rowan Atkinson** (rodz. 6 styczńa 1955 we Newcastle Upon Tyne we Ynglandźe) to je brytyjski szauszpiler a kůmik. Nojbarzi znůmy s role Mr. Beana.

### Necowe uodwołańa

* Profil we IMDB
Uobkołek (botańika)

**Uobkołek** u źeliny je to rozwidołkowańy pynda, liśće, kwjoty lebo jejich skłodowe tajle: dźołki kelicha, pryńćik, kere wyrostajům ze jednygo knůtla, eli placu na pyńdźe. Uo uobkołku śe godo pod tyn czas, kej co nojmyńi trzi take elymynta sům naubkoło uośe a rozlygowane na tyj samyj wyżce (we przipodku, kej dwa elymynta wyrostajům na jednyj wyżce godo śe uo rozlygowańu naprzećiwlygłym).
Dolno Łużyca

**Dolno Łużyca** (dsb.: *Dolna Łužyca*, gsb.: *Delnja Łužica*, mjym.: *Niederlausitz*) je historyczny kraj we połedńowych Mjymcach.

Wjynkszo tajla Dolnyj Łużyce leży we połedńowyj Brandynburgiji, myńszy we půłnocnyj Sakůńiji. Nojwjynksze mjasto Dolnyj Łużyce je Choćebuż. We Dolnyj Łużycy leżům tyż znůme Błota (mjymjecki: Spreewald).
Ube

**Ube** to je mjasto we Japůńiji, na połedńowym kraju wyspy Honsju, we prefekturze Yamaguchi. Podle danych s 2008 mjyszko sam 176 370 ludźi. Zołożůne we 1921 roku, s anfanga kej mjasto bergmańske, dziśej je sam muzyjům bergmaństwo wůngla kamjynnygo. Terozki industryjo chymiczno a stalowo. Mjasto mo hawyna lotniczo Yamaguchi Ube.

### Auskuplůngi

*Neczajta mjasta (we angelskij godce)
Oakland

**Oakland** to je mjasto we USA, we stańe Kaliforńijo. Je uůne stolicům hrabstwa Alameda. Uod půłnoce mo grańica s mjastym Berkeley. Je sam jydna ze trzech głůwnych hawynůw zachodńygo wybrzeżo USA. Zołożůne we 1852 roku. Billie Joe Armstrong, wokalista a gitarzista skupiny Green Day, bůł sam rodzůny. Mjano mjasta uoznoczo "Dymbowo krajina" a skiż tygo na jego fańe pokozano źylůny důmb.
Wynus

**Wynus** – to je drugo podug uodlyguośći uod Słůńca planeta we Ukuadźe Słůnecznym. Tak kej Merkury, Źymja a Mars je to planeta skalisto. Wynus je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdrzeć gołymi ślypjůma. Bez to, co Wynus idźe uoglůndać ino rano a na uodwjeczyrz mjanowano je tyż *Gwjazdům Porannům* *Gwjazdům Wjeczornům* (starożytne Greki mjanowali jům *Phosphorus* a *Hesperos*). Jeji gynste chmury uodbijajům wjynkszość śwjatło a jejch żůłto farba je spowodowano wystympujůncym tam kwasym śarkowym. Wynus ńy mo kśynżyca. Mjano planety je uod rzimskij bogińi Wynus a jej symbol astrůnůmiczny to znak babůw.
Bjoło Ymigracyjo

**Bjoło Ymigracyjo** to je termin polityczny, kerym śe mjanuje Ruskůw, kerzi uopuśćyli Rusyjo we czas rewolucyjůw we 1917 a trocha ńyskorzi (1917-1922) kere sům we uopozycyji do kůmůńistůw. Je uůn nojczyńśći używany we Francyji, Wjelgij Brytańiji a Skuplowanych Stanach. We SSSR te same mjano mjoło negatywne kůnotacyje. Uod kůńca lot 80. uo tyj ymigracyji zaczyno godać **ymigracyjo pjyrszyj wele** (rus.: *эмиграция первой волны*). Mjano "Bjoło Ymigracyjo" wźyno śe uod tygo, co nojczyńśći te ymigranty należoły abo bůły zwjůnzane s Bjołům Armijům. Myńszo tajla noleżoła do Mjynszewikůw abo do Eserowcůw, kere tyż bůły we uopozycyji do Bolszewikůw. Na anfangu some uo śe godali "русская эмиграция" (rusko ymigracyjo) abo русская военная эмиграция (rusko wojynno ymigracyjo) a ńy przyjmowali uokryśyńo "bjoło ymigracyjo". Jejich wjelość podug roztůmajtych szacunkůw bůła uod 900 tyś. do 2 miljůnůw.
Adwynt

**Adwynt** (łać. *adventus* - przijśće) – to je we krześćijaństwje uokres, kery poprzedzo Gody a trwo uod pjyrszych ńyszporůw sztwortyj ńydźeli przed Godůma aże po Wilijo. Je to uokres, kery spůmino uo przijśću nazod Kristusa a je tyż pamjůntkům jygo narodzyńo. We adwyńće kśynżyńća uoblyczůne sům do mszy we uornaty lilowyj farby, co je symbolym pokuty a przigotowańo na jedno ze nojwożńijszygo fajrowano - Gody. We Ślůnsku a we Polsce uodprowjo śe we adwyńće poranne msze mjanowane roratůma, kere sům ku czći Maryje, na pamjůntka tygo, co przijyna uůna nowina uod archańoła Gabryjela, kery ji zwjastowoł, co porodźi Bożygo Syna. We pjyrszo ńydźela adwyntu mo anfang we Kośćele rzimskokatolickim rok liturgiczny.
Imsweiler

**Imsweiler** to je gmina we Mjymcach, we kraju zwjůnzkowym Nadryńijo-Paltynat, we kryśe Donnersberg. Zajmuje 9,9&nbsp;km² placu a podug danych s 2006 roku mjyszkoło sam 593 ludźi.
Anna Belknap

**Anna C. Belknap** – (rodz. 22 moja 1972 we Damariscotta, Maine) amerikańsko szauszpilerka, znůmo ze serjalu  a Medical Investigation. Terozki (2009) pomjyszkuje we Los Angeles, mo cera (rodz. 14 styczńa 2007), a syna George'a (rodz. 6 luty 2009).

## Filmografijo
### Filmy

### TV-Series

### TV-Series: we gośćińe

## Necowe uodwołańa
* Anna Belknap Online
Buzu Squat

**Buzu Squat** to je polsko skupina muzyczno zołożůno na anfangu lot 90. XX stolećo. Grajům uůńi miszůng rocka, punka a reggae. Jejich jedźino płyta bůła wydano we 1993 a mo titel (pl.:) "Dowódcy Miłości". Dwje śpjywki ś ńi wlozły na stałe do kanůna polskigo pop-rocka: "Przebudzenie" a "Kocie Sprawy".

### Skłod skupiny
*Tomasz Sadowski
*Marta Ferens
*Adam Swędera
*Adam Wasilkowski
*Anna Korybut-Daszkiewicz
*Igor Buszkowski

### Auskuplůngi
*Neczajta skupiny
Zumjynta

**Zumjynta** – to gůry śńyga, powstołe bez nawjoći go bez wjater. Czynsto tworzůnce śy przi kraju cesty a glajzůw. We ksztołće sům podane na wydma.
Konstantinos Maleas

**Konstantinos Maleas** (gr.: Κωνσταντίνος Μαλέας; rodz. 1879 we Kůnstantynopolu, um. 1928 we Atynach) – grecki malyrz, jedyn s nojwożńijszych ze nurtu postimpresjůńizmu we Grecyji, wroz ze Konstantinosym Parthenisym. Malyrze, s kerych broł inspiracyjo to Paul Cézanne, Paul Gauguin a Vincent van Gogh, ajnflus na jego styl mjały take kerůnki kej symbolizm, impresjůńizm a fowizm. Jego uobrozy majům jasne a delikatne farby. Jego proce idźe uobejzdrzeć we Norodowyj Galeryji we Atynach, we śedźibje greckigo regjyrůnku a tyż kajś ińdźi.

## Galeryjo


Plik:MaleasKonstantinos1-1.jpg|*Attyka* Parlamynt Grecyje
Plik:MaleasKonstantinos2.jpg|*Nece* Parlamynt Grecyje
Plik:MaleasKonstantinos3.jpg|*Seine in Arganteille* Parlamynt Grecyje
Plik:MaleasKonstantinos4-1.jpg|*W Egipće* Parlamynt Grecyje
Plik:MaleasDelphi.jpg|*Delphi* Nacyjowo Galeryjo we Atynach
Plik:Maleas-konstantinos-kammeni-santorinis.jpeg|*Santorini* Nacyjowo Galeryjo we Atynach
Plik:MaleasCypress.jpg|*Cyprysy*
Plik:MaleasKalavryta.jpg|*Kalavryta*
Plik:Maleas Sounion.jpg|*Sounion* (1918-1920)
Plik:Maleas78.jpg|*Nad Morzym*
Plik:Maleas79.jpg|*Krajuobroz*
Plik:Maleas81.jpg|*Martwo natura*
Plik:Ex 01.jpg|*Monemvasia* (1918-1923) Nacyjowo Galeryjo we Atynach
Plik:Epi 05.jpg|*Krajuobroz Attyki* (1920) Muzyjum Mjejske we Atynach
Plik:TIT19990170.jpg|*Lira* Ůńiwersytet Arystotelesa we Salůńikach
Plik:TIT19990210.jpg|*Krajuobroz s cyprysůma* Ůńiwersytet Arystotelesa we Salůńikach
Plik:Mgp maleas ekklisaki.jpg|*Kośćou mjyndzy strůmami* (1920)
Barbora

**Barbora** (inakszy: **Barbůrka**) je tradycyjne bergmańske śwjynto, kere grubjorze uobchodzům 4 grudńa, we dńu św. Barbary, jejich patrůnki. Podle tradycyje, uobchody majům anfang we kośćele, we kerym je uodprawjano śwjynto msza. Ńyskorzi maszyruje uorkestra bergmańsko, kero gro kej idźe hulicůma bergmańskich uośedlůw. Sům tyż we tyn dźyń akadymije, trefy a bjyrowo muzyka.

Bjyrowe karczmy to nowo tradycyjo, ze lot 80. XX stolećo.
Mount Everest

**Mount Everest**, inksze mjana: **Czůmolůngma**, **Sagarmatha** – nojwyższo gůra na Źymje, keryj wjyrch je wysoki na 8848 myjtrůw n.p.m. Leży uůna we Azyji, we Himalajach na grańicy Nepalu a Chinůw. Je zbudowano ze grańitůw, gnejsůw, wapjyńůw a łupkůw. Uod trzech strůn jeji masyw je podćynty lodowcůma, s kerych nojdugsze majům 17 kilomyjtrůw. Pjyrszy roz bůła zdobyto 29 maja 1953 bez Edmunda Hillary'ego a Tenzinga Norgaya. Bez uokoliczno ludność je powożano ze śedźiba bogůw.
Szczyrkowa

**Szczyrkowa** (*Crotalus atrox*) je půłnocnohamerikański god ze familije żmijowatych. Půmjyszkuje połedńe USA a půłnocno tajla Meksyka. Mo do 2 m dugośći, je fest ćynżki a mo śe go za nojbarzi ńybezpjeczno szczyrkowa Půłnocnyj Ameriki, bo zajmuje pjyrszy plac jeli chodźi uo wjelość bajsńyńćůw a letalne przipodki. 
Ńy je to gatůnek, kery mo jakich naturalnych wrogůw, skiż tygo wystympuje na szyrokim uobszorze.

Gůńi uůn uosobliwje małe cyckocze a ptoki, nale bez toksyczność jego gidu, jego bajsńyńće moge być tyż letalne lo czowjeka - kożdy rok prziuwożo śe we USA pora śmjyrtelnych przipodkůw, atoli egzystuje prawe antidotům blank chrůńůnce przed nastymstwůma pobajsańo. Gorszy gid mo ino djamyntowo szczyrkowa.

Szczyrkowa mo na kůńcu kwosta uostrzegajůncy narzůnd. Gady przed pjyrszům wylinkům jeji ńy majům, u majerantnych skłodo śe ze ůng. cyjn pustych kamerlikůw, co szczyrkajům kej uo śa uoćyrajům. Po kożdyj nowyj wylince dochodźi jedyn kamerlik szczyrkůwki. God tyn mo nojgłośńyjszo szczyrkůwka spojstrzůd wszyjskich ze swojij zorty. Ńykej szczyrkůwka śe uodrywo a zaczyno rosnůńć na nowo. Srogo szczyrkůwka do śe usuchać ze poradźyśyńću myjtrůw. Przi szczyrkůwce sům tyż bjoło-czorne gurty.

Mjůno "szczyrkowa" ńy je lo ślůnskij godki uosobliwe - wźyno śe ze teksaskij gwary jako jedno ze słůw utworzůnych lo nowych zachůw, kere ślůnsko ymigracyjo tam můgła uobezdrzeć.
An śrejt weter

**An śrejt weter** (śl.: *A krok dali*) je staro wilamowsko śpjywka, kero je aże do dźiśo uod regijůnalnych wilamowskich skupinůw śpjywano. Je przekozowano zauobycz we tradycyji uoralnyj.
## Tekst śpjywki

An śrejt weter
An śrejt weter, an śrejt weter
Yt błajwer śtejn
An śrejt weter, an śrejt weter
Yt kynwer gejn
Yt moch a rod, zu post yns grod
Yt moch a rod, zu post yns grod 

## Necowe uodwołańa
* Fragmynt śpjywki we wykůnańu Wilamowjanek (we magazyńe ZOOM)
Regijůnalne wilamowske skupiny

**Regijůnalne wilamowske skupiny** (wil.: *wymysiöeryśa zespułn*) je termin, kerym śe uokryślo wszyjske te skupiny muzyczne, kere tańcujům ludowe wilamowske tůńce, śpjywajům we wilamowskij godce a sům po wilamowsku uobleczůne. We Wilamowicach sům dwje skupiny, kere do śe uokryślić przimjotńikym *wilamowski* – Regijůnalno Skupina Śpjywki a Tańca "Wilamowice" a Regijůnalno Skupina Śpjywki a Tańca "Cepelia Fil Wilamowice".
Wilymowske uobleczyńy

**Wilymowske uobleczyńy** je uoryginalne ludowe uobleczyńy ze Wilymowicůw a noszůny jynoż tam. Durch śe go půmijo we uopracowańach naukowych. Mo poranośće zortůw keckůw, pjyńć rajůw poćorkůw ze krziżykym a nakłodane uod wydanych babůw śedym czepkůw naroz. Choćoż uod dugszygo czasu do śe uoboczyć spůmjyrańy elymyntůw wilamowskij kultury, jak wilymowsko godka, uobleczyńy durch pozostowo noszůne a propagowane uod regijůnalnych wilymowskich skupinůw.
## Literatura
* Barbara Maria Bazielich, *"Strój wilamowicki"* (Atlas polskich strojów ludowych. Cz. 5, Małopolska ; z. 15), Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2001, ISBN 83-87266-65-5
* Tymoteusz Król, *"<includeonly></includeonly>Strój wilamowski"* (Przez Wilamowice), Stowarzyszenie Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice, 2009, ISBN 978-83-928747-0-6
## Necowe uodwołańo
* Uopis uobleczyńo po wilymowsku
* Przez 260 fotografijůw uobleczno jako fotograficzno inwentaryzacyjo wilymowskigo uobleczyńo
Wewjůrka

**Ajnfachowo wewjůrka**, **ajcherszyn** (łać.: *Sciurus vulgaris*) je mały gryzůń ze familije wewjůrkowatych. Jeji pelc mo farba ryszawo, rzodźi czorno lebo brůno. Jeji charakterystycznům cechům je srogi kwost. Wystympuje we bezma cołkij Ojropje, a tyż na půłnocy Azyje.
Zjednoczůne Arabske Ymiraty

**Zjednoczůne Arabske Ymiraty**, **Państwo Zjednoczůnych Arabskich Ymiratůw** (ar.: الإمارات العربيّة المتّحدة) – państwo we Azyji, na Bliskim Wschodźe, na Půłwyspje Arabskim nad Perskům Zatokům a Uůmańskům Zatokům. Skłodo śe ze śedmju ymiratůw: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Ajman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma a Fudżajra. Grańica mo s Saudyjskům Arabijům, Katarym a Uůmůnym.

We VII stoleću teryn ZAY zajyńi muzułmany, pynetracyjo ojropejsko uod XVI stolećo (wuůnczas pora fortůw założyli sam Portugalczyki). We XVII stoleću tajlůng sztrefůw ajnflusu mjyndzy Portugalijům a Uosmańskům Turcyjům. We 1892 Wjelgo Brytańijo szrajbowała traktaty ze wszyjskimi ymiratůma, podle kerych uůna uodpadoła za jejich zagrańiczno polityka. Mjanowano to bůło Traktatowy Uůmůn, a rzůndźiła ńim rada śedmju ymirůw. We lotach 60. XX wjeka Traktatowy Uůmůn wzbogaćił śe skiż eksploatacyji ropy naftowyj. We 1968 Wjelgo Brytańijo uodgłośiła co wycofo swojo armijo, a ymiraty uogłośiły powstańy Federacyje Arabskich Ymiratůw, do keryj wlazowały tyż Katar a Bahrajn. We 1971 wylozły s Federacyje Bahrajn, Katar a Ras al-Chajma, kere proklomowoły własne państwa. Reszta ymiratůw utworzůła Zjednoczůne Arabske Ymiraty. Rok ńyskorzi, we 1972, Ras al-Chajma przistůmpiła do tyj Federacyje nazod.

Terozki je to jedyn s nojbogatszych a nojgibćij rozwijajůncych śe krajůw śwjata. Dochůd narodowy na mjyszkańca wynośi ůng. 28 tyś. USD. We gospodarce i terozki sroge znoczyńe mo ropa naftowo a jeji rafinacyjo, nale rozwijo śe tyż nowe technologije a inwestuje we turystyka.

Skiż srogigo zapotrzebowańo na śiła roboczo, przilozło sam kupa ymigrantůw a terozki Araby a Persy to yno 42% mjyszkańcůw ZAY. Reszta ludźi to ymigranty, głůwńy s połedńowo-wschodńij Azyje, Indji a Bangladeszu.

Prawo sam je uoparte na islamje a je fest surowe, uorzekano je kara śmjerći, we tym za buzeranctwo.
Kaliber 44

**Kaliber 44** – ślůnsko muzyczno skupina kero gro muzyka rap. Zespůł powstoł we 1994 roku we Katowicach s ińicyjotywy raperůw za bajtla, braći Michoła Martyna znůmygo kej "Ś.P. Brat Jaka" a Marcina Martyna kery wystympuje pode pseudůńimym "Lord MM Dab". S anfanga zespůł wspůłpracowoł s katowickymi raperůma Jajůnaszym a Gano. Ńyskorzi do Kalibra dołůnczůł Pyjter "Mag Magik I" Uszcz.

Do 2000 roku zespůł wydoł trzi wysoko uocyńůne bez krytykůw albůmy: *Księga Tajemnicza. Prolog* (1996) zrealizowany s gośćinnym udźołym Dj Sebastiana "Feel-X" Filiksa, kery we 1998 roku zostoł jeji stołym człůnkym ; *W 63 minuty dookoła świata* (1998) a *3:44* (2000) zrealizowany bes udźołu Pyjtra "Magika" Uszcza, kery we 1998 roku uodloz ze skupiny. Człůnkowje skupiny wykůnywano muzyka uokreślali kej "hardcore psycho rap" abo "magijo a mjecz" we nawjůnzańu do utworu pochodzůncygo s jeji debjutanckigo albůmu *Księga Tajemnicza. Prolog*.

## Skłod skupiny
### Uobecny skłod skupiny
* Ś.P. Brat Joka (1994-2002, 2004, 2005, 2013-)
* Abra dAb (1994-2002, 2004, 2005, 2013-)

### Bůło skłod skupiny
* Mag Magik I (umarty) (1994-1998)
* DJ Feel-X (1998-2002, 2004, 2005, 2013-2014)

## Dyskografijo
### Ńylygale
* *Usłysz Nasze Demo* (1994, wydańy własne)

### Albůmy
* *[[Księga Tajemnicza. Prolog]]* (1996, SP Records)
* *[[W 63 minuty dookoła świata]]* (2 marca, 1998, SP Records)
* *[[3:44]]* (5 wrześńa, 2000, SP Records)
* Ułamek tarcia (13 lutygo, 2016, Mystic Production)

### Single
* *[[Magia i Miecz (singel Kaliber 44)|Magia i Miecz]]* (1996, SP Records)
* *[[Film (singel Kaliber 44)|Film]]* (1998, SP Records)
* *[[Konfrontacje/Rutyny]]* (2000, SP Records)
* Nieodwracalne zmiany (2016, Mystic Production)
* (Why Is It) Fresh (2016, Mystic Production)

### Kůmpilacyje
* Růżni wykonawcy - *[[S.P. (album)|S.P.]]* - śpjywka "Do Boju Zakon Marii" (1996)
* Růżni wykonawcy - *[[Hip-Hopla]]* - śpjywka "A Może Tak, A Może Nie" (1997)

### Wystympy gośćinne
* Wzgórze Ya-Pa 3 - *Centrum* - śpjywka "Język Polski" (1997)
* DJ 600V - *Produkcja - Hip Hop* - śpjywka "Ja Się Wcale Nie Chwalę" (1 lipca, 1998)
* Thinkadelic - *Lek* - śpjywka "Ja Jadę" (9 listopada, 1998)
* IGS - *Ekspedycje* - śpjywka "Szał Baj Najt" (15 grudńa, 2000)
* Pokahontaz - śpjywka 404 (2018)

## Teledyski
* Do śpjywki pt. "+ i -" s albůma *Księga Tajemnicza. Prolog* (1996)
* Do śpjywki pt. "Magia i Miecz" s albůma *Księga Tajemnicza. Prolog* (1996)
* Do śpjywki pt. "Film" s albůma *W 63 minuty dookoła świata* (1998)
* Do śpjywki pt. "Normalnie O Tej Porze" s albůma *3:44* (2000)
* Do śpjywki pt. "Konfrontacje" s albůma *3:44* (2000)
* Do śpjywki pt. "Rap to nie zabawa już" we gościniy (2005)
* Do śpjywki pt. "Nieodwracalne zmiany" we Ułamek tarcia (2016)
* Do śpjywki pt. „Fresh” we Ułamek tarcia (2016)
* Do śpjywki pt. "Razowy" we Ułamek tarcia (2016
* Do śpjywki pt. "Rok podniesionych w górę rąk" (2017)
* Do śpiwyjki pt.  (2023)
* Do śpiwyjki pt.  (2024)
Wilamowice

**Wilamowice** (pol.: *Wilamowice*, mjym.: *Wilmesau*, wil.: *Wymysoü*) je mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, we bjelskim kryśe, śedźiba gminu Wilamowice. Mjyndzy rokym 1975 a 1998 przinoleżało admińistracyjńy do bjelskigo wojewůdztwa. Wilamowice sům rozlygowane mjyndzy Wilamowickim Podgůrzym a Ślůnskim Pogůrzym. Mjasto zajmuje 10,36&nbsp;km² placu a půmjyszkuje sam 2813 ludźi (dane s 2007).

## Uobocz tyż
* Wilamowsko godka
Rancagua

**Rancagua** to je mjasto we postrzodkowyj tajli Chile, stolica rygjůnu O'Higgins. Podug danych s 2007 mjało 206971 mjyszkańcůw. Je sam uńiwersytet a klub fusbalowy O'Higgins Rancagua. We 1812 bůła sam bitwa, we keryj rojalisty (wjerne Szpańije) pobiły powstańcůw walczůncych uo ńypodległość Chile.
Seyðisfjörður

**Seyðisfjörður** – mjasto we wschodńij Islandyji, na kůńcu fjorda uo tym samym mjańe. Ze trzech strůn uotoczůne bez wzńyśyńo nauobkoło fjorda, we becyrku je kupa wodospodůw. Je sam jydno ze wożńijszych hawynůw morskich na wschodńim wybrzeżu Islandyje - hawyna rybacko a przistań průmowo, s keryj idźe przekludźić śe s autym ku Dańiji (Hanstholm) abo na Faerske Wyspy (Thorshavn). Zołożůne jako uosada uod Norwygůw we 1848.
Fuzûlî

**Mehmed bin Süleyman Fuzûlî** (rodz. ůng. 1495, um. 1556) – azerski-turecki poeta kery tworził we perskij, azerskij a arabskij godce. Rodził śe na teryńe kaj dziśoj je Irak, we familije kero noleżoła do uoguzkigo plymjyńo Bayat. Mimo aże plymje to bůło koczowńikůma, jygo familija s downa bůła uośadło we mjastach. S anfanga Fuzûlî bůł szkolorzym u swojygo fatra, kery bůł muftim we Al-Hilla. Ńyskorzi szkolił śe u rechtora uo mjańy Rahmetullah. Jygo uojczystům godkům bůła azersko godka, nale uopanowoł tyż turecko a arabsko godki. Po podbiću Bagdadu bez Uosmanůw we 1534 uostoł nadwornym poetům u Sulyjmana I Wspańałygo. Umrzył we 1556 we czas epidymije dżumy. Jygo dźeła to gůwńy dywany a půematy. Nojbarzi znůme to "*[[Beng ü Bâde]]*" (Haszysz a Wino) a "*[[Dâstân-ı Leylî vü Mecnûn]]*" (Lajla i Madżnun). Jygo twůrczość mjoła srogi ajnflus na literatura Turcyje a Azerbejdżůnu.
Bob Spiers

**Bob Spiers** (rodz. 27 wrześńa 1945 we Glasgow, um. 8 grudńa 2008 we Devon) – brytyjski telewizyjny reżyser, nojbarzi znůmy ze sitcomůw "*[[Absolutely Fabulous]]*", "*[[Fawlty Towers]]*", "*[[Press Gang]]*" a "*[[Joking Apart]]*", a tyż s filma uo dźołchach ze Spice Girls pode titlym "*[[Spice World]]*". Dwa razy erbnůł nadgroda BAFTA.

### Auskuplůngi
*Bob Spiers we IMDB
Lola Pagnani

**Lola Pagnani** (rodz. 3 kwjytńa 1972) je italskům szauszpilerkům a baletńicům. Jeji prawe mjůno je Anna Lola Pagnani Stavros. Ukůńczůła sztudjyrowańy we Paryżu, ńyskorzi zajyna śe tańcowańym we Můntrealu. We Nowym Jorku sztudjyrowała szauszpilerstwo, podwjela ńy wrůćůła do Italije nazod. Uod 1989 pozostowo aktywno we swojij branży.
## Filmografijo

### Kino
* *[[Trafitti da un raggio di sole]]* (1995) – Fabiola
* *[[Polvere di Napoli]] *(1996) – Rosita
* *[[Ninfa plebea]] *(1996) – Lucia
* *[[Ferdinando e Carolina]] *(1999) – Sara Goudar
* *[[La bomba]]* (1999) – Daisy
* *[[Il pranzo della domenica]] *(2002) 
* *[[Gente di Roma]] *(2003)
* *[[Women Seeking Justice]] *(2007)

### Telewizyjo

* *[[Pazza famiglia]] *(1995)
* *[[Commissario Raimondi]] *(1998) – Esmeralda
* *[[Anni 50]]* (1998)
** [[La squadra (serial)|La squadra]] *(2000)
* *[[Un posto al sole]] *(2001) - Roberta Cantone
* *[[Francesca e Nunziata]] *(2001)
**[[Carabinieri (serial)|Carabinieri 5]] *(2005) 
** [[Un ciclone in famiglia 2]] *(2005) 
** [[Donne sbagliate]] *(2006) 
* *[[Capri (serial)|Capri]] *(2006) – Maria Rosaria
Glasgow

**Glasgow** (gael.: *Glaschu*, scots: *Glesca/Glesga*) to je nojsrogsze mjasto Szkocyje. Leży uůne nad rzykům Clyde. Mjasto zaczyno śe rozwijać we XVIII stoleću skiż wzbogacyńo śe uokolicznych kupcůw na handlu tytůńym, baumwolům a růmym. We XIX stoleću jego ludność wzrosnůła 10 razůw. Powstały wuůnczas stoczńe na rzyce Clyde a ćynżko industryjo, nale tyż i srogo dźelńica slumsůw, kero istńała jeszcze po II wojńy śwjatowyj. We 1990 Glasgow dostoł titel "Ojropejskij Stolicy Kultury". Fůngujům sam dwa znůme kluby fusbalowe: Glasgow Rangers a Celtic Glagow. Rangers je kojarzůny ze protestantůma, a Celtic s katolikůma. Stadjůn Hampden Park we Glasgow je norodowym stadjůnym Szkocyje.
Pancrace Bessa

**Pancrace Bessa** (rodz. 1772, um. 1835) – francuski malyrz, grafik a rysowńik, nojbarzi znůmy ze ilustracyjůw botańicznych. Bůł szkolorzym ńiderlandzkigo malyrza a ilustratora Gerarda van Spaendocka. Malowoł nojczyńśći uowoce a kwjoty, roz za kedy ptoki a cyckocze. We 1816 wźyna nad ńim patrůnat synowo krůla Francyje Karola X Burbůna, Karolina Burbůn-Sycylijsko. Pancrace Bessa uostoł rechtůrym kunsztu familije krůlewskij a na jeji sztalůnek zuůnaczůł raja procůw, we tym seryjo akwarelůw *Velins du Roi*.

Nojwożnijszym wespůłpracowńikym Besse bůł belgijski malyrz a botańik Pierre-Joseph Redouté, s kerym cuzamyn zuůnaczůł Bessa ilustracyje do poru fůndamyntalnych dźełůw botańicznych, m. in. *Histoire des Arbres Forestiers de L'Amerique Septentrionale* wydano we lotach 1810-1813, *L'Herbier Général de L'Amateur* (1810-1826), *Description des Plantes cultivees a Malmaison a Navarre* a tyż wydano po śmjyrći malyrza *Flore des Jardiniers* (1836).

## Galeryjo

Plik:Pancrace Bessa03.jpg
Plik:Pancrace Bessa00.jpg
Plik:Pancrace Bessa01.jpg
Plik:Pancrace Bessa 06 Convallaria maialis.jpg


## Auskuplůngi
* Passionflow.co.uk - bjogram (we angelskij godce)
* Panteek.com - galeryjo (we angelskij godce)
* Bulletin of the Hunt Institute for Botanical Documentation, vol 13, nr. 2, s. 5 (we angelskij godce)
Campora San Giovanni

**Campora San Giovanni** – tajla sztadu Amantea, we prowincyji Cosenza we Italiji. Je rozlygowano fest bliżno uode grańice inkszyj prowincyje - Catanzaro a tyż uod wybrzeżo tyrryńskigo morzo. Uokolicowe pagůry wykorzistuje śe we cuchtowańu winoroślůw a uoliwkůw. Ze tych giplůw rozćepuje śe landszaft uod zatoki Lamezia Terme aże po wulkůn Stromboli, kerygo dymy do śe ańi prziuoboczyć po jasnoku. We becyrku sům tyż Liparyjske Wyspy rozlygowane, co na uůne idźe śe dostać ze hawyny wy mjeśće.
We rokach 50. XX stolećo stawjyńa zaczůńi uůńi budować na klifje,
## Ekůnůmijo
Ekůnůmijo Campora San Giovanni uopjyro śe na rolńictwje a turystyce. Je sam cichtowano czyrwjůno cwibla *Tropea*, kero śe rozpowszychńůła po rynkach krajowych a zagrańicznych.

Bez uostatńe 20 rokůw sztad śe fest wartko rozwijo we handlu a eksporće. Je to możebne skuli banowyj lyńije, drůdze SS18, autobańe A3 (8&nbsp;km) a lotńiczyj hawyńe Lamezia Terme (25&nbsp;km).
Hanowery

**Hanowery** (mjym.: *Hannover*) to je mjasto we Mjymcach, stolica landu Dolno Saksůńijo. Leży nad rzykům Leine. Mo rozwińynto industryjo strzodkůw transportu (auta, lokomotywy a wagůny), elektrotechńiczny (Telefunken) a inksze. Wspůminane we 1022 kej uosada targowo. Prawa mjejske uod 1241. We XIV stoleću noleżoł do Hanzy. We lotach 1814 - 1860 stolica krůlestwa Hanowerůw, ńyskorzi prziłůnczunygo ku Prusům. Uod 1946 stolica landu. Terozki mjasto targowe: targi Hannover Messe, targi IT CeBIT. We 2000 Hanower bůł gospodorzym Śwjatowygo Ausztelůngu EXPO 2000.
Drewelow

**Drewelow** to je gmina we Mjymcach, we landźe Meklymburgijo-Przedńe Půmorze, we kryśe Ostvorpommern. Podle danych ze 2006 roku, půmjyszkuje ja 182 ludźi a zajmuje uůna 7,45&nbsp;km² placu.

### Necowe uodwołańa
*Neczajta Drewelow
Sorby

**Sorby** (gůrnosorbsko godka: *Serbja*, dolnosorbsko godka: *Serby*), znůme tyż jako **Łużyczany** lebo **Půłnocne Serby** je stary zachodńosłowjański norůd, kery půmjyszkuje we wschodńij tajli Mjymcůw - mjymjeckij prowincyji Saksůńijo a Brandynburgijo na źymjach, kere sům znajůme jako Łużyca.

Godajům we dwůch fest podanych na śe godkach - gůrnosorbskij (pod ajnflusym czeskij godki) a dolnosorbskij (pod ajnflusym polskij godki) Uobje godki noleżům do grupy słowjańskij indoojropejskich godkůw. Sorbůw do kupy je kole 60 000, we wjynkszyj tajli sům protestantůma, mało tajla ś ńich wyznowo tyż katolicyzm.
## Geografijo

Sorby půmjyszkujům we połedńowo-wschodńim kerůnku uod Berlina, przez teryny becyrkowe do grańice polsko-czeskij aże pod Drezno. Źymja łużycko uostała potajlowano na dwa geograficzne uobszary, kere we swojim historycznym żywobyću dycki bůły uod śe uodtajlowane, a co śe bez to chce pedźeć rozwijały śe we inkszych politycznych a społecznych warůnkach. Sům to Gůrno a Dolno Łużyca, ze kerych ta pjyrszo przinoleżała do Saksůńije (a mjała lepi we żywobyću społecznym a politycznym), a drugo do Prusůw.

Kulturalne cyntrům Gůrnyj Łużyce je Budźiszyn a Dolnyj Łużyce - Choćebuż. We admińistracyjnym znoczyńu, Gůrno Łużyca je tajlům prowincyje Saksůńijo, a Dolno - Brandynburgijo. Sorby bůły na śyła przekludzane we becyrk Łaby, Berlina, a dźedźinowe teryny půmjyszkane uode downa uod Sorbůw půmjyńali uůńi na mjejske uobszary.