open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
30 lutygo

**30 lutygo** we ajnfachowym kalyndorzu ńy ma, nale trefjůło śe pora razůw we gyszychće, co bůła tako data, zowdy yno we jydnym kraju. Tak bůło we 1712 roku we Szwecyji, kero zrezygnowoła ze przeleźyńo na gregorjański kalyndorz, a skiż tego brakowoło jeji jednygo dńa, co uostoło wyrůwnane bez dodańe go do lutygo, jako 30 dźyń tego mjeśůnca. We Sojuszu Socjalistycznych Sowjeckich Republik trefjůł śe 30 luty 2 razy - we 1930 a 1931, skiż wkludzyńo "rewolucyjnygo kalyndorza", we kerym kożdy mjeśůnc mjoł 30 dńůw. We 1932 wkludzůno tam nazod gregorjański kalyndorz. Podug ynglickigo historyka Sacrobosco, we pjyrszyj wersyji juljańskigo kalyndorza luty mjoł 29 dńůw, a we przestympnych rokach 30, nale ńy ma to potwjerdzůne we inkszych zdrzůdłach. 30 lutygo je proponowane uod Elisabeth Achelis, kero uopracowoła kalyndorz mjanowany uod jygo zwolyńńikůw "Śwjatowym Kalyndorzem". We ńim luty mo zowdy 30 dńůw, a we przestympnych rokach dodowo śe ekstra dźyń, kery ńy je przipisany do żodnygo mjeśůnca a mo być wolny uod roboty.
Fidżi

**Fidżi**, **Republika Wyspůw Fidżi** – wyspjarske państwo rozlygowane we połedńowo-wschodńij tajli Pokojnygo Uoceanu, we Uoceańije, na wschůd uod Vanuatu, na zachůd uod Tonga a na połedńe uod Tuvalu. Archipelag Fidżi mo 322 wyspy wulkańicznygo pochodzyńo, uobtoczůnych bez koralowe rafy. Nojsrogsze ś ńich to Viti Levu (kero zajmuje połowa wjyrchu Fidżi) a Vanua Levu. Ludźe sam to Melanezyjczyki a Hindusy, Fidżyjczyki sům sam autochtůnůma.
Ilich Ramírez Sánchez

**Ilich Ramírez Sánchez** (rodz. 12 paźdźerńika 1949 we Caracas we Wynezueli) – jedyn ze nojbarzi znůmych terrorystůw, uod cajtůngůw mjanowany *Szakalym*. Bůł chowany uod uojca markśisty, a skiż tygo przijůn pjyrsze mjano "Ilich", uod Lyńina. Bůł szkolorzym we szuli partyzantůw we Kubje a ńyskorzi sztudyrowoł we Moskwje, na Uńiwersyteće mj. Lumumby. Ńyskorzi uostoł terrorystům. Jygo pjyrszo akcyjo to zamach na Edwarda Sieffa, biznesmana żydowskigo pochodzyńo. Nojbarzi znůmo akcyjo we jygo karjerze bůła we Wjedńu, kej 21 grudńa 1976 wloz ze pjyńćůma inkszymi terrorystůma na tref mińistrůw OPEC, zaszlachtowali uůńi wuůnczas 3 perzůny a wźyńi 81 zakłodńikůw. Zażyczyli śe fligra, a kej go dostali uwolńili 41 zakłodńikůw a ze pozostałům tajlům polećeli do Algeru. Godo śe, aże wźyńi wuůnczas 50 milijůnůw dolarůw za jejich uwolńyńy a citli do Libije. We 80. lotach XX stolećo Ilich Ramírez Sánchez bůł terrorystům za kerym nojwjyncy sznupały wszyjske policyje śwjata. Na kůńec chyćili go we 1984. Terozki je zawarty we anclu do kůńca żywobyćo. Jygo perzůna a gyszichta żywobyćo uostała śe inszpiracyjům lo Roberta Ludluma, kery uopisoł jygo smyślůne dźeje we bestsellerowyj seryje růmanůw "The Bourne Identity".
Detroit

**Detroit** (uod francuskigo *ćyśńina*) – mjasto we USA, we stůńy Michigan, na půłnocnym brzygu rzyki Detroit, przi grańicy ze Kanadům. Założůne we 1701 uod Francuzůw, we 1783 przekozane USA, uod 1802 mo mjejske prawa. Srogi uostrzodek industryje, znůmy znamjyńńy skiż produkcyje autůw (majům sam śedźiby trzi kůncerny: *[[Ford Motor Company]]* (zał. 1903), *[[General Motors]]* (zał. 1916) a *[[Chrysler]]* (zał. 1925). Krům tygo inkszo industryjo, we tym chymiczno a zbrojyńowo, a śedźiba finansowych insztytucyjůw. Uostrzodek naukowy a akadymicki (3 uńiwersytety). 18 lipca 2013 sztad uogłośůł plajta.
Jawa

**Jawa** to je wyspa we połedńowo-wschodńij Azyji, we archipelagu Wjelgich Sůndajskich Wyspůw. Należy do Indůnezyji. Mo 126 700&nbsp;km² wjyrchu a půmjyszkuje ja przez 130 milijůnůw ludźi. Wjynkszo tajla ludźi używo jawajskij godki, nale wjy tyż indůnezyjsko godka. Geologiczńy, srogszo tajla Jawy mo wulkańiczne pochodzyńy. Klima a wulkůńiczno gleba sprzijo sam dobrym zbjorům we bauerstwje. Nojwyższy wulkůn na wyspje to Semeru (3676 m n.p.m.).
Amok

**Amok** to je zorta agresywnego zachowańo, podanygo na szał, kero trefjo śe we austronezyjskich kulturach. Same słowo pochodźi ze austronezyjskich godek, we kerych uoznaczo "klepńůny ze furyje".
Karl Malden

**Karl Malden** (rodz. 22 marca 1912 we Chicago, um. 1 lipca 2009 we Los Angeles) – amerikański szauszpiler syrbskigo pochodzyńo. Zdobywca Uoskara za najlepszo drugoplanowo rola we filmje "A Streetcar Named Desire" we 1951 roku.

### Filmografijo
* *[[They Knew What They Wanted (film)|They Knew What They Wanted]]* (1940)
* *[[Winged Victory]]* (1944)
* *[[13 Rue Madeleine]]* (1947)
* *[[Boomerang (1947 film)|Boomerang]]* (1947)
* *[[Kiss of Death (1947 film)|Kiss of Death]]* (1947)
* *[[The Gunfighter]]* (1950)
* *[[Where the Sidewalk Ends]]* (1950)
* *[[Halls of Montezuma (film)|Halls of Montezuma]]* (1951)
* *[[A Streetcar Named Desire (film s 1951)|A Streetcar Named Desire]]* (1951)
* *[[The Sellout]]* (1952)
* *[[Diplomatic Courier]]* (1952)
* *[[Operation Secret]]* (1952)
* *[[Ruby Gentry]]* (1952)
* *[[I Confess (film)|I Confess]]* (1953)
* *[[Take the High Ground!]]* (1953)
* *[[Phantom of the Rue Morgue]]* (1954)
* *[[On the Waterfront]]* (1954)
* *[[Baby Doll]]* (1956)
* *[[Fear Strikes Out]]* (1957)
* *[[Bombers B-52]]* (1957)
* *[[Time Limit (film)|Time Limit]]* (1957) (reżyser)
* *[[The Hanging Tree]]* (1959) (wspůłreżyser)
* *[[Pollyanna (film)|Pollyanna]]* (1960)
* *[[The Great Impostor]]* (1961)
* *[[One-Eyed Jacks]]* (1961)
* *[[Parrish (film)|Parrish]]* (1961)
* *[[All Fall Down (film)|All Fall Down]]* (1962)
* *[[Birdman of Alcatraz (film)|Birdman of Alcatraz]]* (1962)
* *[[How the West Was Won (film)|How the West Was Won]]* (1962)
* *[[Gypsy (1962 film)|Gypsy]]* (1962)
* *[[Come Fly with Me (film)|Come Fly with Me]]* (1963)
* *[[Dead Ringer (film s 1964)|Dead Ringer]]* (1964)
* *[[Cheyenne Autumn]]* (1964)
* *[[The Cincinnati Kid]]* (1965)
* *[[Nevada Smith]]* (1966)
* *[[Murderers' Row (film)|Murderers' Row]]* (1966)
* *[[Hotel (film)|Hotel]]* (1967)
* *[[The Adventures of Bullwhip Griffin]]* (1967)
* *[[Billion Dollar Brain]]* (1967)
* *[[Blue]]* (1968)
* *[[Hot Millions]]* (1968)
* *[[Patton (film)|Patton]]* (1970)
* *[[The Cat o' Nine Tails]]* (1971)
* *[[Wild Rovers]]* (1971)
* *[[Summertime Killer]]* (1972)
* *[[Beyond the Poseidon Adventure]]* (1979)
* *[[Meteor (film)|Meteor]]* (1979)
* *[[Miracle on Ice]]* (1981)
* *Twilight Time* (1982)
* *[[The Sting II]]* (1983)
* *[[Fatal Vision]]* (1984)
* *[[Dario Argento's World of Horror]]* (1985)
* *[[Alice in Wonderland (film s 1985)|Alice in Wonderland]]* (1985)
* *[[Billy Galvin]]* (1986)
* *[[Nuts]]* (1987)
* ** (2003)

### Necowe uodwołańa
* Profil we imdb
Prekmursko godka

**Prekmursko godka** (słowyńsko *Prekmurščina,* prekmursko *Prekmürščina, Prekmürski jezik,* madźarsko *Vend nyelv, Prekmurjei nyelv*) je połedńowosłowjańsko godka. Do zapisu używo łaćińskigo abecadła. Prekmursko je izolowanym djalektym słowyńskij godki.

## Prekmurske abecadło

## Bajszpil użyćo

## Zdrzůdła
* Mária Mukics: *Changing World - The Hungarian Slovenes* (*Változó Világ* - *A magyarországi szlovének*) Press Publica
* Mukics Ferenc: Szlovén Nyelvkönyv/Slovenska slovnica (Slovenian language-book), 1997. ISBN 963-04-9261-X
* **Molitvena kniga,** Oprvim 1783. leta vödána na zapovedi sztrcske Szily Jánosa. prvoga Szombathelyszkoga püspeka. **Zálozso Zvér János** knigar v muraszombati, **ODOBRENA OD CÉRKVENE OBLÁSZTI** 1942.
* **Vilko Novak:** ***Slovar stare knjižne prekmurščine,*** Založba ZRC, Ljubljana 2006. ISBN 961-6568-60-4
* **Fliszár János:** *Magyar-vend szótár/Vogrszki-vendiski rêcsnik,* Budapest 1922.
* **Francek Mukič:** *Porabsko-knjižnoslovensko-madžarski slovar,* Szombathely 2005. ISBN 963-217-762-2
* **Források a Muravidék történetéhez/Viri za zgodovino Prekmurja 2.** Szombathely-Zalaegerszeg 2008. ISBN 978-963-7227-19-6
Boris Jelcyn

**Boris Jelcyn** (rus.: *Борис Николаевич Ельцин*, rodz. 1 lutygo 1931 we Butce, um. 23 kwjetńa 2007 we Moskwje) – prymjer (grudźyń 1991 - 15 maja 1992, dowńi: prymjer Sowjeckij Federacyje uod 6 lipca 1992), a ńyskorzi pjyrszy prezydynt Rusyje. We lotach 1961 - 1990 noleżoł do Kůmůńistycznyj Partyje Sowjeckigo Sojuszu, bůł uod 1977 do 1985 jeji pjyrszym sekrytorzym we Swjerdłowsku (terozki Jekaterinburg), a uod 1985 pjyrszym sekrytorzym we Moskwje. Wyćepany s tygo stanowiska uod Michaiła Gorbaczowa we 1987. 29 maja 1990 wybrano go na Przewodńiczůncygo Nojwyższyj Rady Ruskij Federacyjnyj Sowjeckij Republiki. Ńyskorzi wygroł we welůngu na prezydynta RFSR. We dńach 19 - 21 śyrpńa 1991 uorgańizowoł uopůr przi průbje puczu przećiw władzy Gorbaczowa. We 1996 wygroł zaś absztimůng na prezydynta wůunczas już ńypodległyj Rusyje. Zrzeknůł śe tyj fůnkcyje 31 grudńa 1999. Umrził 23 kwjetńa 2007 skiż ńywydolność śerca a cyrkulacyjnygo układu.
Ferdinand Frantz

**Ferdinand Frantz** (rodz. 8 lutego 1906 we Kassel, um. 26 maja 1959 we München) – mjymjecki uoperowy śpjywok, bas. Znůmy ze swojich rolůw we uoperach uod Richarda Wagnera. Wystympowoł we Vienna Staatsoper we Wjedńu, Semperoper we Dresden, La Scala we Milano a Covent Garden we Lůndyńe.

### Necowe uodwołańa
* Bjografijo we allmusic.com (we angelskij godce)
Syrbsko Republika

**Syrbsko Republika** (syrb.-chorw. *Republika Srpska* / *Република Српска*) – jydno ze dwůch skłodowych tajlůw Bośńe a Hercegowiny (drugo je *[[Federacyjo Bośńe a Hercegowiny]]*). Mo 24 811&nbsp;km² wjyrchu a pomjyszkuje ja 1 411 000 ludźi (dane ze 2005 roku). Stolicům podle prowa je Sarajewo, nale isto Banja Luka. Teroźńi sztatus Syrbskij Republiki je uregulowany uod pokojowygo porozumjyńo, kere zakůńczůło důmowo wojna we Bośńi a Hercegowińe (1992-1995).

## Ludztwo
Syrbsko Republika je pomjyszkowano uod ůng. 1,5 mln perzůnůw (2006 r.); 90% ś ńich to Syrby, krům uůnych żyjům sam znamjyńńy Chorwaty a Bośńaki (bośńacke muzułmany).

## Prezydynty Syrbskij Republiki
* Momčilo Krajišnik 1991-1992
* Radovan Karadžić 1992-1996
* Biljana Plavszić 1996-1998
* Nikola Poplašen 1998-1999
* Mirko Sarović 1999-2002
* Dragan Čavić 2002-2006
* Milan Jelić 2006-2007
* Igor Radojičić 1 paźdźerńika 2007 - 28 grudńa 2007 (*na fila*)
* Rajko Kuzmanović 28 grudńa 2007 - 2010
* Milorad Dodik 2010 - *dali*
Antonín Jedlička

**Antonín Jedlička** (rodz. 18 lutygo 1923, um. 28 śyrpńa 1993) – czeski szauszpiler, kůmik a imitatůr klangůw. Pracowoł m.in. przi filmach *[[Arabela (telewizyjny serial)|Arabela]]* a *[[Krtek]]*.

### Necowe uodwołańa
* Profil we imdb (we angelskij godce)
* Uo Jedličce na neczajće czeskij telewizyje (we czeskij godce)
Gůndwana

**Gůndwana** to bůł połedńowy superkůntynynt kery istńoł we paleozojiku a na anfangu mezozojiku, a zaś na kůńcu mezozojiku a na anfangu kynozojiku. Jeji mjano pjyrszy wkludźůł Eduard Suess a wźůn je uod mjana půłnocnygo regijůnu we Indyjach.
Fukutsu

**Fukutsu** to je mjasto we Japůńije, we prefekturze Fukuoka, we půłnocno-zachodńij tajli wyspy Kiusiu. Powstało 1 lutygo 2005 bez skuplowańy mjastůw Fukuma a Tsuyazaki. Mo 52,71&nbsp;km² wjyrchu a 56 500 mjyszkańcůw.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta mjasta (we japůńskij godce)
Julio Iglesias

**Julio Iglesias** (rodz. 23 wrześńa 1943 we Madyće) – szpańelski pjosynkorz a kůmpozytůr. Bez jaki czas groł tyż we fusbal we skupińe Realu Madrid jako tormůn. Jako śpjywok wydoł przez 77 albůmůw. Śpjywo we szpańelskij, angelskij, italskij, portugalskij a mjymjeckij godce. We 1987 dostoł Nadgroda Grammy. Je uojcym uod Enrique Iglesiasa.

### Dyskografia

### Necowe udowołańa
* Neczajta Julio Iglesiasa
D

**Dd** – pjůnto buchsztaba we steuerowym szrajbůnku, a szůsto we ślabikorzowym szrajbůnku, Szůsto polskigo a tyż czeskigo abecadła, wystympuje tyż we wszyjskich inkszych wykludzůnych s łaćińskigo abecadła. We bezma kożdyj godce uoznoczo .
Apyńiński Půłwysep

**Apyńiński Půłwysep** – půłwysep we połedńowyj Ojropje, uobkolůny uod akwynůw Strzůdźymnygo Morzo: Liguryjskigo a Tyrryńskigo uod zachodu, Jůńskigo uod połedńo a Adrjatyckigo uod wschodu. Jygo wjyrch je 150 000 km². Rozćůngo śe ze půłnocy na połedńe na dugości 1100&nbsp;km. Apyńiński půłwysep bezma cołki przinoleży do Italije, wyjůntkůma sům ynklawy tygo państwa: Watykůn a San Marino.
Skiż ksztołtu je mjanowany *italskim strzewikym*.
Dina Hayek

**Dina Hayek** (arab.: دينا حايك), rodzůno jako **Collet Bou Gergis** 10 czyrwńa 1982 to je libańsko śpjywoczka pop. Jeji karjera mjała anfang we 1999 roku, popularność dała ji plata *[[Katabtillak]]* wydano we 2005.

### Dyskografijo
**Sehir Al Gharam* (2003) 
**Katabtillak* (2005)
**[[Ta'ala Albi]]* (2006)

### Necowe uodwołańa
* Profil we arab-celebs.com (we angelskij a arabskij godce)
Ohio

**Ohio** (/oʊˈhaɪ.oʊ/) je sztat na půłnocnym wschodźe Zjednoczůnych Sztatůw. Grańica mo na půłnocy ze sztatym Michigan, na wschodźe ze Pynsylwańijům, na połedńu ze Kentucky a Zachodńům Wirgińijům, a na zachodźe ze Indianům.

Nojsrogsze mjasta:

# Columbus
# Cleveland
# Cincinnati
# Toledo

Stolica - Columbus.

Wjelość ludźi - 11,485,9

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Ohio (we angelskij godce)
Binůminalne mjanowańy

**Binůminalne mjanowańy** (uod łać. *binomen* - dwa mjana) to je systym mjanowańo wszyjskich zortůw żywych uorgańizmůw dwůma mjanami. Uopracowoł go szwedzki przirodńik Carl von Linné. We tym systymje kożdo zorta żywych uorgańizmůw mo dwa mjana łaćińske (abo postłaćinske), bez tyn przikłod *Aquila chrysaetos* - *Aquila*, adler, a *chrysaetos* - skolny. S anfanga dowo śe mjano zorty, a ńyskorzi mjano gatůnku. Skiż używańo łaćińskich mjanůw, s kerych kożde jednoznaczńy uokryślo gatůnek, idźe lekuśko go idyntyfikować uod używaczůw kożdyj godki.
Dżami al-tauarich

**Dżami al-tauarich** (**Jami al-tawarikh** lebo **Śwjatowo gyszichta**, per. **جامع‌التواریخ**) je irańske dźeło literatury a gyszichty, napisane bez Raszida al-Dina na poczůnku XIV stolećo.
Chwalimsko gwara

**Chwalimsko gwara** – jedno ze dolnoślůnskich gwarůw, bezma wymarło.  Godało śe we ńi kejśik na teryńe gyszichtowygo Dolnygo Ślůnska (kole Źelůnyj Gůry). Do kupy ze sycowskům a chazackům tworzi ślůnsko godkowo wyspa postrzůd wjelgopolskigo djalektu polskij godki.
Chimo Bayo

**Chimo Bayo** to je szpańelsko skupina kero gro muzyka dens, nojbarźi znůmo ze śpjywki "Asi me gusta a mí (X-ta sí, X-ta no)". We 90. lotach XX stoleća ta jejich śpjywka bůła szlagerym we Szpańiji, Grecyji a Połedńowyj Americe.

### Dyskografijo (jyno single)

* Química
* Asi me gusta a mí (X-ta sí, X-ta no)
* Bombas
* La Tía Enriqueta

### Necowe uodwołańa
* Wywjod MTV Spain ze skupinům
Talliina vakamaa

**Talliina vakamaa** je tradycyjno jednostka wjyrchu ze regijůnu Võromaa. Jedne talliina vakamaa je růwne 400 ruutsüldůw, eli 0,18 hektara.
Nudle

**Nudle** to je jodło kere śe robi ze můnki, wody a ńykej jajcůw. Proste nudle sům podane na dugo faborka, nale rychtowane we fabrice majům roztomajte ksztołty - szlajfki, ruły, świdry a inksze.
Ń

**Ńń** – śedymnasto buchsztaba Steuerowygo szrajbůnku lo ślůnskij godki, wystympuje też we polskim abecadle. We uobuch mo fůnetyczno wartość [ɲ]. Růżńica je jynoż tako, co we polskim ńy mo żodnygo słowa, kere by śe zaczynało na ta litera, we ślůnskim zapisowanym Steuerůw szrajbůnkym je takich mocka (btp. ńydźwjydź, ńy, ńydźela).
Lady Pank

**Lady Pank** je polsko muzyczno skupina, kero gro rok. Zołożůli ja we 1981 roku.

## Skłod
### 1982
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw
* Janusz Panasewicz - śpjyw
* Edmund Stasiak - gitara
* Paweł Mścisławski - basowo gitara
* Jarosław Szlagowski - szlagcojg
### VIII 1985-86
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw
* Janusz Panasewicz - śpjyw
* Edmund Stasiak - gitara
* Paweł Mścisławski - basowo gitara
* Andrzej Dylewski - szlagcojg
### 1987-88
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw
* Janusz Panasewicz - śpjyw
* Edmund Stasiak - gitara
* Paweł Mścisławski - basowo gitara
* Wiesław Gola - szlagcojg
### 1989
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw
* Janusz Panasewicz - śpjyw
* Jarosław Szlagowski - szlagcojg
* Bogdan Kowalewski - basowo gitara
* Robert Jaszewski - basowo gitara
### 1990-91
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw
* Janusz Panasewicz - śpjyw
* Jarosław Szlagowski - szlagcojg
* Piotr Urbanek - basowo gitara
* Kostek Joriadis - knefle
### 1994- IX 2001
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw
* Janusz Panasewicz - śpjyw
* Kuba Jabłoński - perkusyjo
* Krzysztof Kieliszkiewicz - basowo gitara
* Andrzej Łabędzki - gitara
### Teroźńi skłod
* Jan Borysewicz – gitara, śpjyw (uod 1981)
* Janusz Panasewicz – śpjyw (uod 1982)
* Kuba Jabłoński - perkusyjo (uod 1994)
* Krzysztof Kieliszkiewicz – basowo gitara (uod 1994)
* Michał Sitarski – gitara, (uod 2001)

## Dyskografijo
* *Lady Pank* (1983)
* *Ohyda* (1984)
* *[[Drop Everything]]* (1985) MCA Records
* *LP 3* (1986)
* *O dwóch takich, co ukradli Księżyc cz. I* (1986)
* *O dwóch takich, co ukradli Księżyc cz. II* (1987)
* *Tacy sami* (1988)
* *Zawsze tam, gdzie ty* (1990)
* *Lady Pank '81-'85* (1992)
* *Nana* (1994)
* *"Mała wojna" akustycznie* (1995)
* *Ballady* (1995)
* *Gold* (1995)
* *The Best of Lady Pank* (1990)
* *Międzyzdroje* (1996)
* *Zimowe graffiti* (1996)
* *W transie* (1997)
* *Łowcy głów* (1998)
* *Koncertowa* (1999)
* *Złote przeboje* (2000)
* *Nasza reputacja* (2000)
* *Besta Besta* (2002)
* *The Best - "Zamki na piasku"* (2004)
* *Teraz* (2004)
* *Strach się bać* (2007)
* *Maraton* (2011)
* *Miłość i władza* (2016)
* *Zimowe graffiti 2* (2017)
* *LP1* (2018)
* *LP40* (2021)
* *45* (2025)

## Necowe uodwołańa

* Uoficjalno neczajta skupiny
* Neczajta fanůw Lady Pank 
* Radyjo Lady Pank
Ńil

**Ńil** to je nojdugszo rzyka we Africe, podug ńykerych zdrzůdłůw je tyż nojdugszo na Źymji (podug inkszych dugszo je Amazůnka). Płyńe bez Burůndi, Ruanda, Tanzańijo, Uganda, Sudůn a Egipt. Je 6695 kilomyjtrůw dugo a wjyrch jeji dorzyczo mo 2 870 000&nbsp;km². Zdrzůdła Ńilu průgowali nolyź już za czasůw Nerůna (54-68 n.e.), nale noloz je dźepjyro Henry Morton Stanley we XIX stoleću. Za zdrzůdłowo rzyka lo Ńilu je powożano Kagera. Wele dolnygo bjygu Ńilu rozwijała śe egipsko ciwilizacyjo. Ńil mo deltowe ujśće do Strzůdźymnygo Morzo.
Solus Christus

**Solus Christus** (s łać., śl.: *Jyno Kristus*) – krześćijańsko doktryna, uogłoszůno uod Marćina Lutra, kero uobowjůnzuje we wszyjskich protestanckich  kośćołach. Podug ńi, ino Kristus je postrzedńikym mjyndzy ludźami a Bogym. Skiż tygo we protestanckich wyznańach ńy mo kultu śwjyntych abo Maryje. Doktryna ta je uoparto na cytatach ze Biblije: Apostolske Dźeje 4:10.12, Brif do Tymoteusza 2:5, Wańelijo Jana 14:6 a Brif do Efyzjanůw 4:15.
Caracas

**Caracas** – stolica Wynezueli, rozlygowano na půłnocy kraju, 11&nbsp;km na połedńe uod brzygu Karajibskigo Morzo. Zołożůne we 1567 roku uod Diego de Losady. We 1810 uostrzodek bůntu przećiwko Szpańije bojowńikůw Simóna Bolívara. Uod 1821 stolica ńypodlygłyj Wynezueli.
Rockall

**Rockall**, inakszy **Waveland** to je ńywjelgo a ńypomjyszkano skalisto wyspa na Atlantyckim Uoceańe, 57°35′N 13°41′W. Mo 30 myjtrůw strzedńice a je 22 myjtry wysoko. Uoddekńůno 22 śyrpńa 1686 uod Szpańelokůw. Noleży do Wjelgij Brytańije, nale wadzům śe uo ńa tyż Faerske Wyspy, Irlandyjo a Islandyjo.
Dead Can Dance

**Dead Can Dance** to bůła muzyczno skupina ze Australije, aktywno we latach 1981 - 1998. Zołożůno we Melbourne bez Lisy Gerrard a Brendana Perrygo. Grała muzyka ze zorty dark independent. Skupina po uoficjalnym rozwjůnzańu zrobjůła jeszcze kůncertowo sztreka we 2005 roku, a ńyskorzi zaś śe rozpadła.

### Dyskografijo
* *[[Dead Can Dance (album)|Dead Can Dance]]* (1984)
* *[[Garden of the Arcane Delights]]*  (1984)
* *[[Spleen and Ideal]]* (1985)
* *[[Within the Realm of a Dying Sun]]* (1987)
* *[[The Serpent's Egg]]* (1988)
* *[[Aion (album)|Aion]]* (1990)
* *[[A Passage in Time]]* (1991, kůmpilacyjo)
* *[[Into the Labyrinth (albům Dead Can Dance)|Into the Labyrinth]]* (1992)
* *[[Toward the Within]]* (1994)
* *[[Spiritchaser]]* (1996)
* *[[Dead Can Dance (1981-1998)]]* (2001, Box Set)
* ** (2003, kůmpilacyjo)
* *[[Anastasis]]* (2012)
* *[[In Concert]]* (2013)
* *[[Dionysus]]* (2018)

### Necowe uodwołańa

* neczajta skupiny
* Dead Can Dance Library
Kowalski (muzyczno skupina)

**Kowalski** to je polsko muzyczno skupina założůno we 2001 roku. Rok ńyskorzi wydała plata "*[[Marian (muzyczny albům)|Marian]]*" bez Pomaton EMI. We skłod skupiny wlazujům Grzegorz Kowalski, Artur Kowalski, Irek Kowalski, Tomek Kowalski a Zdzisiek Kowalski. Skupina sztartowała we Krajowym Kůnkurśe Ojrowizyje we 2004 roku, kaj zajyna 13. plac. Nojbarzi znůmo ze szlagrůw: "Monte Cassino", "Marian", "Karolina" a "Irlandia Zielona" a tyż ze singla "Piosenka o Jędrku Lepieju", kery bůł wćepowany do krzinkůw uod posłůw do polskigo Sejmu. Podug samyj skupiny, gro uůna "muzyka lo zwykłych ludźůw, lo Kowalskigo". Idźe pedźeć, co je to muzyka ze zorty folk.
Spartakus

**Spartakus** (rodz. ?, um. 71 p.n.e.) – ńywolńik a gladjatůr rzimski, wjerza trackigo pochodzyńo. Uorgańizatůr a prziwůdca nojsrogszygo powstańo ńywolńikůw we Starożytnym Rzimje. Pod jygo prziwůdztwym wojowało przez 100 tyś. ludźi -ńywolńikůw a gladjatorůw. Jygo powstańy zdławjůł Marek Licynijusz Krassus. Spartakus zginůł we walce a jygo ćoła ńy znejdźůno. Uod jygo mjana pochodźi mjano "spartakjada".
Gabrio Casati

**Gabrio Casati** (rodz. 2 śyrpńa 1798 we Milano, um. 16 listopada 1873) – italski politiker, gowa tymczasowygo rzůndu we czas bůntu we Milano we 1848 roku, uod 27 czyrwńa do 15 śyrpńa 1848 prymjer Krůlestwa Sardyńije. Połńůł tyż fůnkcyjo marszałka Synatu Italije (8 paźdźerńika 1865 - 13 lutygo 1867 a 21 marca 1867 - 2 paźdźerńika 1870).
Dwupuklato kamela

**Dwupuklato kamela**, inakszy **baktryjůn** (łać.: *Camelus ferus*) to je srogi parzistokopytny cyckocz, kery je dźiwokim zwjyrzym, co uůn żyje we strzodkowyj Azyji (Můngolijo a Chiny), atoli tyż jako chowny gadźina (*Camelus bactrianus*). Mo trocha rubszo budowa kej jednopuklato kamela (drůmedar), nale je myńszy atoli barzi kudłaty. Srogszo tajla dwupuklatych kamelůw żyje we ńywoli (przez 1,4 milijůna sztuk), nojsrogszo grupa dźiwokij gadźiny tygo gatůnku pomjyszkuje Pustyńa Gobi (ůng. 1000).

Dwupuklate kamele sům źelinożerne a przistosowane do żyćo na pjoskowym teryńe. Jejich futro chrůńi je uod źimna po ćmoku a uod gorkośći po jasnoku. We kłymbje majům uůne do 2 myjtrůw a jejich woga poradźi dolyźć do 725&nbsp;kg. Poradzům strzimać bez wody bez pora dńůw, a ńyskorzi wyduldać jeji aże 120 litrůw naroz.
Dalia Grybauskaitė

**Dalia Grybauskaitė** (rodz. 1 merca 1956 we Wilńe) – litewsko ekůnůmistka, dyplůmata a polityker. Bůła mińistrym finansůw Litwy we lotach 2001 - 2004 a ńyskorzi kůmisorzym uod sprow budżetu a finansowygo programowańo we Ojropejskij Kůmisyji. Sztartowała we absztimůngu na prezydynta Litwy we 2009 jako bezpartyjno, a wygrała we pjyrszyj turze we keryj zdobůła 69% głosůw. 12 lipca 2009 uobjyna urzůnd prezydynta Litwy.
Cojedes

**Cojedes** to je jedyn ze 23 sztatůw Wynezueli. Zajmuje 14 800&nbsp;km² a podug danych ze 2005 roku pomjyszkowało go 291 234 perzůnůw. Uostoł utworzůny we 1864 roku. Jygo stolicům je mjasto San Carlos.
Drzikwost

**Drzikwost**, **świstek** (*Phoenicurus ochruros*) je gatůnek śpjywajůncygo ptoka ze familije muchołůwkůw (Muscicapidae). Je źdźebko myńszy uod wrůbla a nojbarzi go uozeznowajům po uůnygo czyrwjůnawym kwośće a ćmawych fyjdrach.

Drzikwosty lyngnům śe we duckach a kejśik szło je prziwidźeć jynoż we gůrach. Dźepjyro uod ůngyfer 250 lot tyn gatůnek rozloz śe po ńiżkach a terozki do śe go tyż trefić kole ludzkich důmůw a inkszych placůw byćo. Drzikwost jy przede wszyjskim chroboki, kere sům uod uůnygo łowjůne ze źymje lebo rzodźi ze luftu. Śpjyw drzikwostůw je fest charakterystyczny, bo postrzodkowo jygo tajla spůmino szkrobjůncy szum. Tyn gatůnek wrachowuje śe do skupiny ptokůw, kere jako pjyrsze zaczynajům śpjywać uod ranka.
Estuaire

**Estuaire** je jydno ze dźewjyńću prowincyjůw Gabůnu. Je uůna położůno na zachodźe państwa, nad Atlantyckym Uoceanym. Grańica mo uod wschodu ze prowincyjům Woleu-Ntem, uod połedńowego wschodu ze prowincyjům Postrzodkowe Ogowe a uod połedńo ze Nadmorskym Ogowe. Uod půłnocy grańiczy ze Růwńikowům Gwinyjům. Wjyrch Estuaire je 20 740&nbsp;km² a mjyszko we ńim 638 219 perzůnůw (bezma půł cołkij populacyje państwa), co dowo zagynszczyńy 22,33 perz./km². Stolicům prowincyje je mjasto Libreville, kere je ku tymu stolicům cołkigo Gabůnu.

Tajluje śe na trzi departamynty: Kůmo (stolica: Kango), Komo-Mondah (Ntoum) a Noya (Cocobeach).
Lilith

**Lilith** to je babski dymůn ze mezopotamskij mitologiji. Ńykej je brany za pjyrszo baba uod Adama. Lilith je spůmńano we Bibliji we Kśyndze Izajasza 34,14. Cołki mit uo Lilith jako babje Adama nojsampjyrw uopisuje anůńimowo kśůnżka ze Strzedńich Storoczůw, "Alfabet Ben-Sira". Podug ńi, Lilith uostała stworzůno do kupy ze Adamym, nale śe ś ńim powadźůła skiż tygo, co ńy przistała na podlygłość jymu. Ńyskorzi urodźůła *Liliny* (we islamje znůme jako dżiny). Adam błagoł Boga, coby mu sprowadźić Lilith nazod. Bůg posłoł za ńům trzi jańoły, Senoya, Sansenoya a Semangelof, kere pedźały Lilith, co bydům kożdy dźyń szlachtować co setne ze jeji bajtlůw, aże śe ńy wrůći nazod do raju. Lilith do Raju ńy wrůćůła a zeszła do pjekła, kaj uostała libstům uod nojwyższygo ze szatanůw. We strzedńich storoczach ńykere Żydy dowały bajtlom amulety ze mjanůma trzech jańołůw, coby jejich uchrůńić uod Lilith.
Bajery

**Bajery** (mjym.: *Freistaat Bayern* - Swobodne Państwo Bajerůw) je land we połedńowyj tajli Mjymcůw. Mo 70 533&nbsp;km² wjyrchu a pomjyszkuje go ůng. 12,5 milijůna ludźi. Jygo stolicům je München. Sům potajlowane na 7 rejyncyjůw, 96 krysůw (25 mjastůw na prowach krysu a 71 źymskich krysůw) a 2056 gminůw. Połedńowo jejich tajla zajmujům Alpy. Je to jedyn ze bogatszych landůw Mjymcůw. Je sam fest rozwińůno motoryzacyjno industryjo (BMW), maszinowo, lotńiczo, tkalno a inksze. Bauerstwo tyż je fest rozwińůne, nojsrogszo we Mjymcach produkcyjo mlyka, kyjze a mlycznych wyrobůw. Bajery sům tradycyjńy katolicke, ze Marktl am Inn pochodźi downy papjyż, Bynedikt XVI.

## Geografijo
Bajery majům grańica ze Austrijům, Czeskům Republikům, Szwajcaryjům, a tyż ze inkszymi mjymjeckimi landůma: ze Badyńijům-Wirtymbergům, Hesyjům, Turyngijům a Saksůńijům.

Nojwynksze rzyki Bejerůw to Altmühl, Alz, Amper, Důnaj, Fränkische Saale, Iller, Inn, Isen, Izara, Lech, Myn, Mindel, Naab, Paar, Pegnitz, Regen, Regnitz, Rott, Vils a Wertach.

Nojwynkszy wjyrch Bajerůw to Zugspitze, kery je 2963 m wysoki. Inksze wjelge to Watzmann (2714m), Nebelhorn (2224m) a Grosser Arber (1457m).

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Bajerůw
Caissa

**Caissa** to je mityczno drijada, terozki przedstowjane jako bogini szachůw, ńimo iże takigo mitu we antycznych kulturach ńy bůło. Pjyrszy Caissa przedstawjůł we tyj roli William Jones we gydichće *Caissa or the games of chess* ("Caissa abo szachowy szpil"), wydanym we 1772 roku we Oxfordźe. We tyj gydichće zolyći ś ńům Mars, nale ńy ma napisane, iże co u ńi uzyskoł eli ńy. Terozki mjano Caissa je używane uod szachowych cajtůngůw a samych szpilerůw jako mjano fortuny abo cufla we szpilu; godajům, co Caissa jejim sprzijała abo ńy. Mjano Kaissa mjoł ruski kůmputrowy szachowy program, kery we 1974 wygroł mistrzostwa śwjata kůmputrowych szachowych programůw we Sztokholmje.
Krojc

**Krojc** - jedna ze sztyrech farb we szpilkartach. W kartach niymieckich je to ajchel (), za to we francuskich czŏrny krziż abo krasikōń (♣). We szkacie je to farba nojstarszŏ, za to w bridżu nojmodszŏ. W kartach łacińskich ôdpadŏ mu maczuga.
### W inkszych gŏdkach
* polsko: *żołądź*, *trefl*, *krojc*, *krajc*
* niymiecko: *Eichel*, *Kreuz*, *Treff*
* angelsko: *Acorns*, *Clubs*
* czesko: *žaludy*, *kříže*, *trefy*
### Ôbejzdrzij tyż
* herc
* szel
* grin
Figowo uopůncyjo

**Figowo uopůncyjo** (*Opuntia ficus-indica*) je sukulynt ze familije kaktusowatych, pochodzůncy ze Meksyku, nale znaturalizowany we cołkim basyńe strzůdźymnygo morzo a we sztrefach uo umjarkowanym klimaće we Americe, Africe, Azyji a Uoceańiji.
Kaszubske boliuoczko

**Kaszubske boliuoczko** (*Ranunculus cassubicus* L.) – je źelina ze familije boliuoczkowatych (*Ranunculaceae*). Rośńe mjyndzy inkszymi kole Wejherowa.
Goz

**Goz** to je stůn skupjyńo matreji, we kerym fizyczne ćoło leko zmjyńo ksztołt a zajmuje cołko przestrzyń jako mo dostympno. Wyńiko to ze właściwośćůw czůnsteczek, kere we tym stańe majům połno swoboda ruchu.
Jacopo Peri

**Jacopo Peri** (rodz. 20 śyrpńa 1561, um. 12 śyrpńa 1633) – italski kůmpozytor a śpjywok, kery dźałoł mjyndzy epokůma renesansu a baroku. Jygo dźeło, "*[[Dafne]]*", kere napisoł we 1597 roku, je poważane za pjyrszo uopera. Inkszo jygo znůmo uopera to "*[[Ojrydyka (uopera)|Ojrydyka]]*".
Gabůn

**Gabůn**, **Republika Gabůńsko** (franc. *République Gabonaise*) – państwo we strzodkowyj Africe, nad Atlantyckim Oceanym. Granica mo s Růwńikowům Gwinyjům, Kamerůnym (na půłnocy) a Kůngem (na wschodźe). Stolicům a nojsrogszym mjastym Gabůnu je Libreville. Gospodarka je uoparto na bauerstwje, kero dowo ůng. 60% narodowygo dochodu. 41% mjyszkańcůw je myńi kej 15 lot stare. Dowńij Gabůn bůł francuskům kolůńijům.
Ruski rubel

**Ruski rubel** (rus.: *рубль*) to je waluta używano we Rusyji a tajlowo we Abchazyji a Połedńowyj Uosetyji. Podug ISO 4217 mo kod **RUB**, dowńi mjała kod **RUR** aże do denůminacyje we 1998. Ruski rubel tajluje śe na 100 kopjejkůw (rus.: *копе́йка*). Dowńi rublůw używało śe we SSSR a jeszcze dowńi we Ruskim Imperyjům. Rubel je we użyću uod 500 lot, uod 1710 tajluje śe na kopjejki. Ńy mo uoficjalnygo symbolu, kej amerikański dolar, fůnt szterling abo ojro. Propůnowane sům dwa: przekreślůne Р (cyrylica, uodpado łaćińskimu R) abo . We uobjygu sům banknoty 5, 10, 50, 100, 500, 1000 a 5000 rublůw a klepoki 1, 5, 10 a 50 kopjejkůw a 1, 2, 5 a 10 rublůw. Krům ruskigo, je tyż bjołoruski rubel a waluta ńyuznowanygo Naddńestrzo, naddńestrzański rubel.
Île Royale

**Île Royale** to je nojsrogszo wyspa we archipelagu Îles du Salut, kery noleży do Francuskij Gujany. Mo uůna 28 hektarůw wjyrchu a nojwyższy jeji půnkt je wysoki na 66 m n.p.m. Na Île Royale je hotel a muzyjům.
Dunajská Streda

**Dunajská Streda**, madź. *Dunaszerdahely*, mjym.: *Niedermarkt*) – mjasto we Słowacyji, we trnawskim kreju, na Małyj Naddunajskij Niżce. Jedne ze nojsrogszych mjastůw na wyspje Žitný ostrov (madź. *Csallóköz*). Pjyrszy roz spůmńane we 1250 roku pode mjanym *Zerda*. Dźepjyro we XVIII stoleću wkludzůno mjano *Szerdahely*, co we madźarskij godce uoznaczo "plac targůw co strzoda". Mimo aże ńyskorzi targi urzůndzano we pjůntki, mjano już śe uostało. Przidůmek "Duna-" dodano we XIX stoleću, mjano słowacke je we użyću uod 1919. Je to srogi uostrzodek madźarskij mjyńszośći, půmjyszkuje sam przez 80% Madźarůw.
Kuna Yala

**Kuna Yala** to je autůnůmiczno prowincyjo a comarca we Panamje, kero zajmuje 365 wyspůw ze archipelagu San Blas a kůnsek karajibskigo wybrzeżo Panamy, dugi na 373 kilomyjtry. Je zarzůndzano uod gubernatora, kerym uod 2006 roku je Avelino Brenes. Grańica mo s Kolůmbijům a prowincyjům Darién. Jeji stolicům je El Porvenir. Kuna Yala mo 2393&nbsp;km² wjyrchu a pomjyszkuje ja 36 487 ludźi (dane ze 2004 roka). Gyszichta Kuna Yala zaczła śe uod bůntu ludu Kuna we 1952 roku, kerymu przewodźůł wůdz a szaman Nele Kantule. Wuůnczas wkludźili uůńi fana ze hakenkrojcym, kery bůł znůmym simbolym we jejich kulturze. Skiż srogigo naćisku uod liderůw Kuna, jejich autůnůmijo uostoła uznano uod Panamy we 1930 roku. Terozki głůwnym zdrzůdłym dochodu we Kuna Yala je turystyka.

## Necowe uodwołańa
* Congreso General Kuna
* Neczajta gubernatora Kuna Yala
Radhošť

**Radhošť** to je wysoki na 1129 m n.p.m. gůrski wjyrch we Ślůnsko-Morawskim Beskidźe, we zlińskim kreju we Czeskij Republice. Jygo mjano pochodźi uod słowjańskigo boga Radogosta, kery mjoł sam dowńij uostrzodek kultu. Terozki na wjyrchu stoi jygo dynkmal. Je sam tyż kaplica św. Cyryla a Metodygo a wysoki na 46 myjtrůw maszt. Nojbliższe mjasto s kerygo idźe lyźć na Radhošť to Rožnov pod Radhoštěm.
Zeus

**Zeus** (**Dzeus**, gr. Ζεύς, nowogr. Δίας - *Dias*) – nojwyższy s bogůw we greckij mitologiji. Syn uod Krůnosa a Reji. Bůg ńyba a źymje, pogody a pjorůna. Uosabjůł nojwyższo zasada rzůndzůnco wszechśwjatym. Jygo atrybutůma bůły złote pjorůny, adler a tarcza mjanowana Egida. Głůwne place kaj sprawowano jygo kult bůły we Dodońe, Uolimpji a Nemeji. We rzimskij mitologiji utożsomjany ze Jowiszym.
Depeche Mode

**Depeche Mode** – brytyjsko muzyczno skupina zołożůno we 1980 roku we Basildon. Jeji mjano pochodźi uod francuskigo cajtůnga uo modźe. Skupina mo srogo nůmera fanůw na cołkim śwjeće, kere utworzili specyficzno subkultura mjanowano depesze a uorgańizujům trefy a "depoteki". Muzyczny gatůnek kery gro Depeche Mode je uokreślany roztomajće - Nowo Fala, synth pop, rock industryjalny a t.p.

### Skłod skupiny
* Vince Clarke - uod 1980 do 1981
* **[[Andrew Fletcher]]** – uod 1980 do 2022
* **[[Martin Gore]]** – uod 1980
* **[[David Gahan]]** – uod 1980
* Alan Wilder - uod grudńa 1982 do 1 czyrwjyńa 1995

### Dyskografijo (yno albůmy)
* *[[Speak & Spell]]* (1981)
* *[[A Broken Frame]]* (1982)
* *[[Construction Time Again]]* (1983)
* *[[Some Great Reward]]* (1984)
* *[[Black Celebration]]* (1986)
* *[[Music for the Masses]]* (1987)
* *[[Violator]]* (1990)
* *[[Songs of Faith and Devotion]]* (1993)
* *[[Ultra]]* (1997)
* *[[Exciter (album)|Exciter]]* (2001)
* *[[Playing the Angel]]* (2005)
* *[[Sounds of the Universe]]* (21 kwjetńa 2009)
* *[[Delta Machine]]* (2013)
* *[[Spirit]]* (2017)
* *[[Memento Mori]]* (2023)

### Necowe uodwołańa
* Neczajta skupiny
Fana Kuna Yala

**Fana Kuna Yala** uostoła przijynto we 1925 we czas Rewolucyje Kuna. Kuny za swoj simbol przijyńi hakenkrojc, kery bůł we jejich kulturze znůmy uod starożytnośći, a dali go na strzodek fany. We 1930 kej Panama uznoła autůnůmijo Kuna Yala, przijyńy ja za uoficjolno fana tygo rygjůnu. Terozki używano fana mo wjyrchńi a spodńi gurt wysoki na 1/6 wysokośći fany a majům te gurty apluzinowo farba, czorny hakenkrojc je postrzodku fany na gurće żůłtym, wysokim na 4/6 wysokośći fany. Dowńij bůły we użyću fany uo inkszych proporcyjach a farbach, l.b. s czyrwůnymi gurtůma na wjyrchu a spodku, uo proporcyjach fany 4:5 a gurtůw 1:3:1. We 1942 coby uodrůżńić fana Kuna Yala uod fany III Rajchu wkludzůno czyrwůny ring na hakenkrojcu, nale tyn wzůr gibko wyloz ze użytku.

### Bibljografijo
* Artikel uo fańe Kuna Yala we serwiśe Flags of the World (we angelskij godce)
Panama

**Panama**, **Republika Panamy** () – państwo we Strzodkowyj Americe, rozlygowane nad Karajibskim Morzem a Pokojnym Uoceanem. Grańica mo s Kolůmbijům a Kostarykům. Znůmo najbarzi ze Panamskigo Kanału, kery skrůćůł droga s Atlantyckigo Uoceanu na Pokojny Uocean.

S anfanga zamjyszkano uod Indjanerůw, we 1501 prziłůnczono do Szpańijskich kolůńiji we Americe. Uod 1830 tajla Kolůmbije, ńypodległo uod 1903 roka. We uzyskańu ńypodległośći dopůmogły Panamje Zjednoczůne Sztaty, nale za to dostoły Sztrefa Panamskigo Kanału, nad kerům Panama uzyskała suwerynność dźepjyro we 1997 roku.

Ludność: 60% Metysy, 20% Mulaty a Negry, 10% bjoli, krům tygo Indjanery a krojcoki. Ůng. 84% mjyszkańcůw je katolikůma.

We gospodarce nojwjynkszy udźoł mo obsługa Panamskigo Kanału, krům tygo bauerstwo a industryja.

## Ferwaltůngowy tajlůng
Panama je potajlowano na 9 prowincyjůw () a 3 terytoryja autochtůnůw (). Krům tygo sům dwa *comarcas*, kere sům podporzůndkowane regjyrůnkowi prowincyjalnymu a majům sztatus růwny panamskich gminům ().

Prowincyje Panamy (wroz ze istnymi mjastůma):
* Bocas del Toro (Bocas del Toro)
* Chiriquí (David)
* Coclé (Penonomé)
* Colón (Colón)
* Darién (La Palma)
* Herrera (Chitré)
* Los Santos (Las Tablas)
* Panamá (Panamá)
* Veraguas (Santiago de Veraguas)

Terytoryja Panamy (uo sztatuśe prowincyje):
* Emberá (Unión Chocó)
* Kuna Yala (El Porvenir)
* Ngöbe-Buglé (Quebrada Guabo)

Inksze terytoryja (uo sztatuśe gminy)
* Kuna de Madugandí - tajla prowincyje Panamá
* Kuna de Wargandí - tajla prowincyje Darién
Oktoberfest

**Oktoberfest** (s mjym. *Paźdźyrńikowe Śwjynto*) to sům chmjelowe dożynki, kere sům uobchodzůne na kůńec wrześńa a s poczůntku paźdźerńika we München. Pjyrszy Oktoberfest bůł uobchodzůny 12 paźdźerńika 1810. Terozki je to nojsrogszy na śwjeće festyn, we kerym bjere udźoł przez 6 miljůnůw perzůnůw. Oktoberfest trwo nojczyńśći bez 16 dńůw a bez tyn czas wypijo śe tam przez 5 miljůnůw litrůw bjyru. Oktoberfest zowdy uodmyko modo frelka na kůńu, za ńům jadům burmistrz München a gubernator Bajerůw. Na Oktoberfeśće uobowjůnzujům bajerske uobleczyńa jednako lo babůw a chopůw. Oktoberfest dowo finansowy uobrůt ůng. 1 milijard ojro.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Oktoberfestu
New Jersey

**New Jersey** je stůn na půłnocnym wschodźe Skuplowanych Stanůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Nowy Jork, na wschodźe ze Oceańy Atlantyckim, na połedńu ze Delaware, a na zachodźe ze Pynsylwańijům.

Nojsrogsze mjasta:

# Newark
# Jersey City
# Paterson
# Elizabeth

Stolica - Trenton.

Wjelość ludźi - 8,414,350

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta New Jersey (we angelskij godce)
Hypatyjo ze Aleksandryje

**Hypatyjo ze Aleksandryje** (gr.: Ὑπατία; rodz. 355 abo 370, um. marzec 415 we Aleksandryje) – neoplatůńsko filozoferka a matymatyczka ze starożytnyj Aleksandryje. Podug powjarki, wynojdła astrolabijům a zorta aeromyjtra. Bůła cerům uod Teůna ze Aleksandryje, filozofera, matymatykera a astrůnoma. Je przimowane, aże pomogała Ptolymejuszowi a Euklidesowi we redagowańu naukowych pracůw. Pisoła komyntarze do pracůw Djofantosa a Apolůńijusza ze Fergi. Jako filozoferka, mjoła we kole śa szkolorzůw uoddanych jeji filozoficznyj szuli, kero bůła zwjůnzano ze ezoterykůma metafizykům. Publiczńe uczůła astronomije a matymatyki. W czas kůnflikta mjyndzy mjyndzy prefektym Egipta Orestesym a biskupym Cyrylym wźyna strůna prefekta. Cyryl uobwińoł ja uo zawodzańe we dojśću do zgody ze prefektym. Podległe biskupowi ludźe zaszlachtowali Hypatja bez porżńyńce uostrymi muszlůma. Skiż tygo powstoło sroge zgorszyńe, tyż postrzůd krześćijanůw (mimo aże Hypatja bůła poważano za poganka).

### Necowe uodwołańa

* Neczajta uo Hypatji (we angelskij godce)
Hakynkrojc

**Hakenkrojc**, (we szrajbůnku dewanagari स्वस्तिक co idźe transliterować jako "svastika") to je we ksztołće krziża kery mo "połomane" ramjůna uo ece 90°. Sanskrycke mjano uoznaczo "przinoszůncy szczyńśće". Hakenkrojc pochodźi wjerza ze Indyji, kaj bůł używany jako talizmůn, nale je znůmy we roztumajtych kulturach na cołkim śwjeće uod starożytnośći. Ramjůna hakenkrojca mogům być złomane na prawo abo lewo strůna. Hekenkrojc ze ramjonůma złomanymi prawo je symbolym ruchu słůńca na ńebje (tak kej go idźe zoberzeć ze půłnocnyj půłkule), a je simbolym mocy słůńca a fojyry. Hakenkrojc ze ramjonůma złomanymi we lewo to je znok ćmoka a magije, a je uůn ymblyjmům bůgińi Kali. Simbol hakenkrojca przijůł we państwowyj symbolice III Rajch, kaj hakenkrojc bůł na fańe a we godle (trzimany we szpůnach uod adlera wjyńec ze liśćůw důmbu ze hakenkrojcym). Skiż tygo używańy hakenkrojca we wzorze podanym na naźistowski je zakozane uod prawa ńykerych państwůw, we tym Mjymcůw. Terozki hakenkrojc je używany uod ńykerych rodźimowjercůw jako simbol Swaroga a Perůna, je uůn tyż na fańe Kuna Yala a we rodowym wapyńe polskigo rodu Boreyko.
### Necowe uodwołańa

* Thomas Wilson, *The Swastica* (1894): I tajla 242 zajty a II tajla 171 zajtůw (uoba tůmy we formaće PDF a we angelskij godce)
Rožnov pod Radhoštěm

**Rožnov pod Radhoštěm** ([IPA:ˈroʒnof ˈpodradɦoʃcɛm], ) je mjasto we Czeskij Republice, we zlinskim kreju, we kryśe Vsetín. Leży uůne nad rzykům Rožnovský Becva, wele vsetínskich vrchůw, 12&nbsp;km na wschůd uode Valašskich Meziříčůw.  Mjasto je znůme skiż wołoskigo skansynu, kery założyli Bohumír a Alois Jaroněk.

Pjyrsze zapisowańo uo Rožnovje pod Radhoštěm sům ze 1267 roku we dokumyntach jigo założyćela Bruna ze Schauenburku. Mjasto uod XVIII stolećo bůło zdrojym, nale we 1960 wszyjske uzdrowiska zawarli. Terozki ńy do śe ich nazod zuůnaczyć, skiż zmjyńyńo charakteru mjasta na barzi industryjalny.

Wjyrch mjasta je 39,47&nbsp;km², zaś pomjyszkuje je 17 276 ludźi. Rožnov pod Radhoštěm leży 378 m. p.p.m.

## Dymografijo

*Zdrzůdło: [http://www.czso.cz Statystyczny Urzůnd Czeskij Republiki]*

## Partnerske mjasta
* Powożsko Bystrica
* Śrym
* Bergen
* Körmed
Edmund Hillary

**Sir Edmund Percival Hillary** (rodz. 20 lipjyńa 1919 we Tuakau kole Auckland, um. 11 styczńa 2008 we Auckland) – himalajista ze Nowyj Zylandyje, kery jako pjyrszy czowjek wloz 29 maja 1953 na wjyrch Mount Everesta, nojsrogszyj gůry śwjata, wroz ze Szerpym Tenzigym Norgaym. Ze fachu bůł pszczylorzym, krům himalajizma podejmowoł tyż wyprawy polarne. Zdobůł połedńowy bjegůn a przeloz cołko Antarktyda we poprzek. Ńyskorzi uostoł diplůmatům. Zołożůł fundacyjo, kero dopomogała Szerpům.
Janusz Korwin-Mikke

**Janusz Ryszard Korwin-Mikke** (rodz. 27 paźdźerńika 1942 we Warszawje) – polski polityker a publicysta. Je uůn kůnserwatywnym liberałym. Wiela lot bůł prezesym politycznyj partyje Unia Polityki Realnej, ze keryj bůł posłym na syjm pjyrszyj kadyncyje. We 2005 założůł Platforma Janusza-Korwin Mikke, nale ńy bůł jeji ferajńistům. We 2009 uodloz ze UPR a wstůmpjůł do PJKM, kero půmjyńyła swoje mjano na *Wolność i Praworządność* (ślůnsko godka: *Frajńizna a Prowe Reskjyrowańy*). Bůł prezesym partyje *[[Kongres Nowej Prawicy]]*.
Sztyry razy kandydowoł na prezydynta Polski, nale ańi roz absztimůngu ńy wygroł. Pjyrszy roz, we 1995 welowało na ńego 2,40%, co dało mu 8. plac. We nastympnych welůnkach (2000) dostoł 1,43% a bůł 6. Idyntiko było we welůnku we 2005. We lutym 2010 roznajmjůł, iże bydzie tyż szartowoł we prezydynckim welůnku latojść, a zajyn we ńich sztworty plac, welowało na ńego 2,48%. We 2014 Kongres Nowej Prawicy dostoł śe do Ojroparlamentu ze erbnizům 7.15% przi frekwencyji 24%.

Je wjelgym fanym brydża, we kerym je krajowym majstrym. Mo trzecio żůna a szejś bajtli, to je sztyrech synkůw a dwie cery.

We 2014 roku uostoł deputowanym ku Ojropejskimu Parlamyntowi.

We 2015 roku uostoł wyciepony ze funkcyje prezesa Kongresu Nowej Prawicy i uodszoł ze partyje. Uostoł jednym ze trzech uojcůw założycieli nowyj partyje nazwanyj *[[KORWiN|Koalicja Odnowy Rzeczypospolitej Wolność i Nadzieja]]*, we skrůcie KORWiN.

## Necowe uodwołańa
*Neczajta Janusza Korwin-Mikke
*Uoficjalny blog Janusza Korwin-Mikke
Aleksandryjo

**Aleksandryjo** (grc.: Ἀλεξάνδρεια; łac.: *Alexandria*; arab.: الإسكندرية *Al-Iskandrija*) – druge podug wjelośći ludźi mjasto we Egipće, rozlygowane nad brzegym Strzůdźymnygo Morza, nojrogszo hawyna morsko we Egipće. Podug tradycyji, zołożůno we 332 p.n.e. uod Macedůńskigo Aleksandra. Podug Alaina Verona mjasto istńoło uod 2686 p.n.e., a Macedůński Aleksander yno je rozbudowoł a doł mu swoje mjano. Za Ptolymyjuszůw Aleksandryjo bůła stolicům Egiptu, ńyskorzi za Rzimskigo Cysorstwa stolicům prowincyje. We 641 zdobyto uod muzułmanůw, kere shajcowoły Aleksandryjsko Biblijoteka, poważano za jedyn ze Śydmju Cudůw Śwjata. Ńyskorzi utraciła znoczyńe skiż coroz srogszyj roli Kajiru. Terozki je srogim uostrzodkem naukowym, kulturalnym a industryjowym.
Zana

**Zana** (ńykej s polskigo śmjytana) to je wyrůb, kery wyłaźi przi uodtuszczańu mlyka abo przi rychtowańu inkszych nabjołůw. Bywo podano na mlyko, atoli mo wjyncyj fetu a mocńyjszy, swojisty szmak. Używano je nojczyńśćij kej mlyko do kafyju, do zagynszczańo abo zabjylańo zupy, a tyż dowo śe ubić na szlagzana, kero suży jako culaga do roztomajtych sfaczynůw a maszketůw.
Theodor Erdmann Kalide

**Theodor Erdmann Kalide** (rodz. 8 lutygo 1801 we Krůlewskij Huće (terozki tajla Chorzowa), um. 23 śyrpńa 1863 we Glywicach) – mjymjecki Ślůnzok, kery robjoł we fachu bildhauera. Bůł to jedyn za nojbarzi znůmych bildhauerůw ew XIX stoleću. Rzezůł uůn we brůńźe a żelaźe.

## Nojpopularńijsze rzezy
*Synek ze łabyńdźym ()
*Lew, co umjyro ()
*Lew, co czuwo()
*Bachantka na panterze ()
Bobby Robson

**[[Sir]] Robert William Robson** (rodz. 18 lutygo 1933 we Sacriton, um. 31 lipca 2009 we County Durham) to bůł ynglicki fusbalok a tryner. Jako fusbalok groł na pozycyji strzodkowego napadźora. Rozegroł 583 szpile we Premier League, lo Fulham F.C. a West Bromwich Albion F.C., we kerych trefjůł 133 tory. We reprezentacyji Ynglandu we fusbalu groł 20 szpili a trefjůł 4 tory. Karjera jako tryner napoczůn we Fulham F.C., ńyskorzi trynowoł tyż Ipswich Town F.C., ńiderlandzki PSV Eindhoven, portugalske Sporting CP a FC Porto, a tyż FC Barcelona a Newcastle United F.C.. Bůł trynerem reprezentacyji Ynglandu we fusbalu we lotach 1982-1990. Dwa razy wloz ze ynglickim manszaftym do finołůw Mistrzostw śwjata we fusbalu, we 1986 a 1990 roku. Uoba razy Ynglyndry przegrywali szpile ze manszaftůma kere potym zdobywoły majstra - we 1986 ze Argyntynům a we 1990 s Mjymcůma.
Otylia Jędrzejczak

**Otylia Jędrzejczak** (rodz. 13 grudźyńa 1983) – pływoczka, reprezyntantka Polski a uolimpijka. Dwa razy mjoła strzybno mydajla na uolimpjadźe, bůła majstrym śwjata a Ojropy, trzi razy poprowjała rekord śwjata. Bůła trzi razy wybrano nojlepszym szportowcym Polski. Jeji nojlepszo kůnkuryncyjo je 200 myjtrůw szmaterlokem, zdobůła we ńij złoto mydajla na Uolimpjadźe we Atynach we 2004 roku. 1 paźdźerńika 2005 we Mjůnczyńy jechoła autym a spowodowoła wypadek, we kerym zginůł jeji braćik Szymon Jędrzejczak, a uůna sama zostoła rańůno. Gerycht we Płocku doł ji za to 9 mjeśůncůw uograńiczyńo wolnośći a nakozoł społeczne roboty (30 godźinůw bez mjyśůnc). We 2008 roku dostoła Order Uśmiechu.
Eugène Sue

**Joseph Marie Eugène Sue** (rodz. 26 styczńa 1804 we Paryżu, um. 3 śyrpńa 1857 we Annecy) – francuski pisorz, kery jako pjyrszy pisoł růmany we uodćinkach. Publikowoł je we cajtůngu "Journal des Débats" a inkszych. Uopisywoły uůne żywobyće nojbjydńijszyj tajli ludnośći Paryża a mjoły ajnflus na społeczne nastroje we epoce Poźimka Ludůw. Nojbarzi znůme jygo růmany to "Les Mystères de Paris" (*Tajymńice Paryża*) a "Le Juif Errant" (*Żyd zowdy tułocz*).
Corazon Aquino

**Corazon Cojuangco Aquino** (rodz. 25 styczńa 1933 we Tarlac, um. 1 śyrpńa 2009 we Makati) – filipińsko politykerka, prezydynt Filipinůw we lotach 1986-1992. Bůła pjyrszům we gyszychće babům-prezydyntem we Azyje, po tym kej we 1986 uobalůno dyktatura Ferdinanda Marcosa. We 1987 doprowadźůła do wkludzyńo nowyj, dymokratycznyj kůnstytucyji Filipinůw. Jeji nastympcům zostoł we 1992 roku Fidel Ramos.
Alzey

**Alzey** to je mjasto we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Alzey-Worms. Mo 35.21&nbsp;km² wjyrchua pomjyszkuje sam 18173 ludźi. Je rozlygowany we rygjůńe Ryńsko Hesyjo, kery je znůmy ze produkcyji wina, a we 2008 roku uogłośůło śa stolicům Ryńskij Hesyje, skiż tygo, co je gynau we jygo postrzodku. Ze Alzey pochodźi Volker von Alzey, rycerz wspůmńany we *[[Nibelungenlied]]*, a turecki śpjywok Tarkan.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Alzey (we  mjymjeckij godce)
Moldawa

**Moldawa** (, ) je nojdugszo rzyka we Czeskij Republice. Mo uůna swoje zdrzůdła na Szůmawje a potym płyńe bez Český Krumlov, České Budějovice a Praga. Swůj kůńec mo we Mělníku, kaj wpado do Elby. Moldawa je 430&nbsp;km dugo a wjyrch jeji zlywńe je 28,090&nbsp;km². Nojwjynksze dopływy Moldawy sům: ze lewyj strůmy Berounka a Otava, zaś ze prawyj Lužnice a Sázava.

Mjano we czeskij godce (*Vltava*) bjere śe uode starogermańskich słůw ***wilt ahwa**, kere uoznoczajům "dźiwoko woda".

We śyrpńu 2002 bůła wjelgo woda uod Moldawy, we keryj umrziło pora ludźi.
U2

**U2** to je muzyczno skupina rokowo ze Irlandyji, zołożůno we 1976 roku we Dublińe. Grajům we ńij: Bono, frontmůn a gitarzista, The Edge - gitara, klawjyry a drugi głos, Adam Clayton na basowyj gitarze a Larry Mullen na szlagcojgu.

### Dyskografijo (yno studyjne albůmy)
* *[[Boy]]* (1980)
* *[[October (albům)|October]]* (1981)
* *[[War (albům)|War]]* (1983)
* *[[The Unforgettable Fire]]* (1984)
* *[[The Joshua Tree]]* (1987)
* *[[Rattle and Hum]]* (1988)
* *[[Achtung Baby]]* (1991)
* *[[Zooropa]]* (1993)
* *[[Pop (albům)|Pop]]* (1997)
* *[[All That You Can't Leave Behind]]* (2000)
* *[[How to Dismantle an Atomic Bomb]]* (2004)
* *[[No Line on the Horizon]]* (2009)
* *Songs of Innocence* (2014)
* *Songs of Experience* (2017)
* *Songs of Surrender* (2023)

### Necowe uodwołańa

* Neczajta U2