open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yntki do wody

**Yntki do wody** – dyscyplina szportowo, kero uobejmuje yntki s trampoliny (wysokość 1 m abo 3 m) a z wjeże (wysokość 5 m, 7,5 m abo 10 m). Sům wykůnowane z mjejsca abo ze rozbjygu, we zoleżnośći uod ustawjyńo zawodńika we můmyńće wybićo a kerůnku uobrotu. Zawodńiki skokajům tak indywidualńy, jak i dwůjkůma (kaj liczy śe tyż synchrůńizacyjo).

Rozrůżńo śe 6 grup yntek wykůnywanych we trzech sztelůngach. Uo wyńiku decyduje uocyna poprownośći yntki uod syńdźůw a spůłczyńńik jejich trudnośći. Uod 1899 uodbywajům śe we tej kůnkuryncyji mistrzostwa Ojropy, uod 1904 yntki do wody sům dyscyplinům uolimpijskům, uod 1973 rozgrywane sům mistrzostwa śwjata.
Zorian Dołęga-Chodakowski

**Zorian Dołęga-Chodakowski** (prowdźiwe mjano **Adam Czarnocki**, ur. 4 kwjetńa 1784 we Podhalnej kole Ńyśwježa, zm. we 1825 r.). Etnůgraf, archeolůg i historyk; prekursor badań nad Suowjańščyznům. Badou pozostouośći materjalne a duchowe Suowjańščyzny předchřeśćijańskij. Zachwycůny swymi uodkryćůma etnůgrafičnymi postanowiu chodźić po krajach suowjańskych. Uod tamtyj pory začůn wojować s klasykůma a klerym uo wartość kultury Suowjan. W swojich půglůndach bůu, kej na časy, we kerych žůu, wjelgim radykauem. W liśće do kśyńća Adama Čartoryskigo škryflo: "Dwa stany zagubiuy starožytnům narodowość tygo kraju. (...) Prowda historyčno bez wšyjstke wjeki nošygo bytu pokazuje, aže duchowjyństwo podlygue uobcyj gowje, cudzům mowům i naukům řůndzůnc śe zbyt přymožńy, wstřůnsnyuo ńyraz trůnym nojlepšych krůlůw našych i widźalńy usposobjouo nas na prowincyjo papjeskům. Šlachta uopanowano zupeuńy uod duchowjyństwa, wyřekušy śe bez uośym wjekůw swyj mowy, ćůngle přijmowoua uobce zwyčaje, gardźiua narodowośćům, bo ńy chćoua mjeć ńic wspůlnygo s pospůlstwym i lekko dajůnc śe kouysać wšelkym zamařyńům, ńic juž stouygo i uodwječnygo dźiś nům ńy ukazuje"." Czarnocki nazywou śebje wyndrowńikym dźikym.

Dźynki jygo badańům udouo śe uobudźić zainteresowańy ludyčnośćům w štuce i kultuře. To dźynki Zorjanowi powstouy tak znůmjynne půmysuy jak "Dźady" Mickewiča, abo "Krůl-Duch" Suowackigo. Dźynki Zorjanowi tyž w uostatńim ńymal můmyńće udouo śe zwrůćić uwaga na střympki suowjańskej mitolůgii i pozbjerać je před zaguadům katolickych misjůnaři i šlachty. Historycy uwažajům, aže ńy istńouby nawet ćyń mitolůgii polskej bez Zorjano.

Uostatńo uo Zorjańy piše uobšerńy Maria Janion w "Ńysamowitej Suowjańščyźńy" ńykej přiwracajůnc pamjyńć uo ńim kej uo šalůnym historyku-etnůgrafje, kery ńypůmjerńy zasuužůu śe do polskej Suowjańskośći.

### Dźeua
**O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem* (1818)
**Śpiewy sławiańskie pod strzechą wiejską zebrane*- Wydane po umarću. Kůnsek we 1833 roku, couy tekst we 1973 roku. Wydańy s 1973 roku bůuo krytykowane bez prof. Česuawa Hernasa za zuo forma wydańo (zastřežyńo tyž do tekstu narušůnygo bez redakcyjo).
* Stare -sta (1821).

Wšyjstke hańšrifty Zorjano zawjerajůnce podańo i mity starosuowjańske wćůnž sům ńywydane.

### Linki zewnyntřne
*Artikel uo Zorianie z odnośńikym do jego eseju "O Słowiańszczyźnie"
Ślůnzoki

**Ślůnzoki** (śl-mjym. Schläsinger, , , , ) – mjano skupiny ludnośći, kero mjyszko na Ślůnsku.

We tym artiklu uomawjo śe Ślůnzokůw we znoczyńu perzůnůw kere deklarujům narodowość ślůnsko, abo kere zachowujům poczuće pewnyj uodrymbnośći kulturalnyj, godkowyj a etnicznyj, nale deklarujům narodowość polsko, mjymjecko abo czesko. Roz na kedy tyż mjanym Ślůnzokůw uokryślo śe mjyszkańcůw Ślůnska, bez wzglyndu na jejich zwjůnzki s kulturům ślůnskům abo jejich brak.

Podug roztůmajtych szacůnkůw, we Polsce a Czeskij Republice mjyszko uod 800 tyś. do 1 250 Ślůnzokůw. Je tyż djaspora ślůnsko we Mjymcach, Zjednoczůnych Sztatach, Australiji a inkszych krejach, uo kerej numerze ńy ma wjarygodnych danych.

Ślůnzoki posůgujům śe ślůnskům godkům a ślůnskům mjymjeckům godkům. Ślůnsko godka kero ńykere uznowajům za djalykt polskij abo czeskij godki a Ślůnsko mjymjecko godka kero ńykere uznowajům za djalykt mjymjeckij.

### Etnograficzny tajlůng

### Narodowość

Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2011, ślůnsko nacyjo we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska deklarowało 817 000 perzůnůw, we tym 362 tyś. kej jedźino, 56 tyś. kej pjyrszo ze dwůch, a 391 tyś. kej drugo.
Do zgody s wyńikůma Nacyjowego Wszechuobecnygo Wykozu s 2002, narodowość ślůnsko we polskij tajli Ślůnska zadeklarowouo 173 200 uosůb, guůwńy mjyškańcůw Gůrnygo Ślůnska. Na we czeskim spiśe powszychnym s 2001 roku do narodowośći ślůnskij prziznoło śe 10 878 uobywatelůw Czeskij Republiki, głůwńy mjyszkańcůw morawsko-ślůnskigo kreju (we wykoźe s 1991 roku ta nůmera bůła 44 446 perzůnůw). We ślůnskim wojewůdztwje 148,5 tyś perzůnůw deklarowało narodowość ślůnsko, a we uopolskim wojewůdztwje deklarowało 24,2 tyś uosůb.

Dane uoficjalne ńykere ślůnske uorgańizacyje, lo bajszpilu Ruch Autůnůmije Ślůnska abo Zwjůnzek Ludnośći Narodowośći Ślůnskij uznowajům za fest zańiżůne. Podug uůnych, rachmistrze spisowe we wjelu przipadkach wpisywali do formularza nacyjo polsko mimo aże anketowańe podowali ślůnsko, abo wpisywali narodowość blajsztiftym, coby můc ja ńyskorzi zmjyńić. Zasadność zarzutůw potwjerdźili ńyzależne uobserwatory s Helsińskij Fůndacyje Prow Czowjeka.

Narodowość ślůnsko ńy je prawńy uznowano we Polsce ańi we Czeskij Republice. Polski gerycht uokreślůł Ślůnzokůw kej "grupa rygjůnalno zamjeszkujůnco Ślůnsk".
Marlon Brando

**Marlon Brando** (do bliskich 'Bud', rodz. 3. kwietnia 1924. we Omaha, Nebraska, um. 1. lipnia 2004. we Los Angeles) – hamerikański szauszpiler, znany przede wszyjskim za rōl w takich fylmach jak *Banka zwano pożōndaniym*, *Na nabrzyżach*, *Dziki*, *Potek*, abo *Czas Apokalipsy*. Wyreżyserowoł tyż western *Dwa ôblicza pōmsty*, w kerym sōm zagroł.

Je powożany za jednego ze nojwybitniyjszych hamerikańskich aktorōw. Wypracowoł włosny styl aktorskij gry, ôparty na systymie Stanisławskigo. Groł głōwne role we dramatach, kōmedyjach i westernach, kaj zaôbycz wcielowoł sie we postacie zbōntowanych bohaterōw ô skōmplikowanyj psychice. Jego aktorski styl mioł wpływ na takich aktorōw jak James Dean, Paul Newman abo Robert De Niro.

Ônego prywatne życie bōło burzliwe. Cera popołniōła samobōjstwo, syna zawarli we cuchthauzie za, a Brando mioł problymy ze alkoholowoym prziwykym. We biografiji *The Only Contender* kero bōła wydano we 1976. roku, ofyn prziznowoł sie do biseksualnyj ôriyntacyje. Pisoł: *Jak moc chopōw, mioł żech hōmoseksualne doświadczynia i niyma mie za to gańba*. Brańdzina ôriyntacyjo bōła sprecyzowano na portalu NNDB.

We 1973. niy przijōn Oscara za *Potka*, coby zaprotestować przeciwko dyskryminacyji Indianerōw i jejich fałesznymu przedstowianiu we westernach, a tyż we geście sparcio dlo Ruchu Hamerikańskich Indianerōw, co ôokupowali Wounded Knee we rezerwacie Pine Ridge. Miost niego na bina wyszła Sacheen Littlefeather (Maria Cruz) ze plymiynia Apaczōw, kero we ônego mianie ôdkozała przijyńcio nadgrody a wytuplikowała tego powodu. Brando spiyroł potym m.in. prziwōdcy ôkupacyje Dennisa Banksa.

Krōm prestiżōwych nadgrodōw mo tyż na kōńcie Złoto Malina za rola we fylmie *Wyspa dochtora Moreau* a dwie nōminacyje.

### Zewnyntrzne linki
* Dōmowo zajta (en)
* Marlon Brando we NNDB (en)
* Marlon Brando we Filmweb.pl (pl)
* Marlon Brando (en) – lynija życio
Litwa

**Litwa** (lit. *Lietuva*), **Litewskŏ Republika** (*Lietuvos Respublika*) – państwo we Weschodnij Ojropie, jedyn z bałtyckich krŏjōw, czōnek Ojropejskij Unije i NATO. 

## Gyjografijŏ
* Nojwyższy pōnkt: gōra Aukštojas 293,84 m n.p.m.
* Nojniższy pōnkt: Bałtycke Morze 0 m

Litwa graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
* na połedniu:
**  Polskŏ (273 km)
* na weschodzie:
**  Biołoruś (677 km)
* na pōłnocach:
**  Łotwa (576 km)
* na zŏchodzie:
**  Rusyjŏ (273 km)

### Miasta

## Historyjŏ

Piyrszŏ spōminka ô Litwie je z 14 lutego 1009, jednak litewske państwo powstoło dopiyro we XIII stoleciu. Krōlestwo Litwy – strzedniowieczne litewske państwo bydōnce we latach 1251–1263; jedynym krōlym bōł Mendog. We XV stoleciŏ tamtyjsze Wielge Litewske Ksiynstwo, po zajyńciu ziym ksiynstw Kijowskij Rusi, było nojsrogszym terytorialnie państwym we Ojropie. We wyniku unije we Krewie (1385) weszło we zwiōnzki z Polskim Krōlestwym (Korōnōm), kere przerodziły sie we 1569 we trwałõ ryalnõ unijõ (lubelskŏ unijŏ), za to Wielge Litewske Ksiynstwo weszło we skłŏd Rzeczypospolitej jako jedyn z jeji dwōch czōnōw. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej (1795) Litwa do 1918 wchodziyła we skłŏd Ruskigo Impyrium. 16 lutego 1918 aktym samostanowiynia Litwy Taryba proklamowała Krōlestwo Litwy, znŏleżne ôd Miymieckigo Cysŏrstwa. 2 listopada 1918 powstoła niypodlygłŏ Litewskŏ Republika, ôkupowanŏ we czyrwniu 1940 bez Czyrwōnõ Armijõ, za to we siyrpniu 1940 anektowana bez SSSR jako Litewskŏ Socjalistycznŏ Sowieckŏ Republika. 11 marca 1990 Litwa ôgłosiyła deklaracyjõ samostanowiynia. Ôd 1 mŏja 2004 je czōnkym Ojropejskij Unije.
Myjter

**Myjter** (tyż: **meter**) to podstawowo jednostka dugośći we układach: SI, MKS, MKSA, MTS, uoznoczyńy **m**. Podug defińicyje zatwjerdzůnyj uod XVII Gyneralnyj Kůnferyncyje Mjarůw a Wog we 1983 je to uodlygłość, jako przeżyńe śwjatło we průżńi we czaśe 1/299 792 458 s. Uokryślo dugość, szyrzka, uodlygłość, drůga abo rubość.
Czasowo strefa

**Czasowo strefa** – wytyczůny wjyrch powjyrzchńi Źymje uo szerokośći 15° dugośći geograficznyj, kery rozćůngo śe połedńikowo mjyndzy bjygůnůma, we kerym urzyndowo uobowjůnzuje jednoki czas (czas strefowy). Je uůn słůnecznym czasym strzedńim postrzedńygo połedńika tej strefy, kery růżńi śe uo cołkowito liczba godźin uod uńiwersalnygo czasu.

Wszyjske půnkty położůne na tym samym połedńiku majům tyn sům lokalny czas (mjejscowy). Kożdo zmjana dugośći geograficznyj powoduje zmjana lokalnygo czasu - we uokreśe, kej ludźe zaczyńi przekludzać śe coroz czyńśći a gibći, stowało śe to fest ńywygodne. Cołko Źymja potajlowano na 24 strefy czasowe. Uńiwersalny czas a czasowe strefy zostoły zapropůnowane we 1878 roku uod kanadyjskigo wynalazce Sandforda Fleminga, zaś wkludzůno je we 1884 roku.

Strefy czasowe we ńyzmjyńůnym ksztołće uobowjůnzujům na morzach a uoceanach. Na lůndach jejich ksztołt zostoł zmodyfikowany tak, coby małe a strzredńe państwa znodły śe we uobrymbje jednyj czasowyj strefy, czyli uobowjůnzywoł we ńich jedyn czas. Wjynksze państwa, take kej Zjednoczůne Sztaty, Kanada, Brazylijo, Rusyjo abo Australijo, znojdujům śe we kilku czasowych strefach. Nojwjynkszym krajym na śwjeće, we kerym na cołkim terytorjům uobowjůnzuje ta sama czasowo strefa sům Chiny i to půmimo, aże růżńice we suůnecznym czaśe mjyndzy wschodńimi i zachodńimi prowincyjůma wynoszům przez 3 godźiny.
Padniewko

**Padniewko** to je wjeś położůno we kujawsko-půmorskym wojewůdztwje, we mogilyńskym kryśe, we gmińe Mogilno. Znůmo uod strzedńowjeczo. Terozki po leku stowo śe przedmjeśćem Mogilna.

### Necowe uodwołańa
Luftbiksa

**Luftbiksa** – popularne ôkryślynie gywery abo pistoletu pneumatycznego.

Luftbiksy sōm używane tak we wyczynowym strzylectwie pneumatycznym (szport ôlimpijski), jak i do szpasu, a we krŏjach, w kerych je to przizwolōne, tyż do gōnōw na drobne zwiyrzynta a tyż do ôdszusu march.

Materyjōm pyndnõ w luftbiksach je sprynżony luft abo dwutlynek wōngla. Skuli knifu sprynżaniŏ luftu luftbiksy tajluje sie na:
* tłokowe (luft sprynżany je w mōmyncie szusu bez tłok napyndzany metalowõ fedrōm abo tm. gazowōm fedrōm),
* ze wstympnym sprynżaniym luftu (ang. PCA – *pre-compressed air*), w kerych luft sprynżany je przed kożdym szusym w kōmorze sprynżaniŏ (za pōmocōm tłoku ruszanego cifusym),
* zasobnikowe (PCP), zasiylane z wielorŏzowego behaltra ze sprynżonym luftym abo z jednorazowych zasobnikōw z dwutlynkym wōngla.

Luftbiksa strzylŏ szustami (śrutym) wykōnanymi zaôbycz ze sztopu blaja (trefiŏ sie tyż wykōnane ze sztopu cynku abo ze sztucznego tworziwa z ôsadzōnym w nim metalowym elymyntym, abo pirotechnicznym – tm. wybuchowe).

Kaliber szportowych luftbiksōw to nojczyńścij 4,5&nbsp;mm (skuli barzij plaskatõ trajektoryjõ lotu śrutu), a myśliwieckich – 5,5&nbsp;mm i 6,35&nbsp;mm; kalibrym postrzednim je 5&nbsp;mm. Niyliczne modele pneumatycznych gywer sōm produkowane w kalibrze 9&nbsp;mm i srogszym. Do terŏz jedynõ luftbiksōm, kerŏ była brōniōm bōł austryjŏcki Repetierwindbuchse M.1780 (luftbiksa Girandoniego).

Luftbiksy na świecie zyskały swōj plac we szporcie i rekreacyje. Ôkrōm strzylectwa tarczowygo (tm. match) jednymi z nojbarzij popularnych dyscyplin je Field target abo Silhouette.

## Prawidło fungowaniŏ
Po szusie tłok je zwolniōny i zaczynŏ sie poruszać we celynderhucie pod wpływym napiyntyj bojowyj fedry. Ze drugij zajty na tłok dzioła siyła ciśniynia luftu we celynderhucie pōmiyndzy tłokym a grōntym celynderhutu. Wypadkowŏ tych dwōch siył tworzi przispiyszynie tłoku. Jeźli pōminiynto masã luftu we celynderhucie i masã fedry, przispiyszynie bydzie wynosić:

a=\frac{F_s-F_p}{m}, kaj

F_s, F_p, m&nbsp;— ôdpednio siyła fedry, siyła ciśniynia luftu we celynderhucie i masa tłoku.

## Rekordy świata we szusie luftbiksōm
Sztrům

**Sztrům** – kożdy uporzůndkowany (skerowany) ruch sztrůmowych ładůnkůw. Ruch tyn zauobycz je powodowany uobecnośćům sztrůmowygo pola (růżńicy potyncjołůw).

Wjelgośćům uopisujůncům sztrům je natynżyńy sztrůmu *I*, kere defińuje śe kej pochodna ładůnku sztrůmowygo *q*, kery przepływo bez poprzeczny przekrůj przewodńika, po czaśe *t* przepływu tygo ładůnku:

::I = {q \over t}  
abo 
:: i = \frac {dq} {dt} 

Jednostkům natynżyńo sztrůmu we ukłodźe SI je amper [A].

Natynżyńy sztrůmu *I* idźe wyraźić tyż bez liczba ładůnkůw przepływajůncych bez powjerzchńa *S*, majůncych gibkość *v*

::I = qnvS \,

kaj: *n* - kůncyntracyjo nośńikůw sztrůmu wyrażůno bez jejich liczba na jydnostka uobjyntośći (poruszajůncych śe we ta sama strůna), *q* - ładůnek kożdygo s nośńikůw, *v* - składowe gibkośći nośńikůw we kerůnku prostopadłym do powjerzchńi *S*, bez kerům płyńy sztrům uo natynżyńu *I*.
Moplik

**Moplik** – jednośladowy (rzodźi dwuśladowy) pojazd, kery mo dwa (rzodźi sztyry) koła jezdne, wyposażůny we hajcowny motůr uo pojymnośći do 50&nbsp;cm3 (do II śwjatowyj wojny - do 100&nbsp;cm3). Za pjyrsze koło, czynsto uo wzmocńůnyj kůnstrukcyji ze motorym.
Szteker

**Szteker** to uůnczńik sztrůmowy mechańizmowy zdolny do zuůnczańo, przewodzyńo i wuůnczańo sztrůmu we normalnych warůnkach pracy uobwodu a sztrůmu przećůnżyńowygo abo sztrůmu zwarćowygo.

Sztekry ńyskůnapjyńćowe wykůnywane sům kej suche, zaś sztekry wysokonapjyńćowe pośadajům roztomajte rozwjůnzańo kůmůr gaszůncych (uolejowe, průżńowe).

W sztekrach stosuje śe růżnygo typu napyndy: rynczne, elektromagnetyczne abo śilńikowe.
Wynezuela

**Wynezuela** (Boliwarjańsko Republika Wynezueli, *República Bolivariana de Venezuela*, mjano wprowadzůne bez Hugo Cháveza we 1999 roku) – państwo pouožůne we půunocnyj tajli Ameriki Pouedńowyj.

* Wjynkše mjasta: Caracas, Maracaibo, Valencia, Barquisimeto, Ciudad Guayana, Maracay, Ciudad Bolívar, San Cristobal, Maturín, Barcelůna
* Wynezuela grańičy s nastympujůncymi państwůma:
** Brazylijo 2 200&nbsp;km
** Kolůmbijo 2 050&nbsp;km
** Gujana 743&nbsp;km
* Coukowita dugość grańic: 4 993&nbsp;km
* Nojwyžšy půnkt: Pico Bolivar 5 007 m
* Nojńižšy půnkt: tafla Mořa Karaibskigo 0 m
* Podźou admińistracyjny: 22 kraje zwjůnzkove, jydno terytorjům federalne a 72 depyndyncyje.
* Wyznawcy poščygůlnych religji: 95% katolicy, 2% protestańći
* Klimat: tropikalny, ćepuy, wilgotny, baři ůmjarkowany na wyžynach.
Kuba

**Republika Kuby** (mjano uoficjalne *República de Cuba*) – państwo we Americe Střodkowyj pouožůne na Mořu Karaibskym we archipelagu Wjelgich Antyli. Państwo to skuodo śe s wyspy uo mjańe Kuba a šerygu uotačajůncych jům myńšych wysepek, s kerych nojwjynkšo je Isla de la Juventud. Stolicům Kuby je Hawana, a nojwjynkše mjasta to: Santiago de Cuba, Camagüey, Holguin, Guantánamo, Santa Clara.

## Geůgrafijo
* Dugość grańic: 0 (ńy grańičy ze žodnym państwym, Baza Guantanamo je wydźeržawjůna USA)
* Dugość wybřeža: 3736&nbsp;km
* Nojńižšy půnkt: 0 m n.p.m. (Moře Karaibske)
* Nojwyžšy půnkt: Pico Turquino 1974 m n.p.m.

Kuba to nojwjynkšo s wysp karajibskych, a na liśće nojwjynkšych wysp śwjata zajmuje 15 plac.
Rzyka

**Rzyka** – naturalny, wjyrchńi wodny ćek, co uůn płyńe we wyżłobjůnyj bez rzyczno erozyjo krzikopje a uokresowo zalewo rzyczno dolina. Ćek tyn muśi mjeć uokreślůno dugość albo wjyrch dorzyczo - ćeki půńiży umołwjůnygo kreju (roztomajće, znoleżńy na państwo, we Polsce dorzycze uo wjyrchu ńy myńi kej 100&nbsp;km²) uznowo śe za potoki abo strůmjyńy.

Rzyka może zoczynać śe uod zdrzůdła abo powstować bez połůnczyńy poru potokůw eli tyż wypływać ze jeźora.

Stało rzyka mo ujśće do inkszej rzyki, jeźora abo morzo. Rzyki, co uůne uchodzům do wodnygo grůmadńika mjanuje śe znamjynnymi rzykůma, inksze to jejich dopływy. Znamjynno rzyka do kupy ze dopływůma tworzi rzyczn systyma.

Bjyg rzyki mo nojczyńśći trzi wożne tajle: wjyrchńi, strzodkowy a dolny. Ujśće rzyki może być trichterowate (estuaryjům) abo szyroke (delta). Inakszy je u czasowych rzykůw, kere ujśćo ńy majům, a ajnfach krok we krok śe zatrocajům, wśůnkajůnc we grůnt.

Rzyki majům znoczyńy lo gospodarki, sům wykorzistowane jako zdrzůdła pijalnyj wody a do transportu. Sům tyż naturalnym śedliskym roztomajtych gatůnkůw źelinůw a gadźiny.

Nojwjynksze rzyki na śwjeće to: Amazůnka (ze Ukajali), Ńil, Jangcy, Missisipi - Missouri, Huang He a Uob (ze Irtyszym).
Waszbret

**Waszbret** – narzyńdźe wykorzistywane do prańo uodźeży; kůnstrukcyjo we postaći falistyj blachy (abo inkszyj sfołdowanyj powjerzchńi - ntp. s glasu abo plastikowyj), uobyczńe zastyrczůnyj we drzewjanyj abo metalowyj ramje. Waszbret bůł uobyczńe ůmjeszczůny we baliji, perzůna kero proła we ryncach przesuwoła (tarła) namaczano bjelizna po powjerzchńi waszbreta. Waszbret praktyczńy wyloz s użyćo po pojawjyńu śe waszmaszyny.

Falisto powjerzchńo waszbreta poćerano rynkům abo jakymś przedmjotym wydowo charakterystyczny klang, co je wykorzistywane uod ńykerych muzycznych skupin (nojczyńśći tych co grajům muzyka country) do wzbůgacyńo klangu wykůnywanych utworůw.
Wyspa

**Wyspa** to je trwały fragmynt lōndowyj wiyrchni Ziymie, kery je ôbtoczōny wodōm ze wszyjskich zajt. Wyspy sōm na rzykach, jeziorach, stŏwach, morzach i ôceanach. W przipadku tych dwōch ôstatnich za wyspy uznŏwŏ sie ôbiekty ô miarach myńszych ôd miar kōntynyntu. Wartość granicznŏ je miyndzy wiyrchniōm nojsrogszyj wyspy: Grynlandyje (2,1 mln km²) a wiyrchniōm nojmyńszego kōntynyntu: Australije (7,6 mln km²). Za wyspy niy uznŏwŏ sie ruchōmych ławic piŏszczystych, ani przestrzyństw lōndu zalywanego w czasie przipływōw.

Wyspy mogōm być ôsobne abo tworzić skupiska – archipelagi.

## Tajlōng wysp
Gyneralnie wyspy tajlujōm sie na:
* Wyspy kōntynyntalne (bp. Trynidad, Barbados, Grynlandyjŏ, Tasmanijŏ, Sōmatra, Borneo, Jawa)
* Wyspy ôceaniczne (bp. Hawaje, Riukiu, Aleuty)

## Nojsrogsze wyspy na świecie
* Grynlandyjŏ
* Nowŏ Gwinyjŏ
* Borneo
* Madagaskar
* Ziymia Baffina
* Sōmatra
Wodźůnka

**Wodźůnka** (pol. wodzionka) – rygjůnalno zupa ślůnsko, inakszy mjanowano brołtzupa. Jeji bazům je wrawo woda, kerům zalywo śe pozostałe, fest ajnfachowe skłodńiki.

Rychtowano bez zaloći czyrstwygo chlyba (2-3 dńowygo) rosołym abo wodům s wyrflym bulijůnowům, a ńyskorzi dodańy kneblochu (drobno pośekanygo a posztampfowanygo s solům). Dodowo śe tyż tuste abo masło a maga. Wodźůnka je tyż roz za kedy jedzůno ze bratkartoflůma.

Wodźůnka wykůnywano do zgody ze 'tradycyjnům recepturům', mo we śe szpek pokroty we kostka, skwyrczůny na patelńi, tak coby powstoły szpyrki. Knebloch sztampfuje śe ze solům, a czyrstwy chlyb kreje i dokłodo knebloch, zalywo śe wszyjstko szpyrkůma s tustym, a ńyskorzi wrawům wodům.

W Mjymcach znůmo je jako Wassersuppe (Wasser - woda i Suppe - zupa), nale ńy je to zupa uo gynau tyj samyj recepturze.

## Necowe uodwołańa
*receptura
* *[https://web.archive.org/web/20140820165050/http://wiadomosci.onet.pl/slask/robiymy-wodzionka-felieton-marka-szoltyska/ppes7   Robjymy wodźůnka]* Marek Szołtysek
Sapfů

**Sapfů**, *Sapfo*, *Safůna*  (gr. , łać. *Sappho*) – nojbarźij wywołano poetka starożytnyj Grecyje ze przełůmu VII a VI wjeka p.n.e., zocno przedstawićelka lirycznyj poezyje (eolsko liryka).

Pochodźůła ze Mitelany na wyspje Lesbos. Bůła cerům uod Skamadrymanosa a Kleuis. Mjarkuje śe, iże pochodźůła ze arystokratycznyj familije. Wydała śe za zabranego handlyrza. Wczos breweryjůw na wyspje muśała ś ńij uchodzować. Schrůńůła śe na Sycyliji, nale ńyskorzij wrůćůła na Lesbos. Podug powjarki uobmjyłowała śe ńyszczyńśliwje we Fauńe a skoczůła ze skały na wyspje Leukada. 

Twůrczość (zawarto we 9 kśyngach) uchowała śe yno we fragmyntach:
* *Hymny do bogůw*
* *Weselne pjyśńe*
* *Mjyłosne pjyśńe*
* *Pjyśńe do kamratek*

Sapfů wkludźůła włośno wjyrszowo mjara (sapficko strofa). Bůła inszpiracyjům do Katullusa, kery jedyn jeji wjyrsz przełożůł na łaćina, a na wjeluch zbjyroł szprymy. Do Sapfůńij twůrczośći nawjůnzowało moc starożtńich i teroźńich poetůw
* Owidjusz - *List Sapfů do Fauna* we *Herojidach*
* Maria Pawlikowska-Jasnorzewska - *Rouzy do Sapfů* we *Krystalizacyjac*
Paweł Kukiz

**Paweł Piotr Kukiz** (ur. 24 czyrwca 1963 we Paczkowje) – polski muzyk rokowy, szauszpiler a politiker. Zołożůł a prowadźi skupina Piersi. W 2001 wźůn udźoł we projekće Yugoton, a we 2007 we uůnygo kůntynuacyji - Yugopoliśe. W 2003 wydoł płyta we dueće s Janym Borysewiczym. W latach uoźymdźeśůntych zołożůł moc zespołůw, m.in. Aya RL , Emigranci ze Hak. Kandydowoł we na prezydynta Polski we 2015 a zajůn 3. plac ze ergebńizům 20,8%. Poseł na Syjm VIII, IX a X kadyncyje. Lider ugrupowańo Kukiz'15. Mo baba Małgorzata (uod 1991 r.) a trzi cery: Julia, Pola i Hanna.

### Necowe uodwołańe
* Kukiz a Piersi (pl.)
* Kukiz a znajůme (pl.)
Mjycław

**Mjycław** (**[[Masław]], Mojsław**) (rodz. ? - um. 1047) – możnowładca mazowjecki, cześńik Mjyszka II. We uokreśe połůnczůnygo s pogańskům reakcyjům ludowygo powstańo po umarću Mjyszka II uobjůł władza na Mazowszu uogłaszajůnc śe kśyńćym, a Mazowsze ńyzależnym krejym. Skuli zamjyszek Kaźimjyrz Uodnowićel zmuszůny bůł uchodźić s kraju a szukać schrůńyńo we Madźarach. Kej powrůćů, Mjycław przećiwstawił śe zbrojńy nowymu kśyńću, sprzimjyrzajůnc śe s Půmorzanůma a Jaćwingůma. Zginůł we 1047 we walce ze zjydnoczůnymi wojskůma Kaźimjyrza Uodnowićela a kśyńća kijowskigo Jarosuawa Můndrygo.

Podug hipotezy Stanisława Rosponda, **Masław** je skrůcůnům formům ńyzachowanygo we pjyrwotnym brzmjyńu mjana *Jimasław*, kery wtůrńy utrzimoł śe kej Jimisław

### Przipisy
Yncyklopedyjo

**Yncyklopedyjo** (uać. *encyclopaedia* s grec. *enkýklios* "tworzůncy krůng" + *paideía* "wyksztołcyńy") – kůmpyndjům ludzkej wjedzy zapisane we formje zbjoru haseł (słůw kluczowych) s wyjaśńyńym jejich znoczyńo. Hasła sům ůłożůne we pewnym lůgicznym uordnůngu, zauobycz alfabytycznym, skuli czego mogebnůść je wartke uodnaleźyńy właśćiwyj informacyje.

Yncyklopedyjo może być powszechno, tj. starajůnco śe ujůńć cołko ludzko wjedza (tako kej np. Wjelgo yncyklopedyjo powszechno PWN), abo może być yncyklopedjům specyjolistycznům s danygo fachu (lb. *Yncyklopedyjo Uodkryć a Wynolozkůw* PWN). Uobecńy nojwjynkszům wirtualnům yncyklopedyjům je Wikipedyjo.
Gůrne Łaźiska

**Gůrne Łaźiska** (pol. *Łaziska Górne*, mjym. *Ober Lazisk*) – mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we połedńowyj tajli Gůrnoślůnskigo Industryjnygo Uokryngu (GIU), we mikołowskim kryśe.

We sztadźe je śedźiba Huty Łaźiska, Sztrůmwerku Łaźiska a Gruby "Bolesław Śmiały" - wjelge industryje.

Gůrne Łaźiska sům mjastym uod 1951. We 1973 jejich tajlům stały śe Dolne Łaźiska a Strzedńe Łaźiska a tyż kůnsek Mokrego, kery bůł tajlům Mikołowa.

### Bana we Gůrnych Łaźiskach
Gůrne Łaźiska majům dwa banhofy na lyńiji Katowicy-Rybńik: 
* *Łaziska Górne* (Gůrne Łaźiska)
* *Łaziska Górne Brada* (Gůrne Łaźiska Brada)

Dowńi dźołała tyż lyńijo Tychy-Uorzesze; terozki je zawarto lo uosobowych cugůw.
Mjasto

**Mjasto** (inakszy: **sztad**) to uoksztołtowano bez gyszichta uosadńiczo jednostka lo keryj charakterystyczno je wjelgo intynsywność stowjyńůw, mało wjelość rolńiczyj źymje, mjyszkańcy, kerzi robjům poza rolńictwym (we industryji abo we usugach) a znamjynnym mjejskim stylym żywobyćo. We państwach kryteryja mjejskośći sům roztomajte. Nojczyńśći sům to ludźowe kryteryja, abo prawno-admińistracyjne (mjejske prawa).

### Necowe uodwołańa
* World-Gazetter, lista mjastůw śwjata wyży 10 tyś. mjyszkańcůw
Baník Ostrava

**Baník Ostrava** (ślůnske tumaczyńy: *Grubjorz Uostrawa*) – ślůnski klůb fusbalowy ze Uostrawy. Uobecńy gro we 1. Synot Lidze. Powstoł we 1922 roku a swoje szpile gro na Bazalach. Trzi razy bůł majstrym Czechosłowacyje (1976, 1980, 1981) a roz bůł majstrym Czeskij Republiki (2004).

## Necowe uodwołańo
* Uoficjalno neczajta
Górnik Zabrze

**Górnik Zabrze** (ślůnske tumaczyńy: Bergmůn *[[Zobrze]]*) – ślůnski fusbalowy manszaft ze Zobrzo. Powstoł 14 grudnia 1948 roku a swoje szpile gro na stadjůńe przi ulicy Roosevelta 81 na stadjůńe mjana Ernesta Pohla. Zdobůł 14 majstrůw Polski a 6 razy wygroł puhar Polski. We latach 1978, 2009 a 2016 klub spadoł ze Ekstraklasy, nale zowdy po roku wrocoł do elity. Farby klubu sům bjoło-modro-czyrwjůne. 

Kibice ultras majům mjano "Torcida".

## Sukcesy
### Sukcesy krejowe

**Majster Polski**:
:*  **1. plac (14)**: 1957, 1959, 1961, 1962/63, 1963/64, 1964/65, 1965/66, 1966/67, 1970/71,1971/72, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1987/88
:*  **2. plac (4)**: 1962, 1968/69, 1973/74, 1990/91
:*  **3. plac (7)**: 1958, 1960, 1967/68, 1969/70, 1976/77, 1988/89, 1993/94
**Puhar Polski**:
:*  **Majster (6)**: 1964/65, 1967/68, 1968/69, 1969/70, 1970/71, 1971/72
:*  **Finalista (7)**: 1955/56, 1956/57, 1961/62, 1965/66, 1985/86, 1991/92, 2000/01
**Puhar Ligi**:
:*  **Majster (1)** 1978 (ńyuoficjolny)
**Superpuchar Polski**:
:*  **Majster (1)**: 1988
:*  **Finalista (1)**: 1987

### Sukcesy mjyndzynarodowe

* Finalista Puharu Zdobywcůw Puharůw: 1969/70.
* Půłfinalista Puharu Ameryki (Interligi): 1963.
* Sztwjerćfinalista Puharu Majstrůw: 1967/68.
* Sztwjerćfinalista Puharu Zdobywców Puharůw: 1970/71.
* Sztwjerćfinalista Puharu Karla Rappana (Intertoto): 1966/67.

## Krůle strzelcůw Ekstraklasy uod Górnika

## Place we lidze

## Górnik we ojropejskich puharach
Trzi karty

**Trzi karty** (tyż **trzi kůbki** abo **trzi zdrzadouka**) – rodzaj uoszydzańo, kere mo pozory gry hazardowyj. Uodbywo śe na bazarach, roz za kedy tyż we mjejscach ńyprzeznaczůnych do handlu, n.p. we mjejscowośćach wypoczynkowych. Nojczyńśći uoszydzorz s kilkůma wspůlńikůma finguje gra, we kerej je "uogrywany" bez wspůlńikůw do můmyntu, kej na gra zdecydujům śe przipadkowe uosoby. Poczůnkowo i uůne wygrywajům, dopůki ńy zacznům stawjać wjynkszych kwot. Uoszydzańo polygo na tym, aże prowadzůncy gra ukrywo zwyćynsko karta abo kulka - we duůńi abo rynkowje, a po uobstawjyńu bez grajůncygo dowolnygo kubka abo karty podrzuco jům nazod na mjejsce, kerygo grajůncy ńy uobstawiu.
Ôrzysze

**Ôrzysze** (pol. *Orzesze*, mjym. *Orzesche*) – miasto położōne we połedniowyj Polsce, we ślōnskim wojewōdztwie, we połedniowyj tajli Gōrnoślōnskigo Industryjnygo Ôkryngu, we mikołowskim krysie.

Ôrzysze mo mieske prawa ôd 1962.

Nojbarzij interesantne ôbiekty we Ôrzyszu to sōm kościoły (ze XVIII storoczo a ze miyndzywojynnego ôkresu) ze starym kyrchofym a dwa pałace: we Zowiści a Woszczycach.
Ukrajina

**Ukrajina** (ukr.: *Україна*) – państwo we wschodńij Ojropje. Je nojwjynksze we Ojropje podug wjyrchu (kej ńy rachować Rusyje, kero leży we srogszyj tajli we Azyji).

## Geografijo
Ukrajina to druge nojwjynksze państwo we Ojropje podug placu rozlygowańo - 603 628 km² a tyż nojwjynksze państwo, kere leży ino w Ojropje. Na śwjeće Ukrajina mo 45. plac podug rozlygowańo ji wjyrchu. Nojwjynkszo gůra Ukrajiny to je *[[Gowerła]]*.

Krajne půnkty Ukrajiny:

* Půłnocny — zidlůng Gremjacz we Czerńihowskim uobwůdźe
* Půłedńowy  — mjasto Foros we Krymje
* Zachodńi — wjeś Sołomonowo we Zakarpackim uobwůdźe
* Wschodńi — wjeś Ranńa Zorja we Łuhańskim uobwůdźe

Grańica mo s Polskům, Słowacyjům, Madźarůma, Růmůńijům, Mołdawijům na zachodźe, Bjołoruśům na půłnocy, Rusyjům na wschodźe. Cołkowito dugość grańice Ukrajiny to 6992 km.

Ukrajina tajluje śe na 24 uobwody, 2 mjasta wydźelůne a autůnůmiczno republika Krymu.

## Przipisy
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** po prowdźe  (ur. 15 kwjetńa 1452 r. we Vinci we Italiji, um. 2 moja 1519 r. we Clos Lucé we Francyji) – italski, rynesansowy malyrz, baumajster, filozof, muzykant, dichter, uodkrywca, matymatyk, anatům, geolog.

Rodźił śe a wychowoł kole mjasta Vinci, kej ńyślůbny syn notarjusza kyjza Pjera da Vinci a chopki, Cateriny. We wspůłczesnym pojmowańu ńy mjoł nazwiska, człůn "da Vinci" uoznoczo "ze mjasta Vińći". Jigo cołke nazwisko, nadane mu przi narodźinach, to "Leonardo di ser Piero da Vinci", co uoznoczo "Leonardo, syn sera Piera s mjasta Vińći".

Leonardo ńyroz bůł uopisywany kej archetyp "czowjeka rynesansu", kerygo ćekawośći dorůwnywoła ino śůła jigo pomysłůw. Szyroko uważo śe uůnygo kej jydnygo ze nojsrogszych malyrzy a prawdopodobńy nojbarzij uobdarzůnům wszychstrůnnům grafikům uosobům we gyszichće.

To właśńy grafika przisporzůła Leůnardowi nojsrogszyj popularnośći. Dwje ze jigo prac, *[[Mona Lisa]]* i *[[Uostatńo Wjeczyrza (uobroz Leůnarda da Vińći)|Uostatńo Wjeczyrza]]*, majům przodńy mjejsca na listach nojznůńszych, nojczyńśći imitowanych i wspůminanych portretůw i dźeł malarstwa. Růwńy sroge znoczyńy we gyszichće kůnsztu mo szkic Leůnarda *Czowjek witruwjański*. Do czasůw teroźńich przetrwoło nojprawdopodobńij 15 jigo uobrozůw.

Kej inżyńyr, Leůnardo tworzůł projekty wyprzedzajůnce jigo czas, uobsztalowujůnc kůncepcyjo helikoptera, pancerwagyna, wykorzistańo podstaw tektůńiki plat, podwůjnygo kaduba szifu a wjela inkszych inkszowacyji. Wzglyndńy moła licza jygo půmysłůw uostoła wćelůno we żywobyće za jigo czasůw.

Da Vinci robjůł na nojsrogszych dworach Ojropy, m.in. do rodu Sforzůw a Medyceuszy. Doprowadźił do znocznygo wzrostu poźůmu wjydzy uo anatůmiji, Lůndowym budowńictwje a hydrodynamice. Zaznaczůł swojo uobecność tyż we dźedźińy architektury, rzeźby, filozofiji a pisorstwa, nale te zajyńća uodgrywoły myńijszo rola we jigo żywobyću. Do dźiśoj przetrwoło 7000 zajtůw jigo notatkůw ze rysůnkůma a szkicůma.
Lōndōn

**Lōndōn** (yngl. *London*) to je stolica a tyż nojsrogsze miasto Ynglandu i Wielgij Brytanije. Lōndōn je rozlygowany we połedniowo-weschodnij tajli krŏju. Pōmiyszkuje sam kole 8,91 milijōnōw ludzi. Lōndōn je fest wŏżnym cyntrum industryje, wytwŏrzŏ ôn 20% PKB Wielgij Brytanije.

## Tajlōng
Administracyjnie regiōn Wielgi Lōndyn (*Greater London*) je potajlowany na 32 gminy (*London boroughs*) a autōnōmiczne City.

## Kamracke miasta
*  Alger, Algeryjŏ
*  Bagdad, Irak
*  Berlin, Niymce
*  Bogota, Kolumbijŏ
*  Johannesburg, RPA
*  Kajir, Egipt
*  Nowy Jork, Zjednoczōne Sztaty
*  Paryż, Francyjŏ
*  Podgorica, Czŏrnŏ Gōra
*  Sofijŏ, Bulgaryjŏ
*  Zagrzeb, Kroacyjŏ

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta Lōndōnu
Zjednoczůne Sztaty

**Zjednoczůne Sztaty**, **Zjednoczůne Sztaty Ameriki** (ang.: *United States*, *United States of America*, we abrewjacyji: *US*, *USA*) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Americe. Grańica mo s Kanadům na půłnocy a Meksykym na połedńu; uod wschodu grańica kraju stanowi Atlantycki Uocean, uod půłnocnygo wschodu Arktyczny Uocean, a uod zachodu Pokojny Uocean. Je to trzeće państwo śwjata jeli chodźi uo terytoryjům (po Rusyji a Kanadźe), a tyż trzeće we wjelośći ludźi (po Chinach a Indyjach).

Zjednoczůne Sztaty powstały pod kůńec XVIII stolećo, Deklaracyjo Samostanowjyńo uogłoszůno we 1776 roku. Na poczůntku mode państwo toczůło wojny, wpjyrw ze Ynglandym, do kerygo zawczasu uosobne sztaty noleżały jako kolůńije, ńyskorzi we rokach 1861-1865 bůła secesyjno wojna, mjyndzy půłnocnymi sztatůma, kere bůły za zńyśyńym ńywolńictwa, a połedńowymi, kere chćały je utrzimać, a tyż we tym samym XIX stoleću ze Meksykym.

Terozki Zjednoczůne Sztaty sům nojwjynkszům ekůnůmicznům a armijnům potyngům śwjata. We zagrańicznyj polityce uod wrześńa 2001, po terrorystycznych zamachach na World Trade Center a Pentagůn, kůncyntrujům śe na wojńe s terroryzmym.

Admińistracyjńy sům potajlowane na 50 sztatůw a dystrykt Kolůmbijo, s czygo 2 sztaty - Alaska a Hawaje - leżům poza zasadńiczym uobszarym kůntynyntalnyj tajli USA - Alaska na půłnoc uod ńygo a Hawaje furt na zachůd, na Pokojnym Uoceańe.


Image:Castillo de Disneyland.jpg
Image:Golden Gate Bridge Clear.JPG
Image:United States Capitol west front edit2.jpg
Image:0326New York City Statue of Liberty.JPG
Image:Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
Radomiak Radom

**Radomiak Radōm** – klub fusbalowy s Radōmia. Funguje terŏz za *Radomski Klub Sportowy 1910 Radomiak S.A. Radom* a grŏ we polskij trzecij lidze. Powstoł we 1910 roku, a swoje szpile grŏ na stadiōnie przi ulicy Struga 63.
Władimir Leńin

**Władimir Leńin** (ros. *Владимир Ленин*), **Władimir Iljicz Uljanow** (ros. *Владимир Ильич Ульянов*), rodz. 22 kwjetńa 1870, podug kalyndorza julijańskigo 10 kwjetńa, we Symbirsku, um. 21 styczńa 1924 we Gorkach Lyńinowskych pody Moskwům - ruski politiker, uorgańizatůr a prziwůdca rewolucyje paźdźerńikowyj, a ńyskorzi pjyrszy prziwůdca Rusyje Radźeckij. Wespůłzołożyćel a lider partyje bolszewickij. Tyjoretyk a idyjolog kůmůńizmu.
Behemoth

**Behemoth** polsko lajergrupa wykůnujonco blackened death metal, zołożůno we 1991 roku.

## Uobecny skłod
* Adam "Nergal" Darski – śpjyw, gitara (uod 1991)
* Zbigniew "Inferno" Promiński – szlagcojg (uod 1997)
* Tomasz "Orion" Wróblewski – gitara basowo, śpjyw (uod 2003)
* Patryk Dominik "Seth" Sztyber – gitara, śpjyw (uod 2004)

## Dyskografijo
### Albůmy
* 1995 – *[[Sventevith (Storming Near the Baltic)]]*
* 1996 – *[[Grom (album Behemoth)|Grom]]*
* 1998 – *[[Pandemonic Incantations]]*
* 1999 – *[[Satanica]]*
* 2000 – *[[Thelema.6]]*
* 2002 – *[[Zos Kia Cultus (Here and Beyond)]]*
* 2004 – *[[Demigod (album muzyczny)|Demigod]]*
* 2007 – *[[The Apostasy]]*
* 2009 – *[[Evangelion]]*
* 2014 – *[[The Satanist]]*
* 2018 – *[[I Loved You at Your Darkest]]*
* 2022 – *[[Opvs Contra Natvram]]*
* 2025 – *[[The Shit ov God]]*

### Dyma
* 1992 – *[[Endless Damnation]]*
* 1993 – *[[The Return of the Northern Moon]]*
* 1994 – *[[...From the Pagan Vastlands]]*

### EP
* 1994 – *[[And the Forests Dream Eternally]]*
* 1997 – *[[Bewitching the Pomerania]]*
* 2001 – *[[Antichristian Phenomenon]]*
* 2003 – *[[Conjuration]]*
* 2005 – *[[Slaves Shall Serve]]*

### Tribute
* 1998 – *[[Czarne Zastępy - W Hołdzie KAT|Czarne Zastępy – W Hołdzie KAT]]*
* 2002 – *[[Originators of Northern Darkness - A Tribute to Mayhem|Originators of Northern Darkness – A Tribute to Mayhem]]*
* 2002 – *[[Tyrants From the Abyss - A Tribute to Morbid Angel|Tyrants From the Abyss – A Tribute to Morbid Angel]]*

### Kůmpilacyje
* 2006 – *[[Demonica]]*

### Split
* 1997 – *[[And the Forests Dream Eternally/Forbidden Spaces]]*

## Linki zewnyntrzne

* Uoficyjolno neczajta zespołu
Fugazi

**Fugazi** – amerykańsko grupa muzyčno wykůnujůnca hard core, zouožůno we 1991 roku we Wašyngtońe. Mimo, aže zespůu ńy zostou uoficjalńy rozwjůnzany, ńy egzystuje uod 2002.

## Skuad
* Ian MacKaye – śpjew, gitara
* Guy Picciotto – śpjew, gitara
* Joe Lally – gitara basowo
* Brendan Canty – perkusyjo

## Dyskografja

### Albůmy
* 1989 – *[[13 Songs]]* (utwory ze *Fugazi* i *Margin Walker*) 
* 1990 – *[[Repeater (album)|Repeater]]* (wydany tyž kej *[[Repeater plus 3 Songs|Repeater + 3 Songs]]* uoroz s utworůma s *3 Songs*)
* 1991 – *[[Steady Diet of Nothing]]*
* 1993 – *[[In on the Kill Taker]]*
* 1995 – *[[Red Medicine]]*
* 1998 – *[[End Hits]]*
* 1999 – *[[Instrument Soundtrack]]*
* 2001 – *[[The Argument]]*
### EP
* 1988 – *Fugazi* 
* 1989 – *Margin Walker* 
* 2001 – *Furniture + 2*

## Linki zewnyntřne
* Uoficyjolno neczajta zespoůu
Barańo Gůra

**Barańo Gůra** (pol. *Barania Góra*) – nojwjynkszo gůra we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska, je 1220 metry n.p.m wysoko. Położůno je we Ślůnskim Beskidźe, na teryńe mjasta Wisła.

Na wjyrch prowadzům turystyczne cesty ze schrůńiska na Przysłopje pod Barańům Gůrům. Na wjyrchu stoji tyż widokowo wjeża s keryj je panorama cołkij uokolice.
Metallica

**Metallica** amerikańsko lajergrupa kero gro heavy metal, zołożůno we 1981 roku bez Jamesa Hetfielda a Larsa Ulricha. Jedna ze nojbarzi wpływowych skupin metalowych lot 80. Po pjyrszym albumje s 1983 *Kill 'Em All* skupina uznowano je za twůrce gatůnku muzycznego - thrash metalu. Metallica sprzedoła na cołkej źymji ponad 100 mln. albumůw, kej ponad 57 we samych Zjednůczonych Sztatach.

## Uobecny skłod
* James Hetfield - gitara, śpjew 
* Lars Ulrich - szlagcojg
* Kirk Hammett - gitara, śpjew 
* Robert Trujillo - basgitara, śpjew

## Dyskografja
### Albůmy
* 1983: *[[Kill 'Em All]]*
* 1984: *[[Ride the Lightning]]*
* 1986: *[[Master of Puppets]]*
* 1988: *[[...And Justice for All]]*
* 1991: *[[Metallica (albům)|Metallica]]*
* 1996: *[[Load]]*
* 1997: *[[Reload]]*
* 2003: *[[St. Anger]]*
* 2008: *[[Death Magnetic]]*
* 2011: *[[Lulu]]* (wroz ze Lou Reedem)
* 2016: *[[Hardwired... to Self-Destruct]]*
* 2023: *[[72 Seasons]]*
Kot

**Kot** (*Felis silvestris catus*, downij tyż *Felis catus* abo *Felis (silvestris) domesticus*) to ůdůmowjůny gatunek cyckocza ze raje drapjyżnych s familije kotůwatych. Godo śe, aże może uůn pochodźić uod nubijskigo kota, przi tymu we Ojropje krojcowoł śa ze żbikym.
## Wiela żyjōm koty

Koty, co żyjōm poza dōmym dożywają kole 8 lŏt, za to koty, co trzimane sōm w dōma mogōm osiągnąć wiek 14-17 lŏt.
Na dugość życiŏ wpływŏ glid faktorōw, takich jak: płeć, styl życiŏ i karakter, a tyż kwestyjŏ sterylizacyje abo kastracyje.
Nojdużyj żyjōncym kotym podle Ksiyngi rekordōw Guinnessa była koczka mianym Creme Puff z Teksasu (1967–2005), kerŏ przeżyła 38 lŏt i 3 dni.
Umbrtka

**Umbrtka** – czesko muzyczno skupina wykůnujůnco blekmetal, zołożůno we 1999 roku.

## Dyskografijo
* Zašpinit slunce (2000)
* Dělnický a bezdomovecký šedý metal (2001)
* Kladivo pracuje na 110% (2001)
* Kovostroj plzeňských pánů práce (2001)
* Hymny šedé síly (2002)
* Ozvěny špíny (2002, Kůmpilacyjo)
* Betonová opona (2002)
* Nad propastí dne (2003)
* Melša - Frank Zappa meets Darkthrone (2003, kůmpilacyjo)
* The Hand of Nothighness (2003, dymo ze 1999 roku)
* Paměti špinavé lávky (2004)
* Lití podzimního asfaltu (2005)
* Páně & Uhelná pánev (2008, 2xCD Metal Swamp)
* Úplná demontáž lidstva (2009)
* Kovovy háj (2010)
* IVO (2010)
* Jaro nevidět (EP, *digital download*, 2011)
* Spočinutí (2011)

## Skłod
* Morbivod (Ondřej Klášterka) – basowo gitara, śpjyw, gitara, perkusyjo
* Strastinen - basgitara, śpjyw, gitara
* Karl - basgitara, śpjyw
* Well - basgitara, śpjyw, fortepjan
Żagań

**Żagań**  - mjasto a śedźiba krysu we lubuskim wojewůdztwje, nad rzykům Bůbr. Żagań je mjastym uod 1280.
Ukrajińsko godka

**Ukrajińsko godka** (ukr. *українська мова*, [ukrɑˈjinʲsʲkɑ ˈmɔʋɑ]) to je urzyndowo godka we Ukrajińe, atoli używano je tyż we Rusyji, Polsce, Bjołoruśi, Skuplowanych Stanach a inkszych. Ukrajińsko godka noleży do familije słowjańskich godkůw. Używo do zapisowańo cyrylickigo szrajbůnku. Wjelość ludźi, lo kerych je to uojczysto godka je ůngyfer 47 milijůnůw.
Jaworzno

**Jaworzno** (pol. *Jaworzno*) – miasto rozlygowane na połedniu Polski, we ślōnskim wojewōdztwie. Je grodzkim krysym we kerym pomiyszkuje 81 885 ludzi. Historycznie noleży do Małopolski, atoli przi samyj granicy ze Gōrnym Ślōnskym.
Kuchnia ślōnsko

**Kuchnia ślōnsko** - kuchnia charakterystyczno dlo Ślōnska. Ślōnsko kuchnia przinoleży do kuchnie strzodkowoojropejskich, nale mo tyż swoje włosne, charakterystyczne tajle. Rolada, gōmiklyjzy i modro kapusta uwożo sie za ślōnske dania norodowe.

Wszeôbecnie uwożo sie, iże nojbarzij hyrskōm szpecyjōm ślōnskij kuchnie je rolada społym ze gōmiklyjzami i modrōm kapustōm, a piyrsze danie to nudelzupa.

## Dania

### Dania miynsne
* Rolada
* Karminadle
* Krupniok
* Żymlok
* Ślōnske niebo

### Zupy
* Żur ślōnski
* Żur żyniaty
* Nudelzupa
* Zupa z tōmatōw
* Krupnik
* Grochōwka
* Wodziōnka
* Siemieniotka
* Bryja
* Ajnlauf
* Zielōno zupa

### Maszkety

* Kopalnioki
* Kreple
* Makōwki
* Moczka
* Futermeloki
* Szpajza
* Zozworki
* Szplitry
* Ślōnski kołocz

### Inksze
* Czorne kluski
* Ślōnske kluski
* Modro kapusta
* Ciapkapusta
* Szałōt
* Hekele
* Ôbloty
* Dziubany placek
* Miodek majowy
* Buchty
* Hauskyjza
* Kartofelzalat
* Bratkartofle

## Bibliografijo
* Marek Szołtysek: *Kuchnia śląska*, Wydawnictwo*, Śląskie Abc*, ISBN 83-88966-07-3
* Wera Sztabowa: *Krupnioki i moczka czyli gawędy o kuchni śląskiej*, Wydawnictwo *Śląsk*, Katowice, 1990, ISBN 83-216-0935-X
* Barbara Jakimowicz-Klein: *Kuchnia śląska z przyprawami leczącymi*, Wydawnictwo *Astrum*, ISBN 83-7277-115-4
Łaćina

**Łaćina** (łać. *lingua Latina*) je indoojropejsko godka, kero wywodźi śe ze rygjůnu Lacyjům używano we Starożytnym Rzimje. Bůła to znamjynno a urzyndowo godka Imperyjům Romskiygo. Łaćina, jako godka latynofalisko, dało anfang familiji godek růmańskich, eli mjyndzy inkszymi szpańelskij, francuskij, portugalskij a italskij. Bez dugi cajt łaćina fůngowała we Ojropje jako *lingua franca*, ńyskorzi zastůmpjůno jům atoli godkům francuskům.

Dźiśej łaćina je już prawjy umarto a dlo ńikogo ńyma piyrszům godkům. Je atoli używano we medycyńe, bjologiji, Watykůńe a prawje, beztůż ńykedy uokryślo śe ja mjanym "wygetujůncyj godki".
Mjymcy

**Mjymcy** (Tyż: **Ńymcy** abo roz na kedy **Rajch**, mjym.: *Deutschland* abo *Bundesrepublik Deutschland*, BRD) – państwo we strzodkowyj Ojropje, noleży do Ojropejskij Uńiji a NATO. Mo dostymp do Bałtyckigo Morza a Půłnocnygo morza. Mo nojwjynkszo liczba ludźi we cołkij Ojropejskij Uńiji - przez 82 miljůny. Ńymcy sům państwem federalnym a skłodajům śe ze zwjůnzkowych krejůw. Stolica majům we Berlińe.

Po II wojńe śwjatowyj wschodńo tajla Mjymcůw prziłůnczůno do Polski a SSSR, a pozostołe terytorjům potajlowano mjyndzy zachodńich alijůntůw (trzi uokupacyjne strefy) a SSSR (jednoł uokupacyjno strefa). Stolica, Berlin, tyż podźelůno na sztyry zony. Ńyskorzi ze trzuch zachodńich zonůw utworzůno państwo uo mjańy Republika Federalno Mjymjcůw, a ńyskorzi ze zony radźeckij Mjymjecko Dymokratyczno Republika, ze stolicům we wschodńij tajli Berlina. Berlin Zachodńi mjoł uodrymbny status.

Zjydnoczyńy Mjymcůw nastůmpiło we 1990 bez prziłůnczyńy MRD do RFM. Stolica RFM przećepano potym s Bonn do Berlina.

## Kreje zwjůnzkowe Mjymjcůw
Mjymcy śe skłodajům ze 16 zwjůnzkowych krejůw, kere sům pokazůne na tej karće:
Czesko Republika

** Czesko Republika** (czes.:*Česká republika*, *Česko*; ČR) – państwo we Postrzodkowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Uod 1918 do 1939 a uod 1945 do 1993 bůło tajlům Czeskosłowacyje. Uode 2004 roku Czesko Republika je we Ojropejskij Uńiji.

Teroźno Czesko Republika skłodo śe ze trzech gyszichtowych regijůnůw, kerymi sům Czechy (czes. *Čechy*), Morawa (czes. *Morava*) a Ślůnsk (czes. *Slezsko*). We 1920 przikuplowali do Czeskosłowacyje małe kraje Dolnyj Austryje a sům uůne bestůż tyż we teroźnyj Czeskij Republice. Godłym państwowym Republiki je Czeski Lew a dwa uorły - ślůnski a morawski. Stolicům państwa je Praga.

Nojwjynkszo gůra Czeskij Republiki je Śńyżka we Sudetach.

## Mjano
Czesko Republika je we ńykerych państwach felerńy mjanowano "Czechůma", choćoż Czechy to je ino jedyn s regijůnůw CZR a ńyma to mjano uode państwa. Mjyszkańcy Czeskij Republiki fest růżńicujům mjano Czechy uod Czeskij Republiki a nojbarzi godajům cołkym mjanym: **Česká republika** ("U nás, v České republice" abo krůcyj "U nás, v Republice").

Co by bůło jeszcze krůcyj průmujům uůńi we swojij godce nowe mjano państwa **Česko** (analogiczńy jako "Polsko", "Slovensko", "Německo" atp.), nale ńyma to powszechńy we stosowańu.
Můnotejizm

**Můnoteizm** (s greckigo μόνος) *monos* – "jedźiny" + θεός *theos* – "bůg"; jedynobůstwo) – wjara we istńyńy jedźinego boga – inakszyj, ańiżeli we hynotejizmje, wykluczo istńyńy jakychkolwjek inkszyh boskich istot. Przećiwjyństwym můnotejizmu je politejizm. Monotejisty zauobycz przipisujům bogowi cechy doskůnałośći take jak ůmńipotyncyjo (wszechmoc), ůmńiscjyncyjo (wszechwjedza), ůmńiprezyncyjo (wszechbyće) a nojwyższe [dobro) we etycznym rozumjyńu. 

Můnotejistycznymi religijami sům trzi wyznańa, co sům uokryślane jak [Abrahamowe religije|Abrahamowe: judajizm, krześćijaństwo a islam, a tyż nowe religije, co powstały na jejich grůńće, jak sikizm, rastafarii, babizm a bahajizm. Idyjo jedźinego boga je znano tyż we zaratusztrańizmje (Ahura Mazda) a we mocy uodłamůw hindujizmu (Brahman, Iśwara).
Wielgŏ Brytanijŏ

**Wielgŏ Brytanijŏ**, **Zjednoczōne Krōlestwo Wielgij Brytanije a Pōłnocnyj Irlandyje** (*The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*, *Britain*, *UK*) – unitarne wyspiarske państwo położōne we Zachodnij Ojropie. W skłŏd Wielgij Brytanije włażōm: Yngland, Walijŏ i Szkocyjŏ położōne na wyspie Wielgŏ Brytanijŏ, Pōłnocnŏ Irlandyjŏ leżōncŏ we pōłnocnyj tajli wyspy Irlandyjŏ. Guernsey, Jersey a Wyspa Man, posiadajōm ôdrymbny status depyndyncyje brytyjskij Korōny. Zależnymi teritoryjōma ôd Wielgij Brytanije sōm: Gibraltar, Anguilla, Bermudy, Brytyjske Dziewicze Wyspy, Falklandy, Georgia Połedniowŏ a Sandwich Połedniowy, Kajmany, Mōntserrat, Turks i Caicos, Św. Helyna, Brytyjske Teritoryjum Indyjskigo Ôceanu a Pitcairn.

Wielgŏ Brytanijŏ je tyż człōnkym-zŏłożycielym Spōlnoty Nŏrodōw zrzeszajōncyj bōłe kolōnije, dōminija i inksze brytyjske posiadości, włazi tyż we skłŏd G8. Przinŏleży ku Radzie Bezpieczyństwa ÔNZ, we keryj mŏ recht veta.
Wielgŏ Brytanijŏ to jedno z głōwnych mocarstwōw ôbecnych czasōw. Jeji zbrojne siyły stacjōnujōm we 80 krejach świata (nŏjsrogsze stałe garnizōny sōm w Niymczech, na Cyprze, na Falklandach, na Gibraltarze a w Kanadzie). Zjednoczōne Krōlestwo mŏ tyż ōngyfer 200 atōmowych głowicōw. Krej tyn bōł tyż zaliczany ku nŏjbarzi ańflusowym we Ojropejskij Unije, podwjela ś ńij ńy wyloz 1 lutygo 2020.
Poznańy

**Poznańy** (pol.: *Poznań*) – mjasto we Wjelgopolsce, położůne we wojewůdztwje wjelgopolskim, je uůno grodzkim krysym. Terozki (2008) zamjyszkuje sam 564 951 ludźi. Mjasto założůne we VIII stoleću, mjejske prawa dostało we 1253. Je wożnym uostrzodkym biznesowo-handlowo-usugowym. Znůme je tyż ze nojwjynkszych we Polsce kożdorocznych targůw: Mjyndzynorodowych Poznańskich Targůw.

## Partnerske sztady
Pantejizm

**Pantejizm** – půglůndy teolůgične i filozofične abo překůnańo religijne utožsamjajůnce Bůga ze śwjatym, čynsto rozůmjanym kej přiroda. Pantejizm čynsto uůnčůu śe s ideůma rozůmnygo rozwoju wšychśwjata, jydnośći, wječnośći a žywośći śwjata materjalnygo. Nyguje istńyńy Bůga kej istoty rozůmnyj, guośi zaś přyńikańy Bůga we wšyjstke substancyje źymske.
Isaac Asimov

**Isaac Asimov** (ur. 2 styczńa 1920 we Rusyji, zm. 6 kwjetńa 1992 we Nowym Jorku) – amerikański pisorz, autor licznych růmanůw science fiction.

### Nojbarźi znůne růmany
* *Pebble in the Sky* (1950)
* *The Stars, Like Dust* (1951)
* *The Currents of Space* (1952)
* *The End of Eternity* (1955)
* *Fantastic Voyage* (1966)
* *Nemesis* (1989)

#### Cykl '''Roboty'''
* *I, Robot* (1950)
* *The Caves of Steel* (1954)
* *The Naked Sun* (1957)
* *The Complete Robot* (1982)
* *The Robots of Dawn* (1983)
* *Robots and Empire* (1985)

#### Cykl ''Fundacyjo''
* *Foundation* (1951)
* *Foundation and Empire* (1952)
* *Second Foundation* (1953)
* *Foundation's Edge* (1982)
* *Foundation and Earth* (1986)
* *Prelude to Foundation* (1988)
* *Forward the Foundation* (1993)
Ślůnski Beskid

**Ślůnski Beskid** (pol. *Beskid Śląski*, czes. *Slezské Beskydy*, niem. *Schlesischen Beskiden*) – gůry we połedńowyj Polsce a půłnocnyj tajli Czeskij Republiki. Wjynkszo jejich tajla położůno je we Gůrnym Ślůnsku, myńszo we Małopolsce.

Nojwjynkszym wjyrchym Ślůnskigo Beskidu je **[[Skrzyczne]]** – 1257 myjtry n.p.m. Inksze wjelge wjyrchy:

* Barańo Gůra - 1220 myjtry n.p.m., nojwjynkszy wjyrch we polskij tajli Gůrnygo Ślůnska,
* Źelůny Kopjec - 1152 myjtry n.p.m.,
* Malinowsko Skoła - 1152 myjtry n.p.m.,
* Wiślańsko Magurka - 1140 myjtry n.p.m.,
* Klimczok - 1117 myjtrůw n.p.m., 
* Szyńdźelńa - 1026 myjtrůw n.p.m.; na wjyrchu je nojstarsze schrůńisko we Ślůnskim Beskidźe,
* Wjelgo Czantoryjo - 995 myjtrůw n.p.m.; nojwjynkszy wjyrch we czeskij tajli Beskidůw.

Ślůnski Beskid je znůmym placym do dychańo lo Ślůnzokůw a inkszych ludźi ze Ślůnska.

Nojwożńyjsze mjasta a wśe we Ślůnskim Beskidźe:

* Bjelsko-Bjoło
* Wisła
* Ustrůńe
* Brynna
* Szczyrk
* Istebno

Do 1968 tajlům Ślůnskigo Beskidu bůł Ślůnsko-Morawski Beskid - dźiśej uosobne gůrske pasmo.

## Uobocz tyż
* Landszaftowy Park Ślůnskigo Beskidu