open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bahrajn

**Bahrajn**, **Krůlestwo Bahrajnu** (*Al-Bahrajn*, *Mamlakat al-Bahrajn*) – państwo we Azyje, rozlygowane na archipelagu na Perskij Zatoce. Ńypodległe uod 1971 roku, we lotach 1968-1971 wlazowoł we skłod Zjydnoczůnych Arabskich Ymiratůw. Jygo mjano uoznaczo "Dwa Morza". Gospodarka je uoparto na fedrowańu naftowyj ropy, a bankowośći. Do 2002 roku władca mjanowoł śe ymirym, terozki mjanuje śe krůlym.
Godka griko

**Godka griko** to je uojczysto godka lo Italogrekůw, kerzi půmjyszkujům połedńowo Italijo (Kalabryjo a Apulijo). Terozki mo ůng. 20 tyś. używaczůw. Pochodźi uůna bezpostrzedńo uod doryckigo djalektu klasycznyj greckij godki. Mimo, iże bez stoleća ajnflus na uůna godka mjała łaćina a ńyskorzi italsko godka, je uůna do terozki zrozumjało lo ludźi kerzi wjedzům grecko godka. Uod greckij godki uodrůżńo śe tyż tym, aże je pisano we łaćińskim abecadle.

### Necowe uodwołańa
* Portal uod używaczůw godki griko
.onion

**.onion** to je pseudodůmyna nojwyższygo poźůmu, kero uoznaczo usługa dostympno bez anůńimowy nec Tor. Take adresy ńy sům po prowdźe adresůma DNS, a .onion ńy je zerejerowany we TLD, nale idźe poinsztalować szpecyjalne programy a sztekry do przeglůndarkůw a wlazować do neca Tor. Mjano "onion" (we angelskij godce *cwibla*) wźyno śe uod cwiblowygo trasowańo kere je używane ze cwekym zapewńyńo anůńimowości.
Berliński mur

**Berliński mur** to bůł ńy ino mur, nale cołki systym umocńyńůw kery wyznaczoł grańica mjyndzy Zachodńim Berlinym a Wschodńim Berlinym a inkszymi mjastůma i gminůma NRD. Bůł uůn ůng. 156&nbsp;km dugi. Uod socjalistycznyj propagandy bůł mjanowany tyż *antifaschistischer Schutzwall* (antyfaszystowski mur). Mur powstoł 13 śyrpńa 1961, a zbulůno uůnygo 9 listopada 1989. Bůł jydnym ze nojbarzi znůmych symbolůw źimnyj wojny a potajlowańo Mjymcůw. Podug roztomajtych zdrzůdłůw, przi průbach jygo przelyźyńo zginůło uod 86 do 238 ludźi.

### Necowe uodwołańa

* Berliński mur online (we mjymjeckij godce)
Bismarkhuta

**Bismarkhuta**, inakszy: **Bismark**, we latach 1922-1939: **Wjelke Hajduki**, zaś we latach 1941-1945: **Bismark-Krůlewsko Huta** (mjym. *Bismarckhütte*, pol.: do 1922: *Bismarckhuta*, od 1922 do 1939: *Hajduki Wielkie*, od 1939: *Chorzów Batory*) to je dźelńica Chorzůwa (downij Krůlewskij Huty) położůno we połedńowyj tajli mjasta.
Rogoźnik (ślůnske wojewůdztwo)

**Rogoźnik** – (pol.: *Rogoźnik*) – wjeś we Polsce, we gůrnoślůnskim wojewůdztwje, we byńdźińskim kryśe, we gmińe Bobrowńiki. Pjyrszy roz wspůmńano we zdrzůdłach kole 1225.
Baborůw

**Baborůw** (gś-mjym.: *Pauerwitz*, , , ) je mjasto we uopolskim wojewůdztwje, we gubczyckim kryśe a tyż śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Baborůw. Podle danych ze 30 czyrwńa 2008 roku, we mjeśće mjyszkało 3114 ludźi. Baborůw je położůny nad rzykům Cynům. Pjyrsze spůmńyńy uo Baborowje je we dokůmyntach ze 1296 roku, tyn datům przijyno śe uoznować za założyńy mjasta. Na poczůntku podlygoł Baborůw wrocławskimu biskupstwu a tyż uopolsko-raćiborskimu kśůnżynstwu, potym biskupstwu we Olmicu.
Sąjūdis

**Sąjūdis** – litewski ruch ze cwekym przebudowy, założůny we czyrwńu 1988 jako ńyformalne społeczne towarzistwo. Jygo przewodńiczůncym bůł Vytautas Landsbergis. Ńyskorzi uopedźoł śe za ńypodległóśćům Litwy. Sąjūdis wygroł we welůngu do Nojwyższyj Rady Litewskij Socjalistycznyj Sowjeckij Republiki a Landsbergis uostoł przewodńiczůncym Norodowyj Rady. We 1993 przeksztołcůny we Tėvynės sąjunga (Zwjůnzek Domowizny).
Marquess

**Marquess** to je mjymjecko muzyczno skupina ze Hannoveru, kero gro muzyka ze zorty pop. Śpjywajům uůńi we szpańelskij godce. Jygo wokalista, Sascha Pierro, mo italske pochodzyńe. Skupina mjoła debjut we 2006 roku singlym "*"El Temperamento*".

### Skłod skupiny
* Sascha Pierro - śpjyw
* Dominick Decker - gitara
* Marco Heggen - basowo gitara a klawjyr
* Christian Fleps - klawjyr

### Dyskografijo (yno albůmy)
* 2006: Marquess
* 2007: Frenetica
* 2008: ¡YA!
* 2009: Compañía del sol

### Necowe uodwołańa

* Neczajta skupiny
Turza Ślůnsko

**Turza Ślůnsko**(pol.: *Turza Śląska*) je wjeś położůno we połedńowo-zachodńij Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, wodźisławskim kryśe, we gmińe Gorzyce, wele grańicy ze Czeskům Republikům.  Płyńe bez ńa rzyka Leśńica. We rokach 1975-1998 Turza admińistracyjńy noleżała do katowickigo wojewůdztwa.
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** (rodz. 29 wrześńa 1943 we Popowje) – polski zwjůnzkowy dźołacz a polityker, fachu elektrikorza. Firer Solidarnośći a prezydynt Polski we rokach 1990-1995. We 1983 dostoł Pokojowo Noblowo Nadgroda jako lider "Solidarnośći", kero fůngowała wuůnczas we podźymju.
Lappeenranta

**Lappeenranta** (szw.: *Villmanstrand*) – mjasto we połedńowo-wschodńij Finlandyji, nad jeźorym Saimaa, 30&nbsp;km na zachůd uod grańicy ze Rusyjům. Zajmuje 1347&nbsp;km² placu a mo 70 tyś. mjyszkańcůw. We Lappeenranta fůnguje uńiwerzitejta, kery mo przez 5 tyś. szkolorzůw.
Dolní Lutyně

**Dolní Lutyně** (, ) je ślůnsko wjeś a gmin we Czeskij Republice, we Morawsko-Ślůnskim Kreju, we kryśe Karviná. Mo 24,88 km² wjyrchu a podug danych ze 2025 roku půmjyszkowało sam 5326 ludźi.

## Uobocz tyż
* Czeski Ślůnsk

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta gminu Dolní Lutyně
Zauszńica

**Zauszńica** (inakszy: **uryngla**, **uryngel**) – zdobno zawjyszka do uszůw uod baby, nale roz za czas je do trefjyńo tyż u chopůw abo we inkszych tajlach ćała. Zauszńice wystympujům we mocy kulturůw we cołkim śwjeće.
Krojcok

**Krojcok** – uokryślyńy lo czowjeka, kery je půł-hanysym a půł-gorolym. Uoznoczo to, iże jedyn ze uůnygo uojcůw ńy pochodźůł ze Ślůnska (bez tyn przikłod bůł ze fali imigracyje na Ślůnsk za PRL-u). Krojcoki ńyrzodko godajům fest dobrze po ślůnsku, znamjyńńy kej jygo familijo na tyj źymji mjyszko.
Kokot

**Kokot** to je samjec uod důmowyj kury a inkszych ptokůw ze raji grzebjůncych. Zauobycz je srogszy uod samicy, mo wjyncy farbůw a sům uůne barzi jaskrawe. Kokot mo srogszy grzebjyń, dugsze dzwůnki, a mo tyż uostroga na nodze. Kokot je simbolym Francyji a je tyż przedstawjůny na fańe Walůńiji.
Kista

**Kista** to je zorta pojymnika na flaszki. Teroźnie kisty sōm robiōne ze plastiku a kożdy spodni a wiyrchni rant sōm formowane tak, coby szło wrażować jedna na drugo, a ône sie przi tymu trzimały nawet po ôdchylyniu sztapla ôd blaju.
Vlad Ţepeş

**Vlad Ţepeş** (czytej *Cepesz*), mjanowany tyż *Wład Palowńik*, *Vlad Drăculea*, **Drakula** (rodz. 1431 we Sighişoara, um. 1476) – wołoski hospodar ze dynastyje Besarabůw. Wojowoł ze Turkůma, a znůmy je skirz tygo, co wele drůgi do swojij śedźiby we Târgovişte postawjůł pale ze nabitymi na ńe Turkůma. Turecki sułtůn, kej to uobezdrzoł, zarzůńdźůł uodwyrtka swojij armije. Ńyskorzi zaczły powstować powjarki uo jygo srogij uokrutnośći, podug kerych warzůł żywcym swoje uofjary, przibijoł bajtle do pjerśi matkům, a inksze. Uůne powjarki wykorzistoł brytyjski pisorz Bram Stroker, kery napisoł růman *[[Dracula]]*, we kerym przedstawjůł Ţepeşa jako wampjyrza.

### Necowe uodwołańa

* Bjografijo we serwiśe konflikty.pl (we polskij godce)
Słůneczny Ukłod

**Słůneczny Ukłod** to je planytarny ukłod we kerygo skłod wlazuje Słůńce a zwjůnzane ś ńim inksze ńybjeske ćoła: 8 planytůw, 166 znůmych terozki kśynżycůw, 5 karłowatych planytůw a miljardy inkszych ćoł, do kerych wrachowujymy planetojidy, uobjekty gurta Kuipera, kůmety, meteoroidy a mjyndzyplanetarny půł.
Průszkůw

**Průszkůw** (pol. *Prószków*, dowńi *Pruszków*, mjym. *Proskau*, śl-mjym. *Pruske*) – mjasto a gmina mjejsko-wjejska (uod 2006 roku uobowjůnzuje podwůjno polsko a mjymjecko urzyndowo godka), we uopolskim wojewůdztwje a we uopolskim kryśe.

Uod 14. stoleća do 1769 Průszkůw noleżoł do szlacheckij familije Proskowski.

Mjejske prawa Průszkůw mjoł we latach 1560-1915 i zaś uod 2004.

Uod 2010 roku uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Brifmarka

**Brifmarka** to je znak kery śe naklejo na koperće jako dowůd uopłacyńo brifa. Zauobycz mo forma prostokůnta kerygo brzygi sům zůmbkowane. Pjyrszo brifmarka wydano we Wjelgij Brytańiji we 1840 roku a mjanowała śe uůna *Black Penny*. Ludźi kere zbjyrajům brifmarki mjanuje śe filatelistůma.
Szlagcojg

**Szlagcojg** to je we roku a dżeźe mjano uobycznygo zestawu perkusyjnych insztrumyntůw, we poważnyj muzyce ńykej mjanuje śe tak jedyn abo pora insztrumyntůw ze zorty perkusyjnych, kerych używo jedyn muzykant. Do uobycznygo zestawu wlazujům bymbny: srogi bymbyn, floor tom, tom-tom, rototom, werbel; talyrze: hi-hat, crash, ride, china a splash. Na szlagcojgu gro śe szlagcojgowymi pałkůma abo szpecyjolnymi bysztůma a pedałůma.
Margaret Thatcher

**Margaret Thatcher** (rodz. 13 paźdźerńika 1925 we Grantham, um. 8 kwjetńa 2013 we Lůndyńe) – brytyjsko politykerka, ze fachu chymik a prawńik. Skirz jeji stanowczośći we tłumjyńu strajkůw hajerůw we Wjelgij Brytańije mjanowano ja **Żylozno Dama**, a cołko liberalno polityka jeji rzůndu *Tchatcheryzm*. Uod 4 maja 1979 do 28 listopada 1990 bůła prymjerym Wjelgij Brytańiji - nojdużyj ze wszyjskich prymjerůw tygo kreju. Bůła znůmo ze ojrosceptycyzmu.

## Necowe uodwołańa
* Margaret Thatcher Chronology World History Database
Szipa

**Szipa** to je przirzůnd, kerym śe zbjyro farfocle zmjotane śmjatkym. Zauobycz je przedowano ś ńym do kupy.
Walijo

**Walijo** (walij. *Cymru*, ang. *Wales*) to je jydna ze sztyrech skłodowych tajli Wjelgij Brytańije, rozlygowano we połedńowo-zachodńij tajli wyspy Wjelgo Brytańijo, nad Irlandzkim Morzym. Mo 20 779&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2016 roku půmjyszkuje ja 3 113 200 ludźi. Uod 1267 je we personalnyj uńiji ze Ynglandym. Uod 1967 roku walijsko godka je sam zrůwnano we prowach ze angelskům. Uod 1999 mo autůnůmijo. Srogszo tajla ludźi we Waliji to Walijczyki. Stolicům Walije je Cardiff (walij. *Caerdydd*).
Śmjatek

**Śmjatek** to je przirzůnd, kerym śe zbjyro farfocle na szipa. Zauobycz je przedowany ś ńům do kupy.
Chrustki

**Chrustki** to sům chrupke ćostka uo słodkim smaku, we ksztołće podanym na szlajfka. Zauobycz sům jedzůne we Tusty Sztwortek a we bakusy. Chrustki pyrszczy śe na yjlu, tak kej kreple. Na uostatku suje śe je pudercukrym.
Lasowice

**Lasowice** (mjym. *Lassowitz*) –  dźelńica Tarnowskich Gůr, rozlygowano we wchodńij tajli mjasta. Mo ůng. 5 tyś. mjyszkańcůw.
Kōfu

**Kōfu** – mjasto we Japůńiji, na wyspje Honsiu, głowne mjasto prefektury Yamanashi (regijůn Chūbu). Mo 212,41&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze lutygo 2008 mjyszkało sam 199 271 ludźi. Mjasto bůło założůne we 1519 roku, mjejske prawa mo uod 1889.

### Kamracke mjasta
*  Ch'ungju
*  Chengdu
*  Des Moines
*  Lodi
*  Pau
*  Yamatokoriyama

### Necowe uodwołańa
* Neczajta mjasta
The Prodigy

**The Prodigy** to je brytyjsko muzyczno skupina założůno we 1990 roku, kero gro elektrůńiczno muzyka roztomajtych zortůw: techno, rave, dance a electronic.

## Skłod skupiny
### Teroźni skłod
* Keith Flint – śpjyw, tańcowańy (uod 1990) 
* Liam Howlett – klawjyrowe insztrumynty (uod 1990) 
* Maxim Reality&nbsp;– MC, śpjyw, beatbox (uod 1990)

### Dowńi grali tyż
* Leeroy Thornhill - tańcowańy, klawjyrowe insztrumynty (1990-2000)
* Sharky – śpjyw, tańcowańy (1990)

## Dyskografijo
### Albůmy
* *[[The Prodigy Experience]]* (1992)
* *[[Music for the Jilted Generation]]* (1994)
* *[[The Fat of the Land]]* (1997)
* *[[Always Outnumbered, Never Outgunned]]* (2004)
* *[[Invaders Must Die]]* (23 lutygo 2009)
* *[[The Day Is My Enemy]]* (2015)
* *[[No Tourists]]* (2018)

### Kůmpilacyje
* *[[The Dirtchamber Sessions Volume One]]* (1999)
* *[[Their Law: The Singles 1990-2005]]* (2005)

### Mińialbůmy
* *[[What Evil Lurks]]* (1991)
* *[[Voodoo People]]* (1995)
* *[[Baby's Got a Temper]]* (2002)
* *[[Hotride]]* (2004)
* *[[Lost Beats]]* (2009)

## Necowe uodwołańa
* Neczajta skupiny
Matchbox

**Matchbox** je marka modelůw autokůw (zauobycz, nale ńy yno, bůły tyż fligry a inksze) wkludzůno we 1953 uod firmy Lesney Products, terozki je uůna włosnośćům firmy Mattel. Mjano "Matchbox" we angelskij godce uoznaczo "szachtla sztraheclůw" a nadano je skirz tygo, co modele bůły podug srogośći podane na ta szachtla.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Matchboxůw
Streaking

**Streaking** to je wydarzyńy, kere polygo na wlatywańu po sagu na masowe muzyki, zauobycz szportowe, a citańu przed uochrůnům a policyjům. Ńykej streakery majům wypisane na ćele roztomajte hasła. Streaking je ńylegalny a streakery sům karane uod gerychtůw.

### Necowe uodwołańa

* streaking.org
Wolność i Praworządność

**Wolność i Praworządność** (ślůnske swobodne tumaczyńy: *Frajńizna a Prawe Rzůndzyńy*) je ńyistńejůnco już polityczno partyjo, kero fůngowała we Polsce. Bůła uůna zołożůno we 2005 ze mjanym *Platforma Janusza Korwin-Mikkego* lo welůngu do polskigo parlamyntu. Ze listůw Platformy sztartowali znamjyńńy człůnki Uńije Polityki Realnyj, nale tyż inksze, kej Andrzej Pilipiuk. Po przegranyj we welůngu, PJK-M przestało fůngować, nale partyjo ńy uostała rozwjůnzano. We 2009, po wnůtrznych problymach we UPR Janusz Korwin-Mikke uogłośůł reaktywacyjo PJK-M. 12 listopada tygo roku bůł kůnwynt partyje, na kerym pomjyńili mjano na *Wolność i Praworządność* a uobrali za prezesa Janusza Korwin-Mikkego.

We welowańu na prezidynta Polski we 2010 kandidatym partyje bůł Janusz Korwin-Mikke, kery dostoł 2,49% a zajyn sztworty plac. We tym samym roku podjynli decyzyjo uo połůnczyńu śe ze UPR. 24 marca WiP ustoł istńeć, a na nostympny dźyń powstoł Unia Polityki Realnej - Wolność i Praworządność, kero ńyskorzi przemjanowali na Kongres Nowej Prawicy.

## Program
WiP je partyjům kůnserwatywno-liberalnům, je za deregulacyjům rynku, prywatyzacyjům lazarytůw a szulůw, karům śmjyrći a pogłůwnym podatkym. Dowo uodpora lo małżyństwůw hůmoseksualistůw a wszyjskim ulgům a zaśiłkům. Je to ojrosceptyczno patryjo.

## Zarzůnd
*Prezes - Janusz Korwin-Mikke
*I wiceprezes - Agata Rymaszewska
*II wiceprezes - Jerzy Szałaciński
*Skarbńik - Anna Orzechowska
*Sekretorz - Marcin Parysz
*Prasowy rzeczńik - Adam Król

## Necowe uodwołańa
*Uoficjalno neczajta WiP-u
Freddie Mercury

**Freddie Mercury**, po prowdźe **Farrokh Bulsara** (rodz. 5 wrześńa 1946 we Stone Town na Zanzibarze, um. 24 listopada 1991 we Lůndůńe) – rokowy śpjywok a autůr tekstůw, głowno postać brytyjskij skupiny Queen. Powożany za jydnygo ze nojbarzi popularnych śpjywokůw popularnyj muzyki we gyszichće, autor m. in. szlagrůw "Bohemian Rhapsody", "We Are the Champions", "Somebody to Love", "Killer Queen" abo "Crazy Little Thing Called Love". Umrził skirz AIDS.

### Necowe uodwołańa
* Freddie Mercury we imdb
Baia (Italijo)

**Baia** (downe łaćińske mjano *Baiae*) je mjasto we Italiji, we regijůńe Kampańijo, prowincyji Napoli, nad Napolitańskům Zatokům. Je znůme skirz swojij gyszichty - umrził tam rzimski cysorz Hadryjůn, sům tyż tukej wille uod Nerůna a Cezara. Srogszo tajla starożytnygo mjasta je terozki pod wodům, skirz wulkańicznyj aktywnośći.
Wallgau

**Gmina Wallgau** to je wjejsko gmina we Mjymcach, we Bajerach, we kryśe Garmisch-Partenkirchen, ńydaleko uod grańicy ze Austrijům. Mo 33,96&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 208 roku mjyszkało sam 1 394 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminy Wallgau
Kwadratkilomyjter

**Kwadratkilomyjter** (zimbol: **km²**) to je jedność wjyrchu, wjelokrotno pochodna uod kwadratmyjtra. Je to wjyrch, jaki mo kwadrat uo boku 1 kilomyjtra. Kwadratkilomyjter mo 1 000 000 kwadratmyjtrůw, 10 000 arůw, 100 hektarůw.
Jegor Gajdar

**Jegor Timurowicz Gajdar** (rus. *Егор Тимурович Гайдар*, rodz. 19 marca 1956 we Moskwje, um. 16 grudńa 2009) – ruski polityker, doradca prezydynta Borisa Jelcina, prymjer Rusyje uod 15 czyrwńa 1992 do 14 grudńa 1992. Znůmy ze rynkowych reformůw kere wkludzoł we 1991 jako mińister finansůw. Bůł srogim krytykantym prezydynta Władimira Putina.
Liberyjo

**Liberyjo** (Republika Liberyje, ang.: *Republic of Liberia*) – państwo we zachodńij Africe, nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo ze Gwinyjům, Wybrzeżym Elefantowych Gnatůw a Sierra Leone. Půł wjyrchu Liberyje zajmuje růwńikowy las. Liberyjo powstała podug umowy mjyndzy Amerikanůma a autochtonůma, podug keryj uosadzano sam wyzwolůnych ńywolńikůw, a uůne mjały żyć do zgody ze 18 plymjůnůma tubylcůw. Uod 1847 je ńypodległo a bůła to pjyrszo republika we Africe. Uod poczůntku mo śylne zwjůnzki ze USA, we polityce a gospodarce. Liberyjo je znůmo jako krej tůńij bandery.
Perpignan

**Perpignan** (katal. *Perpinyà*, uoksyt. *Perpinhan*, szp. *Perpiñán*) – mjasto we połedńowyj Francyji (Langwedocyjo-Roussillon), nad Strzůdźymnym Morzym, głowne mjasto departamyntu Pyrénées-Orientales a historycznyj krajiny Roussillon, downe głowne mjasto Krůlewstwa Majorki. Mo 68,07&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2004 roku mjyszkało sam 116 700 ludźi.

## Kamracke mjasta
*  Hanowery
*  Lancaster
*  Lake Charles
*  Sarasota
*  Tyr
*  Girona
*  Barcelůna
*  Figueres
*  Ma'alot-Tarshiha
*  Tavira

## Necowe uodwołańa
* Mairie de Perpignan
* Université de Perpignan
* Union Sportive Arlequins de Perpignan (USAP)
* Vilaweb Catalunya Nord
Stare Tarnowice

**Stare Tarnowice** – dźelńica Tarnowskich Gůr uod ftorego te mjasto mo mjano.

## Historyjo
Stare Tarnowice bůły założone ne 1316 roku kej włśćićylym bůł Adam de Tarnowice.
Las Vegas

**Las Vegas** – mjasto we Zjednoczůnych Sztatach, we sztaće Newada, we hrabstwje Clark. Założůne we 1905, mjejske prawa mo uod 1911. Je znůme skirz nojsrogszygo na śwjeće numera kasynůw, jako uostrzodek hazardu, a tyż skirz tygo co idźe sam fest lekuśko śe hajtnůńć a tak samo i rozwjyść.
Kilimandżaro

**Kilimandżaro** to je gůra we Tanzańiji, przi grańicy ze Kyńijům. Je to nojwyższo gůra we Africe. Mo trzi wjyrchy, kożdy ś ńich to je downy wulkůn:

* Uhuru na wulkůńe Kibo, wysoki na 5895 m n.p.m.
* Mawenzi - 5150 m n.p.m.
* Shira - 3940 m n.p.m.

Pjyrszy roz zdobyto we 1889 roku uod Hansa Meyera a Ludwiga Purtschellera. We 1921 utworzůno sam rezerwat przirody, a uod 1973 Narůdowy Park - Kilimanjaro National Park, kery mo 753&nbsp;km² wjyrchu. Uod 1987 je uůn wpisany na Lista śwjatowygo dźedźictwa uod UNESCO.

Przi samym wjyrchu na wjyrchu ůng. 4&nbsp;km² zalygo śńyg.

Mimo aże Kilimandżaro je we Tanzańiji, bezma cołke dochody ze turystyki dostowo Kyńijo, bez cůż prziszło pora razůw do kůnfliktu mjyndzy tymi państwůma.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Narodowygo Parku
Yves Rocher

**Yves Rocher** (rodz. 7 kwjetńa 1930 we La Gacilly, um. 26 grudńa 2009 we Paryżu) – francuski industryjny zarzůndca a polityker. Założůł kůncern Yves Rocher, kery produkuje kosmetyki a uobleczyńa, mo uůn przez 30 milijůnůw klijyntůw na śwjeće.
Abdurrahman Wahid

**Abdurrahman Wahid** (znůmy tyż jako **Dus Gur**, rodz. 7 wrześńa 1940, um. 30 grudńa 2009 we Dżakarće) – indůnezyjski polityker, prezydynt Indůnezyje we lotach 1999 - 2001. Prziwůdca partyji Partai Kebangkitan Bangsa (*Partyjo Narodoweygo Przebudzyńo*). Mjoł klerykalne przekonańa, chćoł coby islam mjoł srogi ajnflus na polityka.
Gujana

**Gujana** (ang.: *Guyana*) – państwo we Połedńowyj Americe, nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo ze Wynezuelům, Brazylijům a Surinamym. Grańica ze Wynezuelům a Surinamym je sporno. Klima zwrotńikowo, ćepło, ze srogům dowkům dyszczu. Nojdugszo rzyka: Essequibo. Bezma 80% wjyrchu zajmujům lasy.

Půmjyszkiwano uod Indjanerůw ze plymjyńo Arawakůw, uod 1831 kolůńijo Wjelgij Brytańiji, uod 1966 ńypodległo.

We gospodarce nojsrogsze znaczyńe mo fedrowańe boksytůw, fedruje śe tyż złoto a djamynty.
Uyo

**Uyo** to je mjasto we Ńigeryji, stolica sztatu Akwa Ibom. Je sam uńiwersytet. Mjasto mo 115&nbsp;km² wjyrchu a mjyszko we ńim 304 000 ludźi (dane ze 2005).
Makůwki

**Makůwki** to je maszket, kery podug tradycyje rychtuje śe na Wilijo, sům uůne popularne we Ślůnsku. We Wjelgopolsce mjanowane *makiełki*. Rychtuje śe je ze maku, chałki, mlyka, mjodu abo cukru a doćepuje bakalijůw: rodzynkůw, mandlůw, uorzechůw a inkszych.
Nickelback

**Nickelback** – kanadyjsko muzyczno skupina założůno uod Chada Kroegera, Mike'a Kroegera, Ryana Peake a Brandona Kroegera we 1995 roku we mjeśće Hanna we průwincyji Alberta. Zorta muzyczno skupiny je uokreślano jako post grunge, alternatywny rock abo alternatywny metal. Jeich nojbarzi znůmym szlagrym je śpjywka *How You Remind Me*, singel ze jeich trzećigo albůma Silver Side Up, wydanygo we 2001 roku.

## Skłod skupiny
### Teroźni skłod
* Chad Kroeger – rytmiczno gitara, śpjyw (1995–terozkie) 
* Ryan Peake – gitara, śpjyw (1995–terozki)
* Mike Kroeger – basowo gitara (1995–terozki)
* Daniel Adair – szlagcojg, śpjyw (1995–terozki)

### Dowńi grali
* Gabe Sinclair – szlagcojg (1995)
* Brandon Kroeger – szlagcojg (1995-1998)
* Mitch Guindon – szlagcojg (1998)
* Ryan Vikedal – szlagcojg (1998–2005)

## Dyskografijo
### Sztudyjne albůmy
* *[[Curb]]* (1996, wydany ńyzależńe)
* *[[The State (album)|The State]]* (1998/2000, Roadrunner Records)
* *[[Silver Side Up]]* (2001, Roadrunner)
* *[[The Long Road]]* (2003, Roadrunner)
* *[[All the Right Reasons]]* (2005, Roadrunner)
* *[[Dark Horse]]* (2008, Roadrunner)
* *Here and Now* (2011)
* *No Fixed Address* (2014)
* *Feed the Machine* (2017)
* *Get Rollin*' (2022)

### Kůncertowe albůmy
* *[[Live at Home]]* (2002)
* *[[Live from Sturgis 2006]]* (2008)

## Necowe uodwołańa

* Uoficjalno neczajta
Vilnius

**Vilnius** (pol.: *Wilno*, rus.: *Вильнюс*) – stolica Litwy, mjasto rozlygowane nad rzykům Wiljům. Je wożnym uostrzodkym biznesowo-handlowo-usugowo-przemysłowym.
Janusz Atlas

**Janusz Atlas** (rodz. 30 styczńa 1949 we Warszawje, um. 3 styczńa 2010 we Warszawje) – polski szportowy dźyńńikorz, kery trzi razy dostoł Fusbalowygo Uoskara uod Canal+ lo nojlepszygo szportowygo dźyńńikorza. Do 2008 roku bůł zastympcům naczelnygo redachtůra we cajtůngu "*[[Piłka Nożna]]*". Napisoł tyż pora kśůnżkůw, ńy yno uo fusbalu, nale tyż uo babach; zagroł we poru filmach.

### Necowe uodwołańa
* Janusz Atlas we serwiśe filmpolski (we polskij godce)
Bruce Lee

**Bruce Lee**, po prowdźe czyt. *Li Siaolann* , za bajtla *Li Dżenfan* ang. szrajbůnek **Lee Siao-lung, Lee Jun-fan** (chiń. , szrajbůnek pinyin) 李小龍 Lǐ Xiăolóng , 李振藩 Lǐ Zhènfān; rodz. 7 listopada 1940 we San Francisco, um. 20 lipca 1973 we Hůngkůngu) – amerikański szauszpiler chińskigo pochodzyńo, mistrz sztukůw walki. Jedna ze nojbarzi znůmych postaći we kińe akcji a popularnyj kulturze. Zginůł we ńywyjaśńůnych uokolicznośćach a na tyjma jygo śmjyrći powstoły mjejske powjarki, autopsyjo - uczulynie ze pile na kopfszmerc beztoż uobrzynk můzgu. Uůnygo syn, Brandon Lee, tak samo bůł szauszpilerym we filmach uo sztukach walki. Mistrz mjoł tyż cera Shannon Lee kero tyż gro we filmach a żůna Linda Lee s chałpy Emery (terozki je Linda Lee Cadwell, hajtła sie s Bruce Cadwellym we 1991). Bruce Lee trynowoł szauszpilyrów ze Hollywood np. Jamesa Coburna, Stevea McQueena. Opracowoł nowo sztuka walki *Dżit Kun Do*.

### Necowe uodwołańa

* Bruce Lee we imdb
* Bruce Lee we nndb
Easter egg

**Easter egg** (z ang.: *Wjelganocne jajco*) to je ekstra dodano schrůńůno wjadomość abo wic we kśůnżce, na malůnku, CD (schrůńůny utwůr), we kůmputrowym programje a t.p. Bajszpilem easter egga je The Book of Mozilla (*Kśynga Mozilli*), ze keryj "cytat" idźe uobejzdrzeć po wpisańu we gurt adresa "about:mozilla").

### Necowe uodwołańa
* baza danych uo easter eggach
Katalůńijo

**Katalůńijo** (kat. *Catalunya* [], uoks. *Catalonha*, szp. *Cataluña*) – autůnůmiczno spůlnota we Szpańiji, rozlygowano we půłnocno-wschodńij tajli kreju, nad Strzůdźymnym Morzym. Tyż geograficzny regijůn a historyczno krajina na Iberyjskim Půłwyspje, kerygo głownym mjastym je Barcelůna.

Prowincyjo zajmuje 32 114&nbsp;km² wjyrchu a mo 6 995 206 mjyszkańcůw (dane ze 2006 roku).

Status urzyndowyj godki majům trzi godki: katalůńsko, szpańelsko a uoksytańsko.

1 paźdźerńika 2017 bůło sam referyndům, we kerym 92% sztimujůncych doło głos za ńypodległośćům. Parlamynt Katalůńiji 27 paźdźerńika uogłośůł jednostrůnno deklaracyjo ńypodległośći. Skiż tygo, co władze Szpańije uwożajům referyndům a deklaracyjo ńypodległośći za ńylegalne, autůnůmijo zostoła zawjyszůno.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Generalitat de Catalunya
Wancki

**Wancki** (łac. *Anoplura*) to je podraja uowadůw ze podgrůmady krzidlatych uowadůw, kery uobejmuje gatůnki co sům pasożytůma cyckoczy, we tym ludźi. Sům ńywjelgimi uowadůma, duge sům na 0,35 – 6&nbsp;mm a fest plaskate. Cyckajům krew swojich żywićelůw a dostowo śe uod ńich skůrnych ńymocůw.
Napoleůn Bůnaparte

**Napoleůn Bůnaparte**, fr.: *Napoléon Bonaparte*, it.: *Napoleone Buonaparte*, **Napoleůn I**, rodz. 15 śyrpńa 1769 we Ajaccio na Korsyce, um. 5 maja 1821 we Longwood na Wyspje Śwjyntyj Helyny) – pjyrszy kůnsul Francuskij Republiki 1799-1804, cysorz Francuzůw we lotach 1804-1814 a 1815, prezydynt (1802-1805) a krůl Italiji we lotach 1805-1814. Wkludźůł we 1804 do prawnygo systymu cywilny kodeks, kery przewidywoł mjyndzy inszymi cywilne śluby a rozwody. We tym samym roku koronowoł śe na cysorza Francuzůw, a 26 maja 1805 na krůla Italiji. Prowadźůł wojny we cołkij Ojropje, prziłůnczůł do Francyji Belgijo, Ńiderlandy, mjymjecke prowincyje nad Půłnocnym Morzym, a srogo tajla Italije, wroz ze Rzimym. Ńyskorzi losy wojnůw śe zwyrtły a 31 marca 1814 Paryż znod śe pdoe uokupacyjům. Bestůż 6 kwjetńa Napoleůn abdykowoł. Ńyskorzi zesłano go na wyspa Elba. Citnůł ś ńij 26 lutygo 1815, wrůćůł nazod do Francyje, a bez 100 dńůw wojowoł na nowo, aże do bitwy pod Waterloo, po keryj go internowano zaś a zesłano dali, aże na Wyspa Śwjyntyj Helyny. Żůł sam jeszcze bez 6 lot, po śmjyrći jygo ćoło przekludzůno do Paryża.
Trzyńśyńy źymje na Hajiti we 2010

**Trzyńśyńy źymje na Hajiti we 2010** – trzyńśyńy źymje uo magńitudźe 7 we richterowyj skali, kerygo epicyntrům bůło 16 km uod Port-au-Prince na Hajiti. Głowny wstrzůns bůł 12 styczńa 2010 uo 16:53, ńyskorzi bůły tyż wtůrne wstrzůnsy, ze kerych dźywjyńć mjało magńituda 5 we richterowyj skali.

Skirz ńigo zbůlůło śe srogszo tajla ze historycznych stawjyńůw we Port-au-Prince, we tym Prezydyncki Pałac, śedźiba Norodowygo Zgrůmadzyńo a Katedrala Notre-Dame.

Podug szacowańo Hajitańskigo Czyrwjůnygo Krziża pogińůło 200 tyśůncůw ludźi.

## Galerjo

Plik:Haitian national palace earthquake.jpg|Zbulůny Prezydyncki Pałac we hajitańskij stolicy
Plik:Downtown Port au Prince after earthquake.jpg|Zbulůne chałpy we we Port-au-Prince
Plik:Haitian Port Damage1.jpg|Hawyna we Port-au-Prince
Plik:Boy receiving treatment after Haiti earthquake.jpg|Mocka ludźi zostoło rańůnych


### Necowe uodwołańa
* Polsko Prasowo Agyncyjo uo trzyńśyńu
Naro-Fominsk

**Naro-Fominsk** (rus.: **На́ро-Фоми́нск**) – mjasto we Rusyje, we moskewskim uobwodźe, nad rzykům Narům. Mo 22&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2009 roku, mjyszkało sam 71 630 ludźi. Mjejske prawa mo uod 1926.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Naro-Fominska
Ajnlauf

**Ajnlauf** to je zupa, zauobycz uůnaczůno na rosole, do kerygo powoli wlywo śe płynne ćasto robjůne ze jajcůw, můnki a wody abo mlyka, tak, coby ś ńygo powstowały roztomajtyj srogośći kluski.
Burj Khalifa

**Burj Khalifa** (dowńij: *Burj Dubaj*) wjeżowjec we Dubaju we ZEA, to je nowjyższe we gyszichće stowjyńe, kere uoddano do użytkowańo 4 styczńa 2010. Mo 169 użytkowych sztokůw (wszyjskich mo 206). Je wysoke na 828 myjtrůw. Uůnygo budowa zaczynto 29 grudńa 1996. Stowjyńe kosztowało 1,5 milijorda USD.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta wjeżowca
* Burj Dubai Skyscraper
Violetta Villas

**Violetta Villas** (rodz. 10 czyrwca 1938 we Liège um. 5 grudźyńa 2011) – polsko śpjywoczka, kero śpjywo pop.

## Dyskografijo
* 1962 - *Rendez-vous z Violettą Villas*
* 1966 - *Violetta Villas*
* 1967 - *Violetta Villas*
* 1967 - *Dla ciebie miły*
* 1968 - *O miłości*
* 1977 - *Nie ma miłości bez zazdrości*
* 1980 - *Dawne przeboje*
* 1986 - *Violetta Villas*
* 1992 - *Najpiękniejsze kolędy*
* 1992 - *Dla ciebie miły*
* 1994 - *Laleczka*
* 1996 - *Złote przeboje*
* 1997 - *Jestem taka, a nie inna*
* 1997 - *Kolędy*
* 1999 - *Platynowa kolekcja*
* 1999 - *Najpiękniejsze kolędy*
* 2000 - *Pocałunek ognia*
* 2001 - *Violetta Villas*
* 2001 - *Dla ciebie miły*
* 2001 - *Nie ma miłości bez zazdrości*
* 2001 - *Gdy się Chrystus rodzi*
* 2003 - *Do ciebie mamo*
* 2003 - *Walentynkowe hity*
* 2004 - *Kolędy serca*
* 2006 - *Ja już taka jestem*
* 2008 - *Na pocieszenie serca i uniesienie ducha*
* 2009 - *Z archiwum Polskiego Radia vol. 11*
* 2009 - *Gdy się Chrystus rodzi 2*

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Violetty Villas
Liberec

**Liberec** (mjym. *Reichenberg*) – mjasto we Czeskij Republice, we historycznyj krajińe Czechy. Gůwne mjasto libereckigo kreju a libereckigo krysu. Wożny gospodarczy a szportowy (gůra Ještěd) postrzodek we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki.

Mjejske prawa Liberec mo uod 1577. Do II śwjatowyj wojny bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma, kerzi po wojńe uostali wyćepani do uokupacyjnych sztrefůw alijantůw.

Bez mjasto płyńe rzyka Łużycko Nysa (*Lužická Nisa*).

 
## Kamracke mjasta
* Amersfoort, Ńiderlandy
* Amiens, Francyjo
* Augsburg, Mjymcy
* Nahariya, Izrael
* St. Gallen, Szwajcaryjo
* Zittau, Mjymcy
Polkowice

**Polkowice** (pol. *Polkowice*, mjym. *Polkowitz*) - to je mjasto we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, śedźiba polkowickigo krysu a mjejsko-wjejskigo gminu Polkowice.

Je to jedyn ze głůwnych uostrzodkůw industryje we Lignicko-Głogowskim Mjydźowym Uokryngu.
Philo vom Walde

**Philo vom Walde**, po prowdźe **Johannes Reinelt** (rodz. 5 śyrpńa 1858 we Gołuszowicach (gmina Gubczyce), um. 16 styczńa 1906 we Wrocławju) – bůł to ślůnski pisorz a dichter, kery tworzůł we literackij ślůnskij godce a uůnyj gůrnoślůnskim djalekće. Napisoł m.in.: *[[Schlesierlied|Mein Schlesierland]]* (regijůnalny hymn Ślůnska).
Bykowina

**Bykowina** (mjym: *Friedrichsdorf*) – do 1951 bůła to samodźelno gmina, terozki zaś je to dźelnica Ślůnskij Rudy (inakszy Wjelgo Ruda).

Rozlygowano je na půłnoc uod Kochlowic a na połedńe uod Śwjyntochlowic. Tajluje śe na Staro Bykowina a Nowo Bykowina. Podug danych ze 2006 roku, mjyszko sam 18 267 ludźi.
Pńůwka

**Pńůwka** (pol. *Pniowiec*) – rzyka na Pńowcu. Płynie ůng. 8&nbsp;km. Wypływo we leśe na Tucykůńcie. Przepływo bez Śiwcowy Stow.  Wpływo do Sztůłli. Je ze Granicznom Wodom ino jednymi rzykami ftore płynom bez Pńowjec.

## Uobejzdrzij tyż
*Pńowjec
Lean Back

**Lean Back** – polski zespōł muzyczny ze Gōrnygo Ślōnska, kery groł acid-jazz/funky, soul, pop a blues we latach 1985-2000. Wstōmpiōł na muzycznõ binã ze kōncertym bluesowym we Klubie „Pulsar” we Ślōnskij Rudzie, kaj groł sztandardy m.in. B.B. Kinga, Luther Allisona i Jeffa Becka. Po wydaniu w 2000 roku platy "Lean Back Kolędy 2000" zespōł zagroł w Bytōniu ôstatni autorski kōncert na żywo dlŏ TVP 3 Katowice, w tym tyż roku bōł rozwiōnzany.

## Skłŏd (1985-2000)

Janusz Biedrowski – saksofōn, Jacek Dobrzański – gitara, Wojciech Feodorow – trōmpejta, Janusz Frychel – basgitara, Damian Jambor – szlagcojg, Zbigniew Janowski – szlagcojg, Maciej Kałwak – basgitara, Jarosław Kierkowski – basgitara, Marian Kowalik – basgitara, Ireneusz Kucharczyk – gitara, śpiyw, Tomasz Kupka – klawiszowe insztrumynta, Jarosław Lelen – saksofōn, Krzysztof Nowakowski – szlagcojg, Zbigniew Szczerbinski – szlagcojg, Dariusz Wantuch – klawiszowe insztrumynta, Michał Zabrzeński – puzŏna, Robert Zug – puzŏna.

**Ze zespōłym spōłrobiyli:** Patrycja Gola, Andrzej Gaszczyk, Justyna Gwardecka, Marek Raduli, Michał Czachowski,  Dariusz Mazur, Joanna Mróz, Krzysztof Pietrzak, Dariusz Niebudek, Alina Trefon.

## Dyskografijŏ skupiny
Wydane we skłŏdzie: Jacek Dobrzański – gitara, Wojciech Feodorow – trōmpejta, Jarosław Kierkowski – gitara basowŏ, Tomasz Kupka – klawiszowe insztrumynta, Krzysztof Nowakowski – szlagcojg, Michał Zabrzeński – puzŏna

* „10 plus 1” (MR Records, 1999)
* „Lean Back Kolędy 2000” (MR Records, 2000) („Lean Back Godnie Pieśni 2000”)

## Wideografijŏ a radyjowe nagrania
*Telewizyjne nagrania**:*
* 1991 r. „Jazzowe promocje” – program III TVP („Dżezowe prōmocyje”)
* 1991 r. „Silesia Jazz Festival” – program III TVP 
* 1995 r. „100% Live” – program III TVP 
* 1995 r. „Muzyczne penetracje” - program III TVP („Muzyczne pynetracyje”)
* 1997 r. „Koncert Laureatów Festiwalu „FAMA” – program II TVP („Kōncert Laureatōw Festiwalu „FAMA”)
* 1998 r. „Tam, gdzie biją źródła” - program II TVP, TV Polonia („Tam, kaj bijōm zdrzōdła”)
* 2000 r. „100% Live” – program III TVP 
* 2000 r. „Dni Rudy Śląskiej” – TV Elsat („Ślōnskij Rudy”)

*Radyjowe nagrania**:*
* 1993 r. kōncert na żywo w Radiu „Flash” 
* 1999 r. kōncert na żywo w Radiu „Flash”, kery prōmowoł płytã „10 plus 1”

## Linki zewnyntrzne
* Lean Back archiwum PL
* Official Archived YouTube Channel of Lean Back (band)
Nowy Dwůr Krůlewski

**Nowy Dwůr Krůlewski** (pol. *Nowy Dwór Królewski*) – wjeś we Polsce we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we chełmińskim kryśe, we gmińe Papowo Biskupie.


File:Pałac - Nowy Dwór Królewski.JPG
File:Boisko Nowy Dwór Królewski.JPG
File:Przystanek - Nowy Dwór Kólewski.JPG
File:Koniec Nowego Dworu Królewskiego.JPG
File:Nowy Dwór Królewski i Niemczyk.JPG
File:Figurka Maryjna w Nowym Dworze Królewskim.JPG
File:Pałac w Nowym Dworze Królewskim.JPG
File:Mapa Nowego Dworu Królewskiego.PNG
File:Początek Niemczyka.JPG
Biskupje Papowo

**Biskupje Papowo** (pol. *Papowo Biskupie*) – wjeś we Polsce we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we chełmińskim kryśe, we gmińe Biskupje Papowo.

Bůła sam rodzůno Irena Santor.
Wrocławki

**Wrocławki** (pol. *Wrocławki*) – wjeś we Polsce we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we chełmińskim kryśe, we gmińe Papowo Biskupie.


File:Park we Wrocławkach.JPG
File:Zakłady PGR w Wrocławkach.JPG
File:Pałac w Wrocławkach.JPG
File:Las we Wrocławkach.JPG
File:Wieś Wrocławki.JPG
File:Blok nr 18 we Wrocławkach.JPG ‎
File:Pole we Wrocławkach.JPG ‎
File:Sklep Znajomy - Wrocławki.JPG ‎
File:Staw - Wrocławki.JPG ‎ 
File:Wrocławki - blok numer 17.JPG ‎
File:Wrocławki - bolk niedalego Figurki Maryjnej.JPG ‎
File:Wrocławki - bolk niedalego Figurki Maryjnej.JPG ‎
File:Wrocławki - największy blok nr 18.JPG ‎ 
File:Zakład przemysłow We Wrocławkach - widok od północnej strony.JPG ‎
File:Zakład przemysłowy - Wrocławki.JPG ‎
File:Zakład przemysłowy we Wrocławkach.JPG
File:Zakład przemysłowy we Wrocławkach - komin.JPG ‎
Dubielno (chełmiński krys)

**Dubielno** (pol. *Dubielno*) – wjeś we Polsce we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we chełmińskim kryśe, we gmińe Papowo Biskupie.
Tuvalu

**Tuvalu** – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe, na wyspach we zachodńij Polinezyji. Dowńi mjanowane "Wyspy Ellice" a "Lagůnowe Wyspy".

Lo Ojropejczykůw uoddekńůne we 1586 roku uod Szpańeloka Alvaro Mendana de Neyra, a zaś we 1764 uod Brytyjczykůw. Uod 1892 pod brytyjskim zarzůndym, uod 1916 jako tajla kolůńije Wyspy Gilberta a Lagůnowe, uod 1975 uosobno kolůńijo. Uod 1978 ńypodległe państwo.

Mimo iże je to ino 9 atolůw, kerych wjyrch mo do kupy 26 kwadratkilomyjtrůw, sům uůne porozćepowane po wjyrchu aże 1,3 mln km² Pokojnygo Uoceanu.
Mint Hill

**Mint Hill** – mjasto we Zjednoczůnych Sztatach, we sztaće Půłnocno Karolina, we hrabstwach Mecklenburg a Union. Podug danych ze 2000 roku mjało 14 922 mjyszkańcůw.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Mint Hill
Rōmański kōnszt

**Rōmański kōnszt** je to zorta kōnsztu, kerŏ porodziyła sie we Francyji we XI stoleciu a była we Ojropie do trzinŏstygo stoleciŏ. Głownymi a znōmymi postrzodkami rōmańskigo kōnsztu, ôkrōm Francyje, bōły tyż Italijŏ, Yngland a Szpanijŏ. Zaôbycz tworzyniy we rōmańskim duchu wypływało ze religije a wiōnzało sie ze bynydiktyńskimi a cysterskimi zakōnami. Wônczas bōły budowane geometryczne a sroge kościoły a klŏsztory. Ôkrōm tygo je dlŏ rōmańszczyzny charakterystyczne używaniy krziżowych a kolybkowych sklepōw, kulatych łukōw, rubych murōw a małych ôknōw. Stawiyniōm przidŏwano rzezane dekoracyje do zgody ze baukōnsztowymi formami. Słowo rōmański kōnszt niy ôznŏczŏ ale jyn baukōnsztu, nale tyż religijne malyrstwo na ścianach, miniaturowe a tabulowe malyrstwo, tkaniy, snycerstwo, rzezaniy we słōniowyj kości, ôdlywaniy we brōnzie a złotnictwo.
## Znōme rōmańske werki
* Francyjŏ: kościoły we Tours, Poitiers, Toulouse, Moissac, Velezay, malōnki we Saint-Savin-sur-Gartempe, Tavant a Vic;
* Italijŏ: katedrala we Pisa, kościōł S.Miniato we Firenze, malōnki na ścianie we San Angelo in Formis;
* Szpanijŏ: dŏmy we Santiago de Compostela a Salamance, ścianowe malōnki we Tahull a León;
* Polskŏ: fragmynta katedralōw we Gnieźnie, Płocku, Poznaniu a Krakowie, kolegijaty we Kruszwicy a Tumie, portale we Czerwińsku, we kościele św. Maryje Magdalyny we Wrocławiu a we kościele św. Trōjcy we Strzelnie (tam tyż znajōme kolōmny), Gnieźnieńske Dźwiyrze ze brōnzy.

## Zdrzōdła
* *Historia. Średniowiecze i epoka nowożytna*, zbiorowǒ robota, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, zajta 66
Ugiany

**Ugiany** (, , ôd 1936 do 1945 *Lugendorf*) – wieś rozlygowanŏ we połedniowo-wschodnij Polsce, we ôpolskim wojewōdztwie, we ôpolskim krysie, we gminie Ugiany. Leżōm kole 14 kilomyjtrōw na pōłnoc ôd głownygo miasta regijōna – Ôpolŏ. Do 1945 roku Ugiany bōły na ziymiach przinŏleżōncych dō Miymcōw.
Kipkemboi Kimeli

**Kipkemboi Kimeli** (rodz. 30 listopada 1966, um. 6 lutygo 2010) – kyńijski lekoatleta, dugodystansowy bjegacz, kery zdobůł brůnzowo mydajla we bjygu na 10 kilomyjtrůw na Uolimpjadźe we 1988 we Seulu.

### Necowe uodwołańa
* Profil we serwiśe IAAF
Łysomice

2 wśe we Polsce:
* Łysomice - wjeś we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we torůńskim kryśe, we gmińe Łysomice
* Łysomice - wjeś we půmorskim wojewůdztwje, we słupskim kryśe, we gmińe Dębnica Kaszubska
Beilrode

**Beilrode** to je gmin we Mjymcach, we landźe Saksůńijo, we kryśe Nordsachsen. Mo 36,.18&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2006 roku mjyszkało sam 2648 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Beilrode
The Offspring

**The Offspring** to je amerikańsko muzyczno skupina, kero gro punk rok. Założůno we 1984 roku uod Bryana Hollanda a Grega Kriesela.

### Teroźni skłod
* Bryan Holland (Dexter Holland) – śpjyw, gitara (uod 1984)
* Gregory Kriesel (Greg K) – basowo gitara, śpjyw (uod 1984)
* Kevin Wasserman (Noodles) – gitara, śpjyw (uod 1985)
* Pete Parada – szlagcojg (uod 2007)

### Dyskografijo
* *[[The Offspring (albům)|The Offspring]]* (1989)
* *[[Ignition]]* (1992)
* *[[Smash]]* (1994)
* *[[Ixnay on the Hombre]]* (1997)
* *[[Americana (albům)|Americana]]* (1998)
* *[[Conspiracy of One]]* (2000)
* *[[Splinter (albům)|Splinter]] *(2003)
* *[[Greatest Hits (album The Offspring)|Greatest Hits]]* (2005)
* *[[Complete Music Video Collection]] DVD* (2005)
* *[[Rise and Fall, Rage and Grace]]* (2008)

### Necowe uodwołańa
* Neczajta The Offspring
* The Offspring we Allmusic.com
Donald Tusk

**Donald Franciszek Tusk** (rodz. 22 kwjetńa 1957 we Gdańsku) – polski polityker, prymjer Polski uod 16 listopada 2007 do 22 wrześńa 2014 a uod 13 grudńa 2023, posoł na Sejm I, IV, V ,VI, VII a X kadyncyje, synatůr IV kadyncyje. Je ryskjyrokym Platforma Ôbywatelskŏ a we latach 2003-2014 a uod 2021 jij przewodńiczůncym. Uod 2014 do 2019 bůł przewodńiczůncym Ojropejskij Rady. 

Ze wyksztołcyńo historyk. Mo syna (Michał, rodz. 1982) a cera (Katarzyna, rodz. 1987).

## Necowe uodwołańa

* Neczajta prymjera
Lisewo (chełmiński krys)

**Lisewo** (pol. *Lisewo*) – wjeś we Polsce we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we chełmińskim kryśe, we gmińe Lisewo.
Bronisław Komorowski

**Bronisław Maria Komorowski** (rodz. 4 czyrwca 1952 we Ślůnskich Uoborńikach) – polski polityker. Noleży do Uobywatelskij Platformy.

Ze wyksztołcyńo historyk.

Bůł Marszołkem Sejma RP, a uod 10 kwjetńa 2010 skirz tygo, co Lech Kaczyński zginůł we lotńiczyj katasztrofje, połńił bez ńydugi czas uobowjůnzki gowy państwa polskiego.

Podug połnych wyńikůw prezydynckigo absztimůngu, uostoł po ńich prezydyntym-elektym.

Uod 6 śyrpńa 2010 do 5 śyrpńa 2015 sprawowoł urzůnd Prezydynta RP.
Nauru

**Nauru** (nauruańsko: ***Naoero***) – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe, na wyspje uo jednakim mjańe. Je rozlygowane 41 kilomyjtrůw na połedńe uod růwńika. Uod 1888 do 1914 bůła to mjymjecko kolůńijo, ńyskorzi zajynte uod Australije. Po I wojńe śwjatowyj mandatowe terytoryjům Ligi Norodůw. We czas II wojny śwjatowyj uokupowane uod Japůńije, ńyskorzi powjerńicze terytoryjům UoNZ. Uod 1968 ńypodległe. Dowńi bůły sam najsrogsze złoża fosforytůw.
Tůnga

**Tůnga** – państwo we Uoceańiji, we połedńowyj tajli Pokojnego Uoceanu.

Lo Ojropejczykůw uoddekńůne we 1616 roku uod Holyndrůw. We 1900 krůlewstwo Tůnga przijyno brytyjski protektorat. Uod 1970 ńypodległe, we 1999 przistůmpjůło do UoNZ.
Tubera

**Tubera** (łać.: *tuberculosis*, TB – tubercule bacillus) to je powszechno ńymoc, kero poradźi doprowadźić do śmjyrći. Zauobycz atakjyruje puca, nale może tyż atakjyrować inksze narzůndy a jejich układy. Wywołowano uod průntka tubery *Mycobacterium tuberculosis*. Zauobycz tubera ńy szkodźi zdrowym majerantnym persůnům, nale atakjyruje te ze ńymocům uodpornośćowygo układu, ntp. AIDS.

## Necowe uodwołańa

* Tuberculosis 2007 – monografio uo tuberze (we angelskij godce)
Briftryjger

**Briftryjger** to je pracowńik pocztowygo amtu, kery dostarczo brify, pakety, telegramy a inksze przesyłki.
Piracko fana

**Piracko fana** (we angelskij godce *Jolly Roger*) to je fana używano uod piratůw, kero przedstawjo zauobycz na czornym tle bjoło trupjo czaszka a dwa skrziżowane gnaty. Bůła używano uod kůńca XV stolećo, nojpjyrw bůły uůne czyrwjůne (jak krew), ńyskorzi czorne. Trefjało śe aże na fańe bůły inksze symbole - kośćotrupy, djobły, mjecze, klepsydra a t.p.&nbsp;Cwek używańo uůnych simbolůw bůł taki, coby wystraszyć przećiwńika a uodybrać uůnymu chyńći do stowjańo uoporu.
Joszkar-Oła

**Joszkar-Oła** (mar. a rus.: *Йошка́р-Ола*) – mjasto we Rusyji, głowne mjasto republiki Mari El. Podug danych ze 2004 roku mjyszkało sam 255 461 ludźi.

Założůne we 1584 roku, mjejske prawa mo uod 1781. Do 1919 roku uůnygo mjano bůło Carjowokokszajsk (*Царёвококшайск*), we rokach 1919-1927 Krasnokokszajsk (*Краснококшайск*). Joszkar-Oła je we maryjskij godce "Czyrwjůne Mjasto".

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Joszkar-Oły
Gmin Topólka

**Gmin Topólka** (, do 1954 *gmina Czamanin*) je wiejski gmin we kujawsko-pōmorskim wojewōdztwie, we radziejowskim krysie. Miyndzy rokym 1975 a 1998 gmin bōł położōny we wrocławskim województwie. Siedzibōm gminu je Topólka. Podle danych ze 30 czyrwnia 2004, we gminie miyszkało 5050 ludziōw.
## Gyszichta
We gminie idzie trefić roztoliczne ślady dŏwnygo ôsadnictwa aże ôd czasōw mezolitu (roki 8000 – 4500 p.Kr.) a tyż strzedniowieczne a nowe archeologiczne ôbiykta. Nojwiynksze skupiny archeologicznych zicōw rozlygowane sōm we dolinach rzyki Zgłowiączka a jeździōra Głuszyńskiego a Chalna. We ôkresie XIX stoleciu siedzibōm gminu bōł Świerczyn, niyskorzi Lubrańczyk. Ôd 1862 do 1939 roku tã rolã połniōł Czamanin. Po II światowyj wojnie siedzibōm gminu ôstała Topólka. Nojstarszymi wsiōma we gminie sōm Orle, Kamieniec a Świerczyn, kere aże do dzisiej dochowały swojygo dŏwnygo miejscowy ukłŏd.
Koszęcin

**Koszęcin** (, ,  ) je to wieś we połedniowyj Polsce, we Ślōnsku, we lublynieckim krysie. Je to siedziba gminu Koszęcin. Leży kole 13 kilomyjtrōw na połedniowy wschōd ôd Lublyńca a 43 kilomyjtry na pōłnoc ôd głownygo miasta wojewōdztwa - Katowic.
Bogi starożytnygo Egiptu

Starożytne Egipcjůny wjerzůły we 79 bogůw, 6 duszyczkůw egipskich 7 7 śwjyntych stworzyń. To bůła Egipsko religijo.

## Egipske duszyczki
* Ba 
* Ka
* Ib
* Sheut
* Ren
* Akh

## A
* Aken
* Aker
* Amaunet (Amonet)
* Ammit 
* Amon
* Amphiaraos 
* Anat (Astarte) 
* Anedżdti 
* Anti 
* Anubis 
* Anuket
* Apis
* Aton 
* Attar 
* Atum

## B
* Baal
* Ba-Neb-Dżeb
* Bastet
* Bastriks
* Bata
* Bes
* Betiou

## C
* Chenti (Imenty)
* Chepri 
* Chnum 
* Chonsu

## D
* Duamutef
* Dżeserhotep

## G
* Geb

## H
* Hapi
* Hathor 
* Heket 
* Horus (Harpokrates)
* Horus Stary
* Huh

## I
* Imachuemanch
* Imset 
* Isdes 
* Izyda (Isis)
* Isis-Sothis (Isis-Sothis-Hathor)

## K
* Kebehsenuf

## M
* Maat 
* Min 
* Montu 
* Mut

## N
* Nechbet 
* Nefertum 
* Neftyda
* Neith
* Nun
* Nepri 
* Nut (Neuht)

## O
* Onuris 
* Ozyrys

## P
* Pachet 
* Ptah

## R
* Re (Ra)
* Re-Horachte 
* Renenutet 
* Ruti

## S
* Satis
* Sechmet
* Set (Seth)
* Sobek
* Sokar (Sokaris)
* Szu
* Sothis

## T
* Tefnut
* Tenemu
* Tfeni 
* Toeris 
* Thot (Tot)
* Tatenen

## U
* Unefer 
* Unud 
* Upuaut

## W
* Wadżet (Uadżit)

## Śwjynte egipske stworzyńa
* Ammit 
* Apis 
* Apop
* Bennu
* Feniks
* Ruti
* Tenemujt

## Uobocz też

* egipsko mitologijo
* cywilizacyjo egipsko
* faraůn
* heliopolitańsko teologijo
Lillehammer

**Lillehammer** – mjasto a gmin we Norwygiji, we regijůńe Oppland, nad jeźdźorem Mjøsa. We Lillehammer bůły Źimowe Uolimpijske Igrziska we 1994 roku.
Fernajz

**Fernajz** to je strzodek kery je zauobycz używany do impregnowańo drzewa. Zabezpjeczo uod wilgoći a je ekologiczny, bo je robjůny ze naturalnych składńikůw: yjla ze lnu ze culagům strzodkůw kere przyspjeszajům wysychańe, a ńykej terpentyny.
Matrjoszka

**Matrjoszka** (rus.: *матрёшка*) to je ruske bawidołko, kere skłodo śe ze roztomajtyj srogośći lalkůw, pustych we postrzodku a wrażůnych jedna we drugo podug jeich srogośći. Zauobycz przedstawjajům uůne dziołszki we ludowych uoblyczyńach, nale trefjo śe co matrjoszkůma uostajům jake politykery abo ważne postaće ze gyszichty.

### Necowe uodwołańa

* Muzyjům matrjoszki (we ruskij godce)
Grańiczno Woda

**Grańiczno Woda** – rzyka we tarnogůrskim kryśe. Wpływo do Sztůłli. Wypływo ze Mjasteczka Ślůnskiego. Przepływo bez Lasowice, Pńowjec, Boruszowiec.
Lech Kaczyński

**Lech Aleksander Kaczyński** (rodz. 18 czyrwca 1949 we Warszawje - um. 10 kwjećyńa 2010 we Smolyńsku – polski polityker, prezidynt Polski uod 23 grudńa 2005, prezidynt Warszawy we latach 2002 - 2005, posoł na Sejm I a IV kadyncyje, synator I kadyncyje. Zakłodoł Recht i Sprawiedliwość.

Ze bildůngu bůł prawńikym.

Zginůł we katasztrofje polskiego prezidenckego fligra wele Smolyńska.

## Necowe uodwołańa
* Neczajta prezydynta
Aleksander Kwaśniewski

**Aleksander Kwaśniewski** (rodz. 15 listopada 1954 we Bjołogardźe) – polski polityker, ze fachu dźyńńikorz. Uod 23 grudńa 1995 do 23 grudńa 2005 bůł Prezydentym Rzeczypospolitej Polskiej.

We uokreśe PRL noleżoł do PZPR.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta
Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2016

**Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu 2016** - XV Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu, prowadzůne bez UEFA we Francyji. Pjyrszy roz we gyszichće tyj imprezy udźoł broło 24 manszaftůw, a ńy jak pjyrwyj 16, beztuż rozegranych bůła 51 szpilůw. Titel majstra brůńůła Szpańijo. Majstrym uostała Portugalijo.

## Kandydaty na gospodorza

Zgłoszůno 3 kandydatury na gospodorzy. Po welowańu UEFA wybrano Francyjo.
### Francyjo
Stadjůny:
*  Stade de France we Paryżu (80 000)
*  Parc des Princes we Paryżu (47 000)
*  Parc Lescure we Bordeaux (30 000)
*  Stade de la Beaujoire we Nantes (38 000)
*  Stade Vélodrome we Marsyliji (60 000)
*  Stade Geoffroy-Guichard we Saint-Étienne (37 000)
*  Stade Félix-Bollaert we Lens (42 000)
*  Stade Gerland we Lyońe (42 000) 
*  Stade de la Mosson we Montpellier (32 000)
*  Stadium Municipal we Tuluźe(37 000)  
*  MMA Stadium we Le Mans(30 000) 
*  Stade Gaston Gérard we Dijon (30 000)
*  Grenoble Park Stade we Grenoble (39 000)




### Italijo
Stadjůny:
*  San Siro we Medjolańe (85 000)
*  Stadio San Paolo we Nyjapolu (55 000)
*  Stadio Olimpico we Rzimje (57 000)
*  Nowy stadion we Florencyji (40 000)
*  Juventus Arena we Turyńe (50 000)
*  Stadio Delle Aquile we Rzimje (50 000)
*  Stadio Friuli we Udine (34 000)
*  Nowy stadion we Genua (30 000)
*  Nowy stadion we Piźe (35 000)
*  Vincenza Futura we Vicenźe (40 000)

### Turcyjo
Stadjůny:
*  Atatürk Olimpiyat Stadyumu we Stambule (81 000)
*  Şükrü Saracoğlu Stadyumu we Stambule (52 000) 
*  Kadir Has Stadyumu we Kayseri (32 000)
*  Türk Telekom Arena we Stambule (50 000)
*  Antalya Stadyumu we Antalyi (40 000) 
*  BJK İnönü Stadı we Stambule (32 000) 
*  Hüseyin Avni Aker Stadyumu we Trabzonie (30 000)
*  Aslantepe ArenA we Stambule (50 000)

## Grupowo faza
Do puharowyj sztrefy przelozły po 2 nojlepsze manszafty ze kożdyj grupy i 4 nojlepsze manszafty ze wszyjskich trzećich placůw.
### Grupa A

### Grupa B

### Grupa C

### Grupa D

### Grupa E

### Grupa F

## Puharowo sztrefa
Napoczůła śe 25 czerwca 2016. Sam przelozły po 2 nojlepsze manszafty ze kożdyj grupy i 4 nojlepsze manszafty ze wszyjskich trzećich placůw.
### 1/8 finołu

----

----

----

----

----

----

----

### Sztwjerćfinoły

----

----

----

### Půłfinoły

----

### Finoł


**MAJSTER OJROPY 2016**

**PORTUGALIJO**
**PJYRSZY TITEL**


## Nojlepsze strzelce torůw
### 6 torůw
*  Antoine Griezmann
### 3 tory
*  Olivier Giroud
*  Dimitri Payet
*  Álvaro Morata
*  Nani
*  Cristiano Ronaldo
*  Gareth Bale
### 2 tory
*  Romelu Lukaku
*  Radja Nainggolan
*  Ivan Perišić
*  Robbie Brady
*  Birkir Bjarnason
*  Kolbeinn Sigþórsson
*  Mario Gómez
*  Jakub Błaszczykowski
*  Bogdan Stancu
*  Hal Robson-Kanu
*  Balázs Dzsudzsák
*  Graziano Pellè

## Necowe uodwołańa
* UEFA.com uo Mistrzostwach Ojropy we Fusbalu 2016