open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luksymburg

**Luksymburg**, **Wjelge Kśůnżynstwo Luksymburga** (*Lëtzebuerg*) – państwo rozlygowane we zachodńij Ojropje. Grańica mo ze Francyjům uod połedńa, Mjymcůma uod wschodu a Belgijům uod zachodu a půłnoce. Ńy mo dostympu do morzo. Je to nojmńyjsze ze trzech krejůw kere wlazujům we skłod Beneluxu. Krům Beneluxu, Luksymburg noleży tyż do Ojropejskij Uńiji a NATO.

Je to krej wysoko rozwińůny, we gospodarce důminuje sektůr usugowańo, a nojbarzi - bankowość. Hůtowo industryjo (nojwyższo na śwjeće produkcyjo stali na mjyszkańca) a tyż spożywczo, cymyntowo a inksze. We bauerstwje nojwjynksze znoczyńy mo chůw bydła a uprowjańy zbożo a burokůw. Coroz srogsze znoczyńy mo turystyka.
Politiker

**Politiker** – perzōna, kero dzioło we polityce, kero we zwykłym myślyniu rozumiymy jako kōnszt chytanio włodze a rzōndzynio państwym, ku tymu celym je tukej dobro wszyjskich a prziporzōndkowaniy dziołanio tymu celowi na zicher. Politiker leci wiynic ku udziołowi we władzy abo do wywjeranio ajnflusu na ji tajlōng.
Ratuż

**Ratuż** – stawjyńy, we kerym nojczyńśći dźało mjejsko rada, rzodźi burmistrz lebo landrat. Ratuże stowjano zauobycz we mjastach, nale dźiśej sům tyż we wjoskach, kere dowńi mjały mjejske prawa.

We starożytnyj Grecyji mjast ratuża bůł buleuteryjůn, a we starożytnym Rzimje kuryjo. We Strzedńich Storoczach ratuże stowjano czynsto jako uobrůnne uobjekta.

We Ślůnsku nojbarzi znajůme ratuże sům we Wrocłowju, Brzygu, Uopolu a Ćeszyńe.
Łukasz Garlicki

**Łukasz Garlicki** (ur. 5 sierpnia 1977 we Warszawje) – polski filmowy, telewizyjny a tyjatralny szauszpiler, tyjatralny reżyser. Syn szauszpilera Piotra Garlickiego.

## Filmografijo
* 1998: *[[Syzyfowe prace]]* (serjal TV) jako Marcin Borowicz
* 2000: *[[Wyrok na Franciszka Kłosa]]* jako mody fanfara
* 2000: *[[Syzyfowe prace]]* jako Marcin Borowicz
* 2001: *[[Reich]]* jako Marcin
* 2001: *[[Pokolenie 2000]]* jako Bogdan "Bodzio" (we tajli *Inferno*) a Andrzej "Princ" (we tajli *Bellissima*)
* 2002: *[[Sfora]]* jako Paweł Lipski "Mody" (uodćinki 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9)
* 2002: *[[Bez litości]]* jako Paweł Lipski "Mody"
* 2003: *[[Warszawa (film)|Warszawa]]* jako Paweł Nowak
* 2005: *[[Pensjonat pod Różą]]* (serjal TV) jako bankowjec Michał (uodćinki 80 i 11)
* 2005: *[[Na dobre i na złe]]* (serjal TV) jako Tomasz Madej (uodćinki 208,217 i 218)
* 2005: *[[Fyra Veckor i Juni]]*
* 2005: *[[Boża podszewka. Część druga]]* (serjal TV) jako Jan
* 2005: *[[Pierwsza miłość]]* (serjal TV) jako Kostek
* 2006: *[[Rzeźnia numer 1]]* jako Artur Kisała
* 2006: *[[Fałszerze. Powrót Sfory]]* (serial TV) jako Paweł Lipski "Mody" (uodćinki 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 14)
* 2006: *[[Będziesz moja]]* jako Sebastian
* 2007: *[[Lekcje pana Kuki]]* jako Waldemar
* 2007: *[[Kryminalni]]* (serjal TV) jako doktorant Marcin Kobaj (uodćinek 81)
* 2008: *[[Teraz albo nigdy!]]* (serjal TV) jako Antek Mikuś (uodćinki 7-9, 11-13, 17, 19)
* 2008-2009: *[[BrzydUla]]* (serjal TV) jako Sebastian Olszański
* 2008: *[[Pitbull]]* (serjal TV) jako Ryszard (uodćinek 24)
* 2008: *[[Within the Whirlwind]]* jako Piotr

## Tyjater
### Role
* 1998: *[[Opowieści Lasku Wiedeńskiego]]* jako Erich (reż. Agnieszka Glińska)
* 1999: *Kaleka z Inishmaan* jako Billy (reż. A. Glińska, Władysław Kowalski)
* 1999: *[[Dziady (dramat)|Dziady zbliżenia]]* jako Tomasz Zan (reż. Maciej Prus)
* 2000: *[[Dwaj panowie z Werony]]* jako Turio (reż. Piotr Cieplak)
* 2000: *[[Mewa (dramat)|Mewa]]* jako Sjemion Miedwiedienko (reż. A. Glińska)
* 2003: *Mewa* jako Konstanty Trieplew (reż. Zbigniew Brzoza)
* 2006: *[[Król Lear]]* jako Edgar (reż. Andriej Konczałowski)
* 2007: *[[Hedda Gabler]]* jako Eilert Lovborg (reż. Pia Partum)

### Reżyseryjo
* 2000: *Mewa* - asystent reżysera (reż. A. Glińska)
* 2001: *Miłość lekarzem* - współreżyserja
* 2002: *[[Pamięć wody]]* - asystent reżysera (reż. A. Glińska)
* 2004: *Zima*

## Necowe uodwołańa
* Łukasz Garlicki we baźe Filmweb
* Łukasz Garlicki we baźe imdb
* Łukasz Garlicki we baźe Film Polski
* Łukasz Garlicki we baźe e-teatr.pl
Tyjabyndazol

**Tyjabyndazol**, **TBZ** (C10H7N3S) – to je sztuczńy uotrzimowany chymiczny zwjůnzek, kery mo dźołańy grzibobůjcze. Inksze mjana handlowe tyj substancyje to Mintezol, Tresaderm a Arbotect. Je stosowany do chrůńyńo uowocůw uod grzibůw a inkszych pasorzitůw. Stosuje śe go ino wjyrchowo, nojczyńśći bez popśikańy abo zatůnkańy uowocůw we jygo wodnym roztworze. Używo śe go do bananůw, apluzinůw a inkszych. Na liśće E mo nůmera E233. Zezwůlno dobowo mjarka lo czowjeka mo 0,1&nbsp;mg na kożde kilo masy ćoła. Przi jeji ńyprzekroczańu ńy mo żodnygo szkodliwygo ajnflusa na uorgańizmus, ulygo hydroliźe we wůntrobje a je wydolany uod nerkůw. Ńy je zakozany uod żodnyj religiji, może tyż być spożywany uod wegetarjanůw a weganůw.

### Necowe uodwołańa
* Uopis zwjůnzku we serwiśe food-info.net (we polskij godce)
Efoj

**Ajnfachowy efoj** (ze mjym: *Efeu* (*Hedera helix*) – zorta źelinůw ze familije aralijowatych. Zarachowuje śe do ńigo 15 gatůnkůw, kere wystympujům we Ojropje, půłnocnyj Azyji, Kanaryjskich Wyspach, Azorach, Maderze, Kaukaźe a tyż we zachodńij, strzodkowyj a wschodńij Azyji.

Uowoce efoju sům kulate a czorne abo żůłte pestkowce, podane na borůwki. Majům uůne 3-5 źornůw.
Alabama

**Alabama** (IPA: /ˌæləˈbæmə/)- to je stůn na połedńowym zachodźe USA. Grańica mo na půłnocy ze stanym Tennessee, na wschodźe ze stanym Georgia, na połedńu ze stanym Florida, a na zachodźe ze stanym Mississippi.

Stolica - Montgomery

Liczba ludźi - 4 661 900

## Necowe uodwołańa

Uoficyjalno neczajta stanu Alabama (we angelskij godce)
Uoklahůma

**Oklahůma** to je stůn na pouedńowyj tajli USA. Grańica mo na půłnocy ze stanůma Kansas a Kolorado, na wschodźe ze stanůma Missouri a Arkansas , na połedńu ze stanym Teksas, a na zachodźe ze stanym Nowy Meksyk.

Stolica - Oklahoma City

Liczba ludźi - 3 617 316

## Necowe uodwołańa

Uoficyjalno neczajta stanu Oklahůma (we angelskij godce)
Arizůna

**Arizůna** (ang.: *Arizona*, IPA: /ærɪˈzoʊnə/ ) to je stůn na połedńowym zachodźe USA. Grańica mo na půłnocy ze stanym Utah, na wschodźe ze stanym Nowy Meksyk a na połedńu ze Meksykym, ze stanůma Baja California a Sonora, a a na zachodźe ze stanym Kaliforńijo.

Stolica - Phoenix

Wjelość ludźi - 6 500 180

## Necowe uodwołańa
Uoficyjalno neczajta stanu Arizona (we angelskij godce)
Arkansas

**Arkansas** ( /ˈɑrkənsɔː/ ) to je stůn we połedńowyj tajli USA. Grańica mo na půłnocy ze stanym Missouri, na wschodźe ze stanůma Tennessee a Mississippi, na połedńu ze stanym Luizjana, a na zachodźe ze stanůma Oklahůma a Teksas.

Nojsrogsze mjasta:

# Little Rock
# Fort Smith
# Fayetteville
# Springdale

Stolica - Little Rock

Wjelość ludźi - 2 855 390

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta stanu Arkansas (we angelskij godce)
Źeliny

**Źeliny** (*Archaeplastida* Adl i in. 2005, downe naukowe mjana: *Vegetabilia, Plantae, Phytobionta, Plastida, Primoplantae*) – eukaryjotyczne a samofutrujůnce uorganizmy, kere wykorzistujům słoneczno ynergijo bez farbujůnce substancyje we proceśe asymilacyji. Trefjajům śe tyż postrzůd źelinůw uorgańizmy cudzofutrujůnce - saprofityczne a pasorzitnicze, nale mo to wtůrny charaktyr. Źeliny sům zbudowane ze kůmůrkůw, kere u wyżyj zorgańizowanych zortůw źelinůw tworzům tkanki a narzůndy, kere dowajům jeim dychać, futrujům je, dowajům wzrastać a śe rozwijać. Źeliny przi udźale chloroplastůw kere majům we śa chlorofil przeprowadzajům terminy fotosyntezy, keryj zapasowym produktym je skrobja. Majům uůne sztajfno, nojczyńśći celulozowo kůmůrkowo śćana. Mogům uůne durś wzrastać uod twůrczyj tkanki, kero poradźi tajlować kůmůrki. Nojczyńśćij źeliny sům trwale przirośńynte do zola. We proceśe ywolucyji doszło do srogij roztůmajtośći formůw źelinůw a jejich przistosowańo do růżnych warůnkůw bytowańo na Źymji.
Illinois

**Illinois** (/ɪlɨˈnɔɪ/) to je stůn we połedńowym zachodźe Stanůw Zjydnoczůnych. Grańica mo na půłnocy ze stanym Wisconsin, na wschodźe ze stanym Indiana, na połedńu ze stanym Kentucky, a na zachodźe ze stanůma Missouri a Iowa.

## Nojsrogsze mjasta
* Chicago
* Rockford 
* Naperville 
* Joliet 
* Springfield 
* Peoria 
* Elgin

Stolica - Springfield

Wjelość ludźi - 12 901 563

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta stanu Illinois (we angelskij godce)
Maine

**Maine** (/ˈmeɪn/) to je stůn na půłnocnym wschodźe USA. Grańica mo na połedńowym zachodźe ze stanym New Hampshire, na půłnocnym wschodźe ze kanadyjskům prowincyjům Quebec, zajś na wschodźe ze prowincyjům Nowy Brůnszwik. Uod wschodu leży przi Oceańy Atlantyckim. Nojdugszo rzyka we Maine to je Penobscot, we hrabstwje Hancock. Do kupy hrabstwůw we stańy je 16.

## Nojsrogsze mjasta
* Portland
* Lewiston
* Bangor
* South Portland
* Auburn

Stolica - Augusta

Wjelość ludźi - 1 274 923

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta stanu Maine (we angelskij godce)
Banhow

**Banhow** – stawjyńy lo uobsłůgi banowygo ruchu. Banhowy mogům być wjelge (uokryślane mjanym stacyje), a małe (banowy przistanek).

Wjelge banhowy majům pora bansztajgůw, ńykedy restauracyje, sklepy, haźle a inksze place lo podrůźnych.

Banowe przystanki zauobycz ńy majům kas, czynsto sům zawarte lo ludźi.

### Ślůnske banhowy
Nojstarszy banhow we Ślůnsku je we Wrocłowju ze 1842 roku – tyż nojstarszy banhow we Polsce (*Oberschlesischer Bahnhof, Wrocław Górnośląski*). Dźiśej już ńe dźało, je tam banowo przichodńo.

Inksze znajůme banhowy we Ślůnsku sům we Bjelsků (*Bielitz, Bielsko* ze 1890, dźiśejsze mjano *Bielsko-Biała Główna*), Uopolu (*Oppeln Hbf, Opole Główne* ze 1845), Glywicach (*Gleiwitz, Gliwice* ze 1845, nowe stawjyńy ze 1906) Katowicach (nowy banhow dźałoł we latach 1972-2010) a tyż we Wrocłowju (gůwny banhow - *Oberschlesischer Bahnhof; Hauptbahnhof, Wrocław Główny* ze 1857).

### Zobocz tyż
* Cug
Nerlej

**Nerlej** (rus: *Нерлей*, *Урлей*) je wjeś we bolszeberezńikowskim kryśe, we Mordowiji, we Rusyji. Wjeś rozlygowano je nad rzykům Nerlejkům, 194 myjtry nad poźůmym morza. Mjano wśi pochodźi uod mordowskich słůw *нерь лей*, kere uoznoczajům "przilůndek kole rzyki".

Podle danych ze 1869 roku bůło tam tedy 157 důmůw. We postrzodku XIX stolećo mjano "Nerlej" mjały we bliskośći aże trzi dźydźiny, we tym jedne śoło; krům uůnych bůły we cołkij Rusyji jeszcze dwa Nerleje.
Wyoming

**Wyoming** (/waɪˈoʊmɪŋ/) to je stůn we Stanach Zjydnoczůnych.

Grańica mo na půłnocy ze stanym Montana, na wschodźe ze stanůma Połedńowo Dakota a Nebraska, na połedńu ze stanůma Kolorado a Utah, a na zachodźe ze stanůma Utah a Idaho.

## Nojsrogsze mjasta

* Cheyenne
* Casper
* Laramie

Stolica - Cheyenne

Wjelość ludźi - 532 668

## Uobejzdrzij tyż
* Yellowstone National Park 
* Grand Teton National Park

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta stanu Wyoming (we angelskij godce)
Snap!

**Snap!** to je mjymjycko muzyczno skupina, kero gro muzyka ze zorty dance/house. Zołożůno we 1989 roku. We jeji skłod wlazujům Turbo B., Jackie Harris a Penny Ford. Do terozki skupina wydoła 9 płytůw. Jeji nojbari znůmymi przebojůma sům "Rhythm is a dancer" a "I've got a power".

### Dyskografijo (yno LP)
* World Power (1990)
* The Madman's Return (1992)
* Welcome To Tomorrow (1995)
* Attack! (1996)
* Attack! – The Remixes (1996)
* One Day On Earth (2000, unreleased)
* The Greatest Hits (2001)
* The Power – Best Of Snap! (2002)
* The Cult Of Snap! (2003, US release: The Power Of Snap!)

### Necowe uodwołańa
* discogs.com
Umar Ibn Abi Rabi'a

**Umar Ibn Abi Rabi'a** (ar.: عمر بن أبي ربيعة, rodz. 644 we Mekce, um. mjyndzy 712 a 719 we Mekce) – arabski poeta, znůmy ze wkludzyńo do arabskij literatury formy gydichty mjanowanyj gazyl.

### Zdrzudło
* Merriam-Webster's Encyclopedia of Literature. Merriam-Webster, 1995. ISBN 9780877790426; s. 459
Wjelgo Fatra

**Wjelgo Fatra** (słow. *Veľká Fatra*) – pasmo gůrske we půłnocnyj Słowacyji, we Zachodńich Karpatach.

Nojwyższym wjyrchym je Uostredok (*Ostredok*), wysoki na 1596 metry.

Wjelgo Fatra je fest popularno postrzůd turystůw bez lato a postrzůd narćarzůw bez źima.
Truro

**Truro** (IPA /ˈtruːrəʊ/, kor. *Truru*) je mjasto we Kornwaliji, we Ynglandźe, we Wjelgij Brytańiji. Je to stolica, cyntrům ferwaltůngu, rozrywki a handlu we hrabstwje. Mjyszko sam 20920 ludźi. Je to jedźiny sztad we hrabstwje, kery mo katedralny sztatus (city). Bez Truro przepływo rzyka uo takim samym mjańe.

Mjasto je znůme skiż katedry, kero sam je.
Edyta Górniak

**Edyta Anna Górniak** (rodz. 14 listopada 1972 we Źymbicach) – polsko pjosynkorka, kero śpjywo muzyka ze zorty pop.

## Dyskografijo
* 1995 - *Dotyk*
* 1997 - *Edyta Górniak*
* 1999 - *Live'99*
* 2002 - *Perła*
* 2003 - *Invisible*
* 2007 - *E.K.G.*
* 2008 - *Kolędy. Zakochaj się na Święta w kolędach*
* 2012 - *My*

## Necowe uodwołańa
* uoficyjalno neczajta Edyty Górniak
* Edyta Górniak Forum
Kłobuk

**Kłobuk** (tyż: **hut**) je elymynt uobleczyńo kery zakłodo śe na gowa. Uod mycki uodrůżńo śe tym, co mo růndo a gůwka. Kłobuk idźe zrobjyć ze roztůmajtych matyrjołůw - filcu, skůry, sům tyż słůmkowe kłobuki. Lo babůw czynsto majům roztomajte zulagi - sztuczne blumy, apaszki a inksze.
Kentucky

**Kentucky** (/kɨnˈtʌki/) to je stůn we strzodkowym wschodźe Stanůw Zjydnoczůnych. Grańica mo uod půłnocy ze stanůma Illinois, Indiana a Ohio, uod wschodu ze stanůma Zachodńům Wirgińijům a Wirgińijům, uod połedńo ze stanym Tennessee, a uod zachodu ze stanym Missouri. Ńy mo uůn dostympu do żodnygo morzo.

## Nojsrogsze mjasta
* Louisville
* Lexington
* Owensboro
* Bowling Green
* Covington

Stolica - Frankfort

Wjelość ludźi - 4 041 769

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta stanu Kentucky (we angelskij godce)
Robin Hood

**Robin Hood** – postać ze powjarkůw, strzedńowjeczny bohatyr kery habjůł bogoczom a rozdowoł bjydokom. Bůł to banita, kery pomjyszkiwoł we leśe wele Sherwood uoroz ze swojimi kůmpanůma, do kerych należeli braćik Tuck, Will Stuteley, mody David ze Doncasteru, Mały John s Hathersage, Much syn młynorza, Allan ze Doliny a Will Szkarłatny. Jygo lipstům bůła Lady Marion. Podug powjarki, Robin Hood uprzikrzoł żywot szeryfowi Nottingham Robertowi de Rainault a pozostoł wjerny krůlowi Richadowi Lwje Śerce, uod kerego uostoł na kůńec ułaskowjůny. Nojbarzi znůmo adaptacyjo powjarki we literaturze napisoł Howard Pyle, powjarka mo tyż mynga adaptacyji filmowych, we tym "Robin of Sherwood" Kevina Costnera.
Gůry Uolbrzimje

**Gůry Uolbrzimje** (mjanowane tyż ze polskij godki **Karkůnoszůma**, czes. *Krkonoše*, kark. *Kerkonoše*, pol. *Karkonosze*, dowńi *Góry Olbrzymie*, mjym. *Riesengebirge*, śl-mjym. *Riesageberge* abo *Riesageberche*) – gůrske pasmo we połedńowyj Polsce a we půłnocnyj Czeskij Republice. Gůry Uolbrzmije sům tajlům Sudetůw.

Nojwyższym wjyrchym je Śńyżka - wysoko na 1602 lebo 1603 metry (je to tyż nojwyższo gůra Ślůnska a Czeskij Republiki). We Karkůnoszach je mnogo turystycznych cestůw (lo pjeszych a narćorzůw), schrůńiskůw a inkszych uobjektůw lo turystůw.
Neustadt in Sachsen

**Neustadt in Sachsen** to je mjasto we Mjymcach, we landźe Saksůńijo, we kryśe Sächsische Schweiz-Osterzgebirge. 1 śyrpńa 2007 przikuplowano dů ńygo dźydźiny ze downyj gminy Hohwald, bezcůż wjyrch mjasta zwjynkszůł śe do 83,05&nbsp;km² a wjelość ludźi do 14 343.

### Necowe uodwołańa
* neczajta Neustadt in Sachsen
Roztomajtowertno funkcyjo

Funkcyjo f:X\longrightarrow Y uokryślo śe jako **roztomajtowertno**, lo kożdych a,b\in X kej X, Y sům mnogośćůma. Prawo je implikacyjo f(a)=f(b)\Longrightarrow a=b.
Surjekcyjo

Fůnkcyjo f:X\longrightarrow Y zwjy śe surjekcyjům kej lo kożdego y\in Y egzistuje x\in X lo kerygo f(x)=y, kej za X, Y bjere śe mnogośći. Jak X, Y sům skůńczůne, |X|=n i |Y|=k, to wszyjskich surjekcyjůw ze mnogośći X na mnogość Y je gynau k!S(n,k), kaj 
S(n,k) je Stirlingowym nůmerym drugygo tipa.
Pjyrszo nůmera

**Pjyrszo nůmera** to je kożdo naturalno nůmera n>0, kero mo gynau dwa naturalne tajlowńiki: 1 a n. Za rajům nůmery pjyrsze sům to take:

2,3,5,7,11,13,17,19,23,29,31,37,\ldots

1 nůmerym pjyrszym ńy je, skiż tego, iże mo ino jedyn naturalny tajlowńik. Naturalno nůmera wjynkszo uod 1 kero ńy je pjyrszo zwjy śe nůmerům złożůnům. 
Grecki matymatiker Euklejdes pjyrszy pokozoł, iże egzistuje ńyskůńczyńy kyns nůmerůw pjyrszych. Nojwjynksze do terozki nejdźůne pjyrsze nůmery majům forma 2^p-1, kaj p je pjyrszům nůmerům.
Strzedńe Storocza

**Strzedńe Storocza** (tyż **Strzedńe Stoleća**, **Strzedńe Wjeki**) je uokres gyszichty Wschodńij Cywilizacyje uokryślůny mjyndzy V a XV stolećym.

Jejich anfang śe rozlygowuje zauobycz we roku 476 do kupy ze Upodkym Rzimiskigo Imperyjům a jejich szlus śe datuje na 1492, kej to Krzisztof Kolůmb uoddeknył Amerika. Tyż śe ńykej mjast tygo bjere 1453, skuli tygo, co we tym roku do kupy bůły trzi wożne wydarzyńa - Upodek Bizantyjskigo Imperyjům, wynokwjyńy durku (Gutenbergowa Biblijo) a kůńec stoletńij wojny.
Beyoncé Knowles

**Beyoncé Giselle Knowles-Carter** (rodz. 4 wrześńa 1981, we Houston, we Teksaśe, Skuplowane Stany), kero wystympuje kej **Beyoncé** (czytej: /biːˈɒnseɪ/) to je amerikańsko autorka śpjywek a pjosynkorka modygo pokolyńo. Wykonuje muzyka R'n'b a pop.

## Albůmy
### 1997/2005 [[Destiny's Child]]
* 1998 - *[[Destiny's Child (album)|Destiny's Child]]* („No, No, No”, „With Me”)
* 1999 - *[[The Writing's on the Wall]]* („Bills, Bills, Bills”, „Bug a Boo”, „Say My Name”, „Jumpin', Jumpin'”)
* 2000 - *[[Single Remix Tracks]]*
* 2001 - *[[The Platinum's on the Wall]]*
* 2001 - *[[Survivor (album)|Survivor]]* („Independent Women”, „Survivor”, „Bootylicious”, „Emotion”, „Nasty Girl”)
* 2001 - **
* 2001 - *[[8 Days of Christmas]]* („8 Days of Christmas”, „Rudolph the Red-Nosed Reindeer”)
* 2002 - *[[This Is the Remix]]* („Bootylicious (Rockwilder Remix)”, „Nasty Girl (Maurice's Nu Soul Mix)”)
* 2003 - *[[Destiny's Child World Tour]]*
* 2004 - *[[Destiny Fulfilled]]* („Lose My Breath”, „Soldier”, „Girl”, „Cater 2 U”)
* 2005 - *[[Number 1's|#1's]]* („Stand Up for Love" (2005 World Children's Day Anthem)”, „Check on It”)
* 2006 - *[[Destiny's Child: Live in Atlanta]]*
* 2008 - *[[Mathew Knowles & Music World Present Vol.1: Love Destiny]]*

### 2002/2004 Dangerously in Love
* 2003 - *[[Dangerously in Love]]* („Work It Out” • „'03 Bonnie & Clyde” (Jay-Z featuring Beyoncé) • „Crazy in Love” (featuring Jay-Z) • „Baby Boy” (featuring Sean Paul) • „Me, Myself and I” • „Naughty Girl”)
* 2004 - *[[Live at Wembley]]*
* (tour) 2003/2004 - *[[Dangerously in Love World Tour]]*
* (tour) 2004 - *[[Verizon Ladies First Tour]]* (with Alicia Keys & Missy Elliott)
* (film) 2001 - „”
* (film) 2002 - „Austin Powers in Goldmember”
* (film) 2003 - „The Fighting Temptations”

### 2005/2007 B'Day

* 2006 - *[[B'Day]]* / *[[B'Day|B'Day Deluxe Edition]]* („Check on It” (featuring Slim Thug) • „Déjà Vu” (featuring Jay-Z) • „Ring the Alarm” • „Upgrade U” (featuring Jay-Z) • „Irreplaceable” • „Listen” • „Beautiful Liar” (and Shakira) • „Get Me Bodied”)
* 2007 - *[[B'Day Anthology Video Album]]*
* 2007 - *[[Irreemplazable]]* („Irreemplazable” • „Get Me Bodied (Timbaland Remix)”)
* 2007 - *[[The Beyoncé Experience Live]]*
* (tour) 2007 - *[[The Beyoncé Experience]]*
* (film) 2006 - „The Pink Panther”
* (film) 2006 - „Dreamgirls”

### 2008/2010 I Am... Sasha Fierce

* 2008 - *[[I Am... Sasha Fierce]]* / *[[I Am... Sasha Fierce|I Am... Sasha Fierce Deluxe Edition]]* („If I Were a Boy” • „Single Ladies (Put a Ring on It)” • „Halo” • „Diva” • „Ego” • „Sweet Dreams” • „Broken-Hearted Girl” & „Video Phone”)
* 2009 - *[[Above and Beyoncé - Video Collection & Dance Mixes]]* („Ego (Remix)” (featuring Kanye West))
* 2009 - *[[I Am... Sasha Fierce|I Am... Sasha Fierce Platinum Edition]]* („Broken-Hearted Girl”)
* 2010 - *[[I Am... World Tour]]*
* (tour) 2009 - *[[I Am... Tour]]*
* (film) 2008 - „Cadillac Records”
* (film) 2009 - „Obsessed”
Jeśůńiki

**Jeśůńiki** (czes. *Jeseníky*, mjym. *Gesenke*, pol. *Jesioniki*) – gůry we Czeskij Republice, tajla Sudetůw. Nojwyższym wjyrchym je Pradźod - 1491 metrůw n.p.m..

We Jeśůńikach je moc turystycznych cestůw a schrůńiskůw. Bez źima przyjeżdżo tukej śyła ludźi ze nartůma.
Central Intelligence Agency

**CIA** (**Central Intelligence Agency**) (z ang.: *Cyntralno Wywjadowczo Agencyjo*) – regjyrůnkowo agyncyjo wywjadowczyj sużby USA, kero zajmowo śe brańym a analizům informacyjůw uo zagrańicznych regjyrůnkach, korporacyjach a indywidualnych perzůnach a uopracowowańym na baźe tych informacyjůw raportůw lo regjyrůnkowych instytucyjůw USA. Agyncyjo uorgańizowała tyż uoperacyje, kerych cwekym bůła interwyncyjo we wewnyntrzne sprawy wybranych państwůw, uod propagandy po wspjyrańy paramilitarnych uoddźałůw. Jednym ze moce przikłodůw takich interwyncyjůw je udźoł we uorganizacyji zamachu stanu we Irańe we 1952 (Uoperacyjo Ajax).
Volkolak

**Volkolak** (rus.: Волколак) to je rusko muzyczno skupina zołożůno we 1997 roku, kero gro muzyka ze zorty folk metal a folk. We jeji tekstach sům pogańske a nacyjonalistyczne motywy. Człůnki skupiny wespůłrobjům tyż ze rekůnstrukcyjůńistycznym ruchym.

### Skłod
* Grigori Kirdżuchin: gitara, růg, śpjyw
* Michaił Bylin: mandolina, basowo gitara, śpjyw
* Larysa Kirdżuchina: flyt, śpjyw
* Paweł Burgow: bymbny a szlagcojg, śpjyw

### Dyskografijo
* *Тёмный Блеск Чешуи (Dark Shine Of Scales)* 1999
* *Подвиг Седого Короля (Feat Of The Grey King)* 2002 
* *Белые Амурские Волки (White Amur Wolfs)* (split ze HorSS) 2004 
* *Вороны Да Вороги (The Raven And The Enemies)* (EP) 2004 
* *Слава Яриле! (Hail to the God of the Sun)* 2004 
* *Тёмный Блеск Чешуи (Dark Shine Of Scales)* (reissue) 2005
* *сгинуть (Disappear)* 2012
### Necowe uodwołańa
* Volkolak we Encyclopaedia Metallum
Indiana

**Indiana** (/ɪndiˈænə/ to je stůn we strzodkowym wschodźe Stanůw Zjydnoczůnych. Grańica mo uod půłnocy ze stanym Michigan uod wschodu ze stanym Ohio, uod połedńo ze stanym Kentucky, a uod zachodu ze stanym Illinois.

## Nojsrogsze mjasta
* Evansville
* Fort Wayne
* Indianapolis
* South Bend

Stolica - Indianapolis

Wjelość ludźi - 6 376 792

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta stanu Indiana (we angelskij godce)
Miroslav Klose

**Miroslav Klose**, (rodz. jako *Mirosław Marian Klose* 28 czyrwca 1978 we Uopolu) – ślůnski fusbalok, kery wystympowoł we reprezyntacyji Mjymcůw jako napodźorz. Rodzůny we Uopolu, we familiji uo szportowych tradycyjach. Uod 1987 mjyszkoł we Mjymcach, nojsamprzůd we Kusel, 40 km uod Kaiserslautern. Bůł chowankym FC 08 Homburg, kaj zagroł 20 szpilůw a trefjůł 11 torůw. We lotach 1999 - 2004 wystympowoł we 1. FC Kaiserslautern, kaj zagroł 120 szpilůw a trefjůł 44 torůw. We lotach 2004 - 2007 wystympowoł we Werder Bremen, kaj zagroł 89 szpilůw a trefjůł 53 torůw. Uod 2007 do 2011 groł we Bayern München, kaj zagroł 98 szpilůw a wbjůł 24 tory. Ńyskorzi zagroł 139 szpilůw dlo S.S. Lazio. 1 listopada 2016 zakůńczůł karjera fusbaloka.

We pjyrszyj reprezyntacyji Mjymcůw we fusbalu napoczůn grać we 2001 roku. Do 26 lipca 2014 zagroł sam 137 szpilůw a wbjůł 71 torůw. Je pjyrszy jak łaźi uo nojwjyncyj trefjůnych torůw we wszyjskich Mistrzostwach Śwjata cuzamyn (16, żodyn z elwra).
Michael Ballack

**Michael Ballack** (26 wrześna 1976 we Görlitz) – fusbalista, kery wystympuje we reprezentacyji Mjymcůw a we Premier League kej napodźorz. Bůł chowańcym Chemnitzer FC, kaj zagroł 49 szpilůw a trefjůł 10 torůw. We lotach 1997 - 1999 wystympowoł we 1. FC Kaiserslautern, kaj zagroł 46 szpilůw a trefjůł 4 torůw. We lotach 1999 - 2002 wystympowoł we Bayer 04 Leverkusen, kaj zagroł 79 szpilůw a trefjůł 27 torůw. We lotach 2002 - 2006 wystympowoł we Bayern München, kaj zagroł 107 szpilůw a trefjůł 44 torůw. Uod 2006 gro we FC Chelsea, kaj zagroł (do 23 lutygo 2009) 41 szpilůw a wbjůł 16 tory.

We pjyrszyj reprezentacyji Mjymjcůw we fusbalu napoczůn grać we 1999 roku, a do 1 kwjetńa 2009 zagroł we ńi 62 szpilůw a wbjůł 11 torůw.

## Necowe uodwołańa
* Zajta fusbalisty
Kaszubsko literatura

**Kaszubsko literatura** je literatura zdźołano we kaszubskij godce, atoli ńy jynoż uod Kaszubůw.
## Do XIX stolećo
## [[XIX stoleće]]
### [[Florian Cenôwa]]
* 1843 *Wiléjá Noveho Roku*  a  *Szczōdráki*    
* 1850 *Mały zbiór wyrazów kaszubskich, mających większe podobieństwo z językiem rosyjskim aniżeli polskim*, Gdańsk
* 1861 *Sbornik osnovnych slow kasubskago narecija*; we: Materialy dlja sravnitelnagoi objasnitelnago slovarja i gramatiki; Petersburg 
* 1868 *Skôrb Kaszébskosłovjanskjé mové*,  Śwjeće
* 1879 *Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé*, Poznańy

## [[XX stoleće]]
## [[XXI stoleće]]
Iowa

**Iowa** (/aɪəwə/) to je stůn we połedńowym zachodźe Stanůw Zjydnoczůnych. Grańica mo na půłnocy ze stanym Minnesota, na wschodźe ze stanůma Wisconsin a Illinois, na połedńu ze stanym Missouri, a na zachodźe ze stanůma Nebraska a Połedńowo Dakota.

## Nojsrogsze mjasta
# Des Moines
# Cedar Rapids
# Davenport
# Sioux City
# Iowa City
# Waterloo
# Council Bluffs
# Dubuque
# Ames

Stolica - Des Moines

Wjelość ludźi - 3 002 555

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta stanu Iowa (we angelskij godce)
Karńůw

**Karńůw** (czes. *Krnov*, mjym. *Jägerndorf*, pol. *Krnów* lebo *Karniów*, łać. *Carnovia*) – mjasto we Czeskij Republice, we Ślůnsku, wele grańice ze Polskům, we Morawskoślůnskim kraju. Bez Karńůw ćecze rzyka Uopawa.

Pjyrsze spůmńyńy kole 1240, mjeske prawa Karńůw dostoł kole 1260 roku uod uopawskich fysztůw. Po 1918 noloz śe we grańicach Czechosłowacyje, nale bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma abo Żydůma. We 1945 a 1946 Mjymcůw bůło wyćepano ze Ślůnska do uokupacyjnych sztrefůw alijantůw.

Dźiśej je wożnym cyntrům kultury we Czeskim Ślůnsku.
Uůmůn

**Uoman** (**عُمان** *Uman*; Sułtanat Uomanu – **سلطنة عُمان** *Saltanat Uman*) – państwo we Azyji, na Arabskim Půłwyspje, nad Arabskim Morzym a Uomańskům Zatokům. Grańica mo ze Zjydnoczůnymi Arabskimi Ymiratůma, Saudyjskům Arabijům a Jymynym. Noleży do Ligi Arabskich Państwůw.

Klima sam je zwrotńikowo sucho, ze pustyńijůma a půłpustyńijůma. We lipcu tymperatura luftu poradźi dolyźć do 50&nbsp;°C.

We staroroczach znůmy jako uostrzodek produkcyji kadźidła. Zislamizowany we VIII stoleću. Uod anfaga XVI stolećo penetrowany bez Portugalczykůw, kere zołożyli 1515 teroźno stolica - Maskat. We noworoczach popadoł we zależność uod Persyje, Turcyje a Wjelgij Brytańiji, kero we 1891 utworzyła sam protektorat. Ńypodległy uod 1951 roka.

Nojsrogsze dochody Uoman mo ze dobywańo naftowyj ropy.
Dodo Abaszydze

**Dodo Abaszydze** (gruź. **დავით (დოდო) ივანეს ძე აბაშიძე**; po prowdźe **Dawid Iwanowicz Abaszydze**; rodz. 1 maja 1924 we Tbilisi we ZSRR, teroźńo Gruzyjo, um. 26 stycznia 1990) – gruźiński szauszpiler a reżyser.

## Filmografijo
**Role**:
* 1954 - *Konik polny* jako Bichino 
* 1955 - *Osiołek Magdany*
* 1963 - *Biała karawana* jako Kierowca
* 1965 - *Chewsurska ballada* jako Aluda
* 1966 - *Cierpkie wino* jako Rezo 
* 1967 - *Wkrótce nadejdzie wiosna*
* 1972 - *Gdy zakwitną migdały* jako Niko
* 1973 - *Melodie przedmieścia* jako Szef policji
* 1984 - *Legenda twierdzy suramijskiej*
* 1988 - *Aszik Kerib (Ashug-Karibi)*

**Reżyseryjo**:
* 1984 - *Legenda twierdzy suramijskiej*
* 1988 - *Aszik Kerib*

## Necowe uodwołańa
* Dodo Abaszydze we baźe imdb
* Dodo Abaszydze we baźe Filmweb
Khwaja Ahmad Abbas

**Khwaja Ahmad Abbas** (rodz. 7 czyrwca 1914 r. we Pańipat we Indyjach, um. 1 czyrwca 1987 we Bůmbaju) – indyjski pisorz, dźyńńikorz, reżyser, scenarzista a filmowy producynt.

Pisoł we godkach urdu a ynglickij na społeczne a religijne tyjmy. We 1958 roku uostoł nůminowany do Złotyj Palmy za film *[[Cudzoziemiec (film)|Cudzoziemiec]]* na Mjyndzynorodowym Filmowym Festiwalu we Cannes.

## Tworzyńy
**Růmany**
* 1945 - *Inquilab*
* 1959 - *Ćar dil ćar rahen* ('Sztyry syrca, sztyry drogi')

**Zbjory uosprowkůw**
* 1948 - *Zafran ke phul* ('Kwjoty szafranu')
* 1949 - *Main kaun hun* ('Fto jo żech je')

## Filmografijo
* 1946 - *Dzieci ziemi* - reżyserujo, scynarjusz, producynt
* 1946 - *Miasto na dole* - scynarjusz
* 1951 - *Włóczęga* - scynarjusz
* 1955 - *Miłość i paragraf* - scynarjusz
* 1957 - *Cudzoziemiec* - reżyseryjo, scynarjusz

## Necowe uodwołańa
* Khwaja Ahmad Abbas we baźe imdb
* Khwaja Ahmad Abbas we baźe Filmweb
Dorota Abbe

**Dorota Abbe** (rodz. 13 maja 1973) – polsko szauszpilerka tyjatralno, filmowo a telewizyjno, wokalistka.

W 1999 roku uostoła absolwentkům Szauszpilerskigo Wydźołu PWSFTviT we Łodzi. We latach 1999–2000 groła we Tyjatrze Polskim we Bjelsku-Bjołyj. Terozki wystympuje we wrocławskim Tyjatrze Wspůłczesnym im. E. Wiercińskiego (uod 2000 r.).

## Tyjater
* 1999 *[[Czyż nie dobija się koni?]]* jako Rubby (reż. Tomasz Dutkiewicz)
* 1999 *[[Z Gwiazdą i Turoniem]]* jako Maryśa; Gizd; Cyganka; Żyd (reż. Zbigniew Poprawski)
* 2000 *Czerwony szalik* jako Cera (reż. zbiorowa)
* 2000 *Piosenki pana Berangera* jako Panna ze tamburynym (reż. Maria Stebnicka)
* 2001 *[[Romeo i Julia]]* jako Julia (reż. Rimas Tuminas)
* 2002 *Odejście głodomora* jako Zośa (reż. Piotr Kruszczyński)
* 2003 *Cafe Panika* jako Minutka (reż. Łukasz Czuj)
* 2003 recital *Cymes chansons* (reż. Marek Kocot)
* 2003 *Gry* jako Debora Machnes, Pani Prokurator (reż. Redbad Klynstra)
* 2004 *Księga Hioba* (reż. Piotr Cieplak)
* 2004 *Niskie Łąki* jako Zoe (reż. Waldemar Krzystek)
* 2005 *Przytuleni* jako Pastor (reż. Gabriel Gietzky)
* 2005 *Głosy z Theresienstadt* (reż. Bente Kahan)
* 2006 *Uciekający samolot* jako Marguerite 1 (reż. Jarosław Tumidajski)
* 2006 *[[Balladyna]]* jako Balladyna (reż. Krystyna Meissner)

## [[Tyjater Telewizyje]]
* 1999 *Dybuk* jako Członek familji Pana Młodego (reż. Agnieszka Holland)
* 2001 *Przemiana 1999* jako Conchita (reż. Laco Adamik)

## Filmografijo
* 2000 *[[Twarze i maski]]* (serjal)
* 2005 *[[Fala zbrodni]]* (serjal) jako Růża
* 2005 *[[Krótka histeria czasu]]* jako Uczestńiczka fajery
* 2007 *[[Biuro kryminalne]]* (serjal) jako Anna Gerczyńska

## Nadgrody
* 1999: I Nadgroda na festiwalu piosynki francuskij we Lubinie
* 2000 III nadgroda na festiwalu piosynki żydowskij we Waršawie

## Necowe uodwołańa
* Dorota Abbe we baźe Filmweb
* Dorota Abbe we baźe E-teatr
Wadim Abdraszytow

**Wadim Abdraszytow** (rus. Вадим Юсупович Абдрашитов, tatar. Вадим Йосыф улы Габдерәшитов, *Vadim Yosıf uğlı Ğabderəşitov*; ur. 19 styczńa 1945 we Charkowie — 12 lutygo 2023) — ruski filmowy reżysyr tatarskigo pochodzyńo, pedagog, wyucził śe na inżyńera chemije, a ńyskorzi zostoł reżyserem.

Czynsto wspůłpracowoł ze pisorzym a scenarzistům Aleksandrym Mindadze. Tworził dramaty o społecznych a uobyczajowych tyjmach. Zdoboł moc nadgrůd we Rusyji i za granicům.

Jego żůnům jest Natella Toidze. Majům dwoje bajtli (Oleg i Nana).

## Filmografijo
* 1976 - *Głos ma obrona*
* 1979 - *Obrót sprawy*
* 1980 - *Ochota na lis*
* 1984 - *Parad płaniet* 
* 1986 - *Plumbum, czyli niebezpieczna gra*
* 1988 - *Sługa*
* 1990 - *Armawir*
* 1995 - *Pjesa dla passażyra*
* 1997 - *Czas Tancerza*
* 2003 - *Burze magnetyczne*

## Nadgrody i wyrůżńyńo na MFF w Berlińe
* 1989 - Ekstra Nadgroda za film *Sługa*:
** Nadgroda Interfilm - wyrůżńyńe
** Nadgroda im. Alfreda Bauera
* 1995 - Strzybny Ńydźwjedź za wybitne uośůngńyńća za film *Pjesa dla passażyra*

## Bibljografijo
* Artykuły we praśe polskij
Missouri (sztat)

**Missouri** ( /mɨˈzɝiː/ ) to je stůn we połedńowyj tajli USA. Grańica mo na půłnocy ze stanym Iowa, na wschodźe ze stanůma Illinois, Kentucky a Tennessee, na połedńu ze stanym Arkansas, a na zachodźe ze stanůma Oklahůma, Kansas a Nebraska.

Nojsrogsze mjasta:

# Kansas City
# Saint Louis
# Springfield
# Columbia

Stolica - Jefferson City.

Wjelość ludźi - 5 911 605

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta stanu Missouri (we angelskij godce)
Franciszek Ścigała

**Franciszek Ścigała** (rodz. 1882, um. 1940) bůł farorzym ze Bogućicůw, kery wźůn śe za pisowańy tekstůw do *Gawyndůw Stacha Kropićela*, kere ukazywały śe we "Gośću ńydźelnym" we rokach 1924-1952. Umrził uůn we lagrze we Mauthausen.
Uo (dwuznok)

**Uo uo** – dwuznok, kery wystympuje we poru zapisach ślůnskij godki, mjyndzy inkszymi we Steuerůw szrajbůnku, Hermannowym szrajbůnku a czesko-polskim abecadle. Bůł tyż używany uod pisorzůw, kerzi stosowali polske abecadło lo ślůnskij godki, bez tyn przikłod uod Emanuela Imieli.

Bez tyn dwuznok uoddowo śe klang [wɔ], eli welaryzowane o. Przijyno śe, co jeli we djalekće ślůnskigo ńy mo tygo klangu, pisze śe normalne o, je tyż ale możebność pisańo "uo", kery bydźe tedy uńiwersalnym dwuznokym we zapiśe ślůnszczyzny, nale bez swojij charakterystycznyj fůnetycznyj wartośći.
Giszowjec

**Giszowjec** (pol. *Giszowiec*, mjym. *Gieschewald*) – połedńowo-wschodńo dźelńica Katowicůw, rozlygowano postrzůd lasůw wele krajowyj cesty nra 1 a autobany A4. Jeji starszo tajla powstała na anfangu XX stolećo jako uośedle lo grubjorzůw. We nowszyj tajli stowjyńa to bloki ze wjelgij platy, kere stowjano we lotach 1960-1990. Za czasůw PRL dowano dźelńicy uoficjalne mjano "Uośedle Stanisława Staszica", nale ńigdy śe to ńy przijyno we śwjadomośći a ńy bůło używane uod mjyszkańcůw. Mjano dźelńice pochodźi uod mjana Georga von Giesche, kery bůł indusztryjalnym handlowcym a kupa we Gůrnym Ślůnsku inwestowoł. Je sam trocha dynkmalůw, l. b. Ślůnsko Karczma, Ślůnsko Izba a Willa Uthemanna.

Giszowjec mo 12,3&nbsp;km² wjyrchu a we 2002 roku pomjyszkiwało dźelńica 18,8 tyś. ludźi. Fůnguje sam gruba "Staszic" a "Wieczorek".
Muira puama

**Muira puama** (łać. *Ptychopetalum*) to je mjano strůmu ze familije Olacaceae, kery wystympuje we dyszczowych lasach dorzyczo Amazůnki. Uod Indjanerůw tyj warzůny s uůnygo korzyńa a kory je powożany za afrodyzjok. Je to dysputyrowane uod naukowcůw, co richtich mo take właściwośći. Strůmy muira puama poradzům wyrosnyć na 5 myjtrůw wysoko. Jejich mjano uoznaczo "strům potyncyje".

### Necowe uodwołańa
* Uopis gatůnku (we angelskij godce)
Chöch Chot

**Hohhot** (můn. , chiń. 呼和浩特, pinyin Hūhéhàotè) to je mjasto we Chinach a stolica prowincyje Wewnyntrzno Můngolijo. Mo 1 520 000 mjyszkańcůw (2004).
Tajlowalność

Padůmy aże integralno nůmera a tajluje śe uod integralnyj nůmery b kej egzistuje integralno nůmera c lo keryj prawo je růwność a=b\cdot c. Szkryflůmy wůunczas b|a. 
Relacyjo | mjanuje śe relacyjům tajlowalnośći.
Renate Axt

**Renate Axt** (rodz. 9 śyrpńa 1934 we Darmstadt) – mjymjecko pisorka a dźyńńikorz. We 1981 dostała Můnachijsko Literacko Nadgroda. Je autorkům tůmikůw gydichtůw a růmanůw.

### Tworzyńy
* *Die Schneekönigin*, Berlin 1971 (pode mjanym Renate Eitel-Axt, wroz s Frieder Lorenz)
* *365 Tage*, Darmstadt 1971 (pode mjanym Renate Eitel-Axt)
* *Wir suchen Manitou*, Stuttgart 1974 (pode mjanym Renate Eitel-Axt, wroz s Frieder Lorenz)
* *Jeder in seiner Nacht*, Frankfurt am Main 1980
* *Da kam der große Bär*, München [u.a.] 1981
* *Ohne Angst*, Stuttgart 1981
* *Töle sagt: "Ich schaff' das schon"*, Würzburg 1981
* *Gute Besserung, Pia*, München [u.a.] 1983
* *Max und Moritz*, Hamburg 1983
* *Jede Sekunde leben*, Kehl [u.a.] 1984
* *Und wenn du weinst, hört man es nicht*, Kehl 1984
* *Für Nicky ist alle Tage Kirmes*, Würzburg 1985
* *Florian, du träumst zuviel*, Würzburg 1986
* *Lichtpunkte*, München 1986
* *Felix und die Kreuzritterbande*, Kehl [u.a.] 1988
* *Otterndorf*, Otterndorf 1989 (wroz s Bernd Schlüsselburg)
* *Kommen und gehen*, Homburg-Schwarzenacker/Saar 1990 (wroz s Christine Eckert)
* *Die Reise mit dem Wunderauto*, München 1990
* *Schutzlos sie alle*, Obernburg 1991 (wroz s Irmtraud Klug-Berninger)
* *Der Träume Wirklichkeit*, Bochum 1992
* *Der kleine Muck*, Darmstadt 1993
* *Der tapfere Schneider*, Darmstadt 1993
* *Liebe kleine Katze*, München 1994
* *Nur im Flug aufwärts*, Darmstadt 1999

### Necowe uodwołańa
*Neczajta Renate Axt
Haśok

**Haśok** to je mjano pojymńika do kerygo wćepuje śe roztomajte haśe, a tyż placu kaj take pojymńiki sům stowjane. W důma haśok je nojczyńśćij stowjany we kuchńe pode ausgusym, a połny wynośi do srogszygo haśoka na placu abo na uośedlu. Sům tyż haśoki uod sortowańo haśůw - modre na papjůr, źelůne na glas a żółte abo pomarańczowe na plastik a biksy. Ze srogich haśokůw wele důma abo na uośedlu szpecyjolne auta wywożům haśe na wysypisko.

Mjano haśok je tyż używane jako mjano szpecyjalnygo katalogu we kůmpůtrowych systymach, kery je przeznaczůny na bezpotrzebne katalogi a pliki. Je uůn uoznaczůny ikůnům haśoka.
Żelechów

**Żelechów** (rus.: Желехув) – mjasto, kere je położůne we wschodńij Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we gawrolińskim kryśe.

Pjyrszo wzmjanka uo Żelechowje můmy we zdrzůdłach ze 1282 roku. Mjejske prawa dostoł we 1447. Terozki Żelechów pomjyszkuje 4 000 mjyszkańcůw. We mjeśće je podstawowo szula, 2 gymnazyja, 2 licyja a 2 kośćoły.
Sulkůw

**Sulkůw** (pol. *Sulków*, mjym. *Zülkowitz*, 1936-1945 *Zinnatal*) je szołtysko dźydźina we Polsce, we uopolskim wojewůdztwje, we hlubczyckim kryśe, we gmińe Baworůw. Wjeś rozlygowano je na lewym brzygu rzyki Cyny.

Mjyndzy rokami 1975 a 1998 wjeś admińistracyjńy przinoleżała do uopolskigo wojewůdztwa sprzed admińistracyjnyj reformy.
## Godka
We wśi fůnguje uosobliwo zorta ślůnskij godki - sulkowski djalekt. Pisowoł we ńim swoje gydichty a inksze teksty Feliks Steuer, lo kerygo Sulkůw bůł placym urodzyńo. Do 1905 roku bezma cołke ludztwo Sulkowa godało jynoż po polsku, nale dycki śe ta zorta uod literackij godki porůżńała, bo sam wszyjske baworowske farorze prawjyli ze kozatelńicůw po morawsku.
## Necowe uodwołańa
* Fotoblog Sulkowa (polsko godka)
Gyszichta Sorbůw

Pjyrszymi znůmymi mjyszkańcůma dźiśejszyj Łużyce bůły celtycke ludy. Nostympńy kole roku przed Kristusym uo przibůł sam germański lud Symnůnůw. Pomjyszkiwali uůńi te teryny podwjela jejich placu ńy zajůn słowjański lud. Jejich erbůma sům dźiśejsze Sorby.

We rokach 623-658 Łużyca bůła we państwje Samůna, eli pjyrszym znajůmym kraju zachodńich Słowjanůw. Uod VII do VIII stolećo mjyszkały we Łużycy roztomajte plymjůna, kerymi rzůńdźůły sorbske pany. Jedyn ś ńich - Miliduch, prowadźůł we 806 roku wojna ze Frankůma. We IX stoleću Łużyca przinoleżała do Wjelgomorawskigo państwa. Stůn tyn trwoł do roku 907. We 963 uostały słowjańske ludy zdobyte uod Gero, markgrofa Wschodńij Marchije. We roku 1002 Bolesław Chrobry przikuplowoł Łużyca ku Polsce, co uostało zatwjyrdzůne we pokoju we Budźiszyńe (1018). Půźńi nazod nolazła śe we pośadowańu mjymjeckim (pokůj we Budźiszyńe ze 1031 roku, jako tajla Miśńyńskij Marchijeu uod czeskich Luksymburgůw pod fysztym Karlym IV.

We rokach 1635 - 1815 bůły tajlům Saksůńije, a potym tyż tajlowo Prusůw (půłnocno tajla po rozborze Saksůńije we 1815). Uod XII stolećo je we Łużycy śylne mjymjecke uosadńictwo - przede wszyjskim we gůrach, mjastach a ńyzidlowanych uobszarach - to wszysjsko je prziczynům ku tymu, co Słowjany stały śe sam uod XIII stolećo myńszośćům we tym regijůńe.
Uojczynasz

**Uojczynasz** (ze łaćiny, *Pater Noster*) je mjano krześćijańskigo poćyrza, kerům doł do poznańo Jezus ze Nazarytu podle relacyje Mateusza a Łukasza Wańelisty. Roztomajte istńijůnce wersyje rzykańo bjerům śe ze tygo, co sům jake porůżńyńo mjyndzy uobyma relacyjami wańelistůw. Tyż inksze wersyje sům używane uod krześćijańskich kośćołůw.

Uojczynasz je powożane jako spůlny krześćijański poćyrz bez mołwjyńy uo głůwnych zachach religijůw. Lo Katyjmusa Katolickigo Kośćoła je podsůmowańym krześćijańskich doktrynůw a mustrym rzykańo we zgodźe ze protestantůma a poćyrzym uodpedńim lo prawosławnych.

Trza wskozać, iże ńy mo uoficjalnygo tumaczyńo uojczynasz na ślůnsko godka.
## Tumaczyńy ślůnske
Bohůńiki

**Bohůńiki** (pol. *Bohoniki*) to je szołtysko dźydźina we Polsce, we podlaskim wojewůdztwje, we sokůlskim kryśe, we gmińe Sokůłka.

Je uůna znůmo jako religijny uostrzodek lo polskich muzułmanůw. Do terozki żyje tam skupina polskich Tatarůw. Majům we wśi moszeja a kyrchof, mjanowany mizar.
Nowy Jork (sztat)

**Nowy Jork** (ang. *New York*, IPA: /nuːˈjɔrk/ ) je sztat na půłnocnym wschodźe USA. Grańica mo na půłnocy ze Kanadům, na wschodźe ze stanůma Vermont, Massachusetts a Connecticut, na połedńu ze stanůma New Jersey a Pynsylwańijům.

Nojsrogsze mjasta:

# Nowy Jork
# Buffalo
# Rochester
# Syracuse

Stolica - Albany.

Wjelość ludźi - 19 490 297

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta Nowygo Jorku  (we angelskij godce)
Strzyżów

**Strzyżów** - mjasto we podkarpackim wojewůdztwje, śedźyba źymskigo krysu strziżowskigo a mjejsko-wjejskigo gminu Strziżůw. Je rozlygowane wele rzyki Wisłok na Strziżowskim Pogůrzu.


Plik:Strzyzow rynek.jpg|Rynek we Strzyżowje
Plik:Strzyzow 006.jpg|Panorama Strzyżowa, wschodńo tajla
Plik:Strzyzow 007.jpg|Panorama Strzyżowa, zachodńo tajla
Plik:Swieta 003.jpg|Dynkmal św. Michała, kery je patrůnym Strzyżowa a je na wapyńe mjasta
Apteka (skupina)

**Apteka** to je polsko rockowo skupina, zołożůno we 1983 we Gdyńe uod Jędrzeja Kodymowskigo a Macieja Błasiaka. Skupina je znůmo tyż skiż uotwartygo prziznowańo, aże srogi ajnflus na jeij twůrczość mjoły narkotyki.

### Uobecny skłod skupiny
* Jędrzej "Kodym" Kodymowski - gitara, śpjyw
* Janek Witaszek - basowo gitara
* Marcin Słomiński - szlagcojg

## Dyskografijo
* *[[Gdynia (albům)|Synteza / AAA...]]* - LP *[[Gdynia (album)|Gdynia]]* (Tonpress 1988)
* *[[Fala II|Lucky Sniff]]* - MC *[[Fala II]]* (Polton 1988)
* *[[Big Noise]]* - LP, CD (Arston 1990)
* *[[Narkotyki (muzyczny albům)|Narkotyki]]* - CD (SPV Poland 1992)
* *[[Live '92]]* - MC (Youmi 1993)
* *[[Urojonecałemiasta]]* - MC (SPV Poland 1993), CD jako *Psychedelic Underground* (Sonic Records 2003)
* *[[Menda (albům)|Menda]]* - CD (SP Records 1995)
* *[[Spirala (albům)|Spirala]]* - CD (Koch International 1996)
* *[[Apteka (albům)|Apteka]]* - CD (Universal 2007)
Lünen

**Lünen** – mjasto we Mjymcach, we landźe Půłnocno Nadryńijo-Westfalijo. Je uůno położůne na půłnoc uod Dortmundu, po rzyce Lippe. Je to nojwjynksze mjasto krysu Unna, a jydno ze sztadůw źylůnygo uobszaru Münster. Podug danych ze 2007 mjyszko sam 89 131 ludźi.

We Lünen je ńydowno budowano moszeja, kero je nojwynkszo we landźe.

## Szport
Zołożůny we 1945  fusbalklub SV Lünen gro terozki we Westfalijskij Landeslidze. Klub tyn nojwynksze sukcesy mjoł we 60. a 70. rokach. SV Lünen swoje szpile gro na Kampfbahn Schwansbell.

Krům tygo je waserbalowy klub SV Brambauer 50 eV, kery gro uod 2007 roku we mjymjeckij Bundeslidze.

## Partnerske mjasta
*  Zwolle
*  Salford
*  Kamień Pomorski
*  Panevėžys
*  Demmin
Vágar

**Vágar** (důń. *Vågø*, IPA: ) tyż inakszy mjanowano *Vágoy* - uoceańiczno wyspa, wulkańicznygo pochodzyńo, kero prznoleży do archipelagu Faerskich Wyspůw, kery je na Norweskim Morzu. Mo 177,16&nbsp;km²,  skuli czygo je trzećo, jeli chodźi uo srogość, we archipelagu. Pomjyszkuje we ńi 2 987 ludźi, a na jedyn km² przipado strzedńo 16,9 ludźi. 

## Geografijo
We wyspje sům dwa nojwjynksze jeźora cołkigo archipelagu: nojwjynksze Sørvágsvatn, kere mo 3,56&nbsp;km² a tyż druge pod wzglyndym wjelgośći Fjallavatn (1,02&nbsp;km²). Do wodnygo systymu wyspy wrachowuje śe tyż moc wodnych ćekůw, kere majům zdrzůdła we gůrach, abo wypływajůncych ze Fjallavatn, nauobkoło kerygo je nojbarzi podmokły teryn cołkigo archipelagu. Ze jeźora Sørvágsvatn ślatuje do uoceanu srogi ślatowůd Bøsdalafossur.

Nojwyższy půnkt wyspy je wjyrch gůry Árnafjall, kery mo 722 m. Zarozki potym je Eysturtindur, kere je ńiższe ino uo 7 m. Krům tygo je sam 37 inkszych wyspůw. Ksztołt wyspy je podano na gowa psa, kaj fjord je uodewrzitym pyskym, a jeźoro Fjallavatn ślypjym.

## Transport

We Vágar je jedźine lotńisko Faerskich Wyspůw - Vágar Airport, kere wybudowali sam we czas Drugij Śwjatowyj Wojny alijanty, kerzi wuůnczas we wyspje stacyjůnowali. Dźiśej przilatuje abo uodlatuje ś ńigo kole 170 000 ludźi na rok. Ze Vágar Airport do śe lećeć do Dańije, Grynlandyje, Islandyje, Norwygije, Szkocyje, Szwecyje a Ynglandu.

We połedńowyj tajli wyspy, kaj sům głůwne ludzke zidlůngi, namjyrzajům śe cesty, kerych cołko dugość je 24,4&nbsp;km.

Ze wyspy kursujům průmy ze Sørvágur dů Mykines, małyj wysepki, na keryj mjyszko ino poranośće ludźi. Lo tych ludźi je to jedźyne połůnczyńy ze resztům śwjata.
Ursula Konzett

**Ursula Konzett**, po chopje *Ursula Gregg* (rodz. 16 listopada 1959 we Triesen) to je alpejsko narćarka ze Liechtensteinu. We 1984 zdobůła brůnzowo mydajla na Uolimpjadźe we Sarajewje. Krům tygo mo we dorobku brůnzowo mydajla ze Mistrzostw Śwjata we Schladming (Austrijo) we 1982 roku.
If I Were a Boy

**„If I Were a Boy”** singel Beyoncé ze albůmu I Am... Sasha Fierce (z 2008r.). Śpjywka, kero dała titel lo singla, wlozła na pjyrszy plac szlagerlistůw we 11 krajach, nojczyńśći ojropejskich.
Mjała tyż dobre recynzyje uod cajtůnga Billboard a inkszych. We teledysku do śpjywki Beyoncé je uoblyczůno za uoficera policyje ze Nowygo Jorku.

## Traklisting
Himalaje

**Himalaje** to je gůrsko keta rozlygowano we połedńowyj Azyji, we keryj sům nojwyższe wjyrchy na Źymje. Je uůna dugo na 2500&nbsp;km a szyroko na 250&nbsp;km. We jeich skłod wlazujům pasma: Wjelge Himalaje, Małe Himalaje a Siwak. Jeli rozchodźi śe uo polityka, sům uůne potajlowane mjyndzy Pakistůn, Indyje, Chiny, Nepal a Bhutan. Nojwyższe wjyrchy sům we Wjelgich Himalajach, 10 ś ńich mo przez 8000 m n.p.m a jejich nojwyższy wjyrch, Mount Everest, je nojwyższym wjyrchym we cołkij Źymji (8850 m n.p.m.).
Uorangutůn

**Urangutůn** (*Pongo*) – zorta srogich afůw prawych, kere żyjům ino na Borneo a Sumatrze. Mjano *Orangutan* je wźyne uod malajskij godki - *orang* uoznoczo "czowjek", a *hutan* "las". Majům blank duge, czyrwjůne abo brune wosy na cołkim ćele.

## Bjotop
Uorangutany żyjům we familijnych skupinach we dyszczowych lasach, bezmała cołke żyće wysoko na strůmach. Gowům familije je baba. Poradzům skokać mjyndzy strůmůma bez brachjacyjo, to je kolybjyńy śe na ramjůnach.

## Jodło
Żywjům śe roztomajtymi uowocůma a liśćůma. Kej trefjům, żrům tyż chroboki a jajca leśnych ptokůw. Poradzům używać norzyńdźůw, coby zdobyć jodło.

### Necowe uodwołańa
* Orangutan Cultures Online
* Orangutan Foundation International
Kolorado

**Kolorado** (ynglicko godka: *Colorado*) je stůn na połedńowym zachodźe Skuplowanych Stanůw. Grańica mo na půłnocy ze stanůma Wyoming a Nebraska, na wschodźe ze Nebraskům a Kansas, na połedńu ze Oklahomům a Nowym Meksykym, a na zachodźe ze Utah.

Nojsrogsze mjasta:

# Denver
# Colorado Springs
# Aurora
# Lakewood

Stolica - Denver.

Wjelość ludźi - 4,939,456

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta Kolorado (we angelskij godce)
Ślůnski Gorkokrew

**Ślůnski Gorkokrew** (tyż **Ślůnski kůń,** **Ślůnzok**) to je zorta kůńa, kero uostała wychowano we Ślůnsku. Sům brane za fest dobre poćůngowe kůńe. Terozki tajlujymy ta zorta na dwje - ślůnske kůńe starygo a nowygo typu.
## Gyszichta
Ślůnske kůńe to zorta zatela staro, bo jeji poczůntek datuje śe na XIX stoleće, choćoż jeszcze tedy ńy bůła mjanowano tak, jako je dźiśo. Po kůńcu napoleůńskich wojnůw na teryńe Ślůnska pruski regjyrůnek wspjyroł cichtowańy kawaleryjskich kůńůw. Ze prziczynům, co rosła potrzeba na kůńe do roboty, chůw bůł po to, coby przemjyńić leke wjyrchowe kůńe (zauobycz trakyńskij, wschodńopruskij, ynglickij a půłynglickij zorty) we gibajůnco-robocze kůńe, kere můgům půmogać we roli a transporće.
## Necowe uodwołańa
* Neczajta blank uo ślůnskich kůńach (we polskij godce)
Lj

**Lj lj** to je dwuznok, kery pojawjo śe we abecadłach wszyjskich połedńowosłowjańskich godkůw. We ślůnskich godkach używany je do uoznoczańo klangu charakterystycznygo lo jabłůnkowskigo a tyż roz za czas ćeszyńskigo djalektu. We kożdym przipadku koduje dźwjynk [ʎ].
Nebraska

**Nebraska** je stůn na połedńowym zachodźe Skuplowanych Stanůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Połedńowo Dakota, na wschodźe ze Iowům a Missouri, na połedńu ze Kansas a Kolorado, a na zachodźe ze Wyoming.

Nojsrogsze mjasta:

# Omaha
# Lincoln
# Bellevue
# Grand Island

Stolica - Lincoln.

Wjelość ludźi - 1,783,432

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta Nebraska (we angelskij godce)
Dau

**Dau** (*dāwa*) to je zorta arabskigo żaglowygo statku. Aże do lot 60. XX stolećo bůły uůne używane we normalnych kůmercyjnych rejsach, a poruszały śe ino przi půmocy wjatru. Dau je tyż brany ńyroz za heraldyczny zimbol, je uůn pokozany we godle Kuwejtu a Kataru.
Tyj

**Tyj** je używane we ajnfachowyj gŏdce za napitek a niynaukowe miano źylinōw ze grupy kamelijŏ (łac. *Camellia*).

Widziany jako napitek, rychtowany ze frysznych abŏ suszōnych liściōw (rŏz za kiej tyż ze sztyngli) tyju, fefermincki abŏ kamelkōw, kere zalywŏ sie gorkōm abŏ wrzōncōm wodōm.
Strzewiki

**Strzewiki** to tajla uobleczyńo, kero uobuwo śe na szłapy.

Strzewik skłodo śe nojczyńśći ze: 
* zole, kero wyuůnaczůno je ze gůminu (btp. gůmjoki), drzewa (ntp. holcoki), plastiku a inkszych materjałůw. Zole sům nojwożńyjszům tajlům strzewikůw.
* abzaca, kery je prziklajstrowany abo prziteksowany do zole uode spodku;
* szułszaftu (cholywy), kero zakrywo wjyrch szłapy abo czasym dolne tajle nogi. Mogům być uheklowane (ntp. ze zomszu abo ze lyjdru), uodlůne ze plastiku abo ze gůminu.
* szplatůwk (ntp. gulery) abo haltrůw (ntp. zandale).

Rzymjeśńikym uod rychtowańo strzewikůw je szewjec.