Świyntŏ Hyjdla

**Świyntŏ Hyjdla**, mianowanŏ tyż **Jadwiga Ślōnskŏ** (miym. *Hedwig von Andechs, Hedwig von Schlesien*; nar. pōmiyndzy 1178 a 1180 we Andechsie, um. 14 abo 15 paździyrnika 1243 we Trzebnicy) to bōła hercogina Ślōnska, co starała sie ô biydnych na Ślōnsku i społym ze swojim chopym Hajnlem I Brodatym fōndła moc kościołōw i klŏsztorōw. Świyntŏ Kościoła katolickigo, uwŏżanŏ za patrōnkã Ślōnska.

## Biografijŏ

Narodziyła sie a wychowała we zōmku Andechs na Bajerach. Była cerōm grŏfa Bertolda VI von Andechs i Neszki von Rochlitz ze familiji Wettynōw. Miała sztyrech bratōw, w tym Eckberta von Andechs-Meranien, biskupa Bambergu a trzi szwestry, w tym Neszkã z Meran (ślubnõ Filipa II Augusta) i Trudkã z Meran (ślubnõ krōla madziarskigo Jyndreka II a matkã świyntyj Elzy Madziarskij). Trzeciŏ z jeji szwestr była przełożōnõ klŏsztōru benedyktynek we Kitzingen koło Würzburga, kandy Hyjdla ôstała wysłanŏ we modym wieku, kaj zdobyła bildōng.

We wieku 12 lŏt ôstała wydanŏ za ślōnskigo princa Hajnela I Brodatego. Wesele ôdbyło sie snŏdź w jeji familijnym zōmku Andechs. We 1202 roku Hajnel ôstoł princym cołkigo Ślōnska, a we 1233 ôstoł princym Wielkopolski. We 1229 roku Hajnel we wyniku wojaczki z Mazowszem ô ziymiã krakowskõ dostoł sie do niywoli. Z pōmocōm przibyła mu Hyjdla. We wyniku ôsprŏwek z Kōnradem Mazowieckim Hajnelowi ôstała swrōcōnŏ swoboda w pōmianach za zrzeczenie sie roszczyń do Małopolski. Hyjdla narodziyła mu siedym bajtli: Bolka, Kōnrada, Hajnela, Neszkã, Trudkã i Władysława.

Społym z Hajnelem I byli barzo religijnymi ludźmi, we 1209 roku słożyli śluby czystoty, dbali ô rozrost Kościoła i byli fōndatorami mocka kościołōw, w tym klŏsztōru szwestr cysterek w Trzebnicy. Hyjdla chodziyła w habicie mniszki, z prymedytacyjōm spała na twardym lyżu, w czasie mrozy chodziyła po bosoku, a kożdy dziyń wypołnioła dugimi pŏciyrzami. Kej swrōcōno jeji napōmniynie, coby aby zimōm nosiyła strzewiki, posuchała i ôd tego czasu zwiōnzane strzewiki nosiyła przewieszone nasfol bez ramiã. Niy miała tyż umierōnku w uczestniczyniu we mszach. Bez to powstoło nawet łacińske pedzynie tykajōnce jeji pobożności – „una missa non est contenta ducissa” (jedna mszŏ niy ukōntyntuje hercoginy). Skirz herskigo zawiyrzyniŏ planowała przeznaczyć trzi swoje ynkelki na klŏsztorne panny i dwōch ynklōw na ksiynży. Antlich ino jedna ynkelka i dwōch ynklōw (Władysław wrocławski, Kōnrad I gogowski) społniyło jeji ôczekowaniŏ.

Kludziyła tyż działalność dobroczynnõ, zetrzała sie ô pōmoc niymocnym i chudobnym – zôrganizowała działalność wandrownego lazarytu dlŏ chudobnych, ôtworziła lazaryt dlŏ trōndowatych we Ślōnskij Środzie, dalszõ placōwkã lyczniczõ założyła w Trzebnicy.

Po śmierci ślubnego we 1238 zamiyszkała we trzebnickim klŏsztōrze, kludzōnym bez jeji cerã Trudkã. Hned zaangażyrowała sie we ôżywiynie życiŏ religijnego Ślōnska i przikludziyła do tamtejszych kościołōw duchowych z Miymiec. Spiyrała tyż przikludzanie miymieckich ôsadnikōw na ôwdy słabo zaludniōne rejōny zachodnij czynści Ślōnska, a tym samym spiyrała rozrost bauerstwa.

## Upamiyntniynie
W czasie najazdu tatarskigo we 1241 roku Hyjdla schrōniyła sie na zōmku we Ôdrzańskim Krośnie, kandy najeźdźcy już niy dotrzeli. Ôd mocka lŏt w tym mieście ôrganizowany je turniyj rycerski „O Pierścień Księżnej Jadwigi” (Ô Piestrzyń Hercoginy Hyjdli) (porzōnd we wrześniu), a tyż trefiynie muzyczne pod mianym Festiwal Jadwigensis (porzōnd w paździyrniku).

We 1852 Ślōnzŏki założyli we Teksasie miasto Saint Hedwig (śl. tōm. *Świyntŏ Hyjdla*). We 2017 roku Sejmik Dolnoślōnskigo Wojewōdztwa nadoł Hyjdli tytuł Hōnorowego Ôbywatela Dolnego Ślōnska *Civi Honorario*.

## Fōndacyje świyntyj
Tradycyjŏ przipisuje hercogini 20 kościelnych fōndacyji. Jejich budowaniym zajmowali sie przikludzyni ze Renije baumajstry i rzeźbiŏrze. Zdrzōdła wymiyniajōm m.in:

* klŏsztōr cysterek w Trzebnicy (1209),
* lazaryt św. Ducha we Wrocławiu (1214),
* klŏsztōr Augustianōw we Bobrzańskim Nowogrodzie (1217),
* lazaryt dlŏ trōndowatych we Ślōnskij Środzie (1230),
* pŏrãnŏście kościołōw farnych.


Plik:Poland Trzebnica - sanctuary of Hedwig.jpg|Klŏsztōr cysterek w Trzebnicy
Plik:SM Nowogród Bobrzański kościół Wniebowzięcia NMP (11) ID 595119.jpg|Klŏsztōr Augustianōw we Bobrzańskim Nowogrodzie


## Uwagi