open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rusyjo

**Rusyjo** (Tyż: **Russlandy**, **Rusko Federacyjo**, rus.: *Российская Федерация*) – państwo we Wschodńij Ojropje a Azyji, we Ojropje je nojsrogsze jeli chodźi uo powjyrzchńa a wjelość mjyszkańcůw. Sztrekuje se uod wschodńij Ojropy, aż po Pokojny Uocean.

Do Rusyje nolyży tyż Uobwůd kalińingradzki – esklawa położůno půmjyndzy Litwům a Polskům.

Rusyjo tajluje śe na 46 uobwodůw, 21 republikůw, 9 krajůw, 2 mjasta wydźelůne, 1 autůnůmiczny uobwůd a 4 uokryngi autůnůmiczne. Krům ruskij godki, we amtach do śe tyż uosprowjać na inkszych lokalnych godkach myńszośćůw norodowych, nojsrogszo z nich je godko tatarsko.

Eli leźe uo polityka, Rusyjo je nastympcům prawnym Sojusza Socjalistycznych Sowjeckich Republikůw.
Meksyk

**Stany Zjydnočůne Meksyku** (hišp. **Estados Unidos Mexicanos**; nahuatl **Mēxihco**) – państwo we Americe Půunocnyj, grańičůnce uod půunocy s USA a na pouedńu s Gwatymalům i Belize. Uod zachodu jygo terytorjům uůgrańičůne je wodůma Pacyfiku, a uod wschodu Zatoki Meksykańskij i Mořa Karaibskigo. Třeći co do wjelgośći kraj Ameryki Uaćińskij i nojwjynkšy kraj Ameryki Střodkowyj.

### Připisy
Gdynia

**Gdynia** (kaš. *Gdiniô*) – mjasto we Polsce nad Mořym Boutyckym. Je uůno powjatym grodzkym we wojewůdztwje půmorskym. Zamjyškuje sam 247 799 ludźi (GUS, 2014).
Mjymjecko godka

**Mjymjecko godka** (tyż: **ńymjecko**, mjym. *Deutsch*, *deutsche Sprache*) – godka ze grupy zachodńij familije godek germańskich. Je fest zrůżńicowano rygjůnalńy, a ńykere djalekta – take kej djalekt używany we "mjymjeckogodkowyj" tajli Szwajcaryje (Schweizerdeutsch albo Schwyzerdütsch/Schwiizertüütsch, noleżůncy do grupy djalektůw alymańskich) – sům roz za czas klasyfikowane za uosobne godki. Nojbliży spokrewńůno je ze godkům ńiderlandzkům, kero ale cechuje barźij uproszczůny gramatyczny systym.

Mjymjecko godka dała kupa ausdrukůw a gramatycznych strukturůw do ślůnskij godki. Bajszpil takich słůw to: aszymbecher (uod *Aschenbecher*), cug (uod *Zug*), bajszpil (uod *Beispiel*) a moc inkszych. Do 1945 bůła uůna důminujůncům godkům we Ślůnsku.
Lauba

**Lauba** (abo tyż **wysiodka**) we dzisiyjszym znaczyniu to je latowy dōmek we zygrodzie, parku abo inkszym publicznym placu. Przōdzij: leke stawiynie, czynsto ażurowe, stawiane we zygrodzie, czynsto ôzdobne. Ônyj auftragym bōła ôchrōna przed dyszczym i klarōm. Je to plac dlŏ trefōw i rastu.

Lauby sōm znane ôd czasōw rynesansu. Bōły stawiane w pōnktach widokowych, na abszlusie aks kōmpozycyjnych zygrody. We landszaftowych zygrodach lauby bōły stawiane we formie pagōd, antycznych chrōmōw, dziedzińskich chałp a inkszych.
Wjelgi Lůndůn

**Wjelgi Lůndyn** (ang.: *Greater London*) – admińistracyjny uobszar stolice Wjelgij Brytańije. Je uůn potajlowany na:

City of London
City of Westminster
Kensington and Chelsea
Hammersmith and Fulham
Wandsworth
Lambeth
Southwark
Tower Hamlets
Hackney
Islington
Camden
Brent
Ealing
Hounslow
Richmond
Kingston
Merton

Sutton
Croydon
Bromley
Lewisham
Greenwich
Bexley
Havering
Barking and Dagenham
Redbridge
Newham
Waltham Forest
Haringey
Enfield
Barnet
Harrow
Hillingdon
Tank

**Czoug** (abo **tank**) – gůńśyńicowy wůz bojowy, przeznaczůny do walki s śiłůma przećiwńika na krůtkych i średńich dystansach za půmocům prowadzyńo uogńo na wprost. Ćynżki pancyrz i dużo mobilność zapewńajům czougům przetrwańy na polu bitwy, a napynd gůńśyńicowy pozwalo na przymjeszczańy śe s dużům pryndkośćům we trudnym teryńy. Czoug je zasadńiczym środkym prowadzyńo walki lůndowyj, zwaszcza natarća.

Wjynkszość wspůuczesnych czougůw je uzbrojůnych we pojydynczo armata czougowo, ůmjeszczůno we uobrotowyj wjeży a we jydyn abo wjyncyj karabinůw maszynowych. Korpus czougu wykůnany je s pancernych puyt uo zrůżńicowanyj grubośći. Pjyrsze czougi ńy pośadouy wjeży, a jejich uzbrojyńy artyleryjske bůuo ůmjeszczůne we spůnsůnach, pjyrszym czougym uo klasycznyj i używanyj uobecńy kůnstrukcyji (obrotowo wjeża na kadubje) bůu francuski Renault FT-17.
Pjosynka

**Pjosynka**, **śpjywka** – forma muzyczno powszychńy stosowano we muzyce ludowyj i rozrywkowyj. Je uproszczůnům formům pjeśńi. Do słowa śpjywka dodowo śe czynsto przimjotńik, kery bliżyj uokreślo jeji charaktyr np. śpjywka ludowo, śpjywka miłosno, śpjywka popowo, śpjywka rokowo, śpjywka jazzowo a inksze. Dźeła muzyki poważnyj a ambitne i barzi złożůne dźeła jazzowe a rokowe uokreślo śe mjanym utworu muzycznygo abo krůtko - utworu.
Kwjećyń

**Kwjećyń** – sztworty mjeśůnc we roku podug kalyndorza grygorjańskigo, mo 30 dńi. Mjano mjeśůnca (wedle Brücknera) pochodźi uod kwitnůncych wtedy kwjotůw (blumůw); nozywany tyż *użykwjatym*, *uůdźikwjatym*, abo *brzeźyńym*, abo tyż *dymbjyńym*. Łaćińskie mjano *[[Aprilis]]* (uobezdrzij: kalyndorz rzimski) zostoło zapożyczůne bez wjynkszość godek ojropejskich.

## Uobezdrzij tyż

* powstańe kwjetńowe 1876
* tezy kwjetńowe
* kůnstytucyjo kwjetńowo
* Ruch 19 Kwjetńa
Słowacyjo

**Słowacyjo**, **Słowacko Republika** (sł.: *Slovensko*, *Slovenská republika*) – państwo strzůdlůndowe we Ojropje Strzodkowyj. Grańica mo ze Austryjům (127&nbsp;km), Polskům (597&nbsp;km), Czeskům Republikům (240&nbsp;km), Ukrajinům (98&nbsp;km) a Madźarůma (678&nbsp;km). Cołko dugość lůndowyj grańicy je 1740&nbsp;km. Słowacyjo ńy mo dostympu do morzo. Do 1993 bůła tajlům Czechosłowacyje. Stolicům kraju je Bratysława, kero leży nad Důnajym, wele grańicy ze Austryjům a Madźarůma. Uod 2004 roku Słowacyjo je we Ojropejskij Ůńiji. Tajluje śe na uoźym tajli, kere majům mjano krajůw.
Madźary

**Madźary** () to je państwo we Ojropje Strzodkowyj. Grańiczy ze Austrjům, Słowacyjům, Ukrajinům, Růmůńjům, Syrbijům a Słowyńijům.
Uod 2004 roku je we Uńji Ojropeskij. Stolicům Madźarůw je Budapeszt.
Zeami Motokiyo

**Zeami Motokiyo**, jap. **世阿弥** (1363 - 1443), znony tyż kej **Kanze Motakyo** to bůł japůński aktor a pisorz uod szpili tyjatralnych. Napisoł menga s nojważńijszych szpili we japůńskym tyjatrze.

Chowoł go uojćec, tyż aktor, Kanami. Cuzamyn uoba uodymknyli tyjater Noh, kery potym zaczůn wystawjać szpile do Ashikagi Yoshimitsu, szůgůna Japůńje. Kej Zeami zastůmpił uojca cołkym, uopracowoł włosny styl, kery dziśej znomy kej Nah - miszůng pantůńimy a gimnastyki słownyj.

Kole 50 szpili tyjatralnych je jymu przipisywane, m.in. *Izutsu*, *Hagoromo* ("Mantel z pjůr"), *Koi no omoni* ("Ładunek kochańo") a *Takasago*. Napisoł łůn tyż podryncznik lo aktorůw *Fūshi kaden* (風姿花伝) znony tyż kej *Kadensho* (花伝書).

To łůn je uwożany za chopa kery s Noh zrobił poważno forma tyjatralno.
Linus Torvalds

**Linus Benedict Torvalds** – (ur. 28 grudńa 1969 we Helsinkach) znůmy skiż napisańo we roku 1991 kernela Linux, kery je nojwożńijszům tajlům systymůw GNU/Linux. Mjyszko we Santa Clara (California, USA).
Roman Zmorski

**Roman Zmorski** ur. 1822 we Waršawje - zm. 1867 we Dreźńy) – polski poeta i tuůmač.

Bůu synym uřyndńika, edukacyjo rozpočynou we Bjouej Podlaskij, a ukůńčůu we Waršawje. Noležou do tzw. Cyganerii Waršawskij. Wspůupracowou s Edwardem Dembowskym. Aktywńy dźouou we kůnspiracyji. S kiž tygo zostou relygowany s waršawskigo gimnazjům. W zwjůnzku s dźoualnośćům kůnspiracyjnům čynsto zmjyńou mjejsce pobytu. Wuadze pruske wydouy za Zmorskym list gůńčy. Znalazu wůwčas schrůńyńy we Lewkowje kouo Uostrowa Wjelgopolskigo, u Wojciecha Lipskiego.

Podčas pobytu we Wjelgopolsce zafascynowou śe ideůma panslawizmu. Publikowou poezyje we poznańskym Tygodńiku Literackym. Podejmowou we celach etnůgrafičnych wyprawy na Půmoře i Ślůnsk. W 1845 zawar potajymńy ślub s Teklům Parčewskům we Uośeku kouo Skalmjeřic, kaj wůončas śe ukrywou. Bůu tyž tuůmačym literatury serbskij. Wydou zbjůr přetůmačůnych s tyj godki pjeśńi. Badou lygyndy suowjańske. Je autorym wjerša-wrůžby uo powroće "suowjańskigo prawa i mowy" na "suowjańskům gůrym" - Ślynžym, powstou uůn kej wpis do kśygi pamiůntkowyj schrůńiska, uobecńy nošůncygo jygo mjano.

### Wybrane publikacyje
**Poezje*, Waršawa, 1843
**Lesław*, Uostrůw Wjelgopolski, 1847
**Podania i Baśni ludu*, 1852 (pjyrwotńy pod nazwiskym R. Zamarski)
**Narodowe pieśni serbske, wybrane i przełożone*, 1853
**Nad Sawą i Drawą*, 1956
Kurůw

Mjejscowośći we Polsce:
*Kurůw – wjeś we woj. dolnoślůnskim, we kryśe střelińskim, we gmińe Wjůnzůw
*Kurůw – wjeś we woj. lubylskim, we kryśe uůkowskim, we gmińe Třebješůw 
*Kurůw – wjeś we woj. lubylskim, we kryśe půuawskim, we gmińe Kurůw
* Kurůw – wjeś we woj. uůdzkim, we kryśe beuchatowskim, we  gmińe Zelůw
* Kurůw – wjeś we woj. uůdzkim, we kryśe kutnowskim, we gmińe Žychlin
* Kurůw – wjeś we woj.uůdzkim, we kryśe wjelůńskim, we gmińe Wjelůń
*Kurůw – wjeś we woj. mouopolskim, we kryśe nowosůndeckim, we gmińe Cheumjec 
*Kurůw – wjeś we woj. mouopolskim, we kryśe suskim, we gmińe Stryšawa 
*Kurůw – wjeś we woj. śwjyntokřiskim, we kryśe opatowskim, we gmińe Lipńik 
*Kurůw – wjeś we woj. wjelgopolskim, we kryśe kůńińskim, we gmińe Řgůw 
*Kurůw – wjeś we woj. wjelgopolskim, we kryśe ostrowskim, we gmińe Nowe Skalmjeřice 
*Kurůw – wjeś we woj. zachodńopůmorskim, we kryśe polickim, we gmińe Koubaskowo 
* Kurůw Wjelgi – wjeś we woj. dolnoślůnskim, we kryśe polkowickim, we gmińe Gawořice
* Kurůw – dźelnica Bochńi, we wojewůdztwo mouopolske
* Gmina Kurůw we woj. lubylskim, we kryśe půuawskim

### Uobezdřij tyž
*Kurůw Mouy
*Kurůw-Parcel
*Kurůw-Wjeś
*Kurow – mjejscowość we Nowyj Zelandji
*MS Kurow - motorowjec
*SS Kurow - parowjec
*Kuriw – wjeś we rejońe halickim, Obwůd iwanofrankowski, Ukrajina http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/A005?rdat1=06.07.2005&rf7571=13370
*Kurowo
Kurów (puławski krys)

**Kurów** - mjasto we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we puławskim kryśe, śedźiba gminu Kurów. Kurów je rozlygowany nade rzykům Kurówka, na pograniczu ze Lubartowskům Růwńinům a Nałynczowskim Płaskowyżym.

Bez Kurów przebjygo ojropejsko trasa E372 a dwje krejowe cesty (12, 17).

Pjyrszo wzmjanka o Kurowie je ze 1185 roku. Bez lata 1442-1870 Kurów mjoł mjejske prawa, kere utraćił bestůż, co tutejszo ludność půmagoła we styczńowym powstańu. Uodzyskoł je 1 styczńa 2025.

We Kurowje bůł rodzůny Wojciech Jaruzelski, downy prezydent Polski.

## Dystrykty we Kurowie

### Cyntrům
Cyntrům to je taki dystrykt Kurowa, we kerym je wjynkszość hulic.

### Kolůńijo Jůzefůw
Kolůńijo Jůzefůw to je prziśůłek we szołtystwje Kurów.

## Dymografijo

## Edukacyjo
* przedszkole
* podstawowo szula
* liceum lo dorosłych
Óndra Łysohorsky

**Óndra Łysohorsky** (po prowdźe: **Erwin Goj** rodz. 6 czyrwca 1905 we Frydku, um. 19 grudńa 1989 we Bratysławje) – pisorz, dichter, tuplikorz literatury na inksze godki, filolog, tworzićel literackij laszskij godki, kero powstała na baźe połedńowych gwarůw ślůnskij godki.

## Etymolůgijo przemjanka
Óndra Łysohorsky znoczy tela co *[[Uůndraszek]] Łysogůrski*, to je przemjanek a literacki mańifest Goja. Pochodźi uůn uod powjarkowygo, uoperujůncygo we becyrku Łysyj Gůry, "beskidńika" (rojbra) Uůndraszka, uo kerym pisoł ńyskorzi tyż inkszy ślůnski autor Gustaw Morcinek. Uůndraszek bůł łysogůrskym uodpowjydńikym angelskigo Robin Hooda abo słowackigo Janośika.
Nicolaus Copernicus

**Nicolaus Copernicus Torinenis** (ur. 19 lutygo 1473 we Torůńu, zm. 24 moja 1543 we Frůmborku) – polski astrůnům, matymatyk, prawńik, ekůnůmista, stratyg, dochtůr, poeta, astrolůg, tumocz, kanclerz kapitůły warmińskij uod 1511,  wariński kanůńik, wrocławski scholastyk, duchowny katolicki.

Nojwożńijszym uod ńego dźełym je De revolutionibus orbium coelestium – *Uo uobrotach ńybjeskych sferůw*. Robjůł nad ńim we latach 1515–1530, nale ukozoło śe dźepjyro we 1543 roku we Nürnbergu, napisane we łaćińskij godce. Uopisowoł sam heljocyntryczno wizyjo wszechśwjata we mańyra zatela szczegůłowy, coby můgła stać śe naukowo użyteczno. Uogoszůno uod ńego teoryjo heljocyntryzmu bůła nojwożńijszům naukowům rewolucyjůom we dźejach ludzkośći uod czasůw starożytnych, mjanowanům roz za kedy  koperńikańskym przewrotym (uod polskigo spolszczyńo nazwiska na *Kopernik*).
Ślůnski Stadjůn

**Stadjůn Ślůnski** – wjelofůnkcyjny stadjůn szportowy, rozlygowany na teryńy Wojewůdzkigo Parku Kultury i Wypoczynku (WPKiW) we Chorzowje (przi grańicy s Katowicůma) a admińistrowany bez jydnostka budżetowo ślůnskigo wojewůdztwa pode mjanym *Wojewódzki Ośrodek Kultury i Sportu "Stadion Śląski w Chorzowie*.

Je to uobjekt ůńiwersalny, bestůż můgům śe na ńim uodbywać szpile fusbalowe, zawody żużlowe, mityngi lekoatletyczne a muzyczne festy. Uod kwile uoddańo do użytku je to nojwjynkszo tyj zorty budowla na terytorjům Polski. Uod 1993 je uůn polskim nacyjowym sztadjůnym.
Paryż

**Paryž** (fr.: *Paris*) – stolica a nojwjynkšo aglůmeracyjo Francyje, pouožůno we cyntrům Basynu Paryskigo, nad Sekwanům (*La Seine*). Mjasto stanowi cyntrům polityčne, ekůnůmične a kulturalne kraju, jydno s 10 nojwjynkšych we Ojropje. Znojdujům śe sam lične zabytki a atrakcje turystyčne, co powoduje, aže Paryž je co roku uodwjydzany bez wjela miljůnůw turystůw.

W grańicach admińistracyjnych Paryža zamješkuje přez 2 mln uosůb (podug spisu ludnośći s 2005 bůuo to 2 153 600), nale we coukym zespole mjejskym juž přez 12 mln (w 2007 paryskům přestřyń aglůmeracyji zamješkiwouo 12 067 000 uosůb). Paryž stanowi tym samym drůgo co do wjelgośći pod wzglyndym ličby ludnośći aglůmeracyjo we Uńji Ojropejskij, po Lůndyńy.

Paryž, kery je uosobnym departamyntym uo nůmeře 75, je jydnočeśńy stolicům rygjůnu admińistracyjnygo Île-de-France.

Mjasto mo ukuod kůncyntryčny s rozchodzůncymi śe gwjaźdźiśće bulwarůma. Jygo uoś stanowi wćynto dolina Sekwany, kera dźeli Paryž na dwje tajle: prawobřežno (půunocno) *Rive Droite* a lewobřežno (pouedńowo) *Rive Gauche*.
Szuć

**Szuć** (pol. *Szuć*, mjym.: *Schuttschen*) – wjeś we Polsce położůno we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we szczyćyńskym kryśe, we gmińe Jedwabno.

Szuć je starům pruskům uosadům kero bůła lokowano na chełmińskim prawje dźepjyro we 1571 r. Mjymjecko nazwa *Szući* je wźynto gynau uod staropruskigo **suckans** (ryby), co nawjůnzuje do podstawowygo zajyńćo (rybołůwstwo) zamjeszkołych sam Prusůw. Jeźdźora nade kerymi leżoła uosada Prusůw ulygły cołkowitymu zabagńyńu.

### Necowe uodwołańa
Łuhańsk

**Łuhańsk** (ukr. Луганськ, [lu'ɦɑnʲsʲk]) je mjastym we schodńij Ukrajińe. Je stolicům łuhańskigo uobwodu. We Łuhańsku mjyszko 456 tys. ludźi (2005). Mjasto leży na prawym brzygu Siwerskigo Dońca. Jego mjano pochodźi uod rzyki Łuhanki, kero wpado do Siwerskigo Dońca na wchodźe mjasta.

Staro tajla mjasta Kamjenny Brůd istńała jako zidlůng Kozakůw zaporoskych uod postrzodka stolećo. Łuhańsk założůno we 1795, kej powstała sam pjyrszo na połedńu Ruskigo Imperyjům hůta żeloza. We 1882 dostoł mjejske prawa. We rokach 1941-1943 bůł pod uokupacyjům mjymjeckům. We rokach 1935–1958 a 1970–1991 sztad mjoł mjano Woroszyłowgrad.
Krakōw

**Krakōw** (pol. *Kraków*, łac. *Cracovia*, miym. *Krakau*) – miasto we połedniowyj Polsce, stolica małopolskigo wojewōdztwa, grodzki krys, leży nad Wisłōm. Druge podug liczby ludności polske miasto, po Warszawie. Downo stolica Polski a siedziba krōlōw Polski.

Kluczowy kōmunikacyjny, drōgowy i banowy knōutel. We pobliskich Balicach znojduje sie miyndzonorodowo [miyndzynorodowe lotnisko. Krakōw do kupy ze GOP tworzi [Krakowsko-Katowski Metropolitalny Ôbszor, mianowany tyż Krakowsko-Ślůnskim Bipolym a tyż Połedniowym Ojropolym. Je ôn nojsrogszym zurbanizowanym ôbszarym we Polsce. 

Plan zabudowy starego Krakowa – terozki strzōdmieście we ôbrymbie Plantōw – ôstoł wkludzōny do zabytkōw klasy "0", nojwożniyjszyj we miyndzynorodowyj skali. Do inkszych wożnych zabytkōw idzie zarachować tyż Wawel. Barbakan, downe żydowske miasto [Kazimierz) a mocka inkszych.

Grajōm tam tyż dwa fusbakluby, co noleżōm do nojstarszych i nojbarzij utytułowanych we Polsce: [Cracovia a Wisła Kraków. 

## Partnerske miasta
Cwilingowe miasta:

Partnerske mjasta: 

Wspůłpraca mjast bes umowy:
Wieś

**Wieś** (tyż **dziedzina**, **dziydzina**) – podle polskigo prawa "ôsadniczo jednostka ô zwartyj abo roztopiyrzōnyj zabudowie i istnych fōnkcyjach rolniczych abo zwiōnzanych s nimi usugowych abo turystycznych, bez praw praw miejskich abo statusu miasta" (art. 2 ôrdōnku ze 29 siyrpnia 2003 ô urzyndowych mianach miejscowości i ôbiektōw fizjograficznych).

De facto sōm roztōmajte definicyje wsi, ôpiyrajōm sie ône na przeciwstawiyniu wsi miastu, jij fōnkcyje rolniczyj abo niyzwiōnzanyj ze industryjōm, abo tyż na spōlnotowości strzodowiska, we ôdrōżniyniu ôd miasta, kere dŏwŏ pewnõ anōnimowość.

## Zorty przestrzynnych układōw
* ketōwka (wieś leśno-łanowa) (bajszpil: Szybowice)
* ôkōlnica (bajszpil: Köhlen)
* rzyndōwka (bajszpil: Kirchschlag bei Linz)
* glidōwka
* ulicōwka (bajszpil: Suchy Bōr
* wielodrōżnica (bajszpil: Gōrne Szklŏry
* widlica
Wjetnam

**Wjetnam, Socyjalistyczno Republika Wjetnamu** – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyji. Grańiczy s Chinůma, Laosym a Kambůdżům.
Růmůńijo

**Růmůńijo** (rům.: *România*, IPA: /ro.mɨ'ni.a/) – kraj we pouedńowo-wschodńij tajli Ojropy. Grańičy s Madźarůma a Syrbijům na zachodźe, Bůugaryjům na pouedńu wzduž Důnaju, a Ukrajinům i Republikům Moudawije na půunocy. Kraj mo tyž dostymp do Mořa Čornygo. Bukarešt (rům. *Bucureşti*, IPA: /bu.ku'reʃtʲ/) je stolicům i nojwjynkšym mjastym Růmůńije.

Uod 29 marca 2004 roku Růmůńijo je čuůnkym NATO, a uod 1 styčńa 2007 tyž Uńji Ojropejskij. Po přijyńću do uorgańizacyji, Růmůńja stoua śe śůdmym wedle ličby ludnośći krajym wspůlnoty.
Ńigeryjo

**Ńigeryjo**, **Federalno Republika Ńigeryje** (*Federal Republic of Nigeria*) – państwo we Africe Zachodńij nad Zatokům Gwinejskům, nojludńijše na kůntynyńće afrikańskym. Mjano państwa pochodźi s artikla gazyty The Times s 1897 roku. Sůmśaduje s Byńinym, Ńigrym, Čadym a Kamerůnym.

Guůwne mjasta Ńigeryje to: Abudža, Lagos, Ibadan, Port Harcourt, Aba, Uůńitsha, Kano, Kadůna.
Fara

**Fara** – chaupa, we kerej mjyszko farorz a tyż i inksze kśůndze. Nojczyńśći fara je kole kośćůła.
Kůmprachćice

**Kůmprachćice** (pol. *Komprachcice*, łać. *Villa Gumperti*, mjym. *Comprachtschütz, Gumpertsdorf*) – wjeś a gmin we Polsce, we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim kryśe. Uod 2009 roku uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy (*Komprachcice - Comprachtschütz*).

Założůno kole 1300. Mjyszkajům we ńi Ślůnzoki, Mjymcy a Poloki.

We Kůmprachćicach je kośćůł ze 1936 pod wyzwańym śwjyntygo Frańćika. Dowńijszo drzewjanno śwjůntyńa przekludzono do Uochůdz, kaj stoji do dźiśej.

Na kyrchofje stare grůby ze XIX a poczůnku XX stolećo, a przi ceśće na Uopole stare, ślůnske chaupy a kapliczki.

Uod 2009 roku uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Bowalno

**Bowalno** (pol.: *Wawelno*, dowńi tyż *Wąwelno*, mjym. *Bowallno*, we rokach 1936-1945 *Walldorf*) – wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim kryśe, we gmińe Kůmprachćicy.

We Bowalńe je dynkmal ku pamjyńći mjyszkańcůw, kerzy padli we Wjelgyj Wojńe (1914-1918).

Uod 2009 roku we wśi uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Warszawa

**Warszawa** (pol.: *Warszawa*) – nojwjynksze mjasto Polski, głowne mjasto uůnyj a mazowjeckigo wojewůdztwa, rozlygowane we postrzodkowo-wschodńij Polsce, nad Wisłům. Warszawa je znamjynnym ojropejskym naukowym, kulturalnym, politycznym a gospodarczym postrzodkym. Majům we ńi plac śedźiby parlamyntu (Sejmu a Synatu), Prezydynta RP, Rady Mińistrůw a inkszyj cyntralnyj władze, a tyż dyplůmatyczne placůwki - ambasady.

Wjelgi wynzeł cestowy a banowy a nojwjynkszy we Polsce lotńiczo hawyna Warszawa-Uokyńće.

Warszawa terozki tajluje śe admińistracyjńe na 18 dźelńic, jeji tajla na prawym brzygu Wisły mjanuje śe Praga.

Pjyrszo spůminka uo Waršawje můmy we zdrzuduach ze 1289 roku. We 1413 uostowo stolicům Kśynstwa Mazowjeckigo. 1596-1609 przyńyśůno sam s Krakowa stolica Polski. We uokreśe okupacyji hitlerowskij bůło sam powstańy warszawske a powstańy we getće warszawskym.

### Kamracke mjasta
Krymskotatarsko godka

**Krymsko** abo **Krymskotatarsko godka** (*Qırım tili* abo *Qırımtatar tili*) to je godka używano we Ukrajińy bez Krymcůw (Tatarůw Krymskych). Je to godka s tureckij familije godkowyj.

## Alfabyt łaćiński lo krymskotatarskigo

: **Â â**, atoli je buchsztabům krymskotatarskům, mo plac poza alfabytym.
## Cyrylica lo krymskotatarskigo

Sům tyż a znoki:**гъ**, **къ**, **нъ** ve **дж**.

## Wymowa w [[IPA]]
Gmin Kůmprachćice

**Gmin Kůmprachćice** (pol. *Gmina Komprachcice*, mjym. *Gemeinde Comprachtschütz*) – wjejski gmin we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim kryśe, we uopolskim wojewůdztwje. Stolicům gminu sům Kůmprachćicy. Zajmuje 55,87&nbsp;km2 placu, a pomjyszkuje sam 11 167 ludźi (GUS, 2004).

Inksze wśe we gmińe Kůmprachćicy:

* Rothaus (Osiny, Rothhaus)
* Polsko Nowo Wjeś (Neudorf)
* Bowalno (Wawelno, Bowallno, 1936-45 Walldorf)
* Uochodze (Ochotz, 1936-45 Frühauf)
* Důmecko (Dometzko, 1936-45 Althaus)
** śoło Pucńik (Simsdorf)
* Dźykaństwo (Dziekanstwo, 1936 - 1945 Dechantsdorf)
* Żyrkowicy (Zirkowitz, 1936–45 Erlental O.S.) - uod 2017 tajla Uopola
* Chmjelowicy (Chmiellowitz, 1936-45 Hopfental) - uod 2017 tajla Uopola

Uod 2009 roku we gmińe uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Meksyk (mjasto)

**Meksyk** (hišp. **Ciudad de México**, nah. **Tenochtitlán**, ang. **Mexico City**) – stolica Meksyku, pouožůna na wyžyńy ležůncyj we środkowyj tajli kraju. Zajmuje 1479&nbsp;km² placu. Populacyjo mjasta wynośi 8 720 916 ludźi, natůmjast uobšar metropolitarny zamješkuje 19 231 829 uosůb (2005 r.). Šacuje śe, aže couke mygalopolis ličy ůng. 22-25 mln mješkańcůw a je uznawano za třećo, po Tokjo a Seulu aglůmeracyjo mjejsko śwjata. Rygjůn mjasta uodznačo śe tyž jydnym s nojwjynkšych a nojšybšych přirostůw ličby ludnośći.

Meksyk zostou zouožůny we XIV w. bez Aztekůw (Tenochtitlán). W krůtkym uokreśe stou śe uośrodkym Imperjům Aztekůw. Wspůučesny Meksyk je cyntrům polityčnym, kulturalnym a gospodarčym Federacyji Meksykańskij. Mimo, aže kedyś bůu znůny kej "Mjasto pauacůw" a mjejsce s nojbardźij "přejřistym luftym", gwoutowno urbańizacyjo a rozwůj přymysuowy doprowadźiuy do přeludńyńo a zańyčyščyńo środowiska. Dali možna sam znejść bajšpile wspůúčesnygo a kolůńalnyjnygo baukunštu a lične parki a muzea. Historyčne cyntrům mjasta a ležůnce we jygo pobližu puywajůnce uůgrody Xochimilco zostouy wpisane na lista Śwjatowygo Dźedźictwa Kultury UNESCO we 1987. Do tej listy we 2004 roku dodano dům a pracowńa architekta Luisa Barragána, a we 2007 roku tyž kampus ůńiwersytecki při Universidad Nacional Autónoma de México ("Narodowym Autůnůmičnym Uńiwersyteće Meksyku").

### Připisy
Nowy Jork

**Nowy Jork** abo **Mjasto Nowy Jork** (ang. *New York*, *New York City* abo *City of New York*, uoficjalńe *The City of New York*) – mjasto we stańy Nowy Jork, nojwjynkše pod wzglyndym ličby ludnośći mjasto we Stanach Zjydnočůnych. "Mjasto, kere ńigdy ńy zasypjo", zwane tyž "Wjelgim Jabkym" ("Big Apple"). Ležy na wschodńim (atlantyckym) wybřežu USA, při ujśću řyk Hudson i East River do Zatoki Nowojorskij.

Ůwožany za śwjatowe cyntrům m.in. reklamowe i medjalne (do ńydowna tyž finansowe). W Nowym Jorku mjeśći śe guůvno śedźiba UoNZ.

### Historyjo
Novy Jork zouožůny zostou we 1614 bez Holyndrůw na wyspje Manhattan kej faktorja handlowo, we 1625 zouožůno uośedle Nieuw Amsterdam (Nowy Amsterdam), guůwny port kolůńji Nowe Ńiderlandy. Prawa mjejske Nowy Amsterdam zyskou we 1653. We 1664 wroz s kolůńjům zostou zdobyty bez Anglikůw i přemjanowany na Nowy Jork. W roku 1673 Holyndři uodzyskali mjasto, nale na mocy pokoju we Westminster 19 lutygo 1674 uoddali mjasto Anglikům we zamjan za uznańy holynderskych praw do Surinamu. W XVIII stolećo podčas wojny uo ńypodleguość USA (1775–83) brytyjske wojsko prowadźiuo uokupacyje mjasta. W lotach 1785–90 bůu śedźibům wuadz USA. We 1929 krach na geudźe nowojorskij započůntkowoú wjelgi śwjatowy kryzys gospodarčy. 11 wřeśńa 2001 přeprowadzůno zamach terrorystyčny na World Trade Center, wskutek kerygo zginyuo ůng. 3000 ludźi, we tym 343 stražokůw FDNY (Fire Department New York City abo Fire Department New York) a zńiščůny zostou couky kůmpleks WTC.
Tokjo

**Tokjo** (jap. 東京, Tōkyō) – stolica Japůńije położůno nad Pokojnym Uoceanym (Tokijsko Zatoka) na Honśu - nojwjynkszyj ze Japůńskich Wyspůw. Głůwny uostrzodek nojwjynkszego mjejskigo zespołu śwjata, kery wroz ze Jokohamům i inkszymi mjastami nad zatokům tworzi fragmynt japůńskigo megapolis, co skupjo ůng. 35 mln půmjyszkańcůw.
Rachel Carson

**Rachel Carson** (ur. 27 maja 1907, zm. 14 kwjetńa 1964) – amerikański bjolůg i autorka kśiůnžek popularnůnaukowych. Nojbardźij znano s kśiůnžki *Silent Spring* ("Milčůnco Wjosna") kero zwroćyua pozůr na problymy ekolůgji i uochrůny środowiska naturalnygo, doua tyž impuls do powstańo śwjatowygo ruchu ekolůgičnygo.

### Linki zewnyntřne
*Inštytut Silent Spring
*Neczajta uo Rachel Carson
Mjyszko III Stary

**Mjyszko III Stary** (ur. mjyndzy 1122 a 1125, zm. 13 abo 14 marca 1202 we Kaliszu) – kśůnże wjelgopolski s dynastyje Pjastůw.

Syn kśyńća Polski Bolesława III Krziwoustygo a Salomeje s Bergu.
Lipki Wielkie

**Lipki Wielkie** (mjym. *Lipke*) – wjeś we Polsce, we lubuskim wojewůdztwje, we gorzowskim kryśe, we gmińe Santok.

Wjeś bůła założůno we 1580 roku pode mjanym "Lybky". Je rozlygowano na kraju Noteckij Puszczy.
Pokojny Uocean

**Uocean Spokojny**, **Pacyfik**, **Uocean Wjelgi** to uocean znojdujůncy śe půmjyndzy Azyjům, Amerikům Půunocnům i Amerikům Pouedńowům, Antarktydům a Australijům. Uocean tyn je nojwjynkšym, nojguymbšym i nojstaršym na śwjeće zbjorńikym wodnym. S powjeřchnjům růwnům 179,7 mln km² zajmuje jydno třećo coukej Źymje. Pouedńikowo rozćůngo śe půmjyndzy Mořym Beringa, a Antarktyčnym Mořym Rossa na ůngyfer 15500&nbsp;km. Nojwjynkšo rozpjyntość růwnoležńikowo Pacyfik uośiůngo mjyndzy Indůnezyjům, a wybřežym Kolůmbijům i je to 19,800&nbsp;km.

Mjano (hišp. *pacífico* - spokojny) zostou nadany bez žyglořa portůgalskigo we sůužbje hišpańskij Ferdynanda Magellana. Bez wjynkšość jygo wyprawy uocean tyn faktyčńy pozostawou spokojny. Jednokže pacyfične wyspy nynkane sům bez lične šturmy i tajfůny, a uotačajůnce lůndy našpikowane sům wulkonůma. Čynsto spotykane sům třyńśyńo źymje, a te podwodne powodujům wjelge fale zwane tsůnami.
Czesko godka

**Czesko godka** (cz. *čeština*) – zachodniosłowiańsko godka, zapisowano alfabetym łacińskim. Używano tak bez 12 milijōnōw ludzi w Republice Czeskij a tyż w tajli Ślōnska Cieszyńskigo. Nauka, kero bado czesko godka i kultura mianuje sie bohymistyka.

Czesko godka dzieli sie na trzi zorty:

* *spisovná čeština* - ôficjalno godka do pisanio
* *hovorová čeština* - godka inteligyncyji 
* *obecná čeština* - niyôficjalno godka wszyskich sztandōw, rzodzij wystympuje na Morawach  

Siyła słōw a fraz w ślōnskij godce pochodzi z czeskij. Niykere z nich to "dej pozōr" (*dej pozor*), hned (*hned*), skurzica (*skořice*), strōm (*strom*), eli swaczyna (*svačina*).
Turcyjo

**Turcyjo** (tur. *Türkiye*, **Republika Turecko** – *Türkiye Cumhuriyeti*) – państwo położůne we Azyji na půłwyspje Azyjo Mńjyjszo, a tajlowo tyż we Ojropje. Stolicům Turcyji je Ankara. Tajla ojropejsko – Tracyjo stanowi 3% powjyrzchńi a uoddźeluůno je uod tajli azyjotyckij Morzym Marmara a ćeśńinůma Bosfor a Dardanele. Turcyjo je krajym sztyrech můrz, bestoż uod půunocy uoblewo ja Morze Czorne, uod zachodu Morze Egejske a Morze Marmara, a uod połedńo Morze Śrůdźymne, na kere Turki godajům Morze Bjołe.

## Galeryjo

File:Anit Kabir (6526103103).jpg|
File:Aya sofya.jpg| 
File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
File:067 Etnografya.05.2006 resize.JPG| 
File:DolmabahceMainGate.JPG| 
File:İzmir clock tower.jpg| 
File:Pamukkale00.JPG| 
File:Eskişehir-Aycan.jpg| 
File:Antalya falezler.jpg| 
File:Alanya.jpg| 
File:Bluemosquefront.jpg| 
File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 
File:LocationTurkey2.png|
Martin Luter

**Martin Luter** (1483-1546) bůł mjymjeckim teologym a reformatorym kośćoła katolickigo, jedyn z uojcůw protestantyzma.

Przełożůł Biblijo do mjymjeckij godki. Napisoł *Mały katyjmus* (1529), *Uo zńywolůnyj woli* (1525), *Szmalkaldzke artikle* (1537) a inksze teologiczne kśůnżki.
Kraking

**Kraking** to je proces, we kerym důgouańcuchowe čůnstečki uorgańične (np. ćynžke wůnglowodory) sům uomane na krůtše (np. leke wůnglowodory) bez rozpod wjůnzań wůngel-wůngel. Podle inkšej defińicyje, kraking to je rozbiće wjynkšego alkanu na myńšy alkyn i alkan.

We 1855 krakinga ropy wynoloz amerikoński učůny Benjamin Silliman Jr. Pjyršy termokraking wynoloz ruski inžyńyr Wuodźimjeř Šuchow.

## Zastosůwańa

Kraking rafineryjny pozwolo sprowjać „lekki” produkta, na přikuod LPG eli bynzina, ze ćynžkich frakcyje pozostauych po destylacyji ropy naftowyj. Katalityčny kraking fluidalny užywany je do produkcyje LPG a bynziny, kedy hydrokraking to je guůwne zdřůduo produkcyje paliwa uodřutowego, diesla itp.

## Chymja procesa

### Kraking katalityčny

Kraking katalityčny wykořistowo zeolity kej katalizatory a středńe tymperatury řynda 400-500&nbsp;°C co by usprawńić rozpod wjynkšych wůnglowodorůw na myńše.

### Termokraking

Termokraking wykořistuje podwyžšůne tymperatury (kole 800&nbsp;°C) a ćiśńyńy (kole 7MPa), přeto mechanizm je rodńikowy.

*Ińicjacyjo* to reakcyjo, we kerej jedna čůnstečka śe rozpodo na dwa rodńiki.

:CH3CH3 → 2 CH3•

*Transfer protůna* polygo na přeńyśyńu atoma wodora ze jydnyj čůnstečki na drugo.

:CH3• + CH3CH3 → CH4 + CH3CH2•

*Rozpod rodńika* polygo na rozpodźe rodńika na dwa čůnstečki: alkyn a inkšy rodńik. Tyn krok uodpowjado za powstowańy alkynůw.

:CH3CH2• → CH2=CH2 + H•

*Addycjo rodńika* polygo na tym, aže rodńik reagowo s alkynym a dowo nasycůny, duůžšy rodńik. Je to uodwrotność popředńij reakcyje.

:CH3CH2• + CH2=CH2 → CH3CH2CH2CH2•

*Terminacyjo* polygo na tym, aže dwa rodńiki reagujům a powstowo čůnstečka, kero ńy mo rodńikym. Terminacyjo uodbywo śe na dwa sposoby: při rekůmbinacyji dwa rodńiki uůnčům śe a powstowo dužy wůnglowodůr, a při dysproporcjůnacyji bez přeńeśyńy wodora dostowůmy alkan a alkyn.

:CH3• + CH3CH2• → CH3CH2CH3
:CH3CH2• + CH3CH2• → CH2=CH2 + CH3CH3

## Uobezdřij tyž
* Hydrokraking
Łůdź

**Łůdź** (pol.: *Łódź*) – mjasto we centralnyj Polsce, stolica łůdzkigo wojewůdztwa, stanowi grodzki krys. Jedno s nojwjynkszych mjast Polski, srogi uostrzodek akadymicki a industryje (industryjo włůkynńiczo a uoblyczyńowo). Uod przez dwudźestu lat mo stoły spadek liczby ludźi.

Nojbarźi znůmům hulicům Łodźi je Pjotrkowsko hulica – jedyn s nojdugszych deptakůw Ojropy, a wele ńij eklektyczne i secesyjne kamjyńice s XIX a XX stolećo.

Mjasto rozwinyło śe na przełůmje XIX i XX stolećo jako uostrzodek industryje.

Znůme tyż s dwůch tutejszych szportowych klubůw: Widzewa Łódź a ŁKS-u.
Pakistan

**Pakistan**, **Islamsko Republika Pakistanu** (ang. *Islamic Republic of Pakistan*; urdu trl. *Islāmī Jamhūriyat Pākistān*, trb. *Islami Dźamhurijat Pakistan*) – państwo we pouedńowyj tajli Azyje, pouožůne nad Mořym Arabskym.

Wjynkše mjasta: Karači, Lahaur, Faisalabad, Rawalpindi, Pešavar, Kweta, Multan, Bahawalpur, Sakkhar, Hajdarabad.

Dugość grańic: 6 774&nbsp;km, we tym:
* Indje 2 912&nbsp;km
* Afgańistan 2 430&nbsp;km
* Iran 909&nbsp;km
* Chińsko Republika Ludowo 523&nbsp;km
* wybřeže morske 1 046&nbsp;km
Nojwyžšy půnkt: K2 8 611 m n.p.m., nojńižšy půnkt Uocean Indyjski 0 m
Admińistracyjny tajlůng: 4 prowincyje, 1 terytorjům stouečne i 1 terytorjům plymjynne. Pakistan rośći pretynsyje do terytorjům Džammu i Kašmir – spornygo s Indjamůma; spůr uo tyn uobšar uod lot 50. XX wjeku stanowi zařewje powažnygo kůnfliktu mjyndzypaństwowygo. S kuli tych roščyń statystyka pakistańsko podowo wjynkšy uobšar państwa – 896 145&nbsp;km².

Religje: Islam (97%, we tym 77% sůnńići i 20% šyići), wyznańa
chřeśćijańske (1,6%), hinduizm (1,5%), buddyzm, śikhizm.

Skuod narodowośćowy : Pyndžabčycy (48%), Sindhowje, Beludžowje, Paštůńi, uchodźcy s Afgańistanu.
Republika Połedńowyj Afriki

**Republika Połedńowyj Afriki** (ang.:*Republic of South Africa*) – państwo na połedńowym ranće Afriki.

Uůnygo anfang to dwje burske republiki: Transwal a Uorańijo. Bury bůły potůmkůma uosadńikůw ńiderlandzkych przibůłych sam we XVII stoleću. Pod kůńec XIX stolećo wybuchły dwje burske wojny s Wjelgům Brytańijům. Do roku 1994 we RPA uobowjůnzywoł raśistowski systym społeczny (apartheid). Postaćům symbolizujůncům walka s państwym prześladujůncym czornych uobywateli bůł Nelson Mandela. Za swůj wkłod we dymokratyczne przemjany Mandela erbnůł we 1993 roku Pokojowo Noblowo Nadgroda. Ale uod czasu przejyńćo władzy bez czornych, gwołtowńy půgorszůła śe sytuacyjo gospodarczo a wewnyntrzno kreju, a dyskryminowańi bywajům terozki jigo bjołe mjyszkańce. Mimo tygo, RPA pozostowo nojbůgatszym państwym na kůntynyńće.

## Zobejzdrzij tyż
* Godki Republiki Połedńowyj Afriki
Tajlandyjo

**Tajlandyjo** (**Krůlestwo Tajlandyje**) – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyji, grańičůnce s Laosym i Kambodžům na wschodźe, s Malezyjům na pouedńu a s Birmům (Myanmarym) i Mořym Andamańskym na zachodźe. Tajlandyjo je tyž mjanowano Syjamym, gdyž bůuo to jeji uoficjalne mjano do 11 maja 1949. Mjyndzynarodowe uokreślyńy "Thai" (ไทย) znočy po tajsku "wolny".
Korbbal

**Korbbal** to je zespołowy szpil, we kery grajům dwa manszafty, po pjyńć szpilerów kożdy. Cwekym kożdygo ze manszaftów je zdobywańy půnktůw. Coby je zdobyć trza celńy wćepnůńć bala do korba. Nad właśćiwym przebjygym szpilu wachujům arbitry. Zwyćynzcům szpila je tyn mansaft, kery we cołkym szpilu zdobydźe wjyncyj půnktůw. Korby wiszom 3 metry a 5 cyntymetrůw wysoko nad szpilplacym. Ta zorta szpilu przyprawjoł kanadyjski profesůr James Naismith we grudńu roku 1891.
Dźiśoj korbbal je jednym ze nojczyńśći uoglůndanych i nojpopularńyjszych szportów.
Krepel

**Krepel** – pulchny, drożdżowy kołocz ze můnki pszynnyj we ksztołće źdźebko plaskatyj kugle. Nojczyńśćij filůngůma kreplůw sům kůnfitury, dżym abo uowoce, nale tyż likwor, puding, szlagzana lebo ańi kyjza. Kreple sům smażůne na farba ćymno-złoto, na głymbokym feće — ze tustygo abo ze uolyju, dowńij tyż na maśle. Jako fertich je uůn zauobycz lukrowany abo uobsuty cukrym pudrym, idźe go tyż posuć kandyzowanům skůrkům apluziny abo poloć szekuladům.
Krupńik

**Krupńik** – to zupa na wywarze jarzinowym abo mjynsnym, zasypano kaszům. Zwykle dodowo śe do ńij suszůne grziby. Można go jeść tyż s kůnskůma mjynsa.
Krupńok

**Krupńok** – wuszt s krupůw, krwje a drůpki: wůntroby, płucůw, wjeprzkowych skůrkůw a fetu. Podstawowe culagi to cwibla, korzyńy a majoranek.

Wusztym podanym na krupńoka je żymlok, we kerym krupy pomjyńano żymłům.
Kryngle

**Kryngle** (ang. *bowling*) – szport, zorta gry we kugle, kery polygo na tym, co śe śćepuje ńimi ćynżke pjůny (kere śe mjanůjům kryngle).
Kryngowce

**Kryngowce** (**Vertebrata**, ôd łac. *vertebra* - kryng) – moc rozmajty morfologicznie podtyp zwiyrzōnt zaliczanych do strunowcōw. Porzōnd synōnimizuje sie je ze czaszkowcami (*Craniota*). Sōm to zwiyrzynta ze krziżami wewnyntrznymi.

## Ewolucyjŏ
Szosowe koło

**Szosowe koło** to je take koło kere je do jeżdżyńo po ceśće a kere je uůnaczůne tak, coby mjało nojmyńszy kej śe do aerodynamiczny uopůr. Je używane uod szosowygo kolarastwa, nale tyż do jeżdżyńo rekreacyjnygo. Je uůno czynsto leksze uode inkszych kołůw a mo szpecyjalno linsztanga, kero śe zwje gyńće abo baranek. Na to gyńće dowo śe szpecyjalno uowijka, coby ńy dźerzeć metalu. Pjyrwej růły bůły uůnaczůne ze uocyla, a terozki ze alůmińům abo wůnglowych włůkyn. Uobryncze majům nojczyńśći 650 abo 700 milimyjterůw strzedńice.
Kök-Dżar

**Kök-Džar** (kirg.:*Көк-Жар*) to je wjeś we uobwodźe uošyńskim we Kirgistańe, kero je pouožůno we pouedńowo-zachodńij tajli tygo kraju, ńyuopodal rygjůnu Nookat. Zamjyškuje sam 15 000 ludźi.

Ze Kök-Džaru wywodźi śe kilka suawnych ludźi, na tyn přikuod Čoton Baatyr (Чотон Баатыр) – uůn zabiu Alimbeka Datka (mynža Kurmandžan Datki, mińistra Chanatu Kokandu), a tyž i dali Mitalip Mamytow (Миталип Мамытов) – uůn přigotowou a přeprowadźiu pjyršo uoperacyjo chirurgično můzku we coukim Kirgistańe.
Kwinterńůn

**Kwinterńůn** (uod łaćińskigo *quint-* - pjyńć + *-ternion* (wybrane ze *quaternion*)) – skłodka hańszrifta złożůno ze pjyńću kartůw pergaminu abo papjůru. Moge być to tyż blank průzny kajet do zapisowańo.
Kyńijo

**Kyńijo**, *Kenya*, Republika Kyńje, ang. *Republic of Kenya*, sua. *Jamhuri ya Kenya*) – państwo we wschodńij Africe nad Uoceanym Indyjskym. Państwo grańičy s Etjopijům, Sůmalijům, Sudanym, Tanzanijům i Ůgandům. Stolicům Kyńije je Nairobi.
Krziż

**Krziż** (łać.: *Crux*) – znok, forma abo rzecz we postaći dwůch lyńiji, kere śe przećinajům nojczyńśći pod prostům ekům. Je jydnym ze nojstarszych symboli ludzkośći widzanym we starożytnych religijach. Bezma we kożdyj tajli Źymje znojdowano klamoty s tym znakym. Zauobycz bůł kojarzůny s jakůmś formům kultu śiłůw przirody (fojer, klara, żywobyće) abo kultym fallicznym.
Lajhynwagyn

**Lajhynwagyn** to ciynżki wōz transportowy, używany ôd wandrownych handlyrzi. Ôd lajhynwagyna wywodzōm sie karawany pogrzebowe, co jejich raja na pogrzebie tworzi karawanã.
Longyearbyen

**Longyearbyen** – to mjasto-cyntrům admińistracyjne norwyskigo rygjůnu Svalbard, na wyspje Spitsbergen. We marcu 2007 mjyškouo sam 2075 ludźi i bůuo jydnym s nojwjynkšych ludzkych uośedli půunocy. Zdecydowano wjynkšość uobywateli Longyerbyen to Norwygowje, nale mjyškańcy repryzyntujům přez 40 narodowośći. Uobywatele państw, kere podpisouy Traktat Spirtsbergyński, majům prawo přebywać we Longyerbyen bezpuatńy.

Mjasto zostouo zouožůne we 1906 roku bez Johna Monroe Longyeara. W 1943 zostouo zńiščůne bez Ńymcůw, atoli uodbudowano je po drůgij wojńy śwjatowyj.
László Sólyom

**László Sólyom** (czyt. *Laslů Szůjom*; ur. 3 styczńa 1942 we Peczu, Madźary) – prawńik, przedstowićel madźarskigo kůnstytucyjnygo trybůnału.

We czyrwńu 2005 jako kandydat partyje Fidesz wygroł dymokratyczne wybory na prezydynta. Urzůnd uobjůn 5 śyrpńa.
Trziklapowy mandlowjec

**Mandlowjec trůjklapowy**, **mandelek trůjklapowy** (*Prunus triloba*) – pochodzůnca s Chin źylina uozdobno, noleżůnco do zorty *[[Prunus]]*. Je to kerz, do śe atoli wyhodować we formje kůlistygo strůmu dochodzůncygo do 150&nbsp;cm wysokośći. Pod kůńec kwjetńo a moja rozpoczyna śe kwitńyńy - růżowawe kwjoty *Prunus triloba* uośůngajům do 3,5&nbsp;cm szyrzki.

Mjano "trůjklapowy" wywodźi śe uod ksztołtu porośńjyntych delikatnymi "włoskami" liśći, kere rozwijajům śe dźepjyro po przekwitńyńću kwjotůw.
Marco Polo

**Marco Polo** (nar. 15 września 1254 we Wynecyji, um. 8 stycznia 1324 tamże) to bōł wynecki kramŏrz i wandrus. Społym ze fatrym i strykym dotrzoł do Chin (nazywanych bez niego Katajym), bez przemierzanie Niydbŏwnyj Cesty. Byli ôni jednymi z piyrszych przedstŏwicieli Zachodu, kerzi dotrzeli do Państwa Postrzodka. Ônego rajzy bōły ôpisane we ksiōnżce *Il Milione* (eli *Milijōn*, barzij znany kej *Ôpisanie świata*).
Maroko

**Maroko**, **Krōlestwo Maroka** (ar. **المملكة المغربية‎**) – państwo położōne we pōłnocno-zachodnij Afryce nad Atlantyckim Ôceanym i Strzōdziymnym Morzym. Graniczy z Algeryjōm (na wschodzie), Saharōm Zachodniōm (na połedniu) i hiszpańskimi eksklawami we Afryce: Ceutōm a Mellilōm (na pōłnocy). Nŏleży do państw Maghrebu.

Graniczy z (podugowatość spōlnyj granicy):
* Łōncznŏ podugowatość granic lōndowych: 2 017,9&nbsp;km
* Algeryjo: 1 559&nbsp;km
* Sahara Zachodnio: 443&nbsp;km
* hiszpańske eksklawy we Afryce:
** Ceuta: 6,3&nbsp;km
** Melilla: 9,6&nbsp;km
* Podugowatość wybrzeża morskigo: 1835&nbsp;km
* Nŏjniższy punkt: Sabcha Tah 55 m p.p.m.
* Nŏjwyższy punkt: Džabal Tubkal 4165 m n.p.m.
Sztrasbanowo lyńijo nůmera 3 we Sztetińe

**Lyńijo sztrasbanowo nr 3** – lyńijo sztrasbanowo we Szczećińe uůnczůnco dźelńice Ńymjerzin bez Ńybuszewo, Śrůdmjeśće do Půmorzan. Uobecńy je to nojdużej kursujůnco na ńymal ńyzmjyńůnyj sztrece lyńijo sztrasbanowo we Szczećińe.
## Lyńijo nr 3 dźiśo
María Mariño Carou

**María Mariño Carou** (1907 – 1967) pisorka XX wjeku twořůnca we galicyjskij godce. Bůua patrůnkům *Día das Letras Galegas* we roku 2007. Wydawńictwo Celta wydouo we 1963 dźeuo *Palabra no tempo* - debjut literacki pisorki. Uůtwůr we krůtkym čaśe zyskou pochlebne uopińy.
Turecki mjodek

**Turecki mjodek** – zorta bůmbůna tradycyjńy przedowano we Krakowje u bramůw smyntornych we Wszyjskych Śwjyntych a we Zaduszki. Roz za kedy je tyż do dostańo przi kośćołach we czas podźimnych uodpustůw.

Turecki mjodek mo forma ńyrygularnych, twordych klůmpůw uo leko mjodowym smaku, kere můgům śe łůmać abo lekko trzaskać, a uůnygo bazowym skłodńikym je skarmylizowany cuker ze wůńůncymi yjlkůma a farbůma, we kery wtopjůne sům potrzaskane uorzechy. We klasycznyj uodmjańe uo śmjytankowym smaku, karmelowo masa mo bjoło farba, sům ale tyż inksze zorty, znoleżńy na użytych smakowych a wůńůncych dodatkach, ntp. kakatyjowy, kawowy eli wańilijowy mjodek.

Mjodek nojczyńśći przedowany je we fertichnych porcyjach zawińyntych we tutki ze przezdrzoczystyj folije, roz za czas we papjůrowe tutki, we ńyrůwno potrzaskanych, ńywjelgich sztiklach. Myńsze kůnski mjodku bůły kejśik tyż na mjejscu uodłupywane zes wjynkszyj bergi a uodwożane uod stragańorza.
Moskwa

**Moskwa** (rus.: **Москва** IPA: [mɐ'skva]) – stolica Rusyje i nojwjynkše mjasto tygo kraju. Nojwažńijšy uośrodek gospodarčy i kulturalny Rusyji. Śedźiba nojwyžšych wadz państwowych, we tym prezydynta Rusyji. Jedyn s nojćekawšych uośrodkůw turystyčnych Ojropy, jydnočeśńy symbol imperjům radźeckigo. Ležy nad řykům uo takym samym mjańe: Moskwa.
Małopolsko

**Małopolsko** – historyczno krajina we Polsce, kero uobejmuje połedńowo-wschodńo tajla państwa, na wjyrchu a tajlowo we postrzodku dorzyczo Wisły. Stolicům a znamjynnym mjastym regijůnu był Krakůw. Puźńyj uobszor Mołopolski był potajlowany. Krakůw i zachodńe uokolice uotrzymoły mjano Zachodńyj Galicji.

Inksze srogsze mjasta (przez 100 tyś. ludźi) to:
* Lublin
* Czynstochowa
* Radům
* Sosnowjec
* Kelce
* Bjelsko-Bjoło
* Důmbrowa
* Tarnůw
Bałtycke Morze

**Bałtycke Morze**, **Bałtyk** – mjałke strzůdlůndowe morze na szelfje kůntynyntalnym we Ojropje Půłnocnyj. Połůnczůne ze Morzym Půłnocnym bez Ćeśńiny Důńske (Sund, Mały a Wjelgi Bełt) a Kattegat i Skagerrak. Za zachodńům grańicům Bałtyku przijmuje śe ćeśńina Sund a podwodny průg, kery ćůngńe śe na głymbokośći 18–20 m uod przilůndka Gedser (wyspa Falster) do przilůndka Darßer Ort (Darß).
Dostymp do Bałtyckigo Morzo majům: Szwecyjo, Finlandyjo, Rusyjo, Estůńijo, Łotwa, Litwa, Polska, Mjymcy a Dańijo. Nojwjynkszo wyspa na Bałtyku je Zelandyjo, kero je tajlům Dańije.
Nowy Jork (ujednoznaczniynie)

**Nowy Jork** to:
* Nowy Jork - nŏjwiynksze miasto we USA
* Nowy Jork - sztat we USA
* Manhattan (ang. *New York County*) – we sztacie Nowy Jork
* Nowy Jork - kolōnia
* *[[New York (albōm)|New York]]* - albōm Lou Reeda

Śpiywki:
* *New York* — singel Ja Rule ze 2004 roku.
* *New York* — śpiywka Tha Dugg Pound ze 1995 roku.

## Wejzdrzij tyż
* New York, New York
Mjasta Ślůnska

Nojwjynkszym mjejskym uostrzodkym Ślůnska (a Polski) je Gůrnoślůnsko-Zagłymbjowsko Metropolijo, kery je swobodnům uńijům 41 gminůw. Zwjůnzek tyn ale do tygo czasu ńy dostoł uoficjalńy sztatusu mjasta. Nojwjynkszymi mjastůma we polskij tajli Ślůnska a we cołkim Ślůnsku sům Wrocław a Katowice, a we czeskij tajli Ślůnska – Uostrawa.

Ślůnske mjasta we Polsce:

**[[Gůrny Ślůnsk]]**:
*Baborůw
*Bjelsko-Bjoło (yno zachodńo tajla: Bjelsko)
*Bjeruń
*Bjoło
*Byczyna
*Bytůń
*Chorzůw
*Czechowice-Dźydźice
*Czyrwjůnka-Leszczyny
*Ćeszyn
*Dobrodźyń
*Glywice
*Gogůwek
*Gorzůw
*Gubczyce
*Gůgolin
*Gůrne Łaźiska
*Imjelin
*Jastrzymbje–Zdrůj
*Kalety
*Kandrzin-Koźle
*Katowice
*Ketrz (dowńij morawsko ynklawa)
*Kluczborek
*Knurůw
*Kolůnowska
*Fyrlůnd
*Krapkowice
*Krzůnowice
*Leźńica
*Lyndźiny
*Lublyńec
*Mjasteczko Ślůnske
*Mikołůw
*Myslowice
*Ńymodlin
*Pjekory Ślůnske
*Prudńik
*Průszkůw
*Pszczyna
*Pszůw
*Pyskowice
*Raćiborsko Kuźńa
*Raćibůrz
*Radlin
*Radźůnkůw
*Ruda Ślůnsko 
*Rybńik
*Rydułtowy
*Skoczůw
*Sośńicowice
*Strumjyń
*Śymjanowice
*Śwjyntochlowice
*Tarnowske Gůry
*Toszek
*Tychy
*Ujozd
*Uolesno
*Uopole
*Uorzesze
*Uoźimek
*Ustrůńe
*Wjelge Strzelce
*Wodźisłow
*Wołczyn
*Woźńiki
*Zobrze
*Zawadzke
*Źdźyszowice
*Żory

**[[Dolny Ślůnsk]]**:
*Bardo
*Bjelawa
*Bierutůw
*Boguszůw-Gorce
*Bolesławjec
*Bolkůw
*Brzeg
*Brzezki Lewin
*Dolny Brzeg
*Głogůw
*Kłodzko
*Kłodzko Bystrzica
*Jelyńo Gůra
*Kłodzko
*Ligńica
*Lubin
*Milicz
*Namysłůw
*Polkowice
*Ślůnsko Środa
*Świdńica
*Sycůw
*Strzelin
*Strzegům
*Śwjybodzice
*Wałbrzich
*Wołůw
*Wrocław
*Złotoryja

**Mjasta kerych przinoleżność ńyma klar (Gůrny abo Dolny Ślůnsk)**:
*Grodkůw
*Gůchołazy
*Ńisa
*Uodmuchůw
*Paczkůw

## Przipisy
Onseepkans

**Onseepkans** je wjeś we Republice Połedńowyj Afriki, we Prowincyji Przilůndkowyj Půłnocnyj, nad rzykům Oranje. Onseepkans założůne uostało we 1916 roku, we 1965 populacyjo wynośůła ńy wjyncy kej tyśůnc mjyszkańcůw.
Peru

**Peru** (*Perú*, Republika Peru - *República del Perú*) – państwo we zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Je to třeće co do wjelgośći państwo kůntynyntu a nojwjynkšy kraj andyjski. Stolicům Peru je Lima.

Peru je krajym uo bůgatej, wjelowjekowyj historyji. Na teryńy uobecnygo Peru we uokreśe prekolůmbijskym istńouy rozwińynte cywilizacyje indjanerske. Po zdobyću Peru bez hišpańskych kůnkwistadorůw na čele s Francisco Pizarro, utwořůno sam nojwjynkše a nojbůgatše wicekrůlestwo. Mimo zrywůw powstańčych Inkůw ńy udouo im śe pokůnać hišpańskych kolůńizatorůw. We XIX wjeku we coukej Americe Pouedńowyj pojawiuy śe důnžyńo ńypodlyguośćowe uod hišpańskij metropoliji. Dźepjyro we 1821 roku dźynki uobcym bojowńikům Peru proklamowouo ńypodlyguość.

Mimo mocy bůgactw naturalnych Peru we XIX a XX wjeku ńy můguo uzyskać uodpowjadajůncyj mu pozycyji mjyndzynarodowyj. Sytuacyjo wewnyntřno kraju bůua ńystabilno, a šyroke řeše spouečne ćerpjouy bjyda. Wjelokrotńy armja, na dužše abo krůtše uokresy, přejmowoua wuadza abo mjoua ajnflus na polityčno sytuacyjo we kraju.

Po uokreśe po tajli dyktatorskych řůndůw Alberto Fujimoriygo, we dymokratyčnych wyborach wuadza zdobůu Alejandro Toledo, pjyršy prezydynt indjanerskigo pochodzyńo we historyji kraju a coukej Ameriki Pouedńowyj. Mimo pewnych uośůngńyńć na polu gospodarki a wzglyndnygo uspokojyńo sytuacyje we Peru, kraj tyn nadal boryko śe s ličnymi problymůma spouečno-polityčnymi. Uod paźdźerńika 2006 prezydyntym půnowńy je Alan Garcia Perez, kerygo popředńy řůndy doprowadźiuy kraj do zapaśći gospodarčyj.

Uod paźdźerńika 2016 prezydyntym půnowńy je Pedro Pablo Kuczynski, uod 2018 prezydyntym.
Picca

**Picca** — jodło italskij kuchńe, na terozki fest powszychno na cołkim śwjeće. We wersyji podstawowyj je to plaskaty placek ze wytrawnygo ćasto drożdżowygo, pomazany tůmatowům zouzům, posuty tartům kyjzům a źołůma, pjeczůny we mocno gorkim pjecu. Picca podowo śe na gorko, nale źimno tyż idźe zjeś.

Je kupa zortůw picce ze roztomajtymi skłodńikůma. Můgům to być szapmańoki, cwibla, szynka, tůmaty, paprika, wuszt, uoliwki, salami, lebo ańi uowoce abo brokuły. Krům tego do picce dowo śe roztomajte zorty zouzy.
Pjes

**Pjes** (*Canis*) – drapjeżny cyckocz ze familije psowatych, udůmowjůny uod czowjeka potůmek wilka. Jigo uobecno forma stworzůno uostała bez sztuczne dobjyrańy.
Pogańske krupy

**Pogańske krupy** to sōm krupy robiōne z poganki. W Polsce z poganki rychtuje sie tyż krakowske krupy. Majōm kans biōłtka, łōmasty, wōnglowodanōw i mineralkōmpōnyntōw. Biōłtka tych krupōw sōm zŏcniyjsze kej kornowe biōłtka, a we wercie a we stawianiu jako biōłtka hilsynfruchtōw. Pogańske krupy majōm tyż witaminy B1 i PP i mineralkōmpōnynty wŏpna, żelazła, fosfōr, kalijōm i kupfer.
Portugalijo

**Portugalijo**, **Portugalsko Republika** (*República Portuguesa*) – ojropejske państwo rozlygowane we zachodńij tajli Połedńowyj Ojropy na połedńowym zachodźe Iberyjskigo Půłwyspu. Je nojdali wysůńyntym na zachůd państwym Ojropy, uod půłnoce a wschodu mo krej ze Szpańijům a uod zachodu a połedńo Portugalijo uoblywajům wody Atlantyckigo Uoceanu. Ku tymu Portugalijo skłodo śe ze raje wyspůw położůnych na Atlantyckym Uoceańe, kej Azorski Archipelag *(Açores)* a Madera *(Madeira)*. Je człůnkym Ojropejskij Uńije a NATO.

## Necowe uodwołańa
* Travel and Tourism office website
* Weather Forecast
Grodzki krys

**Grodzki krys** – (pol.: *miasto na prawach powiatu*) we Polsce je to potoczne mjano mjasta na prowach krysu. Terozki sztatus grodzkigo krysu mo 65 mjast.
Pjerůn

**Pjerůn** – nojpopularńyjsze ślůnske felůństwo, kere moge mjeć negatywne abo pozytywne znoczyńy. Ńy je to nojczyńśći wulgaryzm, nale słowo hůmorystyczne. Czynsto je godane do inkszej perzůny, ntp. *ty pjerůńe* abo uo inkszej perzůńe np. *pjerůn jedyn*.
Praga

**Praga** () to je stolica a nojsrogsze  miasto Czeskij Republiki. Nazwa ôstoła wyprowadzōnŏ ôd czeskigo słowa "práh" kere ôznaczŏ prōg dōma (zwiōnzane je to ze lygyndōm ô Libuszy) nale tyż prōg na rzyce. Miasto położōne je po ôbu zajtach rzyki Wełtawy. Ôbszar: 496&nbsp;km²; 1 205 000 miyszkańcōw. Głōwny ôstrzodek ekōnōmiczny krŏju a tyż industryje maszynowyj, elektrotechnicznyj, wōkynniczyj a inkszych. Uczelnie: m.in. Uniwerzytet Karola (data założyniŏ 1348, nojstarszy uniwerzytet we Strzodkowyj Ojropie).