open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Winston Churchill

**Winston Churchill** (rodz. 30 listopada 1874 we Blenheim Palace, um. 24 styčna 1965 we Lůndyńy) – brytyjski polityk, stratyg, pisoř a historyk. Dwa razy bůu prymjerym Wjelgij Brytańije. We 1953 erbnyu Nagroda Nobla we literatuře, za uopracowańo historyčne, kej *The Second World War*, *The World Crissis* a *A History of the English–Speaking Peoples*. We 2002 wygrou we abštimůngu na nojwybitńyjšygo Brytyjčyka we gešychće. Brou udźou we kůnferencyje můnachijskij a kůnferyncyjach we Teherańy, Jouće a Počdamje, kaj wlazowou we skuod Wjelgij Trůjki. Jymu je připisywane autorstwo kůncepcyji Stanůw Zjydnočůnych Ojropy.
Birštonas

**Birštonas** to je mjasto a uzdrowisko we Litwje, we uobwodźe kowjeńskim, nad rzykům Ńymyn. Pjyrszy roz spůmńane we zdrzůdłach ze 1382 roku, mjejske prawa mo uod 1529. Mo 3138 mjyszkańcůw (dane s 2005).

### Necowe uowołańa
* neczajta mjasta
Kůń

**Kůń důmowy** (łać. *Equus caballus*) je ńyparzistokopytny cyckocz ze familije kůńowatych. Uostoł udůmowjůny 8-6 tyś. lot nazod we Mezůpotamiji a Chinach. Jygo dźikimi przodkůma bůły wjerza kůń Przewalskigo, tarpůn a wymarte gatůnki ze Azyje. Dowńi używany jako gadźina do ćůngańo, we XIX a XX stoleću uostoł wyparty ze tyj roli uod maszinůw. Używany tyż kej postrzodek transportu a we wojaczce (kawaleryjo, ułany, husaryjo a inksze); tyż do gůnu. Kůńůw używo śe tyż we szporće.
Szwůng

**Szwůng** (łać. *acceleratio*; uoznoczany buchsztabům *a*) – wektorowo wjelgość, kero uoznoczo smjana wartkośći ćała we czaśe. Wektor szwůngu mo dycki jednaki zwrot co wartkośći. 
Jednostka szwůngu we Układźe SI to myjter na kwadrat sekůndy  \left[ \vec a \right] = \frac m {s^2}

Wert szwůngu prostolyńijowygo idźe wyrachować podug mustra:

: \vec a = \frac {d \vec v}{dt}\approx\frac {{\Delta} \vec v}{{\Delta}t}

Kaj  {{\Delta} \vec v} to wektor smjany wartkośći

Szwůng we ruchach krziwolyńijowych idźe potajlować na dwje składowe: styczne ({a_t}) a normalne ({a_n}). Szwůng styczny je swjůnzany ze smjanům wartkośći lyńijowyj V a idźe go wyrachować podug mustra:

:  {a_t} = \frac {d v}{dt}\approx\frac {{\Delta} v}{{\Delta}t}

Szwůng normalny, mjanowany tyż dostrzodkowym, idźe wyrachować podug mustra:

:a_n = \frac {v^2}{r}=\omega^2 \mathbf{r}

Kaj:
r - Průmjyń krziwizny toru 
*ω* - wartkość kůntowo
Wjelgo Brytańijo (wyspa)

**Wjelgo Brytańijo** (ang. *Great Britain*) to je wyspa na Uoceańe Atlantyckim. Leży we jygo půłnocnyj tajli, na zachůd uod kůntinentalnyj Ojropy, uod kerej je uoddźelůno Kanałem La Manche a Morzym Půłnocnym. Cołko przinależy do państwa uo tym samym mjańe. Wroz s Irlandyjům a myngům myńszych wyspůw skłodo śe na archipelag Wysp Brytyjskich. Pomjyszkuje ja 58 107 500 ludźi, co dowo gynstość zaludńyńo 278 ludźi/km². Podug placu to nojsrogszo wyspa Ojropy a dźewjůnto nojsrogszo na śwjeće (209 333,1&nbsp;km²).
Indjanery

**Indjanery** to je mjano nojsrogšyj grupy rdzynnyj ludnośći Ameriki (uobok Inujitůw a Aleutůw), kero uobejmuje mynga roztůmajtych plymjůn a grup uo roztůmajtym poźůmje rozwoju, charaktyře a kultuře. Zaličo śe jeich we antropolůgije do rasy žůutyj. Jeich mjano je po prowdźe felerne, a wźyno śe skiž tygo co Křištof Kolůmb myślou, co dopuynyu do Indji. Terozki užywane sům tyž inkše mjana, jako *Aboriginal Peoples* (ludy pjerwotne), *Native Americans* (rdzynne Amerikůny) abo Amerindjanery. Podug nojšyřyj přijyntyj we nauce teoryje, Indjanery přykludźiuy śe do Ameriki s Azyje we čos uostatńij epoki lodowcowyj (20-35 tyś. lot nazod) bez Ćyśnina Beringa. We uokreśe kolůńizacyje ojropejskij we Americe bůuy ůune fest tympjone a śiuům nawrocane na chřeśćijaństwo. Ńykere jeich fest rozwińynte kultury coukim upoduy (Inki, Azteki, Tolteki a inkše). We USA a Kanadźe wjynkšość ś nich pozawjyrano we rezerwatach. Terozki majům we kůnstytucyjach a inkšych aktach prawnych państw Ameriki zagwarantowane růwne prawa a swoboda, we tym tyž swoboda religijno. Skiž tygo powstou a rozwijo śe ruch panindjanerski, kery odwouůje śe do kulturowyj a etńičnyj wspůlnoty Indjanerůw.

Krojcoki Indjanerůw s bjouymi mjanuje śe Metysůma, a s Negrůma - Zambo.
Tarnów

**Tarnów** – mjasto we połedńowyj Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we kerym je grodzkim krysym a śedźibům krysu źymskigo. Je rozlygowany nad dopływym Důnajca Bjołům. We latach 1975-1998 Tarnów bůł stolicům tarnowskigo wojewůdztwa. Terozki je kůmuńikacyjnym wynzłym, uostrzodkym turystyki a industryje (Azotowy Werk we dźelńicy Mośćicy).
Estůńijo

**Estůńijo** (est. *Eesti*), **Republika Estůńije** (*Eesti Vabariik*) – państwo we půłnocnyj Ojropje, nad Bałtyckym Morzym. Powstało po I śwjatowyj wojńe. We rokach 1940-1991 bůła uokupowano uod SSSR. Grańica mo s Latwijům uod połedńo a Rusyjům uode wschodu, uod půłnocy mo grańica morsko s Finladyjům bez Zatoka Fińsko. Noleży do Uńije Ojropejskij a NATO.
Szport

**Szport** to sům roztomajte formy fizycznyj a filipowyj aktywnośći, kere sům podejmowane lo szpasu abo lo rywalizacyje. Uode rekreacyje uodrůżńo śe tym, co jygo dyscypliny majům richtich uokryślůne regle. We ńykerych dyscyplinach rywalizuje śe samymu ze sobům (alpińizm, ekstrymalne szporty). Szporty idźe potajlować na indywidualne a manszaftowe, a podug inkszygo kryteryjům szport tajluje śe na amatorski a zawodowy. Uosobliwe dyscypliny sům zuorgańizowane we krajowe a mjyndzynorodowe federacyje, kere uorgańizujům szportowe zawody. Ibůngi a szkolyńa uorgańizujům szportowe kluby, abo szportowe szule.
2007

### Rok 2007 uoguoszůno:

### Roczńice:

### Wydarzyńa:

### Wydarzyńa szportowe:

### Urodźyli śe:

### Umrzili:

### Zdarzyńa astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchliwe:
* **[[Tusty Sztwortek]]**: 15 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 20 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 21 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 1 kwjetńa
* **[[Wjelgi Sztwortek]]**: 5 kwjetńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 6 kwjetńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 7 kwjetńa
* **[[Wjelkanoc]]**: 8 kwjetńa
* **[[Pyńdźołek Wjelkanocny]]**: 9 kwjetńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 20 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 27 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 7 czyrwca
Haarlem

**Haarlem** to je mjasto we Ńiderlandach, stolica prowincyje Půłnocno Holandyjo. Je rozlygowane nad rzykům Spaarne. Znůme je s myngi zabytkůw, muzyjůw a kej uostrzodek handlu cebulkůma tulipanůw.
Sycylijo

**Sycylijo** (it.: *Sicilia*) – nojwjynkšo wyspa na Morzu Strůdźymnym (25 400&nbsp;km²), ležy ůuna na pouedńowy zachůd uod Půłwyspu Apyńińskigo, uoddźelůno uod ńygo bez Ćyśńina Mesyńsko. Wroz s pobliskimi wyspůma: Liparyjskimi, Egadůma, Pelagijskimi a wyspům Pantelleria uod 1946 twoři rygjůn autůnůmičny. Nojwyžšy wjyrch na Sycylije to je wůlkůn Etna, kery śyngo 3323 m. n.p.m. Je to jedyn s bjydńyjšych rygjůnůw Italije.
Sahara

**Sahara** to je pustynno zůna we půłnocnyj Africe a nowjynkszo pustyńa na śwjeće. Zajmuje 9 064 300&nbsp;km² placu na dugośći 5700&nbsp;km - uod Atlantyckigo Uoceany na zachodźe do Czerwjůnego Morza na schodźe. Uod půłnocy grańica mo wzduż gůr Atlas a Strzůdźymnego Morza. Skuli fest ćynżkich warůnkůw - braku wody, jodła a srogij hice je rzodko zaludńůno (kole 1 os/km²), krům uoazůw, kaj je woda a roślinność.

Sahara je potajlowano na 14 pustyń:
* Al-Dżuf
* Erg Szasz
* Erg Ikidi
* Wjelgi Schodńi Erg
* Wjelgi Zachodńi Erg
* Tadmait
* Tanizruft
* Hamada al-Hamra
* Ahaggar
* Tibesti
* Tenere
* Libijsko
* Bajuda
* Arabsko

Sahara půmjyszkujům przede wszyjskim nůmady - ze ludźi Tuaregi, s roślinůw suchorosty, trowy pustynne a ńykej słůnorośla, a tyż rouza pustyńe, fauna sam to szkorpjůny, loszczurki a ze cyckoczůw fynki, myszoskoczki a kamele.
Śńyżka

**Śńyżka** (czes. *Sněžka*, pol. *Śnieżka*, mjym. *Schneekoppe*, dolnoś. *Schniekuppe*) – nojsrogszy wjyrch Ślůnska a Czeskij Republiki, srogo na 1603 metry. Położůno je we Gůrach Uolbrzimich, kere sům tajlům Sudetůw.

Na wjyrchu stoji restauracyjo a astrůnůmiczne uobserwatoryjům; po czeskij strůńe trwo budowa nowygo schrůńiska turystycznygo. Dowńi na Śńyżce stały dwa schrůńiska - mjymjecke uod 1850 pod mjanym *Preussische Baude*, kere rozebrali Poloki we lotach 60. XX stolećo a czeske *Böhmische Baude* (w tyn czas austrijocke) uod 1868. Zawarte bůło uod 1989, a rozebrano je we 2005.

Śńyżka je fest popularno postrzůd turystůw uod XVI stolećo. Dźiśej prowadzům tukej cesty uod Polski a Czechůw. Ze czeskij strůny dźało tyż zajlbana uod mjasta Pec pod Sněžkou.

We marcu 2009 przitrefiła śe na Śńyżce budowlano katastrofa - na pora tydńi zawarto uobserwatoryjům a cesty na wjyrch uod polskij strůny.

Śnyżka je przedstawjůno na wapyńe Karpacza.



Plik:Poland, Sniezka mountain - hostel.jpg|Restauracyjo a uobserwatorjům na wjyrchu
Plik:Schneekoppe Observatorium 1900.jpg|Śńyżka wele 1900 roku
Image:Sniezka from krucze skaly.jpg|Śńyżka bez źima
Bashkim Fino

**Bashkim Fino** (rodz. 12 listopada 1962 we Tirańe) – albański polityker. Bůł prezydyntym mjasta Gjirokartsa, a ńyskorzi, uod 9 marca do 29 czyrwńa 1997 prymjerym Albańije.
Nor Hačn

**Nor Hačn** (ôrm. Նոր Հաճն) – miasto we Armyniji, we prowincyji Kotajk. Założōne we 1953, mŏ 10 198 miyszkańcōw (2008).
Fojercojg

**Fojercojg** – przećepowalno zacha, kero je używano do zapolańo uogńa, nojczyńśći cygarety abo fajfki. Skłodo śe ze korpusa ze paliwym a mechańizmu kery zapolo płomjyń. Uod sztraheclůw uodrůżńo śe tyż tym, co idźe go używać pora razůw. Za pjyrszy fojercojg je powożano lampa Döbereinera, zrobjůno we 1823 roku. Za paliwo do fojercojgůw używo śe benzina abo skroplůny gaz.
Melissandre Fuentes

**Melissandre Fuentes** (rodz. 1 marca 1988 we Canillo) – uyžwjorka figurowo s Andory. We Mistřostwach Ojropy we Uyžwjorstwje Figurowym we 2007 we Waršawje zajyna 37. plac. 2 razy zdobywoua titel majstra Andory babůw: we 2004 a 2005.

### Auskuplůngi
*Profil na neczajće ISUFS
Wolverhampton

**Wolverhampton** to je mjasto we Wjelgij Brytańije, we Ynglandźe, we hrabstwje Staffordshire a tyž we hrabstwje metropolitarnym West Midlands. Je powožane, co jygo mjano je nadane na čeść Lady Wulfrun, kero je zouožyua we 985 roku. We anglosaksůńskij godce *Wulfrūnehēantūnco* uoznačo "nojwažńijšo zagroda abo farma". Po rewolucyji industryjalnyj we XIX a XX wjeku srogi uostřodek industryje, we tym bergmaństwa a wuůkeńńictwa. Terozki nojwažńijše we mjejscowyj gospodarce sům sektory usugowy a inžyńeryjny. Fůnguje sam klub fusbalowy Wolverhampton Wanderers FC.
Castel

**Castel** (fr.: *Sainte-Marie-du-Câtel*, godka dgèrnésiais: *Lé Casté*) to je mjasto we wyspje Guernsey (Normandzke Wyspy). Mo 9065 mjyszkańcůw a je trzećim podug jeich wjelośće mjastym tyj wyspy.
Jůn Paul II

**Jůn Paul II** (łać. *Ioannes Paulus II*), po prowdźe: **Karol Wojtyła** (rodz. 18 maja 1920 we Wadowicach, um. 2 kwjetńa 2005 we Watykańe) – polski duchowny katolicki, krakowski arcybiskup, kardynoł, uod 16 paźdźerńika 1978 do 2 kwjetńa 2005 papjyż. Kawalyr Uordera Bjołygo Adlera. Bůł tyż poetům, poliglotům, szauszpilerym, dramaturgym i pedagogym.

1 moja 2011 uznony za bogosławjůnygo, 28 kwjetńa 2014 uogłoszůny śwjyntym.
Sardyńijo

**Sardyńijo** (it.: *Sardegna*) – to je skalisto wyspa, drugo podug placu na Strzůdźymnym Morzu. Do kupy s pobliskimi wyspůma tworzy admińistracyjny rygjůn Italije. Je sam ůng. 7000 nuragůw - mygalitycznych wjeżůw s II tyśůnclećo p.n.e.

Prezydyntym rygjůnu je Renato Soru. We użyću je, krům italskij godki, tyż sardyńsko godka.

## Necowe uodwołańa
* neczajta rygjůnu Sardyńijo
Ôcean

**Ôcean** (łac. *Oceanus*, gr. Ὠκεανός, Okeanos) to je wielgŏ tajla hydrosfery ziymskij, stanowiōncŏ rozległy teryn słōnyj wody. Słōne wody pokrywajōm w sumie blisko 3/4 (70,8%) Ziymie. Wiyrchnia ôceanōw wynosi kol. 361 mln km², a jejich łōncznŏ ôbjyntość kol. 1,3•1018 m³.

## Klasyfikacyjŏ ôceanōw
Terŏźnŏ klasyfikacyjŏ wyrōżniŏ piyńć ôceanōw:

* **[[Pokojny Uocean|Pokojny]]**,
* **[[Atlantycki Uocean|Atlantycki]]**,
* **[[Indyjski Uocean|Indyjski]]**,
* **[[Połedniowy Ôcean|Połedniowy]]**,
* **[[Arktyczny Uocean|Arktyczny]]**.
Świnoujście

**Świnoujście** (mjym. *Swinemünde*, 194. *Świnioujście*) – mjasto, krys grodzki we Polsce, we wojewůdztwje zachodńopůmorskim. Ležy u ujśćo Świny do Mořa Boutyckigo, na wyspach Uznam, Wolin, Karśibůr a 44 mjyńšych wyspach. Je mjastym grańičnym nade grańicům s Ńymcůma. Industryjo stočńowo a obsuga ruchu turystyčnygo. Mjyndzy wyspůma Wolin a Uznam puywo darmowy prom. Promy kursujům tyž do Šwecyje (Ystad a Trelleborg), Dańije (Kopynhaga a Rønne na wyspje Bornholm), we sezońy tyž stotki bjouyj floty do Ńymjec. Fůnguje sam klub športowy Flota Świnoujście, kerygo fusbalowy feerajn we sezońe 2008/09 gro we I lidze polskij we fusbalu.
2006

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2006 / MMVI 

XX wjek • **[[XXI wjek]]** • XXII wjek 
2001 « 2002 « 2003 « 2004 « 2005 « **2006** » 2007 » 2008 » 2009 » 2010 » 2011 &nbsp;
__TOC__

### Rok 2007 uoguoszůno:

### Roczńice:

### Wydarzyńa:

### Wydarzyńa szportowe:

### Urodźyli śe:

### Umrzili:

### Zdarzyńa astrůnůmiczne:

### Nadgrody Nobla:

### Śwjynta ruchliwe:
* **[[Tusty Sztwortek]]**: 23 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 28 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 1 marca
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 9 kwjetńa
* **[[Wjelgi Sztwortek]]**: 13 kwjetńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 14 kwjetńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 15 kwjetńa
* **[[Wjelkanoc]]**: 16 kwjetńa
* **[[Pyńdźołek Wjelkanocny]]**: 17 kwjetńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 28 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 4 czyrwca
* **[[Boże Ćoło]]**: 15 czyrwca
Fana Sycylije

**[[Fana]] [[Sycylijo|Sycylije]]** bůua pjyršy roz přijynto we 1282 roku, po ńyšporach sycylijskich we Palermo. Předstowjo triskeljůn a we jygo postřodku gowa Meduzy a tři kuosy pšyńicy. Tři šuapy sům tukej symbolym ščyńśćo a půmyślnośći.

Fana Sycylije je podźelono podug překůntnyj uod wjyrchu po strůńe při dřewcu ku douowi po strůńe swobodnyj, wjyrchńo jei tajla je čyrwůno a spodńo žůuto. Sům to farby dwůch mjast ze Sycylije: Palermo a Corleone.

Triskeljůn, znůmy tukej kej *trinacria*, je uoficyjolnym symbolym Sycylije. Fana je přijynto kej fana rygjůnu autůnůmičnygo Sycylijo uod 2000 roku.

### Auskuplůngi
*Gešychta sycylijskij fany (we italskij godce)
Simon Tahamata

**Simon Tahamata** (rodz. 26 maja 1956 we Vught) – ńiderlandzki fusbalszpiler, napadźor. We Eredivisie debjut mjoł 24 paźdźerńika 1976 we farbach Ajaxu Amsterdam. Ze Ajaxym dwa razy zdobywoł majstra Ńiderlandůw a roz Puhar Ńiderlandůw. Ńyskorzij přeloz do belgijskigo Standard Liège. Bez sztyry sezůny zagroł dlo tego klubu 129 szpilůw a trefjůł 40 torůw. We 1984 wrůćůł do Ńiderlandůw a grou dlo Feyenordu bez 3 sezůny. Potym zaś wykludźůł śe do Belgije, kaj groł dlo K.F.C. Germinal Beerscho, a zakůńczůł karjera we wjeku 40 lot. Cuzamyn we belgijskij lidze zagroł 408 szpilůw a trefjůł 71 torůw.

Groł tyż we mańszafće Ńiderlandůw we 22 szpilach a trefjůł dlů ńij 2 tory.
Patricia McCormick

**Patricia McCormick** (rodz. 12 maja 1930 we Seal Beach) – amerikańsko zawodńička štartujůnco we yntkach do wody. Erbua štyry zuote medale na Igřiskach uolimpijskich, dwa we Helsinkach we 1952 a dwa we Melbourne we 1956. Mo tyž we dorobku tři zuote a jedyn střybny medal na Igřiskach Panamerikůńskich. Medale uolimpijke zdobywoua tyž jei cera, Kelly McKormick.

### Auskuplůngi
* Profil we databaseOlympics
Sztrahecle

**Sztrahecle** – krůtke kůnski drzewa abo tektury taplane we parafińe abo inkszyj substancyji podatnyj na hajcowańy, kerych jedyn kůńec je pokryty masům, kero rozhajcowuje śe uod tarćo.

Sztrahecle wynejdźůno we Chinach we 508 roku. We Ojropje pjyrsze sztrahecle zrobjůno we 1805, a jejich fabrika, we keryj pakowano je we kisty ze wysuwanům szuflodům (take kej wjymy terozki) uodymknůł we 1855 we Jonköping Szwed John Edvard Lundström.

We kulturze znůmo je bojka Dźouszka ze sztraheclůma, kero napisoł Hans Christian Andersen. Po ślůnsku śpjywo ja skupina "Ausdruk".
Henry Stephenson

**Henry Stephenson Garroway** (nar. 16 kwietnia 1871 na Grynadzie, um. 24 kwietnia 1956 we San Francisco) to bōł ynglandzki szauszpiler.

## Wybranŏ filmografijŏ
**[[A Bill of Divorcement]]* (1932)
**[[Double Harness]]* (1933)
**[[Little Women (film 1933)|Little Women]]* (1933)
**[[Thirty Day Princess]]* (1934)
**[[The Richest Girl in the World (1934 film)|The Richest Girl in the World]]* (1934)
**[[Reckless (film 1935)|Reckless]]* (1935)
**[[Rendezvous (film s 1935)|Rendezvous]]* (1935)
**[[Mutiny on the Bounty (1935 film)|Mutiny on the Bounty]]* (1935)
**[[Captain Blood (1935 film)|Captain Blood]]* (1935)
**[[Little Lord Fauntleroy (film s 1936)|Little Lord Fauntleroy]]* (1936)
**[[Hearts Divided]]* (1936)
**[[The Charge of the Light Brigade (1936 film)|The Charge of the Light Brigade]]* (1936)
**[[The Prince and the Pauper (1937 film)|The Prince and the Pauper]]* (1937)
**[[The Emperor's Candlesticks]]* (1937)
**[[Conquest (film s 1937)|Conquest]]* (1937)
**[[Marie Antoinette (film s 1938)|Marie Antoinette]]* (1938)
**[[Suez (film)|Suez]]* (1938)
**[[Tarzan Finds a Son!]]* (1939)
**[[The Adventures of Sherlock Holmes (film)|The Adventures of Sherlock Holmes]]* (1939)
**[[The Private Lives of Elizabeth and Essex]]* (1939)
**[[Down Argentine Way]]* (1940)
**[[Lady from Louisiana]]* (1941)
**[[Rings on Her Fingers]]* (1942)
**[[This Above All]]* (1942)
**[[Mr. Lucky (film)|Mr. Lucky]]* (1943)
**[[Two Girls and a Sailor]]* (1944)
**[[The Green Years (film)|The Green Years]]* (1946)
**[[Night and Day (film)|Night and Day]]* (1946)
**[[Of Human Bondage (film s 1946)|Of Human Bondage]]* (1946)
**[[The Locket]]* (1946)
**[[Oliver Twist (film s 1948)|Oliver Twist]]* (1948)
**[[Julia Misbehaves]]* (1948)
**[[Enchantment (film)|Enchantment]]* (1948)
**[[Challenge to Lassie]]* (1949)

## Necowe ôdwołania
* IMDB
Uunartoq Qeqertoq

**Uunartoq Qeqertoq** (s inujickij godki, ślůnsko godka: "Wyspa Uoćeplyńo") – uodkryto we wřeśńu 2005 bez Dennisa Schmitta wyspa, kero uostaua uodsuońynto bez cofajůncy śe lodowjec. Zdjyńća satelitarne potwjerdzajům, aže do 2005 wyspa bůua dekńynto bez lůd. Wyspa Uoćeplyńo je pouožůno ůng. 550&nbsp;km na půunoc uod koua podbjygůnowygo půunocnygo. Jei uodusońyńće naukowcy připisujům efektowi ćeplarńanymu. Wyspa mo tři guymboko wćynte zatoki, a skiž tego jei kštout je podany na cyrylicko buchštaba **Щ**.
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (nar. 10 paździyrnika 1813 we Le Roncole kole Busetto, um. 27 stycznia 1901 we Milano) to bōł italski kōmpozytōr. Sztudiyrowoł we Milano. Je uwŏżany za jednego z nojwybitniyjszych kōmpozytorōw ôper. Ônego wytwory stały sie popularne skirz tego, co bōło w nich kupa zapożyczyń z melodyji ludowych.

## Ôpery
* *[[Oberto, Conte di San Bonifacio]]*
* *[[Un giorno di regno]]*
* *[[Nabucco]]*
* *[[I Lombardi alla prima crociata (ôpera)|I Lombardi alla prima crociata]]*
* *[[Ernani]]*
* *[[I due Foscari]]*
* *[[Giovanna d'Arco (ôpera)|Giovanna d'Arco]]*
* *[[Alzira (Verdi)|Alzira]]*
* *[[Attila (ôpera)|Attila]]*
* *[[Macbeth (ôpera)|Macbeth]]*
* *[[I masnadieri (Verdi)|I masnadieri]]*
* *[[Jerusalem (ôpera)|Jerusalem]]*
* *[[Il corsaro (ôpera)|Il corsaro]]*
* *[[La battaglia di Legnano]]*
* *[[Luisa Miller]]*
* *[[Stiffelio]]*
* *[[Rigoletto]]*
* *[[Il trovatore]]*
* *[[La traviata]]*
* *[[Les vêpres siciliennes]]*
* *[[Simon Boccanegra]]*
* *[[Aroldo (ôpera)|Aroldo]]*
* *[[Un ballo in maschera]]*
* *[[La forza del destino]]*
* *[[Don Carlos (ôpera)|Don Carlos]]*
* *[[Aida (ôpera)|Aida]]*
* *[[Otello (Verdi)|Otello]]*
* *[[Falstaff (Verdi)|Falstaff]]*

## Necowe ôdwołania
* Zajta ô Verdim we italskij gŏdce
Planeta

**Planeta** to je uobjekt astrůnůmiczny, kery uobjygo gwjozda abo jei pozostouośći, we kerygo wnyntrzu ńy zachodźi reakcyjo termojůndrowo, na tela srogi, coby mjou ksztout zbliżůny do kugle a důminowou we przestrzyńi wokůu swojij uorbity. Ńy ymituje wuosnygo śwjotua, yno śwjyćy śwuotuym uodbitym. We Ůkuodźe Suonyčnym znůmy 8 planyt: Merkury, Wynus, Źymja, Mars, Jowisz, Saturn, Ůrůn a Neptůn. Uodkyto tyž wjyncy kej 300 planet pozasuonycznych.
Reni

**Reni** – miasto we Ukrajinie, we Besarabiji, we ôdeskim ôbwodzie. Założōne we 1548, prawa miejske mŏ ôd 1821 roku. Kole 50% jego miyszkańcōw je nŏrodowości mołdowskij. Miyszkŏ w nim kole 20 tys. ludzi.
Dmitrij Miendielejew

**Dmitrij Iwanowicz Miendielejew** (rus.: *Дмитрий Иванович Менделеев*, rodz. 27. stycznia/8. lutego 1834. we Tobolsku, um. 20. stycznia/2. lutego 1907. we Pyjtersburgu) – ruski chymik, ôdkrywca prawa ôkresowośći chymicznych elymyntōw. Piyrszy wyerklerowoł zjowisko kōntrakcyje ôbjyntości. Zestawjōł wszyjske znōme za jego czasōw chymiczne elymynta we heft podug jejich atōmowyj ciynżary (terozki godo sie: *atōmowo masa*). Cechy elymyntōw skojarzōł ze placym, jaki majōm we ôkresowym układzie, a podug tego układu, kero sōm ôpracowoł, przewidzioł istniyniy a cechy niyznōmych wtynczos elymyntōw: skandu, galu a germanu. Jego miano bōło dano ôkresowyj tabuli elymyntůw, a tyż elymyntowi 101 - myndelew.
Sydney

**Sydney** – nojsrogše mjasto we Australiji, stolica stanu Nowo Pouedńowo Walijo. Zouožůne we 1788 roku. Terozki je wožnym cyntrům finansowym, handlowym, kulturalnym a turystyčnym.

Sydney ležy mjyndzy Uoceanym Spokojnym a gůrůma Blue Mountains. Je sam hawyna Port Jackson, kero zajmuje 55&nbsp;km² placu. Symbolym mjasta je Uopera we Sydney. Je uůne tyž znůme ze Letńich Igřisk Uolimpijskich, kere uodbůuy śe sam we 2000 roku.
Adrianus Eversen

**Adrianus Eversen** (nar. 13 stycznia 1818, um. 1 grudnia 1897) – niderlandzki malyrz miastowego baukōnsztu.

Sztudiyrowoł malyrkã pod richtōngym Cornelisa de Kruyffa. Miyszkoł i robiōł we Amsterdamie. Wystawioł tyż we Den Haag i Leeuwarden, a tyż poza granicami Niderlandōw m.in. we Bremen, Dresden, Berlinie i Wiedziyniu. Bōł czōnkym ferajnu Arti et Amicitiae, przinŏleżoł do niderlandzkij elity artystycznyj. Jego kōnkuryntym bōł Cornelis Springer.

Roboty Eversena ôdznaczajōm sie topograficznõ akuratnościōm, świadczōm tym ô mierziōntności autora, stanowiōm jego poetyckõ ôdpowiydź na atmosferã dziynnego życiŏ we niderlandzkich miastach. Ôsobliwõ rolã w jego ôbrazach ôdegrŏwało światło, kere było postrzodkym wyrazu i sużyło budowaniu launy.

## Linki zewnyntrzne
* Burlington Paintings - biografijŏ
* Art Renewal Center - galeryjŏ
Biylsko-Biołŏ

**Biylsko-Biołŏ** (po polsku i ôficjalnie ***Bielsko-Biała***, po niymiecku *Bielitz-Biala* a w lokalnym dyjalekcie *Beltz-Beil*, po czesku *Bílsko-Bělá*) je miasto z prawami krysu we połedniowyj Polsce, we ślōnskim wojewōdztwie, na Ślōnskim Pogōrzu, pod wiyrchami Małego a Ślōnskigo Beskidu, nad rzykōm Biołōm (Biołkōm) a jeji dopływami. Je siydzibōm władze biylskigo krysu, Ojroregijōnu Beskidy, rzimskokatolickigo biylsko-żywieckigo biskupstwa a wanielicko-augsburskigo cieszyńskigo biskupstwa, jak tyż głownym miastym biylskij aglōmeracyje a Biylskigo Przemysłowego Ôkryngu. 

Biylsko-Biołŏ formalnie powstało 1 stycznia 1951 skuplowaniym Biylska, co leży na Cieszyńskim Ślōnsku, a piyrszŏ pisanŏ zmianka ô nim pochodzi z roku 1312, z małopolskōm Biołōm, co była założōnŏ we XVI stolyciu a dostała sztatus miasta w roku 1723. W XX stolyciu była przikuplowanŏ aji raja przōdzij ôdrymbnych dziedzin: Aleksandrowice, Hałcnōw, Kamiynica, Kōmorowice, Lipnik z Lyszczynami, Mikuszowice z Ôlszōwkōm, Stare Biylsko, Stracōnka, Wŏpiynica. Ôd 1975 do 1998 Biylsko-Biołŏ było stolicōm biylskigo wojewōdztwa, kaj nŏleżoł part Cieszyńskigo Ślōnska a part zachodnij Małopolski.

Biylsko-Biołŏ je administracyjnym, ekōnōmicznym, akadymickim i kulturalnym cyntrum dlŏ terynu ślōnsko-małopolskigo pograniczŏ, co je czasym potocznie mianujōm *Podbeskidzie*. Je to ważny ôstrzodek industryje (przede wszyskim automobilowyj – miyndzy inkszymi fabryka Fiat Chrysler Automobiles – a dŏwnij tyż tekstylnyj), jak tyż drogowŏ a banowŏ krziżōwka. Je znaczōncym turystycznym cylym skuli wielu zabytkōw architektury (co mŏ ilustrować popularny slogan *Mały [[Wjedźyń|Wiedziyń]]*) a przimyj bliskości gōr (wnōntrz granic miasta je położōnych szesnŏście gōrskich wiyrchōw).

Podug danych GUS ze 31 grudnia 2021 we mieście miyszkało 168 319 ludzi (22. plac we Polsce a siōdmy na cołkim Ślōnsku). Mŏ powiyrchniã 124,51 km² a formalnie je potajlowane na trzidziści pōmocniczych jednostek gminy zmianowanych *ôsiedla*.
San Dimas

**San Dimas** – mjasto we USA, we Kaliforńiji, we hrabstwje Los Angeles. Podug danych s 2004, mo uůne 36 200 mjyszkańcůw a zajmuje 40,49&nbsp;km² placu.

### Auskuplůngi
* Neczajta mjasta
Alfonsa Muttathupadathu

**Alfonsa Muttathupadam**, **Śwjynto Alfonsa** (godka malajalam: അല്‍ഫോണ്‍സാ മുട്ടത്തുപാടം; Alphonsa dell’Immacolata Concezione; rodz. 19 śyrpńa 1910, um. 28 lipca 1946) – śwjynto katolicko, pjyrszo Hinduska kanońizowano bez Kośćůł. Przinoleżoła do Syromalabarskego katolickego Kośćoła, kery uznowo papjyża a pozostowo we uńije ze Watykůnym.

*Alphonsamma*, jako jům we Indjach mjanowano, za bajtla bůła bjydno a dośwjodczůła porzucyńo a ćyrpjyńo. Jei matka umrziła kej Alfonsa mjoła trzi mjeśůnce a beztůż chowoła jům ćotka. Ńyskorzi, kej bůła 17 lot staro, wstůmpjůła do zakona Klarysek uod wjeczystyj Adoracyje. Bez krůtki czos uczůła bajtle we podstawowyj szuli, nale skiż ńymocy muśoła ta robota poćepać. Uod 1936 na trzi lata jeij ńymoce ustůmpjůły, co je przipisywane cudownymu wstawjynńictwu m. in. św. Teresy ze Lisieux. Bez reszta żyćo cołki czos ćyrpjoła skiż ńymocůw, nale swoje ćerpjyńe uofjorowoła za nawrůcyńy grzeszńikůw.

Wstawjenńictwu Afonsy je przipisywano raja cudownych uzdrowjyń, kerych dośwjodczali rzykajůncy przi jeij grobje. 8 lutygo 1986 zostoła ůuna beatyfikowano bez Jůna Paula II, a ńyskorzi kanůńizowano bez Benedykta XVI 12 paźdźerńika 2008.
Benedykt XVI

**Benedykt XVI**, po prowdźe **Joseph Alois Ratzinger** (rodz. 16 kwjetńa 1927 we Marktl, um. 31 grudńa 2022 we Watykůńe) – mjymjecki kardynoł, we rokach 1981-2005 prefekt Kůngregacyje Nauki Wjary, 19 kwjetńo 2005 na konlawe po śmjyrći papjyża Jana Pawła II wybrany na papjyża. 

Benedykt XVI abdankowoł 28 lutego 2013 skirz problymůw ze zdrowjym.
Jordańijo

**Jordańijo** (**الأرد** *Al-Urdunn*, poune mjano: Jordańske Krůlestwo Hašymidzke, **المملكة الأردنية الهاشمية** *Al-Mamlaka al-Urdunnijja al-Haszimijja*) – państwo arabske na Bliskim Wschodźe, můnarchijo kůnstytucyjno.

Grańica mo s Izraelym, Zachodńym Břegym Jordanu, Syryjům, Irakym a Arabjům Saudyjskům. Mo fest ńywjelgi dostymp do Mořa Čyrwonygo - yno 27&nbsp;km.

Wjynkšość Jordańije zajmujům puaskowyže (700 - 1000 m n.p.m.), nojwyžšy ščyt Dżabal Ramm, 1754 m n.p.m. Nojnižšym půnktym je depresyjo nade břegym Mořa Martwygo (408 m p.p.m.).

Yno na půunocnym zachodźe kraju sům warunki do bauerstwa, rešta placu zajmujům půupustyńije Moab a Idumea a pustyńijo Harra na wschodźe. Je sam stouy ńydobůr wody, krům uokolic nade Jordanym a štučńy nawodńonymi rygjůnami kole tyj řyki.

Eksploatacyjo fosforytůw, ropy naftowyj a inkšych. Industryjo petrochymično, hutńictwo, wuůkyńńičo a spožywčo.
Kaducyjusz

**Kaducyjusz** (gr.  *kērýkeion*, łać. *caduceus*) to je atrybut Hermesa a Iris s mitolůgije greckij. Podug mitu, bůła to kryka kerům uśmjyrzoł chaje a zwady a godźůł wrogůw. Ńyskorzi symbol tyn przijyńy posły a heroldy. Zaoubycz je przedstowjany kej kryka ze krzidłůma na wjyrchu a uoplyćůno bez dwje szlangi. Kaducyjusz je tyż poważany za symbol pokoju.
Marilyn Monroe

**Marilyn Monroe**, po prowdźe **Norma Jeane Mortensen**, rodzůno kej **Norma Jeane Baker** (rodz. 1 czyrwca 1926 we Los Angeles, um. 4 śyrpńa 1962 we Los Angeles) – amerikańsko aktorka filmowo, legynda kina, seksbomba lot 50. a 60. XX wjeku. S anfanga bůua modelkům a prezyntowoua badykostjumy, a we 1946 přiuwožyu ja Howard Hughes, šef RKO Radio Pictures, kery namůwiu ja na aktorstwo. Pjyršy kůntrakt podpisoua s wytwůrńům 20th Century Fox. We lotach 1947-1948 zagroua lo ńich we poru filmach, s kerych žody ńy uośůngnou sukcesa, bez cůž ńy předužůno ś ńům kůntraktu. We 1949 pozowou do zdjyńć po nagu, a ukozouy śe ůune we I nůmeře Playboya. We 1952 pjyršy roz zagroua kej *platynowo blůndynka*, a pjyršy sukces uodńosua we 1953 rolům we *Gentlemen Prefer Blondes* (*Chopy wolům blůndynki*). Bůua pora razy hajtńynto, we tym s Arthurym Millerym, lo kerygo zmjyńiua wyznańy na judajizm. Oud pouowy lot 50. začua sprowjać mynga problymůw skiž nadužywańo alkoholu, barbituranůw, popadańo we depresyje a bulimjo. Na kůńec, znejdźůno ja mortwo we jeij chaupje ze suchawkům uod telefona we rynce. Připuščo śe, aže uod umřyua uod předawkowańo střodkůw nasynnych, nale sprawa jeij śmjyrći ńy je do dźiśej do kůńca wyjaśńůno.

### Filmografijo (wybůr)
* 1947: "Dangerous Years"
* 1948: "Ladies of the Chorus"
* 1949: "Love Happy"
* 1950: "A Ticket to Tomahawk", "The Asphalt Jungle" 
* 1950: "All about Eve"
* 1951: "Home Town Story"
* 1952: "Don't Bother to Knock", "Monkey Business"
* 1953: "Niagara", "Gentleman Prefer Blondes"
* 1953: "How to Marry a Millionaire"
* 1954: "There's No Business Like Show Business"
* 1954: "River of No Return"
* 1955: "The Seven Year Itch"
* 1956: "Bus Stop"
* 1957: "The Prince and the Showgirl"
* 1959: "Some Like It Hot"
* 1960: "Let's Make Love"
* 1961: "The Misfits"

### Auskuplůngi

* uoficyjolno neczajta
* IMDB
Taga Takatada

**Taga Takatada** (jap.: 多賀高忠, nar. 1425, um. 14 września 1486) – japōński prziwōdca wojokōw we ôkresie Muromachi. Bōł wasalym klana Kyōgoku.
San Francisco

**San Francisco** – mjasto we USA, we stańe Kaliforńijo, nad Zatokům San Francisco (Uocean Spokojny). Je pouožůne na uskoku tektůńičnym, bez cůž čynsto trefjajům śe sam třynśyńo źymje. Skiž čynstych sam mguůw bywo mjanowane "Mjasto Mguůw". Na teryńe San Francisco je 48 wzgůř, wjynkšość ś nich je fest strůmo, bez cůž sům sam problymy s kůmůńikacyjům.

Pjyršo stouo uosada zouožyli sam Hišpany we 1776 pode mjanym Yerba Buena, bůua to misyjo Franćiškůnůw. Uod 1821 we skuodźe Meksyku, uod 1848 we USA. Mjasto fest rozwinyuo śe we uokreśe fibru zuota (1848-1860), bůuo guůwnům hawynům lo obsugi zapotřebowańo zwjůnzanygo s jygo eksploatacyjům. We 1850 erbuo prawa mjejske. We 1869 skuplowano San Francisco s wybřežym atlantyckim bez bana transkůntynyntalno. We 1906 bůuo sam katastrofalne třyńśyńy źymje. San Francisco bůuo cyntrum ruchu hippisowskigo, a terozki je cyntrum ruchu LGBT.

Fest rozwińynto industryjo střodkůw transportu a elektrůńično. Srogi uostřodek naukowy a kulturalny.

S baukůnštu nojlepij znůmy je most Golden Gate.
Linkin Park

**Linkin Park** – amerikańsko skupina muzyczno, grajůnco szyroko pojyntygo roka (ńykedy klasyfikowano kej wykůnawca numetalowy abo ze zorty metalu alternatywnygo). Skupina zołożůno we 1996 roku we Los Angeles.

## Skłod
### Terozki
* Brad Delson - gitara (1996-)
* Mike Shinoda - wokal, MC, insztrumynty klawjyrowe, gitara, Plik, fortepjůn (1996-)
* Rob Bourdon - szlagcojg, fortepjůn (1996-)
* Joseph Hahn - DJ, pjańino, ryżiserjo, scynarzista, Plik (1996-)
* David "Phoenix" Farrell - gitara basowo, wjolůnczela, gitara (1996-1999, 2001-)
### Dowńij grali tyż
* Mark Wakefield - wokal (1996–1998)
* Kyle Christner - basgitara (1998–1999)
* Scott Koziol - basgitara (1999–2001)
* Chester Bennington - wokal (1999-2017)

## Dyskografijo
### Albůmy
* Xero Demo Tape (1997)
* Hybrid Theory EP (1999)
* Hybrid Theory (24 paźdźerńika 2000)
* Reanimation (30 lipca 2002)
* Meteora (24 marca 2003)
* Live in Texas (18 paźdźerńika 2003)
* Collision Course (cuzamyn s Jay-Z, 30 listopada 2004)
* Minutes to Midnight (15 maja 2007)
* Road to Revolution: Live at Milton Keynes (25 listopada 2008)
* Songs from the Underground (2008)
* Underground 9: Demos (2009)
* A Thousand Suns (2010)
* Living Things (2012)
* The Hunting Party (2014)
* One More Light (2017)
* From Zero (2024)

### Single
* One Step Closer – 15 lutygo 2001
* Crawling – 1 maja 2001
* Papercut – 18 czyrwca 2001
* In the End – 20 listopada 2001
* In The End DVD – 12 listopada 2001
* Crawling DVD – 12 listopada 2001
* It's Goin' Down – 29 marca 2002
* Pts.Of.Athrty – 15 lipca 2002
* H! Vltg3/Pts.Of.Athrty – 15 lipca 2002
* Somewhere I Belong  – 18 marca 2003
* Faint – 16 czerwca 2003
* Numb – 2003
* From the Inside – 17 listopada 2003
* Lying From You  – Kwjećyń  2004  (Yno we USA a Kanadzie)
* Breaking the Habit – Czyrwjec 2004
* Numb/Encore – 22 listopada 2004
* What I've Done – 2 kwjetńa (Internec) a 30 kwjetńa (CD) 2007
* Bleed It Out – 20 śyrpńa 2007
* Shadow of the Day – 16 paźdźerńika (Internec) a 23 listopada (CD) 2007
* Given Up – 17 lutygo (Internec) a 3 marca (CD) 2008
* We Made It (wroz ze Busta Rhymes) – 2008
* Leave Out All the Rest - 2008
* New Divide - 2009
* The Catalyst - 2010
* Waiting for the End - 2010
* Burning in the Skies - 2011
* Iridescent - 2011
* Burn It Down - 2012
* Lost in the Echo - 2012
* Powerless - 2012
* Castle of Glass - 2013

### Soundtracki
* Little Nicky – Points of Authority – 2000
* Valentine – Pushing Me Away – 2001
* Dracula 2000 – One Step Closer – 2000
* Queen of the Damned – System (Jonathan Davis  & Chester Bennington) – 2002
* Matrix Reactivation – Session – 2003
* Vertical Limit – Points of Authority – 2000
*  – Morning After (Chester Bennington & Julien-K) – 2006
* Das Experiment – One Step Closer – 2001
* Miami Vice – Numb/Encore – 2006
* S.W.A.T – Figure.09 – 2003
* Zakuodńik – Faint – 2004
* Transformers – What I've Done – 2007
* Zmjyřch - Leave Out All the Rest - 2008
* Transformers: Revenge of the Fallen - New Divide - 2009
* Transformers: Dark of the Moon - Iridescent - 2011
*  - Blackout (Renholdër Remix) – 2012
* Abraham Lincoln: Vampire Hunter - Powerless - 2012
Kwadrat

**Kwadrat** – prostokůnt kery mo růwne boki.

### Ńykere właśćiwośći kwadrata
Jak we prostokůnće, tyż we kwadraće:
* eki wewnyntrzne sům proste.
* Przećiwległe boki sům růwnoległe (je to růwnoległobok).
* Przekůntne sům růwnyj dugośći.
* Przekůntne przećinajům śe we połowje.
* Půnkt przećyńćo przekůntnych je strzodkym symetryji.
* Suma ekůw je 360° = (2π) rad.

Właśćiwośći kere mo ze prostokůntůw ino kwadrat:
* Przekůntne kwadratu sům uodćinkym dwuśecznych ekůw kwadratu.
* Przekůntne przećinajům śe pod ekům prostům.
* Kwadrat je sztworokůntym forymnym.
* Kwadrat je růmbym.
* Kwadrat mo sztyry uośe symetryji: proste zawjerajůnce przekůntne a symetralne bokůw. 
* Uośe symetryji kwadratu tajlujům go na 8 przistajůncych prostokůntnych trziekůw.
* Kożde dwa kwadraty sům do śe podobne.

### Wzory
*  a\  - dugość boku.
* Plac:
S=a*a=a^2\,
* Uobwůd:
l=4 a\,
* Dugość przekůntnyj:
d=a \sqrt{2}
* Průmjyń uokrynga wpisanygo we kwadrat:
r=\frac{1}{2} a
* Průmjyń uokrynga opisanego na kwadraće:
R=\frac{1}{2} a \sqrt{2}=\frac{1}{2} d

## Geůmetryjo ńyeuklidesowo
We ńyeuklidesowyj geůmetryji, kwadrat je to wjeloek ze 4 růwnymi bokůma a ekůma.

**Bajszpile:**
Eka Trzech Cysŏrzōw

**Eka Trzech Cysŏrzōw** (, , ) to je miano placu, kaj ôd 1846 roku do I wojny światowyj stykoły sie granice trzech cysŏrstw: Miymiec (Prusōw), Austryje a Rusyje. Leży we granicach Myslowic, tam kaj zbiygajōm sie Biołŏ a Czŏrnŏ Przemsza. Teryn pōmiyndzy rzykami nŏleżoł do Miymiec, ziymia na lewym brzygu do Austryje, a na prawym do Rusyje. Podle cajtōngōw ze anfanga 20. stoleciŏ, plac tyn prziciōngoł ôd 3 do 8 tys. turystōw bez tydziyń. We 1907 roku wybudowano sam pōnkt widokowy - Wieża Bismarcka, kerõ zbuliły polske władze we 1937 roku.

We 2004 roku, kej Polska wlazowoła do Ojropejskij Unije, postawiōnŏ sam bōła tablica ze napisym:


:"W miejscu, w którym niegdyś stykały się granice trzech zaborów dzisiaj świętujemy wstąpienie Polski do Unii Europejskiej i jesteśmy dumni, że wspólnie budujemy Europę bez granic."
:


9 listopada 2007 postawiōny sam bōł ôbelisk ze inskrypcyjōm: "Obelisk Pamięci o dawnym podziale Europy i jej zjednoczeniu" ("Ôbelisk pamiyńci ô dŏwnym potajlowaniu Ojropy a ônyj zjednoczyniu").

## Necowe ôdwołania

* Dŏwne brifkarty z Eki Trzech Cysŏrzōw
Norwesko godka

**Norwesko godka** (nor.: *norsk* ) je godka skandynawsko, kerům godajům Norwegi. Je uůna godkům urzyndowům Norwygije. Norwesko godka je podano na důńsko a szwedzko.

Szrajbůnkym norweskij godki je łacińske abecadło ze trzyma dodatkowymi buchsztabůma: Æ, Ø a Å. Gramatyka je uoparto na gramatyce godki staronordyjskij, ze tym jyno, iże terozki norwesko godka mo redukowano fleksyjo, bestůż mo uůna charakter godki analitycznyj. We norweskij godce wystympuje przedjimek.
Pyskowicy

**Pyskowice** (mjym.: *Peiskretscham*) – mjasto we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, we kryśe gliwickim. Sůmśaduje uod schodu ze Glywicůma. Mo zabytkowe Stare Mjasto (XVIII/XIX wjek), kośćůł (stawjyńy ze XV storoczo a inksze.
Noordwijkerhout

**Noordwijkerhout** to je mjasto we pouedńowo-wschodńij tajli Ńiderlandůw, we prowincyji Połedńowo Holandyjo. Podug danych s 2007 roku, mjoło 15299 mjyszkańcůw. Je to kurort rozlygowany 5&nbsp;km uod Půłnocnygo Morza.

### Necowe uodwołańa
*Neczajta mjasta
São Paulo

**São Paulo** – nojsrogsze mjasto Brazylije a Połedńowyj Ameriki. Je rozlygowane we połedńowo-wschodńij tajli kreju nade rzykům Tietê (dopływ Parany), ńydoleko uod Atlantyckigo Uoceanu. Je stolicům sztatu São Paulo. Zołożůne 1554 kej misyjo jezuicko św. Paula, a skiż tygo mo take mjano. mjejske prowa mo uod 1712. Uod 1815 stolica prowincyji. We 1822 uogłoszůno sam samostanowjyńy Brazyliji. Terozki je to srogi uostrzodek industryje, kultury, nauki a handlu (cyntrum brazyliskigo handlu kawům). Szportkluby: São Paulo FC, SE Palmeiras, SC Corinthians, Portugesa.
Albanijŏ

**Albanijŏ** (*Shqipëria*, **Republika Albanije** – *Republika e Shqipërise*) – państwo we połedniowo-wschodnij Ojropie, na Bałkanach, nad Morzym Adriatyckim. Granicã mŏ ze Grecyjōm, Macedōnijōm, Syrbijōm a Czŏrnogōrōm. **¾** wiyrchnie Albanije zajmujōm gōry, ze kerych nŏjwyższy je Korab (2764 m n.p.m.). We latach 1946 - 1992 we Albaniji bōł ustrōj kōmōnistyczny, ôd 1992 dymokracyjŏ. Poza granicami Albanije żyje wiyncyj kej 2 milijōny Albańczykōw, nŏjwiyncyj we Kosowie, Macedōniji, Italiji a Grecyji.

## Geografijŏ
Albanijŏ je we 75% gōrzistym krŏjym. Niywielgi procynt krŏju zajmujōm niziny położōne nad Adriatyckim Morzym jak tyż duklōw srogszych rzyk takich jak: Drin (285 km), Wjosa (272 km) i Seman z Devoll (281 km). Ôstała tajla krŏju to chyże jak tyż gōry we paśmie Dynarskich Gōr tajlujōnce sie na: Gōry Pōłnocnoalbańske, Gōry Skanderbega, Mal Valamarës. Na granicach sōm 3 sroge jeziora: Szkoderske (368 km²), Ochrydzke (347 km²) jak tyż Prespa (288 km²). Nojdalij wysuniynty na zŏchōd przilōndek to Kepi i Gjuhëzës.

Albanijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
* na połedniu:
**  Grecyjŏ (282 km)
* na weschodzie:
**  Czŏrnŏ Gōra (172 km)
**  Kosowo (115 km)
* na pōłnocach:
**  Pōłnocnŏ Macedōnijŏ (151 km)
1823

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 1823 / MDCCCXXIII 

XVIII stoleće · **[[XIX stoleće]]** · XX stoleće 
1821 « 1822 « **1823** » 1824 » 1825 &nbsp;

__TOC__

### Wydarzyńo:
*27 lipca - Johann Wolfgang Döbereiner złůnaczuł lampa Döbereinera, pjyrszy fojercojg

### Urodźyli śe:

### Umrzili:

### Zdarzyńa astrůnůmiczne:

### Śwjynta ruchliwe:
* **[[Tusty sztwortek]]**: 6 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 11 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 12 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 23 marca
* **[[Wjelgi Sztwortek]]**: 27 marca
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 28 marca
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 29 marca
* **[[Wjelkanoc]]**: 30 marca
* **[[Pyńdźołek Wjelkanocny]]**: 31 marca
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 8 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 18 moja
* **[[Boże Ćouo]]**: 29 moja
Kálmán Ihász

**Kálmán Ihász** (nar. 6 marca 1941) to je były madziarski fusbalŏk. We lidze madziarskij groł we Vasas SC. Wystympowoł tyż we reprezyntacyji Madziarōw, co z niōm zdobōł złotõ medalijõ na Letnich Igrziskach Ôlimpijskich we Tokio we 1964.
Bukareszt

**Bukareszt** (rům.: *Bucureşti*, cyg. *Bukureshta*, bułg. *Букурещ*) – stolica Růmůńiji a nojsrogsze mjasto kreju, cyntrum ferwaltůngu, industryji, usugůw a kultury. Pjyrszy roz spůminane we 1459, uod 1862 stolica Růmůńiji. Mo eklektyczno zabudowa, budowano podug roztůmajtych stylůw - historyzno, ze epoki socrealizmu a nowoczesno. Mjasto jerozlygowane we dorzyczu Důnaju, nade Dâmboviţům.
Můngolijo

**Můngolijo** (můngolsko godka: Монгол улс, ) to je państwo we schodńij a strzodkowyj Azyji, bez dostympu do morza. Grańica mo ze Rusyjům uod půłnocy a ze Chinami uod połedńo, schodu a zachodu. Ńy mo grańice ze Kazachstanym, nale jejij nojdalij na zachůd położůny půnkt je ino pora kilometrůw uod grańice Kazachstanu. Nojwyższy wjyrch - Huyten Orgil, 4374 m n.p.m. Wjynkszość mjyszkańcůw wyznowo tybetański buddyzm.

## Gyszichta
We 1206 chanym wszyjskich Mongołůw bůł uobrany Czingis chan, kery dokludźuł państwo uod Mongołůw do szczytowyj potyngi. Bůło ůune nojsrogszym państwym na śwjeće, do terozki żodyn kraj we cołkij historyji ńy mjoł wjynkszyj szyrzki. Uobejmowało uůne teroźńe Chiny, Tybet, Afgańistan, Irak, Iran, a tyż Ruś. Skirz tygo, co reskyrůnek nad tak srogim państwym bůł fest ćynżki, kole 1261 potajlowane je na trzi. Teroźńo Můngolijo we tym tajlůngu bůła we jednym kůnsku ze Chinami a reskyrowała ńům dynastyjo Yuan. Stolicům bůł Bejdżing, uod Mongołůw mjanowany Chanbalyk. We 1368 po powstańu we Chinach władza přejyna dynastyjo Ming, a we 1372 chińske wojska zajyny a prziłůnczyły do Chin połedńowo tajla Můngolije (terozki je to Wnůntrzńo Můngolijo a mo sztatus prowincyje autůnůmicznyj we Chinach). Uostało tajla rozlećała śe na mjyńsze państewka, jejich zjydnoczyńa ńy twały dugo. Ńyskorzij stały śe federacyjům pode chińskim protektoratym. We 1911 skirz antymůngolskij polityki Chinůw wybuchło we Můngoliji powstańy, mjanowane rewolucyjo Xinhai. Przi sparću Rusyje uogłoszůno bůło ńypodległość Můngolije a utworzůno bůło teokratyczny reskyrůnek pode prziwůdztwym Bogda Chana. Pů negocjacyjach mjyndzy Rusyjům a Chinami te druge zgodźůły śe yno na autůnůmijo dlo Můngolije. We 191 chińske wojska zajyny Můngolijo a uobalyły Bogda Chana. We 1921 zaczyno śe jeszcze jedne powstańy, spjyrane uod "bjołych" (antybolszewikůw) ze Rusyje. Na kwila prziwrůcono bůło do władzy Bogda Chana, nale we lipńu 1921 pode pretekstym půmocy lo rewolucjůńistůw můngolskich Suche Batora (kerych po prowdźe bůła yno garstka), Můngolijo bůła zajynto uod Rusyje, kero zakludźyła sam kůmůńistyczny reskyrůnek. Ńyskorzij skolektywizowano bůło bauerstwo a shajcowano klasztory, cuzamyn ze dobrami kultury, kere w ńich bůły. Uostały śe yno sztyry ś ńich. Můngolski alfabyt zastůmpjůno bůło cyrylicům. Aże do 1990 Můngolijo uostowała państwym kůmůńistycznym, ńyskorzij pokojowo wkludzůno bůło dymokratyczny systym, a we 1992 wyjechoł ze Můngolije uostatńi ruski wojok.

## Gospodarka
Gospodarka Můngolije je uoparto na hodowli a bergmaństwje (wůngel brunůtny, mjedź, molibdyn, fosforyty).
Silvassa

**Silvassa** to je mjasto we Indyjach a stolica zwjůnzkowygo terytorjům Dadra a Nagar Haveli. Podug danych s 2001 roku mjoło 21890 mjyszkańcůw.
Olbernhau

**Olbernhau** – mjasto we Ńymcach, we Saksůńije, we kryśe Erzgebirgskreis. Ležy 35&nbsp;km na pouedńowy wschůd uod Chemnitz, na wysokośći 440 m n.p.m. Zajmuje 70,41&nbsp;km² placu, a podug danych s 2006 roku pomjyškuje je 10716 ludźi. We XVIII wjeku fůngwoua sam fabryka we keryj uůnačůno střylby lo saksůńskij armije. Bůua uůna pora rozůw niščůno bez wybuchy prochu. Prawa mjejske uod 1902. We 2002 zniščůne bez powůdź.

### Auskuplůngi
*Neczajta mjasta
Richard Blackwell

**Richard Blackwell**, rodzůny jako **Richard Sylvan Selzer** (rodz. 29 śyrpńa 1922 we Brooklyn Heights, um. 19 paźdźerńika 2008 we Los Angeles) – amerikański krytyk mody, dźynńikorz, uosobowość radyjowo a telewizyjno, dowńi, za bajtla, tyż szauszpiler. Nojbarzi znůmy ze listy 10 nojgorzi uoblyczůnych babůw, kero uogłoszoł kożdy rok we styczńu.

### Necowe uodwołańa
*IMDB
Boliwijo

**Boliwijo**, **Republika Boliwije** (hiszp. *Bolivia, República de Bolivia*) – państwo we Americe Połedńowyj. Grańica mo ze Brazylijům, Paragwajym, Argyntynům, Czile a Peru. Ńy mo dostympu do morza. Teryn sam uobniżo śe ze zachodu na wschůd. Nojwyższy wjyrch - Sajama, 6520 m n.p.m. Uod uzyskańo ńypodległośći we wyńiku wojyn Boliwijo utraćiła tajla swego dowńijszygo terytorjům: we 1884 dostymp do Uoceanu Spokojnygo na rzecz Czile, we 1903 rygjůn Acre, kery zajyła Brazylijo, a we 1935 Chaco, kery zajůn Paragwaj. Wjynkszość ludnośći to Indjanery ze plemjůn Keczua (33%) a Ajmara (30%), krům ńich Metysy (25%) a bjoli (25%). Důminůje katolicyzm wyznowany bez 92,5% Boliwjanůw. Bez dugi czas podstawům gospodarki bůło wydobyće cyny, a spodek jeij cen wyołoł sam srogi kryzys we gospodarce.
Lucy Maud Montgomery

**Lucy Maud Montgomery** (nar. 30 listopada 1874 we Clifton, um. 24 kwietnia 1942 we Toronto) to bōła kanadyjskŏ pisŏrka, nojbarzij znanŏ z seryje rōmanōw *[[Anne of Green Gables]]* (*Ana z Zielōnego Gibla*).
Crişeni

**Crişeni** to je wjeś we Růmůńiji, we uokryngu Harghita, we Transylwańiji. Zołożůno ja we 1387. Mjyszko sam 2443 ludźi, s kerych 63% to Růmůny, 32% Madźary a 4% Cygany. Je sam muzyjům, we kerym idźe uobejzdrzeć nojsrogszo we śwjeće sztrůhauba.
Krōnlojter

**Krōnlojter** to je zaôbycz elektryczne urzōndzynie ôświetleniowe abo świycznik mōntowany do gipsdeki abo ściany pōmieszczyniŏ. Wystympuje we pōmiyszkaniach, jak i we srogich zalach, holach i widowniach. Zawiyrŏ ôd jednego do wielu świytlnych pōnktōw. We barzo wielgich pōmieszczyniach może mieć skōmplikowany gysztel i skłŏdać sie z wielu ôzdobnych elymyntōw, czynsto szklannych abo kryształowych.

Krōnlojtry były używane już we strzedniowieku we kościołach, klŏsztōrach i zōmkach dlŏ lepszego ôświytlaniŏ srogszych zalōw. Zaôbycz były to drzywnianne krziże, przimocowane sznōrami do powały, na ramiōnach kerego wrażōne były świyce.

## Etymologijŏ
Wyrŏz „krōnlojter” ôstoł utworzōny ôd miymieckigo słowa „kronleuchter” („der Kronleuchter”).

## Linki zewnyntrzne
* Zorty krōnlojtrōw
Teheran

**Teheran** (pers. تهران) – stolica Iranu a uostanu Teheran, nojsrogše mjasto tygo kraju, we kerym je ůng. pouowa irańskij industryje. Teheran je pouožůny na zbočach gůr Elbrus, na wysokośći uod 500 do 3500 m n.p.m. Mo fest gynsty nec drogůw a autobanůw, a tyž nojdugšo ulica Bliskigo Wschodu: dugo na 80&nbsp;km Waliasr, wele keryj je pora pauacůw.

We 1943 mjoua sam plac kůnferyncyjo teherańsko.
Botswana

**Botswana**, **Republika Botswany** (ang. *Republic of Botswana*, tswana *Lefatshe la Botswana*) – państwo we połedńowyj Africe, bes dostympu do morza. Grańica mo s Namibijům, RPA a Zimbabwe. Wjynkszo tajla kraju zajmuje půłpustyńijo, bezodpływowy uobszar Kalahari. Ludźe pomjyszkujům głůwńy rejůny we połedńowo-wschodńij tajli kraju, nade rzykům Limpopo. 17% placu zajmujům parki narodowe. Gospodarka je uoparto na wydobyću djomyntůw, kerych Botswana je nojwjynkszym producyntym na śwjeće. Krům tygo sům sam tyż gruby mjedźi a ńiklu, znoczyńe mo tyż bauerstwo.
Gyńśipympek

**Gyńśipympek** (uać.: *Bellis*) – zorta źelinůw ze familije astrowatych. Uobyjmuje 15 gatunkůw. Sům to źeliny uo liśćach podanych we ksztołće na jajco abo łopata a bjołych lebo růżowych kwjotach. Na Ślůnsku wystympuje yno jedyn gatunek, ajnfachowy gyńśipympek.
Jamajka

**Jamajka** – wyspa a państwo we Půłnocnyj Americe, na Karajibskim Morzu we Wjelgich Antylach. Wjyncy kej půł wyspy leżi powyżyj 300 m n.p.m. Nojwyższy wjyrch, Blue Mountain Peak, je wysoki na 2256 m n.p.m. 90% mjyszkańcůw je czornoskůrych, 7% to Mulaty, a 1% Hindusy. Gospodarka je uoparto na ekspolotacyje boksytůw a turystyce.
Akagi

**Akagi** – japůński fligrowjec, kery uostoł zatopjůny bez Amerikůnůw we bitwje pod Midway.

Dane:
Dugość: 260,68 myjtrůwszyrzka: 31.32 metrafligry: 91
Kaga

**Kaga** – japōński fligrowiec, co ôstoł zatopiōny ôd Amerykōnōw we bataliji ô Midway.

## Dane
* Dugość: 247,6 metra
* Szyrokość: 32,5 metra
Harry Potter

**Harry Potter** to je mjano seryje kśůnżek kerych autorkům je J. K. Rowling. Sům ůune fest popularne postřůd bajtli a modych, majům tyż czytoczůw postrzůd dorosłych.

Seryjo *Harry Potter* uopisuje przigody modygo czarodźeja bez sześć lot, bez kere bůł ůun szkolorzym we Szule Magije a Czornokśynstwa we Hogwarće. Autorka pado, co idyja seryje wlozła jeij do gowy kej mjoła rajza cugym.

Pjyrszo kśůnżka, *Harry Potter a Filozoficzny Kamjyń*, bůła wydano we 1997 roku, nale jeij akcyjo mo plac we roku 1991. Nostympne tajle majům anfang przed anfangym roku we szule a kůńczům śe na anfangu wakcyji letńich. Choć uopisujům roztomajte przigody, ńy sům ůune uodrymbymi cołośćůma, ino tajlůma seryje uo wspůlnyj fabule. Zwjyńczyńy cołkigo cyklu mo być jygo uostatńi, śůdmy tům.

### Tůmy cykla
# Harry Potter a Kamjyń Filozoficzny
# Harry Potter a Kůmnata Tajemńicůw
# Harry Potter a wjyńźyń Azkabanu
# Harry Potter a Czara Fojyry
# Harry Potter a Zakůn Fyńiksa
# Harry Potter a Kśůnże Půłkrwi
# Harry Potter a Insygńa Śmjyrći

### Filmy a inksze
Krům kśůnżek, s kuli "Poteromańije" a srogigo zainteresowańo fanůw (we 2007 podug stanu na lipjec sprzedano 325 mln. egz. růmanůw uo Potterze), powstoły tyż adaptacyje filmowe, szpile kůmputrowe a inksze. Do terozki sfilmowano pjyńć tajli cyklu, prymjera kinowo szůstyj tajle je planowano na 2009, a śůdmyj we dwůch tajlach na 2010 a 2011.