open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eintracht Frankfurt

**Eintracht Frankfurt** – mjymjecki klub fusbalowy xr Frankfurtu. Eintracht, kej śe tyż godo na tyn klub, groł we mjymjeckij Bundeslidze. Swoje szpile gro na Deutsche Bank Park we Frankfurće nad Mynym.

## Znone fusbalery
* Alfred Pfaff - majster śwjata ze 1954 roku.
* Toni Turek - majster śwjata ze 1954 roku.
* Jürgen Grabowski - majster śwjata ze 1974 roku.
* Jupp Heynckes - majster śwjata ze 1974 roku.
* Bernd Hölzenbein - majster śwjata ze 1974 roku.
* Uwe Bein - majster śwjata ze 1990 roku.
* Erik Durm - majster śwjata ze 2014 roku.
* Mario Götze - majster śwjata ze 2014 roku.
* Joachim Löw - majster śwjata ze 2014 roku.

## Linki zewnyntrzne

* Uoficjalno neczajta Eintracht Frankfurt
Scarlett Johansson

**Scarlett Ingrid Johansson** (nar. 22 listopada 1984 we Nowym Jorku) to je amerykōńskŏ szauszpilerka filmowŏ, telewizyjnŏ i tyjatralnŏ, scenarzystka a tyż śpiywaczka.

## Filmografijŏ

## Linki zewnyntrzne
* Profil we IMDB
Sůmbrero

**Sůmbrero** (uod szp. *Sombre* - ćyń) to je zorta huta, słomjanygo abo ze filcu, ze mjyntkym a szyrokim rondym. We XV a XVI stoleću bůł używany we Szpańije, a ze ńij przekludzůno go tyż do Ameriki Strzodkowyj a Połedńowyj. Terozki je narodowym nakryćym gowy lo Meksykańczykůw a Czilijczykůw

## Uobezdrzij tyż
*Sombrero - wyspa na Morzu Karaibskim, należůnco do Anguille
*Galaktyka Sůmbrero, mjanowano uode ksztołtu podobnygo do huta sůmbrero
Symnůn

**Semnan** (perski: سمنان) to mjasto we uostańe semnańskim we půunocnym Irańe, jigo populacyjo šacowano je na 126 780 mjyškańcůw (2005). Je to stolica tygo ostanu.

Semnan znajduje śe na wysokośći 1 138 myjtrůw nad poźůmym mořa a na pouedńowych zbočach Gůr Elburz. Industryjo Semnana uopjyro śe guůwńy na handlowańu zbožůma a  baumwolům.

Produkcyjo uoblečyń a tepichůw uod downa je podstawowym zdřůduym utřimańo rdzynnych sam ludźi, nale uobecńy kej śe porůwnuje to do ušuocy rozwijo śe tyž a industryjo autowo. Semnan historyčńy je přistankym na ceśće mjyndzy Tehranym (220&nbsp;km) a Mashadym (685&nbsp;km) a je uůnčńikym drůgowym a banowym tych mjast.

Na zachodźe Semnana najmyřo śe Maleh, kery bůu zawčasu uosobnym uośedlym, nale přiuůnčůno go do Semnana. W lokalnym djalykće mjyškańcůw tyj dźelńicy mjanuje śe *Malezh*.
Lisowice (wojewůdztwo ślůnske)

**Lisowice** – gůrnoślůnsko wjeś we Polsce, we wojewůdztwje ślůnskym, we kryśe lublińyckim, we gmińe Pawůnkůw.

We rokach 1975-1998 wjeś admińistracyjowo přinoležaua do wojewůdztwa čynstochowskigo, a we rokach 1922-1939 do autůnůmičnygo wojewůdztwa ślůnskigo we grańicach Polski.

W rokach 2006-2007 třech naukowcůw: dr Tamasz Sulej, prof. Jerzy Dzik s Instytutu Palyjobjolůgije PAN a doktorant Grzegorz Niedźwiedzki wykopali kole dźedźiny kůnski škeleta pjyršygo rojberdinozaura na teryńe Polski.
## Galeryjo

Image:Kościół pw św. Jana Nepomucena w Lisowicach1.jpg|Kośćou pw św. Jana Nepomucena
Image:Szkoła podstawowa w Lisowicach.jpg|Šula podstawowo
Image:Stary wóz strażacki w Lisowicach.jpg|Stary wůz fojerwery
Image:Kapliczka w Lisowicach.jpg|Kaplička
Rembrandt

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (rodz. 15 lipca 1606 we Lejdźe, um. 4 paźdźernika 1669) – ńiderlandzki artysta. Je uůn podle wjelu powożany za jednygo ze nojwjynkszych malerůw ńiderlandzkich Złotygo Stolećo - abszńitu, we kerym kultura, nauka a gospodarka Ńiderlandůw uośungnůła nojwjynkszo wartość; a tyż za jednygo ze nojsrogszych malerůw ojropejskich. Realistyczńy przedstowjoł natura, a degradowoł czowjeka bez pokazywańy jigo gorszych zajt. Stoł śe znůmy po namalowańu uobrozu "Lekcyjo anatůmije dochtora Tulpa" (1632 we Hadze) a tyż kej utalyntowany portrećista. Mjanowany bůł "malerym duszy" - na uopy kej Rubens, "maler ćoła". Pozostoło po ńym uůn. 700 uobrozůw uolejnych, 300 grafik a ůng. 1000-2000 rysunkůw.
Průntki

**Průntki** (tyž: **sztryknadle**, **jegły do sztrykowańo**) to sům ćynke prynty, co sużům do ryncznego przerobjańo roztůmajtych zortůw ńići a wůczek na wyroby dźańinowe. Z jednyj strůny znojduje śe gůwka, co zabezpjeczo robůtka uod zesuwańo śe, z drůgij szpic, co uproszczo przerobjańy uoczkůw.

Průntki sům wykonůwane nojczyńśćij ze stali (małe rozmjary) a alůmińijům, a tyż ze plastiku a drzewa, uosobliwje bambusowygo, kere je wytrzimałe a sprynżyste. Preferowane sům lekke materjały, bo we inkšym przipadku gibko machajům śe rynce.

Podstawowe uoczka wykůnowane na průntkach to sům uoczka prawe a uoczka lewe.
Kamerůn

**Kamerůn**, (fr. *Cameroun*, ang. *Cameroon*), Republika Kamerůn, (franc. *République du Cameroun*, ang. *Republic of Cameroon*) – państwo we strzodkowyj Africe, nad Gwinyjskům Zatokům. Grańica mo s: Ńigeryjům, Czadym, Strzodkowoafrikańskům Republikům, Kůngym, Gabůnym a Růwńikowům Gwinyjům. Kamerůn je człůnkym UoNZ, Uńije Afrykańskij a inkszych uorgańizacyji mjyndzynarodowych.

Mjano państwa wywodźi śe s portugalskigo mjana nadanygo rzyce Wouri, to je *Rio de Camarões*. Uokreślyńy to uoznaczo *Rzyka Krewetek* a ńyskorzi zostoło rozćůngńůne na cołki krej leżůncy nad tům rzykům.
Pjotrowice (Katowicy)

**Pjotrowice** (mjym.:*Petrowitz*) – pouedńowo tajla Katowic, kero razym s Uochojcym robi dźylńica Pjotrowice-Uochojec. Je uůna pouožůno ůng. 7&nbsp;km uod cyntrům.
## Geůgrafijo
Bez Pjotrowice puynům dořyča dwůch wjelgich ślůnskych řyk: Ślepjotki, kero je dořečym Uodry a Mlyčnyj, kero půźńij wpado do Wisuy. Bez Pjotrowice přeuaźi pouedńik 19° dugośći geůgrafičnyj wschodńij. Pjotrowice majům grańica uod zachodu s Zařyčym, uod půunocy s Ligotům a Zadolym, uod wschodu s Uochojcym, na uod pouedńo s Kostuchnům. Wysokość nad půźomym mořa mjyńi śe uod 266 m do 320 m .

## Historyjo
Pjyrše ślady uobecnośći ludźi na teryńe pjotrowic sům s uokrysu nyjolitu (ůng. 5000 lot nazod). W středńowječu Pjotrowice razym s Podleśym a Zařečym wystympowouy kej Uůńičowy. Nojwčeśńijše godańy uo Pjotrowicach je s 1287 roku. Do XVII stolećo Pjotrowice mjouy uobšor moc wjynkšy ańiželi terozki. Podug zachowanych dokůmyntůw wjeś grańičyua bezpostředńo s Mysuowicůma, Zouynžym a Kuźńům Bůguckům (dźiśijše Cyntrům). W XIX wjeku we Pjotrowicach mjyškouo ůngyfer 800 ludźi. We 1818 zouožůno sam pjyršo šula. W 1874 Pjotrowice razym s Kostuchnům a Uochojcym twořiuy Amtsbezirk (gmina). Uod 1951 Pjotrowice začůnuy půmjyńać śe ze wśi rolńičyj na baři industryjalno. We 1910 mjyškouo we ńich přez 3500 ludźi. Po pjyršyj wojńy śwjatowyj Pjotrowice trefiuy do Polski a bouy we Autůnůmičnym Wojewůdztwje Ślůnskim. Pů drůgij wojńe śwjatowyj začůnto sam budować bloki. W 1951 roku wuůnčůno couke Pjotrowice do Katowic.

## Kůmuńikacyjo
Na Pjotrowicach je banhow a wynzyu banowy, we kerym lyńije kolyjowe rozuažům śe we dwje strůny: do Bjylsko-Bjouyj a Rybńika. Bez Pjotrowice leći droga krajowo **81** Katowice - Wisua. Na dźylńicy je tyž 9 přistankůw autobusowych s kerych do śe dojechać do wjynkšośći dźylńic Katowic, a tyž do Tychůw, Rudy Ślůnskij, Mikouowa a Čeladźi.
## Edukacyjo
We Pjotrowicach dźouajům:
*Dwje šule podstawowe:
**nůmera 27 (ul. Łętkowskiego)
**nůmera 32 (ul. Sobańskiego).
*2 gimnazyja:
**nůmera 19 (ul. Spółdzielczości)
**nůmera 20 (ul. gen. Jankego)
*2 zespůuy šuli středńich:
**Zespůu Šuli Poligrafično-Mechańičcznych im. Armii Krajowej (ul. Armii Krajowej)
**Zespůu Šuli Techńičnych a Uogůlnokštoucůncych nůmera 3 im. E. Abramowskiego (ul. Harcerzy Września)

Krům tygo sům tyž na Pjotrowicach Gůrnoślůnsko Wyžšo Šula Handlowo (ul. Hercerzy Września) a Šula Policyjno (ul. gen. Jankego).
Paprika Korps

**Paprika Korps** – ślůnsko muzyczno banda reggae. Pjyrszy jeji kůncyrt uodbůł śe we Uopolu we źimje 1996 r. Je nyńe fest nojczyńśći proszonům na zagrańiczne turne'a ze polskich skupin reggae.

#### Skłod grupy
* Pyjter Maślanka (klawisze, śpjyw, melodyka a inksze)
* Marcin Matlak (gitara reggae, śpjyw)
* Łukasz Rusinek (gitara solowo)
* Tomasz Krawczyk (basgitara)
* Aleksander Żeliźniak (szlagcojg)
* Jakub Łukaszewski (miksersztul a efykty)

#### Dyskografijo
* 1997 - ńykej ńy wydane dymo
* 1999 - *[[Kolejny Krok]]* (zremasterowano wersyjo wydano na CD we 2005)
* 2001 - *[[Przede Wszystkim Muzyki]]*
* 2004 - *[[Telewizor (albům)|Telewizor]]*
* 2006 - *[[Koncert w Tampere]]* (kůncyrt)
* 2007 - *[[Magnetofon (albům)|Magnetofon]]*
* 2010 - *[[Metalchem (albům)|Metalchem]]*

## Necowe uodwołańo
*Uoficjalno zajta skupiny
*Paprika Korps na zajtach Karrot Kommando
Hymn Republiki Kałmucyje

**Hymn ''Хальмг Таңһчин частр**'' je uoficjalnym hymnym Republiki Kałmucyje. Słowa napisała W. Szurgajewa, muzyka skůmpůnowoł A. Mandżijew.
## Słowa
Сарул сәәхн Хальмг Таңһч
Сансн тоотан күцәнә, 
Авта җирһлин бат җолаг 
Алдр һартан атхна.
 
Давтвр: 
Улан залата хальмг улс, 
Улата теегән кеерүлий! 
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд, 
Толһа менд җирһий!

Олн келн-әмтнлә хамдан 
Уралан Таңһчин зүткнә 
Иньгллтин залин өндр герлд 
Иргч мана батрна.

Давтвр: 
Баатр-чиирг үрдәр туурад, 
Буурл теемг өснә. 
Сурһуль-номдан килмҗән өдәг, 
Сул нерән дуудулна.

Давтвр.
## Linki zewnyntrzne
*Hymn we portalu YouTube
Jeźoro Břeźńok

**Jeźoro Břeźńok** (polsko godka: *jezioro Brzeźniak*) – pouožůne na teryńe gminy Wyngořino jeźoro suodkowodne, wuažůnce we skuod jeźor Pojeźeřa Drawskiego. Mo uůno powjyřchńa 98,6 ha. Do śe sam spotkać take gatůnki ryb, jak: ščuka, uokůń, wyngoř, karaś, lešč, puoć, lin.
Śyrpjyń

**Śyrpjyń** to je uosmy (podug używanygo na Ślůnsku kalyndorza gregorjańskigo) mjeśůnc we roku. Mo 31 dńůw. Jygo mjano, podug Brücknera, pochodźi uod używanygo włůnczas śyrpa. We inkszych ojropejskich godkach mjanowany je nojczyńśći uod łaćińskigo *August*, na cześć rzimskigo cysorza Uoktawjana Augusta. Jygo jeszcze dowńijsze łaćińske mjano bůło *[[Sextilis]]*.
Jurga Šeduikytė

**Jurga Šeduikytė** (rodz. 10 styczńa 1980 we Samogitia) – litewsko pjosynkorka a autorka śpjywek, wystympujůnco pod mjanym **Jurga**.

Jurga chowoła śe we muzycznyj familiji, chodźiła do muzycznyj szuli, do klasy klawjyrůw. Skůńczyła Ůńiwersytet Wilyński.

Pjyrwszy albům Jurgi *Aukso pieva* (śl. "Złoto łůnka") wyloz we wrześńu 2005 roku a trefił śa s fest dobrym przijynćym. Pozbjyrała za ńygo pora nadgrůd, a śpjywki *Nebijok* ("Ńy bůj śa") i *Saulė vandeny* ("Słůńce we wodźe") stoły śe znane we cołkij Litwje. Drůgi albům, *Instrukcija* kery pokozoł śe 19 kwjetńo 2007 stoł śa złoty we dwa tydńe. Muzyka tworzono bez Jurga je uokreślano kej art rock.

## Dyskografijo

### Albumy studyjne
* *Aukso pieva* (2005)
* *Instrukcija* (2007)

### Single

## Linki zewnyntrzne
*Uoficyjolno neczajta Jurgi
*Jurga na myspace.com
*Uoficyjolny fanclub
Bitwa pode Szawlůma

**Bitwa pode Šawlůma** (lit. *Saulės mūšis* abo *Šiaulių mūšis*, uot. *Saules kauja*, mjym. *Schlacht von Schaulen*) – bitwa mjyndzy Zakůnym kawalyrůw mječowych a śiuůma Zemgalůw a Žmudźinůw, do kery došuo 22 wřeśna 1236 kole mjejscowośći Šawle. Štichym do starćo buůa agresywno polityka Zakůnu, kery průbowou zaprowadźić na źymjach Boutůw chřeśćijaństwo metodům uogńa a mječa. We 1236 zakůn dostou uod papjyža bulla, we kery uoguošůno bůua krucjata přećiwko Litwje a Žmudźi.

## Přebjyg
Pode Šawlůma zakůnniki napadli na pora wjosek Žmudźinůw. Jak průbowali přelyźć nazod bez Dźwina, trefili jeich grupa wachujůnco při brodźe a zdecydowano na walka. Ryceře Zakůnu ńy chćeli walčyć po ćmoku, skiž tego co ńy znoli dobře terynu a boli śe potopić kůńe we bařouach. Jeich wůdz, Volquin, nakozou rozbić na noc uobůz. Do rana na plac bitwy půgany śćůnguy pośiuki uod inkšych plemjůn. Jeich přewoga bůua tako, co znoli fest dobře teryn a tyž ńy byli ćynžko uopancyřeńi, bez cůž mogli gibćij manewrować a ńy boli śe bařouůw.

We starću śiuy půgan zmuśiuy do ućečki zakůnńikůw, 50 ś nich zašlachtowali na placu bitwy (w tym Valquina), a 2700 ńigdy ńy powrůćiuo s krucjaty, prawdopodobńy tyž zostali zašlachtowani, yno juž půźnij, kej průbowali przelyźć bez lasy a bařouy nazod do Rigi a Dorpatu.

## Efekty starćo
Po bitwje znajůnce jeij wyńik pjyrwyj podbite ludy: Zemgale, Zelowje a Kurowje začyńi powstańe přećiw Zakůnowi. Wšyjstke efekty dowńijšych podbojůw a chrystiańizacyje źym na pouedńe uod Dźwiny zostouy zńiwečůne, a Zakůn rozpod śe, jygo pozostali při žyću čuůnkowje přistůmpili do Zakůna Křižackigo.

## Bitwa we kultuře
Uo bitwje pod Šawlůma śpjywo uotewsko grupa folkmetalowo Skyforger we śpjywce *Kauja pje Saules*.

## Připisy
Steven Spielberg

**Steven Spielberg** (rodz. 18 grudńa 1946 we Cincinnati, USA) – amerikański reżyser filmowy. Nakryńćůł mynga filmůw, m. in. "Szczynki", "Park Jurajski", "E.T.", "Dźyń ńypodlygłośći". Jygo ślubnům je szauszpilerka Kate Capshaw. Mo pjyńć bajtlůw (trzech synkůw a dwje cery).
Suzanne Vega

**Suzanne Nadine Vega** (rodz. 11 lipca 1959 we Santa Monica we Kaliforńiji) – amerikańsko pjosynkorka wykonujůnco muzyka ze sorty folk a rock. Jeji twůrčość to we wjynkšośći poetycke ballady. Jeji pjosynka *Tom's Diner* buůa wykořistano při twořyńu algorytma kůmpresyji plikůw dźwjynkowych do formatu mp3, skiž tygo, co fest ćynžko bůuo ja skůmpresować bes utraty jakośći.

## Dyskůgrafijo
### Albůmy
* *[[Suzanne Vega (album)|Suzanne Vega]]* (1985)
* *[[Solitude Standing]]* (1987)
* *[[Days of Open Hand]]* (1990)
* *[[99.9F°]]* (1992)
* *[[Nine Objects of Desire]]* (1996)
* *[[Songs in Red and Gray]]* (2001)
* *[[Beauty & Crime]]* (2007)
* *Tales from the Realm of the Queen of Pentacles* (2014)
* *Lover, Beloved: Songs from an Evening with Carson McCullers* (2016)
* *Flying with Angels* (2025)

### Kůmpilacyje
* *[[Tried & True: The Best of Suzanne Vega]]* (1998)
* *[[Retrospective - The Best of Suzanne Vega]]* (2003)

## Linki zewnyntřne
*SuzanneVega.com Uoficyjolno neczajta
Christina Aguilera

**Christina Aguilera** (rodz. 18 grudńa 1980 we Staten Island, Nowy Jork) – amerikańsko pjosynkorka.

## Dyskografijo
### Albůmy
* *[[Christina Aguilera (album)|Christina Aguilera]]* (1999)
* *[[Mi Reflejo]]* (2000)
* *[[My Kind of Christmas]]* (2000)
* *[[Just Be Free]]* (2001)
* *[[Stripped]]* (2002)
* *[[Back to Basics]]* (2006) 
* *Keeps Gettin' Better: A Decade Of Hits* (2008)
* *Bionic* (2010)
* *Burlesque* (2010)
* *Lotus* (2012)
* *Liberation* (2018)
Madonna (pjosynkarka)

**Madonna Louise Veronica Ciccone Ritchie** (rodz. 16 śyrpńa 1958 we Bay City, Michigan) – amerikańsko pjosynkorka popowo.

## Dyskůgrafijo
### Albůmy
* *[[Madonna (album)|Madonna]]* (1983)
* *[[Like a Virgin]]* (1984)
* *[[True Blue (album)|True Blue]]* (1986)
* *[[Like a Prayer]]* (1989)
* *[[Erotica (album)|Erotica]]* (1992)
* *[[Bedtime Stories (Madonna album)|Bedtime Stories]]* (1994)
* *[[Ray of Light]]* (1998)
* *[[Music (Madonna album)|Music]]* (2000)
* *[[American Life]]* (2003)
* *[[Confessions on a Dance Floor]]* (2005)
* *[[Hard Candy (album)|Hard Candy]]* (2008)
* *[[MDNA]]* (2012)
* *[[Rebel Heart]]* (2015)
* *[[Madame X]]* (2019)

### Kůmpilacyje
* 1985 **Madonna Live: The Virgin Tour**
* 1987 **Who's That Girl: Live in Japan**
* 1988 **Ciao Italia: Live from Italy**
* 1990 **Blond Ambition: Japan Tour 90**
* 1990 **Blond Ambition World Tour Live**
* 1994 **The Girlie Show: Live Down Under**
* 2001 **Drowned World Tour 2001**
* 2007 **'The Confessions Tour**
* 2010 **'Sticky & Sweet Tour**'
* 2013 **'MDNA World Tour**'
Aleksandr Sołżeńicyn

**Aleksandr Isajewicz Sołżeńicyn** (rus. Александр Исаевич Солженицын, rodz. 11 grudńa 1918 we Kisłowodzku, um. 3 śyrpńa 2008 we Moskwje) – ruski pisorz, laureat literackij Nagrody Nobla za 1970 rok. Napisoł m.in. 3-tůmowy *Archipelag Gůłag*. We SSSR bůł dysydyntym, bůł pora rozy wjyńźůny a we 1973 wydalůno go s SSSR, wywožůnc go fligrym do Frankfurtu nad Mynym. Do Rusyje powrůćił we 1994. Zemrzył 3 śyrpńa 2008 na hercklekot.
Jeźoro Żabicy

**Jeźoro Żabicy** (polsko godka: *jezioro Żabice*) – jeźoro na Drawskim Pojeźerzu, znojdujůnce śe na teryńe gminy Wyngorzino. Mo wjyrch 67,26 ha. Wystympujům we ńim take gatůnki rybůw kej lin, uokůń, szczuka, leszcz, karaś a płoć.
Sliek de Zeesterre

**Sliek de Zeesterre** – hiphopowo-rapowo grupa s mjejscowośći Blankenberge s Flandryje Zachodńij, śpjywajůnco swoje pjosynki jedźińy po zachodńoflamandzku. We skuod Sliek de Zeesterre wuažům De kustenoare, Sidjay de Fonctionoaris a tyž do ńydowna Sliek Majestyk, kery umřyu we 2008.
## Historyjo skupiny
Sliek Majestyk a jigo muodšy uo 2 lata braćik Sidjay de Fonctionnoaris, keři zajmowali śe produkcyjům śpjywkůw, uostali śe aktywńi na rynku muzyčnym we roku 1994. Na počůnku chćeli śpjywać po angelsku, nale jako ńyskoři powźeli jino wystympowańy po zachodńoflamandzku. Latym 2003 roku wydoli swojo pjyršo śpjywka Up en Neere, kera zarozki stouo śe hitym. Teledysk uośůngnůu sukcesa we telewizyje flamandzkij WTV. Bez tři tydńe znajdowou śe na pjyršyj dźeśůntce hitůw flamandzkich. W 2007 Sliek Majestyk powźůn wspůupraca s inkšům flamadzkům grupům muzyčnům – D-Ostensche Kliek. 6 lipca 2007 śpjywka Up vacance uostoua wydano. Tyz a uůna bůua čynsto puščano na anteńe WTV.
## Single
*lipjec 2003: *[[Up en Neere]]*
*grudźyń 2003: *Ellebogen en Vingers/Up en Neere* (Ambiance-Remix)
*čerwjec 2004: *Zunnestroaln*
*kwjećyń 2005: *Zotte Wereld (tgoa me nie an)*
*lipjec 2007: *Up vacance*
## Linki zewnyntřne
*Uoficyjolno neczajta
*Sliek Majestyk
Sliek Majestyk

**Sliek Majestyk** (rodz. 12 marca 1977, um. 4 maja 2008) bůł to belgijski muzyk a producynt. Wchodzowoł we skłod a bůł zołożyćelym skupiny Sliek de Zeesterre.
Italsko godka

**Italsko godka** (it. *lingua italiana*, *italiano* ) – indoojropoejsko godka, kero przinoleży do skupiny růmańskich godkůw. Wespůłbytuje ze inkszymi noworůmańskimi godkůma a mo moc regijůnalnych waryjantůw, ńyrzodko uodtajlowujůncych śe uod ńi a stanowjůncych dali regijůnalne godki.

Italski je uoficjalny we Italiji, San Marino, Szwajcaryji (wespůł ze francuskim a mjymjeckim, kej to retorůmańsko godka je uoficjalno ino we Gryzůńiji) a tyż we Watykańe (ze łaćinům). Je drugům godkům we Istryji (Chorwacyjo) a, do kupy ze słowyńskům godkům we mjastach Pirůn, Izola a Koper we Słoweńiji.

Ńimo tygo, co ńy je we tych krajach sztyjc italsko godka godano a ńy je skiż tygo wykorzistywano we uoficjalnym prawjyńu, je pospoliće rozůmjano we Můnako, na Malće, Korsyce we Nizzardo (Francyjo) a we myńszych skupinach we Libiji a Algeryji.

## Italsko a ślůnsko godka
We ślůnskij godce do śe uwidźeć jakich słůw a ausdrukůw, kere majům italske pochodzyńy. Przikłodym takigo moge być zozwůr (it. *zenzavero*), paryzol (it. *parasole*) a tyż i take typowe ślůnske słowa, kej galoty (it. *caligotte*). Ńy je ale takich wyrazůw kupa, skiż tygo, co prymarny ajnflus na ślůnsko godka mjoł mjymjecki a polski.
Godka knaan

**Godka knaan** (hebr.: *כנען*, mjanowano tyż *Leshon Knaan* abo *godka judyjosłowjańsko*) – wymarło zachodńosłowjańsko godka. Godali ńům żydy, kerzi mjyszkali we Czeskij Republice. Wymarła uůna pode kůńec strzedńowjeczo. Jeji kod ISO 639-3 to *czk*.
Wybrzeże Elefantowych Gnatůw

**Wybrzeże Elefantowych Gnatůw** (fr.: *Côte d'Ivoire*) – państwo we zachodńij Africe, nad Gwinejskům Zatokům. Podug kůnstytucyje stolica mo we Jamusukro, nale rzůnd mo śedziba durś we downyj stolicy, Abidżańe.

Grańice:
* Liberyjo 716&nbsp;km
* Gwinyjo 610&nbsp;km
* Mali 532&nbsp;km
* Burkina Faso 584&nbsp;km
* Ghana 668&nbsp;km

Mjano państwa wźyno śe s mjana tajli wybrzeżo, dowńij znůmyj s tygo, co francuske handlyrze wywoźili tyndy elefantowe gnaty.
Bjełůnek

**Bjełůnek** (łaćina: *Pieris brassicae*) – szmaterlok ze familije bjełůnkowatych (łać. *Zygaenidae*). Je u tygo gatůnku łatwy do uoboczyńo dymorfizm płećowy: dwa czorne fleki na gůrnyj porze krzideł mo ino samica.

(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute-Garonne France - male dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♂ 
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute Garonne France - male ventral.jpg|*Pieris brassicae* ♂  △
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♀  
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris brassicae*  ♀ △
Fana Pszowa

**Fana [[Pszůw|Pszowa]]** – prostokōnt ô proporcyjach 8:5, kery skłŏdŏ sie z dwōch rōwnych poziōmych pasōw. Wiyrchni pas je złoty, a pas na spodku je modry, bez co je ôna podanŏ do fany Gōrnego Ślōnska. Na postrzodku fany je wapyn Pszowa.

## Zobŏcz tyż
* Wapyn Pszowa
* Pszōw
Tbilisi

**Tbilisi** (, ) – stolica a nojwjynksze mjasto Gruzyje rozlygowane nad rzykům Kurům. Je wożnym uostrzodkym nauki, kultury a industryje. Historyjo Tbilisi śůngo IV w., kej wjůdła tukej Jedbowno Cesta.
Ńydbowno Cesta

**Ńydbowno Cesta** to mjano pouůnčyń karawanowych, kere rozćůngouy śe uod Mořa Střůdźymnygo až po Daleki Wschůd. Mjano uostouo za pjyrše užyte bez Ferdinanda von Richthovena, Ńymca žyjůncygo we XIX wjeku, choć Bizantyjčyki užywouy podanygo uokryślyńa.

Ńydbowno Cesta bůua pouůnčyńym zapewnajůncym handel ńydwobym, bjygua bez lůnd, we pouedńowyj Azyji, nale mjoua tyž jake uodnogi na moře lo statkůw. Ńydbowno Cesta to nojwjynkšo drůga handlowo Starygo Śwjata.
Hymn Czile

**Hymn Czile** – ôstoł przijynty we roku 1847. Słowa napisoł Ausebio Lillo Robles, na muzykã Ramona Carnicera y Battle. Ôficyjalnym hymnym je ino piōntŏ zwrotka i refryn.

## Słowa

: Puro, Chile, es tu cielo azulado,
: Puras brisas te cruzan también,
: Y tu campo de flores bordado
: Es la copia feliz del Edén.
: Majestuosa es la blanca montaña
: Que te dio por baluarte el Señor,
: Y ese mar que tranquilo te baña
: Te promete futuro esplendor.

:: Dulce Patria, recibe los votos
:: Con que Chile en tus aras juró
:: Que o la tumba serás de los libres
:: O el asilo contra la opresión.
Por la razón o la fuerza

**Por la razón o la fuerza** (śl. *Rozumym abo siyłōm*) – je ôficjalnōm dewizōm Czile. Je to swobodny przekłŏd łacińskij syntyncyje *Aut consiliis aut ense* (*Radōm abo [[szpada|szpadōm]]*), co pojawiyła sie we 1812 roku na piyrszym Herbie Czile. Terŏźnŏ wersyjŏ pochodzi ze 1818 roku a piyrsze była wrażōnŏ na mōnetach. Ôd 1834 roku je na nastympnych wersyjach Herbu Czile, atoli do ôficjalnego herbu państwowygo była wrażōnŏ dopiyro we roku 1920. Przōdzij motto miało wyrażać prymat postrzodkōw pokojowych nad militarnymi (słowo *rozum* po prawyj heraldycznyj, *siyła* po lewyj), ale tyż gotowość ôbrōny kraju ze brōniōm we rynce. We roku 2004 powstoł projekt zmiany motta na *Por la fuerza de la razón* (śl. *siyłōm rozumu*), wniysiōny ôd synatora Nelsona Ávile a tumaczōny za militarnōm naturōm dotynczasowyj dewize, niy zyskoł ôn ale akceptacyje parlamyntu.
Dachdeker

**Dachdeker** – fach, kery spolygo na dekowańu dachůw terům, dachůwkůma abo blechdachůwkůma. Fach dachdekra wyzwolůł śe pod kůńec XIX stolećo, dowńi dekowańym dachu zajmowoł śe ćeśla.
Ernest Mühlen

**Ernest Mühlen** (rodz. 8. czyrwnia 1926., um. 19. marca 2014) – luksymburski polityka|politiker, człōnek Krześcijańsko-Społecznyj Ludowyj Partyje, ekōnōmista a financowy żurnalista. Zdobōł mandat miejskigo rajcy we luksymburskij stolicy we 1973. roku. Niyskorzij, na poczōntku ôziymdziesiōntych rokōw, bōł za ministra we regyrōngu Pierre'a Wernera. We latach 1984.–1989. bōł deputowanym ku Ojropejskimu Parlamyntowi. Potym Mühlen siedzioł tyż we Luksymburskij Izbie Deputowanych (1989.–1991.). Ôd 1991. do 1996. reprezyntowoł Luksymburg we Ojropejskim Banku Ôdbudowy a Rozwoju.
## Publikacyje
* Ernest Mühlen: *Le marché financier luxembourgeois face à la conversion industrielle*, Imprimerie Bruck, Luxembourg, 1963
* Ernest Mühlen : *Monnaie et circuits financiers au Grand-Duché de Luxembourg*, Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1968
* Ernest Mühlen : *Les Marchés Européens des Capitaux*, Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1970
* Ernest Mühlen: *Possibilités et limites d’une politique des revenus au Grand-Duché de Luxembourg*, Publications de l’Institut Grand-Ducal, Section des Sciences morales et politiques, Vol. I, 1970, SS. 35-49
* Ernest Mühlen: *Zukunftsmodelle : Konsumgesellschaft am Scheideweg*, Luxemburger Marienkalender, 1973, SS. 48-54
* Ernest Mühlen, Pierre Werner: *Les finances communales*, Cahiers économiques, n. 4, Banque Internationale à Luxembourg, Luxembourg, pp.&nbsp;1–29, 1975
* Ernest Mühlen: *Politique de structure et aménagement du territoire*, Université Internationale de Sciences Comparées, Luxembourg, 1971
* François Biltgen, Ernest Mühlen: *La loi du 6 décembre 1991 sur le secteur des assurances : consolidation et perspectives de la place des assurances et réassurances,* Collection Réalités et Perspectives, n°3-1992, Banque générale du Luxembourg, Luxembourg, 59 p.
Ettelbruck

**Ettelbruck** (luksembursko godka: *Ettelbréck*, mjymjecko godka: *Ettelbrück*) – gmina ze sztatusym mjasta we strzodkowym Luksymburgu kero mo 7,500 mjyszkańcůw. Leży uůna na zbjygu rzykůw Sauer a Alzette. Je to tajla kantůna Diekirch, kery dali je tajlům dystrykta Diekirch.

Na rok 2005 mjasto Ettelbruck, kere je na wschodźe gminy, mjoło populacyjo 6,191 ludźi. Inkszym mjastym gminy je Warken.

W Ettelbruck krziżujům śe banowe sztreki, a lińijo do Diekirch uodłůnczo śe uod połůnczyńo Luksymburg-Liège. Ettelbruck je tyż cyntrům edukacyje a medycznygo pjastůnku lo půłnocy kreju. Mo sam tyż swojo śedźiba *Musée Mémorial Général Patton*.
Totalitarysm

**Totalitarysm** (totalitaryzm) – charakterystyčny lo XX-wječnych režimůw dyktatorskych systym řůndzyńo, kery důnžy do coukigo podpořůdkowańo spouečyństwa państwu při půmocy monopolu informacyjnygo a propagandy, idyjolůgije państwowyj, terroru tajnych instytucyji a masowyj monopartyji. Mjano uostouo utwořůny bez italskigo filozofa Giovannigo Gentile, idyjolůga Italije fašystowskych. Guůwnymi tyjoretykůma genezy totalitarysmu sům ntp. Hannah Arendt a Karl Popper.

Totalitarysm uoznočo państwa, we kerych ambicyje moderńizacyjne a mocarstwowe idům do kupy s brakym tradycyje demokratyčnyj abo - jako we připadku Ńymcůw - uobmjerźlyńo do demokracyje, jeji kryzysym abo ubůstwym. Přikuadůma państwůw totalitarnych bůuy nacyjowo-socyjolistyčno III Rajch, stalinowski Sojuš Socjalistyčnych Sowjeckich Republik lebo Chiny Mao Zedonga. Totalitarny systym řůndzyńo istńije do chwili uobecnyj we Koryji Půunocnyj.
Malta (budowńictwo)

**Malta** to je miszůng sproszkowanygo a pobełtanygo s wodům spojiwa (wopna, cymyntu, gipsu) s pjoskym. Za pora godźin uod sporzůndzyńo zmjyńo kůnsystyncyjo a tynżeje skiż chymicznyj reakcyji mjyndzy składnikůma.
Yvonne Catterfeld

**Yvonne Catterfeld** (rodz. 2 grudńa 1979 we Erfurće) – mjymjecko pjosynkorka a szauszpilerka. 
## Dyskografijo
### Albumy
* 2003 *Meine Welt* #1 we Mjymcach
* 2004 *Farben Meine Welt* #2 we Mjymcach
* 2005 *Unterwegs* #1 we Mjymcach
* 2006 *Aura* #10 we Mjymcach

### Sigle
* 2001 *Bum*
* 2001 *Komm züruck zu mir* - #76 we Mjymcach
* 2002 *Niemand sonst* - #31 we Mjymcach
* 2003 *Gefühle* - #26 we Mjymcach
* 2003 *Für dich* - #1 we Mjymcach
* 2004 *Du hast mein herz gebrochen* - #1 we Mjymcach
* 2004 *Du bleibst immmer noch du* - #21 we Mjymcach
* 2004 *Sag mir was meinst du* - #14 we Mjymcach
* 2005 *Glaub an mich* - #3 we Mjymcach
* 2005 *Eine Welt ohne dich* - #31 we Mjymcach
* 2005 *Where does the love go* (z Erykim Bennet) – #28 we Mjymcach
* 2006 *Erriner mich dich zu vergessen* - #7 we Mjymcach
* 2007 *Die Zeit ist reif* - #55 we Mjymcach

## Filmografijo
* 2001 - 2005 *Gute Zeiten, schlechte Zeiten*
* 2004 *Große haie, kleine fische*
* 2005 *Sophie - Braut wieder Willen*
* 2005 *Hallo Robie*
* 2005 *Tatort - Der Name des Orchidee*
* 2007 *Gehiemnis des Königsee*
* 2007 *Soko 5113*
* 2007 *Wenn Liebe doch so einfach wär*
* 2007 *Keinohrhasen*
* 2007 *U 900*
* 2008 *Hexe Lilli*
* 2009 *Eine Frau wie Romy*
* 2009 *Der Vulkan*

## Auskuplůngi
* Uoficyjolno neczajta
Keńesbay Raxmanov

**Keńesbay Raxmanov** (cyr. *Кеңесбай Рахманов*; rodz. 18. września 1942. we wsi Jalpaqjap, um. 2004) – karakałpacki pisorz a dramaturg. Prziszoł na świat we niybogatyj familiji ze wsii Jalpaqjap. Sam tyż chodziōł do podstawowyj a strzednij szkoły. Potym bez dwa lata tam robiōł. We 1969. ôstoł redachtorym instytutu radyjo-telewizyjnygo ôd Karakałpacyje. Ôd 1981. do 1989. roku publikowoł we magazynie Uod roku 1981 do 1989 publikowoł we magazynie *A'miwda'rya*, niyskorzij ôstoł dyrechtorym nukuskij telewizyje.

Ônego piyrsze dzieło «Tawıq» ukozało sie we cajtōngu *Jetkinshek*. Raxmanov bōł tyż cyniōnym lirykym. Postrzōd jego utworōw we tyj tymatyce idzie trefić take jak «Bult ha'm quyash», «Jambasqala», «Sen haqqında qosıq», «Ba'ha'r ha'm g'arrılar», «Tan' ashıg'ı», «Qardag'ı iz», «Sho'l da'stanı», «Jasasın paraxatshılıq» a «Tazadan kelgen oqıwshı».
Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik

**Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik** (ros. *Союз Советских Социалистических Республик*, *СССР*, trb. *Sojuz Sowjetskich Socjalisticzeskich Rjespublik*), inakszy **SSSR**, **Sojusz Sowjecki** – historyczne kůmuńistyczne (socjalistyczne) państwo w půłnocnyj a schodńij Ojropje a půłnocnyj a strzodkowyj Azyji.

Uobyjmowało plac kole 22 mln km² uod Bałtyckigo a Czornego Morza do Pacyfiku (nojsrogsze we historyji nowożytnyj śwjata), istńało uod 30 grudńa 1922 do 26 grudńa 1991.

SSSR powstoł po swyćynstwje bolszewikůw we důmowyj wojńe ze „bjołymi” (wojskami kůntrrewolucyje) i interwyncyji zagrańicznych mocarstw. W latach trzidźestych SSSR zrealizowoł industrjalizacyjo kraju i stoł śe ekůnůmicznom i wojskowom potyngům. Trwoł tyż wtynczos uokres jeszcze śylńyjszych represyjůw i moc uosůb uostało skozanych na śmjyrć abo hereszt. Uokres władze Stalina (umrził w 1953) nazwano było ńyskorzij stalińizmym.

We 1939 SSSR cuzamyn ze naźistowskimi Mjymcami napod na Polska, co bůło poczůntkym drugij śwjatowyj wojny. 22 czyrwńa 1941 mjymjecko-sowjecki sojusz skůńczůł śe angrifym naźistůw SSSR, uodtůnd SSSR bůł jednym z trzech głůwnych aljantůw II śwjatowyj wojny. SSSR uobrůńůł śe, wygroł wojna i jego armijo zdobůła Berlin.

Po 1945 roku SSSR stoł śe jednym z dwůch (społym z USA) śwjatowych potyng. Rywalizowoł z USA uo wpływy na śwjeće, co nazwano było źimnům wojnům.

W latach uoźymdźeśůntych XX stolećo SSSR społym z inkszymi regyrůnkami kůmuńistůw we schodńij Ojropje wpod w kryzys i na kůńec rozpod śe we 1991 roku, kej jego republiki uoznajmjůły ńyzoleżność jak uosobne państwa.

### Republiki sojuszu
S kůńcym swojigo istńyńo, we 1991, SSSR mjoł do kupy pjyntnośće republik (Zakałkasko FSSR we 1936 roku podźelůno na Armyńsko SSR, Azyrbejdżańsko SSR a Gruźińsko SSR; Karelo-Fińsko SSR wklůdzono do Ruskij FSSR we 1956 roku). Nojsrogszo s republik, tako skuli ludnośći, placu, jako śyły polityczno-ekůnůmicznyj, bůła to Rusko FSSR. S kůńcym istńyńo tygo państwa we SSSR kole uůnych 15 republik bůło tyż 20 republik autonomicznych, 8 uobwodůw autonomicznych, 10 uokryngůw, a jeszcze 6 krajůw a 123 uobwodůw.
Połedńowo Uosetyjo

**Uosetyjo Pouedńowo** (gruź. სამხრეთ ოსეთი – trl.: Samkhret’ Oset’i, trb.: Samchret Oseti; uoset.: *Хуссар Ирыстон* – trl.: Hussar Iryston, trb.: Chussar Iryston; rus. *Южная Осетия* – trl.: Južnaja Osetija, trb.: Južnaja Osjetija) – rejůn we půunocnyj Gruzyje kery uobejmuje teryny istńijůncygo uod 1991 roku Pouedńowouosetyjskigo Uobwodu Autůnomičnygo wlazujůncygo we skuod ůwčesnyj Gruzińskij SRR. W 1991 lokalne wuadze utwořiuy Republika Pouedńowej Uosetyje, kero uoguośiua ńypodleguość. Jeji ńyzaležność ńy zostoua uznano bez spouečność mjyndzynarodowo, a Pouedńowo Uosetyjo je traktowana kej integralno tajla Gruzyje. We tajle kero pomjyškujům we wjynkšości Gruźiny mo kontrola Gruzyjo, kero powououa we kwjetńu 2007 swoje wuadze lo Uosetyje: Tymčasowo Admińistracyjo Uosetyje Pouedńowyj (gruz.: სამხრეთ ოსეთის ადმინისტრაცია – trl.: Samkhret’ Oset’is Administrats'ia, trb.: Samchret Oseti Administracia). We śyrpńu 2008, po tym kej godka ze separatystůma ńy doua efektu, Gruzyjo začua zajmować rygjůn zbrojńy. Starća začuy śe 7 śyrpńo, 8 śyrpńa Gruzyjo zajyua Cchinwali. Separatysty sům wspjerane bez ruske fligry a wojokůw-uochotńikůw ze Rusyje.
Skrzyczne

**Skrzyczne** – nojwjynkszo gůra we Ślůnskim Beskidźe, je 1257 metrůw n.p.m wysoko. Położůno je kole mjasta Szczyrk.

Na Skrzyczne prowadzům turystyczne cesty ze Szczyrku (lo ludźi, kerzi wlazujům pjechty a jeżdżům na kołach) a tyż i zajlbana, kero je fest popularno.

Na wjyrchu wybudowano we 1933 turystyczne schrůńisko (dźiśej noleży do PTTK), a we 1992 metalowo wjeża (Radyjowo-Telewizyjowy Nadowczy Uostrzodek, RTON Skrzyczne).
Sejong Wjelgi

**Sejong Wjelgi** (kor.: **세종대왕**, **世宗大王**, transkrypcyjo: *	Sejong Daewang*; rodz. 7 maja 1397, um. 18 maja 1450) – bůł sztwortym krůlym koryjańskij dynastyje Joseon, rzůńdźůł Koryjům we lotach 1418-1450. Bůł twůrcům narodowygo alfabyta hangeul, kery wkludźůł ńimo srogigo protesta uod szkolorzy kere wjedźoły hanja.

Sejong je jednym ze dwůch władcůw Koryje kerym po umyrtńyńću przidano do mjana culaga “Wjelgi”, drůgim ś ńich je Gwanggaeto.
Kamiyń nad Ôdrōm

**Kamiyń nad Ôdrōm** (pol.: *Kamień nad Odrą*) to je historyczno wieś, kero dzisioj już niy istniyje. Bōła sołectwem we gminie Gorzice we wodzisławskim krysie. Bōła wysiedlōno skuli budowy przeciwpowodziowego poldra, co mioł ôchrōniać przed zalōniym Racibōrz, Ôpole a inksze miasta nad Ôdrōm. Wieś ôficjalnie przestała istnieć we 1999. roku.

## Ôbejzdrzij tyż
*Polder Bukōw

## Zewnyntrzne linki
*"Kamień - wieś, której nie ma" - artikel na zajcie gminy Gorzice
Godka a-pucikwar

**Godka a-pucikwar** – godka s grupy andamańskij indopacyficznych godek.
## Biblijografijo
* Merritt Ruhlen - *"A Guide to the World's Languages, Vol. 1: Classification", 1987, z. 301-378*
Ligota (Katowice)

**Ligota** (mjym.: *Ellgoth*, *Idaweiche*) – tajla dźelńicy admińistarcyjnyj Ligota-Panewńiki, kero je pouožůno na pouedńu Katowic. Je to wjelgi uostřodek kultury študynckij, skiž tygo co sům sam akadymiki, a tyž uostřodek medyčny - m. in. Państwowy Szpital Kliniczny Śląskiej Akademii Medycznej. Bez Ligota přepuywo Kuodńica, a dowńij, kej ńy bůuo we ńi tela marasu co terozki, do Ligoty ćůngli mjyškańcy Katowic, coby śe sam uokůmpać we řyce. Tak bůuo ješče na anfangu XX wjeku. We 1924 Ligota přiuůnčůno do Katowic. Nojwjynkšy wzrost ličby mjyškańcůw bůu sam we lotach 50. a 60. XX stolećo, kej pobudowano we Ligoće bloki mjyndzy ulicůma Piotrowickům, Panewnickům, Zielonogórskům a Kołobrzeskům a tyž Piotrowickům, Bromboszcza a Emerytalnům.
Gwjezdne wojny

**Gwjezdne wojny** (ang.: *Star Wars*) to je titel seryje filmůw science fiction/fantasy kero reżyserowoł George Lucas, a tyż roztůmajtych kůmiksůw, kśůnżek, szpili kůmputrowych atp., zwjůnzanych ze ůńiwersům tyj epopeje filmowyj. Zasadńiczo a pjerwotńy je to mjano dwůch trylůgiji filmowych, kere cuzamyn skłodajům śe ze 6 filmůw:
* Gwjezdne wojny: tajla IV - Nowo nadźeja
* Gwjezdne wojny: tajla V - Imperjům kůntratakuje
* Gwjezdne wojny: tajla VI - Powrůt Jedi
* Gwjezdne wojny: tajla I - Mroczne widmo
* Gwjezdne wojny: tajla II - Angrif klonůw
* Gwjezdne wojny: tajla III - Zymsta Sithůw

Plac a czas akcyje Gwjezdnych wojen je uokreślůny we napisach kere sům pokozywane na poczůntku filmu: *Za starego, pjyrwy, we pewnyj galaktyce fest furt*. Je to gyszichta starćo dwůch śůł: Republiki a Imperjům, we keryj istotny udźoł majům rycyrze Jedi. We ůńiwersum Gwjezdnych wojyn je wyznowano bez ńykerych bohatyrůw a wszyjstkich rycyrzy Jedi fikcyjno religijo Jedi, podug religijoznostwa uodmjana pantejizmu abo panentejizmu - wjara we Moc kero sprowjo a spajo do kupy Wszechśwjot.

## Linki zewnętrzne
*
Lista gatůnkůw ze zorty Rhagoletis

Lista gatůnkůw ze zorty uowocowych meskůw **[[Rhagoletis]]** uobejmuje 70 gatůnkůw na rok 2006.

* *[[Rhagoletis acuticornis]]* (Steyskal)
* *[[Rhagoletis adusta]]* Foote 
* *[[Rhagoletis almatensis]]* Rohdendorf 
* *[[Rhagoletis alternata]]* (Fallén) 
* *[[Rhagoletis bagheera]]* Richter & Kandybina 
* *[[Rhagoletis basiola]]* (Osten Sacken) 
* *[[Rhagoletis basiola]]* Osten Sacken 
* *[[Rhagoletis batava]]* Hering 
* *[[Rhagoletis berberidis]]* Jermy 
* *[[Rhagoletis berberis]]* Curran 
* *[[Rhagoletis bezziana]]* (Hendel) 
* *[[Rhagoletis blanchardi]]* Aczél 
* *[[Rhagoletis boycei]]* Cresson 
* *[[Rhagoletis caucasica]]* Kandybina & Richter 
* *[[Rhagoletis cerasi]]* (Linnaeus) 
* *[[Rhagoletis chionanthi]]* Bush 
* *[[Rhagoletis chumsanica]]* (Rohdendorf) 
* *[[Rhagoletis cingulata]]* (Loew) 
* *[[Rhagoletis cingulata]]* Loew 
* *[[Rhagoletis completa]]* Cresson 
* *[[Rhagoletis conversa]]* (Brèthes) 
* *[[Rhagoletis cornivora]]* Bush 
* *[[Rhagoletis ebbettsi]]* Bush 
* *[[Rhagoletis electromorpha]]* Berlocher 
* *[[Rhagoletis emiliae]]* Richter 
* *[[Rhagoletis fausta]]* (Osten Sacken) 
* *[[Rhagoletis ferruginea]]* Hendel 
* *[[Rhagoletis flavicincta]]* Enderlein 
* *[[Rhagoletis flavigenualis]]* Hering 
* *[[Rhagoletis indifferens]]* Curran 
* *[[Rhagoletis jamaicensis]]* Foote 
* *[[Rhagoletis juglandis]]* Cresson 
* *[[Rhagoletis juniperina]]* Marcovitch 
* *[[Rhagoletis kurentsovi]]* (Rohdendorf) 
* *[[Rhagoletis lycopersella]]* Smyth 
* *[[Rhagoletis macquartii]]* (Loew) 
* *[[Rhagoletis magniterebra]]* (Rohdendorf) 
* *[[Rhagoletis meigenii]]* (Loew) 
* *[[Rhagoletis mendax]]* Curran 
* *[[Rhagoletis metallica]]* (Schiner) 
* *[[Rhagoletis mongolica]]* Kandybina 
* *[[Rhagoletis nicaraguensis]]* Hernández-Ortiz & Frías 
* *[[Rhagoletis nigripes]]* Rohdendorf 
* *[[Rhagoletis nova]]* (Schiner) 
* *[[Rhagoletis ochraspis]]* (Wiedemann) 
* *[[Rhagoletis osmanthi]]* Bush 
* *[[Rhagoletis penela]]* Foote 
* *[[Rhagoletis persimilis]]* Bush 
* *[[Rhagoletis pomonella]]* (Walsh) 
* *[[Rhagoletis psalida]]* Hendel 
* *[[Rhagoletis ramosae]]* Hernández-Ortiz 
* *[[Rhagoletis reducta]]* Hering 
* *[[Rhagoletis rhytida]]* Hendel 
* *[[Rhagoletis ribicola]]* Doane 
* *[[Rhagoletis rohdendorfi]]* Korneyev & Merz 
* *[[Rhagoletis rumpomaculata]]* Hardy 
* *[[Rhagoletis samojlovitshae]]* (Rohdendorf) 
* *[[Rhagoletis scutellata]]* Zia 
* *[[Rhagoletis solanophaga]]* Hernández-Ortiz & Frías 
* *[[Rhagoletis striatella]]* Wulp 
* *[[Rhagoletis suavis]]* (Loew) 
* *[[Rhagoletis tabellaria]]* (Fitch) 
* *[[Rhagoletis tomatis]]* Foote 
* *[[Rhagoletis triangularis]]* Hernández-Ortiz & Frías 
* *[[Rhagoletis turanica]]* (Rohdendorf) 
* *[[Rhagoletis turpiniae]]* Hernández-Ortiz
* *[[Rhagoletis willinki]]* Aczél 
* *[[Rhagoletis zephyria]]* Snow 
* *[[Rhagoletis zernyi]]* Hendel 
* *[[Rhagoletis zoqui]]* Bush
## Zdrzůdła
Fruit Fly (Diptera: Tephritidae) Species Database uod 2006-12-22
Jan Falandys

**Jan Falandys** (nar. 18 czyrwnia 1956 we Sokołowie Małopolskim) to je polski zapaśnik, reprezyntant Polski, ôlimpijczyk. Reprezyntowoł Stal Rzeszōw. Sztartowoł we sznicie swobodnym we wagowyj kategoryji 48 kg. 20-krotny majster Polski (10-krotny indywidualny i 10-krotny drużynowy majster Polski), zdobōł tyż dwukrotnie brōnny medal Majsterstw świata (San Diego – 1979 r., Kijōw – 1983 r.) a tyż strzybrny (Bukareszt – 1979 r.) i brōnny (Budapeszt – 1983 r.) medal Majsterstw Ojropy. Reprezyntowoł Polskã na Igrzyskach Ôlimpijskich w Moskwie we 1980, kaj zajōn sztwŏrte plac. Na Turniyju Дружба-84, we Sofiji zdobōł brōnny medal.

## Linki zewnyntrzne
* Sylwetka we zerwisie wrotapodkarpacia
Ślynża

**Ślynža** (downe mjano: *Sobůtka*, dś. *Zotabarg*, mjym.: *Zobtenberg*) – gůra wysoko na 718 m n.p.m, kero ležy we Masywje Ślynžy, we wojewůdztwje dolnoślůnskim. U jeji podnůža ležy mjasto Sobůtka. Skiž jeji widočnyj s daleka sylwetki, srogij wysokośći wzglyndnyj a tyž specyfičnygo mikroklimatu mjanowano *Ślůnskim Uolimpym*. 

Gůra uod pradownych časůw bůua uostřodkem kultu religijnygo, a gynau půgańskich kultůw solarnych. Je tyž mjanowano skiž tygo *Gůra třech kultur* (słowjańskij, germańskij a celtyckij). Śladůma po ńich sům kryngi kamjynne a posůngi, s kerych nojbaři znane to Ńydźwjedź a Frelka s rybům. Bez rodźimowjercůw dali je powožano za śwjynto gůra, a uobchodzům tam uůńi swoje śwjynta. Terozki na wjyrchu Ślynžy znojduje śe kośćou katolicki.

Je tam tyž wježa widokowo, schrůńisko (uoficjalńe Chaupa Turysty - *Dom Turysty*) im. Romana Zmorskigo a mašt Cyntrům Nadawčygo Ślynža.
Fana Italije

**Fana [[Italijo|Italije]]** je prostokōntym potajlowanym na trzi piōnowe pasy: zielōny, bioły i czyrwōny. Trzi pasy ô roztōmajtych farbach nawiōnzujōm do Francuskij Rewolucyje i ôkryślajōm znaczynie trzecigo stanu we reskyrowaniu państwym. Fana przijyntŏ we 1796 roku.
Fana Polski

**Fana [[Polska|Polski]]** je prostokůntym potajlowanym na dwa půźůme gurty: bjoły a czyrwjůny. Pjyrszy roz te farby uznono za narodowe 3 moja 1792. Wuůnczas przi uobchodach I roczńice uchwolyńo Kůnstytucyje 3 moja jeji uczestńiki wystůmpili we bjołych uobleczyńach ze czyrwjůnymi szarfůma abo wstyngůma, co wźyno śe ze wapynu Polski - bjołygo adlera na czyrwjůnyj tarczy. 
### Uobezdrzij tyż
* Polska
* Wapyn Polski
Nowe Atyny

**Nowe Atyny** to bůła pjyrszo wydano we Polsce yncyklopedyjo powszechno, keryj autorym bůł Benedykt Chmielowski. Mjoła uůna dwa wydańa, pjyrsze we rokach 1745-1746 a druge, poszyrzůne a uzupełńůne, we lotach 1754-1764. "Nowe Atyny" to kůmpilacyjo srychtowano s prac wjyncyj kej 100 autorůw, uod starożytnośći aże po autorůw wspůłczesnych Chmjelowskimu.

Yncyklopedyjo ta ńy mo ukłodu hasłůw podug alfabyta, yno ukłod wjecowy (podug tymatůw). Pochodzům ś ńi znůme cytaty, l. b. "*kůń, jaki je, kożdy widźi*" abo "*kozy - śmjerdzůnco zorta gadźiny*". Skiż tygo, co bůło we ńi mynga uopisanych fantastycznych stworůw, czarůw, zabobůnůw a inkszych sprow ńyuznowanych bez nauka, bůła fest a fest krytykowano kej bajszpil na ćemnota kero panowoła za czasůw saskich.
Szyńdźelńa

**Szyńdźelńa** (pol. *Szyndzielnia*, dowńi *Szędzielnia*, mjym. *Kamitzerplatte*) – gůra Ślůnskigo Beskidu, 1028 metry wysoko. Położůno je půmjyndzy dolinůma Uolszůwki, Wapjyńiki a Bjołki, we grańicach mjasta Bjelska-Bjołyj, we grańicach Landszaftowego Parku Ślůnskigo Beskidu.

Pod wjyrchym, na wysokośći 1001 m n.p.m, stoji turystyczne schrůńisko, kere wybudowała mjymjecko uorgańizacyjo Beskidenverein we 1897 roku. Je to pjyrsze schrůńisko we polskij tajli Ślůnskigo Beskidu, kere dźoło do dźiśej. Kole schrůńiska je mało zygroda botańiczno.

Na Szyńdźelńa prowadźi moc cestůw turystycznych - ze Bjelska-Bjołyj, Klimczoka, Bystryj (a gynau ze Koźyj Gůry) a Uolszůwki Gůrnyj. Fest popularno je tyż zajlbana (dźoło uod 1953).
Klimczok

**Klimczok** (pol. *Klimczok*, dowńi tyż *Klimczak*) gůra we Ślůnskim Beskidzie, we Paśmje Barańij Gůry, wysoko na 1117 metrůw. Bez wjyrch przebjygo grańica małopolsko-ślůnska. Klimczok je tyż nojwyższym  placym Bjelska-Bjołyj.

Pod Klimczokym stoji turystyczne schrůńisko, kere noleży do PTTK (*Polske Towarzistwo Turystyczno-Krajoznawcze*). Dowńi bůło prywatne, a we 1930 noleżoło do mjymjeckij uorgańizacyje Beskidenverein (mjanowało śe *Klementinenhütte* abo *Klymyntynůwka* - we polskij godce *Klementynówka*).

Na polańe kole schrůniska dźało mały narćarski wyćůng. Lo turystůw sům pjesze cesty ze Szyńdźelńi, Szczyrku, Bystryj, Błatńij a przełynczy Karkoszczůnka.
Turystyczne schrůńisko

**Turystyczne schrůńisko** – uobjekt lo uobsłůgi turystůw, kerzi můgům tukej przekimać abo jodać. We ńykerych schrůńiskach dźołajům informacyjne půnkty  a dyżurki ratůwńikůw GOPR (Gůrske Uochotnicze Pogotowje Retůngowe).

Nojwjyncy turystycznych schrůńisk we Polsce je we gůrach, kaj we wjynkszości noleżům do PTTK (Polske Towarzistwo Turystyczno-Krajoznawcze).

Do schrůńiskůw zarachowuje śe tyż bacůwki, kere sům myńsze. Inkszy zorty turystycznych uobjektůw to schrůny a celtowe bazy (uotwarte ino bez lato).
Słowacko godka

**Słowacko godka** (słow. *slovenský jazyk*, *slovenčina*) przinoleży do zachodńosłowjańskij godkowyj czelodki. Godkům tům godo przez 6 mln ludźi - przede wszyjskim na Słowacyji a we przinoleżnyj do Syrbije Wojwodińe, kaj je urzyndowům godkům. Używajům uůnyj tyż Słowoki půmjyszkałe we Polsce, Růmůńiji, we Madźarach, we USA a Kanadźe. We Polsce słowacko godka moge być zdowano przi maturze jako jedno zy nowobytnych godkůw.

Słowacko godka je fest blisko spowinowacůno ze czeskům. Djalekty słowacke sům mjyndzy sobům fest rostoliczne, wnůntrz wyrůżńo śe 3 jejich grupy: 
* **wschodńosłowacki** (nojbliższy polskij godce), 
* **strzodkowosłowacki** (majůncy moc znakůw wzajymnych ze godkůma połedńowosuowjańskymi, uosobliwje słowyńskům), 
* **zachodńosłowacki** (po blisku czeskij godce).
Sopot

**Sopot** (pol.: *Sopot*, kaszub.: *Sopòtë*, *Sopòt*, mjym.: *Zoppot*) – mjasto we Polsce, půmorskim wojewůdztwje. Leży mjyndzy Gdańskym a Gdyńům, nad Gdańskům Zatokům (Bałtycke Morze). Je to nojmyńszy (podug powjyrzchńe) krys we Polsce. Cuzamyn ze Gdańskym a Gdyńům tworzi Trůjmjasto, a ze inkszymi uokolicznymi mjastami - gdańsko aglůmeracyjo.

Sopot je popularnym nadmorskim kurortym. Nojbarzi je znany skuli nojdugszego we Ojropje mola a skuli festiwalu Sopot Festiwal.
Bźińička

**Bźińička** (pol.: *Bziniczka*) – prawy dopuyw Mouyj Panwje, zlokalizowano guůwńy we wojewůdztwje uopolskim, nale swoje zdřůduo mo we wojewůdztwje ślůnskim.

Řyka wypuywo s uokolic Gwoźdźan. Zdřůduo Bźińički zlokalizowane je na wysokośći ůng. 270 m n.p.m. Řyka puyńe we wjynkšośći we leśnym uotočyńu urygulowanym korytym uo šyrokośći 2–3 m. Na zachůd uod Pludrůw uopuščo teryn gminy Dobrodźyń a wpuywo do gminy Kolůnowske, puyńe postřůd wydmůw. Na tym uodćinku charakteryzuje śe zbližůnym do naturalnygo přebjygym koryta uo střredńij šyrokośći 3 m. Bźińička uchodźi do Mouyj Panwi we Kolůnowskym na wysokośći 190 m n.p.m. Dugość ćeku wynośi ůng. 19&nbsp;km. we gmińe [olůnowske nauokouo řyki stwořůny uostou Zespůu přirodńičo- krajobrazowy "Nad Bźińičkům" (polsko godka: *Nad Bziniczką*).
Pradźod

**Pradźod** (czes. *Praděd*, mjym. *Altvater*, pol. *Pradziad*) – nojwyższo gůra Morawije a Gůrnygo Ślůnska, tyż Wschodńich Sudetůw (a Czeskiego Ślůnska), wysoko na 1491 myjtry. Położůno je we paśmje gůrskym Jeśůńiki.

Pradźod je fest popularny postrzůd turystůw. Je to wjelgi uostrzodek źimowych szportůw - dźało sam 6 wyćůngůw narćarskych, a na wjyrch prowadzům cesty tyrustyczne pjesze a lo tych, kerzi jeżdżům na kołach.

We becyrku Pradźada je pora schrůniskůw lo turystůw: na sůmym wjyrchu a kůnsek dali: *Barborka*, *Ovčárna* a *Švýcarna*. Na gůrze stoji tyż wjelgo telewizyjno-widokowo wjeża, ze keryj je gryfno panorama Sudetůw, a ńykej tyż Alpůw a Tatrůw. Dowńi stała tukej wjeża we stylu neogotyckym (we mjymjeckij godce *Habsburgwarte*, *Altvaterturm*, a we wojna *Adolf Hitler Turm*) nale zbuliła śe we 1959. Uode 2004 we Turyngiji stoji akuratno kopijo *Altvaterturm*.
Valentia

**Valentia** (irl.: *Dairbhre*) to je wyspa, kero leży wele zachodńigo kraju Irlandyje. Je uůna połůnczůno mostym ze půłwyspym Iveragh, je sam tyż průmowy kůplůng mjyndzy Knighstown na Valentii a Portmagee na půłwyspje Iveragh. Wyspa je na 11&nbsp;km dugo a 3 szyroko, zajmuje 33&nbsp;km² placu a pomjyszkuje sam ůng. 650 ludźi. Je znajůmo tyż skiż tygo, co bůł sam we 1866 roku wschodńi kůńec telekůmůńikacyjnyj lyńije przećepany bez Atlantyk, kero fůngowała do 1966.
Judajizm

**Judajizm** – religijo můnotejistyčno, kero ukštoutowoua śe we II tyśůncleću p.n.e. Je ůuna pjyršo s religiji abrahamowych a norodowo religijo lo Žydůw. Wyznowcůw mo na coukym śwjeće, nojwjyncyj we Stanach Zjydnočůnych (5,6 mln) a we Izraelu (4,7 mln). Jeji podstawa to wjara we jedynygo a ńypodźelnego Boga, kery zawor wječysty ukuod s ludym Izraela, dowajůnc mu uochrůna a půmoc we zamjan za posušyństwo jygo nakazům.
Larmo

**Larmo** to we akustyce wszyjske ńypożůndane dźwjynki kere majům ajnflus na akustyczne tło. Larmo we strzodowisku je zjawiskym subjektywnym, to sům kożdyj zorty bezpotrzebne, ńyprzijemne a ućůnżliwe dźwjynki. We medycyńe sům to kożdyj zorty ućůnžliwe a bezpotrzebne dźwjynki, kere majům ajnflus na zdrowje czowjeka abo bezpostrzedńo (bez możliwość uszkodzyńo narzůndu słůchu), abo postrzedńo, bez ajnflus na ludzko psychika.
Wjelgopolski Gorzůw

**Wjelgopolski Gorzůw** (pol.: *Gorzów Wielkopolski*, mjym.: *Landsberg an der Warthe*) – mjasto a grodzki krys we lubuskim wojewůdztwje, kere je śedźibům starostwa gorzowskigo krysu (źymskigo), lubuskigo wojewody a inkszych wojewůdzkich insztytucyji. Nojsrogsze mjasto we wojewůdztwje. Bez Wjelgopolski Gorzůw przepuywo rzyka Warta.

## Przipisy
Gruzyjo

**Gruzyjo** (gruź. **საქართველო**, *Sakartwelo*) – państwo we Azyje, na Zakaukaźu. Grańica mo ze Azerbejdžanym, Armyńijům, Turcyjům, Rusyjům, a na zachodźe grańicům Gruzyje je Moře Čorne. Państwo mo tyž dwje prowincyje, kere ńy sům ńykej powožane jako integralno tajla Gruzyje. Sům to Abchazyjo a Uosetyjo Pouedńowo. Jejich samostanowjyńy uznowo ale ino Rusyjo a Ńikaragua.