open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leonard Cohen

**Leonard Cohen** (rodz. 21 wrześńa 1934 we Montrealu,um.7 listopada 2016 we Los Angeles) - kanadyjski poeta, pisorz a pjosynkorz kery tworził we stylu folk rok. Jygo fater bůł Polokem a matka Litwinkům, uoba żydowskigo pochodzyńo. Nojpjyrw bůł znůmy jako autor gydichtůw a růmanůw (*The Favorite Game*, wydano 1963 a *Beautiful Losers* wydano we 1966 roku). Dźepjyro we 1965 bez cufal wźůn śe do porzůndku za śpjywańe - wuůnczas jygo śpjywka *Suzanne* we wykonańu Judy Collins uostoła szlagrym roka. Judy Collins namůwjyła go, coby zaśpjywoł na Newport Folk Festival, a to bůł anfang jygo karjery pjosynkorza.

### Dyskografijo
* 1967 *[[The Songs of Leonard Cohen]]*
* 1969 Songs from a Room
* 1971 Songs of Love and Hate
* 1973 Live Songs
* 1974 New Skin for the Old Ceremony
* 1977 Death of a Ladies' Man
* 1979 Recent Songs
* 1984 Various Positions
* 1988 I'm Your Man
* 1992 The Future
* 11994 Cohen Live
* 2001 Field Commander Cohen – Tour of 1979 (live)
* 2001 Ten New Songs
* 2004 Dear Heather
* 2006 *[[Blue Alert]]* (autor tekstůw, producynt)
* 2009 Live in London (live, idźe go tyż dostać na DVD)
* 2012 Old Ideas
* 2014 Popular Problems

### Necowe uodwołańa

* leonardcohenfiles.com (we angelskij godce)
Boris Carmeli

**Boris Carmeli** (rodz. 1924 we Magdeburgu, um. 31 lipńa 2009 we Zürichu) – italski uoperowy śpjywok, bas. We swojij karjerze mjoł przez 70 uoperowych rolůw a przez 80 we uoratoryjach. Wystympowoł we La Scali a na inkszych nojsrogszych uoperowych scynach śwjata, we tym pode batutům Yehudi Menuhina. Ńyroz wystympowoł we italskij telewizyji a groł tyż we muzycznych filmach.

### Necowe uodwołańa
* Bjografijo we angelskij godce
* Bjografijo we polskij godce
Daniel Jarque

**Daniel Jarque González** (rodz. 1 styczńa 1983 we Barcelůńe, um. 8 śyrpńa 2009 we Florencyji) – szpańelski fusbalok kery groł jako uobrůńca we manszafće Espanyol Barcelona. We Primera División zagroł 173 szpile a trefjůł 8 torůw. Groł tyż we reprezentacyji Szpańije we fusbalu we juńorskich manszaftach (U-17, U-19, U-20 a U-21).
Norbert Wójtowicz

**Norbert Wójtowicz** (rodz. 1 grudńa 1972 we Płocku) – polski znowca gyszichty, teolog, myślićel a publicysta. Przinoleży do *Polskigo Towarzistwa Heraldycznygo*, *Płockigo Towarzistwa Naukowygo*, *International Association of Amateur Heralds*, *Polskigo Hugynockigo Towarzistwa*, *Kůnfederacyje Spiskij* a *The Order of Saint Isidore of Seville*. Uod 2008 człůnek Nojwyższyj Rady *Śwjatowyj Rady Podszukůnkůw uo Polůńije* (The World Research Council on Poles Abroad). W 2005 nagrodzůny nadgrodům „Złote pióro Wolnomularza Polskiego”. S przekůnań politycznych je kůnserwatystům.

### Bibljografijo:

* „Sztuka Królewska. Historia i myśl wolnomularstwa na przestrzeni dziejów” (Wrocław 1997) ISBN 83-900696-3-6
* „Wielki Architekt Wszechświata. Teologiczna krytyka masońskich wizji Boga” (Wrocław 1999) ISBN 83-910542-5-X
* „Antymasońska kampania 1938” (Krzeszowice 2005) ISBN 83-60048-10-X
* „Rozmowy o masonerii” (Krzeszowice 2005) ISBN 83-60048-21-5 
* „Masoneria. Mały słownik” (Warszawa 2006) ISBN 978-83-7192-307-4 
* „Praemiando Incitat - Order Świętego Stanisława (Wybrane dokumenty)” (Warszawa 2007) ISBN 978-83-925702-0-2
Jamajsko godka

**Jamajsko godka** (po jamajsku *Patois* abo *Patwa*) – je kreol używany we Jamajce. Powstowoł przi ynglickij godce, nale mo sroge anflusy godki akan a skupiny godek bantu użiwanych we Africe.

Pjyrszo kśůnżka we ty godce szrajbnůł Claude McKay we 1912 a bůła to *Songs of Jamaica* (po naszymu: *Śpjywki Jamajki*). Je nale problyma za abecadłem, bo *Patois* ńy mo jednygo ustalony alfabetu. Do bajszpilu słowo *sam* (sztandardowy angelski: *there*) idzie zapisować *de*, *deh* abo *dere*. Nojbarzi popularno je zistyma Cassidy-LePage
Důnaj

**Důnaj** (łać. *Danubius*, mjym. *Donau*, słow. *Dunaj*, madź. *Duna*, chor. *Dunav*, serb. a buł. *Дунав*, rum. *Dunărea*, ukr. *Дунай*) – drugo (pjyrszo je Wołga) nojdugszo rzyka we Ojropje. Je 2845 (uod Donaueschingen) lebo 2888 (uod Furtwangen) km dugo a mo 795 686&nbsp;km² wjyrchu śćykańo.

Zdzůdło mo we Mjymcach a płyńe uod zachodu na wschůd bez 10 państwůw: Mjymcy, Austrijo, Słowacyjo, Madźary, Chorwacyjo, Syrbijo, Růmůńijo, Bułgaryjo, Mołdawijo a Ukrajina. Důnaj wpado do Czornego Morza. Nojwjynkszym dopływym Důnaju je Ćisa, a nojwjynkszym mjastym nad rzykům - Budapeszt.
La Linea

**La Linea** to je seryjo italskich ańimowanych filmůw, kerych bohatyrem je postać narysowano bez tajemńiczo rynka. Na jeji ceśće pokozywoły śe coroz to nowe przeszkody. Reżysyrem filma bůł Osvaldo Cavandoli, a głos podkłodoł Carlo Bonomi. Cołko seryjo mo 90 tajli. Postać ze "La Linea" bůła użyto we reklamje mobilńokowygo neca Simplus a inkszych.

### Necowe uodwołańa
* La Linea
* imdb
Eartha Kitt

**Eartha Kitt** (rodz. 17 styczńa 1927 we North, um. 25 grudńa 2008 we Nowym Jorku) – amerikańsko szauszpilerka, śpjywoczka a kabaretowo artystka, nojbarzi znůmo skiż roli baby-kota.

### Filmografijo
**Casbah* (1948) 
**New Faces* (1954) 
**The Mark of the Hawk* (1958) 
**St. Louis Blues* (1958) 
**Anna Lucasta* (1959) 
**Saint of Devil's Island* (1961) 
**Uncle Tom's Cabin* (1965) (głos) 
**Synanon* (1965) 
**Up the Chastity Belt* (1971) 
**Friday Foster* (1975) 
**All By Myself: The Eartha Kitt Story* (1983) 
**The Serpent Warriors* (1985) 
**Dragonard* (1987) 
**Master of Dragonard Hill* (1989) 
**Erik the Viking* (1989) 
**Living Doll* (1990) 
**Ernest Scared Stupid* (1991) 
**Boomerang* (1992) 
**Fatal Instinct* (1993) 
**Unzipped* (1995) 
**Harriet the Spy* (1996) 
**Ill Gotten Gains* (1997) 
**I Woke Up Early the Day I Died* (1998) 
**Anything But Love* (2002) 
**Holes* (2003) 
**On the One* (2005) 
**Preaching to the Choir* (2005) 
**And Then Came Love* (2007)

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Earthy Kitt
Les Paul

**Les Paul** (rodz. 9 czyrwca 1915 we Waukesha, um. 13 śyrpńa 2009 we White Plains) – amerikański dżezowy gitarzista a tyż wynalozca. Nojbarzi znůmy skiż wynaleźyńo elektrycznyj gitary kero ńy mjoła rezonansowygo pudła. Jygo prototyp ńy znod zastosowańo, nale model Gibson Les Paul, kery zaprojektowoł lo firmy Gibson, doł możliwość powstańo rokowyj muzyce a je bezma ńyzmjyńůny we użyću aże do dźiśej. Inksze jygo wynalozki to overdubbind, delay a wjelośladowe nagrywańe. Dostoł nadgroda Grammy Trustees Award we 1983 roku.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Les Paula (we angelskij godce)
Kėdainiai

**Kėdainiai** (pol. *Kiejdany*) je mjasto we strzodkowyj Litwje, we uokryngu Kaunas, po uobuch strůnach rzyki Nevėžis, 51 kilomyjtrůw na půłnoc uod Kaunas. Půmjyszkuje we ńim bezma 31 tyś. ludźi. Kėdainiai je głownym mjastym gminu Kėdainiai a szołtystwa uo takym samym mjańe. Na teryńe mjasta do rzyki Nevėžis wpado tyż Dotnuvėlė a Smilga (uod zachodu) a Obelis (uod wschodu).

Stare mjasto we Kėdainiai je wpisane we register kulturalnyj erbizny jako mjejski dynkmal. Stojům tam sztyry kośćoły (katolicki kośćůł Śwjyntygo Zefyla a kośćůł Śwjyntygo Jerzygo a tyż protestancke a Kośćůł Pańskigo Przemjyńyńo). Lů mjasta wożno je industryjo (znamjyńńy chymiczno a przerobjyńo jodła). Sům sam tyż dwje poczty.
Wisconsin

**Wisconsin** (/wɪˈskɒnsɨn/) to je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Michigan a Gůrnym Jeźorym, na wschodźe ze Jeźorym Michigan, na połedńu ze Illinois, a na zachodźe ze stanůma Minnesota a Iowa.

## Nojsrogsze mjasta
* Milwaukee
* Madison 
* Green Bay 
* Kenosha 
* Racine 
* Appleton 
* Waukesha

Stolica - Madison

Wjelość ludźi - 5 627 967

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta stanu Wisconsin (we angelskij godce)
International Standard Book Number

**International Standard Book Number**, skrůt **ISBN** to je uńikalno, 13-cifrowo nůmera, po keryj idźe zidentyfikować kożdo kśůnżka. Sztandard ISBN bůł wkludzůny nojsampjyrw we Wjelgij Brytańije we 1966 pode mjanym "*Standard Book Numbering*" (SBN). We 1970 zostoł uůn przijynty uod ISO jako sztandard ISO 2108 we 1970 roku. S anfanga kożdo kśůnżka mjoła 10-cifrowy kod, uod 1 styczyńa 2007 mo 13 cifrůw.

### Necowe uodwołańa
* Mjyndzynarodowo Biblijoteka ISBN we Berlińe
Dâmboviţa (rzyka)

**Dâmboviţa** – rzyka we Růmůńiji, lewy dopływ rzyki Argeş. Je 269&nbsp;km dugo (podug inkszego zdzůdła 286).

Zdzůdło mo we Fogaraskich Gůrach, płyńe bez Bukareszt a Wołosko Ńiźina.
Buckow (Märkische Schweiz)

**Buckow (Märkische Schweiz)** – mjasto we Mjymcach, we landźe Brandynburgijo, we kryśe Märkisch-Oderland. Je rozlygowane wele jeźora Schermützelsee, 45&nbsp;km na wschůd uod Berlina.
Newada

**Newada** je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw. Grańica mo na půłnocy ze sztatůma Uoregůn a Idaho, na wschodźe ze Utah, na połedńu ze Arizůnům a na zachodźe ze Kaliforńijům.

Nojsrogsze mjasta:

# Las Vegas
# Henderson
# Reno
# North Las Vegas

Stolica - Carson City.

Wjelość ludźi - 2,600,167

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Newada (we angelskij godce)
Myjtermas

**Myjtermas** to je przirzůnd, kerym idźe zbadać dugość klamotůw. Zauobycz je to zwijano stalowo taśma we plastikowyj uobudowje. Beztůż rozwijo śe jům do radyj dugośći, coby reszta taśmy uostała we postrzodku uobudowy. Taki mas używo śe btp. we bale abo we geodezyji. Kożdy myjtermas mo uokreślůno dugość we myjtrach, nojczyńśći uod 2 do 10 myjtrůw - s fedrům, kero zwijo taśma po jeji puszczyńu, nale trefjo śe tyż industryjne mjary do 100 metrůw, kere czynsto sům wyposażůne we kwyrlok, beztůż taśma trza chować nazod rynkům.
N.N.

**N.N.** (ze łać.: *nomen nescio* - mjana ńy wjym) – akrůńim, kery je używany nojczyńśći uod gerychtůw a we inkszych prawńiczych pismach, kerym uokryślo śe persůny kerych mjano je ńyznůme. Pochodźi uod czasůw Rzimskigo Imperyjům, kaj go używano we przikładach na kerych szkolili śe szkolorze kere uczyli śe prawa.
Toni Sailer

**Toni Sailer** (rodz. 17 listopada 1935 we Kitzbühel, um. 24 śyrpa 2009 we Innsbrucku) – austrijocki alpejski narćorz, szauszpiler a pjosynkorz. Nojbarzi znůmy skiż tygo co na Źimowych Uolimpijskich Igrziskach we Cortina d'Ampezzo wygroł wszysjke 3 kůnkuryncyje: slalům, zjazdowy bjeg a slalům-gigant. Mjoł tyż we dorobku 5 mydajlůw ze Mistrzostw Śwjata, we tym sztyry złote.

### Necowe uodwoańa
* Toni Sailer na neczajće FIS
Płońsk

**Płońsk** – mjasto we Polsce nad rzykům Płůnka, we mazowjeckim wojewůdztwje, śedźiba płůńskigo krysu.
La Rochelle

**La Rochelle** to je mjasto we Francyji, nad Biskajskům Zatokům, we regijůńe Poitou-Charentes a departamyńće Charente-Maritime. Mo 80 055 (podug danych ze 2004 roku). Je to morsko hawyna a turystyczny uostrzodek. Uod 1985 we kożde lato je muzyczny festiwal "Francofolies".

### Necowe uodwołańa
* Neczajta La Rochelle
Rudźyńec

**Rudźyńec**, dowńi *Rudzinitz* abo *Rudgershagen* - wjeś we ślůnskim wojewůdztwje, we gliwickim kryśe. Je sam kośćůł św. Michoła, a we pałacu stwajůnym we 1876 roku terozki je podstawowo szula. Je sam tyż dynkmal-krziż lo zabitych a zagińůnych we I śwjatowyj wojńe.
Bjerawka

**Bjerawka** (pol. *Bierawka, Bierawa*, dowńi tyż *Birowa*, mjym. *Birawka, Bierau*) – rzyka we Gůrnym Ślůnsku, lewy dopływ Uodry. Je 55,5&nbsp;km dugo, a mo 394&nbsp;km² wjyrchu śćykańo.

Zdzůdło mo we mjeśće Uorzesze, we zidlůngu Bujakůw, płyńe bez lasy mjyndzy Koźlym, Glywicůma, Rybńikym a Raciborzym. Wpado do Uodry kole wśi Bjerawa.
Usain Bolt

**Usain Bolt** (rodz. 21 śyrpńa 1986 we Trelawny) – jamajski lekoatleta, sprinter. Mo trzi title uolimpijskigo majstra (we bjegu na 100, 200 a 4x100 myjtrůw), dwa title majstra a tyż dwa wicemajstra śwjata. Mo teroźńe rekordy śwjata we bjegu na 100 myjtrůw (9,58 s) a 200 myjtrůw (19,19).

### Necowe uodwołańa

* Usain Bolt we portalu IAAF
Sjergej Michałkow

**Sjergej Władimirowicz Michałkow**, rus: *Сергей Владимирович Михалков*, rodz. 27 lutygo 1913 podug juljańskigo kalyndorza (12 marca 1913 podug gregorjańskigo) we Moskwje, um. 27 śyrpńa 2009 tyż we Moskwje) – ruski poeta, autor kśůnżek lo bajtlůw, nojbarzi znůmy jak autor tekstu hymnu Sowjeckigo Sojusza a ńyskorzi Hymnu Rusyje.
Musée d'Orsay

**Orsay** (fr.: *Musée d'Orsay*) to je muzyjům we Paryżu, rozlygowane na lewym brzegu Sekwany. Mo we śe uosobliwje francuski kůnszt ze rokůw 1848-1918.
Uotwarte uostało we 1986 roku. Mo wjyrch 57 400 m². We 2007 roku mjało 3 200 000 gośćůw.
## Necowe uodwołańa

* Neczajta Musée d'Orsay
Guerrero

**Guerrero** to je sztat we Meksyku nad Pokojnym Uoceanym. Mo 64 281&nbsp;km² wjyrchu a půmjyszkuje go 3 115 202 ludźi (2005). Jygo stolicům je Chilpancingo de los Bravo.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta sztatu Guerrero
Krzysztof Respondek

**Krzysztof Respondek** (rodz. 17 lipnia 1969 r. we Miasteczku, um. 22 grudnia 2023 we Zobrzu) – ślōnski szauszpiler, kabareciôrz a śpiywŏk. Ôd 1999 do śmierci ukazowoł sie w kabarecie Rak, a ôd 2007 do 2015 wystympowoł w syrialu *Barwy szczęścia* (*Farby szczyńściŏ*). 

## Filmografijo
* 1991: *Melodyjka* (etijōda szkolnŏ) jako śpiywŏk
* 1993: *[[Magneto (film)|Magneto]]* jako Mody Magneto
* 1995: ''Wakacje na Hawajach'' jako Bronek
* 1997: *[[Sława i chwała (telewizyjny seryjal)|Sława i chwała]]* jako Wiewiórski, syn lokaja Stanisława
* 1999–2007: *[[Święta wojna (telewizyjny seryjal)|Święta wojna]]* jako Ewald
* 2005: *[[Barbórka (film)|Barbórka]]* jako Krystian
* 2006: *[[Kryminalni. Misja śląska]]* jako podkōmisŏrz Łukasz Strzelecki
* 2006: *[[Kryminalni]]* jako podkōmisŏrz Łukasz Strzelecki
* 2007: *[[Odwróceni]]* jako Marian Huba, kōmisŏrz ze CBŚ
* 2007–2015: *[[Barwy szczęścia]]* jako Michał Jeleń
* 2008: *[[I kto tu rządzi?]]* jako Krystian (gōścinny we 47 ôdc.)
* 2008: *[[Agentki]]* jako Klemens Grójecki
* 2009: *[[Naznaczony]]* jako Stanisław Kornacki
* 2009: *[[Na dobre i na złe]]* jako Sławek, fater Werōniki (gōścinny we 368 ôdc.)
* 2010: *[[Laura (film)|Laura]]* – Zbyszek Nowak
* 2011: *[[Hotel 52]]* jako Paweł, mōnż Mileny (gōścinny we 40 ôdc.)
* 2013: *[[Prawo Agaty]]* jako Wiktor Tumski (gōścinny we 43 ôdc.)
* 2013: *Okruchy* (etijōda szkolnŏ) jako grubiŏrz
* 2023: *[[Komisarz Alex]]* jako Daniel Bitner (gōścinny we 246 ôdc.)

## Tyjater
* 1993: *Duże z pianką* jako Pan 3 (reż. Józef Skwark)
* 1993: *Ślady* jako Świadek (reż. Józef Szajna)
* 1993: *Księżniczka Turandot* jako Tartaglia (reż. Dariusz Miłkowski)
* 1993: *[[Skrzypek na dachu]]* jako Żebrŏk Naum (reż. Marcel Kochańczyk)
* 1994: *[[Ania z Zielonego Wzgórza]]* jako Gilbert Blythe (reż. Maciej Korwin)
* 1994: *Evita* jako Che Guevara (reż. Marcel Kochańczyk)
* 1996: *Ocean niespokojny* jako Federico (reż. Dariusz Miłkowski)
* 1996: *Gershwin* (reż. Zofia Rudnicka)
* 1997: *Pomsta* jako Wacław (reż. Henryk Konwiński)
* 1997: *[[Fame (musical)|Fame]]* jako Joe (reż. Wojciech Kępczyński)
* 1999: *Na szkle malowane* jako Janosik (reż. Józef Skwark)
* 2021: *Pinokio. Il grande musical* jako Geppetto (reż. Magdalena Piekorz)

## Linki zewnyntrzne
* Krzysztof Respondek we bazie Filmweb
* Krzysztof Respondek we bazie imdb
* Krzysztof Respondek we bazie Film Polski
* Krzysztof Respondek we bazie e-teatr.pl
Walentina Matwijenko

**Walentina Iwanowna Matwijenko** (rus.: *Валентина Ивановна Матвиенко*, rodz. 7 kwjetńa 1949 we Szepjetůwce we Ukrajińe) – gubernatůr Pejtersburga.
Tyta

**Tyta** – geszynk kery podug zwyku dowo śe bajtlům kej idům pjyrszy roz do szkoły, do pjyrszyj klasy. Je podano na růg uopwitośći, zrobjůno ze kolorowygo papjůra uobwińůnygo celofanym a zwjůnzanygo szlajfkům na wjyrchu. Do tyty wrazuje śe bůmbůny, szekulada a inksze maszkety.
Tyka

**Tyka** je zorta grańo we fusbal na jednyj połowje szpilplacu. We tyka gro śe we pora (nojmyńi 3) persůny, ze czygo jedyn stoji we bramce, a inksze furgajům po bojisku. Tyn jedyn tormůn to je tyn, co uůn przegroł we losowańu (nojczyńśći gro śe tak, iże trza świtnyć balům do bramki, a tyn fto świtnył nojńiży abo ńy trefjůł we bramka stoji). Nojlepi je trefić we spojyńy, potym je lata, supek a wyżki na bramce). Nojwożńijszo reguła we grańu je tako, iże ino roz idźe tyknůnć bala, uod czygo je mjano szpilu - *tyka*. Reguła ta ńy je prawo, kej fto śe balům podbijo we lufće, abo wyleźe za lyńijo połowy - tedy moge uůn tykać bala wjela razy chce. Celym gry je strzylyńy tormanowi dano wjelość torůw (znoleżńy na ugodańy moge to być uod 5 do ańi 11). Czynsto tyż smołwjo śe co do tygo, iże kej ftoś slyźe ze bramki kej mu jeszcze ńy lutnyli jakij ilośći (ntp. 2 torůw) to uůne mu śe kasujům. Slyź ze bramki do śe, kej fto inkszy jaki feler zrobjůł. Take felery to sům kej fto 2 razy tykńe bala, abo po jigo tykńyńću bala wyleći na růg abo aus. Roz za czas gro śe tyż tak, iże kej fto tykńe bala rynkům to tyź idźe na bramka.

Jak fto straći ta ustalůno wjelość torůw to dostowo kara. Znoleżńy na smołwjyńy na poczůntku moge uůn uodpaść, a już bestůż ńy gro, ino uobźyro kej inksze śe szpilajům, abo dostać kopy balům we rzić. Nojczyńśći gro śe tak, iże we pjyrszyj růndźe kożdy świto roz, nale we drugij już 2 razy, a tak dali.

## Uobejzdrzij tyż
*krata
*fusbal
Édouard Manet

**Édouard Manet** (rodz. 23 styczńa 1832 we Paryżu, um. 30 kwjetńa 1883 we Paryżu) – francuski malyrz, poważany za jednygo s pjyrszych impresjůńistůw. Na jygo dźeła mjoły ajnflus malunki Tycjana. Nojbarzi znůmy ze uobrozůw "Le Déjeuner sur l'herbe" (śnodańe na trowje) a "Olympia". Na uobu przedstowjoł baby po nagu, uobadwa bůły wystawjůne we 1863 roku a doły sztich do srogigo zgorszyńo.

### Necowe uodwołańa

* Internecowo galeryjo - Manet
* Manet we serwiśe abcgallery.com
Grand Forks

**Grand Forks** to je mjasto we USA, we sztaće Půłnocno Dakota. Podug danych ze 2007 roka, mjyszko sam 51740 ludźi.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Grand Forks
Kaszëbsczé nótë

**Kaszëbsczé nótë** (śl.: *kaszubske nůty*) to je kaszubsko śpjywka, kero śe śpjywo a przi tymu pokazuje na planszy. Śpjywka je znůmo we cołkich Kaszubach. Uopisoł ja kaszubski pisorz a dźyńńikorz Izydor Gulgowski.
## Tekst śpjywki

To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca.
To są basë, to są skrzëpczi, to òznôczô Kaszëbã.
Òznôczô Kaszëbã, basë, skrzëpczi, 
krótczé, dłudżé, to kaszëbskô stolëca.

To je ridel, to je tëcz, to są chòjnë, widłë gnojné.
Chòjnë, widłë gnojné, ridel, tëcz, 
òznôczô Kaszëbã, basë, skrzëpczi, 
krótczé, dłudżé, to kaszëbskô stolëca.

To je prosté, to je krzëwé, to je sledné kòło wòzné.
Slédné kòło wòzné, prosté, krzëwé, 
chòjnë, widłë gnojné, ridel, tëcz, 
òznôczô Kaszëbã...

To są hôczi, to są ptôczi, to są prësczé półtrojôczi.
Hôk, ptôk, półtrojôk, 
slédné kòło wòzné, prosté, krzëwé, ...

To je klëka, to je wół, to je całé a to pół.
Klëka, wół, całé, pół, 
hôk, ptôk, półtrojôk, ...

To je môłé, to je wiôldżé, to są jinstruméńta wszelczé.
Rovaniemen Palloseura

**Rovaniemen Palloseura**, inakszy **RoPS Rovaniemi**, **RoPS** to je fińsko fusbalowy klub założůny we 1950 roku. Gro uůn we Veikkausliidze - I fińskij lidze. Uod 1986 roku durch gro we nojwyższyj ligowyj klaśe. We 2015 zdobůł 2 plac we I lidze, 2 razy mjoł 3 plac we I lidze (1988 a 1989) a zdobůł Puhar Finlandyje we 1986.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta klubu
Můntana

**Můntana** to je sztat we Zjednoczůnych Sztatach.

Grańica mo na půłnocy ze Kanadům, na wschodźe ze sztatůma Půłnocno Dakota a Połedńowo Dakota, na połedńu ze Wyoming, a na zachodźe ze sztatym Idaho.

## Nojsrogsze mjasta

* Billings
* Missoula
* Great Falls

Stolica - Helena

Wjelość ludźi - 967 440

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta stanu Můntana (we angelskij godce)
7 kwjetńa

### Wydarzyńa na śwjeće
### Rodźili śe
* 1949 - Walentina Matwijenko, gubernatůr Sankt Petersburga.
* 1951 - Jean-Louis Borloo, francuski polityker 
* 1982 - Agata Mróz-Olszewska, polsko śatkarka
* 1983 - Franck Ribéry, francuski fusbalok

### Umrzyli
Casablanca

**Casablanca** (arab. الدار البيضاء = **) – nojsrogsze mjasto we Maroko. Je rozlygowane we zachodńij tajli kreju, nad Atlantyckim Uoceanem. Nojsrogszo morsko hawyna a tyż naukowy a kulturalny uostrzodek Maroka.
Patrick Swayze

**Patrick Swayze** (rodz. 18 śyrpńa 1952 we Houston, um. 14 wrześńa 2009 we Los Angeles) – amerikański szauszpiler, tańeczńik, śpjywok a choreograf. Nojbarzi znůmy ze filmu Dirty Dancing, we kerym groł insztruktora tańcowańo.

### Necowe uodwołańa
* Bjogram we baźe nndb
Andrzej Stania

**Andrzej Stania** (rodz. 3 lutygo 1948) je ślůnski polityker, grubjorz na pynzyji. Uod 2000 do 2010 boł prezydyntym Rudy Ślůnskij. Człůnek Platformy Obywatelskij, mo baba a sztyrech bajtlůw.
Dragan Đokanović

**Dragan Đokanović** (ur. 20 kwietńa 1958, we Sarajewje) – serbski politiker ze Bośńe a Hercegowiny, tworzićel a lider dymokratycznyj partyje uo mjańe Demokratska Stranka Federalista.
## Przipisy


## Necowe uodwołańo
* Uoficjalno neczajta politikera
Gasansztalt

**Gasansztalt** je industryjo, kero zajimo śe uodgasowowańym kamjůnnygo wůngla, coby uotrzimać uosobliwje wůnglowy gas, kery potym przerobjo śe na mjejski gas. Uodgasowańy wůngla je we gasowych pjecach, we kerych grzeje śe wůngel we tymperaturze 900-1300&nbsp;°C, bez luftu. Głowne produkta, co uůne sům uodbjyrane ze pjeca to gas a koks.
Therapy?

**Therapy** to je muzyczno skupina ze Půłnocnyj Irlandyji, zołożůno we 1989 roku uod Andy Cairnsa a Fyfe Ewinga. Gro uůna heavy metal s ajnflusem indje roka.

## Skłod skupiny
### Teroźni skłod
* Andy Cairns - gitara, śpjyw
* Michael McKeegan - basowo gitara
* Neil Cooper - szlagcojg

### Dowńij grali tyż
* Fyfe Ewing - szlagcojg
* Martin McCarrick - gitara
* Graham Hopkins - szlagcojg

## Dyskografijo (albůmy)
* 1991 *[[Babyteeth]] *
* 1992 *[[Pleasure Death]] *
* 1992 *[[Nurse]] *
* 1994 *[[Troublegum]] *
* 1995 *[[Infernal Love]]*
* 1998 *[[Semi-Detached]] *
* 1999 *[[Suicide Pact - You First]] *
* 2000 *[[So Much For the Ten Year Plan-A Retrospective 1990-2000]] *
* 2001 *[[Shameless]] *
* 2003 *[[High Anxiety]] *
* 2004 *[[Never Apologise Never Explain]] *
* 2006 *[[One Cure Fits All]] *
* 2009 *[[Crooked Timber]] *
* 2012 *[[A Brief Crack of Light]]*

## Necowe uodwołańa
* Neczajta skupiny
Iłanskij

**Iłanskij** (rus. Ила́нский) to je mjasto we Rusyji, we Krasnojarskim Kreju, rozlygowane nad rzykům Ilanka. Je sam banhow przi Transsyberyjskij Banowyj Sztrece. Założůne we 1646, mjejske prawa mo uod 1939. Podug danych ze 2002 roku, mjyszko sam 17 073 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Uo Iłanskim na neczajće region.krasu.ru (we ruskij godce)
Ryga

**Ryga** (łot. *Rīga*, mjym. *Riga*) – stolica Łotwy, mjasto rozlygowane nad rzykům Dźwinům ńydaleko uod jeji ujśćo do Bałtyckigo Morza. Jedne s nojsrogszych we Ojropje kuplůngůw secesyjnygo baukunsztu. Uostrzodek nauki a industryje. Założůno we 1201 roku. We loatch 1919-1940 a uod 1991 stolica ńypodległyj Łotwy.
Wodźisłow

* Wodźisłow - mjasto we śwjyntokrziskim wojewůdztwje
* Władźisłůw, inakszy tyż Wodźisłow - mjasto we ślůnskim wojewůdztwje
Kůnfucyjus

**Kůnfucyjus** (łać.: *Confucius*, chiń.: *孔子*, *孔夫子*, pinyin: *Kǒng zǐ*, *Kǒng Fūzǐ*, podle tradycyje rodz. 28 śyrpńa 551 p.Kr., um. 479 p.Kr.) bůł chińskim myślićelym a społecznym filozofym, kerygo nauczańy a filozofijo mjały fest srogi ajnflus na chińsko, koreańsko, japůńsko a wjetnamsko kultura, myśl a żyće.

Uůnygo filozofijo dowała druk na ludzko a państwowo moralność, prawość relacyjůw ludźi, sprawjedliwość a szczyrość. Te werty nadwyrosły przez inksze filozofije we Chinach, take kej legalizmus eli taojizmus we czas dynastyje Han (206 p.Kr. – 220). Myśl Kůnfucyjusa rozwijały śe we systym filozofije znůmy jako kůnfucjańizmus (儒家). Bůł uůn wprowadzůny do Ojropy uod italskigo jezujity Matteo Ricci, kery bůł pjyrszy, co uůn przetumaczůł mjano filozofa jako "Confucius".
Bůnclok

**Bůnclok** to je zorta gorczka, kery je robjůny ze kamjůnki. Jygo mjano wźyno śe uod mjasta Bunzlau (terozki Bolesławjec), kaj uůne bůły robjůne. We bůncloku trzimje śe zauobycz tuste abo yjla.
Katar

**Katar** (arab.: قطر), **Państwo Katar** (دولة قطر) – państwo we Azyji, rozlygowane we schodńij tajli Arabskigo Půłwyspu, nad Perskům Zatokům. Grańica mo ze Saudyjskům Arabijům.

Srogszo tajla wjyrchu zajmuje sam pustyńa, woda do pićo je uodsolano ze morskij wody. Ńyma lůndowych wodůw, jeźorůw a rzykůw. Wele wybrzeżo koralowe rafy.

Gospodarka je uoparto na dobywańu naftowyj ropy a źymnygo gazu, krům tego je sam hutńictwo a inkszo industryjo. Fest rozwińynty je transzport. Państwo dowo socjalno uopjeka a darmowo nauka wszyjskim uobywatelům.

Uod XVIII stolećo władza sam sprawuje růd Al-Thani, krům rokůw, we kerych Katar bůł zależny uod Turcyje (1872 - 1916) a Wjelgij Brytańije (1916-1971).

Katar je tyż znůmy skiż tego, co mo sam śedźiba arabsko telewizyjo Al-Dżazira.
Ius soli

**Ius soli** (śl. *prawo źymje*) to je knif, jakim dostowo śe uobywatelstwo jakigo kreju. Podug ńigo uobywatelstwo dostowo tyn, kery bůł rodzůny na terytorjům tygo państwa, przi tymu wrachowuje śe tyż rodzůnych na statku, we fligrze abo ambasadźe uůnygo państwa. Ius soli je stosowane we USA, ńykerych państwach Połedńowyj Ameriki, Meksyku, Pakistańy a inkszych. We ńykerych krejach kere używajům ius sanguinis dowo śe tyż uobywatelstwo podug ius soli tym, kere ńy majům inkszego a bůły rodzůne na uůnygo terytorjům.

## Uobejzdrzij tyż
ius sanguinis
DOSBox

**DOSBox** to je swobodny, darmowy kůmputrowy program, kery poradźi ymulować uoperacyjne systymy DOS we roztomajtych inkszych systymach: Microsoft Windows, Linux, Mac OS X, BeOS a t.p. Je uůn używany zauobycz do szpilańo we stare kůmputrowe szpile, kerych ńy idźe inakszy uruchůmić na nowych kůmputrach. Program je na licyncyji GNU GPL.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta programu
Gasmaska

**Gasmaska** to je urzůndzyńe uosobistego użytku, kere uoblyko śe na gowa, przilego uůne do twarzy a robjůne je ze gůminu a we nowszych wzorach ze silikůnu. Mo za cweka chrůńyńe uoddechowych drogůw, ślypjůw a skůry twarzy uod bojowych trujůncych strzodkůw, radyjoaktywnych pyłůw a tyż uod bakteryji a wirusůw. Je stosowano we armiji, fojerwerze, chymicznyj industryji, medycyńe a inkszych.
Problyma kůńa

**Problyma kůńa** to je matymatyczno problyma, we keryj trza znůńś kńif na uoblyźyńe wszyjskich polůw na szachowńicy kůńym podug reglůw szpilańo we szachmaty, nale tak, coby na kożdym polu stanůn uůn yno roz. Jeźli przi tymu uokůńczůł trasa na polu, ze kerygo szachuje pole, uod kerego zaczůn, godo śe, co jego trasa je *zawarto*, inakszy je uůna *uodymkńynto*. Rozwjůnzańy lo problymy pjyrszy znod H. C. Warnsdorff we 1823 roku.
AZS Silesia Rebels

**AZS Silesia Rebels** to je ślůnski klub amerikańskigo fusbalu, kero gro we Polskij Lidze Amerikańskigo Fusbalu. Zołożůny 8 kwjetńa 2006. Zdobł tytuła wicemajstra Polski we 2007 roku. We 2009 wygroł ze Warsaw Eagles we půłfinale a we szpilu uo tytuła majstra Polski 17 paźdźerńika 2009 wygroł ze The Crew Wrocław a zdobůł tytuł majstra Polski. Uod styczńa 2012 po fuzyji ze Warriors Ruda Śląska klub mo mjano AZS Silesia Rebels (dowńij Silesia Miners).

### Necowe uodwołańa
* Neczajta AZS Silesia Rebels
Schönebeck (Elbe)

**Schönebeck (Elbe)** – mjasto we Mjymcach, we landźe Saksůńijo-Anhalt, we Salzlandkreis. Do 1 lipńa 2007 bůło stolicům krysu Schönebeck, kery skuplowano ze nowo tworzůnym krysym Salzland.
Głogůw

**Głogůw** (pol.: *Głogów*, mjym.: *Glogau*, śl-mjym.: *Glauge*) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we Dolnym Ślůnsku, we wojewůdztwje dolnoślůnskym, nad rzykům Uodrům. Je śedźibům głogowskigo krysu, grodzkim krysym a śedźibům wjejskij gminy Głogůw.
Albert Barillé

**Albert Barillé** (rodz. 1920 abo 1921, um. 11 lutygo 2009 we Neuilly-sur-Seine) – francuski telewizyjny producynt, scynarzista a karykaturzista, zołożyćel filmowygo sztudja Procidis.

Bůł tworzićelym ańimowanygo filma Colargol a seryje *Il était une fois...* (śl. *Bůło śe...*):

*1978 : *[[Il était une fois... l'Homme]]* (*Bůł śe czowjek*)
*1982 : *[[Il était une fois... l'Espace]]* (*Bůł śe kosmos*)
*1986 : *[[Il était une fois... la Vie]]* (*Bůło śe żywobyće*)
*1991 : *[[Il était une fois... les Amériques]]* (*Bůły śe Ameriki*)
*1994 : *[[Il était une fois... les Découvreurs]]* (*Bůły śe uoddykńyńća*)
*1997 : *[[Il était une fois... les Explorateurs]]* (*Byli śe uodkrywcy*)
*2008 : *[[Il était une fois... notre Terre]]* (*Bůła śe Źymja*)
Kalyty

**Kalyty** (, ) – mjasto we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we tarnogůrskim kryśe, nad rzykům Malapana půmjyndzy gminůma Koszyńćin, Woźniki, Mjasteczko, a Tworůg. Przůdźi należała do czynstochowskigo wojewůdztwa. Kalyty tajlujům śe na 9 zidlůngůw - Cyntrům (inakszy: *Zowodźe*, Jyndrysek, Drutarńa, Luboc, Truszczica, Kuc, Mjotek, Mokrus a Źelůno). Mjasto to je położůne ino 40&nbsp;km we prosty lyńiji uod GIU, a trefjůmy tam cołkym inkszy landszaft.

Kalyty sům skuplowane ze inkszymi tajlami Ślůnska znamjyńńy banům. Ze Kalytůw do śe dojechać do Kluczborka,  Lubjyńca, Herbůw, Katowicůw a Gůrůw. We uostatńim czaśe we Kalytach jeźdźi bus na sztrece Kalyty Drutarńa - Gůry. We Kalytach je tyż staro fabrika papjůru a celuloze we likwidacyji, inakszyj KZCP uod słůw "Kaletańske Zakłady Celulozowo-Papiernicze".

## Etńiczno sztruktura
Norodowośći we Kalytach podug Spisu ze 2021 roku:
Gmin Ślymjyń

**Gmin Ślymjyń** (pol. *Gmina Ślemień*) – wjejsko gmina we ślůnskim wojewůdztwje, we żywjeckim kryśe, rozlygowano mjyndzy Żywcym a Suchům Beskidzkům, tajluje śe na szołtystwa: Kocůń, Las a Ślymjyń. Położůno je půmjyndzy Makowskim Beskidym a Małym Beskidym, kole Ślymjyńa je blank srogi wjyrch Małygo: Mlado Hora na keryj boku je jaskińa mjanowano Grotům Kůmůńickigo. Gmina Ślymjyń mo 45,87&nbsp;km² wjyrchu a mjyszko sam 3453 ludźi (dane ze 2004 roku).
Wilijo

**Wilijo** je uroczysto wjeczyrza kero uodbywo śe we kożde Gody, 24 grudńa. Ślůnzoki jedzům na ńi nojczyńśći: grzibjůnka (ńykerzi rybno zupa), moczka, kůmpot ze suszůnych śliwkůw, ryba (nojczyńśći kapra), kapusta ze grochym a na sům kůńec makůwki. Tradycyjo nakozuje, iże po zakůńczůnyj wiliji cołko familijo ćiśńe do kośćoła na tradycyjno pastyrka kero nojczyńśći zaczyno śe uo 12 we nocy.
Bobrowńiki (Tarnowske Gůry)

**Bobrowńiki** (pol.: *Bobrowniki Śląskie*, mjym.: *Bobrownik*) – dźelńica Tarnowskich Gůr. Mjyndzy rokym 1945 a 1954 bůła śedźibům gminy Bobrowńiki.
Tropje

**Tropje** (pol.: *Tropie*) to je mjano dwůch wśi we Polsce:
* Tropje - wjeś we małopolskim wojewůdztwje, we nowosůndeckim kryśe we gmińe Grůdek nad Dunajcem
* Tropje - wjeś we podkarpackim wojewůdztwje, we strzyżowskim kryśe, we gmińe Strzyżůw
Tropje (podkarpacke wojewůdztwo)

**Tropje** (pol. *Tropie*) je wjeś we podkarpackim wojewůdztwje, we strziżowskim kryśe, we gmińe Strziżůw. Rozlygowano na půłnocny zachůd uod Strziżowa we pagůrkowatym teryńe (do 382 m n.p.m.). Tropje je wzmjankowane we dokůmyńće ze 1419 roku.

### Necowe uodwołańa
* Szołtystwo Tropje na neczajće gminy Strzyżůw
Arsenal F.C.

**Arsenal Football Club** je ynglicki fusbalklub ze Lůndůnu, kery gro we Premier League. Uůnygo stadjůn je Emirates Stadium we sztadźe Lůndůn, na kery wlyźe 60 432 ludźi.

Klub założyli we 1886 a mjanowoł śe uůn wuůnczas **Dial Square**. We sezůńe 2018/2019 trynerym Arsenalu je Unai Emery

Farby klubu sům bjoło-czyrwjůno-czorne.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta klubu
Lordi

**Lordi** – fińsko muzyczno skupina kero gro hewimetal, zołożůno we 1996 roku. We 2006 roku skupina wygrała 51. Kůnkurs Śpjywki Ojrowizyje, grała wuůnczas śpjywka "*[[Hard Rock Hallelujah]]*".

## Teroźńi skłod
* Mr. Lordi
* Hella
* Hiisi
* Amen
* Mana

## Dyskografijo

### Albůmy
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

## Necowe uodwołańa

* Neczajta skupiny
Pńowjec

**Pńowjec** (pol.: *Pniowiec*, mjym.: *Pniowitz*) – dźelńica Tarnowskich Gůr. Mo ůng. 1160 mjyszkańcůw. Gynstość wynośi 63 ludźe/km²

## Historyjo
Pńowjec bůł już we 1415. We rokach 1975-1999 mjejscowość bůła położůno we katowickim wojewůdztwje. We roku 1926 mjyszkało sam 1085 ludźi we 143 chałpach.

### Kalyndorz
*15 kwietnia 1415- Pierwszo wzmjanka uo Pńowcu.
*1926 - mjyszkało sam 1085 ludźi.

## Plac
Pńowjec je na Ślůnskej wyżyńe na wysokośći ok. 250 m.n.p.m. Dookoła tego placu sům lasy lublińeckie.

## Edukacyja

*Zespół Szkolno Przeczkolny nr.2 we Tarnowskich Gůrach .

## Wody
*Pńůwka
*Śiwcowy Stow
*Zalyw
*Grańiczno Woda

## Uobocz tyż
*Tarnowske Gůry
Głuszec

**Głuszec** () – słodkowodny jeźdźůr rozlygowany we Leśnym Arkońskim Parku, we Sztetińe. Wody uůnymu przidowajům rzyczki Żabiniec, Zielonka a Kijanka. Leży blisko uod jeźdźora Goplany.

Głuszec powstoł bez uobńiżyńy śe poźůmu wjyrchńich wůd, kere bůło mjyndzy XIX a XX stolećym. Cołki proces rozwinył śe dźynka gospodarskim a meljoracyjnym dźołańům. Terozki jeźdźůr fůnguje jako retyncyjne zbjyrowisko.
Czułůw

**Czułůw** (pol. *Czułów*) – půłnocno dźelńica Tychůw, je sam papjyrńa kero fůnguje durch uod 1887 roku.
Rzyczka

**Rzyczka** je mały wodny strůmjyń ze gibkim bjegym, kery płyńe bez teryn uo srogich dyńiwelacyjach, czynsto tyż mjyndzy skałůma. We kożdyj rzyczce woda sztyjc ślatuje mjyndzy roztomajtymi poźůmůma źymje, mo tyż wartki bjyg. Grůntym rzyczkůw sům nojczyńśći kamjyńe, a we dolnym bjegu pjosek a muł.
Skoczki

**Skoczki** to je raja chrobokůw ze podgrůmady krzidlatych chrobokůw. Je uůnych ůng. 1500 gatůnkůw. Majům uůne fest duge nogi, kere jejim dowajům możebność dugigo skokańo. Słepjům uůne krew uod stałoćeplnych cyckaczůw.
Repty

**Repty** (pol.: *Repty*, mjym.: *Repten*) – dźelńica Tarnowskich Gůr uod 1973. Půmjyszko ja 2 121 ludźi.
Pennergame

**Pennergame** to je kůmputrowy szpil ze zorty przeglůndarkowych szpili. Sztartnůł uůn we 2007 roku we mjymjeckij godkowyj wersyji. Terozki mo tyż angelsko (jako *Dossergame*), polsko (jako *Menelgame*), francusko (jako *Clodogame*) a szpańelsko (jako *Mendigogame*) godkowe wersyje. Wydawcům szpila je Farbflut Entertainment. We szpilu zaczyno śe jako menel a trza zbjyrać flaszki (we polskij wersyji - biksy), żebrać uo dowki abo grać na jakim muzycznym insztrumyńće. Idźe tyż prać śe ze inkszymi menelůma, a fto wygro zależy uod dośwjadczyńo, tryńingu a tego jako mo śe gadźina. We Mjymcach bůł to nojbarźi popularny szpil we 2008 roku. We planach sům inksze godkowe wersyje, we tym rusko.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta szpila (we mjymjeckij godce)
Neil Armstrong

**Neil Armrstrong** (rodz. 5 śyrpńa 1930 we Wakaponeta, um. 25 śyrpńa 2012 we Columbus) – amerikański astrůnauta, dowůdca misji Apollo 11. Bůł pjyrw ciwilnym pilotym, potym sużůł we wojynnyj marynarce. 21 lipca 1969 jako pjyrszy czowjek postawjůł noga na Mjeśůnczku.

### Necowe uodwołańa

* Bjografijo Armstronga na neczajće NASA (we angelskij godce)
Źdźyszowicy

**Źdźyszowice** (pol. *Zdzieszowice*, mjym. *Deschowitz*, uod 1936 *Oderthal*) – mjasto we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje, we krapkowickim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskij gminy. Bez Źdźyszowice płyńe rzyka Uodra.

Nojwjynkszům industryjům je koksowńa "Źdźyszowice" (*Koksownia Zdzieszowice*), kero dźało uod 1932. Je to tyż nojwjynkszo a nojnowocześńejszo koksowńa we Ojropje.

Pjyrszy spůmńyńy je ze 1405, nale mjejske prawa Źdźyszowice dostały dźepjyro we 1962.
Łůnczne kwjotki

**Łůnczne kwjotki** je skupinowe mjano wszyskich kwjotůw, lo kerych typowym placym wystympowańo je łůnka lebo czynsto idźe je tam widźeć rosnůńć. Ze regijůna na regijůn jejich dobrańy moge śe mjyndzy sobům uozrůżńać, atoli we klimje, co we ńi leży Ślůnsk, czynsto do śe trefić bez tyn przikłod kraśikůń, polny mak lebo bagyńoka.
## Necowe uodwołańa
* Przikłady łůncznych kwjotkůw ze galeryjům fotografijůw
Lesotho

**Lesotho** – państwo we połedńowyj Africe, je uůne ynklawům we Republice Połedńowyj Afriki. Je to jedźiny krej na śwjeće, kery je cołki rozlygowany na wyżce srogszyj kej 1000 m n.p.m. Gospodarka mo fest znależno na RPA. 68% ludźi je krześćijanůma, 27% ańimistůma.
Ślůnski ślabikorz

**Ślůnski ślabikorz** (polske połne mjano projektu: *Śląski elementarz - Przez oświatę do kultury regionalnej*) je starůnek uo napisańy szpecjalnygo porynczńika lo ślůnskich dźeckůw, ze kerygo bydům śe uůne ślůnskij godki uczyć. Liderym we roboće je Pro Loquela Silesiana, wespůłprocuje ś ńům Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskiyj Môwy "Danga". Nad cołkům robotům regjyruje profesůr Jolanta Tambor, dyrechtůr *Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego*. Ślabikorz bydźe mjoł sześćsztyrdźeśći lekcyjůw a mo ukozać śe 2000 egzymplarzůw. Zakůńczyńy roboty planuje śe na drugo połowa 2010 roku.

## Necowe uodwołańa
* Artikel uo ślabikorzu we Gazecie Wyborczyj, cołki po ślůnsku
Dessighofen

**Dessighofen** to je gmina we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Rhein-Lahn. Mo 3,57&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2006 roku půmjyszkowało sam 181 ludźi.
Latowy czas

**Latowy czas** - je lokalny czas, kery jaki krej przijmuje na ôjaki kres we roku, zaôbycz ôn rōżni sie ô godzina od sztandardowego gyograficznygo czasu. Wkludzynie latowego czasu mo za cweka, coby szporobliwij korzistać ze słōnecznego światła a dopasować czas do godzinōw aktywności czowieka. We angelskij godce mianuje sie go **DST** ôd *daylight saving time* – „czas szporowanio słōnecznego światła”.
Kamasutra

**Kamasutra**, **Kama Sutra**, **Kama** (we sanskryće: कामसूत्र) to je indyjski traktat uo seksualnośći czowjeka a seksualnych zachowańach. Połny jygo titel to *vātsyāyana kāma sūtra*, beztůż je przijmowane, co jygo autorym je Watsjajana. Kamasutra bůła napisano mjyndzy I a VI stolećym. Krům srogigo zbjoru roztomajtych sztelůngůw, Kamasutra mo tyż uodńeśyńo do tradycyje a kultury Indyjůw, uopisuje małżyńske tradycyje, we tym poślubno noc, a kńify lo babůw coby lepi poradźůły chopům dogodzać.

Kamasutra mo 7 tajlůw, 36 podtajlůw a 1250 rzůndkůw.

### Necowe uodwołańa
* Sztelůngi ze Kamasutry (we angelskij godce)
FIAT

**FIAT**, mjano je akrůńimym uod **F**abrica **I**taliana di **A**utomobili **T**orino (śl.: Italsko Fabrika Autokůw we Torino), to je italski motoryzacyjny kůncern ze śedźibům we Torino. Założůny 11 lipńa 1899. Znůmy nojbarzi jako producynt uosobowych a dostowczych autokůw. Krům Italije, FIAT mo tyż fabriki we Brazyliji, Polsce (FIAT Auto Poland). Marki Ferrari, Lancia, Maserati, Irisbus a Iveco tyż przinoleżům do kůncernu FIAT. Kůncern FIAT produkuje tyż fligry we werku *FIAT Aviazione*.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta kůncernu FIAT
Ajsszrank

**Ajsszrank** to je szrank we kerym tymperatura je uobńiżůno a je niższo kej we uotoczyńu. Idźe do ńygo wraźić aże poraset litrůw. Nojważńyjszo tajla ajsszranku to je chłodźarka, kero fůnguje skiż sprynżańo abo absorpcyje. Ajsszrankůw używo śe do trzimańo jodła a napitkůw. Pjyrszy ajsszrank na sztrům powstoł we 1914 roku, a do kożdodźynnygo użytku zaczły uůne wlazować we 30. lotach XX stolećo.
Polokwane

**Polokwane** to je mjasto we Republice Połedńowyj Afriki, stolica prowincyji Limpopo. Podug danych ze 2003 roku, mjoło przez 440 tyś. mjyszkańcůw. Je uůne uostrzodkem fedrowańo djamyntůw. Założůne uod Burůw we 1886 roku pode mjanym *Pietersburg*, uod generała Piet Jouberta. W czas burskich wojnůw bůło uůne stolicům Transwalu. Teroźńe mjano mjasto dostoło we 2003 roku, wroz ze inkszymi mjastůma, kerych mjana bůły kojarzůne ze poliykům apertheidu. We 2010 roku we Polokwane bydům grane szpile Mistrzostw Śwjata we Fusbalu.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Polokwane
R.E.M.

**R.E.M.** to je amerikańsko muzyczno skupina kero gro rok, założůno we 1980 roku we Athens. Jejich muzyka je postrzedńo mjyndzy punk rokym a alternatywnym rokym. Ńyskorzi tyn styl przipasowano pod zorta college rock.

## Skłod skupiny
### Teroźni skłod
* Peter Buck – gitara, mandolina
* Mike Mills – basowo gitara, śpjyw, chůrki
* Michael Stipe – śpjyw
* Bill Rieflin – szlagcojg (uod 2004 roku)

### Downe człůnki
* Bill Berry – szlagcojg

## Dyskografijo

### Sztudyjne albůmy
* *[[Murmur (albům)|Murmur]]* (1983)
* *[[Reckoning]]* (1984)
* *[[Fables of the Reconstruction]]* (1985)
* *[[Lifes Rich Pageant]]* (1986)
* *[[Document]]* (1987)
* *[[Green (albům)|Green]]* (1988)
* *[[Out of Time]]* (1991)
* *[[Automatic for the People]]* (1992)
* *[[Monster (album)]]* (1994)
* *[[New Adventures in Hi-Fi]]* (1996)
* *[[Up]]* (1998)
* *[[Reveal]]* (2001)
* *[[Around the Sun]]* (2004)
* *[[Accelerate]]* (2008)

### Kůmpilacyje
* *[[Dead Letter Office]]* (1987)
* *[[Eponymous]]* (1988)
* *[[Singles Collected]]* (1994)
* *[[In the Attic]]* (1997)
* *[[In Time]]* (2003)
* *[[And I Feel Fine ... The Best of the I.R.S. Years 1982-1987]]* (2006)

### EP
* *[[Chronic Town]]* (1982)
* *[[Not Bad for No Tour]]* (2001)

## Necowe uodwołańa

* Neczajta skupiny
Mjyndzynorodowy Dźyń Rodńij Godki

**Mjyndzynorodowy Dźyń Rodńij Godki** (**Dźyń Rodńij Mowy**) to je fajer, co przipodo 21 lutego a bůł ustanowjůny uod UNESCO 17 listopada 1999. Jego data upamjyntńo wydarzyńa we Bangladeszu, kaj poginůło 5 sztudyntůw, co domagali śe, coby byngalskij godce dać sztatus urzyndowyj godki. Podug UNESCO bezma połowa ze 6 tyś. godek śwjata je zagrożůnych wymarćym za 2-3 pokolyńa. Mjyndzynorodowy Dźyń Rodńi Godki mo dopůmagać we jejich chrůńyńu jako godkowyj erbizny.

## Necowe uodwołańa
* Neczajta uo śwjyńće we serwiśe UNESCO
* ''Gŏdać niy jyno ôd świynta'' —  "Dziyń Rodnij Mowy" - co ô tym padŏ Rada Gōrnoślōnskŏ
*   ''Marek Plura apeluje do Ślązaków'' 21-02-2012 InSilesia.pl
Magdeburg

**Magdeburg** – mjasto we Mjymcach, stolica landu Saksůńijo-Anhalt, nad Elbům. Je mjastym na prawach krysu. We 1035 Magdeburg dostoł patynt na handel a trefy, jygo zapisy ńyskorzi wlozły do mjymjyckigo mjejskigo prawa a bůły szyroko używane we cołkij strzodkowyj Ojropje. We XIII stoleću Magdeburg wloz do Hanzy. Uod XVI stolećo postrzodek protestantyzmu.
Slawistyczne fůnetyczne abecadło

**Slawistyczne fůnetyczne abecadło** – systym fůnetycznyj transkrypcyje przipasowany do pisańo we słowjańskich godkach, tyż we ślůnskij godce. Na uodwyrtka do Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła (IPA), bjere pod uwoga zapisowańy zwarto-szczelinowych spůłgłoskůw jako włosne znoki.

## Necowe uodwołańa
*Uopis slawistycznygo fůnetycznygo abecadła we polskij godce
Sebuwacz

**Sebuwacz** to je narzyńdźe kere dopomogo we zakłodańu abo śćepywańu strzewikůw a zapobjygo jachrańu brzygůw strzewika. Zauobycz je zrobjůny ze kůnska stali, idźe tyż trefić zorta we keryj je tyż dugi kij, coby szło śćepać strzewiki bez schylańo. Cołkem downo sebuwacze bůły robjůne ze rogůw uod gadźiny, a je tego ślad terozki we angelskij godce, we keryj mjanuje śe je "shoehorns" - *rogi do strzewikůw*.
Prusko godka

**Prusko godka** (*Prūsiskan*, *Prūsiskai Bilā*) je umarto godka ze bałtyckich godkůw, poużywano aże do XVIII stolećo, podwjela wojny ze Szwedyjům a zaraza uodludńůły pruske dźydźiny, co przińesło slawizacyjo tych źymjůw. Dźynka podszukowańu zdrzůdłowych tekstůw, ajnflusu pruszczyzny na inksze godki a akuratne prawidła kůnstrukcyje nowych słůw, roztoliczne pokolyńa badaczůw poradźůły uodtworzić prusko godka we uostatńij dekadźe XX stolećo.

Terozki je uůn używany we małych społeczyństwach, je to dlů ńich ale godka sztuczńy prziswojůno. Po prusku powstaje ańi poezyjo - we tyj godce tworzi bez tyn przikłod Prancis Arellis.
## Necowe uodwołańa
* Forům uo pruskij godce (pol.)
* Prusko Wikipedyjo (nioficjalno)
Sudawski djalekt

**Sudawski djalekt** bůł djalektym pruskij godki, kerygo poużywali Sudawy, kerzi mjyszkali we Suwalszczyźńe aże po Bjebrza a teryny teroźńij Litwy po Ńymyn.
Żużela

**Żużela** (, , mjyndzy rokym 1936 a 1945 *Schlacken*) je wjeś we Polsce, rozlygowano we uopolskim wojewůdztwje, we chrapkowickim kryśe, we gmińe Chrapkowice, bliżno uode sztreki ze Chrapkowic do Kańdźerzina-Koźla a Raćiborza.
Demi Moore

**Demi Moore**, po prowdźe **Demi Gene Guynes** (rodz. 11 listopada 1962 we Roswell) – amerikańsko filmowo szauszpilerka. Karjyra zaczła kej bůła 19 lot staro uod seryjalu *General Hospital*.

### Filmografijo

### Necowe uodwołańa

* Demi Moore we imdb
Claude Lévi-Strauss

**Claude Lévi-Strauss** (rodz. 28 listopada 1908 we Brukseli, um. 1 listopada 2009 we Paryżu) – francuski antropolog, twůrca strukturalizmu we kulturowyj antropologiji.

### Ńykere publikacyje
* *Les structures élémentaires de la parenté*, 1949
* *Races et histoire*, 1952
* *Tristes tropiques*, 1955
* *Anthropologie structurale*, 1958
* *Le totémisme aujourd'hui*, 1962
* *La pensée sauvage*, 1962
* *Les mythologiques: Le cru et le cuit*, 1964
* *Les mythologiques: Du miel aux centres*, 1967
* *Les mythologiques: L'origine des manières de table*, 1968
* *Les mythologiques: L'Homme nu*, 1971
* *La voie des masques*, 1975
* *Le regard éloigné*, 1983
* *La Potière jalouse*, 1985
* *De près et de loin*, 1988
* *Histoire de lynx*, 1991
1. HFK Olomouc

**1. HFK Olomouc** to je klub ze Czeskij Republiki, kery gro we Olmicu, we 2. lidze. Powstoł we 1932 roku, a jego mjano tedy bůło *FK Holice 1932*. Swoje szpile gro na FK Holice stadion, na kery wlyźe 3 030 ludźi.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno zajta 1. HFK Olomouc.
Faten Hamama

**Faten Hamama** (rodz. 11 kwjećyńa 1932) – egipsko szauszpilerka filmowo, tyjatralno a telewizyjno, a tyż filmowy producynt. Debjut mjała we 1939 roku we filmje Yawm Said, we kerym zagrała Ameesa. 8 ze filmůw we kerych grała je na liśće 100 nojlepszych filmůw we gyszichće egipskigo filmu. We 1954 wźyna ślub ze Omarym Sharifym, kery bez ńa przeloz na islam. Jejich małżyństwo trwało 20 lot, na kůńec wźyńi uůńi rozwůd.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Faten Hamamy
* Faten Hamama we imdb
Gerhart Hauptmann

**Gerhart Hauptmann** (**Gerhart Johann Robert Hauptmann**, rodz. 15 listopada 1862 we Bad Salzbrunn, um. 6 lipca 1946 we Agńeszkowje) – bůł to ślůnski dramaturg, pisorz, kery tworzůł we literackij mjymjeckij godce a uůnyj ślůnskim djalekće. Laureat Noblowyj Nadgrody we literaturze za 1912 rok. Napisoł m.in. śl-mjym.: *De Waber* (śl: *Tkocze*).
Waserwoga

**Waserwoga** to je przirzůnd kery służy do wyznaczańo poźůmu a blaju. We tradycyjnyj waserwodze idźe wyznoczyć blaj a poźům podug położyńo luftu we rule mjanowanyj libella, prawidło fůngowańo takij waserwogi je uoparte uo grawitacyjo. Waserwogůma mjanuje śe tyż przirzůndy, kere majům ta samo fůnkcyjo, nale je we ńich używany laser.
Mazelůnka

**Mazelůnka** to bůła jaka noszůno zauobycz uod babůw. Mazelůnka stanowjůła elymynt uod ślůnskigo uobleczyńo. Terozki je już wcale ńyuobecno, ańi Reinhold Olesch we swojim Słowńiku Gwary Polskij spod Śwjyntyj Anny wspůmino, ize je uůna już downo ńy znůmo pojstrzůd modych Ślůnzoczek.
Abzedzzejga

**Abzedzzejga** je typ uod pjyły, keryj uostrze je 600-700 milimyjtrůw duge. Je uůna używano do ćyńćo drzewa, zauobycz we důmowych celach. Ćyńćy abzedzzejgi charakteryzuje śe rownym a gładkim przekrojym uod drzewowych włůkynkůw. Uostrze mo zauobycz zůmbki stojůnce na sztorc.
Mjymjecko Dymokratyczno Republika

**Mjymjecko Dymokratyczno Republika** (Dydyery) to bůło państwo we strzodkowyj Ojropje, utworzůne 7 paźdźerńika 1949 na teryńe sowjeckij uokupacyjnyj sztrefy we Mjymcach a sowjeckij tajli Berlina (Wschodńi Berlin). Mjało 108 333&nbsp;km² wjyrchu a mjyszkało we ńim ůng. 17 mln. ludźi. Stolicům MDR bůła wschodńo tajla Berlina. We MDR panowoł socjalistyczny ustrůj ze "przewodńům śyłům" kero stanowjůła Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED, śl.: *Socjalistyczno Mjymjecko Partyjo Jednośći*), a planowo gospodarka. MDR upodła we 1989 roku, 9 listopada zbulůno Berliński Mur, a 3 paźdźerńika 1990 jeji terytoryjům przikuplowano do Federalnyj Republiki Mjymcůw.
Kachlok

**Kachlok** to je akůmulacyjny pjec zbudowany ze szamotowych herckůw (we postrzodku) a kachlůw (z wjyrchu, przodku a bokůw), podany we ksztołće na słup. Nojwożńijszo jygo tajla to je palyńisko, ze jygo srogośći uozrachowuje śe masa cołkigo kachloka. Lo kachloka uo palyńisku na 6 kilo drzewa abo wůngla akůmulacyjno masa je 600 kilogramůw. Palyńisko je zawjyrane żeliwnymi dźwjyrzůma, a we nowszych zortach je to szklanno szyba. Do porzůndku nahajcowany a zawarty kachlok poradźi uoddować ćepło bez 12 godźin.
Popkorn

**Popkorn** (śl. *prażůno kukurzica*) to je prażone we srogij tymperaturze we yjlu abo gorkim lufće źorno majsu. Skłodo śe uůno m.in. ze bjołka, skrobje a wody, kery tworzům we ńim "bjylmo". We czaśe podgrzywańo ze źornůw uodparowuje woda, kero zwjynkszo uobjyntość a rozsodzo źorno uod strzodka, a wuůnczas inksze skłodńiki bjelma wypływajům ze źorna a tworzům popkorn. Potym śe uůnygo suszy a nadowo śe do jedzyńo. Popkorn pochodźi ze USA a je zauobycz jedzůny we kinach.
Terneuzen

**Terneuzen** – mjasto we Ńiderlandach, we prowincyji Zylandyjo. Pjyrszy roz wspůmńane we 1325 roku, mjejske prawa mo uod 1584.
Haźlowo byszta

**Haźlowo byszta** to je byszta kero je używano do pucowańo haźla. Zauobycz używo śe uůnyj ze wybjelaczym abo inkszym strzodkym do pucowańo. Teroźne haźlowe byszty sům zrobjůne ze plastiku a do kůmpleta wlazuje byszta a pojymńik na ńa.