open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kśynga Mormůna

**Kśynga Mormůna** je uznowano bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych w Dńach Uostatńich, Spouečność Chrystusa i inkše kośćouy s ruchu Śwjyntych w Dńach Uostatńich, za ješče jydno śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe a do wyznawcůw tych kośćouůw stanowi jydno (obok Bibliji) s podstawowych pism śwjyntych (pjyrše wydańy - mařec 1830, Palmyra, USA). Zdańym tych wspůlnot je tuůmačyńym s godki reformowanyj ygipskij dokůnanym bez Joseph Smith na podstawje starožytnych puyt, uotřimanych uod proroka Morůńygo.

Uopublikowano ja dotychčas we přez 93 godkach. Wydowano we nojwjynkšej ličbje ygzymplaři bez Kośćou Jezusa Chrystusa Śwjyntych we Dńach Uostatńich pod rozšeřůnym titlem: **Kśynga Mormůna - Ješče Jydno Śwjadectwo uo Jezuśe Chrystuśe**.

## Treść

Kśynga Mormůna zawjero religijne zapisy prorokůw majůncych zamješkiwać ńygdyś uoba kůntynynty Ameriki. Zgodńy s treśćům Kśyngi, jydyn s tych prorokůw, Lehi, wywodźiu śe s Jerozolimy. Uokouo 600 roku p.n.e. Lehi uotřimou uobjawjyńy, we kerym Bůg nakazou mu poprowadźić moua grupa ludźi na kůntynynt amerykański. Po dotarću do Ameriki grupa ta stwořůua wspańauo cywilizacyjo. Bůg powouywou kolejnych prorokůw, a Kśynga Mormůna mo stanowić zbjůr jejich pism. Jeji mjano pochodźi uod Mormůna, proroka-krůńikařa, kery streśćiu uobšerne zapisy uobejmujůnce wjela stoleći.

Gůuwnym wydařyńym we Kśyndze Mormůna je ukazańy śe Jezusa Chrystusa na kůntynyńće amerikańskym chnet po uůnygo zmartwychwstańu. Wedle Kśyngi Mormůna Chrystus naučou we Americe swojij Ewangeliji a zouožůu swůj kośćou podańy kej we Jerozolimje.
Kůnkůrs Śpjywki Ojrowizyje 2008

**Kůnkůrs Pjosynki Ojrowizyje 2008** uodbůł śe we Belgradźe. Brały we ńim udźoł 43 państwa. Polska reprezyntowała Isis Gee ze śpjywkům *[[For life]]*, a Czesko Republika ńy bůła we finale. Zwyćynsko śpjywka bůła to *Believe*, śpjywano uod Dimy Bilana.
Biblijo

**Biblijo**, **Śwjynte Pismo** (, *biblion* – mało kśynga, l.m. , *biblia* – małe kśyngi) – zbjůr kśůng, spisanych z poczůntku we godkach: hebrajskij, aramejskij a greckij, uznowanych uod żydůw a krześćijanůw za natchńůne uod Boga.
Biblijo a jeji tajle majům inksze religijne znaczyńy lo růżnych wyznanůw. Na krześćijańsko Biblijo skłodajům śe **[[Stary Testamynt]]** a **[[Nowy Testamynt]]**.
Hebrajsko biblijo – Tanach – uobejmuje tajla kanůnu Starego Testamyntu. Muzułmany mjarkjům, iże tajla Biblije (dp. Kśyngi uod Mojżesza, Psalmy) powstała we wyńiku boskigo uobjawjyńo, nale jeji treść bůła zafałszowano.
Fisze

**Fisze** to sōm zmiynnocieplne kryngowce wodne, kere dychajōm skrzelami, a poruszajōm sie za pōmocōm płetw. Stanowiōm nojliczniyjszōm i nojbarzij roztōmajtōm skupinã terŏźnie żyjōncych kryngowcōw (wiyncyj aniżeli pōłowa). Rōżniōm sie ôd siebie pod wzglyndym budowy zewnyntrznyj i wnyntrznyj, ônych farb, jak tyż przisztymowaniŏ do warōnkōw strzodowiska.

Naukowo bōło ôpisane już 32 tysiōnce terŏźnie żyjōncych zort fisz, a kożdego roku wyuczyni ôpisujōm ôd 100 do 150 nowych zort morskich i trochã wiyncyj słodkowodnych. Szacuje sie, iże do ôdkryciŏ je jeszcze co nojmynij 5000 zort, zaôbycz fisz głymbinowych ze cōuny klimatu tropikalnego.

Fisza je symbolym krześcijōństwa.

## Ewolucyjŏ

## Galeryjŏ

Plik:Various sweetwater fish with Finnish text.jpg|Fisze słodkowodne
Plik:Salt water fish with Finnish text.jpg|Fisze morske


## Necowe ôdwołania
* World Register of Marine Species  Światowy regest zort morskich.
* Eschmeyer W. N. (red.) Catalog of Fishes. Electronic version.  Taksōnōmicznŏ baza danych ô fiszach.
* FishBase  Kōmpleksowŏ baza danych z informacyjami ô 32 000 zortach fisz.
* ANGFA – Aquatic Survey Database  Ilustrowanŏ baza danych fisz słodkowodnych Australije i Nowyj Gwinyje.
* Fischinfos.de  Ilustrowanŏ baza danych fisz słodkowodnych Miymiec.
* The Native Fish Conservancy  Ôchrōna i podszukowania fisz słodkowodnych Pōłnocnyj Ameryki.
Isaac Newton

**Sir Isaac Newton** (ur. 4 styčńa 1643, zm. 31 marca 1727, wedle kalyndořa grygorjańskigo; abo ur. 25 grudńa 1642, zm. 20 marca 1726 wedle užywanygo wůunčas kalyndořa julijůńskigo) – angelski fizyk, matymatyk, astrůnům, filozof, historyk, badač Biblije a alchymik.

W swojym suynnym dźele *[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]] * (1687 r.) předstowiu prawo powšychnygo ćůnžyńo, a tyž prawa ruchu ležůnce u podstaw mechańiki klasyčnyj. Ńyzaležńy uod Gottfrjyda Leibńiza přičyńiu śe do rozwoju rachůnku růžńičkowygo i coukowygo.

Kej pjyršy wykazou, aže te same prawa řůndzům ruchym ćou na Źymje kej i ruchym ćou ńybjeskych. Jygo doćekańo doprowadźiuy do rewolucyji naukowyj a přijyńćo teorji heljocyntryzmu. Podou matymatyčne uzasadńyńy do praw Keplera i rozšeřůu je udowadńajůnc, aže uorbity (we wjynkšośći kůmet) sům ńy yno eliptyčne, nale můgům być tyž hiperbolične i parabolične. Guośiu, aže śwjotuo mo natura korpuskularno, čyli aže skuodo śe s čůnstek. Bůu pjyršym, kery zdou se sprawa, aže widmo barw uobserwowane podčas padańo bjouygo śwjotua na pryzmat je cechům padajůncygo śwjotua, a ńy pryzmatu, kej guośiu 400 lot nazod Roger Bacon.

## Dźeua Newtona
* *Method of Fluxions* (1671)
* *De Motu Corporum* (1684)
* *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (1687)
* *Opticks* (1704)
* *Arithmetica Universalis* (1707)
* *An Historical Account of Two Notable Corruptions of Scripture*(1754)

Opublikowane pośmjyrtńe we 1728:
*Short Chronicle*, *The System of the World*, *Optical Lectures*, *Universal Arithmetic*, *The Chronology of Ancient Kingdoms, Amended* a *De mundi systemate*.
Fizyka

**Fizyka** (ze gr. *φύσις* physis - "natůra") – nauka uo przirodźe we nojszyrszym znoczyńu tygo słowa. Fizykery podszůkujům właśćiwośći a půmjany materje a energje a tyż uoddźoływańy mjyndzy uůnymi. Do uopisu zjawisk fizycznych używajům wjelgośći fizycznych, wyrażonych ze půmocům pojyńć matematycznych, takich kej liczba, wektor, tensor.

Fizyka je mogebne potajlować na fizyka tyjorytyczno a ekszperymentalno. Fizyka tyjorytyczno zajmuje śe uogůlńańim, a interpretowańym danych ekszperymentalnych. Fizyka ekszperymentalno zbjyro dane s ekszperymentůw, a weryfikuje tyjorje.

## Uobocz tyż
* Sztrům
* Maria Goeppert-Mayer
TVS

**TVS** (pol.: Telewizja Silesia) – ńypubliczno rygjůnalno telewizyjno stacyja we ślůnskim wojewůdztwje, kero mo profil informacyjno-rozrywkowy. Stacyjo mo zaśyng na cołko Polsko bez satelita. Regularny przekoz TVS mjoł anfang 29 marca 2008 uo godź. 10:00.

Kanał TVS je kerowany głůwńy ku mjyszkańcům ślůnskigo wojewůdztwa. Uobliczym kanałů bůł Marek Czyż, kery pracowoł we TVS do 2011 roku.
Informjyrůje uůn uo nowinach s wojewůdztwa, a tyż s inkszych tajli Polski. Przed godźinům 10:00 emitowane je Radio Silesia. We ramůwce je dźewjyńć informacyjnych serwisůw - gůwne nowiny uo 21:00 godźińe.
W TVS uoboczyć idźe tyż programy promůjůnce Ślůnsk, jigo kultura, historyjo, muzyka a tradycyjo.

Kanał je dostympny we wszyjskich cyfrowych platformach, ńykerych kablowych necach a FTA. Dźynki technologiji kablowyj telewizyje JamBox, telewizyjo Silesia emituje we rozdźelczośći HDTV. Terozki TVS HD je we naźymnyj telewizyji.

## Gyszichta
Pjyrszům  prywatnům telewizyjům we Gůrnym Ślůnsku bůła PTV Rondo, kero nadowoła swoje programy ze Katowic na anfangu 90. lot (ńyskorzi uostoła przejynto uod TV Wisła, s kerej powstoł uogůlnopolski TVN. Pjyrszům we cołkim Ślůnsku (i wszyjskich krajach downygo kůmůńistycnygo "wschodńigo bloku") bůła PTV Echo, kero nadowoła we Wrocławju uod 6 lutygo 1990 do 8 marca 1995.

## Necowe uodwołańa
* Ouficyjolno neczajta TVS
Lyńdziny

**Lyńdźiny** (pol. *Lędziny*, mjym. *Lendzin*) – mjasto we powjeće bjerůńsko-lyńdźińskym we wojewůdztwje ślůnskym. Sůmśaduje uod půunocy s Katowicůma i Mysuowicůma, uod wschodu s Imjelinym i Cheumym Ślůnskym, uod pouedńo s Bjeruńym, natůmjast uod zachodu s Tychůma.

W uokreśe předchřeśćijańskym we grańicach uobecnygo mjasta bůuo mjejsce kultu suowjańskigo na gůře Klimůnt, zwanyj ńygdyś Pjorůnowům Gůrkům (obecńy na tym mjejscu katolicki kośćou św. Klymynsa). Mjejscowość wspůmńano bez Jana Duůgoša, we 1160 roku stanowiua wuasność ryceřa Jaksy s Mjechowa, kery překozou ja Bynedyktynům. W XIV wjeku Lyńdźiny přelozuy pod panowańy Čech, uod 1742 roku we państwje pruskym. Teryn walk s Ńymcůma we uokreśe powstań ślůnskych, ščygůlńy zaćyntych podčas II powstańo ślůnskigo we 1920 roku. Uod 1922 roku we Polsce, we čaśe uokupacyji hitlerowskij na teryńy Lyńdźin istńou podobůz uobozu kůncyntracyjnygo Auschwitz (1944-1945). Po wojńy rozwůj grůbjorstwa i wzrost ličby mješkańcůw, we lotach 1966-1975 status samodźelnygo mjasta. W 1975 roku we wyńiku reformy admińistracyjnyj wůunčůne do Tychůw, uod 1991 půnowńy samodźelne mjasto.

Gro sam zouožůny we 1932 roku klůb fusbalowy MKS Lyńdźiny, kery grou kedyś we III lidze polskij pod mjanym *Grůbjoř* (pol.:*Górnik*).
Tory Belleci

**Salvatore "Tory" Belleci** (ur. 30 paźdźerńika 1970 we Monterey) – amerikański producynt filmowy a rekwizytor. Nojbarźi znony kej prezenter průgramu Půgrůmcy mitůw. Wykonywou tyž roztomajte rekwizyty do takych filmůw, kej Mročne widmo a Atak klůnůw s cyklu Gwjezdne wojny, a tyž Matrix, Van Helsing a inkše.

### Linki zewnyntne
* Uoficyjolno neczajta (ang.)
* IMDB
* MySpace
Szpil

**Szpil** – podstowowo tajla szportowyj uozgrywki. Szpil trwo podug czasu abo punktůw. Szpil mohe mjeć jedno abo wjyncy tajlůw. Ńykere szpile trwajům, aże szpilery ńy bydům mjeli uokryślůnyj wjelośći punktůw.
Důmbrowa

**Důmbrowa** (pl. *Dąbrowa Górnicza*, mjym. *Dombrowa*) – zachodńomałopolske mjasto położůne we połedńowyj Polsce, we Důmbrowskim Zagłymbju, we wojewůdztwje ślůnskym, na schodńim kraju Gůrnoślůnskigo Uokryngu Industryjnygo (GUI), nad Czornům Przymszům a Bjołům Przymszům, we wjelgij tajli we Kotlińe Důmbrowskij.

Nojwjynksze pod wzglyndym placu mjasto wojewůdztwa (9. we Polsce) a nojwjynkszy uostrzodek industryje Zagłymbja. Noleży do Gůrnoślůnskigo Zwjůnzku Metropolitaleygo i znojduje śe we kůnurbacyji ślůnsko-důmbrowskij, co mo wjyncyj jak 2 mln ludźi.
Mali

**Mali** (Mali Republik - *République de Mali*) – państwo we zachodńij Africe, bez dostympu do morza, prziległy do Synygala, Maurytańije, Algeryje, Ńigra, Gwinyje, Wybrzeżo Elefantowych Gnatůw a Burkina Faso.
Myslowice

**Myslowice** (pol. *Mysłowice*, ńym. *Myslowitz*) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we wojewůdztwje ślůnskim, we cyntrům Gůrnoślůnskigo Industryjnygo Uokryngu.

Patrůnym mjasta je św. Jůn Krzćićel. Perzůna śwjyntygo ůmjeszczůno je tyż we mjejskim wapyńe, nale ńykerym śe zdowo, co je to Mysław, znůmy s berůw zołożyćel mjasta.
## Przipisy
Szperplata

**Szperplata** – kůmpozytowy sztof sprowjůny ze poklejůnych ze śa na krziż szichtůw strůmu. Uůnako skłodo śe s wjelośće szichtůw ńy do pory. Nojczyńśći do jeji wyrobjańo bjere śe strům brzůzki, uolsze, sośńice abo buczyny. Wnyntrzne szichty nojczyńśći sprowjůne sům s inkszych, tońszych sztofůw ańiżeli te ausyn. Szperplata idźe na gorko leko modeljyrować (gnůńć). Je uůna użiwano przi stowjańu, bauerstwje a sprowjańu noczyńůw.
Słōńce

**Klara**, abo **Słōńce** (łac. *Sol*, gr. *Ἥλιος, Hḗlios*, symbol: ) to je cyntralnŏ gwiŏzda Słōnecznego Układu, naôbkoło keryj krōnży Ziymia, inksze planety tego układu, planety karłowate i małe ciała Słōnecznego Układu. Klara skłŏdŏ sie z gorkij plazmy utrzimowanyj bez grawitacyjõ i formowanyj bez pole magnetyczne.

Astrōnōmiczny symbol Klary to rōndo z pōnktym we postrzodku: ☉ (Unicode: 2609).

## Charakterystyka
Klara je bezma idyjalnie ôbłōniatŏ, mŏ strzednicã kole 1&nbsp;392&nbsp;684 km, kole 109 razy srogszõ aniżeli Ziymia, a jeji masa (1,989 ×1030 kg, kole 333 tysiyncy razy srogszŏ aniżeli masa Ziymie (M⊕)) stanowi kole 99,86% imyntnyj masy Słōnecznego Układu. Skłŏdŏ sie z gorkij plazmy utrzimowanyj bez grawitacyjõ i formowanyj bez pole magnetyczne.

Klara uformowała sie kole 4,567 mld lŏt tymu skuli kolapsu grawitacyjnego przestrzyństwa we srogim ôbłoku molekularnym. Wiynkszość materyje zgrōmadziyła sie we cyntrum, a ôstatek utworzōł orbitujōncy naôbkoło niego, plaskaty dysk, z kerego ukształtowała sie ôstała tajla Słōnecznego Układu. Cyntralnŏ tajla stŏwała sie gynstŏ i gorkŏ, aże w jeji ôstrzodku ôstała zainicjowanŏ synteza termojōndrowŏ. Wyuczyni sōndzōm, iże hned wszyjske gwiŏzdy powstŏwajōm skuli tego procesu. Klara je zorty widmowego G2 V, to znaczy przinŏleży do tm. żōłtych karłōw lajtōngu bazowego; widzianŏ z Ziymie mŏ biołõ farbã.

## Skłŏd
Kole trzi sztwŏrte masy Klary stanowi wodōr, ôstatek zaôbycz hel. Ôstane 1,69% (co ôdpadŏ kole 5600 M⊕) tworzōm ciynżyjsze elymynta, w tym m.in. tlyn, wōngel, neōn i żelazło.

Podle masy:
* wodōr: 73,46%
* hel: 24,85%
* tlyn: 0,77%
* wōngel: 0,29%
* żelazło: 0,16%
* neōn: 0,12%
* azot: 0,09%
* krzymik: 0,07%
* magnez: 0,05%
* siarka: 0,04%
Izrael

**Izrael**, **Państwo Izraela** (hebr. – מדינת ישראל, trl. *Yisra'el*, *Medinat Yisra'el*, trb. *Jisra’el*, *Medinat Jisra’el*; arab. دولة اسرائيل, trl. *Isrā’īl*, *Dawlat Isrā’īl*, trb. *Isra’il*, *Daulat Isra’il*) – państwo położůne we Azyje, na Bliskym Wschodźe, půmjyndzy Morzym Strzůdźymnym, Morzym Martwym a Morzym Czyrwůnym. Graniczy z Libanym, Syryjům, Jordańijům, Egiptym a Palestynům (tajlowo uznowane państwo).
Szmaterloki

**Šmaterloki** (Lepidoptera - s gr. λεπίς *lepis*, dopeuńač gr. λεπίδος *lepidos* - "uůska" i gr. πτερόν *pteron* - "křiduo"; **uůskokřidue**) – řůnd uowadůw ukřidlůnych, blisko spokrewńůny s chruśćikůma.

Zarozki po chřůnščach stanowjům drůgo pod wzglyndym ličebnośći grupa uowadůw.
Uobecńy na śwjeće žyje ůng. 150 tyśyncy gatůnkůw šmaterlokůw, s čygo we Polsce přez 3 tyśůnce. Wystympujům na wšyjstkych kůntynyntach, krům Antarktydy.

Šmaterloki noležům do nojbařij zaawansowanych ewolucyjńy uowadůw. Jejich ćouo, skuodajůnce śe s sygmyntůw, chrůńi chitynowy uoskůrek. Poščygůlne sygmynty pouůnčůne buůńastymi stawůma, ůmožliwjajům swoboda ruchu. Uoskůrek pokrywo warstwa drobnych uůsek.

## Budowa šmaterloka
Ćouo šmaterlokůw zbudowane je s třech tajli (tagm): gowy, tůuowja a uodwuoka.
### Gowa
Kulisto i wyraźńy uoddźelůno uod tuůowja powstowa we wyńiku zrośńjyńća 6 sygmyntůw. Na gowje znojduje śe para uoču zuožůnych, para čůukůw a ssůncy aparat gymbowy.

### Tůuůw
Skuodo śe s třech sygmyntůw. Na tůuowju znojdujům śe tři pary uodnůžy. Sům smukue a pokryte delikatnymi uůskůma abo wuoskůma. Ńykere gatůnki majům na ńich receptory pozwalajůnce uodbjyrać bodźce chymične.

Na tůuowju šmaterlokůw znojdujům śe dwje pary křideu s dwuwarstwowyj buůny rozpjyntej na žůukach znojdujůncych śe půmjyndzy jeji warstwůma. Kštouty a barwy šmaterlockich křiduůw sům růžnorodne, tyž jejich proporcyje we stosůnku do wjelgośći ćoua.

### Uodwuok
Tajla ćoua šmaterlokůw uo widočnyj sygmyntacyji. U samic na kůńcu uodwuoka znojduje śe pokuadeuko teleskopowe suůžůnce do skuodańo jaj.

## Cykl rozwojowy šmaterlokůw

Šmaterloki sům uowadůma, u kerych dokůnuje śe přeobražyńy zupeune. Cykl rozwojowy:
* jajo
* gůńśyńica
* počwarka
* dorosuy uowad (imago)

## Zoboč tyž
* Moty
Yves Saint-Laurent

**Yves Saint-Laurent** (ur. 1 śyrpńa 1936 we 
Uorańe we Algeryje, zm. 1 czyrwca 2008 we Paryžu) – francuski projektant mody. Nojwjynkše sukcesy odnośiu we lotach 60. i 70. XX wjeku. Znany je mjyndzy inkšymi s wyprůmowańo wyglůndu bitńikůw, wprowadzyńo do śwjata mody tweedowych ancugůw a přiodźańo babůw we smokingi, pjerwyj zarezerwowane do chopůw. Přešou na pensyjo we 2002 roku.

### Připisy
Hauskyjza

**Hauskyjza** (inakszy "důmowo kyjza ze kminym") – kůnsumowo szpecyjo rychtowano ze bjołyj kyjze a kminu, s kerych robi śe miszůng, uodstowjo go na pora dńůw, a potym trza go zgrzać a skwarzić. Je wepisano na Lista produktůw regijůnalnych a tradycyjnych bez Mińistra Bauerstwa a Rozwoju Wśi, jako (pl.): "Ser domowy smażony z kminkiem, z czosnkiem, bez przypraw" .

### Necowe uodwołańa
*Recepis
Uganda

**Ůganda** – państwo we střodkowyj Africe nad Jeźorym Wiktorji, uo placu 236 tys. km². Grańičy s Sudanym, Dymokratyčnům Republikům Kůnga, Rwandům, Tanzańijům a Kyńijům. Ludność zajmuje śe guůwńy rolńictwym a hodowlům, kraj suabo rozwińjynty.

Je jydnym s nojwyžyj pouožůnych państw Afriki. 84% powjeřchńi kraju uobejmuje půunocno-zachodńo tajla prekambryjskij Wyžyny Wschodńoafrikańskij.
Kajir

**Kajir** (arab. القاهرة‎, *Al-Qāhirah*) to je stolica a tyż nojsrogsze miasto Egiptu. Pōmiyszkuje sam kole 10 milijōnōw ludzi na przestrzyństwie 453 km². We metropoliji Wielgi Kajir pōmiyszkuje 20 milijōnōw ludzi, bez co je to szōstŏ nojsrogszŏ metropolijŏ na świecie.

Miasto je rozlygowane nad krajami ôd rzyki Nil, kole placu, kaj rzyka ta tworzi deltã. Nojstarszŏ dzielnica ôd miasta je rozlygowanŏ trochã na weschōd ôd Nilu. Dalij, miasto rozpościyrŏ sie na zŏchōd, kaj zajmuje dŏwne teryny bauerske. Zachodnie dzielnice bōły zbudowane we 19. stoleciu, skirz czego wiyncyj je tam szyrokich alejōw, zielyni i ôdewrzōnych przestrzyństw. Za to stare, weschodnie dzielnice, majōm blank inakszy wyglōnd: gynstŏ zabudowa i małe, zatłoczōne aleje, co ofyn kōńczōm sie ślepymi zaułkami. Skirz tego, wiynkszość biōr i budōnkōw regyrōnkowych mieści sie we zachodnij tajli ôd miasta, a dzielnice weschodnie cechuje srogŏ wielość moszejōw.

## Kamracke miasta
*  Atyny, Grecyjŏ
*  Chartōm, Sudan
*  Stuttgart, Niymce
*  Stambuł, Turcyjŏ
*  Nowy Jork, Zjednoczōne Sztaty
*  Bejdżing, China
*  Buenos Aires, Argyntyna
*  Dżudda, Saudyjskŏ Arabijŏ
*  Rzim, Italijŏ
*  São Paulo, Brazylijŏ
*  Alger, Algeryjŏ
*  Toronto, Kanada
*  Bagdad, Irak
*  Moskwa, Rusyjŏ
*  Paryż, Francyjŏ
*  Lōndōn, Wielgŏ Brytanijŏ
*  Lizbōna, Portugalijŏ
*  Tokio, Japōnijŏ
*  Praga, Czechy
Moszeja

**Moszeja** (; l.mn. *مساجد / masadżid*) to je plac kultu muzułmańskigo. Słowo „moszeja” ôznaczŏ belejaki budōnek, w kerym ôddŏwŏ sie hōnor Bogowi (Allahowi), niyznŏleżnie ôd ônego baukōnsztu.

Bazowym cwekym istniyniŏ moszejōw je dŏwanie możebności muzułmanōm spōlnego rytualnego rzykaniŏ (*[[salot]]*). Moszeje mogōm być tyż używane we inkszych cylach – za plac trefōw abo edukacyjne ôstrzodki. Piyrsze moszeje, jak bp. Moszeja Kuba a Masdżid an-Nabawi, nastały we 7. stoleciu a bōły ajnfachowo naznaczōnymi placami pod guzym niebym. Dzisiej, wiynkszość moszejōw mŏ wyrafinowane kopuły i minarety
SV Wehen Wiesbaden

**Sportverein Wehen Wiesbaden** (poune mjano: *SV Wehen 1926 - Taunusstein e.V.*) – mjymjecki klub fusbalowy s Wiesbaden. SVWW, kej śe tyž godo na tyn klub, grou we 2. mjymjeckij Bundeslidze. Aže do roku 2006 klub mjanowou śe *SV Wehen-Taunusstein*.

## Stadjůn
Stadjůn SV Wehen Wiesbaden mianou śe BRITA-Arena i ležou we wschodnij tajle Wiesbaden. Mjou 12.066 miejsc. Pjyršy špil na tym stadjůńe gSV Wehen Wiesbaden grouo s manšaftym Borussia Dortmund. Špil zakońčyu śe wyńikym 2:1 do Borussi Dortmund.

## Manšaft we sezońe 2007/2008

**Tormany:**
* 01 Adnan Masic
* 20 Florian Stahl
* 35 Thomas Richter

**Uobrůńcy:**
* 02 Aleš Kokot
* 03 Robert Paul
* 04 Dajan Simac
* 05 Marko Kopilas
* 14 Nikolaos Nakas
* 15 Benjamin Schöckel
* 16 Kristjan Glibo
* 18 Vlado Jeknić
* 26 Torge Hollmann
* 32 Roman Schmick

**Pomůcnicy:**
* 06 Daniel Damm
* 07 Enis Alushi
* 08 Sandro Schwarz
* 10 Hajrudin Catic
* 11 Benjamin Siegert
* 21 Jonas Grüter
* 22 Sascha Amstätter
* 24 Maximilian Nicu
* 30 Patrick Bick
* 31 Christopher Hübner
* 34 Ertan Ekiz

**Napadźory:**
* 09 Dennis Schmidt
* 13 Ronny König
* 23 Abdelaziz Ahanfouf
* 25 Bakary Diakité
* 27 Valentine Atem
* 33 Xie Hui
Bolesławiec

**Bolesławiec** (pol. *Bolesławiec*, miym. *Bunzlau*, śl.-miym.: *Bunzel*) – miasto we dolnoślōnskim wojewōdztwie, we bolesławskim krysie, na prawym brzygu rzyki Bober, na połedniowym kraju Dolnoślōnskich Borōw. We latach 1975-1998 miasto administracyjnie noleżało do jelyniogōrskigo wojewōdztwa.

Podug danych ze 30. grudnia 2006. roku, miasto miało kole 40 800 miyszkańcōw.

Miasto mo fest dobrze zachowano strzedniowiyczny nec ulicōw. We strzodku głōwnego placu miasta - rynku stoji barokowy rathaus. Rynek mo ksztołt prostokůnta. Z jego krōtszych bokōw ôdchodzōm po dwie ulice, a ze dugszych po jednyj. Wzduż rynkowych pierzejōw a staromiejskich ulic idzie kamiyniczo zabudowa. Miasto ôkoloł ciōng ôbrōnnych murōw, poprzerzinanych miejskimi bramami, kere bōły trzi. Piyrszo u wylotu ulice Siyrpnia 1980 mianowała sie «Gōrno Brama», a drugo – u poczōntku ulice Kutuzowa, mianowała sie «Mikołajsko». Trzecio brama stoła u wylotu ulice Bolesława Prusa i mianowali ja «Dolnōm Bramōm».
Sycůw

**Sycůw** (pol.: *Syców*) – mjasto we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, we uoleśńickim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Sycůw. Do 1945 mjoł mjano *Groß Wartenberg*.
Dohtor Miód

**Dohtor Miód**, prowdźiwe mjano **Marcin Witas** (ur. 21 kwjetńa 1976 roku we Pjekorach Ślůnskich) – ślůnski wykůnawca hip-hopowy a raper.

### Dyskografijo
*1991 *[[Votan B.]]*
*1992 *[[Znojdź sie synek dziołcha]]*
*1993 *[[Wyliz Mi]]*
*1993 *[[Wór]]*
*1999 *[[Minyło kilka lat...]]*
*2005 *[[Bioło Nysa]]*
*2006 *[[Mikrofon i siykyra]]*
*2007 *[[Votan B. - SuperKnut|Votan B. – SuperKnut]]*
*2008 *[[Knur]]*

### Linki zewnyntrzne
*Uoficjalno neczajta skupiny
Kandrzin-Koźle

**Kandrzin-Koźle** (pol. *Kędzierzyn-Koźle*, mjym. *Kandrzin-Cosel, Heydebreck*, czes. *Kandeřín-Kozlí*) – mjasto we wojewůdztwje uopolskym, nad Uodrům. Powstało we 1975 r. ze skuplowańo sztyrech uosobnych uorgańizmůw admińistracyjnych: Kandrzina, Koźlo, Sławjyńćic a Kłodńice. Stworzińy Kandrzina-Koźlo ńy bůło atoli formalńy *skuplowańym sztyrech mjast*, nale *przikuplowańym do Kandrzina* we dńu 30 paźdźyrńika 1975 *trzech mjast* (Kłodńice, Koźlo a Sławjyńćic) a *gminy Sławjyńćice*. *Gmina Kłodńica* ńy weszła do nowego uorgańizmu, włůnczyli ja do gmin Leśńica a Zdźeszowice. Dźepjyro po sztyrech dńach, to je 3 listopada 1975, zmjyńůno bůło mjana Kandrzin na Kandrzin-Koźle.

W Koźlu znojduje śe jydyn ze nojwjynkszych rzycznych portůw we Polsce. Sům sam tyż jedne ze nojwjynkszych we Polsce chymicznych zakładůw – Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A., a tyż holding "Blachownia". Je to druge mjasto wojewůdztwa uopolskigo podug liczby populacyje a pjyrsze podug zajmowanego terytorjum.

### Przipisy
2008

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2008 / MMVIII 

XX wjek • **[[XXI wjek]]** • XXII wjek 
2003 « 2004 « 2005 « 2006 « 2007 « **2008** » 2009 » 2010 » 2011 » 2012 » 2013 &nbsp;

__TOC__

### Rok 2008 uoguoszůno:

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
* 15 kwjetńa - Zofia Adamus, Kornel Gibiński a Angelika Mucha s VIII LO im. Marii Skłodowskiej-Curie we Katowicach uodkryli asterojida 2008 GZ<sub>111</sub>
* 26 moja - powstouo Ślůnsko Wikipedyjo

### Wydarzyńo szportowe:

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 11 styczńa - Edmund Hillary, himalajista ze Nowyj Zylandyje, kery jako pjyrszy czowjek wloz 29 moja 1953 na wjyrch Mount Everesta
* 12 moja - Irena Sendlerowa, polska dźouoczka spoueczno, Sprawjydliwo Wśrůd Narodůw Śwjata
* 26 moja - Sydney Pollack, hamerikański reżiser, aktor a producynt filmowy
* 1 czyrwca - Yves Saint-Laurent, francuski projektant mody
* 4 czyrwca - Agata Mróz-Olszewska, polsko śatkorka, reprezyntantka Polski
* 13 lipca - Bronisław Geremek, polski polityk
* 3 śyrpńa - Aleksandr Sołżeńicyn, ruski pisorz, laureat literackij Nadgrody Nobla za 1970 rok
* 8 wrześńa - francuski kůmpozytor, muzyk a producynt muzyczny
* 26 wrzyśńa - Paul Newman, amerikański szauszpiler, scynarzista, reżysyr a producynt filmowy
* 19 paźdźerńika - Richard Blackwell, amerikański krytyk mody, dźynńikorz, uosobowość radyjowo a telewizyjno
* 25 paźdźerńika - Gerard Damiano, amerikański reżysyr filmůw pornograficznych
* 1 listopada - Nathaniel Mayer, amerikański muzyk kery śpjyowu pjůsynki ze zorty rhythm and blues
* 8 listopada - Régis Genaux, belgijski fusbaler
* 10 listopada - Miriam Makeba, połedńowoafrikańsko pjůsynkarka, znajůmo tyż kej **Mama Afrika**
* 17 listopada - Irving Brecher, amerikański scynarzista
* 20 listopada - Borys Fjodorow, ruski ekůnůmista a polityk
* 20 listopada - Jan Machulski, polski szauszpiler filmowy, telewizyjny a tyjatralny a reżysyr
* 20 grudńa - Robert Mulligan, amerikański reżysyr telewizyjny a filmowy
* 22 grudńa - Lansana Conté, prezydynt Gwinyje uod 2 kwjetńa 1984 do śmjyrći
* 24 grudńa - Harold Pinter, ynglandzki dramaturg, pisorz, reżysyr a scynarzista tyjatralny
* 25 grudńa - Eartha Kitt, amerikańsko szauszpilerka, śpjywoczka a kabaretowo artystka

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty sztwortek]]**: 31 styczńa
* **[[Uostatki]]**: 5 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 6 lutygo
* **[[Nowy Rok]]** podug kalyndorza chińskigo (rok szczura): 7 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowa]]**: 16 marca
* **[[Wjelgi Szwortek]]**: 20 marca
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 21 marca
* **[[Wjelga Sobota]]**: 22 marca
* **[[Wjelganoc]]**: 23 marca
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 24 marca
* **[[Holi]]**: 22 marca
* **[[Pesach]]**: 20 kwjetńa
* **[[Wjelganoc]]** (prawosławno): 27 kwjetńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 4 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 11 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 22 moja
* **[[Jům Kippur]]**: 9 paźdźerńika
* **[[Chanuka]]**: 21 grudńa
Moj

**Moj** to je pjůnty mjeśůnc podug używanygo na Ślůnsku kalyndorza juljańskigo. Mjano mjeśůnca pochodźi uod łaćińskigo mjana *Maius* (zobocz: kalyndorz rzimski) a zostoło przijynte bez wjynkszość godek ojropejskich.
Zimbabwe

**Zimbabwe, Republika Zimbabwe** (*Republic of Zimbabwe*), dŏwnij Rodezyjo - państwo położōne we połedniowyj Africe. Jego stolicōm je Harare. Ůng. 98% ludności stanowiōm Nyjgry. Bjoue stanowiōm ůng. 2% ludności.
Monika Błachnio

**Monika Błachnio** (ur. 22 marca 1995) – polsko szauszpilerka dubbingowo. Dała tyż głos Bébé Lilly na płyće *Mój Świat*.
## Polski dubbing
* 2007: *[[Most do Terabithii]]* - Maybelle
* 2007: *[[Moi przyjaciele - Tygrys i Kubuś]] * - Malyństwo
* 2006: *[[Happy Feet: Tupot małych stóp]]* - Mało Glorjia
* 2005: *[[Barbie i Magia Pegaza]]* - Bez
* 2005: *[[Niania (film 2005)|Niania]]* - Chrissy Brown
* 2005: *[[Tarzan 2: Początek legendy]]* - Tantor
* 2005: *[[Nowe szaty króla 2]]* - Yoli
* 2005: *[[Kubuś i Hefalumpy]]*  - Malyństwo
* 2005: *[[Charlie i fabryka czekolady]]* - Violet Beauregarde
* 2005: *[[Madagaskar (film)|Madagaskar]]*
* 2004: *[[Ekspres polarny]]*
* 2004: *[[Przygody Lisa Urwisa]]* - Nico
* 2004: *[[Mulan II]]*
* 2004: *[[Rogate ranczo]]* - Mało świnka
* 2003: *[[Lloyd w kosmosie]]* - Francine
* 2003: *[[Gdzie jest Nemo?]]* - Junior
* 2003: *[[Mój brat niedźwiedź]]* - Bajtle / Ńydźwjodki
* 2002: *[[Śnięty Mikołaj 2]]* - Lucy
* 1964: *[[Mary Poppins (film)|Mary Poppins]]* - Jane Banks
Mark Twain

**Mark Twain**, po prowdźe *Samuel Langhorne Clemens* (ur. 30 listopada 1835 we uosadźe Florida, Monroe, stan Missouri, zm. 21 kwjetńa 1910 we Redding, stan Connecticut) – amerykański pisoř pochodzyńo škockigo, satyryk, hůmorysta, wolnůmulař. Wygetarjańin.

Mark Twain bůu jydnym s pjyršych wjelgich prozaikůw Stanůw Zjydnočůnych. Jygo charakterystyčny styl mjou dužy ajnflus na kštoutowańy śe stylu coukej literatury amerykańskij.

Wjynkšy rozgos přińosuo mu uopowjadańy *The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County* (1865, *Uo suownyj skačůncyj žabje s Calaveras*).

W zwjůnzku s tym sukcesym we 1867 roku Twain zostou zaangažowany kej reporter i korespůndynt při grupje amerykańskych turystůw uodbywajůncych rajza do Ojropy na pokuadźe statku *Mjasto Kwakrůw*. Jygo udźou we wyprawje, kera uodwjydźiua ńymal wšyjstke nojwažńijše historyčńy mjejsca Starygo Kůntynyntu, spůnsorowany bůu bez cajtngi *Alta California* a *New York Tribune*. Twain uopisou podrůž we kśiůnžce *Prostačkowje za grańicům* (*The Innocents Abroad*, 1869), kera zyskoua dužy rozguos a stoua śe nojbardźij počytnům kśiůnžkům we Americe po *Chaupje unkla Toma*.

Nojbardźij znůnymi utworůma Twaina sům te, kere wešuy we skuod *Eposu řyki Missisipi*, napisane we uokreśe 1876-1882, a wjync *Přigody Tomka Sawyera* (*The Adventures of Tom Sawyer*, 1876) a *Přigody Huckleberry Finna* (*The Adventures of Huckelberry Finn*, 1884), kere šybko znolazuy śe we uůgůlnośwjatowym kanůńy literatury modźežowyj, a uodbjygajůnce uod ńich charakterym, autobjůgrafične *Žyće na Missisipi*. Twain realistyčńy předstawjo we tych dźeuach uobroz Ameriki drůgij pouowy XIX wjeku.

Dwa utwory - *Krůlewič a fechtoř* (*The Prince and the Pauper*, 1882) a *Jankes na dwoře krůla Artura* (*A Connecticut Yankee In King Arthur's Court*, 1889) – rozgrywajům śe we Angliji. Pjyršy to historyčno powjeść do modźežy, uo zamjańy růl bliźńačo podobnych chopcůw s přećiwstawnych bjygůnůw drabiny spouečnyj. Drůgo powjeść to satyra na zakořyńůne mity ojropejskij poezyji średńowječnyj a podwaliny ustroju spouečnygo krajůw zachodńij Ojropy.

Twain škryflou tyž - zwašča po 1897 roku - coroz wjyncyj mouych form, we kerych uostro krytykowou amerikańsko řečywistość. Wytykou Amerikonům raśizm, zapyndy imperjalistyčne, hipokryzyjo, wyśmjewou gupota patrjarchalnyj edukacyji, dezynwoltura dźynńikaři, skorůmpowańy wuadz. Stou śe wrynč autorym ńywygodnym, tym barźij, aže uostře jygo artykuůw i uopowjastek čynsto skerowane bůuo přećiw kůnkretnym uosobům. S tygo uostatńygo uokresu pochodzům satyry antymješčańske, take kej *Čowjek, kery zdymoralizowou Hadleyburg* (*The Man Who Corrupted Hadleyburg*, 1899) abo *Tajymńičy přibyš* (*The Mysterious Stranger*, 1916). W 1904 Twain zařućiu Teodorowi Rooseweltowi, aže wygrou wybory skutkym překupstwa.
Bejdżing

**Bejdżing** (chiń. 北京, pinyin: Běijīng) to stolica Chińskij Republiki Ludowyj a mjasto wydźelůne, podlygajůnce bezpostrzedńo wuadzům kraju. Uod půłnocy, zachodu i pouedńo grańiczy s prowincyjům Hebei, a uod wschodu s mjastym wydźelůnym Tjanjin.

Bejdżing je drůgim, po Szanghaju, mjastym ChRL pod wzglyndym liczby ludnośći. Połńi tyż fůnkcyjo nojwjynkszygo uostrzodka politycznygo, uośwjatowygo a kulturalnygo kraju. Krziżujům śe sam ważne lińy kolejowe i drůgi lo autůw.

Mjano "Bejdżing" uoznaczo dosuowńy "Půłnocno stolica".

Bejdżing je gospodorzym Letńich Igrzysk Uolimpijskich 2008.
Hůmer

**Hůmer** (grc. Ὅμηρος *Homeros* uoznačo "ślepy") (VIII vjek p.n.e.) – grecki *[[aojda]]* (*[[rapsodas]]*) čyli bard. Bůu uůn śpjywokym wyndrownym. Uwožany je za uojca poezyji epickij. Nojstaršy znůny s imjyńo ojropejski poeta, kery zapewne přejůu dźedźictvo dugij i bůgatej tradycyji poezyji heroičnyj (kerej istńyńy je nale ino důmysuym).

Hůmer je autorym poymatůw *[[Ilijoda|Ilijody]]* i *[[Uodyseja|Uodysei]]*. Grecko tradycyjo widźoua we ńim tyž autora epopei kůmičnyj *[[Batrachomyomachia|Batrachomyomachji]]* (podug nojnowšych teorje ńy uůn je jeji twůrcům) i *[[Hymny hůmerycke|Hymnůw hůmeryckych]]*. Žodyn poeta grecki ńy přewyžšůu suawům Hůmera. Na wyspach Ios i Chjos wzńyśůno pośwjyncůne mu świůntyńy, a we Uolimpji i Delfach postawjůno jygo posůngi. Pizystrat wprowadźiu recytacyje hůmeryckych poymatůw na panatynoje.

Podug ńykerych lygyndarnych informacyji Hůmer pjyrwotńy nazywou śe Melesigenes i bůu synym bůga řyki Meles, puynůncyj kouo Smyrny, i ńimfy Kreteis. Śwjadčy to uo randze Hůmera we śwjeće greckym, gdyž zawše wybitnym ludźům připisywano tam boske abo půuboske pochodzyńy.

Ńy zachowouy śe žodne wjarygodne wjadůmośći uo jygo žyću i, kej škryflou badoč John Myres, *žodne zdańy dotyčůnce Hůmera ńy je bezsporne*. Ńymńij, antyčńi Grecy ńigdy ńy wůntpili we jygo istńyńy. Prawdopodobńy urodźiu śe we Smyrńy abo na wyspje Chjos we Jůńji – kraińy we Azyji Mńijšej, nale wjela mjast greckych ubjygouo śe uo tyn hůnorowy zaščyt. We spoře uo pochodzyńy Hůmera brouo udźou śedym mjast: Argos, Atyny, Chjos, Itaka, Kolofůn, Pylos a Smyrna. Podug lygyndy Hůmer bůu ślepcym. Teza ta můgům wspjerać dwa epizody ůmješčůne we hůmeryckych epopejach. W *Uodysei* ńywidůmy bard *Dymodokos* uopjewo bohaterske čyny, a autor, prawdopodobńy Hůmer, we *Hymńy hůmeryckym* piše do Apollina: *"Pozdrawjům was wšyjstke. A uo mńy pamjyntejće, jak přijdźe jakiś čowjek uobcy, co śwjata dośwjadčůu, i zapyto: Dźouški, kery je wům nojmilšy s aojdůw, co sam přichodzům? Wuůnčas wšyjstke cuzamyn uodpowjeće: Ślepjec, kery mješko na skalistym Chjos – jygo pjeśńi bydům zawše nojgryfńijše"(...)*. Martin P. Nilsson we *Homer and Mycynae* podowo, aže we wjelu rygjůnach bardowje byli we rytualny sposůb pozbawjańi wzroku, co mjouo stymulować pamjyńć.

Autorstwo *Ilijody* a *Uodysei* wzbudzo ale do dźiś wůntpliwośći, a problym tyn nazywany je kwestjům hůmeryckům. Brak je wjarygodnych danych uo žyću Hůmera, ńykeři badače, a nawet juž antyčńi *[[choridzontes]]*, wysuwali hipoteza, aže Hůmer ńigdy ńy istńou. Podwaliny do tygo půglůndu, zwanygo teorjům pluralistyčnům (oba dźeua sům zlepkym pjeśńi s růžnych časůw, pouůnčůnych we Atynach we VI w. p.n.e.), dou mjymjecki filolůg F.A. Wolf we wydanyj we r. 1795 kśiůnžce *Prolegomena ad Homerum*. Po uokouo stu pjyńćdźeśyńću lotach dyskusyji i sporůw zwyćynžůua teorja ůńitarystyčno, kero twjerdźi, aže Hůmer istńou i bůu autorym uobu poymatůw, a jygo zasůgům je stwořyńy wybitnych dźeu we uoparću uo wjelowjeko tradycyjo pjeśńi heroičnych istńijůnco we starožytnyj Grecyji.
Herbert George Wells

**Herbert George Wells** (nar. 21 września 1866 we Bromley, um. 13 siyrpnia 1946 w Lōndynie) to bōł ynglandzki pisŏrz, jedyn z piōniyrōw zorty science fiction, mianowany, z Julesym Vernym, „starzikym science fiction”.

## Nojbarzij znane rōmany
* *The Time Machine* (1895) 
* *The Island of Dr Moreau* (1896)
* *The Invisible Man* (1897)
* *The War of the Worlds* (1898) 
* *Men Like Gods* (1923)
Reinhold Olesch

**Reinhold Olesch** (ur. 24 wřeśna 1910 we Zouynžu (terozki dźelńica Katowicůw), zm. 23 čyrwca 1990 we Kolůńiji) – ślůnski godkoznawca a slawista. Bou školořym we Anabergu, a ńyskořyj we Ńiśe, kaj chodźjyu do Gizmazjům św. Marćina. We lotach 30. XX wjeku študyrowou filolůgja a fůnetyka suowjańsko na Uńiwersyteće we Wjedńu. Badou a opisywou rostůmajte farby ślůnskij godki, kero uwažou za swojo uojčysto godka. Opublikowou mjyndzy inkšymi: *Die slawischen Dialekte Oberschlesiens* ("Suowjańske djalykty Gůrnygo Ślůnska"), *Beiträge zur oberschlesischen Dialektforschung – Die Mundart der Kobylorze* ("Přičynek do badańo nařečo gůrnoślůnskigo - djalykt Kobylořy"). W čas II wojny śwjatowyj wćelůny do Wehrmachtu, po ńyj kontynuowou robota naukowo we Ńymcach. We 1975 přešou na pensyjo. W 1958 wydano we Ńymcach jygo dykcyonoř *Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg* ("Dykcyonoř polskigo djalyktu Kobylořy s uokolic Anabergu"). Krům ślůnskij, badou tyž inkše sowjańske godki, kej kašubsko a rostůmajte djalykty Ukrajiny. Bou doktorym honoris causa uńiwersytetůw: Adama Mickewiča we Poznańu, Wyžšyj Šuli Pedagogičnyj we Uopolu a uńiwesytetu we Sofiji.

### Připisy
Angola

**Angola** (Republika Angole - *República de Angola*) – państwo we połedniowo-zachodnij Afryce nad Ôceanym Atlantyckim, czōnek Unije Afrykańskij. Sōmsiaduje ze Dymokratycznōm Republikōm Kōnga, Namibijōm, Kōngym a Zambijōm. Dŏwnij była kolōnijōm portugalskōm. Posiadŏ wielke zasoby surowcōw naturalnych, we tym ropy naftowyj i dyjamyntōw.

Miano „Angola” wziōnło sie ze miana krōla N’Gola, władcy ludu Mbōndu, co żōł we ôkolicach Luandy. Jego krōlestwo było podbite a zniszczōne ôd Portugalije.
Hawerfloki

**Hawerfloki** to je popularne jodło do śńodańo. Je śe ůune nojczyńśćij s mlykym, zaliczo śe je do zdrowyj żywnośći.

Hawerfloki wynalyźli půd kůńec XIX wjeku Adwentysty Dńa Śůdmego, bez cufal, kej eksperymyntowali ze zbożem coby promować djeta wegetarjańsko. We 1894 roku dochtůr John Harvey Kellogg umjeśćiu hawerfloki na liśće menu we sanatorjům, kere prowadźůł. 15 maja 1896 uzyskůł na ńe patynt nr 558393
Rysy

**Rysy** (, , , ) to je nojwyższy wiyrch we Tatrach Polskich a nojwyższy wiyrch Polski. Rysy sōm położōne na granicy Słowacyje a Polski.

## Topografijŏ
Masyw ôd Rysōw mŏ trzi wiyrchy. Nojwyższy z nich, "strzodkowy" (2 503 m n.p.m.), je po zajcie słowackij, tak samo nojniższy wiyrch połedniowo-weschodni (2 473 m n.p.m.). Na granicy polsko-słowackij je strzedni wiyrch (2 499 m n.p.m.) – je ôn nojwyższym pōnktym Polski.
Agata Mróz-Olszewska

**Agata Danuta Mróz-Olszewska** (ur. 7 kwjetńa 1982 we Důmbrowje Tarnowskjej , zm. 4 čyrwca 2008 we Wrocuawju) – polsko śatkorka, reprezyntantka Polski. Groua we špilach kej střodkowo, mjoua 191&nbsp;cm wzrostu. Wystympowoua we reprezyntacyji Polski. Dwukrotńy, we 2003 a 2005 zdobůua zuoty medal Mistřostw Ojropy.

W 2007 skuli zuygo stanu zdrowja (mjelodysplazyjo špiku) postanowiua přerwać karjera. 10 čyrwca 2007 hajtnyua śe s Jackem Olszewskim. 12 styčńa 2008 uogośiua, iže spodźywo śe bajtla. 4 kwjetńa 2008 urodźiua cera Liljana.

22 moja 2008 přešua zabjyg přeščepu špiku kostnygo we Klińice Transplantolůgji Špiku we Wrocuawju. Umřyua westolećo 26 lot we godźinach porannych 4 čyrwca 2008.

## Linki zewnyntřne
* Sylwetka Agaty Mróz
----
Ůzbekistůn

**Ůzbekistůn** (ůzb. *O‘zbekiston*,  **Republika Ůzbekistanu** – *O‘zbekiston Respublikasi*) – państwo pałożůne we Strzodkowyj Azyji, czlůnek Spůlnoty Ńypodległych Państw.

Ležy mjyndzy dwjyma wjelgimi rzykůma – Amu-darjům a Syr-darjům. Důminuje růwńinny landszaft. Wele 20% placu zajmujům gůry a przedgůrza. Na schodźe i půłnocnym schodźe kraju leżům gůry Tjyn-Szan i Auaj, co śůngajům 4634 m n.p.m. Mjyndzy ńimi leży urodzajno, nawodńano Kotlina Fergańsko, keryj tajla noležy do Ůzbekistanu. Strzodkowo tajla kraju zajmuje Ńiźina Turańsko ze srogům pustyńům Kyzuł-kům, na keryj uosadńiczymi terynami sům mało liczne uoazy a doliny rzykůw: Sur-darje, Zarafszanu, Kaszka-darje a Amu-darje. Zachodńi skraj zajmuje růwny pustynny plaskatowyż Uostjurt. Do Ůzbekistanu noleży połedńowo tajla downego Aralskigo jeźora.
Malkorb

**Malkorb** – wihajster zakuodany na sznupa zwjyrzyńćo (nojczyńśći psa) coby ńymożebne bůuo harńjyńće czowjeka abo inkszygo zwjyrza. Nojczyńśći spawjůny we patrůńe metalowych abo skůrkowych gitrůw, s przerwůma mjyndzy pryntůma abo paskůma coby zwjyrzy můguo dychać. W ńykerych zortach malkorbůw uotwarće bez zwjyrza sznupy ůńymożliwjo gůrt ze skůry abo mocnygo sztofu, krymplujůncy sznupa takym kńifym co ale dowo możebnoś dychańo a fuczyńo.

Zakuodańy malkorba moge być nakozane zakůnym, lo bajszpila we Polsce uobowjůnzuje uůne we publiczny kůmůńikacyji.
Sediswakancyjo

**Sediswakancyjo** – we Rzimskokatolickim Kośćele słowo uokreślajůnce, iże plac papjyża ńy je uobsadzůny.
Atyny

**Atyny** (nowogrecke Αθήνα *Athina*, klasycznŏ greka Ἀθῆναι *Athynaji*, łac. *Athenae*) to je stolica i nojsrogsze miasto Grecyje. Jedyn ze nojważniyjszych ôstrzodkōw turystycznych Ojropy ze zabytkami kultury antycznyj. Miasto mŏ 745 tys. mieszkańcōw, co żyjōm na 38,964&nbsp;km², a cołki ôbszar metropolitalny mŏ 3,5 milijōna miyszkańcōw i 411,717&nbsp;km².

## Historyjo
Poczōntkym Atyn bōł zōmek warowny ze ôkresu mykyńskigo (pōłowa II tysiōncleciŏ p.n.e.) na zgōrzu Akropolis; niyskorzij naôbkoło niego, na sōmsiednich zgōrzach powstało sroge miasto ze agorōm, Areopagym (miyjscym sōndōw), świōntyniami i gmachami użyteczności publicznyj. Akropolis przekształciyło sie we miyjsce kultu (Akropol Atyński). We 480 roku p.n.e. miasto zbulyli Persy, ôdbudowa Tymistakles zaczōn ôd postawiyniŏ nowych murōw. Nojsrogszy rozkwit przipŏd na panowanie Peryklesa (443-429 p.n.e.), co m.in. połōnczōł Atyny z Pireusym (ôba ôbtoczōł murami) i zmodernizowoł Akropolis. We ôkresie antyku Atyny bōły państwym-miastym (polis) ô ustroju dymokracyje bezpostrzednij, jednym ze nojważniyjszych we antycznyj Grecyji.

Atyny ôstały zniszcżōne m.in. ôd Herulōw i Wizygotōw. Skludzōne do poślednij role ôd panujōncych ôd 1458 Turkōw. We XIX stoleciu wrōciyły do staryj rangi po ôstaniu głōwnym miastym niypodległyj ôd 1834 roku Grecyje.

## Zabytki
Do nojważniyjszych zabytkōw Atyn noleżōm:
* Akropol atyński;
* antycznŏ agora ze Stoōm Attalosa,
* Forum rzimske ze Wieżōm Wiatrōw, bibliŏtyka Hadriana
* smyntŏrz Keramejkos;
* dzielnica Hadrianopolis z ôkresu rzimskigo ze Świōntyniōm Zeusa Ôlimpijskigo,
* kościoły bizantyjske Panaga Gorgoepikoos, Kapnikarea.

## Klimat
Ateny sōm we strefie klimatu subtropikalnego zorty postrzōdziymnyj, z lekimi zimami i dugimi, ciepłymi, czyńsciowo gorkimi latami.




## Kamracke miasta
Wasilij Ńikiforow Külümnüür

**Wasilij Wasilijewič Ńikiforow Külümnüür**, jak. *Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр*, rus. *Василий Васильевич Никифоров-Кюлюмнюр*, (ur. 18 maja 1866, zm. 1928) – jakucki etnograf, publicysta, pisoř, dramaturg a zouožyćel Tyjatru Narodowygo. Bojowńik uo prawa Jakutůw, gnymbjůny bez režim sowjecki, zrehabilitowůny dźepjyro we 1992.
Kailash

**Kailash** (ang. *Mount Kailash*, dewanagari कैलाश पर्वत (Kailāśā Parvata) – Gůra Kailash) – gůra we paśmje Gangdisê we Transhimalajach (tajla Himalajůw), keryj wjeřchouek je wysoki na 6638 metrůw n.p.m. (wybitność: 1319 m). Ležy we Chinach, we Tybeće.

U jeji podnůža znejdujům śe zdřudua jednych ze nojdugšych řyk we Azyje: Indusu a jygo dopuywu Satledź, a tyž Brahmaputry.

Je uůna uwožano za śwjynto gůra bez štyry religje: hinduizm, buddyzm, džińizm a bůn. Bez hinduistůw je uwožano za śedźiba bůga Šiwy.

Ńy uodnotowano žodnyj průby zdobyća ščytu gůry Kailash. Ůwažo śe, aže je to nojwyžšo gůra na śwjeće, uo kerej ńy wjadůmo by ktokolwjek jům zdobůu. Ůwažo śe, aže je to spowodowane wzglyndůma religijnymi.
Körşi

**Körşi** (kaz. *Көрші*) – cajtōng we kazachskij gŏdce, co ukazuje sie we Ujgurskij Republice Autōnōmicznyj Sinkang ôd marca 2006 roku. Redachtorzi głōwni to Äwelqan Qaljulı (Chiny) i Murat Äwezow (Kazachstan).
## Link zewnyntrzny
Ôficjalno strōna
Saudyjskŏ Arabijŏ

**Saudyjskŏ Arabijŏ** (ar. *السعودية – As-Su’udijja*), **Krōlestwo Saudyjskij Arabije** (*المملكة العربيّة السّعوديّة – Al-Mamlaka al-Arabijja as-Su’udijja*) – państwo położōne we zachodnij Azyje, na Arabskim Bōnie. Jego stolicōm je Rijad. Saudyjskŏ Arabijŏ je jednym z państw kere założyły Lig Arabskich Państw. Pōnadto Saudyjskŏ Arabijŏ przinŏleży do Miyndzynŏrodowyj Agyncyje Atōmowyj Ynergije, Miyndzynŏrodowyj Ôrganizacyje Roboty, Miyndzynŏrodowyj Banki Ôdbudowy i Rozrostu, Miyndzynŏrodowego Walutowego Funduszu, Ôrganizacyji Arabskich Krŏjōw Eksportujōncych Petrolejowõ Ropã, Ôrganizacyji Zjednoczōnych Nacyjōw, Rady Spōłprace Perskij Zŏtoki i Światowyj Ôrganizacyje Handlu.

## Geografijŏ
Saudyjskŏ Arabijŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
* na połedniu:
**  Jymyn (1458 km)
**  Ōman (676 km)
* na weschodzie:
**  Zjednoczōne Arabske Ymiraty (586 km)
**  Katar (40 km)
**  Kuwejt (222 km)
* na pōłnocach:
**  Irak (814 km)
**  Jordanijŏ (742 km)

### Miasta

## Linki zewnyntrzne
* Samirad, the Saudi Arabian Market Information Resource
Knurůw

**Knurůw** (gś./sz-g. *Knausdrof* , pol. *Knurów*, mjym. *Knurow*) – mjasto we cyntrům Gůrnego Ślůnska. Admińistracyjńy leży Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we glywickim kryśe, we latach 1975-1998 przinoleżało do katowskigo wojewůdztwa.

Knurůw leży we půłnocno-zachodńij tajli gůrnoślůnskij aglůmeracyje, we GOP, we połedńowyj tajli krysu gliwickigo na Katowskij Wyżyńe.

Knurůw stoł śe mjastym we 1951 ze skuplowańo Knurowa ze Krywołdym a Szczygłowicami.
Pszczyna

**Pszczyna** (čes. *Pštína*, mjym. *Pleß*) – mjasto we ślůnskym wojewůdztwje, śedźiba władz krysu pszczyńskigo a gminy mjejsko-wjejskij Pszczyna. We lotach 1975-1998 mjasto admińistracyjńy noleżoło do katowickigo wojewůdztwa.

Mjasto je rozlygowane na Pszczyńskij Růwńińe, nad rzykům Pszczynkům (lewy dopływ Wisły). Je jednym s nojgryfńyjszych mjast Gůrnygo Ślůnska, je mjanowane *Perła Gůrnego Ślůnska*.

Fůnguje sam *[[Państwowe Muzeum Zamkowe w Pszczynie]]* a *[[Muzeum Prasy Śląskiej w Pszczynie|Muzeum Prasy Śląskiej]]*.
Gruba

**Gruba** – zakłod a przedśymbjorstwo bergmańske, kere zajmuje śe fedrowańym ze źymje kopalinůw.

Gruby mogům być:
* uodkrywkowe – naźymne
* głymbinowe – podźymne
* uotworowe

Gruby tajlujymy tyż podug zorty fedrowanyj kopaliny:

* gruba wůngla kamjynnygo
* gruba soli
* gruba śarki

a inksze.
Grubjorz

**Grubjorz** (**bergmůn**, **hawjyrz**, **hajer**) to je mjano fachu. Grubjorze robjům na grubach przi fedrowańu wůngla a inkszych kopalinůw. Majům uůńi ekstra uobleczyńa - do roboty majům arbajtancůgi a uod śwynta, kerym lo ńich je we Ślůnsku Barbůrka, kero śe śwjyntuje 4 grudńa, uobleczyńo paradne - galowy můndur. Znależńy na bergmański stopjyń, we bergmůńoku sům roztomajte farby fyjderpuszůw.
Lubin

**Lubin** (pol.: *Lubin*, mjym.: *Lüben*, śl-mjym.: *Liebn*) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we Dolnym Ślůnsku, we wojewůdztwje dolnoślůnskym. 

Położůny je uůn nad rzykům Źimńicům. Lubin je stolicům lubińskigo krysu, kery je źymskim krysym. Mjasto mo 75 681 mjyszkańcůw, je dźywjyntnostym jeli chodźi uo wjelość ludźi we na cołkym Ślůnsku, pjůntym we wojewůdztwje dolnoślůnskym, drůgim we Legńicko-Głogůwskym Mjedźowym Uokryngu. We Lubińe je klůb fusbalowy Zagłębie Lubin (Majstr Polski: 1990/1991 i 2006/2007, we ekstraklaśe uod 1985 krům 1988/1989, 2003/2004 i 2008/2009). Powstoł we 1946 roku, a swoje szpile gro na stadjůńe Dialog Arena.
Jastrzymbje–Zdrůj

**Jastřymbje–Zdrůj** (pl. *Jastrzębie-Zdrój*, mjym. *Bad Königsdorff-Jastrzemb*) – mjasto na prawach powjatu pouožůne we pouedńowyj tajli wojewůdztwa ślůnskigo. Nojwjynkše, po Rybńiku mjasto RUoW-u a Subrygjůnu Zachodńigo. Je to jydno s nojmuodšych mjast Polski (prawa mjejske uod 1963 r.). Pomješkuje sam 94 072 ludźi (2007), na 85,44&nbsp;km² placu. Mjejscowość rozwijoua śe uod pouowy XIX wjeku kej uzdrowisko. W lotach 50. XX wjeku uodkryto sam značne zasoby wůngla kamjynnygo co překštoućiuo mjasto we značůncy uośrodek přymysuowy. S Jastřymbjo pochodzům m.in. Jerzy Cnota, Krystian Lupa a Rudolf Ranoszek.
Pogōrze Ślōnske

**Pogōrze Ślōnske** (pol. *Pogórze Śląskie*, cz. *Slezské podhůří*) to je pogōrze we weschodnij tajli Ślōnska, na Gōrnym Ślōnsku, a tyż we Małopolsce, we połedniowyj Polsce i fragmyntami pōłnocno-weschodnich Czechach, fragmynt Pogōrza Zachodniobeskidzkigo, ôgraniczōny duklami Ôlzy na zŏchodzie i Skawy na weschodzie, ôddzielōny ôd Ślōnskigo Beskidu i Małego na połedniu, przechodzōncy w Kotlinã Ôświyncimskõ i Ôstrawskõ na pōłnocach. Je porozcinane duklami rzyk: Olzy, gōrnyj Wisły, Biołyj, Soły, Wiyprzōwki, Kleczanki i Skawy.

Teryn je gynsto zaludniōny, na jego terynie sōm miasta: Cieszyn, Trziniec (niyblank), Skoczōw, Biylsko-Biołŏ, Kynty, Andrychōw, Wadowice.

Wiyrchnia wynosi 545 km², szyrokość pasma chyż 5–15 km, wysokość je sie ôd 300 do 500 m n.p.m.

## Bibliografijŏ
*
Bruksela

**Bruksela** (fr. *Bruxelles*, niderl. *Brussel*, mjym. *Brüssel*) – mjasto a stolica Belgije a Uńje Ojropejskij, pouožůne we střodkowyj tajli kraju nad řykům Senne.

Krům mjasta na prawach gminy, mjanym Bruksela uokreślo śe tyž rygjůn stouečny Bruksela, kery skupjo tyž 18 inkšych gmin (mjyndzy inkšymi Anderlecht, Etterbeek, Sint-Gillis, Uokkel, Schaarbeek) a mo ůngyfer 1 mln. mjyškańcůw. Aglůmeracyjo brukselsko (w syńśe geůgrafičnym) uobejmowo tyž pewno ličba gmin flamandzkych.
Qaraqalpaqstan jasları

**Qaraqalpaqstan jasları** to cajtōng wydŏwany ôd 13 lutego 1931 do 20 siyrpnia 1941 we Uzbekistanie, we karakoupackij gŏdce, przōdzi pod tytułym „Qaraqalpaq komsomolları”. Jeji piyrszym redachtorym bōł İzbasar Fazılov, znany karakoupacki pisŏrz. 

## Naczelne redachtory
* 1931 – İzbasar Fazılov 
* 1935 – K. Jaytavov 
* 1936 – Nawrız Japaqov 
* 1937–1938 – Sapar Qurbanov 
* 1939–1941 – Murzek Qa'limbetovlar
Slayer

**Slayer** (ang. *zabůjca*) – amerykański zespůu thrashmetalowy zouožůny we Los Angeles we 1981 bez gitařisty Kerry'ygo Kinga (do kerygo douůnčyli: gitařista Jeffa Hannymana, perkuśista Dave Lombardo a baśista i wokalista Tom Araya). Uznowany za jydyn s nojwažńijšych i nojbardźij wpuywowych zespouůw we historyji muzyki metalowyj. Uobok Metalliki, Anthrax i Megadeth zaličany do "Wjelgij Čwůrki" thrash metalu.

## Skuod

### Aktualny
* Kerry King – gitara
* Jeff Hanneman – gitara
* Tom Araya – gitara basowo, wokal
* Dave Lombardo – perkusyjo (1982-1986, 1987-1992, 2001-)

### Byli čuonkowje
* Paul Bostaph (w lotach 1992-2002) – perkusyjy
* John Dette (w lotach 1996-1997) – perkusyjo; zastympowou kontuzjowanygo Paula Bostapha
* Tony Scaglione (w 1986) – perkusyjo; zastůmpiu Dave'a Lombardo we čaśe trasy *Reign in Blood Tour*; wčeśńij grou we Whiplash, do kerego pošou nazod

## Dyskůgrafijo
### Albumy studyjne
* *[[Show No Mercy]]* (1983)
* *[[Hell Awaits]]* (1985)
* *[[Reign in Blood]]* (1986)
* *[[South of Heaven]]* (1988)
* *[[Seasons in the Abyss]]* (1990)
* *[[Divine Intervention]]* (1994)
* *[[Diabolus in Musica]]* (1998)
* *[[God Hates Us All]]* (2001)
* *[[Christ Illusion]]* (2006)

### EPs
* *[[Haunting the Chapel]]* (1984)
* *[[Eternal Pyre]]* (2006)

### Boxsety
* *[[Soundtrack To The Apocalypse]]* (2003)

### Albumy kůncertowe
* *[[Live Undead]]* (1985)
* *[[Decade Of Aggression]]* (1991)

### Wideografijo
* *[[Live Intrusion]]* (1995, VHS)
* *[[War At The Warfield]]* (2003, DVD)
* *[[Still Reigning]]* (2004, DVD)
* *[[The Unholy Alliance- Chapter II: Preaching To The Perverted]]* (2007, DVD)

### Cover albumy
* *[[Undisputed Attitude]]* (1996)
Kazachsko godka

**Kazachsko godka** (kaz. *Қазақ тілі*) to urzyndowo godka Republiki Kazachstanu, atoli używano tyż we Rusyje, Uzbekistańe, Chinach, Můngolije a uod kazachskij djaspory na cołkym śwjeće. Wjelość godajůncych we ńi je rechnowano na 12 milijůnůw.