Życie

**Życie** () we biologiji mŏ dwie, zwiōnzane ze sobōm definicyje:
# **zbiōr [[Procesy żywobyciowe|procesōw żywobyciowych]]** – swojistych, wysoko zôrganizowanych funkcjōnalnie (w raje i nece), zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, co zachodzōm w ôtwartych termodynamicznie, wyôdrymbniōnych z ôbtoczyniŏ układach fizycznych (co dycki zawiyrajōm kwasy nuklejinowe i biołka, podle sztandu terŏźnyj wiedze), zbudowanych morfologicznie (ô hierarchicznyj strukturze), co skłŏdajōm sie z jednyj abo wielu kōmōrek (ôrganizmach, stworzyniach) jak tyż swojistych zjawisk biologicznych, co zachodzōm z udziałym tych ôrganizmōw – co istniyjōm na Ziymi, a możno tyż na inkszych planetach
# **włŏsność ôkryślōnych [[Ukłŏd fizyczny|układōw fizycznych]]** (→ ôrganizmōw), co w nich zachodzōm procesy żywobyciowe.
W czasie cołkij historyje powstała moc teoryji, co ôdwołujōm sie do życiŏ, m.in. materializm, hilymorfizm i witalizm. Mimo to, zdefiniowanie życiŏ tyż terŏźnie je problymym dlŏ uczōnych i filozofōw.

Nojmyńszŏ jednostka życiŏ to je ôrganizm. Ôrganizmy mogōm skłŏdać sie z jednyj abo wiyncyj kōmōrek, przechodzōm metabolizm, utrzimujōm homeostazã, mogōm rōść, ryagujōm na zachynty, rozmnŏżajōm sie (płciowo abo bezpłciowo), jak tyż, drōgōm ewolucyje, dopasowujōm sie do strzodowiska, co je ôbtŏczŏ w czasie dalszych gyneracyji. We biosferze Ziymie idzie znojś moc roztōmajtych ôrganizmōw, co jejich życie ôpiyrŏ sie na wōnglu jak tyż wodzie. Ôrganizmy dzielōm sie m.in. na rośliny, zwiyrzynta, grziby, protisty, archeōny i bakteryje. Kryteria życiŏ w niykerych przipadkach bywajōm niyjednoznaczne, beztōż, w zależnie ôd zdrzōdła, stworzynia take jak wirusy, wirojidy abo sztuczne życie sōm niezaliczane do ôrganizmōw żywych.

Abiogyneza to naturalny proces żywobyciowy, co zachodzi we materyji, co niy żyje, bp. we zwiōnzkach ôrganicznych. Wiek Ziymie wynosi kol. 4,54 mld lŏt, jednak nojstarsze formy życiŏ ziymskigo powstały aby 3,5 mld lŏt tymu w eoarchajiku, jak twardniała szkorupa ziymskŏ. Nojstarszym fizycznym świŏdectwym istniyniŏ życiŏ na Ziymi je biogynny grafit pobrany ze skoł metaôsadowych, co powstały 3,7 mld lŏt tymu w zachodnij Grynlandyji jak tyż skamiyniałości maty drobnoustrojowyj (ang. *microbial mat*) znojdziōnyj we piŏskowcu w zachodnij Australiji. Moc teoryji, takich jak bp. Wielke Bōmbardyrowanie, sugeruje, iże życie na Ziymi mogło być jeszcze wcześnij. Jak ôdwołować sie do podszukowań z 2015 roku, życie na Ziymi mogło być 4,1 mld lŏt tymu; przi ôdwołowaniu sie jednak do inkszych podszukowań, mogło być już 4,25 mld lŏt tymu, abo nawet 4,4 mld lŏt tymu. Podle jednego z badŏczy, „jeźli życie na Ziymi powstało za doś wartko, to może ôno być powszechne we wszechświecie”.

Mechanizm, co dziynki niymu powstało życie na Ziymi, ôstŏwŏ niyznōmy, chociŏż powstała moc hipotez, co go tykajōm. Życie, ôd czasu jego postaniŏ, rozwinyło sie w wielu formach, co ôstały sklasyfikowane i podzielōne na jednoski zwane taksōnami. Ôrganizmy żywe mogōm żyć i prosperować w wielu warōnkach. Mimo to, rachuje sie, iże spostrzōd 5 mld zortōw, co zamiyszkowały Ziymiã w czasie cołkij jeji historyje, wymarło kol. 99% zortōw. Rachuje sie, iże liczba zortōw, co terŏźnie żyjōm na Ziymi to 10–14 mln, z czego do tyj pory ôstało udokumyntowanych 1,9 mln.

Jak ôdwołać sie do hipotezy panspermije, życie mikroskopijne – rozkludzane ôd meteorytōw, planetojidōw i inkszych małych ciał Układu Słōnecznego – może być tyż w inkszych miyjscach we Wszechświecie. Chociŏż znōme je nōm jyno życie, co istniyje na Ziymi, je możliwe, iże je tyż życie pozaziymske. Projekty naukowe, take jak SETI, poszukujōm sygnałōw radyjowych w przestrzyni kosmicznyj, co mogły ôstać wysłane ôd pozaziymskich cywilizacyji.

## Definicyjŏ
Prōby ôkryślyniŏ, czym je życie, bōły podjynte, bo definicyjŏ życiŏ je przidajnŏ w podszukowaniach nad powstaniym życiŏ i w rozwŏżaniach nad ewyntualnym życiym pozaziymskim (w egzobiologiji).

Klarowne zdefiniowanie życiŏ to je wyzwanie dlŏ uczōnych i filozofōw. Je to ciynżke, bo po czyńści życie je proces, a niy czystŏ substancyjŏ. Definicyjŏ życiŏ musi być tak ôgōlnŏ, coby ôbyjmować tak wszyjske znane nōm formy życiŏ, jak i pozaziymske formy życiŏ, inksze ôd tych, co zamiyszkujōm Ziymiã.

### Cechy życiŏ
Terŏźne rozumiynie życiŏ je blank ôpisowe, bo niy je klarownŏ definicyjŏ życiŏ. Życie je uwŏżane za znak czegoś, co wykazuje wszyjske abo czyńść takich znakōw:.
# **[[Homeostaza]]** − zdolność regulacyje strzodowiska wnyntrznego w taki spusōb, coby utrzimować jego parametry przi stałych wertach; dlŏ przikładu tymperatura naszego ciała je zmyńszanŏ bez pocynie jak tyż stynżynie elektrolitōw.
# '''Hierarchijŏ''' − skłŏdanie sie z jednyj abo wiyncyj kōmōrek − bazowych jednostek życiŏ.
# **[[Metabolizm]]** − umiana ynergije bez przerobiynie substancyji chymicznych i ynergije na skłŏdniki kōmōrkowe (anabolizm) jak tyż rozpŏd materyje ôrganicznyj (katabolizm). Istoty żywe potrzebujōm ynergije do utrzimowaniŏ stałych wertōw strzodowiska wnyntrznego (homeostaza) jak tyż tworzyniŏ inkszych zjawisk zwiōnzanych z życiym.
# **[[Wzrōst kamerlikōw|Wzrōst]]** − utrzimowanie werty anabolizmu na wyższym poziōmie aniżeli werta katabolizmu. U ôrganizmu, co sie rozwijŏ, powiynkszŏ sie kożdŏ jego tajla.
# **[[Adaptacyjŏ (biologijŏ)|Adaptacyjŏ]]** – kōnszt przistosowowaniŏ sie ôrganizmu do nowych warōnkōw z upływym czasu. Je podstawōm procesu ewolucyje; je sztalowany bez erbowanie i dietã ôrganizmu, a tyż faktory zewnyntrzne.
# **Reakcyjŏ na [[Zachynta (fizjologijŏ)|zachynty]]** – może przibierać mocka form, ôd kōntrakcyje ôrganizmu jednokōmōrkowego po kōntakcie z zewnyntrznōm substancyjōm chymicznōm do raje reakcyji, co ôbyjmujōm wszyjske zmysły ôrganizmu wielokōmōrkowego. Ta ôdpowiydź je wyrażanŏ we formie ruchu; bp. liście roślin, co rosnōm ku światłu (fototropizm) jak tyż chymotaksyjŏ.
# **[[Rozmnŏżanie]]** – kōnszt wytwŏrzaniŏ nowych jednostek żywobyciowych: bezpłciowo, bez jedyn ôrganizm ôjcowski, abo płciowo bez dwa ôrganizmy ôjcowske.
# **Składowanie [[Informacyjŏ|informacyje]]** - posiadanie informacyji ô ôrganiźmie, kerŏ keruje jego funkcyjami żywobyciowymi.

Te słożōne procesy zwane sōm funkcyjami fizjologicznymi.

### Ôziym znakōw życiŏ Tibora Gánti
Tibor Gánti zapropōnowoł taki zbiōr warōnkōw, kere winiyn społniać systym, by uznać go za ôrganizm żywy:

#### Cechy kōnieczne
Cechy kōnieczne, by dany ôbiekt uznać za żywy:
# je wyôdrymbniōny ze świata zewnyntrznego
# posiadŏ metabolizm
# je wewnyntrznie sztabilny, zo znaczy cechuje go homeostaza
# posiadŏ podsystym przechowowaniŏ i przetwŏrzaniŏ informacyji, przidajny dlŏ reszty systymu
# procesy we postrzodku systymu żywego sōm regulowane
#### Znaki potyncjalne
Cechy, co niy sōm kōnieczne, by systym uznać za żywy, ale kōnieczne, by zachodziōł proces życiŏ na srogszõ skalã:
# ôbiekt żywy musi mieć zdolność do wzrōstu i rozmnŏżaniŏ
# we replikacyji musi zachodzić zmiynność (warōnek ewolucyje)
# ôbiekt musi być śmiertelny.

Cechy kōnieczne definiujōm ôrganizm żywy za autōnōmicznõ strukturã, cechy potyncjalne za to ôdpadajōm redukcjonistycznyj definicyji życiŏ, tykajōm tōż procesu życiŏ.

### Alternatywy
Coby ôddać minimalnõ liczbã przidajnych zjawisk, zapropōnowanych bōło moc inkszych biologicznych definicyji życiŏ, z kerych mocka ôpiyrŏ sie na układach chymicznych. Biofizycy spozorowali, iże istoty żywe polygajōm na negyntropiji (negatywnyj yntropiji). To znaczy procesy żywobyciowe mogōm być widziane za „ôpōźniynie” spōntanicznyj dyfuzyje abo dyspersyje wnyntrznyj ynergije tajleczek biologicznych. Barzij szczegōłowo, jak ôdwołać sie fizykōw takich jak John Desmond Bernal, Erwin Schrödinger, Eugene Wigner abo John Scales Avery, życie nŏleży do grupy zjawisk, co sōm układami ôtwartymi abo ciōngłymi, co poradzōm zmyńszać swojã wnyntrznõ yntropijõ bez stratã substancyji abo ynergije swobodnyj pobiyranyj ze strzodowiska, co ôna na kōńcu ôstŏwŏ ôdciepniyntŏ we rozłożōnyj formie. Na wyższym szteblu, istoty żywe sōm układami termodynamicznymi co posiadajōm zôrganizowanõ strukturã molekularnõ. To ôznaczŏ, iże życie je materyjōm, kerŏ może sie rozmnŏżać i ewoluować ku cylu przetrwaniŏ. Stōnd życie to je samostykajōncy ukłŏd chymiczny, co funkcjōnuje tak, jak ôpisuje to teoryjŏ Darwina.

Inksi przijmujōm pōnkt widzyniŏ, co niy do kōńca je zależny ôd chymije molekularnyj. Jedna z definicyji życiŏ prawi, iże istoty żywe sōm samozôrganizowane i autopojetyczne (take, co sie same wytwŏrzajōm). Jednã z wersyji tyj definicyji je wersyjŏ ôd Stuarta Kaffmana, co gŏdŏ ô autōnōmicznym agyńcie abo systymie wieloagyntowym co poradzi kopiować siebie abo inkszych i wykōnać aby jedyn ôbiyg termodynamiczny.

## Definicyje życiŏ jako zjawiska
Nojważniyjszym znakym życiŏ je ciōngłŏ przemiana materyje i ynergije miyndzy żywym ôrganizmym a jego ôbtoczyniym, ze utrzimowaniym homeostazy, jak tyż talynt do replikacyje, powielaniŏ sie, abo tyż rozmnŏżaniŏ i erbowaniŏ cech. Do podtrzimowaniŏ przemiany ynergije z ôbtoczyniym potrzebny je stały wkłŏd roboty ze strōny ôrganizmu. Tōż życie to: zespōł procesōw metabolicznych, co sie wzajymnie podtrzimujōm, i co zachodzōm we ôrganiźmie żywym abo jego ôsobnych tajlach. Ważnōm cechōm życiŏ, co ôna wywodzi sie z natury procesōw metabolicznych, je zdolność ôrganizmōw żywych do utrzimaniŏ wyższego poziōmu uporzōndkowaniŏ, tōż niższyj yntropije aniżeli ôbtoczynie, kosztym spotrzebowaniŏ ynergije.

Podzioł definicyji w zależności ôd poziōmu: nojwyższy (definiowanie życiŏ za globalny fynōmyn), niższy (definiowanie jednostki żywyj); jak tyż nojniższy (rozrōżniynie miyndzy jednostkōm żywōm a umartōm) ôstoł tyż zapropōnowany i ôdpednio sformułowany za **kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie [[Informacyjŏ|informacyje]]** dlŏ życiŏ jako zjawiska, **ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje** dlŏ ôrganizmu żywego, jak tyż **funkcjōnalny, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje** dlŏ rozrōżniynia miyndzy życiym i śmierciōm.

### Redukcjōnistycznŏ
**Życie** to systym abo zbiōr elymyntōw zdolnych do ewolucyje w synsie biologicznym.

Ta definicyjŏ je faworyzowana ôd niykerych badŏczōw sztucznego życiŏ i niykerych redukcjōnistōw (bp. Richard Dawkins). Krytykuje sie ja ale, iże je za szyrokŏ. Ôbyjmuje bp. Program kōmputrowy programy kōmputrowe, co sie same replikujōm (patrz systym Tierra).

Prōbōm zawynżyniŏ je definicyjŏ we formie: **życie to zbiōr [[Autōnōmijŏ|autōnōmicznych]] replikatorōw zdolnych do ewolucyje**.

W przipadku życiŏ na Ziymi rolã autōnōmicznych replikatorōw społniajōm ôrganizmy żywe, a podlygajōm ewolucyji dziynki niydoskōnałyj replikacyji.

Ta definicyjŏ jednak w realnie niy rozwiōnzuje problymōw ôrtodoksyjnych biologōw, bo programy z systymu Tierra sōm autōnōmicznymi replikatorami (co zasiedlajōm systym Tierra, tak jak ôrganizmy żywe synsu stricto zasiedlajōm naszã planetã). Coby ich usatysfakcjōnować, nŏleżałoby wkludzić do definicyje warōnek materialności replikatorōw. Durch ale problymym ôstanie wtynczŏs uznanie za żywõ masziny zdolnyj do wykōnaniŏ swojij zglyndnie akuratnyj kopije.

Za to niykerzi badŏcze sztucznego życiŏ używajōm kapkã akuratniyjszyj definicyje: **Życie to dynamiczne, samoôrganizujōnce sie struktury, zdolne do samopowielaniŏ sie i ewolucyje**. Rōżnica polygŏ na wkludzyniu musu dynamicznego samopowielaniŏ sie struktury. Ôdbiyrŏ to wiynkszości z ôbiektōw baczyń badŏczy sztucznego życiŏ (jak algorytmy ewolucyjne abo roztōmajte ôdmiany Game of Life) status **żywych**.

### Cybernetycznŏ
**Życie** to systym sprzynżyń zwrotnych ujymnych podporzōndkowanych nadrzyndnymu sprzynżyniu zwrotnymu dodatniymu. Takŏ cybernetycznŏ definicyjŏ życiŏ ôstała zapropōnowanŏ ôd Bernarda Korzeniewskigo.

### Termodynamicznŏ
**Życie** to słożōnŏ struktura dyssypatywnŏ, co mŏ zdolność miyjscowego ôdwrŏcaniŏ wzrōstu yntropije.

Amerykōński fizyk teoretyczny Lee Smolin, zdefiniowoł w kategoryjach termodynamicznych życie za samoôrganizujōncy systym niyrōwnowŏgowy, co jego procesami reskyruje program, przechowowany we formie symbolicznyj (informacyjŏ gynetycznŏ), zdolny do reprodukcyje, społym z tym programym.

### Z pōnktu widzyniŏ teoryje informacyje
**Życie** to kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje. Podle tyj definicyje jednostki (ôrganizmy) żywe majōm cechy swojistego systymu, kerowanego ôd informacyje, i co przetwŏrzŏ informacyjõ, spotrzebowowaniŏ i przekazowaniŏ zawartyj w nim informacyje symantycznyj.

## Historyjŏ życiŏ ziymskigo

### Fanerozoik
Fanerozoik to eōn, co trwŏ ôd 541 ±1,0 milijōnōw lŏt do dzisiej. Na fanerozoik skłŏdajōm sie trzi ery: paleozoik, mezozoik i kynozoik. Tyn eōn cechuje sie srogim wzrōstym rozmajtości biologicznyj, co zaczōn sie ôd eksplozyje kambryjskij.

#### Era paleozoicznŏ
We erze paleozoicznyj doszło do pŏru ważnych zdarzyń zwiōnzanych ze życiym – idzie do nich zaliczyć m.in. ewolucyjõ słożōnych formōw życiowych, bez kerõ ôrganizmy, co zamiyszkowały suchy lōnd wziōnły używać tlyn za musowy produkt wymŏgany do dychaniŏ. Paleozoik dzieli sie na sześ ôkresōw: kambr, ôrdowik, sylur, dewōn, karbōn i perm.

W paleozoiku miały miyjsce sroge zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W ôkresie kambru zdarziła sie nojwartszŏ i nojszyrszŏ dywersyfikacyjŏ życiŏ we historyji Ziymie, znanŏ za eksplozyjõ kambryjskõ. W tym czasie rozwinyła sie srogŏ tajla zortōw, co terŏźnie żyjōm, m.in. ryby, stawonogi, płazy, gady i synapsydy. Przōdzij te stworzynia zamiyszkowały ôceany, ale w kōńcu tajla z nich przeniosła sie na stały lōnd. W niyskorniyjszyj fazie paleozoiku lōnd ôstoł zdominowany ôd roztōmajtyj zorty formōw życiowych. Kōntynynta ôstały pokryte ôgrōmnymi lasami prymitywnych roślin, co jejich srogŏ tajla przekształciyła sie w pokłady wōnglŏ kamiynnego, co terŏźnie je w Europie i wschodnij czyńści Ameryki Pōłnocnyj. We kōńcowyj fazie epoki ôrganizmami, co zdōminowały życie, stały sie sroge i wysoko rozrośniynte zorty gadōw, rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny, co żyjōm do dzisiej – jegliczne.

Era paleozoicznŏ skōńczyła sie nojsrogszym masowym wymiyraniym we historyji Ziymie, znōmym za wymiyranie permske. Zjawisko bōło na tela dotkliwe, iże życie na lōńdzie ôżywiało sie bez dalsze 30 milijōnōw lŏt; tyn ôkres mōg być ale krōtszy w przipadku życiŏ we morzach.

##### Kambr

Ôkres kambru trwoł ôd 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 milijōnōw lŏt tymu. Je piyrszym z sześciu ôkresōw ery paleozoicznyj. W ôkresie kambru zapoczła sie eksplozyjŏ kambryjskŏ, co cechuje sie pokŏzaniym sie nojsrogszyj liczby nowych ôrganizmōw w czasie jednego ôkresu. W tym czasie wykształciyła sie srogŏ liczba glōnōw, chociŏż stawonogi stanowiyły w wodzie srogszõ tajla populacyje. Doszło tyż do wykształcyniŏ hned wszyjskich wodnych zortōw, co żyjōm. W kambrze napoczōn sie rozpad superkōntynyntu Rodinia, co z niego srogszy part stoł sie tajlōm superkōntynyntu Gōndwana.

##### Ôrdowik
Ôrdowik trwoł ôd kol. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 milijōnōw lŏt tymu. W tym ôkresie we srogij liczbie wykształcały sie do dzisioj powszechne zorty ôrganizmōw, m.in. prymitywne ryby, gowonogi i korale. Powszechnymi formami życiŏ bōły ale trylobity, ślimŏki i szkorupiŏki. Co ważniyjsze, w ôkresie ôrdowiku doszło do zakolōnizowaniŏ Gōndwany ôd piyrszych stawonogōw. W kōńcowyj fazie ôrdowiku Gōndwana bōła na przestrzyni koła podbiegunowego, a Ameryka Pōłnocnŏ połōnczyła sie z Europōm, czym zawarły Ôcean Atlantycki. Zlodowacynie Afryki dokludziyło do srogigo ôbniżyniŏ poziōmu morza. W wyniku zlodowacyniŏ Ziymia doimyntnie (abo bezma doimyntnie) ôstała pokrytŏ lōndolodym, a to dokludziyło do wymiyraniŏ ôrdowickigo, co w czasie niego pōmarło kol. 60% wodnych bezkryngowcōw i 25% familiji; to wymiyranie je uwŏżane za nojwcześniyjsze masowe wymiyranie i druge nojsrogsze we historyji Ziymie.

##### Sylur
Sylur trwoł ôd kol. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie skōńczyło sie zlodowacynie, co trwało ôd ordowiku, dziynki czymu powstały lepsze warōnki dlŏ życiŏ na Ziymi. Rozwinyła sie wielkŏ liczba ryb, m.in. żuchwowcōw, bezżuchwowcōw jak tyż piyrszych ryb słodkowodnych. Nojrozliczniyjszōm grupōm drŏpieżnikōw ôstŏwały stawonogi, m.in. wielkoraki. Rozwinyły sie tyż stworzynia,co żyły jyny na lōndzie, take jak grziby, pajynczŏki i pareczniki. Rozrost roślin nŏczyniowych przizwolōł roztopiyrzić sie na stałym lōndzie inkszym zortōm roślin, co stały sie prekursorami roślinnego życiŏ, co zamiyszkuje powiyrchniã kuli ziymskij. W ôkresie syluru Ziymia dzielyła sie na sztyry kōntynynta: Gondwanã (Afryka, Ameryka Połedniowŏ, Australijŏ, Antarktyda, Syberyjŏ), Lauryncyjõ (Ameryka Pōłnocnŏ), Bałtykã (Pōłnocnŏ Europa) i Awalōnijõ (Zachodniŏ Europa). Dźwigniyńcie poziōmu morza dokludziyło do roztopiyrzyniŏ sie mocy nowych zort ôrganizmōw wodnych.

##### Dewōn

Dewōn trwoł ôd kol. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie srogōm roztōmajtościōm ryb, co ôbyjmuje ôpancerzōne Dunkleosteus jak tyż ryby, co z nich ewoluowały piyrsze sztworonogi. Na lōńdzie, w wyniku eksplozyje dewōńskij, doszło do srogigo urozmajcyniŏ zortōw roślin – rozwinyły sie piyrsze strōmy i nasiōna. W wyniku tego zdarzyniŏ doszło tyż do urozmajcyniŏ stawonogōw. Dewōn cechuje sie tyż ukŏzaniym sie piyrszych płazōw jak tyż wchodym ryb na wiyrch raje pokormowyj. W kōńcowyj fazie dewōnu, w wyniku wymiyraniŏ dewōńskigo, pōmarło 70% zortōw, co ôznaczŏ, iże to zdarzynie bōło drugim nojsrogszym wymiyraniym we historyji Ziymie.

##### Karbōn
Karbōn trwoł ôd kol. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 milijōnōw lŏt tymu. We wczesnyj fazie karbōnu postrzedniŏ tymperatura na Ziymi wynosiyła 20&nbsp;°C, ale w jego postrzodkowyj fazie postrzedniŏ tymperatura spadła do kol. 10&nbsp;°C. Srogŏ tajla powiyrchnie Ziymie bōła pokrytŏ tropikalnymi barzołami, a ze strōmōw, co żyły w tym czasie, powstoł używany terŏźnie wōngel kamiynny. Nojpewnij nojsrogszōm ewolucyjōm w tym czasie bōł rozrost jajec ôwodniowych, co przizwolyło płazōm przeniyś sie w głōmb lōndu i stać sie dōminujōncōm grōmadōm podtypu kryngowcōw. Ôkrōm tego, na barzołach karbōnu rozwinyły sie piyrsze gady i synapsydy. W ôkresie karbōnu utramyntnie ôchłōdzoł sie klimat, co na przełōmie permu i karbōnu dokludziyło do zlodowacyniŏ Gōndwany, co jeji niymałŏ tajla w tym czasie bōła na kole podbiegunowym.

##### Perm
Perm trwoł ôd kol. 298,9 ±0,15 do 252,17 ±0,06 milijōnōw lŏt tymu i bōł ôstatnim ôkresym paleozojiku. We poczōntkowyj fazie permu doszło do połōnczyniŏ sie wszyjskich kōntynyntōw, co stworziło superkōntynynt Pangea jak tyż jedyny wtynczŏs ôcean Panthalassa. Ziymia w tym czasie bōła barzo suchŏ. Klimat postrzodkowyj Pangei cechowoł sie surowymi burlami roku, co bōło sprawiōne chybōm wpływu ôceanu na tã tajla kōntynyntu. Suchy klimat bōł dogodny dlŏ żyjōncych na Ziymi drŏpieżnikōw i synapsydōw. Dōminujōncymi stworzyniami zamiyszkujōncymi Pangeã bōły dimetrodony i edafozaury (*Edaphosaurus*). W ôkresie permu ukŏzały sie piyrsze rośliny jegliczne, co zdōminowały landszaft lōndowy Ziymie. W kōńcowyj fazie permu Pangea stŏwała sie corŏz barzij suchŏ. Jeji wnyntrznŏ tajla skłŏdała sie jyny z suchych prōznot zamiyszkanych ôd skutozaurōw i gorgōnopsōw (Gorgonopsia). Te stworzyniŏ w kōńcu wyginyły społym ze 95% dalszych ôrganizmōw, co wtynczŏs zamiyszkowały Ziymiã w wyniku wymiyraniŏ permskigo, co bōło  trzecim nojsrogszym tyj zorty zdarzyniym w historyji Ziymie.

#### Era mezozojicznŏ
Znany tyż pod mianym „era dinozaurōw”, mezozojik cechuje sie wzrōstym liczby gadōw, bez co zdominowały ône tak morza, jak i lōnd i luft.

Termin „mezozojik” („życie postrzodkowe”) je z greckigo jynzyka – skłŏdŏ sie z prefiksu *meso-*/*μεσο* („miyndzy”), jak tyż *zoon*/*ζῷον* („zwiyrz”, „istota żywŏ”). Je jednōm z trzech er geologicznych eōnu fanerozoicznego, co nastōmpiyła po erze paleozojicznyj („życie pradawne”) jak tyż przed erōm kynozojicznōm („nowe życie”).

Era poczynŏ sie w zaczōntkowyj fazie wymiyraniŏ permskigo, nojsrogszego dobrze udokumyntowanego tyj zorty zdarzyniŏ na Ziymi. Era mezozojicznŏ skōńczyła sie w czasie wymiyraniŏ kryjdowego, co wyrōżniało sie wymarciym niyptŏsich dinozaurōw jak tyż czyńści zortōw zwiyrzōnt i roślin. W erze mezozoiku trefiyła sie srogŏ aktywność tektōnicznŏ, klimatycznŏ i ewolucyjnŏ. Jednym z ważniyjszych zdarzyń ery bōł stopniowy rozpŏd superkōntynyntu Pangea na myńsze kōntynynta, co stopniowo przemiyszczały sie w rychtōnku jejich terŏźnych miyjsc położyniŏ. Klimat w mezozojiku bōł rozmajty – nastympowały naprzemiynnie ôkresy ciepła i zimna. Jednak tymperatura na Ziymi w tamtym czasie bōła wyższŏ aniżeli terŏz. W triasie niyskorym ukŏzały sie niyptŏsie dinozaury, co we ôkresie jury zdōminowały lōndy i zajmowały tã pozycyjõ bez kole 135 milijōnōw lŏt, po czym w kōńcowyj fazie kryjdy doszło do jejich wymarciŏ. Piyrsze ptŏki ukŏzały sie we jurze; ewoluowały z teropodōw. W mezozojiku rozwinyły sie tyż piyrsze cycacze, jednak bōły doś małe – przed zaczyńciym sie ôkresu kryjdy jejich wŏga wynosiyła mynij jak 15&nbsp;kg.

##### Trias
Trias trwoł ôd kol. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie prōznotōm, co pokŏzała sie skuli wymiyraniŏ permskigo. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: trias wczesny, trias postrzodkowy i trias niyskory.

Trias wczesny trwoł ôd 252,17 ±0,06 do 247,2 milijōnōw lŏt tymu. Landszaft ze tamtego czasu na Ziymi bōł zdōminowany ôd prōznot Pangei. Nojroztoliczniyjsze stworzynia to bōły lystrozaury, labiryntodōnty, euparkerie i inksze ôrganizmy, co poradziyły przeżyć wymiyranie. W tym czasie rozwinyły sie temnospondyle, co dōminowały we srogij czyńści triasu.

Trias postrzodkowy trwoł ôd 247,2 do kol. 237 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie zaczōn sie rozpŏd Pangei i powstoł ôcean Tetyda. Ekosystym ôżywiōł sie po ôprōzniyniu, co dokōnało sie po „wielkim wymiyraniu”. Do życiŏ wrōciyły m.in. fitoplanktōny, korale i szkorupiŏki, a stworzynia, co nŏleżōm do gadōw, zaczły być corŏz srogsze. Rozwinyły sie nowe zorty wodnych gadōw, m.in. notozaury i ichtiozaury. Za to na lōńdzie zakwitły lasy sosnowe, co przizwŏlyło na rozrostu kopruchōw i muszek ôwocowych. Pokŏzały sie tyż piyrsze krokodyle, co stały sie kōnkuryncyjōm dlŏ srogich płazōw, stworzyń słodkowodnych, co dotynczŏs dōminowały.

Trias niyskory trwoł ôd kol. 237 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu. Ôkres tyn cechuje sie czynstymi welami wŏrōw jak tyż umiarkowanymi ôpadami. Ocieplenie klimatu dokludziyło do godnego rozrostu gadōw lōndowych, w tym piyrszych prawych dinozaurōw, m.in. pterozaurōw. Skutkym pōmiany klimatu bōło wymieranie triasowe, w wyniku kerego wygineły archozaury (z wyjōntkym krokodyli), synapsydy, 34% stworzyń wodnych jak tyż bezma wszyjske zorty srogich płŏzōw. Wymieranie triasowe bōło sztwŏrtym pod wzglyndym skale tyj zorty trefiyniym w historyji Ziymie - jego prziczyna ôstŏwŏ spōrnŏ.

##### Jura

Jura trwała ôd 201,3 ±0,2 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: jurã wczesnõ, jurã postrzodkowõ i jurã niyskorõ.

Jura wczesnŏ trwała ôd 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu. Klimat, co wtynczŏs panowoł, bōł moc barzij wilgły aniżeli w ôkresie triasu i bez to bōł ôn zaôbycz tropikalny. Stworzynia, co dōminowały we ôceanach, bōły plezjozaury, ichtiozaury i amōnity, za to na lōńdzie dōminowały dinozaury i inksze gady – jednymi z nojliczniyjszych zortōw bōły dilofozaury. Rozwinyły sie piyrsze prŏwdziwe krokodyle, co bezma dokludziyło do wyginiyńciŏ srogich płazōw; dalszy rozrost gadōw dokludziōł do jejich zapanowaniŏ na Ziymi. W tym samym czasie rozwinyły sie piyrsze cycacze.

Jura postrzodkowŏ trwała ôd 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu. W czasie tyj epoki zaczły powstŏwać sroge stada zauropodōw, m.in. brachiozaurōw i diplodokōw, co zamiyszkowały tamtyjsze preryje pokryte paprociami. Rozwinyły sie tyż roztōmajte zorty drŏpieżnikōw, m.in. allozaury. Postrzodkowojurajske lasy z wiynksza skłŏdały sie ze strōmōw jeglicznych. Jednymi z liczniyjszych stworzyń ôceanicznych bōły plezjozaury i ichtiozaury. Cechōm charakterystycznōm epoki je szczytowa forma, w jakij bōły gady.

Jura niyskorŏ trwała ôd 163,5 ±1,0 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie miało miyjsce wymiyranie jurajsko-kredowe, co w jego wyniku wymarły zauropody i ichtiozaury. Wymiyranie prziniōs podzioł superkōntynyntu Pangea na dwa myńsze – Laurazyjõ i Gōndwanã. Dźwignōł sie poziōm mōrz, co zniszczyło paprociowe stepy i stworziło we jejich plac płytke połacie wodne. W czasie epoki doszło do wymarciŏ ichtiozaurōw; przeżōł za to part zauropodōw – niykere , m.in. tytanozaury, wymarły dopiyro w czasie wymiyraniŏ kryjdowego. Dalszy wzrōst poziōmu mōrz powodowoł stałe powiynkszanie sie Ôceanu Atlantyckigo, co dzielōł kōntynynta – dziynki tymu powstała możliwość rōżnicowaniŏ sie dinozaurōw.

##### Kryjda
Kryjda (znōmŏ tyż za „erã dinozaurōw”) je nojdugszym ôkresym, ze wszyjskich, co skłŏdajōm sie na erã mezozoicznõ. Dzieli sie na dwie epoki: kryjdã wczesnõ i kryjdã niyskorõ.
Kryjda wczesnŏ trwała ôd kol. 145 do 100,5 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie dochodziyło do powiynkszaniŏ sie cieśnin morskich, co dokludziyło do czyńściowego wymarciŏ zauropodōw – przeżyli ino jejich przedstawiciele w Ameryce Połedniowyj. Powstała siyła płytkich połaci wodnych, co bōło powodym wymarciŏ ichtiozaurōw. Na jejich miyjscu ukŏzały sie mozazaury i zastōmpiyły je za głōwne stworzynia morske. Rozwinyły sie tyż eustreptospōndyle, co zamiyszkowały wybrzeża jak tyż małe wyspy Europy. Dalsze stworzynia, m.in. karcharodōntozaury i spinozaury, zamiyszkały prōzne przestrzynie, jake ôstały po wymiyraniu jurajsko-kryjdowym. Jednymi z nojpowszechniyjszych zortōw, jake rozwinyły sie w tym czasie, bōły iguanodōny, co roztopiyrziły sie na wszyjskich kōntynyntach. Zaś doł sie dojzdrzeć podzioł na pory roku – tymperatura luftu na kołach podbiegunowych spadała we ôkresie zimowym. Niy bōło to ale problymym dlŏ lielynazaurōw, co zamiyszkowały tamtejsze lasy. Inksze zorty dinozaurōw, m.in. mutaburazaury, migrowały w te rejōny w ôkresie latowym. Klimat, co panowoł na kołach podbiegunowych, niy sprzijoł krokodylōm, dziynki czymu mogły miyszkać sam płazy, m.in. kulazuchy, co zamiyszkujōm dzisiyjszõ połedniowõ Australijõ, co bōła wtynczŏs na połedniowym kole podbiegunowym. W niyskorniyjszyj fazie epoki wykształciyły sie nowe zorty pterozaurōw, co cechowały sie srogościōm, m.in. ôrnitocheiry, co jejich rozpiyntość krzideł dochodziyła do 12 metrōw. Do ważniyjszych cech epoki idzie zaliczyć rozrost piyrszych prŏwdziwych ptŏkōw. Jejich ewolucyjŏ dokludziyła do poczōntku rywalizacyje z pterozaurami.

Kryjda niyskorŏ trwała ôd 100,5 do 66 milijōnōw lŏt tymu. Cechowała sie stałōm zniżkōm tymperatury luftu, co dzioła sie tyż we erze kynozojicznyj, bez co przestrzyń tropikōw, co leżała podle rōwnika, zwynżyła sie. Inksze przestrzynie na Ziymi cechowały sie srogimi zmianami klimatu miyndzy porami roku. Rozwinyły sie nowe zorty dinozaurōw, co zdōminowały nec kustowõ, m.in. tyranozaury, ankylozaury, triceratopsy i hadrozaury. Epoka cechuje sie tyż stałym zmyńszaniym sie populacyje pterozaurōw skuli kōnkuryncyje ptŏkōw; ôstatniōm wymartōm zortōm pterozaurōw bōł kecalkoatl. Ukŏzały sie tyż piyrsze taszowce, co były padlinożercami, co miyszkały we lasach jeglicznych. Nojliczniyjszymi stworzyniami wodnymi stały sie mozazaury – wcześnij były niymi ichtiozaury. Rozwinyły sie tyż sroge zorty plezjozaurōw, m.in. elasmozaury. Rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny ôkrytonasiynne. W kōńcowyj fazie kryjdy ziymskŏ atmosfera była zaniyczyszczanŏ ôd erupcyji wulkanicznych, co dzioły sie m.in. w Trapach Dekanu. Uwŏżŏ sie, iże w tym samym czasie doszło do upadku meteoru na Ziymiã, co stworziło krater Chicxulub i dokludziyło do masowego wymiyraniŏ znōmego za wymiyranie kryjdowe. To było piōnte i ôstatnie tyj zorty zdarzynie – w jego wyniku wymarło kole 75% stworzyń, m.in. niyptŏsie dinozaury. Ôkrōm nich wymarły tyż wszyjske inksze ôrganizmy, co jejich wŏga przekrŏczała 10 kilogramōw. Tym samym skōńczyła sie era dinozaurōw.

#### Era kynozojicznŏ
Jednōm z cech kynozojiku je rozrōst cycaczy, co dokludziōł do jejich dōminacyje na lōńdzie. Era dzieli sie na trzi epoki: paleogyn, neogyn i sztwŏrtorzynd.

Kynozojik je znōmy tyż za „erã cycaczy”, co wymarcie wielu zortōw ôrganizmōw przizwolyło im na srogi rozrōst.

We wczesnyj fazie kynozojiku, po kōńcu wymiyraniŏ kryjdowego, planeta była zdōminowanŏ ôd doś niywielkich przedstawicieli fauny, m.in. niywielke cycacze, ptŏki, gady jak tyż płazy. Z geologicznego pōnktu widzyniŏ, ptŏki i cycacze urozmajciyły sie we krōtkim czasie, przede wszyjskim skuli niyôbecności gadōw, co zdōminowały planetã w mezozojiku. Niykerzi przedstawiciele ptŏkōw niylotōw ôsiōngali srogsze miary aniżeli postrzednij srogości czowiek. Cycacze zdōminowały bezma kożdõ niszã ekologicznõ (tak morskõ, jak i lōndowõ) i niykej ôsiōngały miary srogsze aniżeli te, co żyjōm terŏz.

##### Paleogyn

Paleogyn trwoł ôd 66 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu. Dzieli sie na trzi epoki: paleocyn, eocyn i oligocyn.

Paleocyn trwoł ôd 66 do 56 milijōnōw lŏt tymu. Bōł to ôkres przechodni miyndzy wymiyraniym kryjdowym, a rozwiniyńciym sie bogatego strzodowiska tropikalnego, co powstało we wczesnym eocynie. Wczesny paleocyn cechuje sie ôżywiyniym ekosystymu po tym wymiyraniu. Zaczła formować sie terŏźnŏ forma kōntynyntōw; prziszoł tyż jejich pōnowny podzioł – Afroeurazyjŏ ôstała podzielōnŏ Ôceanym Tetydy na Afrykã i Eurazyjõ, a Ameryka ôstała podzielōnŏ Cieśninōm Panamskōm na dwie czyńści. Ta epoka cechuje sie tyż stałym ôcieplaniym sie klimatu, bez co lasy tropikalne rozciōngały sie nawet do przestrzyni polarnych. We morzach dōminowały żralŏki, a nalōndach archajiczne cycacze, m.in. kreodōnty jak tyż prymaty, co rozwinyły sie w erze mezozojicznyj. Cycacze durch były niywielkimi stworzyniami. Nojsrogsze wtynczŏ stworzynia wŏżyły mynij jak 10 kilogramōw.

Eocyn trwoł ôd 56 do 33,9 milijōnōw lŏt tymu. Masa stworzyń, co żyły we wczesnym eocynie, ôstŏwała takŏ sama. Do tych stworzyń nŏleżały m.in. prymaty, wieloryby, kōnie i inksze cycacze. Na wiyrchu raje kustowyj były ptŏki ô srogich miarach, take jak *[[Gastornis]]*. Eocyn to jedynŏ epoka, co w nij ptŏki dōminowały (z pōminiyńciym jejich praôjcōw, to znaczy dinozaurōw). Tymperatura w tym czasie wynosiyła kole 30&nbsp;°C (we rejōnach kolebiegunowych wystympowały niywielke jeji chwiania). W eocynie postrzodkowym, miyndzy Australijōm i Antarktydōm, uformowoł sie Sztrōm Wiatrōw Zachodnich – jego powstanie zdezorganizowało ukłŏd sztrōmōw morskich, co prziniosło ôchłōdzynie klimatu. Dokludziyło to do zmyńszyniŏ sie przestrzyni porośniyntych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu przizwolyła cycaczōm ôsiōngnōńć moc srogsze miary, m.in. wielorybōm. W tym czasie na wiyrchu raje kustowyj były stworzynia take jak *[[Andrewsarchus]]*, a we wodach dōminowały wieloryby, m.in. bazylozaury. W niyskorym eocynie zaś ukŏzoł sie podzioł na pory roku, co prziniosło rozszyrzynie sie przestrzyni pokrytych sawannami i ewolucyjõ trŏw.

Ôligocyn trwoł 33,9 do 23,03  milijōnōw lŏt tymu. Jednōm z cech epoki było roztopiyrzanie sie trŏwy, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie dalszych zortōw zwiyrzōnt, co z nich srogi part żyje do dzisiej – sōm to m.in. elefanty, koty, psy i taszowce. Pokŏzało sie tyż dużo nowych zortōw roślin, m.in. rośliny wiecznie zielōne. Durch trwoł efekt chłōdzyniŏ i podzioł na pory deszczowe jak tyż suche. Porzōnd powiynkszały sie cycacze. We zdarzyniu znōmym za *[[Wymiyranie eocyńsko-ôligocyńske|Grande Coupure]]* rozwinōł sie tyż *[[Paraceratherium]]*, nojsrogszy cycacz lōndowy w historyji Ziymie, jak tyż niypŏrzistokopytne.

##### Neogyn

Neogyn trwoł ôd 23,03 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu, i je to tyż nojkrōtszy ôkres fanerozojiku. Dzieli sie na dwie epoki: miocyn i pliocyn.

Miocyn trwoł ôd 23,03 do 5,333 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie dochodziyło do dalszego roztopiyrzniŏ sie przestrzyni porośniyntych trŏwōm. W efekcie te przestrynie ôbjōnły srogõ tajla planety, co tym samym zmyńszyło jeji zalesiynie. Powstały lasy wodorostōw, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie nowych zortōw, m.in. kałanōw morskich, znōmych tyż za fiszotry morske. W tym czasie dobrze prosperowały niypŏrzistokopytne i małpice człekokształtne. Srogŏ tajla lōndu była wtynczŏs jałowŏ i gōrzistŏ, bez co bazowōm formōm żywiyniŏ postrzōd zwiyrzōnt bōł wypas. Uformowanie sie Pōłwyspu Arabskigo dokludziyło do ôstatecznego zawarciŏ sie Morza Tetydy, co ôstawiyło po sobie resztki we formie Morza Czŏrnego, Czerwōnego, Strzōdziymnego i Kaspijskigo. Ewoluowała tyż siyła nowych roślin – w miocynie postrzodkowym rozwinyło sie 95% terŏźnych roślin nasiynnych.

Pliocyn trwoł ôd 5,333 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie dramatycznymi zmianami klimatycznymi, co w kōńcu dokludziyły do wyewoluowaniŏ terŏźnych roślin i zwiyrzōnt. Do nojważniyjszych zdarzyń epoki zaliczajōm sie: ukształtowanie Panamy, akumulacyjŏ lodu naôbkoło biegunōw (co było powodym prziszłego masowego wymiyraniŏ), kolizyjŏ dzisiejszego Pōłwyspu Indyjskigo z kōntynyntym azjatyckim (skirz keryj powstały Himalaje), uformowanie sie Appalachōw i Gōr Skŏlitych jak tyż wyschniyńcie Morza Strzōdziymnego na pŏrã milijōnōw lŏt. Rozwinyły sie tyż australopiteki, nojstarsi praôjcowie czowieka. Ze pōmocōm Przesmyku Panamskigo zwiyrzynta poradziyły ymigrować miyndzy Amerykōm Pōłnocnōm, a Amerykōm Połedniowōm, co dokludziyło do spustoszyniŏ w lokalnym strzodowisku ekologicznym. Zmiany klimatu dokludziyły do roztopiyrzyniŏ sie sawann, co dzieje sie tyż terŏz. Kōntynynta i morza w kōńcu przibrały terŏźnõ formã, dokōnały sie przi tym niywielke zmiany pod zglyndym jejich położyniŏ.

##### Szwŏrtorzynd
Szwŏrtorzynd trwŏ ôd 2,58 milijōnōw lŏt i je nojmodszym ôkresym ery kynozojicznyj. Jego nojważniyjszymi cechami je ôbecność terŏźnych zwiyrzōnt i sroge zmiany klimatyczne. Dzieli sie na dwie epoki: plejstocyn i holocyn.

Plejstocyn trwoł ôd 2,58 milijōnōw do 11 700 lŏt tymu. W tym czasie dziejōm sie epoki lodowe, co sōm skutkym globalnego ôchłōdzyniŏ, co zaczło sie w postrzodkowym eocynie. W czasie jak lōd stopniowo rozrŏstoł sie w strōnã rōwnika, na przestrzyniach na pōłnoc i na połednie ôd stref tropikalnych trefiały sie intynsywne zimy, co pojawiały sie na zmianã z lekimi latami. W tym samym czasie Afryka zmŏgała sie z suchotami, co dokludziyły do powstaniŏ pustyń Sahara, Namib i Kalahari. W czasie epoki rozwinyły sie ale nowe zorty cycaczy, m.in. mamuty, megaterium, *[[Canis dirus]]* jak tyż czowiek rozumny. Kole 100 000 lŏt tymu skōńczyły sie nojsrogsze suchoty we historyji Afryki; prziszła tyż ekspansyjŏ prymitywnych ludzi na nowe przestrzynie. W kōńcowyj fazie plejstocynu wydarziło sie jedno z nojsrogszych masowych wymiyrań w historyji Ziymie, co w nim wymarła moc przedstawicieli ziymskij megafauny jak tyż wszyjske zorty z familije czowiekowatych (ôkrōm czowieka rozumnego). Miało to srogi wpływ na wszyjske kōntynynta, myńszy w przipadku Afryki.

Holocyn trwŏ ôd 11 700 lŏt. Znōmy je tyż za „erã czowieka”. Cechuje sie tyż rozrostym czowieka, co dokludziōł do dostaniŏ ôd niego talyntu ôdczuwaniŏ zmysłami. Cołkŏ zapisanŏ historyjŏ (w tym historyjŏ świata) mŏ swojã granicã w epoce holocynu. Aktywność czowieka je powodym, co skuli niego dochodzi do stałego wymiyraniŏ zortōw, co trwŏ ôd 10 000 lŏt p.n.e. Tyn proces czynsto je nazywany szōstōm katastrofōm.

## Teoryje systymōw żywych
Idyjõ, co gŏdŏ, iże Ziymia je żywŏ, idzie znojś we wielu dziełach filozoficznych i religijnych, jednak do piyrszyj naukowyj dyskusyje na tyn tymat doszło społym ze szkockim uczōnym Jamesym Huttonym. W 1786 roku stwiyrdziōł, iże Ziymia to superôrganizm, i że jeji richtich naukōm winna być fizjologijŏ. Hutton je uwŏżany za ôjca geologije, atoli jego idyjŏ żywyj Ziymie ôstała zapōmnianŏ w XIX s., kej panowały poglōndy redukcjōnizmu. Hipoteza Gaje, zapropōnowanŏ w latach 60. XX s. ôd uczōnego Jamesa Lovelocka, sugeruje, iże życie na Ziymi funkcjōnuje jak jedyn ôrganizm, co ôkryślŏ i utrzimuje warōnki strzodowiskowe przidajne do przetrwaniŏ na nij.

Do piyrszyj prōby wytuplikowaniŏ natury życiŏ bez ôgōlnõ teoryjõ systymōw żywych (ang. *general living systems theory*) doszło w 1978 roku za sprawōm amerykōńskigo biologa Jamesa Griera Millera. Ta teoryjŏ, przi wychodzyniu z nauk ekologicznych i biologicznych, może prōbować ôpisać ôgōlne prawidła, co tykajōm sie tego, jak fungujōm wszyjske systymy żywobyciowe. Zamiast podszukować zjawiska, co zachodzōm, bez dzielynie ôbiektōw na czyńści składowe, ôgōlnŏ teoryjŏ systymōw żywych ôbserwuje zjawiska pod wzglyndym dynamicznych szymlōw na relacyjŏ ôrganizmōw z jejich strzodowiskym. W 1991 roku amerykōński biolog Robert Rosen rozwinōł jã swojim zdefiniowaniym systymu kōmpōnyntowego za „jednostkã ôrganizacyje; tajla, co posiadŏ funkcyjõ (tzn. ôkryślōne powiōnzanie miyndzy tajlōm a cołkościōm)”. Ze pōmocōm tyj i inkszych definicyji Rosen ukształtowoł „relacyjnõ teoryjõ systymōw”, co jeji cylym je wyklarowanie ôsobliwych włŏsności życiŏ. Ôkryślōł „niepodzielność składowych ôrganizmu” za głōwnõ rōżnicã miyndzy systymami żywymi a „maszinami biologicznymi”.

Systymowy poglōnd życiŏ (ang. *systems view of life*) ôdnosi sie do strzodowiskowych i biologicznych strumiyni pola jako do „wzajymności wpływań”. Wzajymne relacyje ze strzodowiskym sōm snŏdź tak ważne do zrozumiyniŏ życiŏ, jak w przipadku zrozumiyniŏ ekosystymōw. W 1992 roku amerykōński biofizyk Harold Morowitz wytuplikowoł, iże życie je cechōm ekosystymu, a niy pojedynczym ôrganizmym abo zortōm. Ekleruje, iże ekosystymowŏ definicyjŏ życiŏ je lepszŏ aniżeli jeji biochymicznŏ, jak tyż fizycznŏ wersyjŏ. Robert Ulanowicz w 2009 roku nazwoł mutualizm kluczym do zrozumiyniŏ zachowaniŏ życiŏ i ekosystymōw.

Biologijŏ systymōw słożōnych (ang. *complex systems biology, CSB*) to dōmyna nauki, co podszukuje słożōność ôrganizmōw z pōnktu widzyniŏ teoryje układōw dynamicznych. Ta ôstatniŏ czynsto je nazywanŏ tyż biologijōm systymowōm, co jeji cylym je zrozumiynie nojbarzij podstawowych aspektōw życiŏ. Biologijŏ relacyjnŏ, blank zwiōnzanŏ z biologijōm systymōw słożōnych, jak tyż biologijōm systymowōm, skupiŏ sie zaôbycz na zrozumiyniu procesōw żywobyciowych z pōnktu widzyniŏ nojważniyjszych relacyji i kategoryji takich relacyji, co zachodzōm postrzōd ważnych funkcjonalnych czyńści ôrganizmu.

## Powstanie życiŏ na Ziymi
Wiek Ziymie to kole 4,54 mld lŏt. Podszukowania sugerujōm, iże życie na Ziymi istniyje ôd kole 3,5 mld lŏt, przi czym rachowany wiek nojstarszych fizycznych śladōw życiŏ wynosi 3,7 mld lŏt. Wszyjske znōme formy życiŏ ukazujōm bazowe mechanizmy molekularne, czym pokazujōm swoje pochodzynie; hipotezy pochodzyniŏ życiŏ, co ôpiyrajōm sie na tych podszukowaniach, starajōm sie znojś mechanizm, co klaruje proces formacyje ôstatnigo uniwersalnego spōlnego praôjca ôd ajnfachowych zwiōnzkōw ôrganicznych, bez hipotetyczne życie przedkōmōrkowe, do protokōmōrek jak tyż metabolizmu.

Niy ma terŏźnie żŏdnego kōnsynsusu naukowego co do tego, jak powstało życie, chociŏż powstała moc zaakceptowanych modelōw naukowych, co ôpiyrajōm sie na takich podszukowaniach:
* eksperymynt Stanleya Millera i robota Sidneya W. Foxa, co udowŏdniajōm, iże warōnki, co panowały na prymitywnyj Ziymi sprzijały reakcyjōm chymicznym, co syntezowały aminokwasy i inksze zwiōnzki ôrganiczne, co pochodziyły z jejich niyôrganicznych prekursorōw
* fosfolipidy spōntanicznie produkujōm dwuwarstwã lipidowõ, bazowõ strukturã błōny kōmōrkowyj Ôrganizmy żywe syntezujōm biołka, co sōm polimerami aminokwasōw, przi używaniu instrukcyji zakodowanych bez kwas deoksyrybonuklejinowy (DNA). Synteza biołka wiōnże postrzednie polimery kwasōw rybonuklejinowych (RNA). Jednōm z możliwości tego, jak powstało życie, je to, iże za piyrsze uformowały sie gyny, a pō nich powstały biołka; alternatywnŏ wersyjŏ jego powstaniŏ gŏdŏ, iże piyrsze powstały biołka, a pō nich uformowały sie gyny.

Kedy bōło ôdkryto, iże tak gyny, jak i biołka, potrzebujōm siebie wzajym do wyprodukowaniŏ inkszych gynōw i biōłtek, uczyni zaczli zastanŏwiać sie, kere z nich powstało piyrsze. Skirz tego uczyni przijōnli hipotezã, iże z tego powodu je mało prŏwdopodobne, coby gyny i biōłtka powstŏwały niyzależnie.

Francis Crick, angelski biolog molekularny i noblista, zasugerowoł, iże nojprzōd życie ôpiyrało sie na RNA, co posiadało podobie jak w przipadku DNA cechy take jak przechowowanie informacyji i katalityczne włŏsności niykerych biołek. Te hipoteza je znanŏ za „świat RNA” i spiyrŏ jã ôbserwacyjõ, co padŏ, iże dużo spostrzōd nojbarzij krytycznych elymyntōw składowych kōmōrek (tych, co ewoluowały pōmału) skłŏdŏ sie z wiynksza abo cołke z RNA. Srogŏ tajla krytycznych kofaktorōw (Adenozyno-5′-trifosforan, acetyl-CoA, dinukleotyd nikotynoamidoadyninowy itp.) je abo nukleotydym, abo substancyjōm z nim zwiōnzanōm. Katalityczne włŏsności RNA niy ôstały zademōnstrowane w tym samym czasie jak zapropōnowanŏ hipoteza, jednak ôstały potwiyrdzōne ôd Thomasa Cecha w 1986 roku.

Z hipotezōm świata RNA wiōnże sie problym, co polygŏ na tym, iże synteza RNA ajnfachowych niyorganicznych protoplastōw je ciynżyjszŏ aniżeli w przipadku ôrganicznych tajleczek. Jednym z tego powodōw je to, iże prekursory DNA sōm barzo sztabilne i reagujōm z kożdym inkszym barzo pōmału we warōnkach, co panujōm; zapropōnowano bōła hipoteza, iże przed RNA ôrganizmy żywe skłŏdały sie z inkszych tajleczek. Mimo to podarziło sie wykōnać syntezã ôbsztalowanych tajleczek RNA w warōnkach, co wystympowały na Ziymi przed nastōniym życiŏ, przi przidŏwaniu w ôkryślōnym porzōndku alternatywne prekursory, a w tym samym czasie przi przidŏwaniu w czasie tyj reakcyje prekursōr fosforanu. Dziynki tymu podszukowaniu hipoteza świata RNA stŏwŏ sie barzij wiarygodnŏ.

Znaleziska geologiczne ôdnojdziōne w 2013 roku pokazujōm, iże reaktywne zwiōnzki fosforowe (bp. fosforany) wystympowały roztolicznie w ôceanach kol. 3,5 mld lŏt tymu, jak tyż iże schreibersyty snadnie reagowały z wodnym glicerolym, coby wygynerować fosforany jak tyż glicerolo-3-fosforany. Przijyntŏ bōła hipoteza, iże meteoryty, co posiadały schreibersyt, stworzōne we Wielkim Bōmbardyrowaniu, mogły lifrować zredukowany fosfōr, co mōg reagować z prebiotycznymi tajleczkami i tworzić fosforylowane biotajleczki, jak RNA.

W 2009 roku miały miyjsce eksperymynta, co dymōnstrowały ewolucyjõ Darwina, co zachodziyła w dwukōmpōnyntowym systymie ynzymōw RNA (rybozymōw) *in vitro*. Podszukowania bōły przekludzōne w laboratorium Geralda Joyce'a, co stwiyrdziōł, iże „je to piyrszy przikłŏd (poza przestrzyniōm nauk biologicznych) ewolucyjnyj adaptacyje układu gynetycznego tajleczek”

Zwiōnzki prebiotyczne mogły mieć pozaziymski zaczōntek. Wnioski NASA z 2011 roku, co ôpiyrajōm sie na podszukowaniach zwiōnzanych z meteorytami znojdziōnymi na Ziymi, sugerujōm iże składowe DNA i RNA (adynina, guanina jak tyż zwiōnzane z niymi tajleczki ôrganiczne) mogły powstać w przestrzyni kosmicznyj.

W marcu 2015 roku uczyni NASA podali informacyjõ, iże po piyrszy rŏz ôstały uformowane słożōne zwiōnzki ôrganiczne DNA i RNA, m.in. uracyl, cytozyna i tymina. bōło to dokōnano we laboratorium we warōnkach, co sōm we przestrzyni kosmicznyj, jak tyż użyto bōła m.in. pirymidyna znojdziōnŏ w meteorytach. Pirymidyna, tak jak wielopiestrzyniowe wōnglowodory arōmatyczne, zebrane w wōngel zwiōnzki chymiczne znojdziōne we Wszechświecie, podle uczōnych może powstŏwać we wybuchach czerwōnych gigantōw jak tyż we sztaubach kosmicznych i chmurach gazowych.

## Warōnki strzodowiska
 Roztōmajtość życiŏ na Ziymi to je rezultat wzajymnyj zależności miyndzy gynetykōm, talyntami metabolicznymi, wyzwaniami strzodowiskowymi i symbiozōm. Strzodowisko miyszkalne Ziymie bez wiynkszość swojigo istniyniŏ bōło zdōminowane ôd mikroôrganizmōw i poddane jejich metabolizmowi i ewolucyji. We kōnsekwyncyji tych czynności mikrobowych, fizyczno-chymiczne strzodowisko Ziymie zmiyniało sie w geologicznyj skali czasu, tym samym wyznaczyło drōgã ewolucyje dalszego życiŏ. Dlŏ przikładu, uwolniynie tlynu tajleczkowego bez sinice jako produkt uboczny fotosyntezy dokludziyło do globalnych zmian we strzodowisku Ziymie. Tlyn bōł toksyczny dlŏ wiynkszości ôrganizmōw, co wtynczŏs żyły na Ziymi, beztōż pokŏzały sie nowe wyzwania ewolucyjne. W kōńcu dokludziyło to do powstaniŏ głōwnych zortōw zwiyrzōnt i roślin na Ziymi. Tyn zwiōnzek miyndzy ôrganizmami i strzodowiskym to permanyntnŏ cecha systymōw żywobyciowych.

Wszyjske formy żywobyciowe wymŏgajōm ôkryślōnych drzynnych elymyntōw chymicznych przidajnych do funkcjōnowaniŏ biochymicznego. Zaliczajōm sie dō nich: wōngel, wodōr, azot, tlyn, fosfōr jak tyż siarka – pierwiastkowe makroelemynte, co sōm składnikami ôdżywczymi wszyjskich ôrganizmōw – czynsto reprezyntowane pod akrōnimym CHNOPS. Społym tworzōm kwasy nuklejinowe, protejiny i lipidy, z kerych skłŏdŏ sie srogŏ tajla żywyj materyje. Spostrzōd szejściu wymianowanych elymyntōw, piyńć zawiyrŏ chymiczne składniki DNA – niy zawiyrŏ ich jyno siarka, kerŏ je składnikym cystejiny i metioniny. Nojbogatszy biologicznie elymynt to wōngel, co posiadŏ talynt wielokrotnego tworzyniŏ wiōnzań kowalyncyjnych. Przizwŏlŏ to tajleczkōm, co ôpiyrajōm sie na wōnglu (ôrganicznym) tworzić ôgrōmnõ roztōmajtość zwiōnzkōw chymicznych (ang. *chemical arrangements*).

### Zakres tolerancyje
Zdatnymi dlŏ życiŏ skłŏdnikami ekosystymu sōm: ynergijŏ (światło słōneczne jak tyż ynergijŏ chymicznŏ), woda, tymperatura, atmosfera, grawitacyjŏ, skłŏdniki ôdżywcze jak tyż ôchrōna przed prōmiyniowaniym ultrafioletowym. W wielu ekosystymach warōnki zmiyniajōm sie w czasie dnia, a tyż w czasie zmiany pory roku. Coby żyć w tych ekosystymach, ôrganizmy muszōm poradzić przetrwać moc warōnkōw, co panujōm w danym ekosystymie, zwanym „zakresym tolerancyje”. Poza tymi ekosystymami, kaj sōm „strefy fizjologicznego stresu”, warōnki do przeżyciŏ i rozmnŏżaniŏ sōm możliwe, atoli niy sōm optymalne. Poza tymi strefami sōm „strefy niytolerancyje”, kaj przeżycie i rozmnŏżanie ôrganizmōw je niymożliwe abo mało prŏwdopodobne. Ôrganizmy, co posiadajōm srogi zakres tolerancyje, sōm szyrzyj rozkludzōne aniżeli ôrganizmy z ciasnym zakresym tolerancyje.

Coby przeżyć, ôbrane mikroôrganizmy mogōm przijmować formy, co dozwolōm im poradzić sie ze przemrożyniym, imyntnymu ôdwodniyniu, wysokimu ryzyku radiacyjnymu jak tyż inkszym wyzwaniōm chymicznym i fizycznym. Te ôrganizmy mogōm przeżyć w tych warōnkach tydnie, miesiōnce, lata, a nawet cołke stolecia. Ekstrymofile to mikrobiologiczne formy życiŏ, co prosperujōm poza zakresami warōnkōw, w kerych formy życiŏ sōm powszechne. W czasie jak wszyjske ôrganizmy skłŏdajōm sie z hned idyntycznych tajleczek, ewolucyjŏ dozwolyła tym mikrobōm przipasować sie do ciynżkich warōnkōw. Permamynt trwŏ proces tworzyniŏ ôpisu struktury i roztōmajtości metabolicznyj społeczności mikrobiologicznych, co żyjōm w tych ekstrymalnych strzodowiskach

Mikrobowe formy żywobyciowe żyjōm tyż w Przikopie Mariańskim, nojgłymbszym przikopie ôceanicznym na Ziymi, jak tyż we postrzodku skoł, co sōm nawet do 580 m pod grōntym morza, na głymbokości 2600 m pod poziōmym morza.

Podszukowania niyustympliwości i wielofunkcyjności życiŏ na Ziymi jak tyż zrozumiynie układōw tajleczkowych spotrzebowowanych ôd niykerych ôrganizmōw ku cylu przeżyciŏ to jedne z ważniyjszych faktorōw, co wpływajōm na szukanie życiŏ pozaziymskigo. Bez przikłŏd porosty mogōm przeżyć miesiōnc w imitowanym marsjańskim strzodowisku.

## Forma i funkcyjŏ
Kōmōrka to bazowŏ jednotka struktury kożdego żywego ôrganizmu. Kożdŏ kōmōrka powstŏwŏ w wyniku podziału wcześniyjszyj kōmōrki. Teoryjŏ kōmōrkowŏ ôstała sformułowanŏ we wczesnym XIX stoleciu ôd Henriego Dutrocheta, Theodora Schwanna, Rudolfa Virchowa i inkszych uczōnych. Hned po jeji utworzyniu teoryjŏ bōła szyroko zaakceptowanŏ. Aktywność ôrganizmu je zależnŏ ôd cołkij aktywności jego kōmōrek, społym ze przepływym ynergije, co sie dzieje we postrzodku i miyndzy niymi. Kōmōrki zawiyrajōm erbowe informacyje przenoszōne we formie kodu gynetycznego w czasie jejich podziału.

Sōm dwie bazowe zorty kōmōrek. Prokariōnty niy posiadajōm jōnder kōmōrkowych jak tyż ôrganelli kōmōrkowych, atoli posiadajōm koliste DNA i rybosōmy. Na prokarionty skłŏdajōm sie dwie dōmyny: bakteryje i archeōny. Inkszōm bazowōm zortōm kōmōrek sōm eukariōnty, co posiadajōm ôsobne jōndra kōmōrkowe ôbtoczōne błōnōm kōmōrkowōm jak tyż ôrganelle (m.in. mitochōndria, chloroplasty, lizosomy, retikulum yndoplazmatyczne jak tyż wakuole). Ôkrōm tego, posiadajōm zôrganizowane chrōmosōmy, co przechowujōm materyjõ gynetycznõ. Wszyjske zorty, co na nie skłŏdajōm sie sroge, słożōne ôrganizmy, to eukarionty – to sōm zwiyrzynta, rośliny i grziby, chociŏż moc zortōw eukariotōw to protisty, co sōm mikroôrganizmami. Formalny model tuplikuje, iże eukariōnty ewoluowały z prokariōntōw, społym z bazowymi ôrganellami eukariotōw stworzōnych w czasie yndosymbiozy miyndzy bakteryjami, a prekursorowymi kōmōrkami eukariotycznymi.

Mechanizmy molekularne biologije kōmōrkowyj ôpiyrajōm sie na biołkach. Z wiynksza sōm syntezowane ôd rybosōmōw w procesie biosyntezy biołka. W kōmōrkach eukariotycznych biołka mogōm być transportowane i przetwŏrzane w aparacie Golgiego, co w tyn spusōb rychtuje je do wysłaniŏ ich do placu przeznaczyniŏ.

Kōmōrki rozmnŏżajōm sie w procesie podziału kōmōrek, co w nim kōmōrka ôjcowskŏ dzieli sie na dwie abo wiyncyj kōmōrek potōmnych. U prokariōntōw podzioł kōmōrek zachodzi w procesie schizogōnije, w kerym DNA je replikowane. Potym dwie kopije DNA sōm dołōnczane do fragmyntōw błōny kōmōrkowyj. W przipadku eukariōntōw zachodzi barzij słożōny proces mitozy. Jego kōńcowy rezultat je jednak taki sōm; nowo stworzōne kopije kōmōrek sōm idyntyczne tak z kōmōrkōm ôjcowskōm, jak i z kożdōm inkszōm kōmōrkōm (z wyjōntkym mutacyje). W przipadku kożdyj z nich dochodzi do dalszego podziału.

Je możliwość, iże ôrganizmy wielokōmōrkowe ewoluowały z kolōnije, co skłŏdały sie z takich kōmōrek. Kōmōrki te w wyniku adhezyje mogōm tworzić grupy ôrganizmōw. Czōnkowie kolōnije mogōm przeżyć przed siebie, a stworzynia, co nŏleżōm do prŏwdziwego wielokōmōrkowego ôrganizmu posiadajōm specjalizacyje, co powodujōm, iże te stworzynia sōm zależne ôd inszych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd tego ôrganizmu, bez kerych niy mogłyby przeżyć. W styczniu 2016 roku uczyni podali informacyjõ, iże kole 800 mln lŏt tymu w pojedynczyj tajleczce doszło do niywielkich pōmian gynetycznych, co im bōło nadano miano GK-PID. Mogły ône przizwolić ôrganizmōm przejś z ôrganizmu jednokōmōrkowego do ôrganizmu wielokōmōrkowego.

Kōmōrki posiadajōm wyewoluowane metody, co ze jejich pōmocōm doziyrajōm i reagujōm na swoje mikrostrzodowisko i tak polepszajōm talynt przistosowaniŏ sie. Sygnalizacyjŏ kōmōrkowŏ koordynuje aktywności kōmōrkowe, tym samym sztaluje bazowe funkcyje ôrganizmōw wielokōmōrkowych. Sygnalizacyjŏ miyndzykōmōrkowŏ nastympuje w czasie bezpostrzednigo kōntaktu kōmōrkowego, przi używaniu sygnalizacyjõ jukstakrynowõ (ang. *juxtacrine signalling*), abo postrzednio, w czasie umiany agyntōw, tak jak we układzie hormōnalnym. W barzij słożōnych ôrganizmach koordynacyjŏ aktywności może zachodzić dziynki układowi nerwowymu.

## Klasyfikacyjŏ ôrganizmōw
Piyrszõ znōmõ prōbã klasyfikacyje ôrganizmōw przekludziōł grecki filozof Arystoteles, co podzielōł wszyjske ôrganizmy, co wtynczŏs żyły, na zwiyrzynta i rośliny, przi ôparciu sie z rubsza na jejich talyńcie poruszaniŏ sie. Podzielōł tyż zwiyrzynta na take, co posiadajōm krew i co jij niy posiadajōm (abo co niy posiadajōm czerwōnyj krwie). Tyn podzioł idzie dopasować do podziału na kryngowce i bezkryngowce. Arystoteles podzielōł zwiyrzynta, co posiadajōm krew, na piyńć grup: żyworodne sztworonogi (cycacze), jajorodne sztworonogi (gady i płazy), ptŏki, ryby jak tyż walynie. Zwiyrzynta, co niy posiadały krwie, tyż ôstały podzielōne na piyńć grup: gowonogi, szkorupiŏki, ôwady (zaliczały sie do nich tyż pajōnki, skorpiōny i pareczniki), take, co posiadały szkorupã (zaliczała sie do nich wiynkszość miynczŏkōw i szkarłupni) jak tyż zwiyrzokrze. Choć robota Arystotelesa posiadała felery, to bōła to nojsrogszŏ biologicznŏ synteza, jakŏ do tego czasu powstała – bōła używanŏ w czasie dalszych stoleci po jego śmierci.

Eksploracyjŏ Ameryki prziczyniyła sie do ôdkryciŏ ôgrōmnyj wielości nowych zortōw roślin i zwiyrzōnt, co wymŏgały ôpisu i sklasyfikowaniŏ. Pod kōniec XVI i na poczōntku XVII stoleciŏ dzioły sie szczegōłowe podszukowania nad zwiyrzyntami, co miały posużyć za baza dlŏ systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Pod kōniec lŏt 40. XVIII stoleciŏ Karol Linneusz wkludziōł swōj systym binominalnego nazewnictwa zortōw, co je tajlōm systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Linneusz prōbowoł udoskonalić to dzieło i zmyńszyć dugość wcześnij używanych wielowyrazowych mian bez sniesiynie niyprzidajnyj retoryki, wkludzynie nowych ôpisowych terminōw jak tyż akuratne zdefiniowanie jejich znaczyń. Kōnsekwyntnie bez użycie tego systymu, Linneusz ôddzielōł nazewnictwo ôd taksōnōmije.

Przōdzij grziby bōły zaliczane do roślin. Bez krōtki czas Linneusz zaliczoł je do zwiyrzyncego taksōnu Vermes, niyskorzij ale zaś zaliczōł je do roślin. Herbert Faulkner Copeland zaliczōł grziby do stworzōnego ôd siebie krōlestwa Protoctista, tym spusobym po czyńści uniknōł problymu, jednak mimo to nadoł im ekstra status. Problym bōł w kōńcu rozwiōnzany ôd Roberta Whittakera, co we swojim systymie sklasyfikowoł grziby za ôsobne krōlestwo. Historyjŏ życiŏ na Ziymi pokazuje, iże grziby sōm barzij zbliżōne do zwiyrzōnt aniżeli do roślin.

Nowe ôdkrycia, co pozwolyły barzij detajlowe podszukowania nad kōmōrkami i mikroôrganizmami, prziczyniyły sie ôdkryciŏ nowych formōw życiŏ i powstaniŏ nowych dōmyn biologije – Biologijŏ kōmōrkowŏ biologije kōmōrkowyj jak tyż mikrobiologije. Nowo ôdkryte ôrganizmy przōdzij bōły zaliczane do pierwotniŏkōw za zwiyrzynta, jak tyż do plechowcōw za rośliny, ale niyskorzij ôstały połōnczōne w krōlestwo protistōw ôd Ernsta Haeckela; w dalszym ôkresie Prokariōnty bōły przeklasyfikowane na krōlestwo Monera, co niyskorzij bōło podzielōne na dwie ôsobne grupy – bakteryje i archeōny. Dokludziyło to do nastōniŏ nowego systymu, co skłŏdoł sie z sześciu krōlestw, jak tyż w kōńcu do nastōniŏ trzidōmynowego systymu ôpartego ô relacyje ewolucyjne. Klasyfikacyjŏ eukariotōw, a nojbarzij protistōw, ôstŏwŏ ale spōrnŏ,

W czasie rozrostu mikrobiologije, biologije molekularnyj jak tyż wirusologije ôdkryte bōły niykōmōrkowe agynty, co niymi sōm m.in. wirusy i wirojidy. Chociŏż sōm uwŏżane za żywe, w przeszłości trwała dyskusyjŏ nad tym, eli te ôrganizmy sōm richtich ôrganizmami żywymi; wirusy niy posiadajōm czyńści cech żywobyciowych, m.in. posiadaniŏ błōny kōmōrkowyj, przechodzyniŏ procesu metabolizmu, talyntu rozrostu i reagowaniŏ na strzodowisko naôbkoło. Jak ôprzić sie na gynetyce i biologiji, wirusy mogōm być klasyfikowane za zorty, jednak moc aspektōw jejich klasyfikacyje je spōrnŏ,.

W latach 60. XX s. powstała metoda klasyfikacyje zwanŏ kladystykōm, co polygŏ na przedstawianiu kladōw we strōmie filogynetycznym.

## Życie pozaziemskie

Ziymia to je jedynŏ znōmŏ planeta, co je siedliskym życiŏ. Inkszymi placami we Wszechświecie, co mogōm być zamiyszkane ôd mikroôrganizmōw, je postrzodek Marsa, atmosfera Wynus jak tyż ôceany we postrzodku niykerych naturalnych satelitōw i gazowych ôlbrzimōw. Żeby ôkryślić, w jakich warōnkach w systymach słōnecznych może być cywilizacyjŏ, używŏ sie rōwnaniŏ Drake’a.

Przestrzyń podle cugu bazowego gwiŏzdy, co może być użyteczny dlŏ życiŏ, co zamiyszkuje planety, co posiadajōm warōnki podobne do Ziymie, je zwany ekosferōm. Wnyntrzne i zewnyntrzne prōmiynie ekosfery rōżniōm sie miyndzy sobōm jasnościōm ymitowanōm ôd gwiŏzdy. Gwiŏzdy masywniyjsze aniżeli Słōńce posiadajōm srogszŏ ekosferã, jednak ôstŏwajōm w głōwnym cugu we krōtszym ôdstympie czasowym. W przipadku czyrwōnych karłōw dochodzi do inkszego problymu – jejich ekosfera je myńszŏ, bez co je przedmiotym srogszyj aktywności słōnecznyj i efektōw ôbrotu synchrōnicznego pobliskich ôrbit. Bez to postrzōd gwiŏzd ô postrzednij masie (bp. Słōńce) je srogsze prŏwdopodobiyństwo rozrostu form żywobyciowych podobnych do tych, co zamiyszkujōm Ziymiã. Położynie gwiŏzdy w galaktyce tyż może mieć wpływ na srogość prŏwdopodobiyństwa wystympowaniŏ formōw żywobyciowych. Gwiŏzdy w regiōnach ôbfitych w elymynta ciynżke, z kerych mogōm powstŏwać planety, w zestawiyniu z niskim spōłczynnikym wystympowaniŏ supernowych, co mogōm niszczyć siedliska życiŏ, sōm uwŏżane za take, co posiadajōm srogsze prŏwdopodobiyństwo wystympowaniŏ naôbkoło nich planet zamiyszkanych ôd słożōnych formōw żywobyciowych.

## Śmierć

Śmierć to permanyntne wygaśniyńcie wszyjskich czynności żywobyciowych i procesōw żywobyciowych w ôrganiźmie abo kōmōrce. Może ôna wystōmpić w wyniku wypadku, katastrofy, niymocy, zależności miyndzygatōnkowych, niydożywiyniŏ, zatruciŏ, starzyniŏ sie abo samobōjstwa. Po śmierci ôrganizmu, jego kōnski wchodzōm w skłŏd raje biogeochymicznyj. Ôrganizm może być zjedzōny ôd drŏpieżnika abo padlinożercy – materyjŏ ôrganicznŏ, co ôstŏwŏ, może potym ôstać szyrzyj rozłożōnŏ ôd detrytusożercōw (ôrganizmy, co przetwŏżajōm detrytus), co swrŏcajōm go strzodowisku na pōnowny użytek w Raji kustowyj.

Jednym z problymōw we zdefiniowaniu śmierci je rozdzioł miyndzy śmierciōm a życiym. Śmierć wydŏwŏ sie ôdwołować tak do mōmyntu, w kerym kōńczy sie życie, jak i do mōmyntu, w kerym poczynŏ sie sztand, co nastympuje po kōńcu życiŏ. Ôbsztalowanie, kedy nastympuje śmierć, wymŏgŏ ôkryślyniŏ kōnceptualnyj granice miyndzy życiym a śmierciōm. Je to problymatyczne, bo niy ma zgody w przedmiocie tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci bez tysiōnclecia bōła zdrzōdłym niypokoju tradycyji religijnych jak tyż dochodzyń filozoficznych. Postrzōd wielu religiji je wiara w życie pozagrobowe, reinkarnacyjõ dusze abo zmartwychstōnie ciała.

Wymiyranie to proces, w kerym umiyrŏ grupa taksōnōw abo zortōw, co zmyńszŏ biorozmajtość. Mōmynt wymarciŏ zorty porzōnd je uznŏwany za mōmynt, w kerym umiyrŏ ôstatni jego przedstawiciel. Ôbsztalowanie tego mōmyntu je ciynżke, co zasiyng wystympowaniŏ danyj zorty może być moc srogi, bez co wykōnuje sie je po ôkryślōnym czasie jego niyôbecności. Zorty mogōm wymiyrać w wyniku braku talyntu do przeżyciŏ siedlisku, co sie zmiyniŏ abo zmiyniyło, abo skuli przegraniŏ z kōnkuryncyjōm. We cołkij historyji Ziymie wymarło kole 99% zortōw, co jã zamiyszkowały. Możliwe ale, iże masowe wymiyrania mogōm wpływać na wartkość, z jakōm dochodzi do ewolucyje życiŏ, a to tworzi szanse dlŏ nowych grup ôrganizmōw do rozrostu i ewoluowaniŏ.

Skamiyniałości to zachowane kōnski abo ślady zwiyrzōnt, roślin i inkszych ôrganizmōw, co sōm z dalekij przeszłości. Cołkość skamieniałości, tak ôdnojdziōnych jak i niyôdnojdziōnych, jak tyż jejich rozłożynie we formacyjach skalnych i pokładach ôsadowych (warstwach), je nazywany *zŏpisym kopalnym*. Zachowane prōbki sōm ôkryślane skamiyniałościami, jeźli wiyncyj jak 10 tysiyncy lŏt stare. Beztōż nojmodsze skamiyniałości sōm z poczōntku epoki holocynu, za to nojstarsze z eōnu archajiku, do 3,4 milijarda lŏt.

## Sztuczne życie
Sztuczne życie to dōmyna nauki, co pŏrŏ sie podszukowaniym systymōw, co ôdnoszōm sie do życiŏ, jego procesōw, jak tyż jego ewolucyje ze pōmocōm symulacyji wykōnowanych przi użyciu symulacyji kōmputrowych, robotyki i biochymije. Podszukowania sztucznego życiŏ imitujōm tradycyjnõ biologijõ przi ôdtwŏrzaniu niykerych aspektōw zjawisk biologicznych. Uczyni podszukujōm logikã systymōw żywobyciowych bez tworzynie sztucznych strzodowisk – tym spusobym starajōm sie zrozumieć słożōne przetwŏrzanie informacyji, co ôkryślajōm te systymy.

Biologijŏ syntytycznŏ to dzioł biotechnologije, kery stanowi połōnczynie nauki i bioinżynieryje. Jeji cyl to projektowanie i tworzynie nowych funkcyji biologicznych i systymōw, co ich niy ma w przirodzie. Biologijŏ syntytycznŏ ôbyjmuje redefinicyjõ jak tyż rozrost biotechnologije, społym z cylami takimi jak bycie talyntnym do projektowaniŏ i tworzyniŏ biologicznych systymōw inżynieryjnych, co przetwŏrzajōm informacyje, wytwŏrzajōm materyje i struktury, produkujōm ynergijõ, lifrujōm pożywioł jak tyż utrzimujōm i zmŏcniajōm ludzke zdrowie i strzodowisko.

## Poglōndy na istotã życiŏ

Postrzōd poglōndōw na istotã życiŏ idzie wyrōżnić take teoryje:

### Materializm
Jednym z nojstarszych poglōndōw je materializm, podle kerego wszyjsko skłŏdŏ sie z materyje, a życie je jyno jeji słożōnōm formōm. Empedokles argumyntowoł, iże kożdy ôbiekt we Wszechświecie skłŏdŏ sie z kōmbinacyje sztyrech ''żywiołōw'' abo *korzyni*: *ziymie*, *wody*, *luftu* i *ôgnia* – ône klarujōm wszyjske zmiany, co sie dziejōm. Wszyjske formy życiŏ, jak tyż jejich roztōmajtość, powstały bez miszōng tych żywiołōw.

Demokryt uwŏżoł, iże bazowōm cechōm życiŏ je posiadanie dusze (*psyche*). Tak jak w przipadku inkszych antycznych pisŏrzi, Demokryt prōbowoł wyklarować, co sprawiŏ, iże danŏ istota je żywŏ. Eklerowoł, iże ôgniste atōmy społym tworzōm duszã, gynau tym samym spusobym, jakim atōmy i prōznota tworzōm kożdy inkszy ôbiekt. Demokryt padoł ô ôgniu skuli widzialnego zwiōnzku miyndzy życiym a ciepłym, jak tyż skuli ruchu ôgnia.

Materializm mechanistyczny, co powstoł w antycznyj Grecyji, ôstoł ôdrodzōny jak tyż skorygowany ôd francuskigo filozofa Kartezjusza, co prawiōł, iże zwiyrzynta i ludzie byli grupōm czyńści, kere razym funkcjōnowały jak maszina. Teoryjŏ ewolucyje, stworzōnŏ w 1859 roku ôd Charlesa Darwina, je mechanistycznym wyklarowaniym powstŏwaniŏ zortōw ze pōmocōm doboru naturalnego.

### Hilymorfizm
Hilymorfizm to teoryjŏ stworzōnŏ ôd Arystotelesa, podle keryj kożdy byt je kōmbinacyjōm formy i materyje. Jednym z bazowych zainteresowań Arystotelesa bōła biologijŏ – kole 1/4 jego Corpus Aristotelicum to dzieła biologiczne. Jedno z nich tuplikuje, iże kożdy byt we materyjnym Wszechświecie skłŏdŏ sie z materyje i formy, a formōm bytu, co żyje, je dusza. Sōm trzi zorty dusz: *dusza wegetatywnŏ* (u roślin; dziynki nij rosnōm, przekwitajōm i ôdżywiajōm sie, jednak niy powodujōm u nij ruchu jak tyż uczuć), *dusza zwiyrzyncŏ* (dziynki nij zwiyrzynta poruszajōm sie i posiadajōm uczucia) jak tyż *dusza rozumnŏ* (zdrzōdło świadōmości i rozumowaniŏ, kere (podle Arystotelesa) posiadŏ ino czowiek). Kożdŏ wyższŏ dusza posiadŏ cechy niższyj dusze. Arystoteles uwŏżoł, iże jeźli materyjŏ niy może istnieć bez formy, tak forma niy może istnieć bez materyje, bez to dusza niy może istnieć bez ciała.

Arystotelesowa teoryjŏ je spōjnŏ z teleologicznymi wyklarowaniami życiŏ, co tuplikujōm zjawiska w kategoryjach cylu i ukerunkowaniŏ na cyl - bez to bp. biyl, co pokrywŏ pelc biołego niedźwiedzia, je tuplikowanŏ pod wzglyndym cylowości jego kamuflażu. Rychtōnek prziczynowości (ôd przeszłości do prziszłości) zaprzeczŏ naukowymu dowodowi naturalnyj selekcyje, co klaruje kōnsekwyncyjõ z pōnktu widzyniŏ poprzednij prziczyny. Cechy biologiczne niy sōm ôpisowane bez ôpisanie jeji ôptymalnego rezultatu, atoli bez ôpisanie historyje ewolucyje zorcie, co dokludziyło do naturalnyj selekcyje znakōw, ô kerych mŏwa.

### Witalizm
Witalizm to hipoteza stworzōnŏ ôd Georga Ernsta Stahla, co podle nij prawidło żywobyciowe je niymaterialne. Witalizm bōł uznŏwany do połowy XX s. ôd m.in. filozofōw Henriego Bergsona, Friedricha Nietzsche, Wilhelma Diltheya, anatōma Marie François Xaviera Bichata jak tyż chymika Justusa von Liebiga. Do witalizmu zaliczajōm sie tyż myśl, iże istniyje srogi rozdzioł miyndzy materyjōm ôrganicznōm a niyorganicznōm, jak tyż przekōnanie, iże materyjŏ ôrganicznŏ może być jyny ôd istot żywych. To przekōnanie ôstało ôbalōne w 1826 roku, kedy Friedrich Wöhler stworzōł mocznik z materyje niyôrganicznyj. Ta synteza Wöhlera je uwŏżanŏ za poczōntek modernyj chymije ôrganicznyj. Te synteza mŏ historyczne znaczynie, bo po piyrszy rŏz zwiōnzek ôrganiczny ôstoł stworzōny w reakcyjach niyôrganicznych.

W latach 50. XIX s. Hermann von Helmholtz zadymōnstrowoł, iże w czasie ruchu miynśni niy traci sie ynergijŏ, i zasugerowoł, iże do poruszaniŏ miynśniami niy sōm przidajne żŏdne siyły witalne. Te wyniki dokludziyły do pociepniyńciŏ naukowych zainteresowań teoryjami witalistycznymi, chociŏż durch sōm uznŏwane teoryje pseudonaukowe take jak hōmeopatyjŏ, co interpretuje niymoce za sprawiōne zaburzyniami siył witalnych i żywobyciowych.

Istoty żywe blank rōżniōm sie ôd ciał niyôżywiōnych i podlygajōm fungowaniu swojistych praw, niyzależnych ôd praw fizyki i chymije; procesy żywobyciowe zależōm ôd swojistyj siyły żywobyciowyj (*vis vitalis*), rozumianyj przirodniczo abo pozaprzyrodniczo (yntelechijŏ Arystotelesa, *[[élan vital]]* Bergsona) - tyn poglōnd terŏźnie niyma ofyn prezyntowany w nauce.

### Mechanicyzm (redukcjōnizm)
Wszyjske zjawiska zwiōnzane z życiym idzie skludzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chymije, co reskyrujōm materyjōm niyôżywiōnōm (zob. chemoton).

Z redukcjōnizmym je zwiōnzane tm. podejście substratowe, co wiōnże zjawisko życiŏ ze swojistymi zortami zwiōnzkōw chymicznych, co stanowiōm podstawã (substrat) procesōw żywobyciowych:

### Kōmplymytaryzm (ymergyntyzm)
Układy fizyczne mogōm wystympować na roztōmajtych poziōmach ôrganizacyje; na wyższych poziōmach reskyrujōm niymi, ôkrōm praw włŏściwych dlŏ poziōmōw niższych, prawa, co je dopołniajōm, swojiste dlŏ danego poziōmu (kōmplymyntarne); w ôdniesiyniu do układōw żywych, na wyższych poziōmach ôrganizacyje życiŏ, ôbowiōnzujōm, ôkrōm praw fizycznych i chymicznych, swojiste prawa biologiczne, a ôkrōm zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, zachodzōm swojiste procesy (zjawiska) biologiczne.

Z ymergyntyzmym je zwiōnzane podejście systymowe, ôparte na założyniu, iże włŏsności układu jako cołkości sōm wynikym niy ino włŏsności jego elymyntōw, ale struktury układu (bp. chemoton):

## Poziōmy ôrganizacyje układōw zwiōnzanych z życiym
Biologijŏ tradycyjnie wyrōżniŏ pŏrã poziōmōw ôrganizacyje układōw zwiōnzanych ze zjawiskym życiŏ. Wiōnżōm sie z niymi rozmajte nauki biologiczne, co sie rōżniōm przedmiotym podszukowań i metodologijōm. Porzōnd wyrōżniŏ sie take poziōmy ôrganizacyje i nauki biologiczne, co im ôdpadajōm:
# **Subkōmōrkowy** ("czyńści skłŏdowych kōmōrki", "zôrganizowanyj materyje ôrganicznyj"), przedmiot podszukowań biologije molekularnyj; ôbyjmuje poziōm molekularny (zwiōnzkōw chymicznych, w tym ôsobliwie biołek i kwasōw nuklejinowych, podszukowany tyż bez biofizykã i biochymijõ) i poziōm struktur subkōmōrkowych i wirusōw. Chociŏż na poziōmie molekularnym ôpis zjawisk idzie skludzić do praw fizyki i chymije (tak podszukuje tyn poziōm biofizyka i biochymijŏ), to molekuły biołek i kwasōw nuklejinowych majōm ôsobliwie sroge miary i roztōmajtość. Wchodzōm ône w skłŏd struktur wyższego rzyndu, co sōm elymyntami struktur barzij słożōnych. Istniyje hierarchijŏ struktur ô corŏz srogszyj ôrganizacyji (bp. tajleczka DNA - chrōmosōm - jōndro kōmōrkowe). Hierarchiji struktur ôdpadŏ hierarchijŏ funkcyje - wzajymnŏ kōntrola i zależność procesōw fizycznych i chymicznych. Integracyjŏ funkcyji niyma ale imyntnŏ i niy mogymy nazwać struktur (układōw) tego poziōmu żywymi. Struktury subkōmōrkowe niy funkcjōnujōm poza strukturōm kōmōrki. Wyjōntkym sōm sam mitochōndria, co fungujōm po wyizolowaniu z kōmōrki i wrażyniu w ôdpednie warōnki i chloroplasty, co niy ino funkcjōnujōm w takich warōnkach, ale nawet podarziło sie przekludzić jejich jednorazowy podzioł.
# **Kōmōrkowy** (ôrganizmu jednokōmōrkowego), przedmiot podszukowań biologije kōmōrki - cytologije. Na tym poziōmie zachodzi połnŏ integracyjŏ funkcyji i ukazujōm sie typowe włŏsności ôrganizmu żywego (kryteria życiŏ). Kōmōrka je tōż nojbarzij ajnfachowŏ jednostka życiŏ, nojbarzij ajnfachowy żywy integrōn. Mogōm tōż istnieć i istniyjōm ôrganizmy jednokōmōrkowe.
# **Ôrganizmu wielokōmōrkowego** - układu słożōnego z siyły (niyrŏz milijardōw) kōmōrek, co tworzōm morfologicznõ i funkcjōnalnõ cołkość (integrōn), poskludzanych w take podukłady jak tkanki (podpoziōm tkankowy, przedmiot podszukowań histologije), ôrgany i układy ôrganōw (przedmiot podszukowań anatōmije i fizjologije).
# **Nadôrganizmalny** (nadôsobniczy) - co ôbjymuje take układy (integrōny), jak stado, populacyjŏ, biocynoza i planetarny systym żywy, to znaczy biosfera (geobiocynoza), przedmiot podszukowań ekologije, gynetyki populacyje, socjobiologije, ewolucjōnizmu.

Termin „życie” może ôdnosić sie do zespołu procesōw abo włŏsności na poziōmie kōmōrki, ôrganizmu (stworzyniŏ) - „życie zwiyrzyńcia, rośliny”, jak i na poziōmie nadôsobniczym, aż do biosfery społyn z niōm - „życie na Ziymi”.

Przerwanie procesōw żywobyciowych jednostek morfologiczno-funkcjonalnyj (integrōnu) danego poziōmu, niy przerywŏ bezpostrzednio procesōw żywobyciowych na inkszych poziōmach. Bp. śmierć ôrganizmu wielokōmōrkowego (rozpŏd integrōnu) niy ôznaczŏ wartkij śmierci ôrganōw (je możliwe przeszczep), a rozpad funkcjonalny (śmierć) ôrganu, co dō niego dochodzi po czasie, niy ôznaczŏ śmierci kōmōrek, co wchodzōm w jego skłŏd (możliwŏ je chowanie tkanek). Śmierć istych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd ôrganizmu wielokōmōrkowego niy musi ôznaczać jego śmierci, śmierć istych ôrganizmōw niy musi ôznaczać śmierci populacyje.

### Trzi systymy
Ôrganizmy żywe sōm bez wyjōntku słożōne z trzech wzajymnie powiōnzanych podsystymōw:
# systymu metabolicznego – zapewniŏ autōnōmijõ ynergetycznõ
# systymu informacyjnego – zapewniŏ regulacyjõ i sterowanie
# systymu kōmpartmyntalizacyjnego – zapewniŏ wyôdrymbniynie ze świata zewnyntrznego.

### Trzi poziōmy ôrganizacyje
Te podsystymy mogymy wyrōżnić na trzech poziōmach ôrganizacyjnych zwiōnzanych z życiym:
# **kōmōrkowym**:
## systym metaboliczny: autokatalityczne procesy biochymiczne kōmōrki
## systym informacyjny: DNA i mechanizm ekspresyje gynōw
## systym kōmpartmyntalizacyjny: błōna kōmōrkowŏ, ściana kōmōrkowŏ, cytoszkelet
# **ôrganizmalnym**:
## systym metaboliczny: ukłŏd kustowy, ukłŏd dychowy, ukłŏd krōnżyniŏ
## systym informacyjny: ukłŏd nerwowy i ukłŏd hormōnalny
## systym kōmpartmyntalizacyjny: skōra, ukłŏd ôdpornościowy, ukłŏd miyńśniowo-kostny
# **nadôrganizmalnym**:
## systym metaboliczny: systymy wymiany pożywiołu, gōn grupwy
## systym informacyjny: systymy sygnałōw miyndzyôsobniczych, hierarchijŏ ôbywatelskŏ, systymy ferōmōnalne
## systym kōmpartmyntalizacyjny: terytoria i granice.

Niykere formy życiŏ wystympujōm ino na piyrszym poziōmie (ôrganizmy jednokōmōrkowe), niykere na piyrszym i drugim poziōmie (ôrganizmy wielokōmōrkowe), a niykere na wszyjskich trzech poziōmach (wielokōmōrkowe ôrganizmy ôbywatelske).

Bazowym poziōmym ôrganizacyje życiŏ je poziōm kōmōrkowy.

## Wirusy

Ôdpowiydź na pytanie *sōm wirusy żywe?* zależy ôd przijyntyj definicyje życiŏ. Podle powyższych definicyji wirusy, jak je rozumieć za indywidualne stworzynia, niy sōm ôżywiōne. Wirusy podlygajōm ale procesowi ewolucyje, majōm talynt do namnŏżania sie i zmiynności, bez to stanowiōm tajla procesu życiŏ na Ziymi.

Wirusy czyńścij sōm widziane za replikatory aniżeli za formy życiŏ. Sōm czynsto ôpisowane za „ôrganizmy na rańcie życiŏ”, bo posiadajōm gyny, ewoluujōm bez selekcyjõ naturalnõ jak tyż replikujōm sie bez wielokrotne kopiyrowanie samych siebie dziynki samoôrganizacyji. A dyć wirusy niy metabolizujōm i potrzebujōm kōmōrkã gospodŏrza do tworzyniŏ nowych produktōw. Samowystarczalny wirus w kōmōrce gospodŏrza posiadŏ implikacyje w podszukowaniach nad pochodzyniym życiŏ, beztōż je hipoteza, iże życie powstało jako samozôrganizowanŏ tajleczka ôrganicznŏ.

## Bibliografijŏ
* 
*