open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rąbiń

**Rąbiń** (mjym. *Rombin*) – wjeś we Wjelgopolsce, pouožůno 14&nbsp;km na zachůd uod Śrymu.

We Rąbińu stoji kośćůł, kery je jednym s nojstarszych we regijůńe. Wele ńygo je smyntorz, na kerym pogracanych je wjela znůmych ludźi, lo bajszpila Dezydery Chłapowski a uůnygo familijo.
Kot ôd Schrödingera

**Kot ôd Schrödingera** – we kwantowyj mechanice znōmy myślowy eksperymynt (myślowe prōbowaniy) ze hipotetycznym kotym.

We 1935 roku Erwin Schrödinger ôpublikowoł we trzech tajlach przeziyrny artikel *Terŏźnŏ sytuacyjŏ we kwantowyj mechanice*, w kerym pokŏzoł swoje myślyniy (myślowy eksperymynt). Tak to narodziył sie we tym samym czasie żywy i umrzity kot ôd Schrödingera.

Eksperymynt ze kotym ôd Schrödingera to je jedyn z mocy idyjōw przekłŏdaniŏ świata obiektōw nano (we atōmowyj skali) do świata makroskopowygo.

## Ôpis eksperymyntu
Schrödinger wymyślył maszinã, kerŏ działŏ na kota zawartygo we szachtli z jadym (btp. z jadliwym gazym). Do dicht zawartyj szachtle wrażōmy: żywygo kota, zdrzōdło prōmiyniowaniŏ, kere emituje strzednio jedyn tajlik na godzinã i detektōr prōmiyniowaniŏ (btp. rachowŏcz ôd Geigera), kery we mōmyncie dozdrzyniŏ tajlika puszczŏ jadliwy gaz. Po zawarciu szachtle i doczkaniu jednyj godziny mōmy prŏwdopodobność 50 procynt, co kot je umrzity i telã samo, co durch żyje. Tak pedziołby zdrowy usōndek. Eli trefi sie radioaktywny rozpad i rachowŏcz go dozdrzi, maszina puści jad i kot umrzi. Eli rozpad sie niy trefi, zwiyrz ôstanie przi żywie.

Ze ôpisu kwantowyj mechaniki wyłazi ale co inkszego - przed ôdewrzyniym szachtle kot je i umrzity, i żywy. Jako kwantowy obiekt je ôn we tym samym czasie we kŏżdym z możebnych stanōw (tm. superpozycyji). Dziepiyr ôdewrzyniy szachtle i wejrzyniy do postrzodka redukuje ukłŏd do jednygo stanu - prziłazi załōmaniy funkcyje wele ôd kota, i dziepiyr we mōmyncie cichtowaniŏ kot przijimŏ jedyn, kōnkretny stan. Wtedy tyż mōmy ino dwa możebne stany - kot je umrzity abo żywy.

Podle reguł tm. kopynhaskij interpretacyje, do mōmyntu przekludzyniŏ mierzyniŏ, tzn. zweryfikowaniŏ, co stało sie ze kotym, stan ôd niygo je fundamyntalnie niyôsztrychowany - kot je we tym samym czasie żywy i umrzity. Fizyki gŏdajōm ô superpōnowanym stanie żywygo i umrzitygo kota. Dziepyr mierzyniy rozsōndzi ôd niygo los. Superpozycyjŏ stanōw je wszeôbecnŏ we świecie mikroskopowych obiektōw.

Prōbowaniy wadzi sie ze zdrowym usōndkym, a je tak skuli tego, co niyma ôno możebne do przekludzynŏ we makroskopowym świecie. Przedmioty dostympne do cichtowaniŏ we naszyj skali skłŏdajōm sie z obiektōw, kere zależōm ôd praw kwantowyj mechaniki. Skuli ale wielości tych obiektōw, ôd nich stany ustrzedniajōm sie i niy zwŏlajōm cichtować kwantowych efektōw.

## Literatura
* John Gribbin, *W poszukiwaniu kota Schrödingera: realizm w fizyce kwantowej*, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 1997, ISBN 83-7150-312-1.

* M. Kalinski,  *Aharonov-Bohm oscillations in a hydrogen atom in a radiation field through electron self-interference*, Phys. Rev. A 57, 2239-2242 (1996).

* Tadeusz Pabjan, *Zasada komplementarności a filozofia*, Postępy Fizyki tom 62 zeszyt 1 z 2011 roku.

## Wejrzij tyż

* kwantowŏ mechanika
Myślowy eksperymynt

**Myślowy eksperymynt** (ôd niymieckigo *Gedankenexperiment*, użytygo piyrszy rŏz ôd Hansa Christiana Ørsteda) we nŏjszyrszym znaczyniu je użyciym hipotetycznygo scynariusza ku uproszczyniu spokopiyniŏ niykerych rzeczy abo zjŏwisk. Eksperymynty take przekludzŏ sie we roztōmajtych dziedzinach, ôd filozofije do fizyki, nŏjwiyncyj we przipŏdku, kej na pytaniy niy idzie znŏjś ôdpowiydzi spōmŏganyj naukowymi faktami abo przekludzyniy prōbowaniŏ je możebne teoretycznie ale niy praktycznie; btp. we twiyrdzyniu ô niyskōńczōnyj liczbie afōw teoretycznie idzie przekludzić eksperymynt z afami, praktycznie ale je to niymożebne (potrzebnŏ je niyskōńczōnŏ liczba afōw i maszin do pisaniŏ abo niyskōńczyniy moc czasu).

## Znōme myślowe prōbowania
### Fizyka
Myślowe eksperymynty we fizyce to m.in.:
* Kot ôd Schrödingera (kwantowŏ mechanika)
* Paradoks cwilingōw (ôsobliwŏ teoryjŏ relŏtywności)

### Filozofijŏ
We filozofiji porzōnd stosuje sie myślowe eksperymynty:
* Chińskŏ izba (filozofijŏ filipa, sztucznŏ inteligyncyjŏ, kognitywistyka)
* Dylymat wagōnika (tyż **dylymat zwrotnicy**) (etyka)
* Dylymat heresztanta
* Mōzg we nŏczyniu (epistemologijŏ, filozofijŏ filipa)
* Paradoksy Zenona z Elei
* Szif ôd Tezeusza
* Teleportacjyjŏ (metafizyka)

### Roztōmajte
* Paradoks kota i sznity z masłym
Franćiszek (papjyż)

**Franćiszek**, po prowdźe **Jorge Mario Bergoglio** (rodz. 17 grudńa 1936 we Buenos Aires, um. 21 kwjetńa 2025 w Watykůńe) – papjyż rzimskokatolickigo Kośćoła. Śwjyncony na farorza 13 grudńa 1969. Bůł půmocńiczym biskupym Buenos Aires a uod 1998 biskupym uůnyj archidjecezyji. 13 marca 2013 wybrany na papjyża. We 21 kwjetńa 2025, we Wjelkanocny Pyńdźołek, umrził uo godźińy 7:35.
Kůnklawe

**Kůnklawe** (ze łaćińskij godki *conclave* - zawarto izba) – zgromadzyńe kardynołůw kere mo za cweka wybrańe papjyża. Je zwoływane na 15 do 20 dńůw po umarću lebo abdykacyji papjyża, coby kardynoły mjoły czas dokludźić śe na plac uobradowańo. Kardynoły ńy mogům wylyźć ze izby, podwjela ńy wybjerům papjyża. Dowńij uobyczńe znokem co śe dogodali a wybrali bůł bjoły dym nade kaplicům. Znok tyn dali je we użytku, nale terozki po wybrańu klupjům we dzwůny, a ńyskorzi wylazuje kardynoł protodjakůn kery pado: *Annuntio vobis gaudium magnum – [[habemus papam]]* (Głosza srogo radość - můmy papjyża). Nowo wybrany papjyż bogosławi wuůnczas ze balkůna *[[Urbi et orbi]]*.
Mauritius

**Mauritius**, **Republika Mauritiusa** je państwo we połedńowo-zachodńij Africe, rozlygowane na wyspach Mauritius, Rodrigues, Wyspach Agalega, Cargados Carajos a myńszych we archipelagu Maskarynůw, na zachůd uod Madagaskaru, na Indyjskim Uoceańe.

Bez Ojropejczykůw uoddekńůny we 1505 roku uod Portugalczykůw, kolůńizowany uod Ńiderladůw uod 1638. Mjano mo uod princa Uorańskigo Maurica. We XVIII stoleću uopanowany bez Francuzůw a půmjyńono uůnymu mjano na Ile de France. We 1810 przeloz pod władza Wjelgij Brytańiji a wrůcůno mu downe mjano. Ńypodległy uod 1968.

Gospodarka je uoparto o turystyka a uprowa cukrowyj trzćiny a inkszych źelinůw.

Půmjyszkujům sam Hindusy (sam mjanowane Desi, 62%), Kryjole (27%), Chińczyki (3%), Francuzy (2%) a inksze.

Religije: Hinduizm (bezma půł), katolicyzm (24,1%), Islam (16,3%), protestanty, Świadki Jehowy.
Bysztek

**Bysztek** to sům wszyjske zachy kere dopomagajům we jedzyńu: łezki, noże, widołki a.t.p. Pjyrsze byszteki bůły robjůne ze drzewa, ńyskorzi ze roztomojtych metalůw. Terozki idźe tyż trefić bysztek ze sztucznych tworziw. Uod keryj strůny talyrzůw dować bysztek przinoleży do zasadůw Savoir-vivre.
Júlia Lemmertz

**Júlia Lemmertz Dias Corrêa** (rodz. 18 marca 1963 we Porto Alegre) – brazylijsko szauszpilerka.

## Filmografijo
* 1981 - *[[Os Adolescentes]]* .... Bia
* 1982 - *[[Ninho da Serpente]]* .... Mariana
* 1983 - *[[Moinhos de Vento (minissérie)|Moinhos de Vento]]* .... Milena
* 1983 - *[[Sabor de Mel]]* .... Beatriz
* 1983 - *[[Eu Prometo]]* .... Adriana Cantomaia
* 1983 - *[[Caso Especial]], Otelo de Oliveira* .... Desdêmona
* 1984 - *[[Amor com Amor se Paga]]* .... Ângela
* 1985 - *[[Tenda dos Milagres (minissérie)|Tenda dos Milagres]]* .... Luísa
* 1985 -  *[[Ti Ti Ti]]* .... Júlia Lemmertz .... Cecília (jovem)
* 1986 - *[[Mania de Querer]]* .... Carolina
* 1987 - *[[Carmem]]* .... Micaela
* 1989 - *[[Kananga do Japão]]* .... Sílvia
* 1990 - *[[Mãe de Santo]]*
* 1991 - *[[Ilha das Bruxas]]*
* 1991 - *[[Na Rede de Intrigas]]* .... Teresa
* 1991 - *[[Amazônia (telenovela)|Amazônia]]* .... Maria Luísa
* 1993 - *[[Guerra sem Fim]]* .... Flávia
* 1995 - *[[Você Decide]], A Dama de Ferro*
* 1996 - *[[Você Decide]], Amor à Vida*
* 1996 - *[[Quem É Você?]]* .... Débora
* 1997 - *[[Joana e Marcelo, Amor à Primeira Vista]]* .... Joana
* 1997 - *[[Zazá]]* .... Fabiana
* 1998 - *[[Você Decide]], Trabalho Escravo*
* 1999 - *[[Joana e Marcelo, Amor que Fica]]* .... Joana
* 1999 - *[[Andando nas Nuvens]]* .... Lúcia Helena
* 2001 - *[[Porto dos Milagres]]* .... Genésia Pereira
* 2001 - *[[Os Normais]], Um Pouco de Cultura É Normal* .... Helena
* 2002 - *[[Joana e Marcelo, Amor (Quase) Perfeito]]* .... Joana
* 2002 - *[[Esperança (telenovela)|Esperança]]* .... Geovanna Tornatore
* 2002 - *[[O Beijo do Vampiro]]* .... Marta
* 2002 - *[[Os Normais]], Um Programinha Normal* .... Sílvia
* 2003 - *[[Os Normais]], A Vingança da CDF* .... Aninha
* 2003 - *[[Celebridade (telenovela)|Celebridade]]* .... Noêmia
* 2004 - *[[O Pequeno Alquimista]]* .... Morgana
* 2004 - *[[A Diarista]], O Namorado de uma Patroa Minha* .... Surya
* 2005 - *[[Alma Gêmea]]* .... Cleide
* 2006 - *[[JK (minissérie)|JK]]* .... Dona Júlia
* 2006 - *[[Minha Nada Mole Vida]], Tem Sentido Isso!* .... Ivana
* 2006 - *[[Minha Nada Mole Vida]], A Chave Mestra* .... Ivana
* 2007 - *[[Minha Nada Mole Vida]], Imprevistos Acontecem* .... Wanda Maxuel
* 2007 - *[[Desejo Proibido]]* .... Dona Belinda
* 2007 - *[[Amazônia, de Galvez a Chico Mendes]]* .... Risoleta
* 2008 - *[[Casos e Acasos]], A Vaga, a Entrevista e o Cachorro-Quente* .... Carla
* 2008 - *[[Nada Fofa]]* .... Ema
* 2009 - *[[Tudo Novo de Novo]]* .... Clara
* 2010 - *[[Araguaia (telenovela)|Araguaia]]* .... Maria Amélia Martinez
* 2011 - *[[Fina Estampa]]* .... Esther Wolkoff
* 2013 - *[[Guerra dos Sexos (2012)|Guerra dos Sexos]]* .... Blanche

## Necowe uodwołańa
* Profil we IMDB
Wyrbel

**Werbel**, **mały bymbyn** (ang. *snare*, *snare drum*) – perkusyjny insztrumynt, elemynt szlagcojgu. Werbel mo u spodu ekstra fedry rezonujůnce, coby mioł inkszy klang i gro się na nim pałkami szlagcojgowymi.
2012

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2012 / MMXII 

XX wjek • **[[XXI wjek]]** • XXII wjek 
2007 « 2008 « 2009 « 2010 « 2011 « **2012** » 2013 » 2014 » 2015 » 2016 » 2017 » &nbsp;

__TOC__

### Rok 2012 uoguoszůno:

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
* 14 paźdźerńika - Felix Baumgartner skoczůł ze spadochronym ze ok. 39&nbsp;km.

### Wydarzyńo szportowe:
* 19 moja – Chelsea F.C. pjyrszy roz we swojej gyszichcie wygroła Liga Majstrůw
* 8 czyrwca – Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu uorganizowane we Polsce i na Ukrajińe
* 10 lipca – Waldemar Fornalik zostoł nowym trynerym reprezentacji Polski we fusbalu

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 1 lutygo - Wisława Szymborska, polsko dichterka, lauryatka Noblowyj Nadgrody (ur. 1923)
* 30 czyrwca - Icchak Szamir,  izraelski polityker. We rokach 1983-1984 a zaś 1986-1992 bůł prymjerym Izraela
* 7 marca - Włodzimierz Smolarek, polski fusbalszpiler, reprezyntant Polski
* 25 śyrpńa - Neil Armstrong, amerikański astrůnauta, pjyrszy chop na Mjeśůnczku (ur. 1930)

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 16 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 21 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 22 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 1 kwietńa
* **[[Wjelgi Czwortek]]**: 5 kwietńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 6 kwietńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 7 kwietńa
* **[[Wjelganoc]]**: 8 kwietńa
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 9 kwietńa
* **[[Pesach]]**: 7-14 kwietńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 17 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 27 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 7 czyrwca
* **[[Chanuka]]**: 9 grudńa
2005

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2005 / MMV 

XX stoleće • **[[XXI stoleće]]** • XXII stoleće 
2000 « 2001 « 2002 « 2003 « 2004 « **2005** » 2006 » 2007 » 2008 » 2009 » 2010&nbsp;

__TOC__

### Rok 2005 uogłoszůno:

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
* 13 stycznia – na połedńu Gůrnygo Ślůska bůł wstrzůns sejsmiczny uo sile 3,5 stopńa, skuli wypadku we grubje KWK „Rydułtowy-Anna”.
* 15 lutygo – 210 ludźi umrziło we grubje Sunjiawan przi mjeście Fuxin we Chinach.
* 22 lutygo – We Irańe umrziło 612 osůb, skuli trzynśeńa źemji.
* 22 listopada – Angela Merkel uostoła pjyrszům we gyszichće babům, kera bůła kanclyrzym Mjymjec.

### Wydarzyńo szportowe:
* 20 marca – narćarski skoczek Bjørn Einar Romøren ustanowioł rekord śwjata na skoczni Letalnica (239 m.).
* 25 moja – FC Liverpool ze ślůnskim tormůnym Jerzim Dudkem pokonoł A.C. Milan we finale Ligi Majstrůw.

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 5 lutygo - Michalina Wisłocka polsko dochtůrka, ginekolog a seksuolog (ur.1921)
* 2 kwjetńa – Jůn Paul II (Karol Wojtyła), polski duchowny katolicki, krakowski arcybiskup, kardynoł, uod 16 paźdźerńika 1978 papjyż (ur.1920)

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:
* 17 paźdźerńika – zaćmjeńe Mjeśůnczka.

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 3 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 8 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 9 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 20 marca
* **[[Wjelgi Czwortek]]**: 24 marca
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 25 marca
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 26 marca
* **[[Wjelganoc]]**: 27 marca
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 28 marca
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 5 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 15 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 26 moja
* **[[Chanuka]]**: 26 grudńa
Hymn

**Hymn** (ze greckego ὕμνος hýmnos – pjeśń pochwalno) – zorta pjeśńi, naszkryflanyj skuli jakigo wydarzyńo, uosoby, abo inkszyj uokazyji.

We Strzedńich Storoczach hymny bůły ino uo religji. Terozki sům to nojczynśćij pjeśńi do uojczizny.
UEFA Champions League

**UEFA Champions League** (śl. tům. **Liga Majstrůw**) – doroczny ojropejski, klubowy turńej we fusbalu, uorganizowany bez UEFA uod 1992, jako erbizna po **European Champion Clubs' Cup**. Sům to nojbarźi prestiżowe klubowe szpile we ojropejskim fusbalu, ino dlo nojlepszich manszaftůw.

Nojwjyncyj wygranych mo Real Madryt (14), a ńyskorzi sům: AC Milan (7), FC Liverpool, FC Bayern München (6), FC Barcelona (5), i Ajax Amsterdam (4). Nojwjyncyj torůw we gyszichće Ligi Majstrůw mo Cristiano Ronaldo (186). Za ńim je Lionel Messi (129), a Robert Lewandowski (91).
Rok (muzyka)

**Rok** (ang. *rock music* - berga) – gatůnek muzyczny, uogólne mjano srogij grupy muzycznych stylůw. Rok powoli ewoluowoł ze "rock and rollu" we lotach 60. XX we .

Muzyka rokowo je uoparto na roztomajtych elektrycznych gitarach (bezma zowdy tyż gitarze basowej), szlagcojgu i śpjywoku.

----
2013

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2013 / MMXIII 

XX wjek • **[[XXI wjek]]** • XXII wjek 
2008 « 2009 « 2010 « 2011 « 2012 « **2013** » 2014 » 2015 » 2016 » 2017 » 2018&nbsp;

__TOC__

### Rok 2013 uogłoszůno:
* Rokjem kard. Augustyna Hlonda we wojewůdztwie ślůnskim

### Roczńice:
* 60-leće Zespołu Pjeśni i Tańca „Śląsk”

### Wydarzyńo:
* 15 lutygo - Na Rusyjo wele Czelabińska spod meteoroid. Mimo aże na kůńec trefjůł we jeźdźoro, poraset ludźi uostoło rańůnych.
* 28 lutygo – Papjyż Benedykt XVI abdykowoł i uostoł emeritowanym papjeżym
* 13 marca – Jorge Mario Bergoglio uostoł papjyżym a przibroł mjano Franćiszek
* 20 moja – Srogje tornado we USA we stanach Oklahoma, Kansas i Illinois. Pomarło ůng. 91 ludziůw a ponad 300 je rannych.
* 18 lipca - Amerikańske mjasto Detroit uogłośůło plajta
* 24 lipca - We Santiago de Compostela doszło do banowyj katasztrofy. Szpańelske władze pedźoły, aże umrziło 78 ludźi.

### Wydarzyńo szportowe:
* 28 lutygo – Kamil Stoch uostoł majstrym śwjata we skokach narćarskich we Italskim Val di Fiemme
* 25 moja - Bayern München wygroł Liga Majstrůw we fusbalu we finale ze Borussjům Dortmund (wyńik 2-1) na stadjůńe Wembley. Szpil uozegroło dwůch ślůnzokůw lo Borussji: Łukasz Piszczek a Jakub Błaszczykowski.

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 5 marca - Hugo Chávez, prezydynt Wynezueli
* 8 kwjetńa - Margaret Thatcher, downo prymjer Wjelgij Brytańiji
* 20 moj - Zach Sobiech, amerikański śpjywok pop
* 27 paźdźerńika - Lou Reed, amerikański śpjywok a gitarzista
* 28 paźdźerńika - Tadeusz Mazowiecki, downy prymjer Polski
* 3 listopada - Gerard Cieślik, ślůnski fusbalok, kery wystympowoł kej napadźor

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 7 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 12 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 13 lutygo
* **[[Purim]]**: 23 – 25 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 24 marca
* **[[Wjelgi Czwortek]]**: 28 marca
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 29 marca
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 30 marca
* **[[Wjelganoc]]**: 31 marca
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 1 kwjetńa
* **[[Pesach]]**: 25 marca – 2 kwjetńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 9 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 19 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 30 moja
* **[[Chanuka]]**: 27 listopada – 5 grudńa
Fusbalplac

**Fusbalplac** (ze mjym. *Fußballplatz*) – szpilplac na kerym gro śe szpile we fusbalu. Fusbalplac je uotoczůny zicami do kibicůw i moge być tyż placym grańo inkszych szportůw (stadjůn wjelofůnkcyjny), abo impryz, kůncertůw.

## Mjary
14 marca 2008 roku FIFA a IFAB postanowjili, iże mjary nowych szpilplacůw majům mjeć 68 m szyrzce na 105 m lang. Ńyskorzi mjary Torůw to 2,44 na 7,32 myjtrůw.
Bratysława

**Bratysława** (słow. *Bratislava*, mjym. *Pressburg*, madź. *Pozsony*) – stolica a nojwjynksze mjasto Słowacyji a tyż bratysławskigo kreju.

Bratysława to cyntrům polityczne, ekůnůmiczne a kulturalne, śedźiba prezydenta a parlamyntu (*Národná rada Slovenskej republiky*).
Od paru lot je tyż popularno postrzůd turystůw.

Położono je we połedńiowo-wschodńij tajli Słowacyje, nad Důnajym – jedyno stolica, kero grańiczy ze dwůma inkszymi krejami - ze Austryjům a Madźarůma.
Dynůmit

**Dynůmit** – matyrjoł wynaleźuny bez Alfreda Nobla we 1867 roku. Poczůntkowo składoł śe we 75% ze nitrogliceryny i we 25 % ze źymji okrzymkowyj. Terozki dynůmity zawjerałům około 10% nitrogliceryny. Je użiwany głůwńe do rozwalanio skoł a budynkůw, nale mo tyż zastosowańe we militaryji.
Gitara

**Gitara** (grec. *κιθάρα* - podano na lira, yng. *guitar*, szp. *guitarra*) – popularny insztrumynt muzyczny ze zorty strunowych szarpanych, kery mo půdło rezůnansowe, je nojczyńśći 6-strůnowy.

## Zorty gitar

Gitary tajlujymy na dwje sroge zorty akustycznych a elektrycznych:
* Akustyczne
** barokowo
** klasyczno
** wjelostrůnowo
** akustyczno
* Elektryczne
** elektryczno
** basowo
** elektroklasyczno
Grynlandzko godka

**Grynlandzko godka** (***Kalaallisut***) - godka ze familije eskimo-aleuckich, we kery godo 57 000 Grynlandczykůw. Je podano na inujicke gdki we Kanadźe. Nojbarźij popularny djalekt, Kalaallisut (zachodńogrynlandzki), je uod 2009 amtowům godkům - grynladzki reskyrůnek doł jij tyn sztatus, coby zmocńić ja przi kolůńalnyj - důńskij godce. Krům tego egzisteruje na schodźe djalekt Tunumiisut, a we Thule djalekt Inuktun.

Grynlandzko je polisyntetycznům godkům, kero zwolo na tworzyńy fest dugich słůw bez kuplowańy cuzamyn mocki korzyńůw a sufiksůw.
San Marino (ujednoznaczńyńy)

**San Marino** to:
*San Marino - państwo we połedniowyj Ojropie;
*San Marino - mjasto, stolice tego państwa;
*San Marino - rzyka.
Max Glauer

**Max Glauer** (rodz. 11 śyrpńa 1867, Wrocłow - um. śyrpńa 1935, Uopole) – mjymjecki a ślůnski fotograf, artysta.

Jego familijo bůła protestancko (ńykere zdrzůdła podajům, że żydowsko) a mjyszkała we Wrocłowju, nale Max uod 1894 pracowoł we Uopolu przi Krakauerstrasse.

Po Ślůnsku rajzowoł na kole abo autem. Fotografowoł Uopolan, inkszych Ślůnzokůw, politykerůw (Paula von Hindenburga, Adolfa Hitlera) a monarchůw (Wilhelma II).

## Necowe uodwołańo
* Wyborcza.pl
James Hetfield

**James Alan Hetfield** (rodz. 3 śyrpńa 1963 we mjeśće Downey we stańe Kaliforńijo) – hamerikański śpjywok, gitarzista rytmiczny, kůmpozytor, producynt muzyczny a autor tekstůw. Uod 1981 lidyr a razym ze Larsym Ulrichym założyćel hewimetalowyj skupiny Metallica.

## Bjografijo

James Alan Hetfield narodźůł śe 3 śyrpńa 1963 we mjeśće Downey we stańe Kaliforńijo. Je synym kerowcy aut ćynżarowych - Virgila Hetfield (umrziłego we 1996) a ji żůny, śpjywaczki operowyj - Cynthii Hetfield (umrziła we 1979, James mioł 15 lot). Mo dwůch storszich braćikůw: Chrisa (ur. 1951) i Dave'a (ur. 1952) a śůstre Deannę. We stolećo 9 lot uczůł śe groć na fortypjańe, ńyskorzi na szlagcojgu, aż uostateczńe na gitarze. Pjyrszům skupinom bůła banda "*Obsession*", we kerej groł uůn ze swojimi kumplami a braćami.

Rodźice Jamesa (pochodzyńo angelskego) uczynszczali na Krześcijańsko Nauka (*Christian Science*) a umrzili na raka ńy pomagajůnc se medyczńe, bo wyznowali, iże wjara je jedynym źrůdłym zdrowja. Po śmjyrći matki we stolećo 15 lot James uopuściůł rodźinno chałpa a zamjeszkůł we mjeśće Brea. Tam tyż we Wyższyj Szule poznoł szlagcojgera Jim`jego Mulligan`a a gitarziste Hugh`a Tanner`a, a ńyskorzi dołůnczůł do ji skupiny - "*Phantom Lord*".

Po ukończyniu szuly wrůćůł zaś do Downey, kaj zmjeńůł banda na "*Leather Charm*". We 1981 roku poznoł důńskego szlagzojgera Larsa Ulricha, ze kerym założůł nowo skupina - *[[Metallica]]*. Inspirowoł śe takimi skupinami jak: The Beatles, Black Sabbath, Queen a Venom. Pjyrszy albům wydano we 1983. Pjyrwy Hetfield ńy wjerzůł, iże śe be dobrze sprawowůł jako śpjywok, nale przi już nagrywańu drugego albůmu Metalliki - "*Ride The Lightning*" wyśpjywoł utwory "*Escape*" a "*Fade to Black*". Terozki Metallica wydoła 11 albůmůw. Prakticzńe je uůn we jedynym twůrcom tekstůw zespołu.

We wywjadach krytykowoł cołke *Christian Science*, nale dobrze śe wyrażůł uo uojcu Virgilu, kerego motto brzmjoło: "*Eli komuś śe ńy podobo co robisz, smůl to*". Ta filozofijo znolozła mjesce we pjůsynce "*Nothing Else Matters*" (ślůnske tumaczeńy: *Nic uůnnygo śe ńy liczy*) we 1991.

### Nagrůdy a wyrůźńeńo
We roku 2004 uostoł wybrany bez magazyn *[[Rolling Stone]]* człowjekjem roku. Nagroda prziznano za przemiana jako do śe uobrzirać we fylmje dokumentalnym "Some Kind of Monster" a traśe kůncyrtowyj Madly in Anger with the World Tour.

## Filmografijo
* *Metallimania* (1997, film dokumyntalny, reżisyrjo: Marc Paschke)
* *Some Kind of Monster* (2004, film dokumyntalny, reżisyrjo: Joe Berlinger, Bruce Sinofsky)
* *Lemmy* (2010, film dokumyntalny, reżisyrjo: Greg Olliver, Wes Orshoski)

## Linki zewnyntrzne
* Informacyje na uoficjolnej neczajće Metalliki
Bhutan

**Bhutan**  (Dzongkha: Krůlestwo Bhutanu - འབྲུག་ཡུལ་, "Druk Jul") – państwo we Azyji, we wschodńich Himalajach. Sůnśaduje uod půłnocy, zachůdu a wschůdu s Chinůma, a uod połedńa ze Indjami; krej ńy mo dostympu do morza.

Bhutan je gůrzistym krejem. Jigo 20 szczytůw je rozlygowane na wysokośći srogszyj uod 7000 m n.p.m., a nojwyższi wjyrch - Gangkhar Puensum je na 7570 m wysoki. Na tych terenach je wjele rzyk, wszyjske wlatujům do rzyki Brahmaputry, kero płyńe bez Indje. Klimat zwrotńikowy wilgotny, můnsunowy; tropikalny na połedńu.

PKB Bhutanu wynośi 2,1 mld USD, co je we przyliczyńu na jedno perzůna 6664 USD
Zach Sobiech

**Zachary David "Zach" Sobiech** (rodz. 3 moja 1995 we Saint Paul, USA, um. 20 moja 2013) – amerikański śpjywok pop, do kupy ze Sammy Brown a Reedym Redmondym bůł we muzycznyj skupińe Firm Handshake. Kej bůł 13 rokůw stary, dochtory wykryli u ńygo osteosarcoma (zorta raka gnatůw). Mjoł przez 10 uoperacyji a przez 20 růnd chymijoterapiji. We moju 2012 dochtory pedźeli, co mo ino rok żywobyćo. Wuůnczas Zach nagroł śpjywka *Clouds* (chmůry), a wćepoł ja na YouTube, kaj uostoła śe viralym a mjoła bez rok bezma 3 milijůny spoźiyrań. Inksze artisty, we tym Rainn Wilson, robjili do ńij tribute'y. Na necowym serwiśe SoulPancake idźe uoglondnůńć film uo Zachu: *My Last Days* (*moje uostatńe dńi*). Zach umrził 20 moja 2013.

### Zdzrzůdła
* Artikel we CNN (we angelskij godce)
* childrenscancer.org (we angelskij godce)
Godka

**Godka** – przijynty bez społyczyństwo system budowańo wypowjedźi. Je używano do komuńikacyji (mowa), a jako system zapisywańo znaków (szrajbůnek). Godka moge być tyż sztuczńe nazdano kej lb. godka kůmputyrowo.
Dugość geograficzno

**Dugość geograficzno** (yng. *longitude*; zimbol λ) – jedno ze wspůłrzyndnych geograficznych. Wedle dugości geograficznej liczono je czasowo strefa na Źymji.

Punkty rozlygowane na půłkuli zachodńej (na zachůd uod połedńika 0° (Greenwich, Lůndůn) a połedńika 180°) majům **dugość geograficzno zachodńo** (zimbol: W). Punkty na půłkuli wschodńej (na wschůd uod połedńika 0° a 180°) majům **dugość geograficzno wschodńo** (zimbol: E). Wszyjske punkty rozlygowane na jednym połedńiku majům ta samo dugość geograficzno.

## Uobocz tyż
* Geograficzne wspůłrzyndne
* Szyrokość geograficzno
Hewimetal

**Hewimetal** abo po prostu **Metal** – zorta pjosynek muzycznych uo ćynżkim, mocnym brzmjyńu gitary a uostrym szlagcojgu, podgatůnek muzyki rokowyj. Powstowoł pod końec 60. lot XX st. we Wjelgej Brytańiji a USA zapoczůntkowany m.in. bez take skupiny jak: Black Sabbath, Led Zeppelin, Iron Maiden, a Deep Purple. Hewimetal je uoparty na roztomajtych elektrycznych gitarach (zowdy tyż gitarze basowej), szlagcojgu a wokalu. Teksty pjosynek sům bezma zowdy uo ponurej a roz za kedy i depresyjnej tematyce.
Geografijo

**Geografijo** (gr. *Γεωγραφία*, *γῆ* *geos* – "źymja" i *γράφω grapho* – "pisza") – nauka uo zrůżńicowańu powjyrzchńi Źymji, a dźałalnośći i ajnfluśe ludźi na ja i na środowisko przirůdńicze. Za autůra mjana "geografijo" uznowo śe greckigo matymatyka, astrůnoma a filozofa - Eratostenesa s Cyreny.

## Zorty geografji
Geografijo je naukům, kero mo dwa kerunki badań (tzw. dualism):
# Geografijo fizyczno - zajmuje śe bezma ino środowiskjym przirůdńiczym
# Geografijo społeczno-ekůnůmiczno - zajmuje śe wszelkům dźałalnośćům ludźi i strukturům żyća społycznygo a gůspůdarczygo
Amsterdam

**Amsterdam** () – nojsrogsze mjasto we Ńiderlandach rozlygowane nad rzykůma Amstel i Ij a ůng. 160 kanałůma. Konstytucyjno stolica tygo państwa, nale wszyjske insztytucyje rzůndowe a zgromadzyńa uobcych państw sům we Hadze. We Amsterdamje je drugi (po Rotterdamje) nojsrogszy port handlowy we Ńiderlandach. Je tyż mocka muzyjůw (m.in. Rijksmuseum, Muzyjům Vincenta van Gogha, Rembrandthuis, Muzyjům Tropiku). Mjasto je tyż znůme ze nojbarzi utitlowanygo we Ńiderlandach fusbalferajnu Ajax Amsterdam.
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt**, a po prowdźe *Marie Henriette Rosine Bernardt* (rodz. 22 paźdźerńika 1844 we Paryżu, um. 26 marca 1923 tyż tam) – francusko szauszpilerka, słynno ze wystympůw we paryskich tyjatrach. We lotach groła 1872-1880 we tyjatrze Comédie-Française. Je pochowano na smyntorzu Père-Lachaise.
Paramore

**Paramore** to je amerikańsko muzyczno skupina, kero gro muzyka ze zorty alternatywny rok (podug ńykerych zdrzůdeł pop punk). Zołożůno we 2004 roku bez Hayleya Williamsa.

## Muzykanty

### Uostatńi znůmy skłod zespołu
* Hayley Williams – śpjyw, fortepjůn 
* Taylor York – gitara 
* Jeremy Davis – basowo gitara

### Byłe człůnki skupiny
* Hunter Lamb – gitara 
* John Hembree– basowo gitara 
* Jason Bynum – gitara 
* Zac Farro - szlagcojg 
* Josh Freese – szlagcojg 
* Josh Farro – gitara elektryczno

## Dyskografijo

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Paramore
Gynstość zaludńyńo

**Gynstość zaludńyńo** – mjara, mjerzůnco strzodńo wjelość ludźi mjyszkajůncych na jednym kwadratkilomyjtrze (w przipadku inkszych gynstośći mogům to być inksze jyndostki lb. m<sup>2</sup>).

Gynstość zaludńyńo mjerzi śe wedle wzůru: G = {L \over P}, kaj:
* G = Gynstość zaludńyńo
* L = liczba ludźi
* P = plac rozlygowańo we km<sup>2</sup>

### Państwa uo nojwjynkszyj gynstośći zaludńyńo
* Můnako
* Singapur
* Watykůn
* Malta
* Bahrajn
* Bangladesz
* Republika Chińsko
* Koryjo Połedńowo
* Ńiderlandy
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich**, po prowdźe *Marie Magdalene Dietrich* (rodz. 27 grudńa 1901 we Berlińe, um. 6 moja 1992 we Paryżu) – mjymjecko szauszpilerka i śpjywoczka. We 1930 wyjechoła do USA a ńyskorzi erbnyła amerikůńske uobywatelstwo. Jeji wjyrch karjery filmowyj to lota 1930-35, kej robjůła ze austrijockim reżysyrym Josephem von Sternbergiem. Charakteryzowoła śe dugimi nogůma, ji zachrypńyntům sztimům, a uoblykańym.
Deli Jovan

**Deli Jovan** — gůra, keryj wjyrch je wysoki na 1136 myjtrůw n.p.m. Leży uůna we Ojropie, we Syrbiji wele mjejscowości Negotin.
Crash (perkusyjo)

**Crash** – talyrz perkusyjny, idjofůn uo ńyuokryślůnyj wysokůśći dźwjynku, jedyn ze elemyntůw uobycznygo szlagcojgu. Mjano "crash" bůło pjyrszy roz użyte bez fyrma *Zildjian* we 1928.  We Ojropje pjyrszy roz pojawjůły śe we Strzedńich Storoczach, pochodzům uod **karatali** – tradycyjnych insztrumyntůw używanych we Indyji a Bangladyszu. Na crashu moge śe groć pałkůma szlagcojgowymi kej elemynt szlagcojgu, abo rynczńe bez sklapywańe dwůch takich jednakowych talyrzy (talyrze uorkestrowe).

Szrajbůnek crasha na nutach lo szlagcojgu je zależno uode autora nutůw, ńy ma jednorakigo szrajbůnku, skiż tygo autor nutůw pjyrwy przedstawjo swojo lygynda. Nojczynśći sům to ńyskorzi nuty nojwyżij rozlygowane na pjynćůlińi, skuli wysokego klangu.
## Pozycyjo
We szlagcojgu crash stoji na szpecjolnym statywje lo talyrzy szlagcojgowych. Uod spodu a wjyrchu przilego do ńego szpecjolny matyrjoł, a całość zakrynco śe szrałbům. Crash bezma zowdy je umjejscowjůny po lewyj zajće zestawu, zdebko uobok tom-tomůw, coby dobrze śe groło na ńim prawům rynkům. Nale leworyncznym ajnfakszyj gro śe lewům rynkům. Skiż tygo uůni ustowjajům tyn talyrz mjyndzy a nad tom-tomami. Profysjonalńe praworynczne szlagcojgery kej używajům wjela crashůw to ustowjajům te nojćyńsze i nojmajse po lewyj zajće, a te srogsze po prawyj.

## Właśćiwośći a klang
Crash je uokryngjym. Jigo mjara szyrzki to nojczynśći uod 14 do 18 cali. Sům tyż czasym take, kere majům nowet 24 cale, sům robjůne ekstra coby mioły ćynższy klang a dużyj brzmjoły. Rube talyrze sům przeznaczone lo muzyki hewimetalowej a hard rokowyj, atoli ćyńsze lo spokojnygo roka. Take talyrze, kere majům mńyjse szyrzki mjanujům śe zwykle splashůma. Crash je wroz ze hi-hatym nojpopulańyjszym talyrzym perkusyjnym, kery do śe wysznupać we kożdyj skupińe muzycznyj. Crashe lepszyj jakůśći sům zrobjůne s stopu brůnzu a inksze s mesingu. Jigo dźwjynk je agresywny, wysoki a robi sroge larmo dugo brzmjůnce.

Dźynki tym właśćiwośćům je uůn używany lo akcyntowańo poczůntku frazy. Im majsy talyrz tym szybćyj wybrzmjywo i tyż do śe go używać we barzi ńytypowym rytmje. Roz a kedy, coby skrůćić czas brzmjyńo tłumi śe go kćukym i palcym wskazujůncym. Dźwjynk kopułki talyrza je bardzo ćyńki, choby uod szolki.

Terozki coroz czynśćej zaczyno śe używać crashe ze dźurůma. Daje to uostry, jescze krutsy klang, we som roz lo gibkich akcyntůw.

#### Zorty talyrzy bez rubość
Mjana rubości uod nojćynszyj:
* paperthin
* thin
* medium thin
* medium
* medium heavy
* heavy

## Talyrze uorkestrowe
Talyrze uorkestrowe to bezma zowdy gynał take same talyrze kej crashe szlagcojgowe (roz a kedy je używany tyż talyrz china), ino s skůrzanymi uchwytůma na rynce. Trzimane sům pjůnowo na wysokośći kej pjyrśi, po zderzyńu natychmjost śe je uotwjyro, coby ńy stłumić. Wykorzistuje śe je głůwńe we uorkestrze symfůnicznyj a uorkestrze dyntej we marszach, kůncyrtach a paradach militaryjnych.

Popularne sům trzi zorty takich talyrzy:
* *[[Mjymcy|Mjymjecke]]* abo *[[Richard Wagner|Wagnyrowe]]*  - sroge a ćynżke
* *[[Wjedyń]]ske* - zdebko majse a lekse
* *[[Francyjo|Francuske]]* - nojmajse a kupa ćichse

## Uobocz tyż
* Talyrze perkusyjne
2009

### Rok 2009 uogłoszůno:

### Roczńice:
* 12 lutygo - 200. roczńica narodźin Karola Darwina
* 20 lipca - 40. roczńica wylůndowańo na Mjeśůnczku bez Apollo 11

### Wydarzyńo:
* 20 styczńa - Barack Obama uostoł prezydyntym USA
* 14 lipca - Jerzy Buzek uostoł przewůdńiczůncym Parlamyntu Ojropejskego

### Wydarzyńo szportowe:
* 27 moja – FC Barcelona wygroła Liga Majstrůw we Rzimje

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 25 czyrwca - Michael Jackson, amerikański śpjywok, kerygo karjera a żywobyće uostało śe ikůnům popkultury bez uostatńe sztyry dekady (rodz. 1958)
* 1 listopada - Claude Lévi-Strauss, francuski antropolog, twůrca strukturalizmu we kulturowyj antropologiji

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 19 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 24 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 25 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 5 kwietńa
* **[[Wjelgi Czwortek]]**: 9 kwietńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 10 kwietńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 11 kwietńa
* **[[Wjelganoc]]**: 12 kwietńa
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 13 kwietńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 21 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 31 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 11 czyrwca
* **[[Chanuka]]**: 12 grudńa
1945

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 1945 / MCMXLV 

XIX stuleće • **[[XX stuleće]]** • XXI stuleće 
1940 « 1941 « 1942 « 1943 « 1944 « **1945** » 1946 » 1947 » 1948 » 1949 » 1950 » &nbsp;

__TOC__

### [[II wojna śwjatowo]]
* luty-grudźyń - fůngowańy uobozu Zgoda.
* 8 moja - kůńec wojny we Ojropje, Mjymcy podpisoły akt kapitulacyji
* 6 śyrpńa - hamerikański angrif atomowy na Hiroszima.
* 9 śyrpńa - hamerikański angrif atomowy na Nagasaki.
* 2 wrześyń - uoficjolny kůńec wojny we śwjeće

### Roczńice:

### Wydarzyńo:

### Wydarzyńo szportowe:

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 30 kwjetńa - Adolf Hitler, polityk mjymjecki, kanclyrz Mjymjec uod 1933, führer i kanclerz Rzeszy (rodz. 1889)

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 8 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 13 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 14 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 25 marca
* **[[Wjelganoc]]**: 1 kwietńa
* **[[Boże Ćoło]]**: 31 moja
Plac rozlygowańo

**Plac rozlygowańo** – mjara wyrażůno ńyujemnům liczbům, kero pado uo wjelgości figury we dwuwymjarze. Pisano je we jednotkach kwadratowych kej ntp. m<sup>2</sup>, abo km<sup>2</sup>.
Plac

* plac fizyko-matymatyczny - we fizyce a matymatyce ukłod przestrzynny jakejś wjelgośći
* plac rozlygowańo - pojynće matymatyczne
* plac bergmůński
Szyrokość geograficzno

**Szyrokość geograficzno** (yng. *latitude*, zimbol φ) – jedno ze geograficznych wspůłrzyndnych. Szyrokośći mogům mjeć mjary uod 0° na růwńiku lo 90° na bjegunach Źymji.

Eli punkt na Źymji je na půłnoc uod nojdugsego růwnolyżńika - růwńika (na půłnocnyj půłkuli źymskjej) to mo **szyrokość geograficzno půłnocno** (zimbol: N). Nale tyż jeli punkt je na půłkuli połedńowyj to mo **szyrokość geograficzno połedńowo** (zimbol: S)

## Uobocz tyż
* Dugość geograficzno
* Geograficzne wspůłrzyndne
Perkusyjne insztrumynty

**Perkusyjne insztrumynty** – insztrumynty muzyczne, kerych klang wytwarzo śe bez uderzyńe we insztrumynt abo jigo tajla, a ńyskorzi ji drgańe.

Insztrumynty perkusyjne mogům być:
* idjofůnůma - zdrzudłym klangu je cołki insztrumynt lb. crash
* membranofůnůma - zdrzudłym klangu je napjynto membrana lb. werbel
Ksylofůn

**Ksylofůn** – perkusyjny insztrumynt ze zorty idjofůnůw. Do Ojropy przibůł we Strzednich Storoczach ze Azyji, nale nojbarzi popularny stoł śe we XIX stuleću bez kůmpozycyje Charlesa Camille Saint-Saënsa, kery uůnygo wprowadźůł na zowdy do orkestry symfůńicznyj. Uod poczůntku XX st. je używany we szulach a przedszulach lo wychowańo muzycznego bajtli. Ta metoda wymyślůł Carl Orff.

## Budowa
Składo śe ze dwuch tajli drywńonych sztabek uo roztomajtej dugośći rozlygowanych růwnolegle do śebje, kere śe uderzo szpecjolnymi pałkůma. Kożdy klocek uodpowjado za jedyn dźwjynk. Nojczynśći coby klang robjůł wjynksze larmo pod sztabkůma mocuje śe metalowe rurki.
Uo

* Uńijo Ojropejsko - zwjůnzek dwadźeśća śedmju dymokratycznych krejůw Ojropy
* Uo (dwuznok) - dwuznok wystympujůncy we bezma wszyjskich ślůnskich alfabetach
2004

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2004 / MMIV 

XX stuleće • **[[XXI stuleće]]** • XXII stuleće 
1999 « 2000 « 2001 « 2002 « 2003 « **2004** » 2005 » 2006 » 2007 » 2008 » 2009&nbsp;

__TOC__

### Rok 2004 uoguoszůno:
* Ojropejskim Rokem Wychowańo bez Szport (UO)

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
* 25 styczńa - NASA: łazik Opportunity wylůndowoł na Marśe
* 1 moja - dźeśynć krejůw (w tym Polsko, Czychy a Słowacyjo) wstůmpjůły do Ojropskjej Uńiji
* 14 śyrpńa - papjyż Jůn Paul II napoczůn uostatńo razja apostolsko do Lourdes we Francyji
### Wydarzyńo szportowe:
* 25 moja - FC Liverpool wygrywo Liga Majstrůw we fusbalu we finale ze AC Milanym po elwrach, we kerych lo Liverpoolu brońůł ślůnzok Jerzy Dudek

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* Kengesbaj Rachmanow - karakołpacki pisorz a dramaturg
* Marlon Brando - amerikański szauszpiler

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 19 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 24 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 25 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 4 kwietńa
* **[[Wjelganoc]]**: 11 kwietńa
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 12 kwietńa
* **[[Boże Ćoło]]**: 10 czyrwca
2000

### Rok 2000 uogłoszůno:
* Wjelge wejśće Katolickego Kośćůła we III tyśůncleće na czele s Jůnym Paulym II (mimo aże III tyśůncleće uozpoczůło śe richtich 1 styczńa 2001)

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
Bůł to uostatńi rok XX stoleća a II tyśůnclećo.
* Liczba ludźi na Źymji uośůngnyła 6 070 581 000:
** Azyjo – 3 679 737 tys. (60,62% wszyjskich ludźi)
** Afrika – 795 671 tys. (13,11%)
** Ojropa – 727 986 tys. (11,99%)
** Połedńowo Amerika – 520 229 tys. (8,57%)
** Půłnocno Amerika – 315 915 tys. (5,20%)
** Uoceańijo – 31 043 tys. (0,51%)

### Wydarzyńo szportowe:
* 24 moja - Real Madryt wygroł Liga Majstrůw we fusbalu we finale s CF Valencia 3:0
* 2 lipca -  Reprezentacyjo Francji we fusbalu chopůw wygroła Euro 2000 we finale ze Italijům 2:1
* 15 wrześńa - uozpoczyła śe Letńa Uolimpjada we Sydney

### Urodźyli śe:

### Pomarli:

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 2 marca
* **[[Uostatki]]**: 7 marca
* **[[Popjelec]]**: 8 marca
* **[[Wjelganoc]]**: 23 kwietńa
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 11 czyrwca
* **[[Boże Ćoło]]**: 22 czyrwca
XXI stoleće

## Noważnijsze wydarzyńo
### Pjyrsze lota 2000
* 2001 – zamach na amerikańske WTC
* 2004 – Polsko, Czychy, Słoweńijo wlazły do Ojropejskej Uńiji
* 2005 – umrził Jůn Paul II a wybrańe Josepha Ratzingera kej ji nostympcy
* 2007 – wprowadzyńe bez Ojropska Uńija traktatu lizbońskego
### Lota 10.
* 2011 – śmjyrć Usamy ibn Ladina
* 2013 – abdykacyjo papjyża Benedykta XVI
* 2019 – Pandymijo COVID-19

## [[Papjyż]]e
Tyjater

**Tyjater** – zorta kůnsztu, kaj szauszpiler abo cołka kupa szauszpilerůw na scyńe na żywo grajům lo ludźi kery przyleźli na spektakel. Tyjatrym mjanuje śe tyż sam spektakel abo samo chałpa kaj śe je gro.

## Zorty spektakli
* dramat
* uopera
* uoperetka
* balet
* pantůmima
* tyjater plastyczny
Wapyn

**Wapyn** (mjym. *Wappen*) – zimbol, grafika prziznowana lo wyrůżńeńo pjyrwy familiji rycerskich, ńyskorzi adli, roztomajtych ferajnůw, mjast, jednůstek ferwaltůngowego tajlungu a państwa. We Ojropje bůły pjyrszy roz we Strzedńich Storoczach ino lo familiji rycerskich.  Nauka, kero bado gyszichta wapynůw to heraldyka.

## Wapyny na ślůnsku

Wapyny na Ślůnsku bůły używane już na poczůntku XIII st., a przilozły ze zachůdu. Na teroźnim Wapyńe Ślůnska je zimbol czornygo orła na złotym tle. Wapyn ze orłym użył pjyrszy roz we 1222 kśůnże uopolski Kaźimjyrz I.
1 lipca

**1 lipca** – 182. (we lotach przystympnych 183.) dźyń roku a pjyrszy dźyń lipca we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim. Po ńim je jeszcze 183 dńi do kůńca roku.
### Śwjynta
* Śwjatowy Dźyń Baukůnsztu
### Wydarzyńa na śwjeće
* 1097 - pjyrszo Wyprawa Krziżowo, Bitwa pode Doryleum - wygrano krziżowcůw
### Rodźili śe
* 1921 - Michalina Wisłocka, polsko dochtůrka, ginekolog a seksuolog
* 1934 - Sydney Pollack, amerikański reżysyr, szauszpiler a producynt filmowy
* 1955 - Augusto De Luca, italski fotograf
### Umrzili
* 2004 - Marlon Brando, amerikański szauszpiler
* 2009 - Karl Malden, amerikański szauszpiler syrbskigo pochodzyńo, zdobywca Uoskara
God sobaki

**God sobaki** (Rusko godka: Год собаки) – ruski film ze 1994 roku reżysyrowany bez szpillajtera Siemiona Aranowicza.	

## Szausszpilery
*Inna Churikova
*Igor Sklyar as Sergej
*Aleksandr Feklistov
*Era Ziganshina
*Mikhail Dorofeyev
*Sergei Bobrov
*Gennadi Menshikov
*Valentina Kovel
*Robert Vaap
*Diana Shishlyayeva
*Irina Polyanskaya
*Dmitri Kruglov
*Tatyana Zakharova
*Marina Yuldasheva
*Viktor Sukhorukov

## Necowe uodwołańo
﻿* http://www.imdb.com/title/tt0107023/
Siemion Aranowicz

**Siemion Dawidowicz Aranowicz** (Семён Аранович, 23-7-1934, Derażnia, Ukrajina, Sojusz Socjalistycznych Sowjeckich Republik, 8-9-1996) – sowjecki a ruski szpillajter.

## Necowe uodwołańo
* http://www.imdb.com/name/nm0033081/
Motto

**Motto** – zorta citatu nojczynści we literaturze kero uokreślo jakiś utwůr, szkryflano bez autora. Cwekym motta ńy je coby je przeczitać a pamjyntać ino bez chwila, nale je pamjyntać bez cołki utwůr.
1 styczńa

**1 styczńa** – pjyrszy dźyń styczyńa a roku we używanym na ślůnsku kalyndorzu grygůrjańskim
### Śwjynta
* **[[Nowy Rok]]**
### Wydarzyńa na śwjeće
* 1837 - trzynśeńe źymji we Galileji, umrziło co najmnij 6 tyś. ludźi
* 1876 - szwydzki chymik Alfred Nobel wynoloz dynůmit
* 1951 - powstańe Bjylsko-Bjołyj bez skuplowańe ślůnsko ćeszyńskego mjasta - Blyjska, a małopolskego mjasta - Bjołyj
* 2002 - wprowadzono nowo waluta lo sporej zorty człůnkůw OU - ojro
### Rodźili śe
* 1909 - Stepan Bandera - ukrajiński politiker nacyjonalistyczny
* 1941 - Sir Martin Evans - brytańijski bjolog, zdobůł Nadgroda Nobla we 2007
### Umrzili
Pisorz

**Pisorz** – perzůna, kera szkryflo roztomajte dźeła lityracke (dramaty, gydichty a proza). Pisorz je we krejach na kerych Ślůnsk je rozlygowany (Polsko, Mjymcy, Czesko Republika, Słowacyjo) uoficjalnym fachym. Piszům prozům m. in. růmany, gyszichty, bjůgrafije; gydichty a dramaty lo zagrańo bez szauszpilerůw lb. we tyjatrze, we radyju a telewizyji uo roztomajtej tyjmje.
Trjangel (insztrumynt muzyczny)

**Trjangel** – perkusyjny insztrumynt ze zorty idjofůnůw uo ńyuokreślůnym klangu, ńy je elemyntym szlagcojgu. Zbajstlowany je s metalowygo prynta powyginanego na kształt trůjkůnta. Gro śe na ńim szpecjolnymi metalowymi pałkůma s gumowym uchwytem. Mo dźwjynczny, metaliczny klang, kery wartko ńy wybrzmjewo.
XX stoleće

## Noważnijsze wydarzyńo
### Wydarzyńo historyczne
* zatůńynće Titanica (1912)
* uozpoczynće I wojny śwjatowyj (1914)
* uozpoczynće II wojny śwjatowyj (1939)
* zbombardowańe japůńskich mjast Hiroshima a Nagasaki bez Amerikanůw (1945)
* wejśće pjyrszego czowjeka na Mount Everest (1953)
* wybrańe Karola Wojtyły na papjyża (1978)
* poczůntek epidemiji AIDS (1981)
* powstańe Ojropejskej Uńiji (1993)
### Wydarzyńo we nauce a techńice
* 1903 - pjyrszy lot fligrym bez braći Wright
* 1907 - uoddykńynće bakelitu, pjyrszego plastiku
* 1925 - telewizyjo
* 1944 - kůmputer
* 1961 - pjyrszy lot we kosmos (Jurij Gagarin)
* 1977 - internec
2010

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok **2010** / MMX 

XX stoleće • **[[XXI stoleće]]** • XXII stoleće 
2005 « 2006 « 2007 « 2008 « 2009 « 2010 » 2011 » 2012 » 2013 » 2014 » 2015&nbsp;

__TOC__

### Rok 2010 uogłoszůno:
* Mjyndzynarodowym rokem roztomajtůśći bjologicznej (ONZ)

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
* 10 kwjetńa - fliger Tu-154M s prezydyntem Polski Lechem Kaczyńskim rozbjůł śe we Katasztrofje wele Smoleńska

### Wydarzyńo szportowe:
* 22 moja – Inter Medjolan wygroł Liga Majstrůw we finale s Bayernym München

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 5 moja - Umaru Yar'Adua, ńigeryjski polityker
* 10 kwjetńa - Lech Kaczyński, Maria Kaczyńska, Krzysztof Putra, Jerzy Szmajdziński, Krystyna Bochenek, Stanisław Zając a wjela inkszych, polske politykery

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 11 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 16 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 17 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 28 marca
* **[[Wjelgi Czwortek]]**: 1 kwietńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 2 kwietńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 3 kwietńa
* **[[Wjelganoc]]**: 4 kwietńa
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 5 kwietńa
* **[[Boże Ćoło]]**: 3 czyrwca
Dave Mustaine

**David Scott Mustaine** (rodz. 13 wrzyśńa 1961 we mjeśće La Mesa, we Kaliforńiji we USA) – hamerikański śpjywok, gitarzista a kůmpozytor traszmetalowy. We lotach 1982-1983 groł na gitarze we Metallice kej ńyskorzi uostoł wyćepany, skuli tygo iże bůł uzależńůny uode alkoholu. Wśćykły Mustaine postanowjůł wroz ze Dave'em Ellefonem zarozki zołożyć nowo skupina Megadeth, kej uostoł wokalistům.

## Instrumentalijo

* Dean Dave Mustaine Signature VMNT1
* Seymour Duncan 'LiveWire Dave Mustaine Active Humbucker' pickups 
* ESP Signature Dave Mustaine DV8 guitar 
* ESP Signature Dave Mustaine Axxion guitar 
* Dean VMNT Angel of Deth and Gears of War guitars 
* Rocktron Prophesy Guitar System 
* Line 6 Dave Mustaine Signature amp beta models 
* Line 6 4x12's with Celestion Vintage 30 speakers 
* Marshall 1960 Vintage 4x12 cabinets loaded with 25-watt Celestion speakers 
* Guitar Cab mics: Electro Voice RE 20 and N/D 478 with Demeter Isolation Boxes 
* Shure SM57 oraz Sennheiser 421 
* Rocktron All Access Controller 
* Furman PL Plus Power Conditioner 
* Monster Cable 
* Shure PSM 700 In-Ear Monitor 
* Marshall Power Brake 
* Dunlop Tortex medium guitar picks 
* GHS strings - Dave Mustaine signature Progressives

## Nadgrody a wyrůżńeńo

## Filmografijo
* *The Decline of Western Civilization Part II: The Metal Years* (1988, film dokumyntalny, reżysyr: Penelope Spheeris)
* *Some Kind of Monster* (2004, film dokumentalny, reżysyr: Joe Berlinger, Bruce Sinofsky)
* *Get Thrashed* (2006, film dokumentalny, reżysyr: Rick Ernst)
Hajnel I Brodaty

**Hajnel I Brodaty** (rodz. mjyndzy 1165/1170, um. 19 marca 1238) – kśůnża wrocławske we lotach 1201-1238, uopolske 1201-1202, kaliske 1206-1207 a uod 1234, władca Źymje Lubuskij do 1206, 1210-1218 i uod 1230, uod 1231 kśůnża krakowske, uod 1234 we połedńowyj Wjelgopolsce po rzyka Warta, uod 1230 uopjyka nad Uopolym, uod 1232 uopjyka nad Sandomjyrzym, uod 1234 cołko władza nad Uopolszczyznům, ze ślůnskej linii dynastyji Pjastůw, zołożyćel mjanowanyj powszechńe *Dynastyji Hajneli Ślůnskich*. 25 listopada 1202 wroz ze Mjyszkjym Plůntonogim podrychtowoł umowa kero zatwjerdźůł papjyż Innocynty III, skiż kerej Ślůnsk uostoł potajlowany na Dolny mjanowany kśynstwem ślůnskim (*ducatus Slezie*), a Gůrny mjanowany kśynstwem uopolskim (*ducatus Opol*)

Hajnel I Brodaty umrził 19 marca 1238 we Krośńe Uodrzańskim. Uznowany je za jedngo s nojwybitńyjszych Pjastůw uokrysu rozbićo dźylńicowygo. Ńyskorzi jigo robota uostoła zniszczůna trzy lota po jigo śmjyrći bez ńyspodźywany najazd Můngołůw, kery doł sroge straty we cołkej Wschodńij Ojropje.
2011

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 2011 / MMXI 

XX stoleće • **[[XXI stoleće]]** • XXII stoleće 
2006 « 2007 « 2008 « 2009 « 2010 « 2011 » 2012 » 2013 » 2014 » 2015» 2016&nbsp;

__TOC__

### Rok 2011 uogłoszůno:
* Mjyndzynarodowym rokem chymji
* Mjyndzynarodowym rokem lasůw

### Roczńice:

### Wydarzyńo:
* 15 lutygo – 23 paźdźerńika - wojna důmowo we Libije
* 1 moja - beatyfikacyjo Jůna Paula II
* 2 moja - můrdyrstwo Usamy Ibn Ladina

### Wydarzyńo szportowe:

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 2 moja - Usama ibn Ladin, to bůł saudyjski milijůner a prziwůdca Al-Kaidy

### Zdarzyńo astrůnůmiczne:

### Nagrody Nobla:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 3 marca
* **[[Wjelgi Czwortek]]**: 21 kwietńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 22 kwietńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 23 kwietńa
* **[[Wjelganoc]]**: 24 kwietńa
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 25 kwietńa
* **[[Boże Ćoło]]**: 23 czyrwca
1991

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 1991 / MCMXCI 

XIX stoleće • **[[XX stoleće]]** • XXI stoleće 
1986 « 1987 « 1988 « 1989 « 1990 « **1991** » 1992 » 1993 » 1994 » 1995 » 1996&nbsp;

__TOC__

### Sztatystyki
* Liczba ludźi na Źymji uośůngnyła 5 367 185 126

### Wydarzyńo:
* 26 grudńa - upadek SSSR

### Wydarzyńo szportowe:

### Urodźyli śe:

### Pomarli:

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty Czwortek]]**: 7 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 12 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 13 lutygo
* **[[Wjelganoc]]**: 31 marca
* **[[Boże Ćoło]]**: 30 moja
2001

### Rok 2001 uogłoszůno:
* Pjyrszym rokem III tyśůnclećo

### Wydarzyńo:
* 11 wrzyśńa - zamach na World Trade Center

### Wydarzyńo szportowe:
* 23 moja – FC Bayern München wygroł Liga Majstrůw po elwrach we finale s Valencia CF

### Urodźyli śe:

### Pomarli:
* 29 lipca - Edward Gierek - polski polityker
* 25 śyrpńa - Aaliyah - amerikańsko pjosynkorka

### Śwjynta ruchliwe:
* **[[Tusty Sztwortek]]**: 22 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 27 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 28 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 8 kwjetńa
* **[[Wjelgi Sztwortek]]**: 12 kwjetńa
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 13 kwjetńa
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 14 kwjetńa
* **[[Wjelganoc]]**: 15 kwjetńa
* **[[Pyńdźołek Wjelkanocny]]**: 16 kwjetńa
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 24 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 3 czyrwca
* **[[Boże Ćoło]]**: 14 czyrwca
Krys

**Krys** (pol.: *powiat*) – jydnůstka ferwaltůngowygo tajlůngu wprowadzůno we Polsce, Mjymcach, a Słowacyji. Potoczńe roz a kedy tajluje śe krysy na grodzki krys a źymski krys.