open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fyjderpusz

**Fyjderpusz** je dekńyńće gowy, nojbarzi znůme sům fyjderpusze używane uod Indjanerůw ze Srogich Růwńinůw. Bůły uůne poważane za fest mocny talizmůn we uůnych religije (szamańiźmje), srogość fyjderpusza bůła podug zasugůw perzůny kero uůnygo nośůła.

Fyjderpuszůma mjanuje śe tyż uozdoba zastyrczano do myckůw we bergmůńokach, kerych farba uoznaczo stanowisko na grubje.

### Necowe uodwołańa
* Native American Headdresses (we angelskij godce)
Żydowski kalyndorz

**Żydowski kalyndorz**, lebo **hebrajski** (hebr. **הלוח העברי**) – mjeśůnczkowy kalyndorz (terozki mjeśůnczkowo-klarowy) używany bez symicke plymjůna uod przedgyszichtowych czasůw. Terozki używano wersyjo bůła wkludzůno we 359 roku uod sanhedryna.

Ajnfachowy rok moge być 354, 355 abo 356 dńůw dugi. Dugość przestympnych rokůw je 383, 384 abo 385 dńůw. Mjanůje śe uůne roki ułůmnymi, ajnfachowymi a połnymi. We ułůmnym roku we mjeśůncu cheszwan je jedyn dźyń myńi. We połnym kislew mo jedyn dźyń wjyncy.

Rachowańy rokůw je uod stworzyńo śwjata we 6 dńůw, kere podug żydowskich religijnych autorytetůw bůło 7 paźdźerńika 3761 p.n.e. skirz tygo rok 2010 je podyg żydowskigo kalyndorza rokem 5770/5771. Religijny rok mo anfang 1 dńa we mjeśůncu tiszri (wrześyń/paźdźerńik).

Hebrajski rok je potajlowany na 12 mjeśůncůw na 29 abo 30 dńůw dugich. Co trzi, a roz za kedy 2 roki dodowo śe trzinosty mjeśůnc mjanowany *adar bet*, *adar szeni* (*adar II*) abo *weadar* kery mo 29 dńůw, coby roki mjeśůnczkowy a klarowy bůły jednake. Drugi *adar* dodowo śe we cyklu Metůna co mo 19 rokůw, bez dwa kolejne roki, dodawany je zowdy do 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19 roku tygo uokresu.

Mjana mjeśůncůw sům brane ze babilůńskij tradycyji: tiszri, cheszwan, kislew, tewet, szwat, adar I (inksze nazwy: *adar, adar-alef*, adar II (tyż *adar-bet, weadar*), nisan, ijar, siwan, tamuz, aw, elul, kere majům do śa na uopy 30 (tiszri) abo 29 dńůw. Anfang mjeśůnca tiszri a śwjynto nowygo roku (Rosz ha-Szana) przipado kole podźimkowyj růwnonocy.

### Necowe uodwołańa
* yeshiva.org.il (we angelskij godce)
Leszek Engelking

**Leszek Maria Engelking** (rodz. 2 lutygo 1955, Chorzůw, um. 22 paźdźerńika 2022, Pruszków) – dichter, pisorz, krytyk a tůmacz literatury. Absolwynt Warszawskigo Uńiwersyteta, mo tyż doktorat Łůdzkigo Uńiwersyteta.

## Ńykere publikacyje
### Poezyjo
* *Autobus do hotelu Cytera*, Warszawa 1979
* *Haiku własne i cudze*, Krakůw 1991
* *Mistrzyni kaligrafii i inne wiersze*, Krakůw 1994
* *Dom piąty*, Krakůw 1997
* *I inne wiersze*, Krakůw 2000
* *Muzeum dzieciństwa*, Poznańy 2011
* *Komu kibicują umarli?*, Poznańy 2013.
* *Suplement* (Dom Literatury we Łodźi, Łůdź 2016)

### Proza
* *Szczęście i inne prozy*, Warszawa 2007

## Nadgrody
* Nadgroda cajtůnga "Literatura na Świecie" (1989, 2003, 2009, 2018) 
* Nadgroda Zwjůnzku Polskich Tůmaczy (2000) 
* Premia Bohemica (Czesko Republika; 2003) 
* Nadgroda Polskigo PEN Kluba (2010)

## Necowe uodwołańa
* http://www.zyciebytomskie.pl/artykul.php?id=1620&glowny==0 Marcin Hałaś, *Muzeum dzieciństwa* (Engelking uo Bytůmju)
* https://web.archive.org/web/20110506210547/http://www.rozswietlamykulture.pl/reflektor/2011/04/12/z-familoka-w-swiat-dlaczego-slask-rodzi-dobrych-tlumaczy-i-co-poza-hrabalem-powinno-znalezc-sie-w-biblioteczce-czechofila-rozmowa-z-leszkiem-engelkingiem/ Z familoka we świat
Blaj (narzyńdźe)

**Blaj** to je narzyńdźe podug kerygo idźe wyznaczyć gynau blaj (prostopadło do zola). Uobyczny blaj je zrobjůny ze ćynżorka a kůnska sznurka. Do wyznoczyńo blaju wykorzistuje śe źymsko grawitacyjo. Inksze zorty blajůw to ntp. żyrdkowy abo uoptyczny blaj.
Skůrzica

**Skůrzica** (łać. *Cinnamomum* Scheffer) je zorta źelinůw ze familije wawrzinowatych. S anfanga rosły uůne ino we wschodńij a połedńowo-wschodńij Azyji, terozki uprowjo śe je wszandy we subtropikalnyj klimje. Wszyjske jeich gatůnki majům gruczołki, we kerych zbjyrajům śe eteryczne yjle.

Ze jeich kory robi śe kuchynno culaga, uobyczńe ze cejlońskij skůrzicy (nojbarzi wertno). Uůna culaga idźe kupić we dwůch zortach: we laskach abo mlano. Dowo śe ja do ryżu, gryśiku, pjerńikůw, jabłeczńika a inkszych.
Bircza

**Bircza** – mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we przymyskim kryśe, śedźiba gminu Bircza.

Mjejske prawa Uod XV stoleće do 1934 a uod 2024.

Je rozlygowano na Przymyskim Pogůrzu, nade rzykům Stupnica.
Horst Bienek

**Horst Bieniek** (rodz. 7 moja 1930 we Glywicach, um. 7 grudńa 1990 we München) – ślůnski pisorz, publicysta, przekłodocz i reżyser. Tworził we mjymjeckij godce.

## Bjografijo
Za bajtla mjyszkoł we robotńiczyj tajli Glywic. We 1945 śe przekludźůł do Mjymjec, do sowjeckij uokupacyjnyj zůny. Szkolůł śe u Bertolda Brechta we Wschodńim Berlińe.

We 1951 heresztowało go NKWD a uoskarźyło uo robota proci kulturalnyj polityce Dydyerůw. Na 25 rokůw trefjůł do sowjeckigo łagru we Workuće, atoli bůł uoswobodzůny we 1955. Wrůćůł śe do Efu a ńyskorzi robjůł za radyjowygo reżysera, lektora i tyjatralnego reżysera.

Glywicy nawjydźůł we 1987, sztyrdźyśći dwa roki po wykludzyńu, kej rychtowoł swoja bjografijo. Godoł uo sobje "mjymjeckogodkowy Ślůnzok" a padoł, że to Mjymce sům winne strocyńu Ślůnska skirz tego, co ńy dowali uodpora Hitlerowi i norodowym socjalistům

We swojich pjyrszych kśůnżkach pisoł gyszichty ze łagru. Ńyskorzi uonego twůrczość bůła skuplowano ze Glywicami a Gůrnym Ślůnskym. Nojwjyncy we werće je glywicko tetralogijo: *Pjyrszo polka*, *Wrześńowe światło*, *Czas bez zwůnůw* i *Źymja a uogyń*. Akcyjo tych růmanůw śe dźeje we Glywicach za drugij światowyj wojny a idźe w ńich nolyź autobjograficzne elymynta. Bienek wydoł tyż album fotografiji przedwojnowego Ślůnska *Schlesischer Bilderbogen*.

Umrził na AIDS 7 grudńa 1990. Pomjanowano je po ńim ulica we Glywicach, a na fatrowym důmu we tajli Zatorze wiśi pamjůntkowo tabula.

## Tworba
* *Cela (Die Zelle, 1968)*
* *Pjyrszo polka (Die erste Polka, 1975)*
* *Wrzyśńowe światło (Septemberlicht, 1977)*
* *Czas bez zwůnůw (Zeit ohne Glocken, 1979)*
* *Źymja a uogyń (Erde und Feuer, 1982)*
* *Glywicke bajtelstwo (Gleiwitzer Kindheit, 1976)*
* *Uopis jednyj prowincyje (Beschreibung einer Provinz, 1983)*
* *Königswald abo uostatńo gyszichta (Königswald oder Die Letzte Geschichte, 1984)*
* *Cesta w bajtelstwo (Reise in die Kindheit, 1988)*
* *Brzozy i wjelge pjece. Bajtelstwo na Gůrnym Ślůnsku. (Birken und Hochöfen. Eine Kindheit in Oberschlesien, 1990).*

## Linki
* Neczajta pośwjyncůno Horstowi Bienkowi
Szpoki

**Szpoki** (łać. *Sturnidae*) je familijo ptokůw ze raji ćamplowatych. Szpoki sům uobyczńe małe lebo strzedńij srogośći a chrobokożerne. Mocka gatůnkůw żywobyje na uoddykńůnych przestrzyńach a kupluje śe we stada.

Poradzům uůne udować roztomajte klangi, we tym inksze ptoki, ludzko mowa abo klang maszynůw (mimetyczne ptoki), a skirz tygo ńykere gatůnki sům trzimane we důmowej hodowli (ntp. *[[Gracula religiosa]]*).

Dowńij familijo szpokůw tajlowała śe na dwje podfamilije: szpoki prawe (*Sturninae*) a *Buphaginae*, te druge terozki uznowo śe za uosobno familijo.

### Necowe uodwołańa

* Szpoki we Integrated Taxonomic Information System (we angelskij godce)
Borowo Wjeś

**Borowo Wjeś** (pol.: *Borowa Wieś*, mjym.:* Neudorf*) – szołtystwo rozlygowane we půłnocno-zachodnij tajli Mikołowa, wjelość ludźi – ůng. 2000.

## Zabytki

* **[[Kośćůł pw. Śwjyntygo Mikołaja we Mikołowje|Kośćůł pw. Śwjyntygo Mikołaja]]**

Kośćůł je uorjentowany (prezbiterijum je zwyrtńynte na wschůd). Nawa postawjůno uostała na planie prostokůnta. Przilego do ńij wynższe prezbiteryjum zawarte trzijboczńe, do kerygo uod půłnocy przilygo prostokůntno zakrystyjo, a uod połedńa – czworoboczno kaplica zawarto trziboczńe. Do nawy uod połedńa przilygo prostokůtno kruchta, a uod zachodu wjeża – stowjono ůng. 1720–1730 r. na plańe kwadrata, uo słupowyj kůnstrukcyji. Wjeża je zakůńczůno izbicům a dekńynto cwiblastym hełmym ze latarńům. Dach nawy uozdabjo barokowo wjeżyczka ze ńyfůngujůncům sygnaturům dekńůno bańatym hełmym. Cołke stowjyńe kośćoła jest uotoczony sobotůma.

* **Stowjyńe szuli**

Stowjano we rokach 1937–1939 we moderńistycznym stylu. Terozki śedźiba *Zespołu Szuli nr 2 im. Jana Pawła II*, we skłod kerygo wlazujům Podstawowo Szula nr 6 a Gimnazyjům nr 3.

## Literatura
* Noparlik Przemysław, *Historia szkoły w Mikołowie - Borowej Wsi na tle dziejów miejscowości*, Mikołów 2009.

## Uobocz tyż
* Parafia św. Mikołaja w Mikołowie Borowej Wsi

## Necowe odwołańa
* Parafia w Borowej Wsi
* Zespół Szkół nr 2 w Borowej Wsi
Zagrzeb

**Zagrzeb** (chor. *Zagreb*, madź. *Zágráb*, mjym. *Agram*) – stolica a nojwjynksze mjasto Chorwacyje, rozryglowane nad rzykům Savům. Położony je we půłnocno-wschodńij tajli kreju, wele gůr Medvednica.

We Zagrzebju je śedźiba prezydenta, parlamyntu (*Hrvatski sabor*), a przedstawićelstw dyplůmatycznych inkszych państw. Mjasto je tyż cyntrum biznesowym a kulturalnym Chorwacyje.
Syberian husky

**Syberian husky** je rasa psůw ze grupy szpicůw. Przinależům uůne do pjerwotnych psůw. Podug użytecznośći je to pjes zaprzyngowy.

Rasa pochodźi ze rejůnu Kołymy na Syberyji a bůła hodowano uod ludůw kere tam żyjům - Czukczůw, Korjakůw a inkszych. Husky okazoł śe fest przidatny skirz tygo, co poradźi ćůngnůńć sańe s klamotůma na 120 km bez 6 godźinůw. Idźe uůne tyż zaprzyngać po pora, poranośće lebo przez 20 do jednygo zaprzynga. Małowjela uůne jedzům, bezcůż sům ekonůmiczne.

Uůna rasa sprowadzůno tyż do Alaski a Kanady, kaj sztartowały we wyśćigach zaprzyngůw a czynsto wygrywoły.

Terozki syberian husky je dali trzimany jako poćůngowy pjes, nale tyż jako pjes do szpasu a familijny.

Husky je to pjes strzedńij srogośći. Czynsto trefjo śe, aże majům uůne modre ślypja (nale majům tyż ńykej mandlowyj farby, lebo jedne inaksze kej druge). Farby futra majům roztomajte, uobyczńe czorno- lebo śiwo- bjołe, ńykej ryszawo-bjołe abo podane na wilka.

Utropne we chowje skirz wrodzonyj ćekawośći a skłůnnośći do citańo, kopańo dźurów we źymji a stadnygo instynktu, skirz kerygo ńy majům rade zostować same a wuůnczas wyjům, larmujům a ńykej dymolujům chałpa.

Husky poradźi strzimać sroge źimno, przi - 30&nbsp;°C moge spać na placu.

Mjano "husky" uoznaczo "uochrypły" a je dane skirz klangůw, kere psy tyj rasy wydowajům.

### Necowe uodwołańa

* Syberian husky we yncyklopedyji Britannica
Evergreen

**Evergreen** je ausdruk, kery uoznaczo *zowdy [[szlager]]*. Mjano je wźynte ze angelskij godki we keryj uoznaczo *zowdy źelůny*. Ńykere evergreeny sům durś szlagerůma bez pora pokolyńůw a majům roztomajte wersyje uod poru muzycznych skupinůw abo śpjywokůw.
Leslie Nielsen

**Leslie Nielsen** (rodz. 11 lutygo 1926 we Regina, um. 28 listopada 2010 we Fort Lauderdale) – kanadyjsko-amerikański szauszpiler, znůmy nojbarzi ze kůmedyjowych rolůw, we tym parodyji roztomajtych superprodukcyji, a ze seryji *[[Naked Gun]]*.

### Necowe uodwołańa
* Leslie Nielsen we baźe imdb
Syberyjo

**Syberyjo** (rus. *Сибирь*) je geograficzno kraina rozlygowano we azjatyckij tajli Rusyji. Je zwada uo uůnyj grańice - podug ńykerych wlazuje do ńij tyż ruski Daleki Wschůd. Kej uůnygo wrachowywać, grańice Syberyji to Ural na zachodźe, Arktyczny Uocean na půłnocy, Pokojny Uocean na wschodźe a Kazachstan a Můngolijo na połedńu. Ferwaltůngowo je potajlowano na:

* Jakucyjo (Republika Sacha)
* Burjacyjo
* Tuwa
* Ałtajsko Republika
* Chakazyjo
* Ałtajski Krej
* Krasnojarski Krej
* Zabajkalski Krej
* Chanty-Mansyjski Autůnůmiczny Uokryng - Jurga
* Jamalsko-Ńyńecki Autůnůmiczny Uokryng
* Tjumyński Uobwůd
* Uomski Uobwůd
* Nowosybirski Uobwůd
* Tomski Uobwůd
* Irkucki Uobwůd
* Kemerowski Uobwůd,

ze kerych wszyjstke krům Jakucyji wlazujům do Syberyjskigo Federalnygo Uokryngu, a kej by wrachować Daleki Wschůd, tyż:

* Amurski Uobwůd
* Magadański Uobwůd
* Sachaliński Uobwůd
* Żydowski Autůnůmiczny Uobwůd
* Czukocki Autůnůmiczny Uokryng
* Chabarowski Krej
* Kamczacki Krej
* Nadmorski Krej
Tasmański djoboł

**Tasmański djoboł** (łać. *Sarcophilus harrisii*) je gatůnek taszkowca ze familiji *[[Dasyuridae]]*, jedźiny ze zorty *Sarcophilus*.

Postrzedńij srogośći ze podanym na wusztlik szwancym, we kerym trzimje zapasy tłuszczu, a srogům łepům, bezcůż mo nojsrogszo śůła bajśńyńco we stosůnku do wogi ze wszyjskich teroźńich cyckoczy. Szłapy s przodku mo dugsze kej ze zadku, co ńy je uobyczne lo taszkowcůw. Czornyj farby ze bjołym kraglym a růżowům sznupům. Je uod 57 do 65&nbsp;cm dugi a woga mo 6-9, ńykej trefjo śe aże 11&nbsp;kg.

Wůńo fest ńymjůło kej mo bojůnczka (we tym je podany na skunksa), robi sroge larmo a żere choby przepadźity - uod uůnych zachowańůw przidano uůnymu mjano "djoboł", a "tasmański" skirz tygo co żywobyje na Tasmańiji.

Terozki je to zagrożůny gatůnek, m. in. skirz raka pyska mjanowanygo DFTD.
Hajcer

**Hajcer** je roboćorz, kery uobsuguje palyńisko kotła lebo pjeca. Uobyczńe cyntralny hajcůng, dowńij hajcerůma mjanowano tyż bańokůw kere hajcowali we ćufach.
Czesław Gęborski

**Czesław Gęborski** (rodz. 5 czyrwca 1924 we Důmbrowje, ům 14 czyrwca 2006) – polski zbrodńorz, kapitan MBP we ''Ludowyj Polsce'', kůmyndant uobozu we Łambinowicach.

## Żywot
Ńym zaczyna śe II śwjatowo wojna, mjyszkoł we Důmbrowje. Tajla mjymjeckij uokupacyje spyńdźůł we uoboźe we Kochlowicach, ze kerygo citnył we kwejtńu 1943. Bůł ferajńistům Ludowyj Armije, za co go haresztowali we 1944, nale LA uodbjůła transzport ze ńym do Auszwic. Ńyskorzi trefjůł do kůmůnistycznyj partyzantki. Kej wojna mjała szlus, wstůmpjůł do Uobywatelskij Milicyje, kaj gibko stoł śe śerżantym.

Do marca 1945 robjůł we Śwjyntochlowicach, a ńyskorzi we Ńymodlińe. We lipńu 1945 stoł śe komyndantym kůncyntracyjnego uobozu we Łambinowicach. Tam bůł festylńy uokrutny a bestjalsko taktowoł wjyńźńůw. Ubijoł po dwa bajtle za roz - roztrzaskiwoł je łbym uo łeb. Majerantnym kozoł stoć po szyje we wodźe, a kej keryś śe uobaloł, to go ńy retowoł. We paźdźerńiku 1945 podhajcoł barak, a kej go ftoś průbowoł gaśić, to go zastrzyloł, pomarło tedy 48 ludźi. Skirz tego straćůł fůnkcyjo a postawjyli go do gerychtu, nale sprawa umorzili we 1947, a Gęborski dostoł stopjyń kapitana.

Po 1956 zajś zaczůn śe proces uo Łambinowicy, a Gęborski trefjůł do haresztu, nale go uńywińńili. We kůńcu 90. lot XX stolećo aże do 2005 trwoł jigo proces uo śmyjrć 48 uosůb, nale ja odroczyli skirz *złego stanu zdrowjo uobskarżůnego*.
Skawinki

**Skawinki** – wjeś we małopolskim wojewůdztwje, we wadowickim kryśe a gmińe Lanckorona, wele Makowskigo Beskidu.

We dźedźińe je drzewjanny kośćůł ze XVIII stoleća, keri do 1956 stoł we wśi Przytkowice.
Mikołowski krys

**Mikołowski krys** (pol. *Powiat mikołowski*) – źymski krys we Gůrnym Ślůnsku, we ślůnskim wojewůdztwje. Utworzono go we 1999. Stolicům krysu je Mikołůw.

We skłod krysu włażům:
* mjasta:
** Mikołůw,
** Gůrne Łaźiska,
** Uorzesze
* gminy wjejske
** Uornůntowice
** Wyry.

Krys mo plac 231,53&nbsp;km², mjyszko we ńim 90 802 ludźi (we 2005).
Flipsyde

**Flipsyde** je amerikańsko muzyczno skupina, kero gro muzyka ze zorty hip-hop, rok a hardcore rap. Założůno we 2005 roku we Oakland we Kaliforńiji.

### Teroźni skłod
* Chantelle Paige
* Steve Knight
* Dave Lopez
* Jinho "Piper" Fereira
* DJ D-Sharp

### Albůmy
* 2005 *[[We The People]]* 
* 2009 *[[State Of Survival]]*

### Single
* 2005 *[[Someday (Flipsyde)|Someday]]*
* 2005 *[[Spun]]*
* 2006 *[[Happy Birthday]]* (feat. Piper)
* 2006 *[[Trumpets (Never Be The Same Again)]]*
* 2006 *[[Angel (singel Flipsyde)|Angel]]*
* 2008 *[[Champion (singel)|Champion]]*
* 2008 *[[Toss It Up]]* (feat. Akon)
* 2009 *[[When It Was Good]]* 
* 2009 *[[A Change]]*

### Necowe uodwołańa
* Neczajta skupiny
Bůmbůn

**Bůmbůn** – maszket, kery robi śe ze stynżůnygo roztworu cukru we wodźe, do kerygo dowo śe roztomajte arůmy a barwńiki. Uůn roztwůr je warzůny aże bydźe gynsty choby syrop, abo aże śe zaczńe karmelizacyjo. Zorta bůmbůna zależy uod skłodńikůw a czasu warzyńo. Majům roztomajte smaki - mjyntowy, mandlowy, kwaskowaty, słodki, kofyjowy, uowocowy a t.p. Ńykej idźe trefić tyż bůmbůny bez cukru, we uůnygo plac dowo śe inksze słodke substancyje. Bůmbůny mogům przispjyszać pruchńica zymbůw, a dźwigajům glikemiczny indeks, bez cůż ńy powinny być jedzůne uod perzůnůw kere majům cukrzica.
Grażyna Dziedzic

**Grażyna Dziedzic** (rodz. 28 czyrwca 1954, um. 16 czyrwca 2022) je ślůnski polityker, rechtorka. We rokach 2010-2022 była prezydyntym Rudy Ślůnskij.

We rokach 1992-1996 robjůła we Zakładzie Leczyńo Ambulatoryjnygo we Rudzie Ślůnskij.

W 1996 bůła zastympcům dyrechtůra Uośrodka Społecznyj Půmocy, a ńyskorzi uod 2003 do 2009 bůła uůnygo dyrechktůrym. We 2009 zwolńůno skirz mobbingu.

Sztartowała na prezydynta Rudy Ślůnskij we wyborach we 2010. W pjyrszyj turze wotůngu ze 21 listopada zajyna drugi plac za Andrzejym Stanům (PO), a erbła 30.89%. Przeszła do drugij tury, kero wygroła 5 grudńa ze 50,45% głosůw poparćo.

Mioła dwůch bajtlůw Grzegorza a Adama.

## Źdrzůdła
* grazynadziedzic.pl
Wjater

**Wjater** – poźůmy lebo bezma poźůmy ruch luftu wzglyndym źymje. Powstowo skirz růżńicy druku a we ksztołće powjyrzchńe. Wjater moge duć uod wysokigo do ńiskigo druku, nale skirz śůły Coriolisa uobyczńe duje růwnolegle do lińiji jednakigo druku, wuůnczas je to geostroficzny wjater. Wjater je jednym ze skłodńikůw pogody, podowo śe uůnygo gibkość (we myjtrach/sekůnda lebo km/h) a kerunek, ze kerygo duje.
Efekt Coriolisa

**Efekt Coriolisa** – efekt kery do śe uobserwować we tych ukłodach uodńeśyńo, kere śe zwyrtajům. Uobjawjo śe tym, co ćoła we takim ukłodźe ńy poruszajům śe po prostyj, ino zakryncajům. Zdowo śe, co zakryncajům skiż dźołańo jakij śůły. Je to śůła pozorno, kero lo uobserwatora s poza ukłodu ńy fůnguje. Lo uůnygo to ukłod zmjyńo rozlygowańy a ćoło poruszo śe po prostyj, do zgody ze pjyrszům zasadům dynamiki.

Śůła Coriolisa idźe porachować podug mustra:
: \vec{F}_C=-2m(\vec{\omega} \times \vec{v})
Ze uůnům śůłům je zwjůnzany szwůng Coriolisa:
: \vec{a}_C=-2(\vec{\omega} \times \vec{v})
Uoznaczyńo: *m* – masa ćoła, *v* – uůnygo gibkość, *ω* – gibkość kůntowo ukłodu, a \times  – wektorowy iloczyn.

Na Źymji skirz dźołańo uůnygo efektu woda we badywańe kej ślatuje do gulika zwyrto śe do zgody ze ruchym wskozůwek zygora na połedńowyj půłkugle, a na uopy do ńij na půłnocnyj půłkugle. Na růwńiku ślatuje rajn, bes zwyrtańo. Tak samo zwyrto śe wjater we cyklůnach.

Skirz efektu Coriolisa we balistyce bjere śe poprowka, coby ńy trefić mino.
Zadar

**Zadar** (it. *Zara*) – mjasto we Chorwacyje, rozryglowane we půłnocnyj tajli Dalmicije, nad Adrjatyckim Morzem. Stolica kůmitatu Zadarska županija.

Zadar mo morsko hawyna, a wele dźedźiny Zemunik Donji lotńiczo hawyna (*Zračna luka Zadar/Zemunik*); sztad je tyż srogim ostrzodkym industryjowo-handlowym.

We cyntrům stoji moc zabytkůw uod rzimskich rokůw, bez Strzedńe Storocza do XX stoleća.
Ruch Autōnōmije Ślōnska

**Ruch Autōnōmije Ślōnska** (Ruch Autůnůmije Ślůnska; pol. *Ruch Autonomii Śląska*, mjym. *Bewegung für die Autonomie Schlesiens*) je czelodka założůno we styczńu 1990 roku uod perzůnůw ze Gůrnygo Ślůnska. Uod 27 czyrwca 2001 mo sztatus stowarzyszyńo. Śedźibům uůnyj czelodki je Rybńik. Głůwnym cwekem fůngowańo RAŚ je prziwrůcyńe autůnůmije lo ślůnskigo wojewůdztwa, kero uůne mjoło we II Rzeczpospolityj, a podug RAŚ ńyprowńe uodebranygo. Inksze postulaty RAŚ to wkludzyńe do szulůw regijůnalnyj edukacyji, przidańy ślůnskij godce sztatusu regijůnalnyj godki a uznańy Ślůnzokůw za mjyńszość narodowo lebo etńiczno, dźałańo lo chrůńyńo ślůnskij tożsamośći a spůminańy t. mj. *[[Gōrnoślōnskŏ Tragedyjŏ|Gůrnoślůnskij Tragedyji]]* - t. j. zdarzyńůw kere sam bůły we rokach 1945-1950, jako fůngowańy uobozůw lo Ślůnzokůw (Uobůz Zgoda, COP Jaworzno, Łambinowicy a inksze), gwołty, szlachtowańy a chabjyńe uod Czyrwjůnyj Armiji, wywożyńy Ślůnzokůw, gł. hajerůw do przimusowych robotůw we grubach DONBASu a dźołańe polskich służbůw bezpjeczyństwa.

Przewodńiczůncym RAŚ je Jerzy Gorzelik.

Barzi znůme akcyje RAŚ: uorgańizowany roz do roku Marsz Autůnůmije, a akcyjo "Mosz prawo deklarować ślůnsko narodowość" przed Wszechuobecnym Wykozym we 2002 roku.

We samorzůndowym wotůngu we Polsce we 2010 roku dostoł 8,49% welowań a dostoł trzi mandaty do Wojewůdzkigo Sejmiku we ślůnskim wojewůdztwje.

RAŚ wydowo cajtůng "*[[Ślōnskŏ Szwalbka]]*". RAŚ noleży tyż lo Swobodnygo Sojuszu Ojropejskigo.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta RAŚ
Francusko rewolucyja

**Francusko rewolucyja** 1789-1799 to bůł uokres we gyszichće Francyji, we kerym prziszło do srogich społecznych půmjyńań a uobalyńo můnarchiji Burbůnůw. Za uůnyj anfang je poważane zbulyńe Bastyliji uod paryskigo ludu 14 lipca 1789, zaś za kůńec - uogłoszyńe śe bez Napoleůna Pjyrszym Kůnsulym 9 listopada 1799.
Fana Gůrnych Łazisk

**Fana Gůrnych Łazisk** – dowńi był to bjoły prostokůnt, kery mjoł postrzodku wapyn Gůrnych Łaźisk. Uod 2012 roku fana je żůłto ze modrymi pasoma (na wjyrchu a na spodku), a postrzodku stoji wapyn sztadu.
Gyöngyhajú lány

**Gyöngyhajú lány** (śl. *Dziołcha s kudłůma choby perły*) je śpjywka madźarskij rokowyj skupiny Omega. Śpjywka bůła nagrano we 1969 roku a je na plaće 10000 lépés. Tekst naszkryflała Anna Adamis, muzyka ułożůł Gábor Presser a uůna śpjywka śpjywoł János Kóbor. Skupina nagroła tyż wersyjo we angelskij a mjymjeckij godce. Je mocka coverůw uůnyj śpjywki, m. in. uod skupiny Scorpions, Franka Schöbla, Kultu, Zakopower a inkszych. Śpjywka wydano tyż we 1970 roku jako singel.
Kopidůł

**Kopidůł** je fach, kery polygo na chowańu umrzikůw na smyntorzach. Kopidołům dowajům robota pogrzybowe zakłody a parafije. Ńy trza do uůnygo fachu uokludzyńo ańi szule.
Alaksandar Łukaszenka

**Alaksandar Ryhorawicz Łukaszenka** (bjoł. Алякса́ндр (Алякса́ндар) Рыго́равіч Лукашэ́нка, Alaksandr (Alaksandar) Ryhoravič Łukašenka; rus. Алекса́ндр Григо́рьевич Лукаше́нко, Aleksandr Grigorjewicz Łukaszenko(rodz. 30 śyrpńa 1954 (31 śyrpńa podug uoficyjolnych danych) we Kopyśu) je bjołoruski polityker, uod 1994 roku prezydynt Bjołoruśi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta prezydynta Bjołoruśi
Jerzy Gorzelik

**Jerzy Gorzelik** (rodz. 1971 we Zobrzu) – ślůnski historyk kůnsztu a regijonalny polityker, szef Ruchu Autůnůmije Ślůnska. Po samorzůndowym welůnkk we Polsce we 2010 roku wloz do Syjmiku Ślůnskigo Wojewůdztwa, a ńyskorzi do forsztandu wojewůdztwa. 

## Sztarty we welůnku
Olik

**Olik** – mechańiczny antykůncypcyjny strzodek, zakłodo śe uůnygo na ćulika we wzwodźe przede płećowym stosůnkem. Uochrańo uůn uod ńykerych wynerycznych ńymocůw a AIDS.

Dowńij oliki bůły robjůne ze jelitůw uod gadźiny, terozki sům ze lateksu a roz za kedy silikůnu. Terozki je to najuobyczńyjszy antykůncypcyjny strzodek, skirz tygo, co ńy trza na ńygo recepty a je ńydrogi.

Sům tyż robjůne oliki lo babůw.
Unionhall

**Unionhall** (irl.: *Bréantrá*) je wjeś we Irlandyji, we hrabstwje Cork, na połedńowym brzygu Irlandyji. Je tam morsko hawyna. Wjeś mo 192 mjyszkańcůw (dane ze 2006 roka).
2 Girls 1 Cup

**2 Girls 1 Cup** (śl. *Dwje dziołszki, jedna szolka*) to je ńyuoficjolne mjano lo trailera ze pornograficznygo filma *Hungry Bitches*, kery wyprodukowoła brazylijsko wytwůrńa MFX Media we 2007 roku. Idźe we ńym uobejrzeć dwje dziołchy kere uoddowajům śe erotycznyj zabowje, jedna ś nich wyprůżńo śe do szolki, a ńyskorzi uobjedwje lizajům fekalija ze uůnyj szolki, trocha jeich żerům a dowajům śe kuśiki ze uobmazanymi gymbami, dali zaś wywołujům u śebje rzigańy a rzigajům jedna drugij do gymby. We trailerze słychać śpjywka "Lovers Theme" keryj autorym je Hervé Roy a bůła uůna uoryginalńe napisano lo filma Delusions of Grandeur.

Uůn trailer, kery mo ůng. 1 minuta, uostoł internecowym memym, a na myndze neczajtůw zaczło śe dodowańe kńipśńyńć a filmůw ze ludźami kere uoglůndnyli uůn trailer pjyrszy roz. Idźe uůne zobejzdrzeć tyż i dziśej, n t.p. na YouTube.

Mjoł uůn tyż roztomajte parodyje, jako "2 Guys 1 Cup", "2 Girls, 1 Cup: The Show" abo "1 guy 1 lunchable".

### Przipisy
České Budějovice

**České Budějovice** (do 1921 uoficjalne mjano *Budějovice*, mjym. *Budweis*, łac. *Budvicium*) – mjasto na połedńu Czeskij Republiki, stolica połedńowoczeskigo kreju.

České Budějovice to wożny uostrzodek industryjowo-turystyczny. Śedźiba majům tukej dwa browary - *Budvar* a *Mjejski*, kere produkujům bjyr *Budweiser*.

Bez mjasto płyńe rzyka Moldawa
555 (nůmera telefůna)

**555** – wykůnkwjůny anfang nůmera telefůna, kery idźe trefić we amerikůńskich filmach. Po prowdźe we USA bezma ńy ma nůmerůw, kere by mjoły s przodku "555", krům poru, ze kerych żodyn ńy przinależy do prywatnyj perzůny. Wynůkwjůno uůna nůmera skirz tygo, coby ludźe ńy robjyli gupich wicůw bez dzwońyńe na nůmera kero widźeli we filmje.

### Zdrzůdło
* Artikel we NYT (we angelskij godce)
Ajchel

**Ajchel**, tyż **dymbjůnka** – uowoc dymbu. We botańice ajchle wrachowuje śe do ourzechůw.

Ajchle dodowo śe do futru lo gadźiny, skirz tygo co majům uůne srogo ynergetyczno wartość (100 gram mo 510 kilokaloryji).

Z ajchli idźe tyż warzić napitek podany na kafyj. Skirz tygo, co we ajchlach je sroga zawartość tańiny, kero dowo gorzki smak, dodowo śe do uůnygo napitku culagi, jako skůrzica, imbir a goźdźiki.

## Przipisy
Bjoło farba

**Bjoło farba** je nojjaśńyjszo ze wszyjskich farbůw. Je to zrůwnoważůny miszůng prostych farbůw, kery je postrzegano uod czowjeka kej nojjaśńyjszo we outoczyńu zorta szarośći. We szesnostkowym systymje: #FFFFFF, we RGB: (255, 255, 255), we CMYK: (0, 0, 0, 0), we HSV: (0°, 0%, 100%).
Ajmer

**Ajmer** – naczyńy we ksztołće podane na walec abo ćupńynty stożek na opy. Zrobjůny je uobyczńe ze blachy abo plastiku a mo hynkel. Je używany do ćeczůw abo sypkich matyrjołůw.
Roman Dmowski

**Roman Stanisław Dmowski** (9 siyrpnia 1864 we Kamiōnku - 2 stycznia 1939 we Drozdowie) – polityk, Minister Zagranicznych Sprŏw RP, poseł na Sejm RP a II i III Dōmy.

Spōłrychtowoł Nacyjnõ Dymokracyjõ (yndecyjõ), głōwny idyjolog polskigo nacyjōnalizmusu. Polski działŏcz dlŏ samostanowiyniŏ, nŏjprzōd chcioł skuplować wszyjske polske ziymie a dostać autōnōmijõ wnōntrz Ruskigo Imperyjōm, a niyskorzij ôdzyskanie samostanowiyniŏ przi sojuszu ze Rusyjōm a yntyntōm, a we opozycyji do państw cyntralnych (nŏjbarzij Miymcōw). Skuplowany ze nyjoslawistycznym ruchym.

Delegat Polski na paryskõ kōnferyncyjõ we 1919 a sygnatariusz pokojowygo traktatu we Wersalu. Fest dŏwoł ôdporã polityce Jōzefa Piłsudskigo.
Gmin Chiny

**Gmin Chiny** je gmin we Belgije, we Walůńskim Regijůńe, we Prowincyji Luksymburg. Wlazuje we skłod Arrondissement Virton. Mo 113,69&nbsp;km² wjyrchu a 5013 mjyszkańcůw (dane ze 2006 roka).

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Chiny
Baski

**Baski** je nacyjo, kero půmjyszkuje teryn wele grańicy Szpańiji a Francyji, a tyż we djasporze (uobyczńe we Łaćińskij Americe). Je uůnych ze 10 mln., we tym we Szpańiji 2,3 mln. a we Francyji ůng. 285 tyśůncůw. Baski używajům baskijskij godki, kero je blank ńypodano na żodno inkszo. Je tak wjerz skirz tygo, co pochodzům uůne uod ludźi co půmjyszkiwali Ojropa przede przyleźyńym sam Indoojropejczykůw. We Szpańiji Baski majům autůnůmijo we regijůńe Krej Baskůw.
Beebe

**Beebe** – mjasto we USA, we sztaće Arkansas, we hrabstwje White. Zajmuje 11,2&nbsp;km² placu a podug danych ze 2000 roku mjoło 4930 mjyszkańcůw. Na kůńec 2010 a anfang 2011 roku ślećało sam s ńyba przez 5 tyśůncůw ptokůw.

### Przipisy


### Necowe uodwołańa
* Neczajta mjasta
Unkel (mjasto)

**Unkel** je mjasto we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Neuwied, nad Rynym. Mo 8,16&nbsp;km² wjyrchu a we 2009 roku půmjyszkiwoło sam 4 975 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta mjasta
Oberreidenbach

**Oberreidenbach** je gmin we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Birkenfeld. Mo 10,93&nbsp;km² wjyrchu a na 31.12.2009 půmjyszkiwoło sam 599 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta gminu Oberreidenbach
Anhanguera (Brazylijo)

**Anhanguera** je gmin we Brazyliji, we sztaće Goiás. Je to nojmjyńszy podug wjyrchu a podug wjelośći ludźi gmin we cołkim sztaće. Mo 57&nbsp;km² wjyrchu a na 2007 rok půmjyszkiwoło ja 966 ludźi. Gmin Anhanguera ńy mo neczajty.
Mjölby

**Mjölby** je mjasto we Szwecyji, we regijůńe Östergötland. Je śedźibům gminu Mjölby. Mo 8,32&nbsp;km² wjyrchu a na 2005 rok mjyszkoło sam 11 927 ludźi.
Lipowo-Łaźńe

**Lipowo-Łaźńe** (śl-mjym. *Lindewiese*, mjym. *Bad Lindewiese*, cze. *Lipová-lázně*, do 1960 *Dolní Lipová*) – wjeś we Czeskij Republice, we kryśe Frywołdůw (historyczny Dolny Ślůnsk), we olmickim kreju. Tajla wśe *Lázně Dolní Lipová* to znůme uzdrowisko.

Wjeś położono je na grańicy Jeśůńikůw (*Jeseníky*) a Złotych Gůr (*Rychlebské hory*).
Unkel

**Unkel** je mjano familijnyj relacyji ze braćikem mamy abo fatra abo chopym szwestki mamy abo fatra. Ńykej unklym mjanuje śe tyż krewnych ze wyższych pokolyńůw.
Uopolsko-raciborske kśůnżynstwo

**Uopolsko-raciborske kśůnżynstwo**- ślůnske kśůnżynstwo ze stolicům we Uopolu, kere bůło we rokach 1202-1281/1282 a 1521-1742.

## Władcy
### I kśůnżynstwo
* 1163-1211 — Mjyszko I Plůntonogi
* 1211-1229/30 — Kaźimjyrz I 
* 1229/30-1246 — Mjyszko II Uotyły (do 1239 regencyjo Hajnla Brodatego a Hajnla Pobożnygo) 
* 1234-1280/1 — Władysław (do 1241 regencyjo Hajnla II Pobożnygo),
* 1280/1 - 1284 —Kaźimjyrz bytůński, Bolko I uopolski, Przemysław raćiborski i Mjyszko ćeszyński

### II kśůnżynstwo
* 1521-1532 — Jůn Dobry
* 1532-1543 — Jorg Hohenzollern-Ansbach
* 1543-1552 — Jorg Fryderyk Hohenzollern
* 1552-1564 — Ferdynand I Habsburg
* 1564-1576 — Maksymiljan II Habsburg
* 1576-1612 — Rudolf II Habsburg
* 1612-1619 — Maćej Habsburg
* 1619-1622 — Ferdynand II Habsburg
* 1622-1624 — Gabriel Bethlen
* 1624-1637 — Ferdynand II Habsburg
* 1637-1646 — Ferdynand III Habsburg
* 1646-1648 — Władysław IV Waza
* 1648-1655 — Karol Ferdynand Waza
* 1655-1666 — Jůn II Kazimierz Waza
* 1666-1705 — Leopold I Habsburg
* 1705-1711 — Zefyl I Habsburg
* 1711-1740 — Karol VI Habsburg
* 1740-1742 — Karol VII Bawarski
Ôpolske wojewōdztwo

**Ôpolske wojewōdztwo** () to je jedne spostrzōd szesnŏstu wojewōdztw we Polsce, co powstoło we czasie administracyjnyj reformy we 1998 roku. Leży ôno na połedniu krŏju, przi granicy ze Czechami, we zachodnij tajli Gōrnego Ślōnska a weschodnij tajli Dolnego Ślōnska, a je nojmyńszym wojewōdztwym Polski. Ônego stolicōm je miasto Ôpole.

## Gyszichta

Ôpolske wojewōdztwo we ônego terŏźnyj formie powstoło we czasie reformy administracyjnego tajlōngu Polski we 1998 roku, co wkludzōne tedy bōło szesnŏście „srogich” wojewōdztw zamiast 49 „małych”, kere egzystowoły ôd 1975 roku. Zrobiōne bōło we wiynkszości ze dŏwnego ôpolskigo wojewōdztwa jak tyż ze tajli czynstochowskigo.

Przōdzij we kōncepcyji reformy mioło być ino dwanŏście wojewōdztw. Krōm tego, co je terŏźnie, do nowego ślōnskigo wojewōdztwa mioł przinŏleżeć Ôpolski Ślōnsk, na muster ślōnskigo wojewōdztwa, kere istnioło po II wojnie światowyj ôd 1945 do 1950. Antlich, wela protestōw ôd miyszkańcōw Ôpolskigo Ślōnska a lobbowaniŏ ôd społecznych ôrganizacyji, we tym politycznyj reprezyntacyje ôpolskij niymieckij myńszości, dokludziyły do uchowaniŏ ôsobnego ôpolskigo wojewōdztwa ze wiynkszościōm Gōrnego Ślōnska we nowym tajlōngu. Terŏźnie, niykere ślōnske regiōnalne ôrganizacyje, durś wołajōm do zrobiyniŏ jednego a spōlnego gōrnoślōnskigo wojewōdztwa we historycznych granicach Gōrnego Ślōnska.

## Geografijŏ
Ôpolske wojewōdztwo mŏ wiyrchniã 9411,87 km². Ze populacyjōm kole 980 tys. je nojmyńszym pod wzglyndym wielości ludzi a wiyrchnie wojewōdztwym Polski. Ônego wiyrchnia stanowi 3% wiyrchnie Polski.

## Administracyjny tajlōng
Ôpolske wojewōdztwo je potajlowane na 11 ziymskich krysōw a 1 grodzki krys (Ôpole).

## Urbanizacyjŏ
We ôpolskim wojewōdztwie je 37 miast, w tym jedno na prawach krysu.
Kennesaw

**Kennesaw** je mjasto we USA, we sztaće Georgia, we hrabstwje Cobb. Podug danych ze Wszechoubecnygo Wykozu ze 2000 roka, mjyszkoło sam 27 765 ludźi.

Mjasto je znůme jako "Gun Town" (Mjasto Giwerůw), skirz tygo, co we 1982 Mjejsko Rada uchwalůła co kożda gowa familiji mo trzimać we chałpje nabito giwera. Rok ńyskorzi wkludzůno poprowka do uůnygo przepisu, kero dozwalo, coby ńy muśeli mjeć giwerůw perzůny, kere za pjerůna ńy chcům, przestympcy a ze psychicznymi a fizycznymi ńymocůma.
Charkowski uobwůd

**Charkowski uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 31 415&nbsp;km², ludźi 2 737 200 (na 2013 rok). Je potajlowany na 27 rejůnůw.

Stolicům uobwůdu je Charkůw.
Lymberski uobwůd

**Lwowski uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 21 833&nbsp;km², ludźi 2 555 834 (na 2006 rok). Je potajlowany na 20 rejůnůw.

Stolicům uobwůdu je Lymberg.
Iwanofrankiwski uobwůd

**Iwanofrankiwski uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 13 900&nbsp;km², ludźi 1 388 000. Je potajlowany na 14 rejůnůw.

Stolicům uobwůdu je Iwano-Frankiwsk.
Ternopilski uobwůd

**Ternopilski uobwůd** – uobwůd, jednostka admińistracyjnego dźelyńo Ukrajiny. Wjyrch 13 823&nbsp;km²,  1 107 224 půmjyszkańcůw (01.03.2022). Je potajlowany na 17 rejůnůw.

Stolicům uobwodu je Ternopil.
Zakarpacki uobwůd

**Zakarpacki uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 12 777&nbsp;km², ludźi 1 241 887. Je potajlowany na 13 rejůnůw.

Stolicům uobwodu je Użhorod.
Sömmerda

**Sömmerda** je mjasto we Mjymcach, we landźe Turyngijo. Je śedźibům krysu Sömmerda. Mo 80,7&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2009 roku půmjyszkowało sam 20 005 ludźi.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta mjasta
Noemi

**Veronica Scopelliti**, pseudůńim **Noemi** (rodz. 25 styczyń 1982 we Rzimje we Italiji) – italsko pjosynkorka.

## Dyskůgrafijo
### Albůmy
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Italijo - #44 Ojropa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Italijo - #42 Ojropa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Italijo)

### EP
* 2009 - *Noemi* (#8 Italijo - #97 Ojropa)

### Single

* 2009 - *Briciole* (#2 Italijo - #51 Ojropa)
* 2009 - *L'amore si odia* (#1 Italijo - #34 Ojropa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Italijo - #42 Ojropa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Italijo - #47 Ojropa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

## Sanremo Festival
* 2010 - *Per tutta la vita* (Diego Calvetti, Marco Ciappelli) - 3:14

## Tour
* 2009 - *Noemi tour*:  Italijo
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I*:  Italijo
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II*:  Italijo,  Słowyńijo
* 2011 - *RossoNoemi tour*:  Italijo

## Necowe uodwołańa

* Noemiofficial.it
Czerńowjecki uobwůd

**Czerńowjecki uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 8097&nbsp;km², ludźi 900 000. Je potajlowany na trzi rejůny.

Stolicům uobwodu sům Czerńowce.
Chersůński uobwůd

**Chersůński uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 28 461&nbsp;km², ludźi 1 172 689.

Je potajlowany na 18 rejůnůw. Stolicům uobwůdu je Chersůń.

## Etniczny skłod
Chmjylńicki uobwůd

**Chmjylńicki uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 20 629&nbsp;km², ludźi 1 426 649.

Je potajlowany na 20 rejůnůw. Stolicům uobwůdu je Chmjylńicki.
Důńecki uobwůd

**Důńecki uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 26 517&nbsp;km², ludźi 4 449 636.

Je potajlowany na 18 rejůnůw. Stolicům uobwůdu je Důńeck.

## Dymografijo

## Przipisy
P2P

**P2P** (s ang. Peer-to-peer - růwny s růwnym) – model kůmuńikacyje we kůmputrowym necu, kery gwarantuje uobydwu zajtům růwnorzyndne prowa (na uopy do modela klijent-serwer).

We necach P2P kożdy kůmputer moge we jednym czaśe być klijyntym a serwerym. We nojbarzi popularnyj implymyntacyji modela P2P, kerům sům programy do mjyńyńo ze plikůma we Internecu kożdy wynzeł neca (kůmputer użytkowńika) uodgrywo rola serwera przijmujůnc kuplowańo uod inkszch użytkownikůw jakigo neca, a tyż klijynta, kej pobjyro dane s inkszych machinůw kere dźołajům we jednym necu. Půmjana danych je zowdy prowadzono bez pośredńictwa centralnygo serwera. Nec P2P mo płynno struktura, kero půmjyńo śe  znoleżńy uod tygo, jake kůmputry sům we ńij terozki zalogowane.
Tomáš Hanák

**Tomáš Hanák** (rodz. 27 merca 1957 we Kremnicy) – czeski szauszpiler.

Za bajtla mocka rajzowŏł, ze ôjcōma żōł dwa lata na Kubie. Ôd 1977 robiōł we tyjatrze Sklep za szauszpilera a autora. Grŏł we pŏru czeskich filmach, reklamach a programach, nŏjwiyncyj we Českej televízii. We 2005 zagrŏł we Hollywoodzkim filmie The brothers Grimm.

Mŏ babã a trzi bajtle.
Partizansk

**Partizansk** (rus.: *Партиза́нск*) je mjasto we Rusyji, we Nadmorskim Kreju. Mo sztatus mjejskigo rejůna (choby grodzki krys). Wjyrch: 1288,6&nbsp;km², 40 473 mjyszkańcůw (na 2010 rok). Mjejske prawa uod 1932.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Partizanska
Wołyński uobwůd

**Wołyński uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 20 143&nbsp;km², ludźi 1 057 214. Je potajlowany na 16 rejůnůw.

Stolicům uobwodu je Łuck.
Czerńihowski uobwůd

**Czerńihowski uobwůd** – uobwůd, jydnostka admińistracyjnygo tajlůngu Ukrajiny. Wjyrch 31 865&nbsp;km², ludźi 1 106 834 (2010).

Je potajlowany na 22 rejůny. Stolicům uobwůdu je Czerńihůw.

## Dymografijo

## Przipisy
Kamil Stoch

**Kamil Wiktor Stoch** (rodz. 25 maja 1987 we Zakopanem) – polski narćarski skoczek. Sztartuje we Puharze Śwjata.

Je indywidualny mistrz śwjata (wjelgo skoczńa we Val di Fiemme, 2013 a we drużyńe we Lahti, 2017) a brůnzowy medalista we drużyńe (Val di Fiemme, 2013 a Falun, 2015). Uolimpijski majster ze Soczi 2014 a ze Pjongczangu 2018. Za sezůn 2013/2014 a za sezůn 2017/2018 erbnůł Kryształowo Kugla.

## Puhar Śwjata

## Necowe uodwołańa

* Wizytůwka na neczajće fis-ski.com
Jawor (mjasto)

**Jawor** (dowńi *Jawr*, mjym. *Jauer*) – mjasto we Dolnym Ślůnsku, we jaworskim kryśe, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, na kraju Sudetůw.

Do 1945 Jawor noleżał dů Mjymcůw (we *Regierungsbezirk Liegnitz*), potym do Polski.

We Jaworze je znany luterański Kośćůł Pokoju (*Friedenskirche*) ze XVII stoleća, we 2001 wpisany na Lista Śwjatowygo Dźedźictwa UNESCO.
Hosni Mubarak

**Hosni Mubarak** (rodz. 4 maja 1928 we Kafr el-Meselha, um. 25 lutygo 2020 we Kajirze) - egipski polityker, prezydynt Egiptu uod 14 paźdźerńika 1981 do 11 lutygo 2011. Skirz protestůw uoddoł władza armije.
Brynno

**Brynno** (pol. *Brenna*) – dźedźina we Ślůnsku, we ślůnskim województwje, we ćeszyńskim kryśe, śedźiba gminu. Leży we Ślůnskim Beskidźe na wyżce 420 metrůw n.p.m..

Bez wjeś płyńe rzyka Brynńica.

Brynno znůmo je jak uostrzodek turystyki (cesty lo turystůw) a źimowych szportůw.
Bytōmske ksiynstwo

**Bytōmske ksiynstwo** (, , , ) było ślōnskim ksiynstwym na Gōrnym Ślōnsku ze stolicōm we Bytōmiu. Ksiynstwo istniało we latach 1284 - 1498 a niyskorzij tyż we latach 1532 - 1742 jako swobodne stanowe państwo.

Ôd 1286 roku było lynnym Czeskigo Krōlestwa.
Czorno Wisełka

**Czorno Wisełka** (pol. *Czarna Wisełka*) – zdrzůdłowy potok we Ślůnskim Beskidźe, kery wroz ze Bjołom Wisełkům daje anfang rzyce Wisła.

Czorno Wisełka zaczyno bjyg na połedńowo-zachodńim stoku Barańej Gůry we sztadźe Wisła. Je dugo na 9 kilomyjtrůw; nojwjynksze dopływy (wykapy) to Wolny a Koźli Wjyrch.
Podolsk

**Podolsk** (rus. *Подольск*) – mjasto we Rusyji, nojwjynksze we moskewskim uobwodźe, rozryglowane nade rzykům Pachra. We 2002 mjyszkało sam 180,963 ludźi.

Mjejske prawa Podolsk mo uod 1791 roka. Je srogim uostrzodkem industryje.
Piotr Żyła

**Piotr Paweł Żyła** (rodz. 16 styczńa 1987 we Ćeszynie) – polski narćarski skoczek, reprezyntant Polski, mistrz śwjata we drużyńe (2017), indywidualnie brůnzowy medalista (2017) a we drużyńe (2013, 2015), brůnzowy medalista uolimpijski we drużyńe (2018). Sztartuje we Puharze Śwjata.

## Puhar Śwjata

## Neecowe uodwołańa
* Wizytůwka na neczajće fis-ski.com
Januszkowice

**Januszkicy** (pol. *Januszkowice*) – wjeś we uopolskim wojewůdztwje, we krapkowickim kryśe, we gmińe Zdźeszowicy.

We wsi je wjele zalonych żwirowńi i torfowni.
Julia Gillard

**Julia Elieen Gillard** (rodz. 29 wrześyńa 1961 we Barry, Walijo, Wjelgo Brytańijo) – australijsko politykerka, prawńik, uod 24 lipca 2010 je prymjerym Australije.
Corbin Bleu

**Corbin Bleu Reivers** (rodz. 21 lutygo 1989 we Brooklyńe, Nowy Jork), amerikański pjosynkorz, szauszpiler a model.

## Dyskografijo
* 2006-High School Musical Soundtrack
* 2007-Another Side **(Sztudyjne albůmy)**
* 2007-Jump In! Soundtrack
* 2007-High School Musical 2 Soundtrack
* 2007-Disneymania 5
* 2007-Disney Channel Holiday
* 2008-High School Musical 3: Senior Year soundtrack
* 2008-Radio Disney Jams 10
* 2008-Minutemen Soundtrack
* 2009-Hannah Montana 3
* 2009-Disney Channel Playlist
* 2009-Speed of Light **(Sztudyjne albůmy)**

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Corbin Bleu
Pyjter Apostoł

**Pyjter Apostoł**, tyż: **Szymůn Pyjter** (rodz. we Betsaidźe, um. we 67 roku we Rzimje) – apostoł, uod rzimskokatolickigo kośćoła poważany za pjyrszygo papjyża, śwjynty podug katolikůw a we prawosłowju, mynczynńik krześćijański.

Uůnygo żywot je uopisany we wańelijach a apostolskich dźejach.

Podug Wańelije Matyjusza, Pyjter dostoł uod Jezusa uobjetńica:


```
Tak jo ći padom: ty jeżeś Pyjter [skoła],
a na uůnyj skole postowja můj Kośćůł,
a ajnfarty pjekła uůnygo ńy zmogům.
A ćebje dům klucze uod Ńybjeskigo Krůlestwa,
co ino zametlosz na Źymji, bydźe zametlane i we Ńebje,
a co ino uodmetlosz na Źymji, bydźe uodmetlane i we Ńebje.
(Mt 16,18-19)
```


Skirz tego je uod katolikůw poważany za pjyrszo gowa Kośćoła.
Irena Kwiatkowska

**Irena Kwiatkowska** (rodz. 17 wrześńa 1912 we Warszawje, um. 3 merca 2011 we Kůnstanćińy-Jeźornyj) – polsko szauszpilerka tyjatralno, filmowo a telewizyjno a kabarytowo artystka. Nojbarźi znůmo ze role "Robotnyj baby" ze seryjala *[[Czterdziestolatek]]* (śl. "*Sztyrdźestolotek*").

### Necowe uodwołańa
* Filmografijo we IMDB
* profil we serwiśe e-teatr.pl (we polskij godce)
Mary (elefant)

**Mary** to bůła azyjotycko elefańćica, kero wystympowoła we cyrkuśe *Sparks World Famous Shows*. Uůnyj los je kajńikej dowany kej przikłod na ńyprawe tryjtowańy gadźiny na anfangu XX stolećo.

12 wrześyńa 1916 Mary roztrzasła gowa Redowi Eldridge'owi, kery bůł dźyń wcześńij wźynty do roboty jako pomager tresera. Bůło to bestůż, co elefańćica bůła uod ńygo sztruchano a śe znerwowoła.

Publiczno uopińijo zaczła domagać śe, coby elefańćica, keryj dano dekmjano *Murderous Mary* (*Zabůjczo Mary*) zaszlachtować. Na drugi dźyń, 13 wrześyńa 1916, właśćićel cirkusu Charlie Sparks postanowjůł, co elefańćica trza powjyśić. Wywjůz uůnům do Erwin, a tam chycůno ja za chyrtůń a dźwigńynto rugcugem, na co filowoło przez 2500 ludźi. Za pjyrszym rozym urwoła śe lina, bez cůż dano mocńyjszo i za drugim rozym uůna powjyszůno umrziła, a ńyskorzi Mary pochowano wele banowyj sztreki.

### Zdrzůdła
* The Day They Hanged an Elephant in East Tennessee
* The Hanging of Mary the Elephant
An Dehai

**An Dehai** (Hanyu pinyin: Ān Déhǎi, Wade-Giles An Te-hai, chiński tradycyjny szrajbůnek 安德海, chiński ajnfachowy szrajbůnek 安德海) (um. 1869), chiński polityker, głůwny eunuch Zakozanygo Mjasta we rokach 1861 – 1869. Jedyn ze głůwnych wspůłpracownikůw cysarzowyj Cixi.

Asystowoł przi ceremoniji welowańo na krůlewske baby a kůnkubiny we 1851, we kerym Jehonala przikuplowano do harymu. Podug jednyj ze relacyji, przi wojowańu o władza po tym kej umrził Xianfenga doł kśyńću Gongowi brif uod gdůw po uůnym władcy, we kerym wzywano uůnygo a kśyńća Chun do rajzy ku Rehe (Dżehol). Pora dńůw ńyskorzi, we tajymńicy przed regyntůma, zorganizowoł tref spiskowcůw. We 1861, we uznańu uůnygo zasugůw, dostoł robota kej głůwny eunuch. Stoł śa jydnym ze nojbliższych spůłpracowńikůw cysarzowyj Cixi, kero doła uůnymu uorgańizowańy szpasu we uůnyj apartamyntach. Uůnygo ajnflus na cysorski dwůr bůł tak festylny, co we przitomnośći inkszych dworzanůw ćepoł śe do drugij regyntki, Ci'an.

Jak prziszło do coroz srogszyj zwady mjyndzy Cixi a kśyńćym Gongem we 1865, mjoło to tyż ajnflus na tryjtowańy uůnygo politykera uod głůwnygo eunucha. Zaczůn tryjtować uůnygo ńyprawo a pokozywać mu pogarda, łomoł przi uůnym normy uod etykety.. Wykorzistoł swůj ajnflus coby arystokracyjo doła mu cynny ring. Ńyskorzi, mimo aże Cixi prośůła go, coby tygo ńy robjůł, aśił śe uůnym ringym we przitomnośći somygo Gonga. Chćoł uůnygo půńiżyć a coby dostoł chyńći do zymsty.

Můnarchini, kero chćoła chrůńić An Dehai, postanowjůła doć go kajś poza stolica na jaki czas. Mjoł wyjechać na połedńe Chin coby lo uůnyj wybrać jake ńydbowne tkańiny. Bůło to ńy do zgody ze cysorskim prawym, podug kerygo eunuchy mjoły zakaz opuszczańo stolicy. An Dehai ruszył mimo to we rajza, a uorszak kery ś ńim jechoł zajmowoł pora bogato zdobjůnych łodźůw. We mjastach, we kerych zatrzimywoł śe faworyt Cixi bůł przijmowany kej cysorski wysłanńik. Wroz ze głůwnym eunuchym rajzowoł Ding Baozhen, gubernatůr prowincyji Shandong. Bůł uůn uůnygo wrogym, od kedy zmuszůno go coby przekazoł uůnymu 10 tyś. liangůw strzybła. Przi jydnym ze postojůw posłoł do kśyńća Gonga posłańca ze wjeśćům, co złomano zakoz przebywańo eunuchůw poza stolicům. Uůna wjeść dotarła tyż do Ci'an, kero postanowjůła zlikwidować uůnygo dygńitarza, kerygo ńynawidźůła. Wydoła edykt, we kerym kozała dać uůnygo do cuchthauzu a ńyskorzi zaszlachtować. Rozkaz wykůnano pod nadzorym Ding Baozhena. Zwłoki An Dehaia pogrzebano na kirchofje, na kerym chowano dźodůw.

## Bibliografijo
* Laidler Keith "Ostatnia cesarzowa", Wyd. Muza, Warszawa 2006, ISBN 83-7319-728-1
* Vasilij Âkovlevič Sidihmenov "Ostatni cesarze Chin" Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1990, ISBN 83-216-0900-7
Autobana A4 (Polsko)

**Autobana A4** (pol. *Autostrada A4*) – nojdugszo autobana we Polsce. Bjygńe we jeji połedńowyj tajli uod grańice ze Mjymcůma bez dolnoślůnske, uopolske, ślůnske, małopolske wojewůdztwo a podkarpacke wojewůdztwo, do grańicy ze Ůkrajinům.

Je dugo na 672,75 km.

Nojbarzi znůme mjasta bez kere abo wele kerych bjygńe autobana A4 we 2013 roku to Zgorzelec, Bolesławjec, Ligńica, Wrocław, Uopole, Glywicy, Zobrze, Ruda Ślůnsko, Chorzůw, Katowicy, Myslowicy, Jaworzno, Krakůw, Tarnůw, Dymbica, Rzeszůw.

A4 je tyż tajlům mjyndzynarodowyj cesty E40.
Lisa Gerrard

**Lisa Germaine Gerrard** (rodz. 12 kwjećyńa 1961 we Melbourne) – australijsko śpjywoczka, kůmpozytorka a szauszpilerka. We 1981 uostoła człůnkem skupiny Dead Can Dance. We 90. rokach zaczła solowo karjera. Terozki znůmo jako kůmpozytorka filmowyj muzyki. Wroz ze Hansym Zimmerym bůła nůminowano do nadgrody Uoskara za muzyka do filma Gladiator. Uůnyj chopym je Polok, Jacek Tuszewski, ze kerym mo cera Lashna.

## Dyskografijo
* *The Mirror Pool* (1995)
* *Duality* (1998) (s Pieterem Bourke)
* *Whale Rider* (2003, soundtrack do filma uo jednakim mjańy)
* *Immortal Memory* (2004) (s Patrickym Cassidy)
* *A Thousand Roads* (2005) (s Jeffym Rona)
* *Ashes and Snow* (2005) (s m. in. Patrickym Cassidy, Michaelym Brookem, Nusrat Fateh Ali Khanym)
* *The Silver Tree* (2006)
* *The Best of Lisa Gerrard* (2006)
* *Farscape* (2008) (s Klausym Schulze)
* *The Black Opal* (2009) (s Michaelym Edwardsym, Patrickym Cassidy, Pieterym Bourke a Jamesym Orrym)
* *Departum* (2010) (s Marcello De Francisci)

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Lisy Gerrard
* Profil we imdb
Stepan Bandera

**Stepan Bandera** (rodz. 1 styczńa 1909 we Starym Uhrynowi, um. 15 paźdźerńika 1959 we München) – ukrajiński politikier nacyjonalistyczny.

Dźołocz lo samostanowjyńo Ukrajiny, wespłůzrichtowoł rewolucyjno ("banderowsko") frakcyjo Orgańizacyje Ukrajińskich Nacyjonalistůw (OUN-B). Skirz tego Poloki uoskarżajům, aże je uůn postrzedńo winny zbrodńi na Wołyńu a wschodnij Galicyji (wuůnczas bůł we kůncytracyjnym lagrze).

Zginůł we zamachu przirychtowanym uod agynta uod KGB Bohdana Staszyńskigo, kery użůł szpecyjolnyj pistoule co rozpylo cyjanek.
Wiktor Janukowycz

**Wiktor Janukowycz** (ur. 9 lipca 1950 we Jenakijewe) – ukrajiński polityker, prezydynt Ukrajiny uod 2010 do 2014, prymjer Ukrajiny uod 2002 do 2005 a 2006 do 2007.
Wiktor Juszczenko

**Wiktor Juszczenko** (ur. 23 lutego 1954 we Chorużiwce) – ukrajinśki polityker, prezydynt Ukrajiny uod 2005 do 2010, prymjer Ukrajiny uod 1999 do 2001.
Paryzol

**Paryzol** – zacha do chrůńyńo uod dyszczu, śńygu lebo słůńca. Uobyczńe je to kůnsek hadry na sztelůngu a kryka ze kerům śe uůn sztelůng trzimje. Mjano *paryzol* je ze italskij godki, we kery uoznaczo *słůńcochrůn*. Mjast hadry ńykere używajům papjůra (n.t.p. we Japůńije), a we krejach we kerych je srogo hyca uůnaczům śe paryzole ze liśćůw, nale uůne paryzole chrůńům ino uod słůńca.

Paryzole bůły znůme 4000 lot p.n.e. we starorocznym Egipće. Skłodany paryzol wynojdli Francuzy we 1715 roku.