Wrocław

**Wrocław** (, łac. *Wratislavia, Vratislavia*, niym.*,* śl-niym. *Brassel, Gruß Brassel*, , madz. *Boroszló*) – miasto na prawach krysu we połedniowo-zachodnij Polsce, siydziba władz dolnoślōnskigo wojywōdztwa a wrocławskigo krysu. Stolica a nojsrogsze miasto Ślōnska a Dolnego Ślōnska. Położōne we Postrzodkowyj Ojrŏpie, na Ślōnskij Nizinie, nad Ôdrōm a jeji sztyryma dopłygami.

## Geografijŏ
Miasto leży we cyntrum Dolnego Ślōnska, na Ślōnskij Nizinie.

### Klimat

## Historyjŏ

Miasto po rŏz piyrszy wzmiankowane w knif klarowny we roku 1000 we ferajnie ze założyniym biskupstwa, jednak ôsadnictwo słowiańske na Tumskim Ostrōwie było co nojmynij 150 lŏt wczaśnij. Ôd kōńca X stoleciŏ było pod panowaniym Piastōw. We 1035 roku, w ôkresie tm. Pogańskij Ryakcyje, źrōdła informujōm ô budowie pogańskij chrōmy wy mieście.

We XIII stoleciŏ dokōnano było lokacyje miasta na magdeburskim prawie, we 1335 miasto przeszło pod panowanie krōly Czech, niyskorzij (po krōtkim epizodzie panowaniŏ hōngaryjskigo) społym z Korōnōm Czeskōm ôstało włōnczōne do Habsburskij Mōnarchije.

We 1741 społym ze wiynkszościōm Ślōnska ôstało zdobyte bez Prusy, we ferajnie ze czym we latach 1741–1918 ôficjalne miano miasta brzmiała Krōlewske Stołeczne a Rezydencjalne Miasto Wrocław ().

Ôd 6 grudnia 1806 roku Wrocław ôblegany bōł bez wojska Napoleōna. Po miesiyncznym ôblynżyniu, 5 stycznia 1807 roku, jyneroł francuski Dominique Vandamme zdobōł Wrocław. Miasto stało sie pōnktym ôrganizacyjnym polskich legiōnōw, kerych numer ôkryślōno było na 8400 rekrutōw. We 1807 roku Vendamme zarzōndziōł rozebranie fortyfikacyje naôbkoło miasta. Wrocław na tym użōł, bo bastiōny a mury ôgraniczały rozrost przestrzynny cyntrum. Pod panowaniym Francyje Wrocław ôstŏwoł do roku 1813, we kerym Napoleōn pōniōs klynskã, a miasto wrōciyło zaś pod panowanie Prus.

Na zaczōntku XIX stoleciŏ miasto zamiyszkane było bez 78 tysiyncy ôsōb (dane ze 1819). W chycie stoleciŏ liczba ludności przekroczyła 150 tysiyncy, we 1870 – 200 tysiyncy, pōł milijōna przi ôsiōnganiu na zaczōntku XX stoleciŏ (pdl. zestawiyniŏ Heinza Rogmanna ze roku 1937 we 1910 miyszkało wy mieście 512.105 ôsōb, za to pdl. suplementu yncyklopedyje Orgelbranda jejich wielość wynosiyła 510.929 ôsōb).

W czasie I wojaczki światowyj Wrocław niy bōł ôblegany. W latach 1918–1945 (po listopadowej rewolucyji) Miasto Stołeczne Wrocław (*Hauptstadt Breslau*). 25 siyrpnia 1944 roku miasto ôstało ôgłoszōne festōngym (*Festung Breslau*), 19 stycznia 1945 roku na byfel gauleitera Ślōnska Karla Hanke dokōnano było przimusowyj pieszej ewakuacyje wiynkszości ôstŏwajōncyj jeszcze wy mieście ludności cywilnyj. 13 lutego 1945 roku Armijŏ Czyrwōnŏ, napoczła ôblynżynie *Festung Breslau*. 8 marca kōmynda *Festung Breslau* przejōn Hermann Niehoff. Jego poprzednik, Hans von Ahlfen, ôpuściōł miasto fligrym dwa dni niyskorzij. 16 marca fabrykŏrze przimusowi napoczli wyburzanie kamynic a budowanie lotniska na placu Grunwaldzkim. We nocach 1/2 kwietnia 750 ruskich fligrōw napoczło masowe bōmbardyrowania Wrocławia. 6 mŏja we godzinach wieczornych, we wili Colonia przi ul. Rapackigo 14 podpisano akt kapitulacyje Wrocławia. Podpisujōm go jyn. Niehoff jak tyż jyn. Władimir Głuzdowski. We wyniku bojōw miyndzy Armijōm Czyrwōnōm a Wehrmachtem ôstało zniszczōne 70% miasta, a zabudowa niykerych dzielnic ôstała wyrōwnanŏ z ziymiōm.

2 siyrpnia 1945 na poczdamskiej kōnferyncyji zapadła decyzyjŏ ô prziznaniu Wrocławia Polsce. Wiynkszość miymieckich miyszkańcōw miasta ôstała musowo przesiedlona do sowieckij cōuny ôkupacyjnej Miymiec. Do Wrocławia za to zaczła napływać ludność polskŏ, zaôbycz z cyntralnyj Polski (ôkolice Kielc a Łodzi) a Wielkopolski jak tyż wysiedleni miyszkańcy weschodnich rubieży przedwojynnyj Polski, zaôbycz ze Lymberga a ôkolic, a tyż ze Wileńszczyzny.

## Ludność
Sztwŏrte pod wzglyndym numera ludności miasto w Polsce – ôficjalnie 643 782 miyszkańcōw, piōnte pod wzglyndym wiyrchnie – 292,82 km². Ze narachowań MPWiK a policyje wynikŏ, iże istny numer ludności Wrocławia wynosi ôd 825 tysiyncy do 1 milijōna ôsōb. Wrocław je cyntrum rosnōncej wrocławskij aglomeracyje, kerõ zamiyszkuje taksowano 1,25 mln ôsōb.

Liczba ludności Wrocławia na przestrzyństwach lŏt:

ImageSize=width:900 height:300
PlotArea=left:60 right:30 top:25 bottom:30
TimeAxis=orientation:vertical
AlignBars=late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat=yyyy
Period=from:0 till:700000
ScaleMajor=unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor=unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:22 align:left
 bar:1526 from:0 till:22000
 bar:1710 from:0 till:40890
 bar:1849 from:0 till:110702
 bar:1871 from:0 till:207997
 bar:1890 from:0 till:335186
 bar:1900 from:0 till:422709
 bar:1910 from:0 till:512105
 bar:1919 from:0 till:528260
 bar:1933 from:0 till:625198
 bar:1939 from:0 till:629565
 bar:1946 from:0 till:170656
 bar:1955 from:0 till:378619
 bar:1965 from:0 till:474199
 bar:1975 from:0 till:575890
 bar:1985 from:0 till:637207
 bar:1991 from:0 till:643640
 bar:2000 from:0 till:633857
 bar:2010 from:0 till:632996
 bar:2020 color:cobar2 from:0 till:643782
PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1526 at: 22000 text: 22.000 shift:(-15,5)
 bar:1710 at: 40890 text: 40.890 shift:(-15,5)
 bar:1849 at: 110702 text: 110.702 shift:(-16,5)
 bar:1871 at: 207997 text: 207.997 shift:(-17,5)
 bar:1890 at: 335186 text: 335.186 shift:(-17,5)
 bar:1900 at: 422709 text: 422.709 shift:(-17,5)
 bar:1910 at: 512105 text: 512.105 shift:(-17,5)
 bar:1919 at: 528260 text: 528.260 shift:(-17,5)
 bar:1933 at: 625198 text: 625.198 shift:(-17,5)
 bar:1939 at: 629565 text: 629.565 shift:(-17,5)
 bar:1946 at: 170656 text: 170.656 shift:(-16,5)
 bar:1955 at: 378619 text: 378.619 shift:(-17,5)
 bar:1965 at: 474199 text: 474.199 shift:(-17,5)
 bar:1975 at: 575890 text: 575.890 shift:(-17,5)
 bar:1985 at: 637207 text: 637.207 shift:(-17,5)
 bar:1991 at: 643640 text: 643.640 shift:(-17,5)
 bar:2000 at: 633857 text: 633.857 shift:(-17,5)
 bar:2010 at: 632996 text: 632.996 shift:(-20,5)
 bar:2020 at: 643782 text: 643.782 shift:(-25,5)


## Ekōnōmijŏ
We Wrocławiu produkowane sōm autobusy, wagōny, sprzynt AGD, postrzodki chymiczne i elektrōnika. Dynamicznie rozwijŏ sie sektōr IT (software wnyntrzne fyrm, software na ôbsztalowanie), tyż mocka zagranicznych fyrm (bp. Siemens, BenQ, LG (LG Philips + 6 podwykonawcōw + LG Electronics), Volvo, HP, QAD, Bombardier Transportation, Whirpool, 3M, Bosch, Wabco, Fagor etc.). Siemens dyrekt przenosi swoje cyntra programistyczne do Wrocławia. Swoje siydziby majōm sam nastympujōnce banki: BZ WBK, Lukas Banka, Eurobank, Santander Consumer Bank (dŏwnij PTF Bank), Banka Spōłprace Europejskij. Wy mieście dzioła nojsrogszŏ wielość fyrm leasingowych jak tyż windykacyjnych w krŏju, w tym nojsrogszy Europejski Fundusz Leasingowy. Srogi ôstrzodek industryje farmaceutycznego; US Pharmacia, Hasco-Medycyna, Galena, 3M, Labor, S-Lab, Herbapol.

## Edukacyjŏ

Wrocław przinŏleży do nojsrogszych we Polsce uniwersyteckich ôstrzodkōw. Życie usōndkowe skupiŏ sie naôbkoło wyższych uczelniōw z uniwerzytetym rachujōncym 47 000 sztudyntōw i politechnikōm (bez 40 000 sztudyntōw) na czole.

Założōnŏ w 1950 roku Akadymijŏ Medycznŏ we Wrocławiu posiadŏ tradycyje bildowaniŏ siōngajōnce 1811 roku.

Uniwerzytet Ekōnōmiczny we Wrocławiu – powołany we 1947 roku grōmadzi bez 18 000 sztudyntōw. Uniwerzytet Przirodniczy we Wrocławiu założōny w 1951 roku je jednym ze nojsrogszych tyj zorty w krŏju, z numerym bez 13 000 sztudyntōw.

Ôkrōm licznych placōwek państwowych w Wrocławiu mieści sie zgolymy numer prywatnych uczelniōw a badawczych ôstrzodkōw.

## Transport

### Drōgowy transport
Bez Wrocław przebiygajōm:
* autobana A4 (E40)
* ekspresowŏ drōga nr S5 (E261)
* krajowŏ drōga nr 5
* autobana A8 (E67)
* ekspresowŏ drōga nr S8 (E67)
* krajowŏ drōga nr 35
* krajowŏ drōga nr 94
* wojewōdzkŏ drōga nr 342
* wojewōdzkŏ drōga nr 347
* wojewōdzkŏ drōga nr 372
* wojewōdzkŏ drōga nr 359
* wojewōdzkŏ drōga nr 395
* wojewōdzkŏ drōga nr 455

### Szynowy, flugowy a wodny transport
Wrocław je wŏżnym banowym wyndzłem (Wrocław-Brochōw - 2. nojsrogszy banowy wyndzeł sztela towŏrowŏ w krŏju), ze Wrocławia wychodzōm sznōrze banowe w richtōngach: Leszno-Poznań, Ôpole-Lubliniec, Legnica-Zgorzelec, Głogōw-Grinberg, Kłodzko-Kudowa Zdrōj, Wałbrzych-Lelynia Gōra, Ôleśnica-Ôstrów Wielkopolski. Miasto posiadŏ miyndzynŏrodowe lotnisko na Strachowicach jak tyż port rzyczny na Ôdrze.

### Miastowy zbiorowy transport
Miastowy zbiorowy transport w Wrocławiu używŏ z sztrasban i autobusōw. Rozległy nec tramwajowy je jednym z srogszych w krŏju, jednak niy ôbsuguje mocka gynsto zamiyszkanych ôsiedli takich jak *Kozanów*, *Psie Pole*, *Gaj* eli *Zakrzów*, sznōrze autobusowe stanowiōm tedyć rōwnorzōndny postrzodek transportowy. Kōmunikacyjõ ôbsugujōm MPK Wrocław jak tyż myńsi prywatni przewoźnicy: *Dolnośląskie Linie Autobusowe*, *Polbus* oraz *Urbus*.

## Kultura
Wrocław je jednym z nojwŏżniyjszych ôstrzodkōw kulturalnych i intelektualnych w Polsce, ô dugij tradycyji. Prestiż miasta ôkryślŏ niy ino srogi numer tyjatrōw, muzeōw, kin i galeryje kōnsztu fungujōncych w zakrysie kultury, atoli tyż pokaźna wielość roztōmajtych i ôryginalnych trefiyń artystycznych, czynsto gradusa miyndzynŏrodowyj. Wrocław zapewniŏ swojim mieszkańcōm i turystōm możebnie szyrokõ ôfertã kulturalnõ – ôd muzyki dŏwnyj do projektōw z przestrzyństwa kōnsztu modernyj. Wizytkōm kulturalnōm Wrocławia stały sie festiwale muzyczne ô miyndzynŏrodowym znaczyniu jak choby *Wratislavia Cantans*, *Festiwal Jazz nad Odrą*, *Dni Muzyki Starych Mistrzów*, *Przegląd Piosenki Aktorskiej*, *Międzynarodowe Zaduszki Jazzowe*, *Wrocławskie Spotkania Teatrów Jednego Aktora i Małych Form Teatralnych*, *Międzynarodowy Festiwal Dialog Wrocław*. Widziane już w Europium stały sie rychtowane z rozmachem przedstŏwiynia ôperowe ôrganizowane w wrocławskiej Hale Stoleciŏ.

## Szport

* fusbal: Śląsk Wrocław, Ślęza Wrocław, Parasol Wrocław, KS AZS Wratislavia
* żużel: WTS Wrocław
* korbbal: Śląsk Wrocław, Ślęza Wrocław
* bal rynczny: Śląsk Wrocław
* siatkōwka: Gwardia Wrocław
* pływanie: MKS Juvenia Wrocław, Śląsk Wrocław
* boks: Gwardia Wrocław
* wioślarstwo: KS AZS Wratislavia
* strzelectwo: Śląsk Wrocław

## Administracyjŏ
Wrocław tajluje sie administracyjnie na 48 ôsiedli, stanowiōncych jednotki spōmocne miasta. Dŏwnieć miasto skłŏdało sie z 5 dzielnic: *Psie Pole*, *Śródmieście*, *Stare Miasto*, *Krzyki*, *Fabryczna*, kere terŏźnie niy posiadajōm włŏsnyj natury prawnyj, stanowiōm jednak durch kryterium ôrganizacyje mocka amtōw i instytucyje.






## Kamracke miasta

## Ôsoby zwiōnzane z Wrocławiem
* Nicolaus Henelius (nar. 1582 we Prudniku, um. 1656 we Wrocławiu) – historyk
* Max Glauer (nar. 1867 we Wrocławiu, um. 1935 we Ôpolu) – fotografista
* Walenty Wojciech (nar. 1868 we Grzawie, um. 1940 we Wrocławiu) – biskup
* Jan Miodek (nar. 1946 we Tarnowskich Gōrach) – gŏdkoznawca
* Mateusz Morawiecki (nar. 1968 we Wrocławiu) – polityker
* Agnieszka Dziemianowicz-Bąk (nar. 1984 we Wrocławiu) – politykerka


Plik:Nicolaus-Henel.jpg|Nicolaus Henelius
Plik:Max Glauer.png|Max Glauer
Plik:Valentin Wojciech JS.jpg|Walenty Wojciech
Plik:Jan Miodek 2006.jpg|Jan Miodek
Plik:Mateusz Morawiecki Prezes Rady Ministrów (cropped).jpg|Mateusz Morawiecki
Plik:Agnieszka Dziemianowicz-Bąk 2016.jpg|Agnieszka Dziemianowicz-Bąk


## Panoramy miasta






## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta Wrocławia (pl)