Ślōnsko godka

**Ślōnsko godka** (tyż: **ślōnsko mŏwa**, **ślōnski jynzyk**, **ślōnsko rzecz;** miyndzy Ślōnzokami: **pō naszymu**) – godka, keryj używajōm rdzynne miyszkańce Gōrnego Ślōnska a reliktowo czyńść miyszkancōw Dolnego Ślōnska. We Norodowym Wszechôbecnym Wykozie we 2011. roku wiyncyj jak 509 tauzynōw ludzi poświodczōło ślōnsko za dōmowo godka. Niykere ś nich przebywajōm za granicami Polski - we Miymcach, Czeskij Republice a USA. Ślōnsko godka podug SIL International wrachowuje sie do lechickij grupy zachodniosłowiańskich godkōw. Nojbliższe jij godki to lasko, morawsko, polsko, czesko a słowacko, we dalszym zokrysie blizki sōm jij tyż sorbske godki a kaszubsko godka.

Ślōnsko mŏwa ôdrōżnio sie ôd inkszych gŏdkōw na plaszczyznach: leksykalnyj, fōnetycznyj a składniowyj. Ślōnskŏ gŏdka historycznie nojsrogszy wpływ erbowała ôd niymieckij gŏdki, a ôsobliwie dialekty ślōnskij gŏdki używane we ôbszarach przodzij zamiyszkowanych ôd etnicznych Niymcōw. We myńszym stopniu wpływała na ślōnski czeskŏ gŏdka, a we ôstatnich wiekach tyż polskŏ gŏdka.

## Mianowaniy
### We ślōnskij godce
Godka mo moc roztōmajtych mianōw, używanych rzodzij lebo czyńścij. W Internecu nojbarzij popularne je *ślōnsko godka*. Drugim używanym tyż je adjektiw *ślōnski*, kery pochodzi ôd ausdruku "jynzyk ślōnski" (same słowo *jynzyk* je we tym znaczyniu rzodke); podobnie je we gōrno- a dolnosorbskij godkach, kaj używo sie ôkryślyniōw *hornjoserbski* a *dolnoserbski*, nale słowo godka mo sie tam jako *reč* a *rěc* i je babskij zorty.

Roz za kedy trefio sie tyż pojstrzōd rodzimych ludzi, co używajōm godki, godki ôkreślynia: *pō naszymu*, *ślōnsko rzecz*, *prawiyniy*, *rzōndzyniy*, *ślōnsko mołwa* (tyż: *mowa*).

### We polskij godce
Skuli tego, co ślōnski niy mo sztatusa godki we przekōnaniu niykerych polskich godkoznowcōw, godo sie ô nij *dialekt śląski* (ślōnski djalekt) a roz za czas tyż *gwara śląska* (ślōnsko gwara).

We polskij naukowyj literaturze dōminuje poglōnd, co etnolekt ślōnski je we rōmach polskij godki jednym ze sztyrech dialektōw, co swōj plac zajmuje przi dialektach wielgopolskim, małopolskim a mazowieckim. Tako zwany *dialekt śląski* mo dalij być podzielōny na gwary, tj. cieszyńsko, ôpolsko, głogōwecko, atd. Podle tyj wiynkszościowo zgodliwyj ôpinije ô ślōnskij godce, miano *gwara śląska* je feler, bo gwarōw je moc pod jednym *ślōnskim dialektym*.

### We inkszych godkach
Nojczyńścij miano lo godki pochodzi ôd łacińskigo miana Ślōnska - Silesia. Bestōż je na tyn przikłod *Silesian language* (angelsko godka), *Langue silésienne* (francusko godka), *Sziléziai nyelv* (madziarsko godka) a *Силезский язык* (rusko godka). Niykere godki zaadaptowały miano zy miymieckigo *Schlesien*, do przikładu *Šlešcina* (gōrnosorbsko godka), *Schlesisk* (norwesko godka) a *Шлезиски јазик* (macedōńsko godka). We czeskij godce pado sie *Slezský jazyk* abo *Slezština*.

## Fōnologijo
### Samogłoski

We ślōnskij godce idzie wyrōżnić 7 samogłoskōw, nale we niykerych dialyktach na liczba może być wiynkszo.

Podstawowo samogłoskowo systema rozrōżnio samogłoski [a], [e], [ɛ], [i], [ɔ], [o], [u], [ɨ], szkryflanych jak a, e, e, i, o, ō, u a y.

Zachodnie dialekta majōm tyż nosowe źwiynki: [ã], [ĩ], [õ], [ɨ̃]

## Historyjo

Piyrszym handszriftym, co sie ô nim prawi, iże we nim była użyto ślōnsko godka, je Ksiynga hynrykowsko (Hańcowy Festbuch). Pojawio sie tam wywołane zdanie: *dai ut ia pobrusa a ti poziwai*, co ôznaczo *dej, dyć jo pobrusza, a ty poczywej* (pol: *daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij*). Skuli tego, co te zdaniy je wiyncyj podane na ślōnsko godka, aniżeli na polsko, pokozała sie starość, eli je to blank ślōnski, abo polski, a jużci strzedniowieczny miszōng tych godkōw.

Po piyrszy roz miano *ligwa Sleziana* (ślōnsko godka) pokozało sie we chrōnice jednego żagańskigo klosztora, mianowanyj *Catalogus abbatum Saganensium*, co była napisano we XIV wieku (miyndzy rokami 1392 a 1422).

### Ślōnski dzisiej
W teroźnich czasach idzie spozorować chudoba a pomiyraniy ślōnskij godki pod wpływym polskij. Niykere gramatikowe kōnsztrukcyje, charakterystyczne lo ślōnskigo, miyniajōm sie na wszechôbecne polske, ntp. miast *Być na wielaś rokōw stary* godo sie czynsto *Mieć ileś lot*. Ślōnsko godka bywo tyż ôd niykerych widziano za godka ludzi bez ausbildōnga a niyôklanych.

Atoli ślōnsko godka tam, kaj je we użyciu, niy mo ôficyjalnygo sztatusa, to dziynki internecowi po prowdzie terozki ôdżywo. Brano je tyż do ryklamōw. Ze potocznyj godki ôddziylo sie typowy slang, powstowajōm nowe ôkreślynia, jak na tyn przikłod *mobilniok* (pol. *telefon komórkowy, komórka*) lebo *szlustydziyń* (pol. *koniec tygodnia, weekend*).

We 2007 zaczōn fōngować ferajn Pro Loquela Silesiana, kery dowo se za cyl piastowaniy a prōmowaniy ślōnskij godki. Postrzōd jigo założycielōw byli m.in. Bogdan Kallus, Mirosław Syniawa a Rafał Adamus.

## Słownictwo
Na formowaniy sie słownictwa godki wpływ miały borgi ze godkōw: polskij, czeskij (a rodszy morawskij, co fōnowała downij jak ôdrymbno godka), miymieckij (czyńścij ze germańskigo ślōnskigo dialektu, niźli ze standardowygo miymieckigo), a tyż słowackij. W tyj godce przewożo zachodniosłowiański zdrzōdłosłōw. Moc słōw je bliższych radszyj staropolskij godce, a tyż sōmsiednim dialektōm: wielgopolskimu i małopolskymu, niźli modernymu sztandardowymu polskimu.

Krōm tego idzie tyż nolyź słowa z takich godkōw jak: francusko, łacina, słowacko, starowysokomiymiecko, strzedniowysokomiymiecko, strzednioniderlandzko a italsko.
### Słownictwo typowo ślōnske

Chocia tela godek mioło wpływ na ślōnski, mo ôn tyż słowa, kere sōm typowo ślōnske. Niy ôbstały sie ône we inszych godkach, dialektach lebo gwarach, ôstały sie ino we ślōnskich. Godkoznowce za take ôkryślynia uznowajōm miyndzy inkszymi *swaczyna*, *kopruch*, *starzik*, *dokorzōnd* a inksze. Co wiyncyj, idzie tyż trefić jake słowa ślōnske we inkszych godkach. Borgami we polskij godce sōm ôkryślynia jodła, jako bajszpil modro kapusta, ciapkapusta a wodzionka (wodźōnka), nale sōm tyż take bez polskigo ôdpowiednika, ntp. familok. Roz na kedy ajnfachowo stosuje sie tyż ślōnske gysztele, jako bajszpil *po ptokach* (pol. *za późno*). We wilamowickim majōm słowo *uöbroz*, kere sie mo za polski wpływ, nale we literackij polskij godce niyma sie prelabializacyjo, tōż idzie te słowo rozpatrować tyż jak silesianizm.

## Dialykta a regiōnalne zrōżnicowaniy

Godka ślōnsko niy je wszandy jednako we wszyjskich tajlach Gōrnygo Ślōnska. Inakszy godo sie wele Cieszyna, inakszy – wele Ôpolo. To, co je mianowone u użytkownikōw ślōnskigo dialektōma, ôd niykerych godkoznowcōw polskich ôkreślo sie jak gwary ślōnskigo etnolektu. Spōłcześnie idzie wyrōżnić 7 ôdmianōw godki ślōnskij: cieszyńsko, gliwicko, jabłōnkowsko, kluczborsko, niymodlińsko, prōdnicko a ôpolsko.

Ślōnski niy je jydnolity a na rōżnych ôbszarach kulturowo-historycznych idzie trefić inksze znoczynia tych samych słōw, jak tyż jejich rōżno wymołwa. Czynstymi zjawiskami sōm m.in. prelabializacyjo, rozkłod nosowości, dyftōngizacyjo, syczyniy a jabłōnkowaniy.

## Kodyfikacyjo a godka literacko

Trwo robota nade wytworzyniym literackij godki ślōnskij. Używany we Internecu waryjant ślōnskij godki je ôparty zaôbycz na djalyktach, we kerych sie godo we becyrku Katowic a Gliwic. Ôd lot 30. XX w. egzystuje już ślōnsko mikrogodka literacko – laszsko, ustandaryzowano ô frydeckigo pisorza Erwina Goja, wywołanygo jak Óndra Łysohorsky, nale ôna bōła ôparto na grōńcie pogranicznyj ślōnsko-morawskij gwary gōrnoôstrawskij, beztōż niyma reprezyntantywno dlo cołkij ślōnskij godki.

Bibliotyka Kōngresu USA 18 lipca 2007 wpisała ślōnsko godka we regest godek świata. Ślōnsko godka ôstała tyż zaregistrowano we Miyndzynorodowy Ôrganizacyji Godkowyj, kaj przidano uōnyj kod ISO: \"szl\". Bōły to piyrsze kroki zdatne do stworzynio m.in. ślōnskij Wikipedyje.

## Bajszpil użycio godki

Wymowa we IPA: 
/fʂɨjske luʥɛ rɔʣom ɕɛ sfɔbɔdnɛ a rovnɛ vɛ sfɔjim vɛrʨɛ a pravax som wɔbdaʐonɛ filipɨm a sumɲɨɲɨm a majom pɔvin:ɔɕʨ vzglɨndɨm iŋkʂɨx jak brat s bratɨm pɔstɨmpɔvaʨ/

## Ôbejzdrzij tyż
* Ślōnski alfabet
* Ślōnsko miymiecko godka

## Linki zewnyntrzne
* Ô ślōnskij godce na portalu omniglot.com()