open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gulery

**Gulery** to turnszuy, we kerych gro śe we fusbal. Zole gulerůw sům antykjouzdowe, wyposażůne we frupy. Zole ńy mogům być metalowe ańi za fest uostre, skiż tygo, coby ńy urzůńdźić ała inkszymu fusbalorzowi przi kjouzdańu.
Ślůnski baukůnszt

**Ślůnski baukůnszt** je mjano dane lo roztomajtych ślůnskich kůnsztrukcyjůw, kere bez wszyjske roki powstowały we Ślůnsku a tyż tych zbudowanych uod ślůnskich baumajstrůw. Słowa idźe poużywać tyż do stawjyńůw, kere zbudowali we terynach jeszcze przed zołożyńym ślůnskich kśůnżynstwůw (1772). Bez gyszichtowo, geograficzno a gyneracyjno růżnorodność, ślůnski baukůnszt uobstowoł pode ajnflusym moce kerůnkůw.
Czipsy

**Chipsy** to popularno zorta maszketůw, zrobjůno ze kartoflůw ćynko pokrůnych na sznity a wćepanych na głymboki fet. Mogům mjyć roztomajte smaki, ntp. paprika, kyjza ze cwiblům, zana atp.

## Gyszichta

Bůł rok 1880. W jakijś restauracyji kelner podoł jednymu kuntmanowi bratkartofle. Nale klijynt pedźoł, co sznńity sům za rube. Kej kuchorz uo tym usłyszoł, wnerwjůł śe pjyrůńsko. Toć wźůn a pokrůł kartofle na tak ćynke kůncki, coby szło bez ńe widźeć. Beztůż czipsy wynojdli bez cufal.

## Wertość uodżywczo
W 100 gram czipsůw idźe snojść:
* Energijo: ůng. 580 kcal
* Bjołko: 6 gram
* Fet: 40 gram
* Cuker: ůng. 50 gram.
Sztamfkartofle

**Sztamfkartofle** to sům uwarzůne kartofle pożgane na bryja. Nojczyńśći robi śe je ze starych kartoflůw, kej mode sům za twarde. Roz za kedy dodowo śe sam porcyjo masła abo zany, coby bůły delikatńyjsze.
Kreta

**Kreta** (gr. Κρήτη, łać. *Creta*, wyn. *Candia*) je wyspa rozlygowano na Strzůdźymnym Morzu, nojsrogszo ze wyspůw kere noleżům do Grecyje. Mo 8336&nbsp;km² wjyrchu a pomjyszkuje ja przez 630 tyś. ludźi (za rok 2007). Je uůna admińistracyjnym regijůnym Grecyje, do kupy ze porůma myńszymi wyspůma. Jygo stolicům a nojsrogszym mjastym Krety je Heraklijůn.
Uoperand

We matymatyce, **uoperand** to argůmynt uoperatora. Bez tyn przikłod lo rachůnku:
:3 + 6 = 9

'+' je uoperatorym, a '3' i '6' uoperandůma.
Kaszubistyka

**Kaszubistyka** je filologiczno dyscyplina, zauobycz ujmowano jako tajla slawistyki, kere zajmuje śe podszukowańůma godki, kultury a gyszichty Kaszubůw. Gdański Uńiwersytet je wożnym placym rozwoju kaszubistyki.
Pynsylwańijo

**Pynsylwańijo** je stůn na půłnocnym wschodźe Skuplowanych Stanůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Nowy Jork, na wschodźe ze New Jersey, na połedńu ze Maryland a Zachodńům Wirgińijům, a na zachodźe ze Ohio.

Nojsrogsze mjasta:

# Philadelphia
# Pittsburgh
# Allentown
# Erie

Stolica - Harrisburg.

Wjelość ludźi - 12.448.279

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Pynsylwańije (we angelskij godce)
Du Fu

**Du Fu** (chiń.: 杜甫; pinyin: Dù Fǔ; Wade-Giles: Tu Fu, 712–770) bůł znůmy chiński dichter ze dynastyje Tang. Do kupy ze Li Bai mjanowańi sům nojznamjeńitszymi dichterůma. Uůnygo personalnům ambicyjům bůło sużyć swojymu krajowi jako ciwil, nale pokozało śe, co je uůn do tygo ńyzdolny. Uůnygo żywobyće, podańy na cołki krej, pońiszczůła rebelijo An Lushan we 755 roku a kůńcowe 15 rokůw uůnygo żywobyćo bůły sztyjc ńypokojne.

Ze poczůnku małko znajůme lo inkszych dichterůw, dźeła Du Fu stały śe zdrzůdłym ajnflusu we literarnyj kulturze Chinůw a Japůńije. Co śe rozchodźi uo sůme gydichty, do dźiśo dotrwało jejich tyśůnc pjyńćset. Du Fu bůł tyż mjanowany dichterym-historykym uod chińskich krytykůw, kej to ranga uůnygo dźełůw dała uůnymu szansa coby uostać pokozanym zachodńij cywilizacyje jako "chiński Wergilijusz, Horacy, Uowidyjusz, Shakespeare, Milton, Burns, Wordsworth, Béranger, Hugo lebo Baudelaire.
Kaszuby (etńiczno skupina)

**Kaszuby** (kasz.: *Kaszëbi*, pl.: *Kaszubi*, mjym.: *Kaschuben*, yng.: *Kashubians*) sům zachodńosłowjańskům etńicznům skupinům, autochtůńicznym ludztwym Půmorzo. We teroźńich czasach Kaszuby sům jedźinymi bezpostrzedńimi erbůma Půmorzanůw. Przodńům uorgańizacyjům, kero skupjo Kaszubůw we Polsce je Kaszubsko-Půmorske Zrzeszyńy (kasz. *Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié*). Teroźńe Kaszuby mjyszkajům przede wszyjskim we Wschodńim Půmorzu, we krysach puckim, wejherowskim, kartuskim, lymborskim, bytowskim, kośćerzyńskim, půłnocnyj tajli chojńickigo a wschodńij tajli słupskigo. We krysach lymborskim, bytowskim a słupskim mo to nazadńi charakter - po II śwjatowyj wojńe Kaszuby pomjyszkałe we placach swoji pjyrwotnygo byćo, po wyćepańu ś ńich mjymjeckij ludnośći uod regjyrůnku Polskij Ludowyj Republiki. Tajla Kaszubůw mjyszko tyż na ymigracyji, uosobliwje we Kanadźe (kole 10 000 perzůnůw na rok 2001), USA, Mjymcach a Polsce (233 000 perzůnůw na rok 2011, s czygo 17 000 kej jedyno).
Ńymodlin

**Ńymodlin** (pol. *Niemodlin*, mjym. *Falkenberg*) – mjasto we Gůrnym Ślůnsku, we uopolskim wojewůdztwje a we uopolskim kryśe. Ńymodlin je śedźibům mjejsko-wjejskij gminy.

Mjejske prawa Ńymodlin dostoł we 1283. Uod ślůnskich wojnůw noleżoł do Prusůw, a uod 1871 tyż do Skuplowanych Mjymjcůw (bůł śedźibům krysu *Landkreis Falkenberg O.S.*). We 1945 noloz śe we grańicach Polski.
Lauderhill

**Lauderhill** – mjasto we Skuplowanych Stanach, we stańe Florida, we hrabstwje Browant. Mo 19&nbsp;km² wjyrchu, a podug szacunkůw za 2006 rok půmjyszkuje je 59 621 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* neczajta Lauderhill
Żydówka z cytrynami

***Żydówka ze cytrynami*** (śl. *Żydůwka ze citrůnůma*) – yjlowy uobroz polskigo malyrza Aleksandra Gierymskigo ze 1881 roku.

Uobroz powstoł we czaśe byćo Gierymskigo we Warszawje, we rokach 1879–1888. Artysta zwjůnzoł śe ze skupinům modych literatůw a krytykůw, kerzi gromadźili śe nauobkoło pozytywistycznygo cajtůngu "Wędrowiec" (*Wandrus*) a podjůn wespůłproca ze Stanisławym Witkiewiczym a Antonim Sygietyńskim. Efektym tygo bůł cykl realistycznych rodzajowych scynůw, prezyntujůncych żywobyće żydowskich mjyszkańcůw Powiślo a inkszych bjyndych zidlůngůw Warszawy.
Zachodńo Wirgińijo

**Zachodńo Wirgińijo** je sztat na půłnocnym wschodźe Zjednoczůnych Sztatůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Pynsylwańijo a Maryland, na wschodźe ze Wirgińijům, na połedńu ze Wirgińijům a Kentucky, a na zachodźe ze Ohio.

Nojsrogsze mjasta:

# Charleston
# Huntington
# Parkersburg
# Morgantown

Stolica - Charleston.

Wjelość ludźi - 1.812.035

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Zachodńij Wirgińije (we angelskij godce)
Auspuf

**Auspuf** (roz za kedy tyż s polskigo *wydechowo ruła*) je tajla auta, kero suży do pozbyćo śe spalinůw raus ze śilńika. Mo forma dugij, pogńůnyj abo poszwajsowanyj ruły uo roztomajtych szyrzkach, kero kůńczy śe nojczyńśći na zadku auta.

## Tajle auspufa

* **Auspufkolektůr** – rułki podepńůne do cylindrůw, połůnczůne rubszům zbjorczům rułům, bez kere spaliny dostowajům śe do dalszych tajlůw auspufa.
* **Katalizatůr** – suży do zmyńszyńo ymisyje szterujůncych gazůw, jak: czad, tlynki azotu.
* **Tůmńik** – szyroko, plaskato tajla ruły, nojczyńśći naroz przi kůńcu auspufa. Je potrzebno do wyćiszyńo klangůw śilńika.
Kuoka

**Kuoka** (łać.: *Setonix brachyurus*) to je gatůnek cyckocza ze familije kangurowatych, jedźiny ze zorty *Setonix*. Pomjyszkuje wyspy Rottnest a Bald a połedńowo-wschodńi krej Australije. Je aktywny po ćmoku a źelinożerny. Dugi uod 40 do 54&nbsp;cm, szwanc 24,5–30&nbsp;cm, woga 2,7-4,2&nbsp;kg. Żyje do 5 rokůw.
Trojok

**Trojok** je ślůnski ludowy tańec, kery tańcuje śe we trziperzůnůnwych skupinach, kere skłodajům śe ze jednygo tańcyrza a dwůch tańcyrkůw. Trojok tajlujymy na dwa - wolny we metrům 3/4 a gibki we metrům 2/4.
## Necowe uodwołańa
* Nagrańy trojoka ze 1986 tańcowanygo uod Skupiny "Śląsk"
Wirgińijo

**Wirgińijo** je sztat na půłnocnym wschodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo na půłnocy ze stanůma Zachodńo Wirgińijo a Maryland, na połedńu ze Půłnocnům Karolinům a Tennessee, a na zachodźe ze Kentucky.

Nojsrogsze mjasta:

# Virginia Beach
# Richmond
# Alexandria
# Newport News

Stolica - Richmond.

Wjelość ludźi - 7 769 089

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Wirgińije (we angelskij godce)
Anna Louisa Karsch

**Anna Louisa Karsch** (rodz. 1 grudńa 1722 we Hammer (terozki Przetoczńica) ńydaleko Sulechowa, um. 12 paźdźerńika 1791 we Berlińe) – mjymjecko dichterka. Chowoła śe we Trzćelu, pomjyszkiwała tyż we Śwjybodźińe a Głogowje. Znůmo we jeji czasach jako "**Die Karschin**". Je autorkům trzech tůmůw gydichtůw.

### Necowe uodwołańa
* Bjografijo we Mjymjeckij Narodowyj Bibljotece (we mjymjeckij godce)
Joachim Cureus

**Joachim Cureus** (rodz. 23 paźdźerńika 1532 we Freystadt (terozki Kożuchůw), um. 21 styczńa 1573 we Glogau (terozki Głogůw)) – mjymjecki prozajik a historyk. Je autorem gyszichty Ślůnska *Gentis Silesiae annales*, kero bůła wydano we 1571 roku a we keryj pjyrszy roz użyto mjanůw "Dolny Ślůnsk" a "Gůrny Ślůnsk" (*Silesia Inferior* a *Superior*). Krům tygo pisoł tyż teologiczne uozprowki.
Zachodńosłowjańske godki

**Zachodńosłowjańske godki** – jedno ze trzech skupinůw słowjańskich godkůw (wele wschodńo- a połedńowosłowjańskich), kerymi posuguje śe kole 56 milijůnůw ludźi we Strzodkowyj Ojropje.

Zachodńosłowjańske djalekta wyuodrymbńůły śe już we uokreśe wandru ludůw, nale dźepjyro wele VII stolećo idźe godać uo jejich uosobnośći. Mjyndzy VII a X stolećym porůżńajům śe skupiny łużycko a lechicke, a we IX stoleću dolajzuje czesko-słowacko skupina. Je uůna kůntynuowano uod czeskij a słowackij godki, kej to lechicko - uod polskigo, kaszubskigo a ślůnskigo. Ze łużyckich godkůw wyuodrymbńo śe dźiśo ku tymu dwje literacke godki - dolnosorbsko a gůrnosorbsko.
Florida

**Florida** je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym a nad Meksykańskům Zatokům. Grańica mo na půłnocy ze sztatůma  Alabama a Georgia.

Nojsrogsze mjasta:

# Jacksonville
# Miami
# Tampa
# St. Petersburg
# Orlando

Stolica - Tallahassee.

Wjelość ludźi - 18 328 340

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta sztatu Florida (we angelskij godce)
Abel, twój brat

**Abel, twój brat** – polski film reżyserowany uod Janusza Nasfetera, zrealizowany we 1970 roku, psychologiczny dramat lo modych.

Film uosprawjo uo problymach szkolnyj podroślokůw. Uostoł nadgrodzůny na festiwalach we Poznańu, Moskwje, Teherańe a Łagowje.

We głůwnych rolach wystůmpili: 
* Filip Łobodziński jako Karol Matulak,
* Henryk Gołębiewski jako Henryk Balon,
* Roman Mosior jako Antoni Bącała,
* Wojciech Skut jako Jerzy Zagrajek,
* Edward Dymek jako Waldemar Pacuch, 
* Katarzyna Łaniewska jako Eugenia Matulakowa, matka Karola.

## Necowe uodwołańa
* Abel, twój brat we baźe Filmpolski
Aberdeen (film)

**Aberdeen** – uobyczajowy dramat produkcyje brytyjsko-norwesko-szwedzkij, reżyserowany uod Hansa Pettera Molanda we 2000 roku we Bergen (uokryng Hordaland), we Oslo we Norwegiji a we Glasgow we Szkocyji (Wjelgo Brytańijo).

Muzyka napisoł polski kůmpozytůr Zbigniew Preisner. Scynografijo stworził po tajli Janusz Sosnowski.

## Nadgrody
* *Brązowa Żaba* na festiwalu Camerimage we Polsce lo Philipa Ogaarda.
* Nadgroda lo Leny Headey jako nojlepszyj szauszpilerki na festiwalu we Brukseli.
* Nadgroda lo Iana Harta jako nojlepszygo szauszpilera na festiwalu we Karlowych Warach.
* Nadgroda lo scynarzistów na festiwalu we Milano.

## Necowe uodwołańa
* Aberdeen we baźe FilmWeb
Georgia

**Georgia** ( /ˈdʒɔrdʒə/) je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo na půłnocy ze sztatůma Tennessee a Půłnocno Karolina, na wschodźe ze Połedńowům Karolinům, na połedńu ze Floridům, a na zachodźe ze Alabamům.

Nojsrogsze mjasta:

# Atlanta
# Augusta
# Columbus
# Savannah
# Athens

Stolica - Atlanta.

Wjelość ludźi - 9 685 744

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta sztatu Georgia (we angelskij godce)
Kůntrolny uobroz

**Kůntrolny uobroz** to je uobroz kery je transmitowany uod nadawczyj stacyje jakij telewizyje wuůnczas kej ńy je ymitowany żodyn program. Suży uůn do kalibracyje kůntrastu, pjůnowygo a poźůmygo uodchylańo, sztalowańo farbůw atp. Na poczůntku bůła to fizyczńy istńejůnco plansza, ńyskorzi wlozły do użyćo kůntrolne uobrazy tworzůne elektrůńiczńy.
Połedńowo Karolina

**Połedńowo Karolina** je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo na půłnocy ze stanym Půłnocno Karolina a na połedńu ze Georgijům.

Nojsrogsze mjasta:

# Charleston
# Kolumbia
# Greenville

Stolica - Kolumbia.

Wjelość ludźi - 4 479 800

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta stanu Połedńowo Karolina (we angelskij godce)
Nowy Meksyk

**Nowy Meksyk** (yng. *New Mexico*) je sztat na połedńowym zachodźe USA. Grańica mo na wschodźe ze Teksasym a Uoklahůmům, na zachodźe ze Arizůnům a na půłnocy ze Kolorado.

Mjyszko sam 1 819 046 ludźi. Stolicům sztatu je Santa Fe.

Mjyszko sam kupa imigrantůw ze Meksyku, a szpańelsko godka używano je růwno jako ynglicko we uoficjalnym pisowańu.

## Necowe uodwołańa

Uoficjalno neczajta sztatu Nowy Meksyk (we angelskij godce)
Gůrno Łużyca

**Gůrno Łużyca** (gsob. *Hornja Łužica*, dsob. *Górna Łužyca*, pol. *Łużyce Górne*, we gůrnołużyckim mjymjeckim djalekće *Äberlausitz*) je regijůn, kery we nojwjynkszyj tajli noleży do Saksůńije, nale we malyńkich kůnskach růwnako do Brandynburgije a Polski.
Půłnocno Karolina

**Půłnocno Karolina** je sztat na połedńowym wschodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo na půłnocy ze stanym Wirgińijo, na zachodźe Tennessee a na połedńu ze Połedńowům Karolinům.

Nojsrogsze mjasta:

# Charlotte
# Raleigh
# Greensboro
# Durham
# Winston-Salem

Stolica - Raleigh.

Wjelość ludźi - 9 222 414.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta sztatu Půłnocno Karolina (we angelskij godce)
Sycowsko gwara

**Sycowsko gwara** (**sycowski djalekt**) – jedno ze dolnoślůnskich gwarůw, nojdali wysůńůno na půłnoc tajla ślůnskij godki. Godo śe we ńi we uokolicach Sycowa (nale ńy we samym mjeśće).

We połowje XX stolećo sycowsko gwara bůła notowano we sztadach, kere leżům terozki we grańicach uoleśńickigo krysu - Kraszowje, Rybińskij Ligoće, Kůmorowje, Ślizowje, Dźadowyj Kłodźe a Grůnowicach. We poczůnku XX stolećo grańica sycowskij mołwy przesůńůno bůła barzi na půłnoc a zachůd, uobjimała Kotowske (terozki uostrowski krys), Uose, Drołtowicy, Stradůmja, Dalborowicy. Wschodńi zaśyng djalektu bůły wśe Mńichowicy, Nowo Kśůnżynco Wjeś, Trymbaczůw a Drożki.
Mississippi (sztat)

**Mississippi** (/ˌmɪsɨˈsɪpi/) je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym nad Meksykańskům Zatokům. Grańica mo na půłnocy ze sztatym Tennessee, na wschodźe ze Alabamům, na połedńu ze Luizjanům, a na zachodźe ze Luizjanům a Arkansas.

Nojsrogsze mjasta:

# Jackson
# Gulfport
# Hattiesburg
# Biloxi

Stolica - Jackson.

Wjelość ludźi - 2 938 618

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Mississippi (we angelskij godce)
Václav Vaško

**Václav Vaško** (rodz. 26 kwjetńa 1921 we Zwolyńu, um. 20 maja 2009 we Pradze) – dźołacz katolicki, dyplůmat, polityczny wjynźyń a autor kśůnżkůw kere uopisowały prześladowańa Kośćoła we kůmůńistycznyj Czechosłowacyji. Bůł krojcokym (jygo uojćec bůł Czechym, matka Słowaczkům).
Usama ibn Ladin

**Usama ibn Ladin** (arabsko godka أسامة بن لادن, rodz. 10 marca 1957 we Dżuddzie - um. 2 maja 2011 we Abbottabadzie), znůmy tyż jako **Osama bin Laden** – to bůł saudyjski milijůner a prziwůdca Al-Kaidy, uorgańizacyje kero je powożano za terrorystyczno. Broł udźoł we walkach we Afgańistańe we lotach 80. XX stolećo. We lotach 90. wspjyroł islamski rzůnd we Sudůńe. Skiż wspjyrańo uorgańizacyje, kere rzůnd USA uznowoł za terrorystyczne, citnůł nazod do Afgańistanu a wspjyroł tam rzůnd Talibůw. Uznoł wuůnczas USA za swojygo nojwjynkszygo wroga. Je uoskorżany uo uorgańizowańy terrorystycznych zamachůw, we tym na ambasady USA we Najirobi a Dar es Salaam, a tyż uo kerowńicze sprawstwo zamachu na World Trade Center a Pentagůn, nale ńy mo na to mocnych dowodůw. Za jygo gowa rzůnd USA dowoł 50 mln dolarůw. Zginůł 1 moja 2011 zabity uod wojokůw United States Navy SEALs.
Sorbske krzipki

**Sorbske krzipki** je spůlne mjano lo dwůch zortůw ludowych instrůmyntůw, kerych Sorby używali we swojij ludowyj muzyce. Rozchodźi śe uo wjelge krzipki, kere majům trzi strůny a używane bůły we katolickij tajli Łużyce. Instrůmynt je kole 60&nbsp;cm dugi. Sorby majům tyż małe krzipki, kere mjanujům *wěrowanske husle* lebo *kwasne husle* (uożynne krzipki). Tyn typ instrůmynta tyż mo trzi strůny. Małe krzipki używane bůły ino we slepjańskij uokolicy we strzodkowyj Łużycy. Muzikanty grali na ńich jynoż na wjeśelach we akůmpańamyńće dudůw. Sorby dźiśo we normalnym przipodku tych krzipkůw ńy używajům, majům ale muzyczne skupiny, we kerych muzikanty grajům na kopijach sorbskich krzipkůw.
Mjanowe abrewjacyje bjologůw a mikologůw

Alfabytyczno lista mjanowych abrewjacyje bjologůw a mikologůw szkryflanych we mjanach naukowych źelin. Nojczynśći sům to autorzy, kerzy uopisali dano źelina a mjanowali ja.

= A =

= B =

= C =

= D =

= E =

= F =

= G =

= H =

= I =

= J =

= K =

= L =

= M =

= N =

= O =

= P =

= Q =

= R =

= S =

= T =

= U =

= V =

= W =

= X =

= Y =

= Z =

= Necowe uodwołańa =
* The International Plant Names Index (IPNI) (yng.)
* botańiczne autory (yng.)
* mikologi (yng.)
Cyper

**Cyper**, **Cypryjsko Republika** (gr. *Κυπρος*, *Κυπριακή Δημοκρατία*, *Kipros*, *Kipriaki Dimokratia*; tur. *Kıbrıs*, *Kıbrıs Cumhuriyeti*) je państwo na wyspje Cyper, na Strzůdźymnym Morzu, 113&nbsp;km na połedńe uod Turcyje. Stolica Cypru je Ńikozyjo. Půłnocno tajla je mjanowano Turecko Republika Půłnocnygo Cypru a ńy wlazuje do Ojropejskij Uńije – ńyuznowane państwo.

## Geografijo

Cyper, kerygo wjyrch je 9 250&nbsp;km² (ze czygo 3 555&nbsp;km² to je Turecko Republika Půłnocnygo Cypru) je rozlygowany we wschodńij tajli Strzůdźymnego Morza. Brzyg Cypru je dugi na 648&nbsp;km. Nojwyższy půnkt Cypru je wjyrch Mount Olympus, kery mo 1 951 m. Ńimo tygo, iże państwo je wyspům, mo grańica ze Wjelgům Brytańijům, a to skiż brytyjskich wojskowych bazůw - Akrotiri a Dhekelije.
Fjallavatn

**Fjallavatn** (IPA: [ˈfjadlavatn]) je druge pod wzglyndym wjelgośći jeźoro Faerskich Wyspůw (po Sørvágsvatn). Jygo wjyrch je 1.02&nbsp;km². Mjano tygo jeźora śe wźyno uod faerskij godki a uoznoczo *Jeźoro we Gůrach*.

Je uůno rozlygowane we půłnocnyj tajli wyspy Vágar, na teryńe dwůch gminůw: Miðvágs a Sørvágs. Teryn nauobkoło Fjallavatn to je jedyn ze poru rezerwatůw Faerskich Wyspůw. Do jeźora ńy do śe dojechać żodnům drogům. Je yno do ńigo leśno cesta.
Jaraguá do Sul

**Jaraguá do Sul** je mjasto we Brazyliji, we stańe Santa Catarina. Mo 182&nbsp;km² wjyrchu a pomjyszkuje je 131 786 ludźi. Zołożůno je we 1876 roku pode mjanym Jaraguá, nale skiż tygo co we Brazylije bůło tyż inksze mjasto uo tym mjańe, przidano "do sul" (połedńowe).

### Necowe uodwołańa
* Neczajta mjasta (we portugalskij godce)
Comino

**Comino** (malt. *Kemmuna*) je wyspa we maltańskim archipelagu, na Strzůdźymnym Morzu. Je uůna rozlygowano mjyndzy wyspůma Malta, a Gozo. Je to trzećo podug wjelgośći wyspa państwa Malta.

Comino mo wjyrch 3,5&nbsp;km2. Na stałe mjyszko sam ino 4 ludźi (jedno familijo) a kśůndz a policyst dojyżdżajům sam na wezwańy tyj familije, nale we lato sům sam turysty, kere mjyszkajům we sztyrogwjozdkowym hotelu.

Ferwaltůngowo je tajlům samorzůndu Għajnsielem (ze wyspy Gozo).
Hujowo Gůrka

**Hujowo Gůrka** (pol. *Hujowa Górka* to je plac rozlygowany we dźelńicy Krakůw-Płaszůw, wele downygo KL Plaszow, kaj we czas II wojny śwjatowyj hitlerowcy shajcowali a pogrzebali ćoła przez 10 tyś. zawczasu zaszlachtowanych Żydůw, wjynźńůw ze lagru Plaszow. Jeji mjano pochodźi oud drugigo mjana SS-manna Hujara, kery kerowoł egzekucjůma. Bůło to tyż pokozane we filmje Stevena Spielberga "Schindler's List".

### Necowe uodwołańa
* Artikel we piśmje "Dekada Literacka (we polskij godce)
* southerninstitute (we angelskij godce)
Friedrich von Schlegel

**Friedrich von Schlegel** (rodz. 10 marca 1772, um. 12 styczńa 1829) – mjymjecki filozof, krytyk, pisorz a tumacz literatury. Powożany za jednygo ze zołożyćelůw růmantyzmu.

Porodźůł śe we protestanckij familiji. Jygo uojcym bůł Johann Adolf von Schliegel, luterański pastůr a matkům Johanna Christiane Erdmuthe Hübsch, nale wjynkszo tajla czasu za bajtla spyndzoł u swojigo ůnkla. Sztudyrowoł prawo, matymatyka, filozofijo, medycyna a godkoznawstwo we Göttingen a Lajpciku.

Do kupy ze Clemensym Brentano, Johannym Gottliebym Fichte, Friedrichym von Schellingym a Ludwigym Tieckym je powożany za uojca růmantyzmu.

Jygo nojwożńijsze dźeła sům: Über das Studium der Griechisch Poesie (1797), Geschichte der Poesie und der Griechen Römer (1798); Lucinde (1799, růman) Alarcos (1802, dramat), Vorlesungen über die Geschichte (1811), Philosophie der Geschichte (1829).
Fana Dańije

**[[Fana]] [[Dańijo|Dańije]]** mo forma prostokůnta uo czyrwjůnyj farbje na kerym je bjoły krziż. Je powożano za nojstarszo ze wszyjskich państwowych fanůw terozki używanych we Ojropje. Podug powjarki, przifurgnyła ś ńeba 15 czyrwca 1219, kej duński krůl Waldymar I Zwyćynski bůł ze krucjatům we Estůńiji, a ś ńům we rynce wygroł bitwa wele Tallinna. Take same sům farby we wapyńe Tallina, estůńskij stolicy - bjoły krziż na czyrwjůnym tle. Proporcyje fany (dugość:szyrzka) sům abo 28:37, abo 28:34, te pjyrsze mo cywilno fana. Ukłod důńskij fany stoł śe wzorym lo inkszych skandynawskich państwůw - Finlandyje, Norwygije, Islandyje a Szwecyje.
Luizjana

**Luizjana** je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Meksykańskům Zatokům. Grańica mo na půłnocy ze sztatym Arkansas, na wschodźe ze Mississippi a na zachodźe ze Teksasym.

Nojsrogsze mjasta:

# Nowy Uorlean
# Baton Rouge
# Shreveport
# Metairie
# Lafayette

Stolica - Baton Rouge.

Wjelość ludźi - 4 410 796

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta sztatu Louisiana (we angelskij godce)
Fera

**Fera** – statek do transportu ludźi, autůw a towarůw bez woda.

We Ślůnsku fera pływo m.in. bez Uodra we mjeśce Źdźyszowicy.
Reprezyntacyjo Mjymcůw we fusbalu

**Reprezyntacyjo Mjymjec we fusbalu chopůw** je fusbalowy pjyrszy manszaft Mjymcůw, kerygo trynerym je Joachim Löw.

Powstała uůna we 1900, we 1904 stała śe ferajńistkům FIFA, zaś we 1954 douůnczůła śe do UEFA. Sztyry razy byli majstrůma śwjata (1954, 1974, 1990 a 2014).

## Ślůnzoki we Reprezyntacyji Mjymjec

* Michael Ballack 
* Paul Freier
* Walter Hanke
* Richard Herrmann
* Miroslav Klose
* Richard Kubus
* Fritz Laband
* Richard Malik
* Josef Piontek
* Ernst Plener
* Lukas Podolski
* Reinhard Schaletzki
* Lukas Sinkiewicz
* Dariusz Wosz
* Ernst Willimowski
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (chiń.: 秦始皇, rodz. 260 p.Kr., um. 210 p.Kr.) – znůmy chiński cesorz ze dynastyje Qin, pjyrszy władca Chińskigo Cysarstwa. Bůł cysorzym we lotach 247 p.Kr. - 221 p.Kr.
Omar Bongo

**El Hadj Omar Bongo Ondimba**, rodzůny jako **Albert-Bernard Bongo** 30 grudńa 1935 we Lewai, umarty 8 czyrwńa 2009 we Barcelůńe - gabůński polityker, prezydynt Gabůnu uod 1967 aże do umarćo. Bůł nojduży połńůncym urzůnd prezydyntym na śwjeće - przez 40 lot.
Mika Antić

**Mika Antić** (syrb.: *Мирослав "Мика" Антић*; rodz. 14 marca 1932 we Mokrin, um. 24 czyrwca 1986) – syrbski dichter, dźyńńikorz, scynarzista, malyrz a szuszpiler.

### Dźeła
*„Испричано за пролеће“,
*„Рождество твоје“
*„Плаво небо“
*„Насмејани свет“ 
*„Псовке нежности“
*„Концерт за 1001 бубањ“ (*песме*)
*„Мит о птици“
*„Шашава књига“
*„Издајство лирике“
За децу је написао:
*„Плави чуперак“
*„Хороскоп“ (*песме у прози написане за сина Вука пред његов полазак у основну школу*)
*„Прва љубав“ и 
*„Гарави сокак“.

### Necowe uodwołańa
*mikaantic.znanje.info (we syrbskij godce)
Józef Gara

**Józef Gara** (rodz. 1929, um. 10 lipca 2013) je grubjorz na pynzyji, kery godo we wilamowskij godce, do keryj narychtowoł abecadło. Je to autor gydichtůw we tyj rzeczy. We 2003 wydoł *Zbiór wierszy i słownik języka wilamowskiego* ("Zbjůr gydichtůw a dykcjůnorz wilamowskij godki"). We 2004 napisoł  śpjywki we wymysiöeryś, a stare poprowjůł abo przedużůł. Pomjyndzy 2004 a 2006 bůł rechtorym  uod wilamowskij godki we Podstawowyj Szuli we Wilamowicach.
Párvusz

**Párvusz** (czytej *Parwus*, urodzůny jako *Norbert Kiss* dńa 1 merca 1981) je madźarski artysta grafik.
## Sztyl a proce

Sztudyrowoł we Budapeszće a Szeged.. Ajnfach pedźeć kůnszt Párvusza bazyruje na dińće, roz za czas używo uůn akwareli, bazowy kolůr je ale czorny a bjoły.

Madźarski artysta Endre Szász a ńiderlandzki artysta M. C. Escher dali srogi ajnflus uůnygo dźełům a we 2004 uodnoloz uůn swůj włosny sztyl, bazyrujůncy trocha na procach wcześńij smjanowanych artystůw. We 2005 pojechoł do Lapůńije, po powroće dů Madźarůw napoczůn malować uobrozki ze lapůńskimi motywůma. Nojwożńejszo ze tyj epoki je *Lapůńsko Mona Lisa*, przedano we Norwygiji. We 2007 śedym uobrozůw pokozano we tym państwje, we galeryji we Tromsø. We 2009 uodnoloz mowy sztyl a napoczůn wypolać we drzewje.
## Proce



Image:SameMonaLisaParvusz.jpg|Lapůńsko Mona Lisa
Image:AnatomyParvusz.jpg|Anatůmijo we sztyrech kůnskach
Image:MarthaMuchaParvusz.jpg|Marta we sztylu Muchy
Image:MCEscherParvusz.jpg|M. C. Escher we włosnym sztylu
Image:MarthasCoatOfArmsParvusz.jpg|Wapyn Marty
Image:Tree-RootParvusz.jpg|Korzyń strůmu
Image:Cross01.jpg|Krziż numero 1
Image:Cross02.jpg|Krziż numero 2
Image:Celtic cross Parvusz.jpg|Celtycki krziż
Image:AinoParvusz.jpg|Aino ze Kalewali
Image:KishParvusz.jpg|The 'Kish'
Image:Sunset in Helsinki by Párvusz.jpg|Sunset in Helsinki. Oil on wood. 82&nbsp;cm x 62&nbsp;cm



## Necowe uodwołańa

* Uoficjalno neczajta
* Infonuorra: ''Ungarer vil bli same''
Paul Ehrlich

**Paul Ehrlich** (rodz. 14 marca 1854 we Strzelińe; um. 20 śyrpńa 1915 we Bad Homburg) – mjymjecki ślůnzok, kery bůł bjologym a bakteryjologym. Wynoloz uůn salwarsůn - medikamynta na kjyła, kero dowali, podwjela wynoleźli antybjotyki.

Paul Ehrlich dostoł Noblowa Nadgroda we 1908, za proca nad immůnologijům.

Jygo gymba bůła na banknoće dwjestu mjymjeckich markůw.
Madern Gerthener

**Madern Gerthener** (rodz. mjyndzy 1360 a 1370, um. 1430) bůł mjymjeckim rzeźbjorzym ze epoki půźnygo gotyku.
Tennessee

**Tennessee** (/tɛnɨˈsiː/) je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw. Grańica mo na půłnocy ze sztatůma Kentucky a Wirgińijo, na wschodźe ze Połedńowům Karolinům, na połedńu ze Georgijům, Alabamům na Mississippi, a na zachodźe ze Arkansas a Missouri.

Nojsrogsze mjasta:

# Memphis
# Nashville
# Chattanooga
# Knoxville
# Murfreesboro

Stolica - Nashville.

Wjelość ludźi - 6,214,888

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta sztatu Tennessee (we angelskij godce)
Fernando Gago

**Fernando Rubén Gago** (rodz. 10 kwjytńa 1986 we Ciudadela) je argyntyński fusbalista, kery gro ze nůmerům 8 jako půmager we Realu Madrid. Przeloz do tygo klubu ze Club Atlético Boca Juniors, a Real zabecyjlowoł tedy za ńigo 20 mln ojro. Jygo przidůmek je *El Pintita*.

Jygo pjyrszy szpil we Realu bůł 7 styczńa 2007, kej grali ze Deportivo La Coruña. We argyntyńskij reprezyntacyji jygo debjut bůł przećiwko Francyje na Stade de France we Paryżu. Do kupy we norodowym manszafće zagroł 19 razůw. We 2008 tryner Sergio Batista wźůn go do reprezyntacyji U-23 na Uolimpijske Igrziska we Pekińe. Jygo skupina zajyna tedy pjyrszy plac.
Opatów

**Opatów** – mjasto we śwjyntokrziskim wojewůdztwje, śedźiba uopatowskigo krysu a mjejsko-wjejskij gminy Opatów. Je rozlygowane na Sandomjyrskij Wyżce, na wyżce uod 200 do 300 m n.p.m., nad rzykům Opatówkům. Pjyrszy roz we pisanych zdrzůdłach spůmńany we 1189 roku, mjejske prawa mo uod 1282. Je fest możebne, co we Uopatowje bůła pjyrszo na polskich źymjach kůmturyjo zakůna Tymplarjuszůw. Ze dynkmalůw je sam Kolegjata św. Marćina a klasztůr Bernardynůw we Uopatowje.
Anna Maria Jopek

**Anna Maria Jopek** (rodz. 14 grudńa 1970 we Warszawle) – polsko pjosynkorka, kero śpjywo muzyka ze zorty pop, folk a dżez.

## Dyskografijo
* *Ale jestem* (1997)
* *Szeptem* (1998)
* *Jasnosłyszenie* (1999)
* *Dzisiaj z Betleyem* (1999)
* *Bosa* (2000)
* *Barefoot* (2002)
* *Nienasycenie* (2002)
* *[[Upojenie]]* (s Patym Methany) (2002)
* *Farat* (live) (2003)
* *Secret* (2005)
* *Niebo* (2005)
* *ID* (2007)
* *BMW Jazz Club Volume 1: Jo & Co* (live) (2008)
* *Haiku* (2011)
* *Sobremesa* (2011)
* *Polanna* (2011)
* *Minione* (2017)
* *Czas kobiety* (2017)
* *Ulotne* (2018)
Paweł Targiel

**Paweł Targiel** (rodz. 4 czyrwńa 1945 we Mikołowje, um. 11 czyrwńa 2009) – ślůnski dichter a społeczny dźołocz, bliski kamrat uod dichtera Rafała Wojaczka. We 1988 założůł cajtůng "Miarka", kery ukazowoł śe we drugim uobjygu a we kerym propagowoł idyjo uobywatelskigo społeczyństwa. We 1996 zołożůł poetycki cajtůng "Arkadia", kery ukazuje śe do terozki. Ńyskorzi prziszoł na idyjo coby we chaupje kaj mjyszkoł dowńi Wojaczek zołożyć Mikołowski Insztytut - instytucyjo kultury a tyż wydawńictwo. Insztytut tyn fůnguje uod 1999 roku a Paweł Targiel bůł jygo dyrechtorym uod anfaga aże do swojij śmjyrći. Sům wydoł dwa tůmiki gydichtůw: "Ostatnie wiersze" (2005) a "Halsem" (2007). Zowdy mjoł śe za Ślůnzoka a propagowoł idyjo autůnůmije lo Gůrnygo Ślůnska.
Farrah Fawcett

**Farrah Fawcett** – (rodz. 2 lutygo 1947 we Corpus Christi, um. 25 czyrwńa 2009 we Santa Monica) – amerykańsko szauszpilerka a modelka, nojbarzi znůmo ze roli we serjalu *[[Charlie's Angels]]* we 70. lotach XX stolećo.

### Necowe uodwołańa
* Profil we nndb
Michael Jackson

**Michael Jackson** (rodz. 29 śyrpńa 1958 we Gary, um. 25 czyrwńa 2009 we Los Angeles) – amerikański pjosynkorz, kerygo karjera a żywobyće uostało śe ikůnům popkultury bez uostatńe sztyry dekady. Bůł jydnym s nojpopularńijszych muzykantůw we gyszichće. Wkludźił uůn do popkultury nowe ruchy we tańcowańu (robot a Moonwalk), uodmjyńůł sposůb robjyńo teledyskůw a mjoł ajnflus na sukces MTV, kero na anfangu jygo karjery ńy bůła tak szyroko znůmo kej terozki. Michael Jackson chowoł śe we familije uo muzycznych tradycyjach a karjera zaczůn kej bůł 7 lot stary. Jygo solowo karjera mo anfang we 1979 roku. Pjyrszy jygo sukces to albům *[[Thriller (albům)|Thriller]]*, kery uostoł przedany we przez 100 mln. egzymplarzůw.

We 1993 pjyrszy roz uostoł uoskarżůny uo seksualne molestowańy bajtli. We lotach 1994-1996 bůł żyńaty ze cerům uod Elvisa Presleya, Lisům Mariům Presley.

Umrził skiż hercszlagu.

## Dyskografijo

### Sztudyjne albůmy
* *[[Got to Be There]]* (1971)
* *[[Ben]]* (1972)
* *[[Music and Me]]* (1973)
* *[[Forever, Michael]]* (1975)
* *[[Off the Wall]]* (1979)
* *[[Thriller (albům)|Thriller]]* (1982)
* *[[Bad]]* (1987)
* *[[Dangerous (albům Michaela Jacksona)|Dangerous]]* (1991)
* *[[HIStory]]* (1995)
* *[[Blood on the Dance Floor (HIStory in the Mix)]]* (1997)
* *[[Invincible (albům)|Invincible]]* (2001)
* *[[Number Ones]]* (2003)

### Single s pjyrszych placůw list szlagrůw
#### Zjednoczůne Sztaty
* 1972: "Ben"
* 1979: "Don't Stop 'Til You Get Enough"
* 1980: "Rock with You"
* 1983: "Billie Jean"
* 1983: "Beat It"
* 1983: "Say Say Say" (duet s Paulem McCartneyem)
* 1987: "I Just Can't Stop Loving You"
* 1987: "Bad"
* 1987: "The Way You Make Me Feel"
* 1988: "Man in the Mirror"
* 1988: "Dirty Diana"
* 1991: "Black or White"
* 1995: "You Are Not Alone"

#### Wielgo Brytańijo
* 1981: "One Day in Your Life"
* 1983: "Billie Jean"
* 1987: "I Just Can't Stop Loving You"
* 1991: "Black or White"
* 1995: "You Are Not Alone"
* 1995: "Earth Song"
* 1997: "Blood on the Dance Floor (HIStory in the Mix)"

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Michaela Jacksona
Joseph Smith

**Joseph Smith Junior** (rodz. 23 grudńa 1805 we Sharon (Vermont), um. 27 czyrwńa 1844) – zołożyćel a prziwůdca Ruchu Śwjyntych we Uostatńich Dńach (Mormůnůw), kery je czczůny uod wyznowcůw jako prorok a mynczeńńik. Bůł tyż politykerym a sztartowoł we welůngu na prezydynta USA we 1844, s programym abolicyje. Podug doktryny Mormůnůw, kej bůł 14 lot stary mjoł przi rzykańu religijno wizyjo, we keryj uoboczył Boga Uojca a Jezusa, kerzi pedźeli mu, coby ńy przistympowoł do żodnygo kośćoła, a ńyskorzi mu pedzům co mo robić dali. Trzi lata ńyskorzi uobjawjůł mu śe prorok Morůni, kery pedźoł mu, co na gůrze Cůmorach znejdźe złote platy s tekstym we reformowanyj egipskij godce. Joseph Smith przetumaczůł a wytuplikowoł tekst kery bůł na ńich a spisoł we Kśyndze Mormůna, kero je terozki powożano za śwjynto kśynga uod Mormůnůw. Założůł tyż jejich Kośćůł 6 kwjetńa 1830. Uod 1830 do swojigo umarćo we 1844 mjoł pora babůw, bezcůż mjoł ajnflus na poligamijo we założůnym uod ńygo Kośćele. Podug roztomajtych zdrzůdłůw, bůł ze 29 do 33 babůma żyńaty, s kerych pora bůło myńi kej 18 lot stare, nale ńy ze wszyjskimi mjoł intymne relacyje. Joseph Smith uostoł zaszlachtowany 27 czyrwńa 1844 we Carthage (Illinois). Ńyskorzi powstoł pochwalny hymn na jygo cześć *Praise to the Man* (Chwolmy Proroka).

### Necowe uodwołańa
* Joseph Smith podug Mormůnůw (we angelskij godce)
* Uoficjalno bjografijo (we angelskij godce)
Javier Saviola

**Javier Pedro Saviola** (rodz. 11 grudńa 1981 we Buenos Aires) – argyntyński fusbalista, kery gro we Benfica Lisboa. Zauobycz gro jako napadźorz. Je uůn znůmy skiż gibkośći a umjyńo przistosowańo śe do gry na bezma kożdyj pozycyji. We 44 szpilach lo reprezyntacyje Argyntyny strzylůł 12 torůw. Bůł tyż na mistrzostwach śwjata we 2006. Bůł nojmodszy na liśće FIFA 100, to je liśće nojlepszych fusbalistůw, kero przigotowoł Pelé. Mo uůn krům argyntyńskigo tyż szpańelske uobywatelstwo. Jigo przidůmek je *El Conejo*, *El Pibito* abo *Krůliczek*.

## Karjera
Swoja karjera napoczůn we River Plate we 1998. Jigo debjut bůł we paźdźerńiku tygo roku, kej jigo manszaft groł ze Gimnasia y Esgrima de Jujuy. We River Plate bůł do 2001 zagroł 111 razůw a strzylił 55 torůw. Ojropejske kluby gibko spůmjarkowały śe, iże tyn mody napadźorz je fest grajfny a chćały go mjeć u śebje. Udało śe go kupić katalůńskimu maszaftowi FC Barcelona, kero zabulůła za Javiera bezma 25 000 000ojro. We rokach 2001 - 2004 zagroł tam aże 119 szpilůw, we kerych strzylił 49 torůw. Ńyskorzi bez jedyn syzůn bůł pożyczůny do AS Monaco, a jeszczy ńyskorzi do Sevilla FC. We 2007, kej skůńczůł mu śe kůntrakt sy Barcelůnům przeloz do Reala Madrid. Zagroł tam 31 szpilůw, we kerych strzylił 5 torůw. We czyrwcu 2009 przeszoł do portugalskigo manszaftu Benfica Lisboa.

Krům tygo gro we norodowym manszafće Argyntyny, we kerym we 44 szpilach świtnył 12 torůw.
Elvis Presley

**Elvis Aaron Presley** (rodz. 8 styczńa 1935 we East Tupelo, um. 16 śyrpńa 1977 we Memphis) – amerikański śpjywok a szauszpiler, powożany za jednygo ze tych, co dali anfang rokyndrolowi, jydno ze nojwożńijszych postaćůw we masowyj kulturze XX stolećo. Podug jednygo ze prezydyntůw USA, Jimmygo Cartera "cajchowoł byrkajůncego ducha amerikańskij nacyje". Do terozka fůnguje mjejsko powjarka, podug keryj nowina uo śmjyrći Presleya bůła udowano a żyje uůn dali, nale chrůńi swoja prywata a trzimje śe ze daleka uode medjůw a fanůw.
Mo uůn cera - Lisa Marie Presley.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Elvisa Presleya
Maryland

** Maryland**(/ˈmɛrələnd/) je stůn na půłnocnym wschodźe Skuplowanych Stanůw. Grańica mo na půłnocy ze stanym Pynsylwańijo, na wschodźe ze Delaware, na połedńu ze Wirgińijům, a na zachodźe ze Zachodńům Wirgińijům.

Nojsrogsze mjasta:

# Baltimore
# Columbia
# Silver Spring
# Dundalk

Stolica - Annapolis.

Wjelość ludźi - 5,633,597

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Maryland (we angelskij godce)
Sztau

**Sztau** to je sytuacyjo, we keryj ńy idźe blank korzistać ze cesty abo idźe ino jechać pomaluśku, skiż jakij awaryje, drogowygo wypadku abo skiż za srogigo ruchu. Na sztau idźe trefić we srogszych mjastach we godźinach kůmůńikacyjnygo wjyrchu abo ńykej na autobańe po jakim wypadku abo na czyńśći uczynszczanym kůnsku. Nojwjyncy sztauůw je we Nowym Jorku, Szanghaju, São Paulo, Moskwje a Stambule. Nojdugszy we gyszichće sztau bůł na 293 kilomyjtry dugi a bůło to 10 czyrwńa 2009 we São Paulo.
Mekůng

**Mekůng** (chiń.: 瀾滄江, Láncāng Jiāng, taj.: Me Nam Khong, tybet.: Dza-cza, Me Kong, Me Nam Kong, wjet.: Mê Kông) – rzyka we połedńowo-wschodńij Azyji, nojdugszo na Indochińskim Půłwyspje, sztworto podug dugośći we Azyje a 9. na śwjeće. Je 4880&nbsp;km dugo. Zdrzůdła mo na wyżce 5224 m n.p.m. na Tybetańskij Wyżce, uchodźi do Połedńowochińskigo Morzo. Jeji ujśće je deltowate. Przepływo bez 6 krajůw: Chiny, Birma, Tajlandyjo, Laos, Kambodża a Wjetnam. We jeji dolnyj tajli wahańa stanu wody poradzům dolyźć do 12 myjtrůw. Rzyka je żeglowno lo morskich statkůw uod ujśćo aże po stolica Kambodży, Phnom Penh. Mekůng je nojwożńijszům kůmůńikacyjnům cestům we Indochinach. Wele rzyki we dolińe uprowjo śe ryż.
TVT

**TVT** – ńyjawno lokalno telewizyjno stacyjo we ślůnskim wojewůdztwje, kero mo informacyjno-rozrywkowy profil, kerowany ku mjyszkańcům rybńickigo uokryngu. Kanał je dostympny we kablowych necach a wele Rybńika a Żor bez antyna.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta TVT
Planebruch

**Planebruch** to je gmina we Mjymcach, we landźe Brandynburgijo, we kryśe Potsdam-Mittelmark. Mo 65,3&nbsp;km² wjyrchu a pomjyszkuje ja 1146 ludźi (dane ze 2006 roku). Przinoleży do Zwjůnzku Gminůw Amt Brück.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Zwjůnzku Gmin Amt Brück
Vincent Priessnitz

**Vincent Priessnitz** (abo *Vincenz Prießnitz*, rodz. 4 paźdźerńika 1799 we Gräfenbergu (terozki przedmjeśće Jesyńika), um. 28 listopada 1851) – jedyn ze tworzićelůw hydroterapije. Urodźůł śe we bauerskij familiji. Jak bůł 16 rokůw stary, wpod pod zafolowany drabińok a połůmoł śe źobra. Mjoł ajnfal, co půmůc mu můgům roztomajte zabjygi ze użyćym źimnyj wody. We 1820 zdołoł sam śe wykuryrować ze ńymoce. Ńyskorzi zaczůn propagować swoja metoda kuryrowańo, kero polygała na polywańu źimnům wodům, źimnych uokładach, atp. Do tygo zalecoł szpacyry po gůrach. Ńimo co na poczůntku brali go za czechmana, we 1838 dostoł pozwolyńy na uodymkńyńćy uzdrowiska we Gräfenbergu. Ńyskorzi tyż we inkszych sanatoryjach wkludzano jygo metoda. Priessnitz je poważany za wynalozca brauzy. We polskij godce je uůna mjanowano uod jygo drugigo mjana *prysznic*.

### Necowe uodwołańa
* Feljetůn Ećika uo Priessnitzu (we polskij godce)
Macedůński Aleksander

**Aleksander III Wjelgi**, znůmy tyż jako **Macedůński Aleksander** (gr.: Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών Aleksandros ho Tritos ho Makedon) (rodz. 20 abo 26 lipca 356 p.n.e., um. 10 czyrwńa 323 p.n.e.) – krůl starożytnyj Macedůńije ze dynastyje Argeadůw, je poważany za wjelgigo stratega a jydnego s nojwjynkszych zdobywcůw we gyszychće. We lotach 334-327 p.n.e. pobił nojsrogsze wuůnczas państwo na śwjeće - Perske Imperyjům. Jak umrził, jygo imperyjům bůło na przez 5 tyś. kilomyjtrůw szyroke.
Maurytańijo

**Maurytańijo**(arab. **موريتانيا** *Muritanija*, uoficjolne mjano **Islamsko Republika Maurytańsko** arab. **الجمهورية الإسلامية الموريتانية** *Al-Dżumhurija al-Islamija al-Muritanija*) – państwo we půłnocno-zachodńij Africe, nad Atlantyckim Uoceanem. Grańica mo s Synegalem, Mali, Algeryjům a Zachodńům Saharům. Wjynkszo tajla kraju to pustynne teryny Sahary.

Prawo sam je miszůngem islamskigo prawa a francuskigo Cywilnygo Kodeksu.

Maurytańijo je ubogim krajym, kerygo gospodarka je uoparto o bauerstwo (we dolińe rzyki Synegal) a łowjyńy rybůw, dochody dowo tyż fedrowańy rudůw żyloza. Krům żyloza, dobywo śe sam naftowo ropa (ze podmorskich złożůw), złoto, mjydź a gips.
Krutyńa

**Krutyńa** (pol. *Krutynia*) – rzyka na Mazurskim Pojeźerzu, 99 kilomyjtrůw dugo. Wjyrch jeji dorzyczo mo 638&nbsp;km². Je znůmo skiż tygo, co je jednům ze nojpopularńijszych cestůw na kajakowe spływy we Polsce.
Polonia Bytom

**Polonia Bytom** to je fusbalowo skupina ze Bytůmja. Ńy ma pewne a je uo to zwada, eli rachować jygo fůngowańy uod 1920 roku, eli uod 1945. Klub uo takim mjańy fůngowoł we lotach 1920 - 1922, nale ńyskorzi uostoł rozwjůnzany, we 1945 uogłoszůno jygo reaktywacyjo, nale powojynny klůb nawjůnzywoł do tradycyje Pogůńi Lwůw, a tygo ńy bůło we downyj Polůńije. Uod Pogůńi Lwůw mo tyż farby we wapyńe.
We sezůńe 2009/2010 bydźe grać szpile we Polskij Ekstraklaśe.

Sukcesy:
*  Puhar Intertoto we 1965 roku
*  Puhar Ameriki we 1965 roku
*  Majster Polski we 1954 a 1962 roku
Pulheim

**Pulheim** – mjasto we Mjymcach, we landźe Nadryńijo Půłnocno-Westfalijo, we kryśe Rhein-Erft. Mo 72,14&nbsp;km² wjyrchu a půmjyszkuje sam 53 645 ludźi (dane ze 2006 roka).

### Necowe uodwołańa

* Neczajta mjasta
Autobana

**Autobana** to je cesta przeznaczůno ino do ruchu autůw a inkszych pojazdůw, kere poradzům jechać przez 25&nbsp;km/h, ze wykluczyńym bauerskich ćůngńikůw. Mo wszyjske skrziżowańa bezkolizyjne a dwa abo wjyncy pasy ruchu we kożdo strůna. Na autobańe je zakozany ruch pjechty a na kołach, zawrocańy a zatrzimywańy śe na awaryjnym paśe. Holowańy je dozwolůne ino do nojbliższygo zjazdu ze autobany. Autobany nojczyńśći sům prowadzůne bez ńypomjyszkane teryny, a grodzůne uod dźiwokij gadźiny.
Masztalscy

**Masztalscy** – ślůnsko kabaretowo skupina zołożůno we 1986 roku uod Aleksandra Trzaski (*Masztalskigo*) a Jerzygo Ciurloka (*Ećika*), kere uoba sům redachtorůma we Radyju Katowicy. Mjano kabareta je wźynte uod drugigo mjana fikcyjnygo grubjorza, kery bůł bohatyrym kupy wicůw. Masztalscy wydali 10 kśůnżkůw a przez 30 kasetůw ze wicůma. Wystympowali we Polsce, Austriji, USA, Australiji, Czeskij Republice a Słowacyji.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta Masztalskich we serwiśe TVS
Jeźoro Karwowo

**Karwowo** je jeźoro we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, we gmińe Łobez. Karwowo nojduje śe we uoddalyńu ůng. 500 myjtrůw uod rzyki Regi a ńycołkigo kilomyjtra uod mjyszkalnych stawjyńůw, kere wlazujům we skłod dźydźiny Karwowo. Wjyrch jeźora je růwnaki kole 33,3 ha, dugość - 1,1&nbsp;km a maksymalno głymbokość śyngo 4,2 m (strzedńo růwno śe 3,5 myjtra).
## Necowe uodwołańa
* Karta jeźora Karwowo we serwiśe maps.google.com
* Galeryjo fotografijůw jeźora a wśi Karwowo
Istočno Sarajevo

**Istočno Sarajevo** (Источно Сарајево) je mjasto we Syrbskij Republice we Bośńi a Hercegowińe ze 100.000 mjyszkańcůma.
Rosario

**Rosario** – mjasto we Argyntyńe, stolica prowincyje Santa Fe, trzecie podug wjelośći ludźi mjasto Argyntyny. We Rosario bůł rodzůny Ernesto "Che" Guevara.

Rosario uostało założůne we XVII stoleću a ńy je znůme uod kogo a jako bůła dokładno data. Jygo mjano pochodźi uod Śwjyntyj Matki Růżańcowyj, kero je jygo patrůnkům.
Ernesto Guevara

**Ernesto Guevara** (Ernesto Che Guevara, przemjanek *Fernando Sacamuelas*) (rodz. 14 czyrwca 1928 we Rosario we Argyntyńe, um. 9 paźdźerńika 1967 we La Higuera we Boliwiji) – argyntyński rewolucjůńista, jydno ze znamjynnych postaćůw kubańskij rewolucyje. Ze fachu bůł dochtorym.

Bůł jednym ze prziwůdcůw kubańskij rewolucyje, a po jeji zwyćynstwje wloz do władzůw kůmůńistycznyj Kuby. We 1965 wojowoł we Kůngu a Tanzańiji. We 1966 uorgańizowoł partyzancke uoddźały we Boliwiji, a przi tymu go wźyńi we ńywola a zaszlachtowali.

Na Kubie je do terozki powożany za norodowygo bohatyra. We ńykerych państwach Połedńowyj Ameriki je uůn powożany za mitycznygo wyswobodźićela. Po jygo śmjyrći pojawjůł śe tyż kult Che, kery uobjawjo śe nojczyńśći bez umjyszczańy jygo wizerůnku na śćanach, T-shirtach a inkszych zachach. Je uůn symbolym lo radykalnych lewicowych ruchůw a bůł ńym lo sztudynckij rewolty we 1968 we USA a Zachodńij Ojropje. Jygo przećiwńiki a krytykanty godajům, co zachwoloł uůn "skuteczno ńynawiść, kero przemjyńo czowjeka we maszina do szlachtowańo", a we jydnym ze wywjodůw pedźoł, co ńy wachołby śe wywołać nuklearno wojna, jakby uod tygo mjoł zniknyć kapitalizm.
Carrie

**Carrie** to bůł pjyrszy růman Stephena Kinga, wydany we 1974 roku uod Doubleday. Skiż uůnygo stoł śe znůmy jako autůr uod horrorůw. Růman uosprawjo uo modyj frelce, Carrie White, kero bůła chowano uod matki - religijnyj fanatyczki. We szuli ja uobśmjywano a inksze szkolorze jům ńy mjeli radźi. Jak pjyrszy roz mjała mjeśůnczny czas, prziszła na to, co mo paranormalno grajfka. Ńyskorzi prziszła na idyjo, co grajkům do telekinezy poradźi půmśćić śe na tych co jům sztruchali.
Růman mjoł dwje filmowe adaptacyje - we 1976 kero reżyserowoł Brian De Palma (rola Carrie zagrała Sissy Spacek), a we 2002 we reżyseryji Davida Carsona.
LGBT

**LGBT** to je akrůńim uod angelskigo "**L**esbian, **g**ay, **b**isexual, **t**ransgender" - lesbijski, buzerancki, biseksualny a transgynderyczny. Akrůńim tyn uodnośi śe do wszyjstkich uůnych skupinůw. Uokryślo śe tak wszyjstke perzůny, kere majům inkszo kej heteroseksualno uorjyntacyjo. Mjano LGBT wkludzůno we lotach 60. XX stolećo, ńyskorzi po wydarzyńach Stonewall we Greenwich Village.
Prekmurje

**Prekmurje** (madźarsko: *Muravidék*, prekmursko: *Prekmürsko, Prekmürje*) je regijůn na půłnocnym wschodźe Słowyńiji. Grańica mo uod půłnocnygo wschodu ze Madźarůma, uod půłnocnygo zachodu ze Austrijům, uod połedńo ze Chorwacyjům a uod połedńowygo zachodu ze inkszym słowyńskim regijůnym: Styrijům. Bez wele tyśůnc lot Prekmurje bůło tajlům Krůlestwa Madźarůw, inakszy ańiżeli inksze regijůny Słowyńije. Skuli tygo Prekmurje mo wjynksze zwjůnzki ze Madźarůmi (religijne, godkowe a kulturowe) ańiżeli reszta słowyńskich gyszichtowych krajinůw.

Prekmurje mo wjyrch 1.093&nbsp;km². Nojwożńijszy uostrzodek a tyż przi tym jedźine mjasto to je Mursko Sobota, we keryj pomjyszkuje 20 000 ludźi. We cołkym Prekmurju mjyszko 82.369 ludźi, ze czygo nojwyncy je Słowyńcůma.
Willy Hanft

**Willy Hanft** (rodz. 8 grudńa 1888 we Hanowerach, um. 19 lipca 1987 we Nürnberg) – mjymjecki malyrz. Malowoł landszafty a martwe natury. Jygo prace bůły wystowjane na Grosse Deutsche Kunstausstellung we lotach 1938 - 1942. We landszaftach nojczyńći przedstawjoł Alpy. Preferowoł yjlowe malyrstwo.

### Necowe uodwołańa
* Bjografijo artysty we mjymjeckij godce
Ed'mans

**Ed'mans** to je muzyczno skupina założůno we 1999 roku uod Manfreda Potyki a Edwarda Sikory ze Zobrzo, Manfred ńyskorzi przekludźůł śe do Witten, nale dali trefjajům śe na kůncerty a nagrańa platůw. Skupina Ed'man's wystympowała we TV Silesia, TVP Katowice  a Radyju Pjekary. Mo we dorobku trzi platy: "Po śląsku" (2001), "Zaś po śląsku" (2006) a "Dla naszej klasy" (2008). Wszyjske śpjywki śpjywajům we ślůnskij godce.

### Necowe uodwołańa
* Uo skupińe na zajće Chorzowskigo Cyntrum Kultury
* Neczajta skupiny
Wschodńi Timůr

**Wschodńi Timůr**, **Dymokratyczno Republika Wschodńigo Timoru** (tetům: *Repúblika Demokrátika Timór Loro Sa'e*, portugalsko: *República Democrática de Timor-Leste*) je wyspjarske państwo we Azyji połedńowo-wschodńij. Bůło to pjyrsze państwo, kere usamostanowjyło śe we XXI stoleću. Jedźino lůndowo grańica Wschodńi Timůr mo ze Indůnezyjům. Wschodńi Timůr, kej godo same mjano, je rozlygowane we wschodńij tajli wyspy Timůr.

Jygo uodrymbność wźůna śe uod tygo, co bez dugi czas bůła to kolůńijo Portugalije, a skiż tygo sam wjynkszość ludźi je katolikůma, a ńy muzułmanůma kej we sůmśedńij Indůnezyji. We 1975 Portugalczyki uopuśćůły Wschodńi Timůr, nale anektowała go Indůnezyjo. Bez dugi czas mjyszkańcy dopůminali śe uo samostanowjyńy. Dźepjyro we 1999 doszło do absztimůngu, we kerym 78,5% mjyszkańcůw welowało za samostanowjyńym.
Portugalsko godka

**Portugalsko godka** (port. *português*) je godka ze skupiny růmańskich godkůw. Rzůńdźi we ńi 210 mln ludźi we Portugaliji a jeji downych kolůńijach, co dowo ji 6. plac, kej idźe uo wjelość godajůncych. Literacko portugalsko godka je uoparto na půłnocnym djalekće. Nojstarsze zapisowańo po portugalsku sům ze XII stolećo. Państwa, we kerych portugalsko godka mo sztatus urzyndowyj godki (Angola, Brazylijo, Gwinyjo Bissau, Růwńikowo Gwinyjo, Mozambik, Portugalijo, Republika Źylůnygo Przilůndka, Wschodńi Timůr, Wyspy Śwjyntygo Tůmasza a Kśůnżynco) wespůłrobjům ze sobům we zołożůnyj we 1996 Spůlnoće Portugalskogodkowych Krajůw.

Do zapisowańo portugalskij godki używo śe zmodyfikowanygo łaćińskigo abecadła.

## Klasyfikacyjo
Portugalsko godka je to godka indoojropejsko -> italsko -> růmańsko -> zachodńorůmańsko -> galo-iberyjsko -> zachodńoiberyjsko -> galajiko-portugalsko.

## Necowe uodwołańa
Wikipedyjo we portugalskij godce
Sodůma a Gůmora

**Sodůma a Gůmora** to dwa spůminane we Bibliji mjasta, rozlygowane we Ńiźińe Siddim. Podug Biblije, jejich mjyszkańcy, Sodůmity, kej prziszli do bogajstwa zaczyńi ńyprawo tryjtować uobcych, żyli we rozpuśće a ńy mjeli ńyjakigo poszanowańo lo prawa, a tyż i Boga. Bestůż uostały zńiszczůne uod uogńa a śarki, uocaloł wuůnczas ino Lot a jygo cery. Baba Lota tyż mjała możebność uocalyńo, nale złůmała dany uod Boga zakoz uoglůndańo śe za śe, a skiż tygo zamjyńůła śe we słup soli. Podug archeologůw, Sodůma a Gůmora bůły rozlygowane tam, kaj terozki je Martwe Morze, abo przi jygo wschodńim brzygu. Terozki uokreślyńy "Sodůma a Gůmora" uoznaczo ńyrzůnd abo chaos a ńyporzůndek we jakij społecznośći.