open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grecyjŏ

**Grecyjŏ** (gr. Ελλάδα *Elláda* / Ελλάς *Ellás*), **Greckŏ Republika** (Ελληνική Δημοκρατία *Ellinikí Dimokratía*) – państwo położōne we połedniowo-weschodnij czynści Ojropy, na połedniowym krańcowi Bałkańskij Bōny. Mŏ dostymp do sztyrech mōrz: Egejskigo i Kreteńskigo ôd weschodu, Jōńskigo ôd zŏchodu jak tyż Strzōdziymnego ôd połedniŏ. Grecyjŏ mŏ dziesiōntõ pod wzglyndym dugości piskã brzegowōm na świecie, ô dugości 14880 km. Poza tajlōm kōntynyntalnōm we skłŏd Grecyje wchodzi kole 2500 wysp, we tym 165 zamiyszkanych. Nojwŏżniyjsze to Kreta, Dodekanez, Cyklady i Jōńske Wyspy. Nojwyższym szpicōm je wysoki na 2918 m n.p.m. Mitikas we masywie Ôlimpu.

## Gyjografijŏ

Terytorium Grecyje idzie potajlować na:
* kōntynyntalnõ Grecyjõ (społym z ôddzielōnym ôd nij Korynckim Kanałym bōnōm Peloponez), kerŏ wchodzi we skłŏd Bałkańskij Bōny
* wyspy rozrzucone na morzach Egejskim i Jōńskim.

Bezma 1/5 wiyrchnie Grecyje przipadŏ na kole 2500 wysp, z czego 165 je zamiyszkanych.

Nojsrogsze z nich to:
* Kreta (kol. 8260 km²),
* Eubea (kol. 3621 km²),
* Lesbos (kol. 1630 km²),
* Rodos (kol. 1400 km²),
* Chios (kol. 840 km²),
* Kefalinia (kol. 780 km²),
* Korfu (592 km²),
* Samos (kol. 476 km²),
* Lemnos (476 km²),
* Naksos (kol. 430 km²),
* Zakintos (406 km²),
* Thasos (kol. 390 km²).

Wiynkszość z wysp Grecyje wchodzi w skłŏd archipelagōw, z kerych bazowe to:
* Jōńske Wyspy
* Egejske Wyspy, we tym:
** Cyklady
** Sporady
** Dodekanez

Blisko 81% wiyrchnie Grecyje zajmujōm gōrske pasma (strzedniŏ wysokość 1200–1800 m n.p.m.), kere majōm południkowy ciōng. Nizinne teryny sōm niywielge i wystympujōm we bliżu wybrzyżōw (Niz. Salonickŏ, Trackŏ, Tesalskŏ jak tyż Argolidzkŏ). Chalcydyckŏ Bōna tworzi 3 wtōrne bōny: Kassandra, Sithonia i Athos.

Grecyjŏ graniczy z dalij pokŏzanymi państwami:
* na weschodzie:
**  Turcyjŏ (206 km)
* na pōłnocach:
**  Albanijŏ (450 km)
**  Bułgaryjŏ (450 km)
**  Pōłnocnŏ Macedōnijŏ (450 km)

### Miasta

## Historyjŏ

Grecyjŏ mŏ dugŏ historyjõ i zebrane kulturowe erbowizna. Uwŏżanŏ je za nŏstympcã antycznyj Grecyje. Jako takŏ, stanowi kolybkã cołkij zachodnij cywilizacyje, plac narodzin dymokracyje, filozofije, ôlimpijskich igrzysk, mocka bazowych prawiyń naukowych, zachodnij literatury, historiografije, politologije a tyż tyjatru, tak kōmedyje jak i dramatu. Świŏdectwym tyj spuścizny je 18 Ôbiektōw Kulturowyj Erbowizny UNESCO. Nowożytne grecke państwo ôstało utworzōne we wyniku zwyciynskigo powstōnia przeciwko Ôsmańskimu Imperyjum.

Ôd 2002 roku Grecyjŏ zrezygnowała z włŏsnyj waluty i przijōnła ojro. We 2013 trefiyła do grupy państw rozwijajōncych sie (piyrszy we historyji cufal degradacyje krŏju do tyj grupy).

## Religijŏ
Struktura religijnŏ krŏju we 2017 roku podle *[[Pew Research Center]]*
* prawosławie – 90%
* katolicyzm – <1%
* inksi krześcijany – 3%
* islam – 2%
* inksze religije – <1%
* brak religije – 4%
Grochōwka

**Grochōwka** – zupa warzōnŏ ze łupanego grochu, na wyndzōnce ze dodatkym czosnku i majyrōnku. Ta zupa je podŏwanŏ czynsto na fajrach masowych i je to jedne ze czynstszych dań serwowanych we wojsku (grochōwka wojskowŏ). Do wojskowyj grochōwki je niyrŏz dodŏwanŏ szyszka.
Grynlandyjŏ

**Grynlandyjŏ** (gryn. *Kalaallit Nunaat*, duń. *Grønland*) – autōnōmiczne znŏleżne terytorium Danije położōne na wyspie ô tym samymu mianie, kerŏ geograficznie położōnŏ je we Pōłnocnyj Americe, a historycznie i politycznie we Ojropie, ô przestrzyństwie 2 166 086 km² (nojsrogszŏ wyspa na świecie kerŏ niy je kōntynyntym), pokrytyj we 81% bez grynlandzki lōndolōd (410,4 tys. km² je swobodnych ôd lodu) i ô ludności 56 282 (styczyń 2014). 89% miyszkańcōw stanowiōm Inuici.

Stolicōm Grynlandyje je Nuuk (duńske miano *Godthåb*).

We 1978 duński parlamynt prziznoł Grynlandyje autōnōmijõ. We 1982 ôdbył sie absztimōng, we kerym miyszkańcy (52%) ôpedzieli za wystōmpiyniym z Ojropejskij Ekōnōmicznyj Spōlnoty. Grynlandyjŏ wystōmpiyła z nij we 1985 i terŏźnie niy je – we ôpaczności do Danije – czōnkym Ojropejskij Unije. Grynlandyjŏ je czōnkym Nordyckij Rady.

Miano wyspy ôznaczŏ „zielōny krŏj” – miała zachyncić do zamiyszkowaniŏ na nij, we ôpaczności do Islandyje, kere miano „krajina lodu” miała zniychyncać.

## Geografijŏ
Wyspa leży we pōłnocnyj czynści Atlantyckigo Ôceanu, je tajlōm Pōłnocnyj Ameriki i nojsrogszõ na świecie niykōntynyntalnõ wyspōm. Ôd ôstatka kōntynyntu ôddzielajōm jã ciyśniny Davisa, Smitha i Robesona jak tyż Morze Baffina. Nojdalij na pōłnoc położōnym pōnktym je Przilōndek Morris Jesup, a na połednie Przilōndek Farvel. Ôd weschodu Ciyśnina Duńskŏ ôddzielŏ jã ôd Islandyje. Nojwyższym szpicōm je Gōra Gunnbjørna 3700 m n.p.m., rubość lodu we czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzyże fiordowej zorty z licznymi przibrzyżnymi wyspami. Srogszŏ tajla Grynlandyje leży na pōłnoc ôd podbiegunowego koła. Na Grynlandyji je tyż nojsrogszy na świecie nŏrodny park.

Keby cołki dekel lodowŏ Grynlandyje uległa stopniyńciu, poziōm mōrz dźwignōłby sie ô bez 7 m.

### Klimat
Na Grynlandyji panuje klimat polarny, jyno na wybrzyżach – subpolarny.

Połedniowy zŏchōd krŏju je cieplyjszy niżby wynikało z geograficznyj szyrokości, a to za sprawōm ôpływajōncego wyspã ôd tyj zajty odgałynzienia ciepłego Pōłnocnoatlantyckigo Sztrōmu. Klimat Grynlandyje cechuje sie czynstymi pōmianami czasu, ôstrymi pōmianami tymperatur i srogimi ôpadami (ôsobliwie we czynści połedniowyj).

### Miasta

## Flora

Flora Grynlandyje je chudobnŏ. Na jeji terynie trefić idzie kol. 500 zort roślin wyższych jak tyż 3000 zort mchōw, porostōw i glōnōw.

Roślinność na Grynlandyji wystympuje ino we placach, kere choć bez krōtki czas we czasie roku sōm swobodne ôd lodowego dekla. Zasadniczŏ zorta roślinności porastajōncej te przestrzyństwa stanowiōm roztōmajte zorty tundry jak tyż łōnki. Tundra na połedniu słożōnŏ je z roztōmajtych zort trŏw, mchōw, porostōw i roślin ziylnych, a na pōłnocach ino z mchōw i porostōw. Na samym połedniu krŏju wystympujōm tyż kerze i karłowate zorty strōmōw, m.in. byrki (ôsiōngajōnce 10 m wysokości), ôlsze, wiyrby (siōngajōnce 4 m), jarzymbiny, jałowce. Pōłnocne wybrzyże (powyżyj 80° szyrokości geograficznyj) je praktycznie pozbyte roślinności.
Għaxaq

**Għaxaq** to je miejscowość na Malcie, co w nij miyszkŏ 4 388 ludzi. Je to siedziba gminu ze takim samym mianym.
Gŏdki Republiki Połedniowyj Afryki

**[[Republika Połedńowyj Afriki|Republika Połedniowyj Afryki]]** mŏ 11 ôficjalnych gŏdek. Poznŏwŏ tyż ôziym gŏdek za „nŏrodne”. Z amtowych gŏdek dwie sōm byciŏ indoojropejskigo – angelsko i afrikaans, za to dziewiyńć ôstanych wywodzi sie z familiji gŏdek bantuskych.

Ôficjalnymi gŏdkami Republiki Połedniowyj Afryki sōm (społym z mianami włŏsnymi tych gŏdek):

:afrikaans (''Afrikaans''), angelsko (''English''), ndebele (''isiNdebele''), pōłnocnŏ gŏdka sotho (''Sesotho sa Leboa''), sotho (''Sesotho''), Swati (''siSwati''), tsonga (''Xitsonga''), tswana (''Setswana''), venda (''Tshivenḓa''), xhosa (''isiXhosa''), zuluskŏ (''isiZulu'').

## Użycie
Podle wykazu z 2011 roku użycie gŏdek we Republice Połedniowyj Afryki prezyntowało sie jak pokŏzano dalij:

## Zasiyng

South Africa 2011 Afrikaans speakers proportion map.svg|afrikaans
South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|angelskŏ
South Africa 2011 Nguni speakers proportion map.svg|nguni
South Africa 2011 Sotho-Tswana speakers proportion map.svg|sotho-tswana
South Africa 2011 Swazi speakers proportion map.svg|swati
South Africa 2011 Tsonga speakers proportion map.svg|tsonga
South Africa 2011 Venda speakers proportion map.svg|venda
South Africa 2011 Xhosa speakers proportion map.svg|xhosa
South Africa 2011 Zulu speakers proportion map.svg|zuluskŏ


## Bajszpile tekstōw
Preambuła kōnstytucyje Republiki Połedniowyj Afryki we jeji ôficjalnych gŏdkach:
Golf

**Golf** – szport, we kery gro śe na uodymkńyntych trowjastych terynach a spolygo uůn na wćepowańu mołygo Bala do ńywjelgich dźurůw we źymji (dołkůw), bez piźńyńća go ekstra knebulcůma. Cwekym grocza je wćepńyńće bala do dołka, kej nojmyńszům wjelośćům knebulcowych piźńyńć. Szport tyn pochodźi ze Szkocyje.
Halk Topluşu

**Norodowe Sebrańy Gagauzyje, Halk Topluşu** (wym. *halk topluszu*) to je gagauski zakůnodowczy uorgan, co skłodo śe ze 35 deputowanych. Teroźnym przedstawićelym Halk Topluşu je Dumitru Konstantinov.
Hazŏkowate

**Hazŏkowate**, **hazŏki** (Leporidae) to je zorta cyckoczy ze familiji hazŏkowcōw, co ôbyjmuje kole 60 zort.

## Wystympowanie
Hazŏkowate zamiyszkujōm wszyjske kōntynynta poza Antarktydōm. Przōdzij niy zamiyszkowały Australiji i Nowyj Zelandyji, nale ôstały tam wezniynte bez czowieka.

## Tryb życiŏ
Zwiyrzynta kolōnijne, strzednij srogości.

Hazŏkowate porzōnd poruszajōm sie hibami, ôsiōngajōm gibkość do 70 km/h. Do gōnōw na wartko lŏtajōnce hazŏki spotrzebowowano było bp. charty.

Czynsto zamiyszkujōm ducze, czasym skŏlne załōmy, niy grōmadzōm forantōw na zimã i niy hibernujōm. Zorty boryalne zmiyniajōm na zimã farbã na biołõ.

## Budowa ciała
Cechōm charakterystycznõ hazŏkowcōw je to, iże zadnie kōńczyny sōm znacznie dugsze ôd przodnich. Posiadajōm duge, szpiczaste uszy, krōtki, ciciaty ôgōn. We wiyrchnim kelcu majōm 2 pŏry siekaczy, z kerych piyrszŏ sztyjc rośnie i wymŏgŏ ściyraniŏ.
Heidevolk

**Heidevolk** to holynderskŏ muzycznŏ skupina założōnŏ w 2002 roku, wykōnujōncŏ muzykã s gatunku folk metal. Założycielōma bōło sześciu muzykōw zafascynowanych gyszichtōm Geldryje a germańskōm mitologijōm. Jejich muzyka to połōnczyni charakterystycznych dŏ metalu riffōw s tradycyjnymi, ludowymi instrumyntōma a skrzipcōma. Poczōnwszy ôd 2003, skupina fest aktywnie kōncertuje a uczestniczy we festiwalach, m.in. niymieckym Ragnarok. Do tyj pory zespōł wydŏł trzi albōmy we własnym zakresie, a jedzin we kwietniu 2008 wydała wytwōrnijŏ Napalm Records.

### Złożyni skupiny
*Reamon Bomenbreker - gitara
*Sebas Bloeddorst - gitara
*Joris Boghtdrincker - wokal
*Mark Splintervuyscht - wokal
*Joost den Vellenknotscher - perkusyjŏ
*Rowan Roodbaert - basowŏ gitara
*Stefanie Speervrouw - skrzipce

Byli człōnkowie:
*Paul Braadvraat - basowŏ gitara
*Jesse Vuurbaerdt - wokal
*Niels Beenkerver - gitara

### Dyskografijŏ
**Het Gelders Volkslied* (MCD 2004, wydane we własnym zakresie bez zespōł)
**De Strijdlust Is Geboren* (2005, wydane we własnym zakresie bez zespōł)
**Wodan Heerst* (MCD 2007, wydane we własnym zakresie bez zespōł)
**Walhalla Wacht* (2008, Napalm Records)

### Zewnyntrzne linki
*ôficyjalnŏ nec-zajta Heidevolk
Gyszichta

**Gyszichta** (tyż **historyjo**) – skupina wjedze uo naszyj uszłośći. Hůmańistyczno a społeczno tajla nauki kero śe zajmuje dołażyńym do wjydzy uo zdarzyńach mińůnych na podstawje
* Śwjadectw bezpostrzedńich
* Zdrzůdeł pisanych
* Wyńikůw podszukowańo nauk půmagerowych historyje.

Wyńikym podszukowańo historycznygo je uopisańy zdarzyńůw (historjografijo). Przedmjotym podszukowano je zauobycz historyjo czowjeka a ludzkij cywilizacyje.
Szpańijo

**Szpańijo**, **Krůlestwo Szpańije** (szp. *Reino de España*, gal. *Reino de España*, kat. *Regne d'Espanya*, arag. *Reino d'España*, bask. *Espainiako Erresuma*, okc. *Regne d'Espanha*, ast. *Reinu d'España*) – nojwjynkse ze trzech państw położůnych na Půłwyspje Iberyjskym. Na zachodźe Szpańijo mo grańica s Portůgalijům, na połedńu ze Gibraltarym kery noleży do Wjelgij Brytańije, a bez Ceuta a Melilla zy Marokym. Na půłnocy, bez Piryneje, krej grańiczy ze Francyjům a Andorům. We skłod Szpańije włażům tyż Baleary na Strzůdźymnym Morzu, Kanaryjske Wyspy na Atlantyckim Uoceańe a tak mjanowane *terytoryja suwerynne* (szp.: plazas de soberanía), we skłod kerych włażům dwja szpańelske bamberstwa we Půłnocnyj Africe, Ceuta i Melilla, a roztoliczne ńypůmjyszkane wyspy po sztrzůdźymnůmorskij strůńe Gibraltarskij Wynżyźńe, take kej Chafaryny, Alborán abo Perejil. Do Szpańije, a gynau do Katalůńije, noleży tyż uotoczůne bez terytoryjům francuske mjasteczko Llívia.

Szpańijo tajluje śe na 17 autůnůmicznych spůlnotůw (*Comunidades Autónomas*), kere majům szyroko autůnůmijo (uosobliwje jeli chodźi uo edukacyjo, dowki atp.), a dwa autůnůmiczne sztady (*Ciudad Autónoma*).

Intygralnům tajlům Szpańije sům tak mjanowane szpańelske bamberstwa we Půłnocnyj Africe.
Autůnůmiczne spůlnoty Szpańije tajlujům śe na 50 prowincyjůw.

Szpańijo je człůnkym Ojropejskij Uńije a NATO.
Hałcnowsko godka

**Hałcnowsko godka** – wymarło godka ze zorty godek germańskich, kerym posůgiwoło śe we Polsce przed 1945 r. na co dźyń ůng. 200 uosůb mjyszkajůncych we Hołcnowje (dźiś Bjelsko-Bjoło). Godka przipůminoła we brzmjyńu inkszo polsko godke - relikt – godka wilamowsko, zawjeroła atoli znoczńy wjyncyj słowńictwa wspůlnygo ze mjymjeckům godkům.

### Necowe uodwołańa
* Uo hałcnowskij godce (we polskij a angelskij godce)
Hadam Bohuchwał Šěrach

**Hadam Bohuchwał Šěrach** (ur. 1724, zm. 3 kwjetńa 1773) bůł łużyckym kśůndzym a znůmym pszczylorzym.
Huta Padniewska

**Huta Padniewska** - wjeś we Polsce, we kujawsko-půmorskym wojewůdztwje, we mogilyńskim kryśe, we gmińe Mogilno.
Hydrokraking

**Hydrokraking** (**hydrokrakowańy**) to zorta krakingu. Przeprowadzo śe go we tymperaturze 250-450&nbsp;°C przi uobecnośći wodoru pod drukym 3-15 megapaskalůw. Katalizatorůma můgům być zwjůnzki take kej ńikel, kobalt, platyna, molibdyn abo pallad. We wyńiku hydrokrakingu ze wysokowrzůncych frakcyj naftowyj ropy uotrzimuje śe benzina wysokouoktanowo a uolej uopałowy a napyndowy.
II wojna śwjatowo

**Drůgo wojna śwjatowo** – nojsrogszy kůnflikt zbrojny we historyji śwjata, kery trwoł uod 1 wrześńo 1939 do 2 wrześńo 1945 (we Ojropje do 8 moja 1945) a uobejmowoł zaśyngym wojynnych działań bezma coko Ojropa, wschodńo a połedńowo-wschodńo Azyjo, půłnocno Afrika, tajle Bliskigo Wschodu a wszyjske uoceany. Ńykere tajle wojny rozgrywoły śe nawet we Arktice a Půłnocnyj Americe. Krům bezma wszyjskimi państwůma ojropejskymi, broły we ńij udźoł głůwne państwa Půłnocnyj a Połedńowyj Ameriki, Australiji a Azyji. Głůwnymi strůnůma kůnfliktu bůły państwa uośi a państwa koalicyji antyhitlerowskij (alijůnty).
Indyje

**Indje**, **Republika Indii** (w hindi, *भारत* – trl.: *Bhārat* , *Bhārat Gaṇarājya*, trb.: *Bharat*, *Bharat Ganaradźja*; ang. *India*, *Republic of India*) – państwo we Azyje Połedniowyj, zajmujōnce wiynkszość subkontynentu indyjskigo.

Ôd pōłnocy Indyjŏ sōm ôgraniczōne bez pasma gōrske: Karakorum i Himalaje. Z Indyjōm graniczōm: Pakistan na pōłnocnym zachodzie, Afganistan na barzo małym ôdcinku i Chiny, Nepal a Bhutan na pōłnocy, Birma i Bangladesz na pōłnocnym wschodzie, Sri Lanka bez zŏtokã Mannar i ciyśninã Palk na połedniowym wschodzie. Ôd połedniowego zachodu krŏj ôbtŏczajōm wody Morza Arabskigo, ôd połedniowego wschodu Zŏtoki Byngalskij i Morza Andamańskigo. Do Indyje przinŏleży archipelag Lakszadiwōw leżōncy na Morzu Arabskim 450 km na zachōd ôd wybrzyżōw kraju, a leżōnce w Zŏtoce Byngalskej archipelagi Andamanōw i Nikobarōw.
Internec

**Internec** (łac. *inter* mjyndzy, ang. *net* nec, dosłowńy **mjyndzynec**) – uůgůlnośwjatowy nec kůmputerowy lůgiczńy połůnczůny we jydnorodny nec adresowy uoparty na protokole IP (ang. *Internet Protocol*). Dostarczo abo wykorzistuje usůgi wyższygo poźůmu uoparte na telekůmůńikacyji i zwjůnzanyj s ńům infrastrukturze.

## Historyjo
Poczůnki Interneca wjůnżům śe s powstańym Internecu ARPANET a śyngajům kůńca lot 60. XX wjeku, gdy amerikańsko firma RAND Corporation prowadźiła badańo studyjne nad możliwośćůma dowodzyńo i łůncznośći we warůnkach wojny nuklearnyj. Na podstawje jeji raportůw podjynto prace projektowe nad skůnstruowańym neca kůmputerowego kery by můg fůnkcjůnować půmimo zńiszczyńo jygo tajli.
Irak

**Irak** (arab. العراق, *Al-Irak*; الجمهورية العراقية, *Al-Dżumhurijjat ul-Irakijja*) – państwo arabske na Bliskym Wschodźe, kere ležy nad Zatokům Perskům.

Grańičy (zgodńy s ruchym wskazůwek zygora) s Turcyjům, Iranym, Kuwejtym, Arabjům Saudyjskům, Jordańům i Syrjům.

Irak mo nojwjynkše po Arabii Saudyjskij zuoža ropy. Gospodarka je powažńy zńiščůno skuli wojny we Zatoce Perskij, půźńijšych sankcyji UoNZ, amerykańskij interwyncyji we 2003 roku i ńystabilnośći we uokreśe powojynnym.

Stolicům i nojwjynkšym mjastym Iraku je Bagdad.
Indůnezyjo

**Indůnezyjo** – wyspjarske państwo we Połedńowo-Wschodńij Azyje, kerygo stolicům je Dżakarta s 8,4 mln mjyszkańcůw.

Je rozlygowano na 18 108 wyspach. Ůngyfer 6 tyś. ś ńich je půmjeszkiwanych. Przinoleżům uůne do Malajskigo Archipelagu. Wyspy Indůnezyje sům rozćůngńynte śe na dugość przez 5 tyś. km wzduż růwńika a na dugośći 1750&nbsp;km s połedńo na půłnoc. Jeich brzygi uopływajům Pokojny a Indyjski Uocean. Na wyspach sům liczne wulkony. Indůnezyjo je czynsto nynkano bez trzyńśyńo źymje a tsůnami. Nojwyższym wjyrchym je Puncok Jaya - na 4884 m wysoki. Indůnezyjo grańiczy s Papuům-Nowům Gwinyjům na Nowyj Gwinei, Malezyjům na Borneo i Wschodńim Timůrym na Timůrze.
Iran

**Iran** (farsi: ايران – *Īrān*), ôficjalnŏ nazwa: **Islamskŏ Republika Iranu** (farsi: جمهوری اسلامی ايران – *Dżōmhuri-je Eslâmi-je Iran*) – państwo na Bliskim Wschodzie, co leży nad Morzym Kaspijskym, Zatokōm Perskōm i Zatokōm Ōmańskōm.

Piyrszŏ wersyjŏ miana **Iran** pojawiyła sie już we Aweście, kaj je mŏwa ô *Aryānām* – krŏju Ariōw. Jeji formōm strzednioperskōm było używane ôd Sasanidōw ôkryślynie *Ērānszahr* – krŏj Ariōw. Mimo to we europejskich gŏdkach aże do XX stoleciŏ na ôkryślynie Iranu używano powszechnie miana *Persyjŏ*, a niy *Iran*. Miano *Persyjŏ* pochodzi ôd nazwy ludu, co stanowi tajla ludōw irańskich, co przibyły na terytorium dzisiyjszego Iranu pod kōniec II tysiōncleciŏ p.n.e.
Irena Sendlerowa

**Irena Stanisława Sendlerowa**, z důmu **Krzyżanowska** (ur. 15 lutego 1910 r. we Warszawje, zm. 12 maja 2008 tyż tam) – polsko społeczno dźałaczka, Sprawjedliwych Pojstrzůd Norodůw Śwjata.

Urodzůno we Warszawje, ze staryj Polski mjyszkała we Tarczyńe. Jeji fater bůł dochtorym, co kuryrowoł moc bjydnych Żydůw. Wczos wojny robjůła we mjyjskim uostrzodku społecznyj půmocy. Zaczła půmogać Żydům na dugo przed powstańym warszawskigo getta. Uod grudńa 1942 bůła szefowům dźećyncego uoddźału Rady Půmocy Żydům «Żegota». Skuli tego, iże robjůła we uostrzodku społecznyj půmocy, mjała przepustka do getta, kaj nośůła na uoblyczce gwjozda Dawida we znak solidarnośći ze Żydami a jak spusůb na ukryće śe pojstrzůd społecznośći getta. Spůłpracowała ze polskům půmocowům uorgańizacyjům a rychtowała przemyt żydowskich bajtli ze getta, kerych wrażowała do przibranych familijůw a u klosztornych pańyn we Warszawje, Turkowicach a Chomutowje. We 1943 bůła aresztowano uod Gestapa, torturowali ja a skozali na śmjyrć, nale Żegoće udało śe ja uretować (dali łapůwka mjymjeckim wachtyrzům). We ukryću dali robjůła nad uocolańym żydowskich bajtli – uretowało żyće myńij wjyncyj 2500. Cołke żyće, tak jak jeji fater, bůła swjůnzano ze socjalistycznym ruchym a PPS. 

Kej pracowńik uostřodka půmocy spouečnyj mjoua přepustka do getta, kaj nośiua Gwjozda Dawida kej znok solidarnośći s Žydůma a kej sposůb na ukryće śe postřůd spouečnośći getta. Wspůupracowoua s polskům uorgańizacyjům půmocowům dźouajůncům pod mjymjeckym nadzorym a zorgańizowoua přymycańy bajtli žydowskych s getta, ůmješčajůnc je we přibranych familijach, důmach lo bajtli i u śůstr katolickych we Waršawje, Turkowicach a Chotůmowje. Areštowano we 1943 r. bez Gestapo, bůua torturowano a skazano na śmjerć. "Żegota" zdououa ja uratować, překupujůnc mjymjeckych stražńikůw. W ukryću kůntynuowoua dali robota nad uocalyńym žydowskych bajtli – uratowoua jejich ůngyfer 2500. Bez coue žyće podańy kej jeji uojćec zwjůnzano bůua s ruchym socyjalistyčnym i PPS.

## Necowe uodwołańa
* Irena Sendlerowa (we angelskij godce)
Irlandyjŏ (wyspa)

**Irlandyjŏ** je trzeciŏ nojsrogszŏ wyspa we Ojropie. Je 84 406&nbsp;km² srogŏ, a jeji linijŏ brzegowŏ je 32 589 km dugŏ. Wyspa leży miyndzy Ôceanym Atlantyckim a Morzym Irlandzkim. Wyspa je podzielōno na dwie tajle: niypodległõ Irlandyjõ a Irlandyjõ Pōłnocnõ, co je tajlōm Wielgij Brytanije.
Islam

**Islam** (arab.: **الإسلام**) – můnotejistyczno religijo, kero zołożůł Mahůmet. Je uůna drugo na Źymji jeli chodźi uo wjelość wyznowcůw, po krześćijaństwje. Jeji śwjynto kśynga mjanuje śe Korůn a Bůg - Allah. Terozki islam je potajlowany na 3 głůwne tajle: sůńńicko (90%), szyjicko (8%) a charydżycko (2%).

Podstawã islamu tworzi piyńć prawideł i ôbowiōnzkōw muzułmana:
* zawiyrzynie wiary w jedynego Boga,
* pŏciyrz,
* post w miesiōncu ramadan,
* jałmużna na rzecz chudobnych,
* pōńć do Mekki aby rŏz w życiu.

Religijŏ Mahometa poczōntkowo głoszōnŏ była postrzōd plymiōn arabskich. Terŏźnie Arabery stanowiōm kole 20–25% wyznŏwcōw islamu, za to wiynkszość muzułmanōw zamiyszkuje w krajach połedniowyj Azyje, ôsobliwie w Indōnezyje, Iranie, Pakistanie i Afganistanie.
Hydropulper

**Hydropulper** je maszina wykorzistywano na przikłod we produkcyji papjůra toaletowygo, kero suży do rozdrobńańo a rozwůkńańo we wjelgij ilośći wody masy celulozowyj, makulotury, hadrůw itp.
Japůńijo

**Japůńijo** (jap. 日本 – *Nihon* abo *Nippon*; 日本国 – *Nihon-koku* abo *Nippon-koku* ) – państwo wyspjarske rozlygowane we Wschodńij Azyji na Pokojnym Uoceańe. Morze Japůńske uoddźelo kraj uod kůntynyntu azyjotyckigo. Archipelag Japůński rozćůngo śe uod Wysp Nansei na połedńu do Hokkaido na půłnocy i skłodo śe s ůngyfer 4 000 wysp. Nojwjynksze s ńich to: Honsiu, Hokkaido, Kiusiu i Sikoku.

Japůńczyki sům dźiś społeczyństwym jydnolitym pod wzglyndym narodowośćowym, godkowym, kej tyż wyznańowym i kulturowym.

Mjyszkańcy uowygo kraju uod zarańo dźijůw muszům zmagać śe s śiłami przirody: trzyńśyńůma źymje, wybuchůma wůlkonůw, ńiszczyćelskymi falůma tsůnami i katastrofalnymi sztůrmůma. Natůmjast rzeźba terynu i skrůmne złoża surowcůw mineralnych ńyzbyt sprzijajům powstańu śilnygo państwa. Gůrzisty charakter Japůńje sprawił, iże wůnske ńiźiny nadbrzeżne stoły śe głůwnym mjejscym uosadńictwa ludnośći; sam tyż rozwinyła śe gospodarka, sam powstoły mjasta; rozkwitła cywilizacyjo. Choby na przekůr tym ńysprzijajůncym warůnkům wspůłczesny *Kraj Kwitnůncyj Wiśńi* je nojbardźij rozwińjyntym państwym Azyje i jydnym s nojlepij rozwińjyntych na źymskym globje.
Jadwiga Bilczewska-Stanecka

**Jadwiga Bilczewska-Stanecka** (rodz. 22 lutygo 1921, um. 23 lutygo 1976) dugoletńo kerowńička šuli podstawowyj we Wilamowicach (1961-1971), zouožyćelka a kerowńička Rygjůnolnyj Skupiny Pjeśńi i Tańca "Wilamowice" (1948-1976). Autorka wjelu śpjywek, gydicht i melodyji. Choreůgraf skupiny. Zrekůnstruowoua mynski strůj wilamowski.
Pochowano we rodźinnym grobowcu na smyntořu we Wilamowicach.

## Žyćorys

Jadwiga Bilczewska urodźiua śe 22.02.1921r. we Wilamowicach, tukej ukůńčůua škoua podstawowo, zaś liceům uůgůlnokštoucůnce we Kyntach. Matura zdoua we 1939 r., wojna přerwoua jei dalše studja. Ńymcy areštowali masowo študyntůw, uůna tyž bůua na liśće podejřanych, nale udouo śe jei před areštowańym wyjechać do Wjedńo, kaj bůua we kilku důmach na suužbje. W roku 1942 wuadze wjydyńske wydouy rozkaz wyśedlyńo Polokůw s Wjydńo i wtynčas wrůćiua do dom. Nojpjyrw pracowoua kej sekretarka we gmińy we Wilamowicach, nastympńy bůua ekspedjyntkům we sklepje we Bjelsku, a potym sekretarkům we zyjgywerku we Kozach, sam wspůupracowoua s partyzantůma, přenośiua rozkazy i gazyty. W roku 1945 podjyua robota we škole podstawowyj we Wilamowicach. W roku 1948 hajtnyua śe ze Mječysuowym Staneckim. W 1946 r. zouožůua zespůu lo bajtlůw, kery brou udźou we wšyjstkych uročystośćach, wystawjou lične předstawjyńo i wječorńice. W 1951 uobjyua kerowńictwo škouy podstawowyj we Wilamowicach. W 1955 zespůu skuadou śe juž ze staršej muodźežy i mjou we swojym programje pora tańcůw rygůnalnych. W 1957 wuadze grůmadzke zlikwidowouy śwjetlica i zespůu, kery dopjero po 2 lotach wznowiu robota pod protektoratym TKKF, a nastympńy pod šyldym cepeliji we Čechowicach. Zespůu nawjůnzou kůntakty s zespouůma pjeśńi i tańca "Ślůnsk" i "Mazowše". Pora rozůw nagrywou swoje programy we Polskym Radyju a we Telewizyji. Rozmiuowano we roboće s muodźežům i zespouem twořůua samodźelne programy uokoličnośćowych wystympůw. W uostatńich dńach swygo žyća uodmodźiua zespůu, pracowoua do kůńca, tydźyń před umarćem prowadźiua průba s zespouem učůnc go nowych pjosynek, kere sama twořyua. 23.02.1976r. we 55 ročńica swojich urodźin zakůńčůua swoje bardzo pracowite žyće. Bůua bez 20 lot radna powjatową. Juž we chorobje uotřimoua Křiž Kawalerski Uorderu Uodrodzyńo Polski.
Janina Dziarnowska

**Janina Dziarnowska** (rodz. 1903, um. 1992) – polsko pisorka, reportażystka, publicystka, znowczyńi literatury radźeckij. Autorka růmanůw: *Miasto nowych ludzi* (1953), *Powieść o Annie* (1951), *Gdy inni dziećmi są* (1960), *Słowo o Brunonie Jasieńskim* (1978).
Jezus Krystus

**Jezus Krystus** (Jezus s Nazaretu; s hebr. ישוע, ישו Joszue aram.: ܝܫܘܥ, ܝܫܘ Jeszua = "JHWH pōmocōm/zbawiyniym" i ze gr.: Χριστός Christós – "namaszczōny, pōmazaniec, mesyjŏsz") – cyntralnŏ postŏć krześcijaństwa, podug Wanielije założyciel religije krześcijańskij, Syn Boży a zbawiciel. Do wiynkszości wyznań krześcijańskich tyż wcielyniy Boga we ôsobie Syna Bożygo. W islamie uznŏwany je za proroka. Jygo ôkres żywobyciŏ datuje sie na lata ôd kole 8-4 roku p.n.e. do kole 30-33 roku n.e.

Podug zŏpisōw we Wanielijach Jezus nauczŏł we Galileji a Judeji we Izraelu, Ôstŏł skozany by zemrzić bez ukrzyżowaniyje we Jerozolimie zgōdniy ze wyrōkiym rzimskigŏ namiestnika (łać. praefectus) Pōncjusza Piłata, a trzecigo dnia po umarciu zmartwychwstŏł. Dzieła a nauka Jezusa szrajbniynte we Wanielijach stanowiōm podstawa krześcijaństwa. Nauka Jezusa ôstołŏ przekozanŏ światu bez szkolorzōw mianowanych apostołami.
Jeźoro Hĕrri

**Kűl Hĕrri** (czuw.: *Кӳл хӗрри*) to jeźoro we Czuwaszyji, we wurnarskim dystrykće, bliżno dźydźiny Kűl’hĕrri (Кӳльхӗрри). Jeźoro mo wymjary 630×310 myjtrůw, jygo maksymalno głymbokość je 11,7 m.
Jon Drummond

**Jon Drummond** (ur. we 1969) je australijskim kůmpozytorym. 
Jygo utwory prezyntowano na mocy australijskych a mjyndzynarodowych festiwalůw.
Jubyjo

**Jubyjo** (*Jubaea chilensis*) to gatůnek strůmu uo krympym pńu, podanygo na palma, uo fyjdrzastych liśćach a zjodliwych uowocach. 
Gatůnek pochodźi ze Czile, kaj we uodpedńim klimaće przirosto ańi do 20 cm na rok. We umjarkowanym klimaće cucht jubyje je możebny, źelina przirosto atoli srogo wolńi (ůng. 10&nbsp;cm na rok).
## Necowe uodwołańa

* Artikel uo jubyji (''ang.''')
* Fotografijo jubyje
Jules Verne

**Jules Gabriel Verne** (ur. 8 lutego 1828 we Nantes, um. 24 marca 1905 we Amiens) – francuski pisŏrz, dramaturg i ôbywatelski działŏcz. Wszeôbecnie uwŏżany za jednego z piōnierōw naukowyj fantastyki (społym z Hugo Gernsbackiem i H.G. Wellsem), autōr pŏrudziesiyńciu rōmanu.

Ôd 1870 Kawaler, a ôd 1892 Ôficyr Medalu Hōnorowyj Legije.

Pisoł rōmany ô rajzach, fantastyczne, naukowe, historyczne, geograficzne, kryminalne, a tyż tyjatralne przedstawiyniŏ i wiersze.

## Twōrczość

### Rōmany

### Ôbrane rozprŏwki
* *Buntownicy z Bounty* (*Les révoltés de la Bounty*, 1879)
* *Frritt-Flacc* (1884)
* *Gil Braltar* (1887)

### Inksze wytwory
* *Ôdkrywanie Ziymie. Historyjŏ wielgich rajz i wandrusōw* (*Découverte de la Terre. Histoire générale des grands voyages et des grands voyageurs.*, 1864–1880)
* *Ilustrowanŏ geografijŏ Francyje i jeji kolōnije* (*Géographie illustrée de la France et de ses colonies. Précédée d’une étude sur la géographie générale de la France, par Théophile Lavallée.*, 1866)

## Filmowe adaptacyje
Józef Dzierzkowski

**Józef Dzierzkowski** (1807-1865) bůł to růmanopisorz ze Galicyji, autor uobyczajowych růmanůw, s kerych nojsławńijszo je *Salon i ulica* (Salůn a hulica, 1847).
Jewgjeńij Płatow

**Jewgjeńij Płatow** (ur. 7 śyrpńa 1967 we Uodeśe) – profesjůnalny tancyrz na lodźe, kery reprezyntowoł Zwjůnzek Radźecki, Wspůlnota Ńypodlyguych Państw i Rusyjo. Do tej uostatńij we parze s Uoksanům Griszuk zdobůł dwukrotńy złoty medal uolimpijski: we 1994 we Lillehamer i we 1998 we Nagano, a sztyrokrotńy mistrzostwo śwjata. Uobecńy pracuje kej tryner.
Ślōnskŏ Szwalbka

**Ślōnskŏ Szwalbka** (pol. *Jaskółka Śląska*) – cajtůng wydowany bez Ruch Autůnůmije Ślůnska uode 1991 (ze pauzůma). Kożde wydańy mo 12 zajtůw formatu A3. Terozki redachtorym płodowym je Monika Kassner. Wydowajům kole 16 000 sztukůw "Szwalbki".

Dowńyjsze redachtory:
* Dariusz Dyrda (2010-2011)
* Marcin Melon (2007-2010)

## Auskuplůngi
* Neczajta Ślōnskij Szwalbki
* '''Ślōnskŏ Szwalbka''' – darmowy dostymp we ŚBC rocznik:   '''2012''' •   '''2013''' •   '''2014'''
Kamela

**Kamela** (Camelus) – zorta wjelgich parzistokopytnych cyckoczůw ze familije kamelowatych. Przinoležům do nojwjynkszych kopytnych cyckoczůw. Skuli swojij fizjologije sům przistosowane do żyćo we warůnkach suchego a gorkigo klimatu, sům czynsto wykorzistowane za użytkowe zwjyrzynta.

## Gatůnki
We tyj zorće idźe wykozać dwa gatůnki:
*kamela dwupuklato (*Camelus bactrianus* syn. *Camelus ferus* – wystympuje tak we stańe dźikim (kamela dwupuklato dźiko *C. ferus*), jak tyż we chowje (kamela dwupuklato důmowo, baktrjan *C. bactrianus*)
*kamela jednopuklato (drůmader*) (*Camelus dromedarius*) – wystympuje yno jak gadźina hodowlano

Mjano drůmader (dromader) to je efekt felernego zopisu we yncyklopedyjach, do porzůndku mjano winno mjeć klang *dromedar* ze łaćińskij godki.
Kameryzowańy

**Kameryzowańy** – metoda zdobńiczo, kero polygo na wysadzańu metalu kamjyńůma szlachetnymi abo uozdobnymi.
Kanada

**Kanada** (ang., fr.: **Canada**) – państwo pouožůne we Americe Půunocnyj, rozćůngajůnce śe uod Uoceanu Atlantyckigo na wschodźe do Uoceanu Spokojnygo na zachodźe a Uoceanu Arktyčnygo na půunocy. Na pouedńu a půunocnym zachodźe grańičy ze Stanůma Zjydnočůnymi. Drůge państwo śwjata pod wzglyndym powjeřchńi (po Rusyji) a 36. pod wzglyndym ludnośći.
Kanada je čuůnkym ONZ, NAFTA, Wspůlnoty Narodůw, Frankofůńije, NATO, G8, APEC.

Uobšar uobecnyj Kanady zamješkiwouy uod tyśyncy lot ludy tubylče (plymjůna Indjanerůw a Inuitůw). Rozpočynte pod kůńec XV w. brytyjske a francuske ekspedycyje zbadouy couke atlantycke wybřeže Kanady, co spowodowouo stopńowe jeich zaśedlyńy bez brytyjskych a francuskych uobywateli. We 1867 r. štyry kolůńije wlazujůnce we skuod Brytyjskij Ameriki Půunocnyj uchwoliuy Kůnfederacyjo Kanady a powououy do žyćo nowe państwo - Kanada. Stopńowy proces ůńyzaležńańo śe uod Wjelgij Brytańji uośiůgnůu půnkt kulminacyjny we 1982 r., kej uchwalůno nowo *[[Kůnstytucyjo Kanady]]* (ang. *Canada Act 1982*), co zerwouo uostatńy wjyńźi zaležnośći uod parlamyntu brytyjskigo.

Kanada do dźiśej pozostowo můnarchjům kůnstytucyjnům. Karol III kej gowům państwa a utřimuje dymakracyjo parlamyntarno. Kej federacyjo zuožůno s dźeśyńću prowincyji a třech terytorjůw, Kanada pozostowo krajym dwujynzyčnym i wjelokulturowym, we kerym na poźůmje federalnym uobowjůnzujům dwje godki uoficjalne: angelsko a francusko (w jejich kanadyjskych uodmjanach). Kanada je państwym upřymysuowjůnym a zaawansowanym techńičńy, uo zrůžńicowanyj gospodarce we znočnym stopńu uzaležńůnyj uod wasnych bůgactw naturalnych a wymjany handlowyj - zwašča ze Stanůma Zjydnočůnymi, s kerymi Kanada pośado trwoue a zuožůne zwjůnzki.
Kara

**Kara** – ńywjelgi wůzyk s jydnym abo dwůma kůłkůma, tajlowo dźwigany rynczńy, użiwany do transportu przedmjotůw abo materjołůw sypkych na ńywjelgich uodlygośćach. Kary wyposażůne sům we dwa hyngry, przi půmocy kerych sům dźwigane a ciśninte, rzodźi ćůngńynte, bez jydnygo czowjeka. Ůunyczůne sům s drzewa, metalu, plastiku abo kůmbinacyji tych matyrjołůw. Znojdujům szyroke zastosowańy we uogrodńictwje a na bauplacach.
Karasol

**Karasol** – werk, skuodajůncy śe s napyndu nadowajůncygo ruch uobrotowy a ziców, přeznačůny do špasu. Wystympuje nojčyńśći na růmlach, kaj zice majům forma kůńůw, uabyńdźůw, korabůw a inkše. Inkšo zorta to karasole ze zicůma wišůncyma na gyštelach s ketůw. Sům tyž karasole, we wersyjach s prostymi zicůma, kej ylymynt mouygo baukůnštu, na špilplacach.
Zortům karasola je kećok.
Karminadle

**Karminadle** (roz za kedy tyż **gehaktyz**) – jodło ślůnskij kuchńe. Sům to mlůne sznycle, przirychtowane ze świńskigo mjynsa, świńsko-uowjynźigo nale dowńi tyż ze krůliczygo, bestůż we Ślůnsku kejśik bůło powszechne cichtowańy krůlikůw. Karminadle dowńi bůły dańym na gody, terozki sům potrawům, kero śe podowo we tydńu. Krůne na ślizyki jedzůne sům tyż na źimno kej uobłożyńy kanapkůw ze chlyba abo żymłůw.
Kalińingrad

**Kalińingrad**, **Kyńigsberg** (rus. *Калининград*, pol. *Królewiec*, mjym. do 1945 *Königsberg*) – mjasto we Rusyji u ujśćo Pregoły do Bałtyckigo Morza, we historycznyj krajińe Sambijo. Je stolicům uobwodu kalińingradzkigo – yksklawy Rusyje, co grańiczy ze Polskům a Litwům.
Kazachstůn

**Kazachstan**, **Republika Kazachstanu** (kaz. *Қазақстан, Қазақстан Республикасы*; rus. *Казахстан, Республика Казахстан*) – państwo, co leży we Azyji a Ojropje (5,4% powjyrzchńi – teryny na zachůd uod rzyki Emba). Bůło utworzůne we 1991 we wyńiku rozpadu SSSR. Grańiczy ze państwami: Chinůma (1460&nbsp;km grańice), Kirgistanym (980&nbsp;km), Turkmyńistanym (380&nbsp;km), Ůzbekistanym (2300&nbsp;km) a Rusyjům (6467&nbsp;km). Cuzamyn dugość grańic Kazachstanu wynośi 12 187&nbsp;km. Kazachstan mo tyż dostymp do nojwjynkszygo jeźora śwjata – Kaspijskigo Morza na dugośći 2340&nbsp;km.
Kinyeti

**Kinyeti** to je nojwyższo gůra we Sudańe, wysoko na 3187 metrůw n.p.m. Leży ńydaleko uod granicy ze Ůgandům.
Szosowe kolarstwo

**Szosowe kolarstwo** to je szport, co w nim kolorze sie ścigajům na szosowym kole. Ôd 1893 je to ôlimpijski szport. Kolorzōm patrōnuje Union Cycliste Internationale ôd 1900. Je moc wyścigōw we Ojropje, bez przikłod Tour de France, Giro d'Italia abo Vuelta a España (te trzi majōm miano Grand Tour). Sōm dzie zorty wyścigōw. Piyrszo je wieloetapowo (bp. Tour de France), a drugo jednodniowo (bp. Giro di Lombardia).
Kazimierz Kutz

**Kazimierz Julian Kutz** (ur. 16 lutygo 1929 we Szopjyńicach (terozki tajla Katowicůw), um. 18 grudńa 2018 we Jůzefowje) – ślůnski filmowy a tyjatralny reżyser, synatůr mjyndzy 1997, a 2007, uod 2007 poseł VI kadyncyje polskigo Sejmu. Doktůr honoris causa Uopolskigo Ůńiwersytetu (uod 1997). Do kupy ze inkszymi zołożył we Warszawje *Towarzistwo Przoćelůw Ślůnska* (pol.: *Towarzystwo Przyjaciół Śląska*). We 2010 wydoł růman "*Piąta strona świata*".
Kolůmbijo

**Kolůmbijo** (*Colombia*, Republika Kolůmbije – *República de Colombia*) – państwo we půunocno-zachodńij tajli Ameriki Pouedńowyj ležůnce nad Mořym Karaibskym i Uoceanym Spokojnym.

PKB na mješkańca – 6 300 dolarůw USA (šacůnek s 2001 roku, wedle parytetu śiuy nabywčyj)
Skryszůw

**Skryszůw** (pol.: *Skrzyszów*) – wjeś położůno we połedńowo-zachodńij Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we wodźisławskim kryśe, we gmińy Godůw.

Skryszůw położůny je na połedńu ślůnskigo wojewůdztwa. Leży na Rybńickym płaskowyżu, kery je tajlům ślůnskij wyżyny. We 2008 mjyszkało sam 3429 ludźi. Bez teryn wśi je budůwano autobana A1.

## Gyszichta Skryszowa
Skryszůw bůł założůny we roku 1286 - 25 lutygo biskup krakowski Poulek s Przemankowa wystawjůł wůjtowi bytůmskimu dokumynta lokacyjne na założyńy podug mjymjeckigo prowa dźedźiny Cressowica (Skryszůw). Wjoska założůno na 30 łanach kmjecych. Wystawjůne we 1301 roku bez kśynća raćiborskigo dokumynta stanowjyły, iże Skryszůw je we kśynstwje raćiborskim, a jigo właśćićel to je rycerz Adam ze Skryszůwa.

## Edukacyjo
* przedszule
* podstawowo szula im. Karola Miarki
* gimnazyjo im. Powstańcůw Ślůnskich

## Szport
We Skryszowje dźoło uod 1932 klub szportowy LKS *"Gwiazda"* Skrzyszów, kery mo sekcyjo fusbalowo (terozki gro we klaśe uokryngowej) a uod 1957, sekcyjo tyńisa stołowygo (terozki gro we III lidze).

## Linki zewnyntřne
* Zajta Zespołu Szulůw we Skryszowie
Kůnurbacyjo katowicko

**Kůnurbacyjo katowicko** – fest zurbańizowany rejůn, we kery włażům teryny wschodńigo Gůrnygo Ślůnska a zachodńij Małopolski – Důmbrowske Zogłymbje a mały kůnsek Zogłymbjo Krakowskigo. Je to typowy przikłod kůnurbacyje.
Mjasta Kůnurbacyje Katowickij to Gliwice, Zobrze, Katowice, Bytům, Śwjyntochłowice, Śymjanowice, Sosnowjec, Důmbrowa Gůrńiczo, Jaworzno, Czeladź, Mysłowice, Byndźin, Tychy, Ruda Ślůnsko, Pjekary, Chorzůw, Mikołůw a Tarnowske Gůry.
Půłnocno Koryjo

**Koryjańsko Republika Ludowo-Dymokratyczno**, (kor. 조선민주주의인민공화국, hancha 朝鮮民主主義人民共和國, MCR. Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk, **Půłnocno Koryjo**, we skrůće **KRLD**) – państwo kůmůńistyczne powstołe we půłnocnyj tajli Koryjańskigo Půłwyspu po II wojńe śwjatowyj na terynach zajyntych uod Czyrwjůnyj Armiji. Totalitarno władza sprawuje uoparta na idei dżucze můnopartyja, Partja Roboty Koryje. KRLD grańica mo ze: Rusyjům na půłnocnym wschodźe, Chinůma na půłnocy, Republikům Koryje (Połedńowům Koryjům) uod połedńa. We Chinach a we samej Půłnocnyj Koryje krej mjanowany je Pukchosŏn ("Půłnocny Chosŏn"; 북조선; 北朝鮮). Bukhan ("Han Půłnocny"; 북한; 北韓) to mjano popularne postrzůd mjyszkańcůw Połedńowyj Koryje.
Rzimskokatolicki kośćůł

**Kośćoł rzimskokatolicki** (katolicki, zachodńi, rzimski, łaćiński) – właśćiwe mjano winno brzmjeć Kośćůł katolicki uobrzůndku łaćińskigo; nojwjynkszo liczebńy tajla Kośćoła katolickigo, kero uopjero liturgije na uobrzůndku łaćińskym (czyli wg Mszołů Rzimskigo) i liturgijach bliskych a pochodnych. Głowům Kośćoła je papjyż (biskup Rzimu) kej gowa Kośćoła Powszychnygo.

Wspůłcześńe mjano Kośćoł rzimskokatolicki ńy uodnośi śe do cołkego Kośćoła katolickigo (choć potoczńy je stosowano i we takym znoczyńu), pjyrwotńy nazywano tak coły Kośćoł katolicki, zaś przedrostek rzimsko- uodnośiu śe ńy do uobrzůndku, nale do jydnośći s biskupym Rzimu.

Podug sůmygo Kośćoua rzimskokatolickigo, jego zołożyćelym je Jezus Chrystus, a powstoł uůn we I wjeku n.e. Inkszům czynsto spotykanům we zdrzůduach datům powstańo Kośćoła rzimskokatolicki je rok 1054 – data rozłamu na Kośćoł Zachodńi i Kośćoł Wschodńi.
Protestantyzm

**Protestantyzm** to je jedyn z bazowych richtōngōw krześcijōństwa, kery skłŏdŏ sie z zawiyrzyń religijnych powstōnych zaôbycz skuli ruchōw reformatorskich we kościele rzimskokatolickim, napoczyntych we 16. stoleciu ôd wystōmpiyniŏ Martina Lutra. Miano „protestantyzm” je zrobiōne ôd protestu słożōnego bez luteranōw 6 ksiynstw i 14 miast we 1529 roku w czasie syjmu we Spirze przeciw uchwole zabrōniajōncyj przechodzyniŏ na luteranizm.
Źymja

**Źymja** (łać. Terra) – trzećo we kolejnośći (liczůnc uod Słůńca) a pjůnto co do wjelgośći planeta Ůkłodu Słůnecznygo.

Nołokoło Źymje krůnży jydyn naturalny satelita – Mjeśůnček a prawdopodobńy dwa kśynžyce půłowe (kśynżyce Kordelewskigo) a wjelgo liczba sztucznych satelitůw. Stoło, stabilno uorbita mo tyż planetojida 3753 Cruithne, kero pozostawo we rezůnańśe s uorbitům Źymje beś ńykerych naukowcůw je uważano za drůgi kśynżyc Źymje.

Źymja uformowoła śe ůngyfer 4,5 milijorda rokůw tymu.

Źymja mo wuaśćiwo masa a grawitacyjo do utrzimańo atmosfery, kera chrůńi przed szkodliwym průmjyńowańym ultrafjoletowym, a tyž pole magnetyczne chrůńjůnce przed pochodzůncym ze Słůńca průmjyńowańym korpuskularnym.
Uoddalyńy uod Słůńca je waśćiwe do utrzimańo uodpowjydńij tymperatury. Uważo śe, aże czynńiki te sprzijouy powstańu żyćo na naszyj planeće.
Je nojwjynkszo s planet skalistych we Ůkuodźe Suůnečnym, a tyž kej dotychczas jydynym znůnym mjejscym wystympowańo żyćo.
Samostanowjyńy

**Samostanowjyńy** to je ńyzależność państwa uod formalnygo ajnflusu inkszych jydnostek politycznych. Samostanowjyńy do śe tyż zmjanować kej suwerenność potyncjalno.
Państwo

**Państwo** je politycznōm, suwerynnōm, terytorialnōm i ôbligatoryjnōm ôrganizacyjom społeczyństwa. Ôrganizuje i koordynuje robotã wielgich grup społecznych. Państwo mŏ tyż granice terytorialne. Je niyznŏleżne i niypodlygłe.

## Definicyjŏ prawnŏ
Prawne kryteria państwowości, przijynte na mocy kōnwyncyji we Mōntevideo ze 1933, ôkryślane sōm nastympujōnco: (artikel 1.) "Państwo jako podmiot prawa miyndzynŏrodnygo winno posiadać take elymynty:

* ôbstōnõ ludność,
* struktury sztrofowe,
* suwerynne włŏdze,
* ôkryślōne terytoriōm (wielgość państwa niy wpływo na jigo podmiotowość) ôddzielōne ôd inkszych granicōm,
* zdolność włażyniŏ we relacyje miyndzynŏrodne.
* ôkryślōne prawidła prawne

## Kryterium uznaniŏ państwa
Kōnwyncyjŏ była trefym rygiōnalnym a ôgraniczyła sie ino do państw amerykańskich, ale jij prawidła sōm przikwolōne we zwyczajowym prawie miyndzynŏrodnym.

Piyrszym problymym państwowości je uznanie państwa na arynie miyndzynŏrodnyj, czyli stwierdzynie ôd podmiotu prawa miyndzynŏrodnygo faktu istniyniŏ jakigoś państwa i gotowości do respektowaniŏ zwiōnzanych z tym skutkōw prawnych. Przedmiotym uznaniŏ może być: państwo, regyrōnek, insurgynty, strōna, co walczy abo nŏrōd. Uznanie państwa może być udzielōne abo indywidualnie ôd podmiotu prawa miyndzynŏrodnygo (napoczyńcie stosōnkōw dyplōmatycznych abo podpisanie umŏwy bilateralnyj), abo kolektywnie ôd skupiny państw (na podobne, jak we przipŏdku pojedynczygo państwa) abo ôrganizacyje miyndzynŏrodnyj (przijyńcie we poczet czōnkōw). Uznanie państwa winno mieć nŏturã jednoznacznõ i niyodwracalnõ, chociŏż we praktyce trefiŏ sie przipŏdki zawieszyniŏ abo zerwaniŏ stosunkōw dyplōmatycznych abo wyłōnczynie czōnka ôrganizacyje.
Mjeśůnczek

**Mjeśůnczek** je jydynym stałym naturalnym satelitům Źymje. Je uůn pjůntym co do wjylgośći kśynżycym we Słůnecznym Układźe. Strzedńo uodlygłość uod postrzodka Źymje do postrzodka Mjeśůnczka je 384403&nbsp;km, to je myńij wjyncyj tela, co trzidźestakrotność szyrzki Źymje. Szyrzka Mjeśůnczka je růwno 3474&nbsp;km, to je trocha wjyncyj uod 1/4 szyrzki Źymje. Uoznoczo to, iże uobjyntość Mjeśůnczka to 1/50 uobjyntośći źymskij kugle. Grawitacyjne przispjyszyńy na jego placu je kole 6 razy słabsze. Mjeśůnczek robi połny uobjyg Źymje we czaśe 27,3 dńa, a uokresowe zmjany we geůmetryji układu Źymja-Mjeśůnczek-Słůńce powodujům wystympowańy fazůw Mjeśůnczka, co powtorzajům śe we 29,5-dńowym cyklu.
Woda

**Woda** (tlynek dwuwodoru) – zwjůnzek chymiczny uo wzorze H2O, wystympujůncy we warůnkach standardowych (pokojowych) we stańy ćekłym. W stańy gazowym woda uokreślo śe mjanym pary wodnyj, a we stołym stańy skupjyńo - lodym. Słowo „woda” kej nazwa zwjůnzku chymicznygo może śe uodnośić do kożdygo stanu skupjyńo.

Woda je fest dobrym rozpuszczalńikjym do substancyji polarnych. Wjynkszůść wystympujůncyj we przirodźe wody je "słůna" (ůngyfer 97,38%), tzn. zawjero mocka rozpuszczůnych soli, głůwńy chlorku sodu. We naturalnyj wodźe rozpuszczůne sům gazy atmosferyczne, s kerych we nojwjynkszym stynżyńu znojduje śe dwutlynek wůngla.
Rzim

**Rzim** (it., łać.: *Roma*) – stolica Italije, mjasto we ji strzodkowy tajli, pojstrzůd wzgůrz, nad Tybrym, admińistracyjny a polityczny uostrzodek  (śedźiba prezydynta, mińisterstw a urzyndůw; stolica a głůwny sztad ferwaltůngowo-gyszichtowygo regijůny Lacjům. Uobszar 1523&nbsp;km², wjelość ludźi 2 544 000 (aglomeracyjo 3 869 000).
Religijŏ

**Religijŏ** to je systym wierzyń i praktyk ôkryślajōncy relacyjõ miyndzy roztōmajcie chytanõ sferōm *[[sacrum]]* (świyntościōm) i boskōm sferōm a społeczyństwym, grupōm abo jednotkōm. Manifestuje sie ôna w fasōngu doktrynalnym (doktryna, wierzyniŏ), w czynnościach religijnych (bp. kult, rytuały), w sferze ôbywatelsko-ôrganizacyjnyj (spōlnota religijnŏ, bp. Kościōł) i w sferze duchowości indywidualnyj (m.in. mistycyzm).

We 2012 roku 59% ludzi uwŏżało sie za ôsoby religijne, 23% niy, a 13% deklarowało ateizm.

Podle roztōmajtych danych je ôd 4200 do 10000 religiji.

## Etymologijŏ
Podle Cycerōna miano *religijŏ* je ôd łacińskigo słowa *relegere* abo *religere* (ôdczytować, grōntownie rozwŏżać). Laktancjusz wykludzŏ jōm ôd słowa *religare* (wiōnzać). Tã ôstatniõ etymologijõ uznŏwŏ Świynty Augustyn, a Świynty Tōmasz z Akwinu dopuszczŏ jy wszyjske.

## Gynyza
Nojstarsze szlaki religije wystympujōm już w czasach prehistorycznych we formie szkryfōnkōw naskolnych i pochōwkōw (zawiyrzynie we pośmiertne życie). Pierwotnõ religijōm bōł snŏdź animizm, a podle krześcijōńskij nauki pramōnoteizm. Religijŏ była knifym, w jaki czowiek prōbowoł pojōńć świat i ôbtŏczajōnce go zjawiska (bp. pierōny, śmierć, zjawisko dnia i nocy).

## Tajlōng
Typologije:
* religije Weschodu (kosmocyntryczne)
* religije Zŏchodu (teocyntryczne)

Religije tajluje sie:
* skuli byciŏ: naturalne, ôbjawiōne i dharmiczne.
* skuli, jak chytajōm istotã boskõ: mōnoteizm, polityizm, hynoteizm, deizm, pantyizm, panynteizm, nōnteizm.
* skuli zasiyngu wpływaniŏ: religije uniwersalistyczne, nŏrodne, plemienne.
* skuli pōnktu wyjściŏ: religije teocyntryczne, religije kosmocyntryczne.
* skuli wyznŏwaniŏ: religije żywe i religije umrzite.

## Nojsrogsze religije świata
Podle danych ze 2010 roku procyntowy udzioł formuje sie jak pokŏzano dalij:
* krześcijōństwo — 33,43%
* islam — 24,35%
* hinduizm — 13,78%
* buddyzm — 7,13%
* sikhizm — 0,36%
* judaizm — 0,21%
* bahaizm — 0,11%
* bez zawiyrzyniŏ — 9,42%

## Kuklōng bazowych religiji świata
Ojrazyjo

**Ojrazyjo** – nojwjynkszy kůntynynt na kuli źymskij. Ojroazyjo mo 54,9 mln km² powjyrzchńe, a mjyszko na ńi 4,649 mld ludźi (2003). Je uůna roztajlowano ůmołwńy na Ojropa a Azyjo. Termin Ojrazyjo wprowadzůno we XIX wjeku do podkreślyńo śćisłygo połůnczyńo Azyje ze Ojropům.
Laszsko godka

**Laszsko godka** (polsko godka: *gwary laskie*, czesko godka: *lašská nářečí*) je rzecz, kero używano je we połedńowyj tajli Gůrnygo Ślůnska po uobuch strůnach teroźńij czesko-polskij grańice. Laszske djalekta sům djalektůma ślůnskij godki ze ajnflusym morawskij.

Literacko laszsko godka zrychtowoł przed drugům śwjatowům wojnům Óndra Łysohorsky. Wele ńego we roku 1936 we Uostrawje we kůłku mjanowanym "Laszsko perspektywa" sebrali śe inksze laszske literaty: Josef Šinovsky, Jan Stónawsky, Jura Hanys. Chocóż po drugyj wojńe śwjatowyj czeske kůmůńisty zakozali durkowańo laszskych tesktůw, Łysohorsky bůł dwa razy głoszůny do Noblowyj Literackij Nadgrody uod szwajcarskigo pisma "Poésie vivante: Tribune Internationale de Poésie".
## Przikłod literackigo tekstu
"Baborowscy rzymejśńicy chodźyli pyrwaj ze swojim tauwarym po jermakach. Z dumu wychodźili na weczur abo wczas rano. Nejwjeci ich szło paura narauz. W jedyn pautek rano zajś se wybjyrali na cestu. S poczautku byli yny trze. I szli ku Sulkowu. Jak przyszli na most, śedźeł tam chłopek jak małe dźećo w czerwynim ancugu a ńe chćeł ich przepujśćić. W ruce dyrżeł hułu. Ći trze rzymejśńicy wystraszyli se a wraućyli nazaud. Po cejśće potkali druhich. Tim prawjyli, iże wasyrmun śedźi na mojśće a straszi. Ći se tejż źlekli a chćeli iść inszum cestum. W tim przyszli trzeći. Ći rzekli: "My ńe pujdźime kadyińdźi. Naus tu jest tela ludźi, to se wasyrmuna ńe źlekńime". Teraz szli wszycy rzymejśńicy wrauz ku mostu. Wasyrmun tam jeszcze śedźeł. A kej ku ńimu przyszli, dobrze opakowańi, skoczył un ze mosta do wody i wszyckich oszpluchtoł."
Ruskŏ gŏdka

**Ruskŏ gŏdka**, inakszy **rusyjskŏ gŏdka** (rus. *русский язык*) – gŏdka urzyndowŏ we Rusyji, Biołorusi, Kazachstanie i Kirgistanie, atoli używanŏ je tyż we Ukrajinie, Litwie, Łotwie, Estōniji a inkszych. Używŏ do szrajbowaniŏ cyrylicy. Ruskŏ gŏdka mŏ nojwiyncyj użytkownikōw ze wszyjskich słowiańskich gŏdek. Liczba ludzi, dlŏ kerych je to ôjczystŏ gŏdka to ōngyfer 114 miliōnōw.

## Alfabyt
The Cranberries

**The Cranberries** – irlandzko rokowo skupina muzyczno zołożůno we 1990 roku we Limerick. Krům tygo, iże skupina ńy uostoła uoficjalńy uozwjůnzano, ńy groła we lotach 2003-2009.

### Skłod
Do skupinowygo zaca włażům:
* Mike Hogan (basgitara)
* Noel Hogan (gitara)
* Fergal Lavler (szlagcojg)

Downe człůnki:
* Dolores O’Riordan Burton (śpjyw, gitara)

### Albůmy i EP
#### Sztudyjne
* *[[Uncertain EP]]* (Paźdźerńik 1991)
* *[[Everybody Else Is Doing It, So Why Can't We?]]* (Marzec 1993)
* *[[No Need to Argue]]* (Wrześyń 1994)
* *[[To the Faithful Departed]]* (Kwjećyń 1996)
* *[[Bury the Hatchet]]* (Kwjećyń 1999)
* *[[Wake Up and Smell the Coffee]]* (Paźdźerńik 2001)
* *[[Gold (albům The Cranberries)|Gold]]* (2008)
* *[[Roses (albům)|Roses]]* (2012)
* *[[Something Else]]* (2017)
* *[[In the End (albům)|In the End]]* (2019)

#### Kůmpilacyje
* "*Bury the Hatchet - The Complete Sessions*" (2000) – 26 wytwůrůw
* "*[[Stars - The Best of 1992 - 2002]]*" (Wrześyń 2002)
* "*Treasure Box - The Complete Sessions 1992-1999*" (2002) – 4 albůmy po rymasteringu

#### Inksze
* "*[[Doors and Windows]]*" (1995) (dysk s multimedjůma)
Ůberiba

**Ůberiba** (*Brassica oleracea* var. *gongylodes* L.) – zorta warziwnyj kapusty. Je to dwuletńo źelina, kero noleżi do familije kapustowatych. Na Ślůnsku je pospolitům uprawnům źelinům.

Mo jadalno bulwa pyndowo, kerům tworzi nadźymno tajla szyjki korzyńowyj a sztyngel. Wyrosto s ńij pora liśći uo dugich uogůnkach.