open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radiska

**Radiska** (*Raphanus sativus*)- gatůnek źelin uobejmujůncy mocka uodmjan. Nojprawdopodobńi prziloz ku nům s wybrzży Morza Strzudźymnygo abo pouedńa Azyje. We Polsce wystympuje kej roślina uprawno.

Egipcyjůny a Greki przipisywali ji właśćiwośći lyczńicze, iże poprawjo trawjyńy a myślyńy. Půglůndy te trwajům we ojropejskij medycyńy ludowyj do dziśej. Radiska zawjyro fůl witaminůw a jeji leko pjekůncy smak nadowajům uolejki eteryczne.

100 g Radiski zawjyro: 1 g bjołka, 2,8 g wůnglowodanůw, 1 g błońńika, 0,04&nbsp;mg witaminy B1, 0,02&nbsp;mg witaminy B2, 0,2&nbsp;mg witaminy PP, 0,1&nbsp;mg witaminy B6, 25&nbsp;mg witaminy C, 24 mikrogramy kwasu foljowygo, 240&nbsp;mg potasu, 59&nbsp;mg sodu, 44&nbsp;mg wapńo, 27&nbsp;mg fosforu, 11&nbsp;mg magnyzu, 1,9&nbsp;mg żelaza a 0,1&nbsp;mg cynku.
Żarowjoki

**Żarowjoki** – wschodńi uodłam Dolnych Sorbůw, wynorodowjůny we XVIII stoleću. Půmjyszkiwali polsko Wschodńo Łużyca ze stolicům we Żarach.
Bryle (wojewůdztwo půmorske)

**Bryle** (kaszub.: *Brëłë*) - uosada we půmorskim wojewůdztwje, we człuchowskim kryśe, we gmińe Koczała. Uosada wlazuje we skłod szołtystwa Bjelsko.
Ligńica

**Ligńica** (pol. *Legnica*, dowńi *Lignica*, mjym. *Liegnitz*, śl-mjym.: *Liegnz*) – mjasto we dolnoślůnskim wojewůdztwje, na brzegu rzyki Kaczawa, głowne mjasto ligńickij dijecejzyje. We lotach 1975-1998 bůło to głowne mjasto ligńickigo wojewůdztwa.

Do 1945 noleżała dů Mjymcůw (głowne mjasto Regierungsbezirka Liegnitz), potym do Polski.
Fliger

**Fliger** abo **furgŏcz** – luftowy szif ciynżejszy ôd luftu (aerodyna), co utrzimuje sie we lufcie szkirz wytwŏrzaniŏ nośnyj siyły bez niyruchōme zglyndym niego krzidła. Cug potrzebny do utrzimaniŏ szwōngu je wytwŏrzany ôd jednego abo wiyncyj motorōw, propelerowych abo ôdrzutowych. Piyrszy fliger, co ôdbōł udany samodzielny lot, bōł Wright Flyer zbudowany ôd braci Wright, pofurgoł 17 grudnia 1903.
Adam Best

**Adam Best** (rodz. 1983 we Donaghadee, Co Down we Irlandyji Pōłnocnyj) je irlandzkim szauszpilerym. Nŏjbarzij znōmy skuli role Matta Markera we dramacie *Holby City*, dŏwanygo ôd BBC. W 2004 roku pokŏzoł sie we ôdcinku *Silent Witness* jako gość a zagroł modygo Davida Kelmana. Swoje szauszpilerstwo ćwiczōł na Krōlewskij Walijskij Akademiji Muzyki a Dramatu bez 3 lata.
Djalekt

**Djalekt** (uode greckigo słowa διάλεκτος, *dialektos*) – zorta godki kero je charakterystyczno lo danyj skupiny społecznyj używoczůw jakij godki. Słowo to je używane do rygjůnalnych wzorcůw godki, nale djalekt moge śe tyż wyrůžńić bez inksze czyńńiki, kej ntp. socjalno klasa.

We popularnym użyću, słowo djalekt je uodnoszůne tyż do myńi-znůmyj godki (uokryślanyj tyż kej rygjůnalno godka), uosobliwje kej ńy je uůna usztandaryzowano a ńy mo uoficjalnyj formy szrajbůnku (taki przipadek je lo ślůnskij godki). To znoczyńy je brane kej pejoratywne uod godajůncych we takij rzeczy, iże uokryślyńy wespůłidźe zy myślyńym, co tako godka je wybrakowano we słowach, gramatyce a ważnośći.
Abchasko Kůnstytucyjo

**Abchasko kůnstytucyjo** – dokůmynta ze 26 listopada 1994 roku, zatwjyrdzůno bez władze Abchazyje 3 paźdźerńika 1999 roku. Dokůmynta ta je nowelizacyjům ustawy zasadńiczyj s 1925 roku prziwrůconyj 23 lipca 1992, jako uodwyt za dowańy Abchazyje gruźińskij kůnstytucyje ze 1921 roku.

Teroźńo kůnstytucyjo podowo Abchazyjo jako suwerynne państwo, proponujůnce atoli ukłod ze Gruzyjům na warůnkach federacyjnych (żodyn kraj ńy uznowo Abchazyjo we tym formaće). Kůnstytucyjo uostała napisano we abchaskij godce kero uodtyndy je uoficjalno we kraju. Kej stolica uokryślo śe mjasto *Аҟәа* (Suchůmi).
## Biblijografijo
* KONFLIKTY ZBROJNE NA OBSZARZE POSTRADZIECKIM. STAN OBECNY. PERSPEKTYWY UREGULOWANIA. KONSEKWENCJE, čyrwjec 2003
* Abchazja-problemy ze zajty "Stosunki międzynarodowe"

## Linki
* Połny tekst abchaskij kůnstytucyje na abchaskij Wikipedyji
Wjelgo Czantoryjo

**Wjelgo Czantoryjo** (czes. *Velká Čantoryje*, pol. *Czantoria Wielka*, mjym. *Großer Czantory-Berg*, 995 metrůw wysoko) – gůra we Ślůnskim Beskidźe, nojwjynkszo we czeskij tajli, a tyż we Paśmje Czantoryje. Bez wjyrch przebjygo grańica polsko-czesko.

Na wjyrchu stoji czesko widokowo wjeża, uotwarto we 2002 roku. Trocha niżej dźoło turystyczne schrůńisko (ńy do śe tukej kimać), kere wybudowała mjymjecko uorgańizacyjo Beskidenverein we 1904. Uod strůny Ustrůńo je fest popularno zajlbana - mo uůna kůńcowo stacyjo na Polańe Stokłośica (*Stokłosica*). Lo turystůw sům pjesze cesty (tyż Głůwno Beskidzko Cesta - *Główny Szlak Beskidzki*).
Gmina Postira

**Postira** to je gmina na chorwackij wyspie Brač. Nŏleżōm dō nij ôsady Postira a Dol. Mŏ powiyrchnia 47&nbsp;km². We roku 2004 miyszkało tam 1562 ludzi.
Moskwa (rzyka)

**Moskwa** je rzyka, kero płyńe bez Rusyjo. Je uůna 503&nbsp;km dugo (s czygo bez 209&nbsp;km do śe spływać). Jeji znamjynne dopływy to Ruza, Istra, Jauza, Pachra a Sewerka. Rzyka płyńy bez mjasto uo takim samym mjańe. Moskwa wpado do Uoki, kero wpado do Wołgi. Wołga wpado do Kaspijskigo Morzo.
Ion Iliescu

**Ion Iliescu** (nar. 3 merca 1930, Olteniţa) je rumuński polityker. Jedynŏście lot bōł prezydyntym Rumunije, bez trzi kadyncyje, we latach 1990-1992, 1992-1996 i 2000-2004.
Olmic

**Olmic** (czes.: *Olomouc*, mjym.: *Olmütz*, śl-mjym. *Olmitz*, pol.: *Ołomuniec*) je mjasto we Morawiji we Czeskij Republice. Je uůno stolicům Olmickigo Kreja. Bez mjasto przepływo rzyka Morawa. Mjasto mo wjyrch 10 336 ha, a mjyszko we ńim 102 307 ludźi . Strzedńo wyżka mjasta przez poźům morza je to 219 m. We Olmicu je fusbalklub SK Sigma Olomouc, kery gro we 1. Gambrinus Lidze.
Frydek-Mistek

**Frydek-Mistek** () je mjasto, kere leży na grańicy Ślůnska a Morawije, we Czeskij Republice, we kraju Morawsko-Ślůnskim, po uobuch brzegach rzyki [Uostrawicye]. Mjasto powstało [1. styczńa|1. styczńa 1943 ze skupjyńo dwůch mjast: ślůnskigo Frydka a morawskigo Mistka. Rzyka Uostrawica dowo grańica půmjyndzy Morawijům a Ślůnskym, a tyż půmjyndzy Frydkym a Mistkym. Mjasto mo powjyrzchńa 51,61&nbsp;km2, a mjyszko we ńim 60 482 ludźi.

## Przipisy


## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno zajta mjasta
Liverpool

**Liverpool** to je mjasto we zachodńij Angliji, położůne na půłnocnym brzygu estuaryjům rzyki Mersey. Je uůne śedźibům hrabstwa Merseyside. Je tyż drugům podug srogośći po Lůndyńe hawynům morskům (dowńij Liverpool rozwijoł śe skiż handlu ńywolńikůma s Afriki), a srogim uostrzodkym industryje. Zołożůny we 1207, prawa mjejske erbnył we 1880. Mjasto je znajůme s grupy muzycznyj The Beatles a fusbalowych ferajnůw FC Liverpool a Everton.
Macedōńskŏ gŏdka

**Macedōńskŏ gŏdka** je godkōm połedniowosłowiańskōm. Do zŏpisu używŏ cyrylicy. Nŏjbliższŏ jij gŏdka, to gŏdka bułgarskŏ (podug niykerych greckich a bułgarskich gŏdkoznawcōw macedōński je dialyktym bułgarskiygo).
Glancpapjůr

**Glancpapjůr** to je śćyrny matyrjoł złůnaczůny we formje archůw abo taśmůw s papjůra, kery s wjyrchńij strůny mo prziklyjůny śćyrny matyrjoł (nojczyńśći korůnd, dowńij dowano tyż sztampfůwany glas). Mo roztomajte zorty, podug grubośći źorkůw śćyrnygo matyrjołu. Je używany do uobrůbki powjyrzchńe metalowych, s drzewa, a inkszych.
Bangkok

**Bangkok** (taj.: Krung Thep; กรุงเทพฯ, abo Krung Thep Mahanakhon; กรุงเทพมหานคร) to je stolica a nojsrogše mjasto we Tajlandyji, pouožůne we pouedńowej tajli kraju nad řykům Menam, ůng. 40&nbsp;km uod jeji ujśćo do Zatoki Tajlandzkij. Podug Śwjatowyj Uorgańizacyje Meteorolůgičnyj je to nojgoryntše mjasto na śwjeće. Je to tyž jydno s nojgibći rozwijajůncych śe mjast, uod zakońčyńo II wojny śwjatowyj jygo ličba ludnośći wzrosua 10-krotńy. Je wjelgim uostřodkym turustyki, a we tym tyž seksualnyj.
Stanisław Korfanty

**Stanisław Korfanty** –  (rodz. 12 listopada 1958 we Pjekorach Ślůnskich) – uod 2002 to je Prezydynt Mjasta Pjekory Ślůnske. Mo kobjyta a trzi bajtle.
## Necowe uodwouańa
* Stanisław Korfanty – zajta
Rodnô mòwa

**Rodnô mòwa** (ślůnske tumaczyńy: *[[Uojczysto godka]]*) – mjano kożdorocznygo recytatorskigo kůnkursa, kery je uorgańizowany uod 1971 roku. Jigo finał uodbywo śe we Chmjelńe. Bjerůncy udźoł recytujům poetycke a prozatorske utwory we kaszubskij godce; wystympujům we sześću skupinach wjekowych.
Almazán

**Almazán** – hiszpańske miasto we regiōnie Kastylijŏ-Leōn, we prowincyji Soryjŏ. Almazán leży 32&nbsp;km na połednie ôd głōwnego miasta prowincyje a 192&nbsp;km ôd Madrytu.
Tina Turner

**Tina Turner**, po prowdźe: **Anna Mae Bullock** (rodz. 26 listopada 1939 we Brownsville we stańe Tennessee, um. 24 maja 2023 we Küsnacht) – amerikańsko wokalistka kero wykonywała pjosynki ze zortůw rock a soul. Pochodźiła s krojcowanygo zwjůnzku Negra a Indjanerki.

### Dyskůgrafijo
### Ike & Tina Turner
* *[[The Soul of Ike and Tina Turner]]* (1960)
* *[[Festival of Live Performances]]* (1962)
* *[[Dance With Ike & Tina Turner & Their Kings]]* (1962)
* *[[Please Please Please]]* (1963)
* *[[It's Gonna Work Out Fine]]* (1963)
* *[[Don't Play Me Cheap]]* (1963)
* *[[Dynamite - Ike & Tina Turner|Dynamite]]* (1963)
* *[[The Ike & Tina Turner Revue Live]]* (1964)
* *[[Live! The Ike & Tina Turner]]* (1965)
* *[[Ooh Poo Pah Doo]]* (1965)
* *[[Ike & Tina Show 2]]* (1965)
* *[[River Deep Mountain High]]* (1966)
* *[[Ike & Tina Turner and the Raelettes]]* (1966)
* *[[Outta Season Blue Thumb]]* (1969)
* *[[Ike & Tina Turner in Person (live)]]* (1969)
* *[[Get It Together]]* (1969)
* *[[Fantastic]]* (1969)
* *[[Her Man His Woman]]* (1969)
* *[[The Hunter]]* (1969)
* *[[On Stage - Ike & Tina Turner|On Stage]]* (1970)
* *[[Workin' Together]]* (1971)
* *[[Nuff Said]]* (1971)
* *[[Something's Got a Hold on Me]]* (1971)
* *[[What You Hear Is What You Get (live)]]* (1971)
* *[[Feel Good]]* (1972)
* *[[Let Me Touch Your Mind]]* (1973)
* *[[Nutbush City Limits (United Artists)]]* (1973)
* *[[The World of Ike and Tina Live]]* (1973)
* *[[The Great Album]]* (1974)
* *[[Strange Fruit]]* (1974)
* *[[Sweet Rhode Island Red]]* (1974)
* *[[The Gospel According to Ike and Tina]]* (1974)
* *[[Sixteen Great Performances]]* (1975)
* *[[Delilahs Power]]* (1977)
* *[[Airwaves]]* (1979)

### Tina Turner
* *[[The Country of Tina Turner]]* (1973)
* *[[Acid Queen]]* (1975)
* *[[Rough Unite]]* (1978)
* *[[Love Explosion]]* (1979)
* *[[Private Dancer]]* (1984)
* *[[Tina Live In Private Dancer Tour]] * (1985)
* *[[Mad Max III - Beyond Thunderdome]]* (1985)
* *[[Break Every Rule]]* (1986)
* *[[Tina Live In Rio]]* (1988)
* *[[Tina Live in Europe]]* (1988)
* *[[Foreign Affair]]* (1989)
* *[[Look Me in the Heart]]* (1990)
* *[[Do You Want Some Action]]*(1990)
* *[[What's Love Got to Do with It]]* (1993)
* *[[Tina Live In What`s Love... tour]] * (1994)
* *[[Wildest Dreams]]* (1996)
* *[[Tina Live In Amsterdam]]* - (1996 )
* *[[Good Hearted Woman]]* (1998)
* *[[Twenty Four Seven]]* (1999)
* *[[Tina Turner Celebrate]]* (1999)
* *[[Tina On One Last Time Concert]]* (2000)
* *[[All The Best]]* (2004)
* *[[All the Best - The Live Collection]]* (2005)
Uopawa

**Uopawa** (, , ) – mjasto we kraju morawsko-ślůnskim, po czeskij strůńe Ślůnska, wele grańice ze Polskům nad rzykům Uopawům (Uopům). Becyrk mjasta mjanuje śe Uopawskim Ślůnskim.

## Historyjo
Uopawa bůła zołożůna jak grůd ślůnskigo plymjyńa Gołynszycůw We chrůńikach wzmjankowano uod 1224, we latach 1269-1456 stolica samodźelnygo ślůnskigo kśůnstwa Przymyślidůw (ze pauzům 1308-1318). We roku 1253 doszło bůło we Uopawje do interwyncyje a nojazdu Danyła Halickigo kery zaangażowoł śe we haja uo austryjocko sukcesyjo po strůńe Bele IV. Uod kůńca XIII wjeku zaśedlano uod mjymjeckich kolůńistůw (jak i wjynkszość Ślůnska) ze Turyngije, Frankůńije a Westfalije (ntp. Herburty). We 1428 roku spustoszůno skuli [husyckigoo] nojazdu [Prokop Wjelgi|Prokopa Wjelgigo. We XVI wjeku bůł sam uostrzodek Reformacyje. We dńach 23 paźdźerńika-24 grudńa 1820 uodbůł śe we Uopawje drůgi kůngres Śwjyntygo Přrzmjerzo, we czaaśe kerygo bůło ugodano zwolczańy kůnstytucyjnych důnżyń we Ojropje. Pod kůńec XIX wjeku jydyn ze uostrzodkůw modoczeskigo ruchu. 
22-24 kwjetńa 1945 Uopawa bůła zajynto uod 38. sowjeckij Armije pod dowůdztwym gyn. Kiriłła Moskaljenka a 1. Czechosłowackij Samodźelnyj Pancernyj Brygady pod dowůdztwym ppuk Władimira Janka – srogo czyńść mjasta bůła uszkodzůno abo ganc sńiszczůno.
Golym

**Golym** (hebr. **גולם**) to je podug żydowskij tradycyje istota ulepjono s gliny na ksztołt czowjeka, nale pozbawjono duszy, skiż tego co ńy bůła stworzůno uod Boga yno uod czowjeka. Pjyrsze uopisy tworzyńo golymůw uod ludźi sům we Talmudźe. Nojbarzi znůmo je historyjo uo golymje, kerygo mjoł stworzić rabin Jehuda Löw ben Bezalel ze Pragi. Golym tyn mjoł uochrańać prasko djaspora żydowsko uod atakůw, kere we XVI stoleću bůły na ńich czyńůne skiż posůndzańo jejich uo bezbożne praktyki a zajmowańy śe uokultyzmym. Podug legyndy, golym zbuntowoł śe a zaczůn zabijać tyż tych kerym mjoł słůżyć, bez cůż rabin Jehuda wyćůngnůł mu s gymby pergamin s naszkryflanymi na ńim buchsztabůma kere dowoły mu żywobyće a wymazoł pjyrszo, skiż tygo golym stoł śe nazod yno posůngym. Powjarka podowo, co strzaskany golym je skryty na gůrze synagogi we Pradze.
Weksylolůgijo

**Weksylolůgijo** to je zac ze zorty nauk půmocńičych histroryje, kero bado chorůngwje, fany a štandary. Je to dyscyplina modo, kero ńy je traktowano kej samodźelno nauka yno kej zac powjůnzany ze heraldykům.
Turkmyńistan

**Turkmyńistan** (turkm.: *Türkmenistan*) – państwo we střodkowyj Azyji, mjyndzy Mořym Kaspijskym a Amu-Darjům, na půunoc uod gůr Kopet-Dag. Ůngyfer 80% jygo placu zajmuje pustyńa Kara-Kum, kero je bezmaua bezludno. Teryny zaludńůne sům na předgůřu Kopet-Dag a wele řykůw. Ůng. pouowa mjyškańcůw zajmuje śe bauerstwym, nojčyńśći na štučńy melijorowanych terynach, kere zajmujům 17500&nbsp;km² placu. Towarůma eksportowymi Turkmyńistanu sům baumwola a tepichy ze uowčyj wouny.
Harry S. Morgan

**Harry S. Morgan**, po prowdźe: **Michael Schey** (rodz. 29 śyrpńa 1945 we Essen, um. 30 kwjetńa 2011 we Düsseldorfje) to je mjymjecki producynt, režyser a aktor filmůw pornografičnych, a tyž dźyńńikoř.

Na anfangu studjowou fotografijo we Essen. Pjyršy film pornografičny zuůnačyu we 1986. Zwjůnzany a kojařůny ze wytwůrńům *[[Videorama]]*. Zrealizowou wjyncyj kej 400 filmůw ze zorty hardcore, we tym seryje "Happy Video Privat", "Teeny Exzesse" a "Maximum Perversum".

### Nagrody
* 1997: *Nagroda Venus – Nojlepšy Režyser Seryje* 
* 1997: Bruksela – *Nojlepšo Seryjo* -> *Happy Video Privat: Locker vom Hocker* a *Happy Video Privat: Zuckerbrot und Peitsche* 
* 1997: Austryjo – *Nojlepšy Režyser Ńymjecki*
* 1998: Barcelůna – *Nojlepšy Režyser Ńymjecki*
* 2001: *Nagroda Venus – Nojlepšy Režyser Ńymjecki*
* 2003: *Ekstra Nagroda Venus*

### Linki zewnyntřne
* IMDB
* Bjůgrafijo (we mjymjeckij godce)
Nupel

**Nupel** to je zorta bawidołki lo ńymowlokůw, kero mo udować maminy sutek, a wrażůno bajtlowi do gymby sprowjo, co uruchůmjo mu śe uodruch cyckańo. Nojczyńśći je zuůnaczůno ze gumy. Nadużywańy nupla je krytykowane uod uortodontůw skiż tygo, co powoduje skrziwjyńy zgryzu.
Pejtersburg

**Pejtersburg** (**Sankt Petersburg**, rus.: *Санкт-Петербург*, dowńi tyž **Peterburg**, rus. *Петербург*,  rus. *Петроград*, **Lyńingrad**, rus. *Ленинград*) to je mjasto we Rusyji, druge po srogośći za Moskwům. Je pouožůne nad Zatokům Fińskům we delće Newy, jego tajla nojduje śe tyž na ůng. 40 wyspach. Zosadzůne we 1703 roku. Downo stolica Imperyjům Ruskigo we rokach 1721-1918.

Je to jedne s nojsrogšych cyntrůw muzyjalnych we śwjeće, muzyjůw je sam pora setek, nojbaři znajůmy ś ńich je Ermitaž. Sroge cyntrům wyuczyńo - 41 wyršych  šulůw, wjyncy kej 170 instytucyjůw wyuczyńowo-badańowych, wjyncy kej 2000 biblijotykůw.

Srogo hawyna morsko a hawyna lotničo (hawyna lotńičo Sankt Petersburg-Půukowo).

Uostřodek industryje, m. in. stočńowyj a mašinowy.

Klub fusbalowy Zenit Sankt Petersburg.
Trabant

**Trabant** to auto sprawiane we lotach 1957 - 1991 we werku VEB Sachsenring Automobilwerke we Zwickau, naůnczas MDR. Bůł uůn nastympcům auta P-70. Uodrůżńou śe tym, co mjoł cołko elektryka ćůngńynto na dwůch kablach, skiż tygo co jygo nadwoźe bůło prziprawione s papendekla, a ńy ajzowyj blachy (ńy bůło masy). Aże do 1990 mjoł dwůsuwowy motor, pojymnośći s anfanga 500, potym 594,5&nbsp;cm³. We lotach 1990-1991 sprowiali Trabanty ze motorym sztyrosuwowym s Volkswagyna Polo. Cuzamyn sprawjůno 3 051 485 sztuk wszyjskich sortůw tyj marki.
Beskidenverein

**Beskidenverein, Beskiden-Verein, Beskiden Verein, BV** – mjymjecko turystyczno uorgańizacyjo, kero dźałała we Beskidach (znamjyńńy Ślůnski Beskid a Ślůnsko-Morawski Beskid).

Założůno uostała we 1893 we Frydku-Mistku (Austryjacki Ślůnsk, dźiśej Czeski Ślůnsk) bez mjymjeckich mjyszkańcůw Ślůnska a Morawije. Beskidenverein budowało turystyczne schrůńiska (pjyrsze na gůrze Jaworowy, a na teryńe, kery je dźiśej tajlům Polski - na Szyńdźelńi), znoczyło cesty lo turystůw a wydawało gůrske cajtůngi (*Mitteilungen des Beskidenvereines*, sekcyjo we Bjelsku *Jahresbericht der Sektion Bielitz-Biala des Beskiden-Vereines, Jahresbericht der Sektion Bielitz-Biala des Beskiden-Vereines*), przewodńiki a mapy.

Po 1918 Beskidenverein dźołało uosobno we Polsce a Czechosłowacyje. Kůńec uorgańizacyje to 1945, kedy polsko władza rozwjůnzała BV, a człůnki citnyli, abo zostali wywjeźyńi dů Mjymjcůw.
Tepich

**Tepich** to je zorta tkaniny dekoracyjnyj, kerōm pokrywŏ sie nojczyńścij zŏl we izbie, rzŏdzij ściany. Tepichy sōm znōme ôd 3-2 tysiōncleciŏ p.n.e. a wynojdziōne były we postrzodkowyj Azyji. Tepich je pokŏzany na fanie Turkmynistanu.
Gwinyjo

**Gwinyjo** (*Guinée*, Republika Gwinyje – *République de Guinée*) – państwo we zachodńij Africe nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Gwinyjům Bissau, Synygalym, Mali, Liberyjům, Wybřežym Elefantowych Gnatůw a Sierra Leone.

Kolůńizowano bez Portůgalijo uod 1460, po XIX wjek jedyn s rygjůnůw, s kerygo překludzano nojwjyncy ńywolńikůw do roboty na plantacyjach we Americe. Uode 2 pouowy XIXstolećo okupowano bez Francyjo, we 1904 wlozua we skuod Francuskij Afriki Zachodńij. Ńypodleguość uzyskoua we 1958.

Gospodarka uoparto guůwńy na bauerstwje, eksport boksytůw, mimo aže znajome sům sroge zuoža inkšych surowcůw jejich eksploatacyjo je mouo rozwińynto.
Kamyszin

**Kamyszin** (rus.: *Камышин*) – mjasto we Rusyji we [wołgogradskim] uobwodźe](https://szl.wikipedia.org/wiki/wo%C5%82gogradski_obw%C5%AFd). Założůne we 1668, mjejske prawa uod 1780.
Saint-Louis-du-Ha! Ha!

**Saint-Louis-du-Ha! Ha!** to je mjastečko (ang.: *civil parish*) we Kanadźe, we prowincyji Quebec, ńydolyko uod Řyki Śwjyntygo Wawřińca, kere pomjyškuje ůng. 1500 ludźi. Podug powjarki, "Ha! Ha!" we jygo mjańe mo uodńyśyńy do jeźora Témiscouata, kole kerygo końčyua śe cesta, a "Ha! Ha!" we starofrancuski godce wyrožouo zaskočyńe skiž noguygo końca drůgi. Take wyjośńyńy přijyna Kůmisyjo Topůńimije při řůndźe Prowincyje Quebec. Je to jydne s dwůch mjast na śwjeće ze wykřikńikym we mjańe, kole angelskigo Westward Ho!.

### Připisy
Giordano Bruno

**Giordano Bruno** (rodz. we styczńu 1548 we Noli, um. 17 lutygo 1600 we Genue) – italski filozof, s anfanga farorz katolicki a důmińikůn, ńyskorzi uznůny za heretyka. Głośu teoryje uo ńyskůńčůności a jydnorodności Wšechśwjota a tyż kůncepcyje zbližůne do pantejizma. Ńy je prowda to, co nojczyńści idźe uo ńym słyszeć, co bůł shajcowany na stośe za poparće heljocentryčnyj teoryje Koperńika. Uostoł skozany za to co ńy odwołoł swojich nauk a krytyki Kośćoła, we keryj zaprzeczoł m. in. fizyczności ćoła Jezusa, co bůło znůne kej doketyzm a uznowane za herezyjo. Jygo nauki mjoły tyż elemynta ezoteryki a magije. Pora rozy zgadzoł śe odwołać publiczńe to co głośu, nale za kożdym razym śe s tego wycofywoł. Uostateczńy shajcowano go na stośe kej heretyka.
Jerzy Dudek

**Jerzy Henryk Dudek** (rodz. 23 marca 1973 we Rybńiku) – fusbalok ze Knurowa kery gro na pozycyji tormana. Chytoł we reprezyntacyji Polski, lo keryj zagroł 60 szpilůw. Wygroł Champions League, kej groł we manszafće FC Liverpool. We lotach 2007–2011 groł we Realu Madrid, kaj nale zagroł dwa ligowe szpile. Mo baba, dwje cery a synka.

## Manszafty

* Concordia Knurów
* Sokół Tychy
* Feyenoord Rotterdam
* FC Liverpool
* Real Madryt

**Reprezyntacyje**
* Reprezyntacyjo Polski we fusbalu chopůw

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Jerzygo Dudka
Biesiekierz

**Bjeśekeř** (mjym. *Biziker*) – wjeś we Polsce pouožůno we wojewůdztwje zachodńopůmorskim, we kryśe košalińskim, śedźiba gminy Bjeśekeř.

Wjeś je znajůmo skuli majůncygo sam śedźiba Instytutu Cuchtu Kartofla. We jeji cyntrům znojduje śe dynkmal, na kerym kartůflano bulwa wroz ze stelažym mo wysokość 9 metrůw.
Coca-Cola

**Coca-Cola** (we Wjelgij Brytańiji, USA, Kanadźe a Australije znajůmo kej **Coke**) to je marka bezalkoholowygo napitka produkowanygo bez firma The Coca-Cola Company. Marka zaregiszterowano na kůńcu XIX wjeku a je terozki jydnům s nojbarzi znajůmych a rozpoznowanych na śwjeće. Napitek zawjyro we skłodźe m.in kwas uortofosforowy, kery zaburzo trowjyńy a rozpuszczo szkliwo zymbůw. Coca-Cola je jydnům s ikon kultury masowyj, nale je tyż jydnym s symboli amerykańizacyje, a firma je uoskarżano uo wspůłpraca s bojůwkůma Zjydnoczůnych Śůłůw Samouobrůny Kolůmbije, uomańy regli pracowńiczych a ńystosowańy śe do normůw a regli co do uochrůny strzodowiska.

### Linki zewnyntrzne
* Uoficyjalno neczajta firmy The Coca-Cola Company
* Krytyka Coca-Cole na zajće mindfully.org
Radom

**Radom** – mjasto a grodzki krys we wojewůdztwje mazowjeckim nad rzykům Mlycznům. Sztyrnoste podug liczby ludnośći mjasto Polski a nojsrogsze we widłach Wisły a Pilicy. Śedźiba radůmskij djecezyje a radůmskigo krysu (źymskigo).
Radio Piekary

**Radio Piekary** to je stacyjŏ radyjowŏ, kerŏ nŏleży do Amtu Miasta we Piekarach a nadŏwŏ bez cołki dziyń na weli 88,7&nbsp;MHz. Mottym tego radyja je *Na Śląsku, O Śląsku, Po Śląsku* (), a srogõ tajlã czasu antynowego zajmujōm śpiywki we ślōnskij gŏdce. Po ślōnsku je tyż tajla nowin a ryklam. Założōne we 1996 roku, we 2006 bōło 3. nojczyńścij suchanym radyjym we aglomeracyji katowskij.

## Necowe ôdwołania
* Ôficjalnŏ zajta Radyja Piekary
Benoît Sokal

**Benoît Sokal** (rodz. 28 czyrwca 1954) to je belgijski twůrca kůmiksůw a aůtor grafiki do szpili kůmputrowych, nojbarzi znajůmy ze seryje kůmiksůw *[[Canardo]]*. Zwjůnzany ze firmům softwarowům Microïds, lo keryj projektowoł grafika m.in. do szpili *[[Amerzone]]*, *[[Syberia (szpil kůmputrowy)|Syberia]]* a *[[Syberia II]]*.

## Auskůplungi
*Uoficyjolno neczajta
Wrześyń

**Wrześyń** to je dźewjůnty podug użuwanygo na Ślůnsku kalyndorza gregorjańskigo mjeśůnc we roku. Podug Brücknera, jygo mjano pochodźi uod kwitnůncych włůnczas wrzosůw. We wjynkszośći ojropejskich godek mjano tygo mjyśůnca pochodźi uod łaćińskigo *September*, co uoznaczo *śůdmy mjyśůnc* (bůł uůn śůdmy we kalyndorzu rzimskim).
Abchazyjŏ

**Abchazyjŏ** (abch. *Аҧсны* Apsny, gruz. *აფხაზეთი* Apchazeti abo Abchazeti, rus. *Абха́зия* Abchazija) – podle prawa miyndzynŏrodnygo republika autōnōmicznŏ we skłŏdzie Gruzyje. Na isto je kōntrolowanŏ ôd Rusyje a je państwym niyuzdŏwanym. Jedyne państwa, co uzdŏwajōm niyznŏleżność Abchazyje to Rusyjŏ (ôd 26 siyrpnia 2008) a Nikaragua (ôd 3 września 2008).

Abchazyjŏ leży we pōłnocno-zachodnij Gruzyji, we rejōnie Kaukazu, a zajmuje 8550&nbsp;km² placu. Pomiyszkuje we nij kol. 250 tys. ludzi. Ôd 1992 roku Abchazyjŏ je *de facto* niyznŏleżnŏ, cołkym poza kōntrolōm włŏdz cyntralnych Gruzyje. Włŏdzã a kōntrolã nad cołkim terytoriōm republiki sprawuje separatystyczny regyrōnek podporowany militarnie, politycznie a ekōnōmicznie ôd Ruskij Federacyje.

## Ôbezdrzij tyż
* Abchasko Kōnstytucyjo
Toruń

**Toruń** (mjym. *Thorn*, uać. *Thorunia, Torunium, Thorvnivm*) – mjasto  we punocnej  Polsce, we wojewůdztwje kujawsko-půmorskim, nad Wisuům i Drwyncum, je uůne krysym grodzkim. Uobok Bydgoščy wspůustolica wojewůdztwa (śedźiba wuadz samořůndowych). Jest równiyż jednym ze cyntralnych mjast Bydgosko-Toruńskygo Funkcjolnygo Obszaru.Stolico toruńskyj diecezyji. Cwajte  pud wzglyndym  miyszkońcuw mjasto we wojewůdztwje kujawsko-půmorskim.  Srogi uostřodek gospodarčy a kulturalny. Jedne s nojstaršych mjast we Polsce. Jygo Stare Mjasto je wpisane na Lista Śwjatowygo Dźedźictwa UNESCO. We I Řečypospolityj uostřodek protestantyzmu, we 1724 došuo sam do tumultu.

Mjasto je kojařůne s pjerńikůma, Mikouajem Koperńikym kery bůu sam rodzůny, industryjům chymičnům (Elana, TZMO) a precyzyjnům (Metron), ze sekcyjům žužlowům klubu KS Toruń a tyž s Radyjym Maryja a inkšymi uostřodkůma zwjůnzanymi s Tadeušym Rydzykem.
## Szport
### Szportowe kluby
* Angels Toruń (amerikański fusbal)
* Elana Toruń (fusbal)
* Pierniki Toruń (korbbal)
* Unibax Toruń (žužel)
Aš

**Aš** (mjym. *Asch*) je mjasto we Czeskij Republice, we chebskim kryśe karlowarskim kreju. Podug danych ze 1 styczńa 2006 mjyszko sam 12 840 ludźi, s czygo 6245 chopůw a 6595 babůw. Mjasto leży pora kilomyjtrůw uod grańice ze Mjymcůma. Jygo mjano pochodźi uod mjymjeckigo mjana lipjyńo, trzi ryby s tyj zorty sům we wapyńa Aša.

## Mjasta partnerske
*  Oelsnitz (Vogtland)
*  Fiumefreddo di Sicilia
*  Plauen
*  Rehau

## Neocowe uodwołańa
*Uoficjalno neczajta mjasta
Rwanda

**Rwanda**, **Republika Rwandy** – ńywjelge państwo we střodkowo-wschodńij Africe, pouožůne mjyndzy Dymokratycznům Republikům Kůnga (dowńij Zajirym) na zachodźe a Tanzańijům na wschodźe. Krům tygo granica mo s Ůgandům na půunocy a Burůndi na pouedńu. Je pouožůna na fest pofoudowanym teryńe, skiž tygo mo přidůmek *Kraj tyśůnca wzgůř* (fr. *Pays des Mille Collines* //; Igihugu cy'Imisozi Igihumbi we godce kiniarwanda). Jydna s nojsrogšych gynstośći zaludńyńo we Africe, uzaležńyńy uod bauerstwa, felerńy uprowjano źymja a suchy klimat sprowjajům, co Rwanda durś mo ńydostatek jodua a je sam bjyda.

Kraj je nojbaři znajůmy s ludobůjstwa we 1994 roku, we kerym zginyuo ńy myńi kej 800 000 ludźi.
Trzyńśyńy źymje we Shaanxi we 1556

**Trzyńśyńy źymje we 1556 we Shaanxi** (chiń.: 华县大地震, pinyin: Huà xiàn dà dìzhèn) to bůuo nojsrogsze trzyńśyńy źymje uodnotowane we gyszichće, we kerym zginyuo ůng. 830 000 ludźi. Zdorziuo śe rankym 23 styczńo 1556 we chińskij prowincyji Shaanxi, nale jygo skutki dotkuy tyż prowincyjůw Shanxi, Henan, Gansu, Hebei, Shandong, Hubei, Hunan, Jiangsu a Anhui. Zniszczůny zostou plac szyroki na 840 km, a we ńykerych krysach poginyuo wjyncy kej 60% ludźi. Nojwjyncy zabitych bůuo we rygjůnach, kaj ludźe pomjyszkiwali zbocza wzgůrz, kere bůuy ze źymje lessowyj a śe uod wstrzůnsůw uobsunyuy, bulůnc chaupy; a tyż te, kaj ludźe pomjyszkiwali we jaskińach, kere śe zawoliuy.

## Linki zewnyntrzne
* Historyjo trzyńśyń źymje we Chinach (we angelskij godce)
Elias Howe

**Elias Howe** (rodz. 9 lipca 1819 we Spencer, um. 3 paźdźerńika 1867 we Brooklyńy, Nowy Jork) to bůu amerikański wynolozca, kery pjyršy uopatyntowou mašyna do šyćo, 10 wřeśno 1819. Ńyskoři wadźiu śe bez gerycht ze Isaakym Singerym, kery začůn produkować mašyny do šyćo we kerych užyto rozwjůnzańo techńičnygo zastřežonygo we patynće. Howe sprawa wygrou i dostou uodškodowańy, s kerego wjynkšość dou na potřeby Armije Uńije we čos wojny secesyjnyj. Som suůžyu we ńi kej uochotńik we lotach 1862-1865. We 1865 zouožyu Howe Machine Company we Bridgeport, a jygo mašyna erbua zuot mydajla na Wystawje Śwjatowyj we Paryžu we 1867.
Bůg Uojćec

**Bůg Uojćec** (tyż **Půnbůczek**, ) – jedna ze uosůb Śwjyntyj Trůjcy, kero je czczůno uod wjynkszośći krześćijańskich wyznań. Je tůżsamy ze JHWH ze Starego Testamyntu. Je uojcym wćelůnego słowa (gr. *logos*) – Jezusa Kristusa. Uod ńego (uod Uojca a Syna abo uod Uojca bez Syna – dyskusyjo na tyn tymat je zdrzůdłym teologicznych kůnfliktůw) pochodźi trzećo perzůna Trůjcy - Śwjynty Duch. Z poczůntku bůł uznowany za śylnego, nale sprawjedliwego syńdźe. Podug interpretacyje we tryńitarnych wyznańach trzi boske uosoby to je jedna sybstancyjo, nale trzi uoddźelne uosoby hipostazy.
Tadeusz Rydzyk

**Tadeusz Rydzyk** (rodz. 3 moja 1945 we Uolkuszu) – polski redymptorysta, medjalny geszefćorz, spůłzołożyćel Fundacyje Lux Veritatis. Zołożyćel Radyja Maryja a Telewizyji Trwam a zołożyćel a s anfanga dyrektor Wyższyj Szuli Kultury Społecznyj a Medyjalnyj we Torůńu.
Lista znůmych Půmorzanůw

Lista przedstowjo znůmych ludźi, kerych śe powożo za Půmorzanůw.
## Tworzićele
* Alojzy Budzisz (kasz: *Alojzy Bùdzysz*)
* Leon Heyke (kasz: *Léòn Heyke*)
* Szymon Krofey (kasz: *Szimón Krofey*)
* Aleksander Majkowski (kasz: *Aleksander Majkòwsczi*)
* Aleksander Labuda (kasz: *Aleksander Labùda*)
* Jan Trepczyk (kasz: *Jan Trepczik*)
## Władce
* Bogusuaw X Wjelgi
* Elżbieta Pomorska (kasz: *Elżbiéta Pòmòrskô*, čes. *Alžběta (Eliška) Pomořanská*)
* Eryk Pomorski (kasz: *Erik Pòmòrsczi*)
## Historyki
* Karol Kreft
* Antoni Abraham (kasz: *Antón Ôbram*)
Primrose Sands

**Primrose Sands** to je małe mjasto we Tasmańiji (Australijo) nad rzykům Carlton, 28&nbsp;km na wschůd uod Hobart. Podug Wszechuobecnygo Wykozu ze 2006, mjyszko sam 894 ludźi.

## Necowe uodwołańa
*Primrose Sands na karće
*Widok uod morzo
Arktyczny Uocean

**Arktyczny Uocean** (tyż: **Arktyczne Morze**, **Lodowaty Uocean**) – nojmńyjszy a nojpłytszy s uoceanůw na źymje, dowńij uznowany za tajla Atlantyckigo Uoceanu. Zajmuje 14.056.000&nbsp;km² wjyrchu mjyndzy Půłnocnym Bjegunym a Ojrazyjům a Půłnocnům Amerikům, ze Spokojnym Uoceanym mo kuplůng bez Ćeśnina Beringa. Jygo srogszo tajla je dekńynto lodym durś, a połedńowe rejůny uokresowo.
.kh

**.kh** je necowo důmyna, kero je złůnaczůno lo neczajtůw s Kambodże. Adresy zajtůw sům dowane bez Mińisteryjo Poczty a Telekůmůńikacyje. Pjyrszo zajta s kůńcym .kh zrobjyli we 1996 roku.
Dupa Słonia

**Dupa Słonia** (ślůnske tumaczyńy: *Rzić Elefanta*) je wopjyńńik. Je uůna na Wyżyńe Krakowsko-Czynstochowskij, we Dolińe Byndkowskij. Położůno je na půłnocny-wschůd uod wśi Byndkowicy, we gmińe Wjelgo Wjeś, we małopolskim wojewůdztwje.

Mjano *Dupa Słonia* wkludźili wspinacze we rokach 70.

Dupa Słonia je na traśe modryj turystycznyj cesty uod Łůnczkůw Kobylańskich bez cołko Byndkowsko Dolina, po Uojcowski Norodowy Park.
Tasmańijo

**Tasmańijo** to je wyspa kero ležy na pouedńe uod pouedńowo-wschodńigo krańca kůntynynta australijskigo a je uod ńygo uoddźelůno Ćyśńinům Bassa. Do kupy s myńšymi wyspůma we tyj ćyśńyńe a tyž wyspům Macquarie we pouedńowyj tajli Uoceanu Indyjskigo stanowi stan Tasmańijo we skuodźe Zwjůnzku Australiskigo. Je ůuna nojmyńšym stanym tygo kraju, zajmuje 90 758&nbsp;km² placu a mjyško na ńi 478 400 ludźi.

S anfanga zamjyškano bez Jaborygynůw Tasmańskich, kerych mynga wytympjůno we Čornyj Wojńe we I pouowje XIX wjeku. Uostatńo Jaborygynka Tasmańsko umřyua we 1876 roku. Uosadńictwo brytyjske uod 1803. Uod 1901 mo status stanu Zwjůnzku Australijskigo.
Amerika

**Amerika** (tyż **Hamerika**, roz za kedy *Nowy Śwjot* abo *Zachodńo Půłkugla*) – mjano tajle śwjata kero leży na zachodńij půłkugli, a we keryj skłod wlazujům Půłnocno Amerika a Połedńowo Amerika. S půłnoce na połedńe je uůna dugo na 15 500 km, uod Arktycznygo Archipelagu po Uogńisto Źymja. Zajmuje 42,5 milijůna km² placu, a zamjyszkuje ja przez 900 mln ludźi. Jeji mjano pochodźi uod mjana Amerigo Vespuccigo, kerymu na anfangu XVI stolećo ńysłůszńy przipisywano uodkryće Ameriki. Po prowdźe, lo nowożytnych Ojropejczykůw uodkrůł ja Krzisztof Kolůmb we 1492. Ńykej mjano "Amerika" używo śe kej abrewjacyjo uod Zjednoczůnych Stan­ůw Ameriki.
Jowisz

**Jowiš** to je pjůnto podug uodlyguośći uod suůńca planeta we Ukuodźe Suonečnym, je uůna nojwjynkšo ze wšyjskich. Mo mynga kśynžycůw (do śyrpńa 2008 znajůmych je jejich 63) a tyž systym ringůw. Tak samo kej Saturn, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo. Jowiš je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma, a štwortym podug jasnośći uobjektym na źymskim ńybje. Masa Jowiša to je 1,8987×1027 kg, a je to 317,8 x wjyncy kej masa Źymje a 2,5 x wjyncy kej wšyjskich inkšych planet do kupy. Uobjygo suůńce nauokouo bez 11,8565 roku, uobrůt nauokouo wuasnyj uośi trwo 9 godźin, 55 minut a 30 sekund. Uodlyguość uod suůńca uod 740 do 816 mln km. Šyřka 142984&nbsp;km (růwńikowo) a 133709&nbsp;km (bjegůnowo). Pod wzglyndym chymičnym skuodo śe guůwńy s wodoru a helu.
Amerigo Vespucci

**Amerigo Vespucci** (hiszp. *Américo Vespucio*, por. *Américo Vespúcio*, nar. 9 marca 1454 we Florencyji, um. 22 lutygo 1512 we Sewilli) - italski handlyrz, nawigatōr a rajzownik morski. Podle tego, co sōm gŏdoł, bōł ôbrany ôd krōla Manuela I a z ôd niygo naporynczyniŏ sztyry razy ôdbywoł rajzy morske. Terŏźnie uwŏżŏ sie, co to niyma wierzejne. Je pewne, co we 1499 ôdkrōł ôn Jezioro Maracaibo a skirz tego, co Indianery miyszkali tam we chałpach stŏwianych nad wodōm na kōłach, skojarziło mu sie to ze Wynecyjōm i zamianowoł tyn plac Wynezuelōm, co we hiszpańskij gŏdce ôznŏczo *małŏ Wynecyjŏ*. We 1500 ze Vincente Pinzónym badoł ujście Amazōnki a wybrzeże Brazylije. Ôd 1503 publikowoł brify ze swojich rajzōw, kere zyskały wielgõ popularność we Ojropie a skirz tego ôstoł ôn niyprawie zamianowany ôdkrywcōm Ameryki, ôd keryj miano wziōnło sie ôd jigo piyrszygo miana.

### Przipisy
Helena Vondráčková

**Helena Vondráčková** (rodz. 24 czyrwca 1947, Praga) je popularno česko aktorka, śpjywoczka a telewizyjno prezynterka. Swoja karjera napůczůna we 1964. Uůnyj lajerzroty to sům pop, rock, blues a rock. Groła we 5 filmach a jednym serjalu. Przedała ůng. 150 miljůnůw płytůw. Zaśpjywała 725 śpjywkůw.

## Necowe uodwołańa
*Uoficjalno neczajta Heleny Vondráčkovyj
Łotewsko godka

**Łotewsko godka** (*latviešu valoda*) to je godka bołtycko, podano na litewsko. Je to urzyndowo godka Łotwy a Uńije Ojropejskij. Krům Łotwy we ńi godo śe we USA, Rusyji, Estůńiji, Litwje a Kanadźe. We Łotwje używocze łotewskij godki dowajům jake 60%. Do kupy po łotewsku godo 2-3 milijůny ludźi. Lo swojigo szrajbůnga używo alfabytu łaćińskigo.
Lara Flynn Boyle

**Lara Flynn Boyle** (nar. 24 marca 1970 we Iowa) to je amerykōńskŏ szauszpilerka a śpiywaczka modyj gyneracyje.

## Necowe ôdwołania
* Profil we IMDB
Sztůrm Hanna

**Štůrm Hanna** to je mjano uůsmygo we sezůńe 2008 cyklůna tropikalnygo, kery uformowou śe na kerůnku E-NE uod půunocnych Wysp Zawjetřnych 28 śyrpńo 2008. S anfanga udeřiu na wyspy Turks a Caicos a Bahamy, nale tam wjelgich škodůw ńy narobjůu ańi uofjar ńy bůuo. Potym jygo šlag dostouo Hajiti, kaj ńy myńi kej 532 ludźi zginyuo skiž utońyńco na zatopjůnych po jygo přejśću terynach. Nojbaři ućyrpjouo mjasto Gonaïves, bezma coukym zniščůne. Bůuy tyž 3 śmjertelne uofjary we USA. Na anfangu wřeśńo pošou ůun we strůna atlantyckigo wybřeža USA. 6 wřeśńo udeřůu na USA a zagražo stanům Karolina Pouedńowo a Karolina Půunocno.

### Připisy
Separatyzm

**Separatyzm** (s łać. *separatio* - uoddźelńy, uosobno) – ruch kerygo cwekym je uodtajlowańy śe uod wjynkszyj cołkośći, nojczyńśći idźe trefić separatyzm kery polygo na postulowańu utworzyńo ńypodlygłygo państwa s tajli wjynkszygo państwa, kere uobejmowouo by teryny kaj půmjyszkuje jako myńszość narodowo abo etniczno, ńykej powody sům inksze, kej l.b. religijo (Sudan Połedńowy). Ńykej tyż ńy idźe uo utworzyńy nowygo państwa, ino uo prziłůnczyńy tajle jakigo państwa do inkszego, kej l.b. Gůrskigo Karabachu do Armyńije.
Mona

* Mona – śpiywka szantowŏ
* Mona – miejscowość we USA, we sztacie Utah
* Mona – gmin we USA, we sztacie Illinois, we hrabstwie Ford
* Mona – afa ze familije makakowatych
* Mona – ciyśnina miyndzy wyspami Haiti a Portoryko
* Mona – wyspa we ciyśninie Mona

## Zobŏcz tyż
* Mona Lisa – ôbrŏz ôd Leonarda da Vinci
Mona (wyspa)

**Mona** (hišp. **Isla de Mona**) to je wyspa we archipelagu Portoryko (Wjelge Antyle), třećo pod wzglyndym powjeřchńe po guůwnyj wyspje Portoryko a Vieques. Znajduje śe bezma gynau we postřodku mjyndzy wyspůma Hajiti a Portoryko, we Ćyśńińy Mona. Noležy do Portoryko, państwa stowařyšůnygo s USA. Mo ůng. 11&nbsp;km na uośi wschůd-zachůd a ůng. 7&nbsp;km na uośi půunoc-pouedńe. Zajmuje 57&nbsp;km² placu. Je couko rezerwatym přirody a skiž tygo ńy mo stouych mjyškańcůw. Přebywajům sam ino pracowńiki Dypartamyntu Střodowiska a Surowcůw Naturalnych Portoryko, keryj to inštytucyji podlygo rezerwat.

Wyspa bůua s anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw s plymjeńo Arawakůw, a ńyskoři Taino kerych sam zastoua ekspedycyjo Kolůmba we 1493 roku. We 1502 Nicolás de Ovando průbowou zauožyć sam stouo uosada, kero pomjyškiwouo 2000 Hišpanůw, nale skiž tygo, co na wyspje bůuo za mauo placu a dostawy jodua přiuaźiuy sam ńyregularńy, uosada uopuščůno. Na wyspje pozostali jeji rdzyńńi mjyškańcy - Taino.

Na wyspa zaglůndali Ynglandry, Francuzy a inkše nacyje kolůńjalne, nale aže po XIX wjek ńy bůua kůlůńizowano, a bůua ino schrůńyńym lo piratůw a korsořůw. We XIX wjeku bůuo sam eksploatowane guano, co poćepńynto we 1927.

Uod 1898 wyspa noležy do USA, kerym překozoua ja Hišpańijo. Amerikany postowiuy sam latarńa morsko, kero fůngowoua do 1976, a wůunčas postawjono autůmatyčno. W čos prohibicyje Mona bůua užywano kej baza bez přemytńikůw.

### Linki zewnyntřne
* Historyjo wyspy (we hišpańskij godce)
ADAC

**ADAC** (niym.: *Allgemeiner Deutscher Automobil-Club*) to je niymiecki automobilklub, założōny we 1903 roku, terŏzki mo kole 14 mln. człōnkōw. Testuje a ôcyniŏ nowe modele autōw, fōnguje za ubezpieczyciel, ôrganizuje zawody a rajdy. Wydaje tyż karty a atlasy dlŏ kerowcōw.

### Linki zewnyntrzne
*Zajta internetowŏ ADAC (we niymieckij gŏdce)
Sztokholm

**Sztokholm** (szw.: *Stockholm*) – stolica a nojsrogsze mjasto we Szwecyje. Mo sam śedźiba rzůnd, parlamynt a familijo krůlewsko. We samym mjeśće pomjyszkuje 798 715 ludźi, nale couki zespůu mjejski mo 1 949 516 mjyszkańcůw (dane za 2008).

We starodownych skandynawskich sagach je wspůminane kej Agnafit, co je nawjůnzańym do mitycznygo krůla Agne. We szrajbowanych dokumyntach pjyrszy roz je wymjeńůne we 1252 kej wożny uostrzodek handlu żylozym. Stolicům Szwecyje uostoł we 1436. Stare Mjasto we Sztokholmje, Gamla Stan, uodbudowano we 1754 po tym kej stare, s drzewa, shajcowoło śe we wjelgyj fojyrze. Postawjůno tyż wuůnczas Zomek Krůlewski.

We 1912 rozgrywano sam zawody Igrzisk Uolimpijskich.
Wapyn Sztokholmu

**[[Wapyn]] [[Sztokholm]]u** przedstowjo we modrym wapynowym bloće złoto gowa we korůńe. Je to wyuobrożyńy krůla Erika IX, kery je patrůnym mjasto. Bůł uůn wybrany krůlym Szwecyje we 1150 roku. Podug powjarki, ze placu, kaj uostoł pogracany (pode půłnocnům śćanům katedry we Uppsali) cudownym kńifym wytrysnyło zdrzůdło, kere bije do terozki a je powożane, co woda ś ńygo nabrano moge kuryrować ńymoce. Skiż uznańo tygo za cud, a tyż skuli tygo, co kej krůl bůł uůn powożany za prowygo krześćijana a dobrygo władce, mjesczany uobrali go za patrůna, kery mo chrůńić mjasto. Ńigdy ńy bůł uoguoszůny śwjyntym uod Kośćoła, nale we Szwecyji je pora kośćołůw pode jygo wezwańym. Wyuobrożyńy na wapyńe je gynau take samo kej na strzedńowjecznyj mjejskij pjeczyńći.

### Zdrzůdło
*Wapyn na uoficjalnyj neczajće Sztokholmu
Kyrgystan

**Kyrgystan**, **Kyrgysko Republika** (kyrg. *Кыргызстан*, *Кыргыз Республикасы* trb. *Kyrgyzstan*, *Kyrgyz Respublikasy*; rus. *Кыргызстан*, *Кыргызская Республика* trb. *Kyrgyzstan*, *Kyrgyzskaja Riespublika*) – państwo we strzodkowyj Azyji, granica mo ze Chinōma, Kazachstanym, Tadżykistanym a Ōzbekistanym. Niy mo dostympu do morza, a 93% ônego powiyrzchnie zajmujōm gōry, z kerych nojwyższym pasmym je Tien-Szan ze Wiyrchym Zwyciynstwa (7439 m n.p.m.). Je sam tyż druge na świecie pod zglyndym placu gōrske jezioro, Ysyk-Köl (6236&nbsp;km², głymbokość do 669 m). Klimat sam je kōntynyntalny suchy, idzie trefić place ze wiycznōm zmarzlinōm.

We gospodarce dōminuje bauerstwo, uprawiano je ziymia we dolinach. Do tego fedruje sie złoto, żywe strzybło a uran, przede wszyjskim na eksport.
Uodessa

**Uodessa** (ukr. *Одеса*, *Odesa*, rus. *Одесса*, *Odjessa*) – mjasto na połedńu Ukrajiny, nad Czornym Morzym, stolica uod uodeskigo uobwodu (*одеська область*). We starożytnośći grecko kůlůńijo Olbja (grecko kůlůńijo grecko). Uod XIV stolećo warowńa we Krymskim Chanaće, ńyskorzi zdobyto bez Uosmańske Imperyjům, a we 1789 bez Rusyjo. We 1794 uoficyjalńy lokowano sam mjasto. Uod 1991 we ńypodległyj Ukrajińe.
Pitagoras

**Pitagoras** (gr. Πυθαγόρας, Pythagoras, (rodz. ůng. 582 na Samos, um. ůng. 493 p.n.e. we Metaponće (pouedńowo Italijo)) to bůu grecki matymatyk, filozof a mistyk, nojbaři znajůmy s twyjrdzyńo Pitagorasa.

We 529 p.n.e. zouožůu uůn we Crotone šula pitagoryjčykůw, kero kole zajmowańo śe matymatykům a filozofijům bůua tyž uorgańizacyjům religijnům a mistyčnům. We 509 p.n.e. we Metaponće zouožůu grupa uo programje zbližůnym do sekt uorfickich. Guośiu uůn, co podstawům wšelkigo bytu sům ličby.
Mesing

**Mesing** to je stop kupra z cynkym, kery mŏ w składzie do 40% cynku. Je ôn ôbstōny na korozyjõ a snadnie sie go ôdlewŏ. Może mieć krōm cynku inksze przidŏwki, na bajszpil żelazło, chrōm, blaj, cyna, alminum abo krzymik. Je ôn używany zaôbycz tam, kaj metal mŏ kōntakt z wodōm - do kokotkōw i inkszyj armatury, szrōb szifowych, nale tyż kej elymynt patrōnōw a we inkszych zastosowaniach. Mesingi ze przidŏwkym cyny mianuje sie „złoto mainnheimske” a używŏ do produktu sztucznyj biżuteryje (80–90% Cu, 7–20% Zn, do 9% Sn).
Martha Grimes

**Martha Grimes** (rodz. 2 maja 1931 we Pittsburghu) to je amerikańsko autorka kryminalnych růmanůw. Pisorski debjut mjała we 1981.

## Kśůnżki
S **Richardym Jury**
**The Man With a Load of Mischief* (1981)
**The Old Fox Deceiv'd* (1982)
**The Anodyne Necklace* (1983)
**The Dirty Duck* (1984)
**The Jerusalem Inn* (1984)
**Help the Poor Struggler* (1985)
**Deer Leap* (1985)
**I Am the Only Running Footman* (1986)
**The Five Bells and Bladebone* (1987)
**The Old Silent* (1989)
**The Old Contemptibles* (1991)
**The Horse You Came In On* (1993)
**Rainbow's End* (1995)
**The Case Has Altered* (1997)
**The Stargazey* (1998)
**The Lamorna Wink* (1999)
**The Blue Last* (2001)
**The Grave Maurice* (2002)
**The Winds of Change* (2004)
**The Old Wine Shades* (2006)
**Dust* (2007)

S **Andi Olivierym**
**Biting the Moon* (1999)
**Dakota* (2008)

S **Emmům Graham**
* *Hotel Paradise* (1996)
* *Cold Flat Junction*
* *Belle Ruin*

Inksze
* *The End of the Pier* (1993)

## Necowe uodwołańa
*Uoficjalno neczajta pisorki
Arbajtsamt

**Arbajtsamt** to je instytucyjŏ, co zajmuje sie podszukowaniym rynku roboty, dŏwaniym informacyji bezrobotnym i postrzednictwym we zdobyciu fachu i roboty.
Ron Paul

**Ronald Ernest Paul**, czyńśćij: **Ron Paul** (rodz. 20 śyrpjyńa 1935 we Pittsbrurghu) – dochtůr, ferajńista hamerikańskij Izby Reprezyntantůw ze Partyje Republikańskij, polityker teksański, kandidat na prezydynta Stanůw Zjydnoczůnych. Znajůmy je ze swojich libertarjańskich poglůndůw. Ja baptistům.
Karaczi

**Karači**, *Karaći* - nojsrogše mjasto we Pakistańe, we pouedńowyj tajli kraju, nad Mořym Arabskim, na půunocnym kraju delty Indusu. Je uůne stolicům stanu Sindh. Půmjyškuje we ńim ůng. 12 mln ludźi. Mjasto zouožůne we XVIII wjeku bez indyjskich handlyřy. Fest rozwinyuo śe po 1947, kej stolica Pakistanu, kerům bůuo po 1966, kej ja překludźili do Islamabadu. Nojsrogšy we Pakistańe uostřodek wuůkeńńictwa (ůng. pouowa krajowyj produkcyje), inkše industryje, we tym huta žyloza a rafineryjo.

We 2004 roku pochodzůncou ze Uopolou Hanna Glodny zauožoua škoua dlou 700 dzieckow ze afganskiych rodzin ůchodźcůw. Zwom ta škoua *Dr. Hanne Glodny School.*
Hadra

**Hadra** to je zniszczůno, stargano tkańina, kero do śe użyć do czyszczyńo (wyćerańo zola), abo złůnaczyć s nij lolka abo bal. Ńykej "hadra" pado śe tyż na fest zńiszczůne a stargane uobleczyńy.

### Uobejzdrzij tyż
*Czyśćiwo
Kartofel

**Kartofel** (*Solanum tuberosum*) to je zorta byliny ze familije pśankowatych. Pochodźi ze Ameriki Połedńowej (Peru, Boliwijo, Kolůmbijo a Chile). Terozki uprowjano na cołkim śwjeće. Na Ślůnsku je pospolitům roślinům uprawnům. Roz na kedy dźiczeje (je efemorofitym). Na jodło używo śe kartoflanych bulwůw. We kuchńi ślůnskij rychtuje śe s nich ślůnske kluski, bratkartofle a sztamfkartofle.
Brian Lumley

**Brian Lumley** (nar. 2 grudnia 1937 we Harden) to je angelski pisŏrz, autōr rōmanōw ze zorty horror a mistery. Nojbarzij znōmy ze sagi ô wampiyrzach „Nekroskop”.

### Linki zewnyntrzne
*Ôficyjalnŏ strōna
Luwr

**Luwr** (fr.: *Musée du Louvre*) to je downy krůlůw pałac we Paryżu, a terozki muzyjům kůnsztu. Nojstarsze uůnygo tajle bůły stowjane we XII stoleću uod Filipa II Augusta. Zajmuje 60 000 m² placu, we 2007 mjało 8 300 000 zwjydzajůncych. Uod drugij połowy XIV stolećo bůła sam krůlewsko rezydyncyjo. Je to jydno ze nojsrogszych a nojstarszych muzyjůw na śwjeće. Je rozlygowane mjyndzy Sekwanům a Rue de Rivoli a Zygrodůma Tuilerie, we cyntrům Paryża. Uo jygo fůngowańu jako muzyjům idźe godać uod 1692, wůunczas Ludwik XIV uodymknůł sam pjyrszo galeryjo starożytnyj bildhauerstwa we *Salle des Caryatides*. Uoficjalńy jako muzyjům fůnguje uod 1791 a bůła to decyzyjo Zgromadzyńo Norodowygo we czas Francuskij Rewolucyje. Terozki sům sam prezyntowane dźeła starożytnygo kůnsztu (uosobliwje rzezańy a dynkmale) a tyż uobrozy, s kerych nojbarzi znajůmy je "Mona Lisa" Leonarda da Vinci.
Albańijo Kaukasko

**Albańijo Kaukasko** (uorm.: Աղվանք - *Aghvank*, azer.: Qafqaz Albaniyası, part.: Ardhan, pahl. Arran, arab.: Al-Ran, gr.: Ἀλβανία - Albanía) to bůło krůlestwo kere fůngowoło we starożytnośći na terynach kaj terozki je Azerbejdżůn a połedńowo tajla Dagestanu. Mjano "Albańijo" je pochodzyńo grecko-łaćińskigo, we tych godkach uoznačo "gůrzysty kraj". Jygo stolicům bůło Gabala, s kerygo terozki uostoły śe yno ruiny, a bůło połožůne we dźiśyjszym rejůńy Quabala we Azerbejdżůńe. Mjyszkańcy podug relacyje Strabůna godali we 26 roztůmajtych godkach, podug Roberta Hewsena bůły to ludy ibero-kaukaske, ńyspokrewńůne s indoojropejczykůma. Krůlestwo zouożůno we 2. stoleću p.n.e. We 65 n.e. průbowali je podbić Rzimjany, nale jejich uodparto ze srogimi stratůma. We lotach 252-253 Albańijo zostoła podbito bez Sasańidůw. We 387 roztajlowano půmjyndzy Bizancyjům a Persyjo. We 451 bůło sam powstańy, stuomszůne bez Sasańidůw. We połowje VII wjeku Albańijo przelozua pod panowańy arabske.
Gwyneth Paltrow

**Gwyneth Kate Paltrow** (ur. 27 września 1972 we Los Angeles) to je amerykōńskŏ szauszpilerka, reżysyrka i scenarzistka filmowŏ. Nadgrodzōnŏ Ôskarym a Złotym Globym we 1998 roku za rolã w filmie *[[Shakespeare in Love]]*.

## Necowe ôdwołania
* IMDB
* NNDB
Czad

**Czad**, **Republika Czadu** (fr. *République du Tchad*, arab. جمهوريّة تشاد  [*Jumhuriyat Tashad*]) – państwo we strzodkowyj Africe. Granica mo uod půłnocy s Libijům, uod wschodu s Sudanym, uod połedńa s Strzodkowoafrikańskům Republikům, uod połedńowygo zachodu s Kamerůnym a Ńigeryjům a uod zachodu s Ńigrym. Jygo mjano pochodźi uod Jeźora Czad.

Půłnocno tajla kraju zajmuje Sahara, na połedńu idźe trefić sawanny. 3/4 ludnośći kero mo robota pracuje we bauerstwje. Rozpoznane, nale ńyeksploatawane sům surowce mineralne, krům wydobywanyj na pouedńu naftowyj ropy.
Krucjata Wyzwolyńo Czowjeka

**Krucjata Wyzwolyńo Czowjeka** abo **KWC** – dźeło na rzecz trzyźwośći narodu zaczynte we 1979 roku uod ks. Franciszka Blachnickigo, zołożyćela Ruchu Śwjotło-Źyće (Uoazy).

Jedno ze założyń KWC godo: "Bez abstynyncjo wjelu do trzyźwośći wszystkich". Kandydaći a człůnki KWC zobowjůnzujům śe ńy pić napitkůw alkoholowych, ńy czynstować alkoholym i ńy wydować na ńego pjyńyndzy. Je to zwjůnzane zawsze ze postym, modlitwům a jałmůżnům. Ny je to ino abstynyncjo, nale przede wszystkim pomoc we ůwalńańu czowjeka ze wszystkigo, co go zńywalo i ůwłaczo jigo godnośći.

Cele Krucjaty Wyzwolyńo Czowjeka:
* Członki KWC ukazujům droga połno miłůśći a prowdy, prowadzůnco ku Kristusowi
* Potrafjům dować śwjadyctwo czowjeka we połni wyzwolůnego uod wszelkich zńywolyń
* Ńy poddajům śe zńywolyńom
* Ńy zgodzajům śe na przimusowe piće alkoholu
* Zachyncajům do spotkań towarzyskich bez alkoholu
* Starajům śe pomůc wszystkim ludźům zńywolůnym

Pjerwowzorym Krucjaty Wyzwolyńo Czowjeka je Krucjata Wstrzymjynźliwośći, założůno bez ks. Franciszka Blachnickiego, nale zlikwidowano ja we 1966 bez Sużba Bezpjeczyństwa. Człůnki a kandydaći skłodajům swoje deklaracyje abstynynckje do Stanicůw Krucjaty. Stańica nr 1 je we Krośćynku nad Dunajcym we Cyntrum Ruchu Śwjatło-Żyće na Kopjyj Gůrce.

## Wapyn KWC
Przesłańe Krucjaty wyrażo ji herb. Zawołańym sům słowa Kristusa ***"Nie lękajcie się!"*** (ślůnske tumaczyńy: *Ńy lynkejta śe*) czynsto powtorzane bez Jůna Paula II. Przipominajům uůne człůnkům Krucjaty, iże głůwnym jich zadańym je wyzwalańe ludźi uod lynku, kery czyni człowjeka ńywolńikiym.

**Krojc** to znok wyprawy krzyżowyj, a zarazym znok nojgłymbszyj tajymńicy wolnośći.

**Buchsztaba „M”** symbolizuje stojůnco pod Krojcym Maryja - wzůr uoddańo śe człůnkůw KWC Kristusowi
 
**Mołe „m”** po drugij zajće krojca to „my” czyli członki KWC, kerzy stajům na zawołańe Papjyża, coby wroz ze Ńim zjydnůczyć śe s Maryjům (Totus Tuus) we uoddańu śe Kristusowi. Skiż tygo  Krucjata Wyzwolyńo Czowjeka nazywano je tyż Dźełym Ńypokalanyj Matki Kośćoła.

## Linki zewnyntrzne
*KWC