open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lotńiczo hawyna Da Nang

**Hawyna lotńiczo Da Nang** (ang. Da Nang International Airport) – drugo podug wjelgośći mjyndzynarodowo hawyna, kej rachować podug wjelośći pasażyrůw (1,2 milijůna) we Wjetnamje. Rozlygowany uůn. 3 km na půłnoc uod mjasta Đà Nẵng.

## Necowe uodwołańa
* Da Nang International Airport
Kudowa

**Kudowa** (pol. *Kudowa-Zdrój*, śl-miym. *Cudoba*, miym. *Bad Kudowa*, czes. *Lázně Kudova* abo *Lázně Chudoba*) – je to miasto a gmina we dolnoślōnskim wojewōdztwie.

### Przipisy



Image:ParkZdrojowy1.JPG|Zdrojowy park
Image:Kudowa-Zdrój - Polonia.JPG|Sanatoryjōm «Polonia»
Image:Kudowa-Zdroj.JPG|Zdrojowy Park
Image:2016 Kościół św. Bartłomieja w Kudowie-Zdroju 2.jpg|Kaplica we Czermnyj
Image:Anna Máslová.jpg|Grōb Anny Máslovyj we Czermnyj
Image:Pomník ve Velké Čermné.jpg|Dynkmal we Czermnyj
Image:Kostel ve Velké Čermné.jpg|Kościōł
Image:Chalupa ve Velké Čermné.jpg|Chałpa
Image:BledneSkaly1.jpg|Stołowe Gōry
Szkocyjo

**Szkocyjo** (angelsko a rygjůnalno szkocko germańsko godka: *Scotland*, szkocko gaelicko godka: *Alba*) je jednům ze sztyrych skłodowych tajlůw, kere tworzům Wjelgo Brytańijo. Stolicům je Edynburg, Szkocyjo mo 78 772&nbsp;km² a 5 404 700 mjyszkańcůw.

## Geografijŏ
Szkocyjŏ je regiōnym wyżynnym i gōrskim, je w nij nojwyższŏ szpica Wielgij Brytanije – Ben Nevis. Jego wysokość to 1344 metry n.p.m. We Szkocyje je równierz druge nojsrogsze jezioro w Wielkij Brytanije – jezioro Loch Ness. Zgłōmb tego jeziora to 226 metrōw.

## Kultura

Nojbarzij znane symbole Szkocyje to Dudy i Kilt. Dudy to insztrumynt muzyczny, skłŏdajōncy sie z piskołek i miechu z koziel abo ôwczyj skōry jak tyż ustnika. Kilt je elymyntym nŏrodowego byklajdōngu szkockigo, kopertowej kecki wykōnanyj z materyje we szkockõ krŏtã, co farba i muster je charakterystyczny dlŏ klanu do kerego przinŏleży posiedziciel. Kilt je terŏźnie zakłŏdany z przileżytości festu i festōw familijnych.
Lista słůw pochodzyńo angelskigo we godce Fiji Hindi

Kej skutek wespůłistńyńo dwůch godkůw: **[[angelsko godka|angelskij]]** a **[[Fidżyjsko godka hindi|Fiji Hindi]]**, do tyj drugij wlazło moc słůw ze *godki kolůńistůw*, kere zastůmpjůły uoryginalne słowa pochodzyńo Hindustańskigo. Půńiży znajduje śe lista bajszpilůw takich słůw.
Kśynga Powtůrzůnygo Prawa

**Kśynga Powtůřůnygo Prawa** [**Pwt**], **Pjůnto Kśynga Mojžešowo** [**5 Mojž**] zawjyro Tora, je růwnočeśńy pjůntům kśyngům Starygo Testamyntu a Biblije. Mjano kśyngi we hebrajskij godce to *Dvarim* דברים, eli "suowa", uod pjyršygo wyrazu tyj kśyngi, we grece (Septuaginta - Δευτερονόμιον) a uaćińy (Wulgata - Deuteronomium) mjano tumačy śe kej "powtůřůne prawo". Pwt zawjero moc nawjůnzań do půpředńich šterech kśůng, we tym l.b. powtůřyńy Dekalůgu a inkšych přepisůw. W kśyndze tyj ůmješčůny je tyž hymn Mojžeša.
1631

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 1631  / MDCXXXI 

XVI stoleće · **[[XVII stoleće]]** · XVIII stoleće 
1629 « 1630 « **1631** » 1632 » 1633 &nbsp;

__TOC__

### Wydarzyńo:
* Wydruk Ńyprawyj Biblije

### Urodźyli śe:
*4 listopada - Maria Henrietta Stuart, kśynżno angelsko, kśynżno Uorańje-Nassau (um. 1660)

### Pomarli:
*31 marca - John Donne, poeta angelskigo baroku, twůrca "šuli metafizycznyj" (ur. 1572)
### Zdarzyńo astrůnůmiczne:
Dolnoślůnske wojewůdztwo

**Wojewůdztwo dolnoślůnske** (pol. *Województwo dolnośląskie*) – jydne ze szesnostu wojewůdztw, jednostka samorzůndu terytorjalnygo a jednostka tajlůngů admińistracyjnygo Polski. Stolicům wojewůdztwa je Wrocław.

We wojewůdztwje dolnośůnskim sům 93 mjasta, we tym 3 na prawach krysu. Liczba ludźi we mjastach:
Görlitz

**Görlitz** (gd: *Gerltz*, śl.: *Gorlicy*, g-łuż.: *Zhorjelc*, czes.: *Zhořelec*, pol.: *Zgorzelec*) – mjasto na prawach powjatu, kere je położůne we wschodnij tajli Mjymcůw, we kraju zwjůnzkowym Saksůńijo (Sachsen). Mjasto leży na grańicy s Polskům. Zajmuje 67,22&nbsp;km² placu, a pomjyszkuje sam 56 724 ludźi (2007).

Dźoło sam Muzyjům Ślůnske, Muzyjům Görlitz, Schlesisches Musikfest a Schlesische Jugend.

## Uobocz tyż
*  Dolnoślůnski krys gůrnołużycki

## Linki zewnyntrzne

* www.goerlitz-niederschlesien.de/
Yngland

**Yngland**, roz za kedy mjanowano tyż **Anglijo** (ang. *England*, staroang. *Englaland*) – we uszłośći samodźelne krůlestwo, terozki nojwjynkszo a nojludńijszo skłodowo tajla Zjydnoczůnygo Krůlestwa Wjelgij Brytańije a Irlandyje Půłnocnyj. Zajmuje 130 395&nbsp;km² placu. Yngland zamjyszkuje 83% cołkij populacyje państwa (50 714 000 ludźi we 2006). Rygjůn zajmuje dwje trzeće wyspy Wjelgij Brytańije a mo grańice lůndowe s Walijům na zachodźe a Szkocyjům na půłnocy. Wjyncy kej to uoblewano je uod Morzo Půłnocnygo, Morzo Irlandzkigo, Atlantyckigo Uoceana a Kanoł La Manche. Stolicům Ynglandu je mjasto Lůndyn. Patrůnym Ynglandu je śwjynty Jorg.
Wisła

**Wisła** (łac. Vistula) – nojdugszŏ rzyka, co uchodzi do Bałtyckigo Morza, a tyż nojdugszo rzyka, co przepływo bez Ślōnsk, ô dugości 1022 km. Wpływŏ do Gdańskij Zŏtoki, a jeji strzednioroczny przepływ w tajliku ujściowym wynosi 1046 m³/s.

Dugość Wisły podŏwanŏ we zdrzōdłach ulygŏ pōmianie na piestrzyni lŏt. Do 2009 Bazowy Statystyczny Amt podŏwoł, iże rzyka ta mŏ 1047 km dugości, za to w 2010 GUS podoł nowõ dugość, kero wynosi 1022 km. Ta dugość bōła narachowanŏ podle karty digitalnego hydrograficznego tajlōngu Polski. Dugość Wisły, co wynosi 1022 km, GUS podŏwoł tyż w dalszych latach. Podle miar z 2005 roku Wisła mŏ dugość 1023,5 km, za to niykere terŏźne ôbrobiynia naukowe durch podowajōm tã wcześniejszõ dugość (bp. 1047,5 km w robocie z 2021). Kilometraż Wisły niyma rachowany ôd jeji zdrzōdoł, atoli ôd uchodu Przemsze, tōż w placu w bliżu zaczōntku jeji fōnkcyje za wodnõ drōgã. W tym ujyńciu jeji ôstatni, ujściowy pōnkt to kilōmeter 941.
Bober

**Bober** (*Vicia faba* L.) – gatůnek jydnoročnyj rośliny s familije boberowatych (*Fabaceae* Lindl.). Je uprowjany kej wařiwo, ńy je znůny s naturalnych stanowisk.

### Charakteristyka
;Kořyń: Palowy, wřećůnowaty, mocno rozastowůny. 
;Štyngel: Nagi, dynty (we formje růuki), na překroju štyrokańćasty, uo wysokośći do 100&nbsp;cm, śinoźylůny, rozastowůny jedźińy u podstawy, podčas sušyńo (podańy kej rešta rośliny) čerńije. 
;Liśće: Tyž śinoźylůne, pařistofyjdřaste. Listki we ličbje 2 do 3 par, we kštouće yliptyčnym, uo uostrym wyrostku kůńcowym (dolne liśće s jydnům parům). Uo nasady duže, sercowate přilistki. 
;Kwjoty: Motylkowe, uo dugośći do 5&nbsp;cm, bjoue uo fjoletowym žagelku a čornych flečkach na fyjdřikach. Zwykle zebrane we grůńaste kwjotostany (pů 2 do 4 kwjotůw) wyrastajůnce u nasady liśći. 
;Uowoce: We kštouće strůnku, uobuygo, zwisajůncygo we důu. Uośůnga do 12&nbsp;cm, zawjera 2 do 5 naśůn rozdźelůnych gůmbčastymi přygrůdkůma. Naśůna majům kštout sočewki abo nerki, uośůngajům 35&nbsp;mm dugośći. Koloru jasnožůutygo abo jasnoźelůnygo, ewyntualńy brůnatne.
Źimowy grincojg

Jako **źimowy grincojg** uokryślo śe zorta grincojgu, kery śe zbjyro uod podźimu do źimy a moge być tyż bez źima jydzůny. Do źimowygo grincojgu noleżům przede wszyjskim gatůnki kapustowatych, kej ntp. grincojgowo kapusta, modro kapusta, bjoło kapusta, źylůno kapusta a blůmkůl. Tam tyż śe wymjyńo ajnfachowy pasternak, wynżymord a zůnynblůmowe naśůnka.

Uobecńy znoczyńy źimowygo grincojgu ślatuje. Je to bez intensyfikacyjo rolńictwa a handlu mjyndzynorodowygo bez cołki rok. Do śe atoli widźeć jake sezonowe wahańa cynůw tygo grincojga.
## Necowe uodwołańa
* Nur zur Winterszeit: Schwarzwurzeln, Knollenziest, Pastinaken und Co. (WDR5 1. Dezember 2005)
Szanghaj

**Šanghaj** to nojwjynkše mjasto we Chińskij Republice Ludowyj, pouožůne we delće řyki Jangcy. Mjasto je nojwjynkšym chińskym uośrodkym gospodarčym, finansowym a kůmůńikacyjnym, a tyž třećům co do wjelgośći (po Rotterdamje a Singapurze) hawynům morskům na śwjeće.

Mjano mjasta skuodo śe ze znokůw "na" a "moře" (ńy znočy nale "na mořu" - "na mořu" to po chińsku 海上 hǎi shàng), čynsto interpretuje śe je kej "Nojdalšy zaśyg mořa" abo "(Napřůd) w moře". Skrůcone mjano to 滬 (uprošč. 沪, Hù) abo 申 (Shēn). Šanghaj mjou tyž lične přidůmki, nadane bez přibyšůw s zachodu, m.in. *Paryž Wschodu*, *Krůlowo Uorjyntu* a *Azyjotycko Prostytutka* (chodźi sam uo lota upadku Šanghaju - dwadźeste a třidźeste - kedy šeřůua śe přestympčość a prostytucyjo).
Fuzekle

**Fuzekle**, inakszy **zoki** to je elymynt uobleczyńo noszůny jednako bez chopůw a baby na szłapach. Jejich ksztołt je dostosowany do kształtu szłapy, a wykůnane sům nojczyńśći ze bawołny, rzodźi idźe trefić fuzekle wołńanne. Fuzekle chrůńům szłapy uode źimna, uotarćůw a blazůw. Zastůmpjůły dowńi używane fuslapy.
Anaberg (uopolske wojewůdztwo)

**Anaberg** (**Śwjynto Anna**, śl-mjym. *Annabarg*, mjym. *Sankt Annaberg*, pol. *Góra Świętej Anny*) – wjeś we uopolskim wojewůdztwje, we strzeleckym kryśe, we gmińe Leźńica. Anaberg je znůmy jako půntńicze cyntrům do Sanktuaryjům Anaberg. Uod 2008 roku uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy. Terozki pomjyszkuje sam 580 ludźi.
Żywe strzybło

**Żywe strzybło** (**Hg**, łać. *hydrargyrum*, ze gr. ὑδράργυρος *hydrargyros*) – chymiczny elymynt ze grupy przyńśćowych metalůw we perjodyjnyj tabuli. Żywe strzybło je jedźinym metalym, kery uokozowo śe we normal warůnkach we ćeczowym stańe.

Żywe strzybło we szupje źymski uokozowo śe we wjelośći 0,05 ppm.

Nojwożńejszymi minerałůma żywygo strzybła sům: 
* cynober **HgS** 
* kalůmel **Hg2Cl2** 
* rodźime żywe strzybło **Hg**
Końskowola

**Końskowola** - mjasto we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we puławskim kryśe, śedźiba gminu Końskowola. Je rozlygowano nade rzykům Kurůwka. Mjejske prawa 1532-187 a uod 2025.
Mobilńok

**Mobilńok** to je zorta aparatůw telefůńicznych, we kerych do kůmuńikacyje sům używane wele radjowe (nojczyńśći we zakreśe mikrowelowym). We terminolůgiji telekůmuńikacyjnyj "kůmůrka" uoznaczo zaśyng pojydyńczyj stacyje przekaźnikowyj, a uod tygo je druge mjano urzundzyńo: *telefůn kůmůrkowy*. Kej użytkowńik wylazuje ze zaśyngu jydnyj "kůmůrki", je automatyczńy przećepany do zaśyngu nostympnyj. Terozki wjynkszość mobilńokůw dźoło we systymach cyfrowych (GSM, DCS, PCS, UMTS). Pjyrwyj bůły tyż stosowane systymy analogowe, kej l.b. NMT.
Danga (ferajn)

**Danga ** – abo inakszy **Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskij Môwy** (Towarzistwo Pjastowańo Ślůnskij Mowy) – ferajn do pjastowańo ślůnskij godki podle tego kej downi godali we wśach wele Anabergu. Prezesym tygo ferajnu je Józef Kulisz.

### Auskuplůngi
*Neczajta Dangi
Náchod

**Náchod** – mjasto we Czeskij Republice, we hradeckim kreju. Leży na grańicy Polski a ČR. Mjyszko we ńim 21 197 ludźi.
Branson (Missouri)

**Branson** to mjasto we stańe Missouri, we Stanach Zjydnočůnych. Je uůno zmajnowane po Ruebeńe Bransońe, pocztmajstrze przedajůncym na lokalnym sklepje we 1880. Wjelość ludźi uośůngała na 2000 rok ůngyfer 6 050.
Branson

Miasta we USA: 
* Branson - miasto we stanie Missouri
* Branson - miasto we stanie Kolorado
Gminy we USA:
* Branson - gmina we stanie Missouri
Karol I Stuart

**Karol I Stuart** (ur. 19 listopada 1600 we Dunfermline Palace, Fife; zm. 30 styczńa 1649 we Banqueting House, Lůndůn) – krůl Ynglandu a Szkocyje we lotach 1625-1649, syn Jakuba I Stuarta, krůla Ynglandu a Szkocyje (kej Jakub VI) a Anny, cery krůla Dańje Fryderyka II. Karol je jydynym brytyjskym krůlym, kery uostoł uobalůny a śćynty.
T-commerce

**T-commerce** to miano, co ôkryślŏ realizacyjõ transakcyji handlowych bez telewizyjõ kablowõ abo satelitarnõ. Je szyroko używanŏ, podobnie jak e-commerce.
Hymn ido

**Hymn miyndzynŏrodowyj gŏdki spōmocnyj [[ido]]** bōł napisany ôd Sten Liljedahla na melodyjõ La Espero – hymnu esperanto, co go skōmpōnowoł Belg Félicien Menu de Ménil.

## Słowa hymnu
Yen ni venas mikra Idistaro
kun ideo bel e praktikal,
por montrar ad obstinem homaro
maxim bona verko mondlingual,
 
Lernez Ido simpla e sparema
nam stranjera lingui desfacil
esas nur obstakli disipema,
qui impedas agi plu fertil.
 
Helpez do per honoroz kombato,
frati sur la tero sospirant,
al felica e vinkoza fato,
quan meritas linguo unigant !
 
Vivez Ido, nia grand idolo,
kom la vera linguo futural !
Brilez stelo, nia kar simbolo,
klare tra la mondo unesal !
Tůngua

**Tůngua** – jydno s wysp archipelagu Ha'apai, noležůncygo do Krůlestwa Tůnga, na kerej znojduje śe wjoska uo tym samym mjańe. Pouožyńy: 20°01' S; 174°46' W.

### Linki zewnyntřne
*Zdjyńće satelitarne
Połedńowo Koryjo

**Republika Koryje** (kor. 대한민국, hancha 大韓民國, MCR. Taehan Min'guk, skr. 한국; 韓國; Han'guk, Połedńowo Koryjo) – państwo we Azyji, połedńowyj tajli Koryjańskigo Půłwyspu, powstołe po II wojńe śwjatowyj na terynach zajyntych uod armije USA. Republika Koryje uoficjalńy rośći śe pretynsyje do cołkigo terytorjům Koryje.
Kava kava

**Kava kava** (*Piper methysticum*) to je roślina ze familije pjepřowatych, kero je uprowjano na wyspach zachodńigo Pacyfiku skuli jeji wuaśćiwośći psychoaktywnych. Mo tyž wjelge znočyńy we kultuře, religji a tradycyji ludůw Uoceańje. Spožywany je wywar ze sušu. Dźouańy psychoaktywne majům prawdopodobńy kawalaktony.
Waserlajtůng

**Waserlajtůng** to je insztalacyjo kero skłodo śe ze systymu rułůw, kokotkůw a zaworůw. Suży jako uonorzyńdźowańy, kere garantuje we stowjyńu ćopło lebo źimno woda, nadajůnco śe do wypićo uod ludźi. Mo społńać moc normůw jakośćowych. Do śe jigo potajlować na wewnyntrzny a zewnyntrzny. We starych familokach waserlajtůng bůł můntowany na ausguśe.
Girls Aloud

**Girls Aloud** – brytyjskŏ muzycznŏ skupina grajōncŏ pop. Założōnŏ we 2002 roku, zakōńczyła działalność we 2013 roku.

## Czōnki
* Nicola Roberts
* Cheryl Cole
* Kimberley Walsh
* Nadine Coyle
* Sarah Harding

## Kōncertowe sztreki
* What Will the Neighbours Say? Live
* Chemistry Tour
* The Sound Of Girls Aloud: The Greatest Hits Tour
* Tangled Up Tour
* Out of Control Tour
* Ten - The Hits Tour 2013

## Dyskografijŏ

### Albumy studyjne
* 2003 – *[[Sound of the Underground (album)|Sound of the Underground]]*
* 2004 – *[[What Will the Neighbours Say?]]*
* 2005 – *[[Chemistry]]*
* 2007 – *[[Tangled Up]]*
* 2008 – *[[Out of Control]]*

### Składanki
* 2006 – *[[The Sound of Girls Aloud]]*
* 2007 – *[[Tangled Up|Mixed Up]]*
* 2008 – *[[Out of Control|Girls A Live]]*
* 2012 – *[[Ten (album Girls Aloud)|Ten]]*

### Single
**2002:**
*Sound Of The Underground*

**2003:**
*No Good Advice*
*Life Got Clod*
*Jump (For My Love)*

**2004:**
*The Show*
*Love Machine*
*I'll Stand By You*

**2005:**
*Wake Me Up*
*Long Hot Summer*
*Biology*
*See The Day*

**2006:**
*Whole Lotta History*
*Something Kinda Ooooh*
*I Think We're Alone Now*

**2007:**
*Walk This Way* feat. Sugababes
*Sexy! No No No...*
*Call the Shots*

**2008:**
*Can't Speak French*

### DVD
* 2005 – *[[Girls on Film (DVD)|Girls on Film]]*
* 2005 – *[[What Will the Neighbours Say? Live|What Will The Neighbours Say: Live From Hammersmith Apollo]]*
* 2006 – *[[Girls Aloud: Off The Record]]*
* 2006 – *[[Chemistry Tour|Girls Aloud: Greatest Hits Live From Wembley Arena]]* (Chemistry Tour)
* 2007 – *[[Style (Girls Aloud)]]*
* 2008 – *[[Tangled Up Tour|Tangled Up: Live From The O2 2008]]*
* 2008 – *[[Ghost Hunting With Girls Aloud]]*

### Blu-ray
* 2008 – *[[Tangled Up Tour|Tangled Up: Live From The O2 2008]]*

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta skupiny (en)
Tuste

**Tuste** to je przetopjůny fet uod zwjyrzůnt, nojczyńśći ze szpyrki uod świńe, kery śe wykorzistuje do przigotowywańo jodła lebo tyż do bezpostrzedńigo jedzyńo.

Wzbůgaco śe tuste czysto uo źdźebko soli, kůnski rozdrobńůnygo wůsztu a cwibla abo szpyrki, roz na kedy tyż inksze, myńi kůnwyncjůnalne culagi kej lb. kůnski drobno pokrojůnygo jabka. Fest dobrze kůmpůnujům śe ze tustym uogůrki kiszůne lebo kůnserwowe. Czynsto kanapki ze tustym do śe kupić na jarmarkach śwjůntecznych, kej bajszpil dożynkowych, eli na przileżytość Ńydźeli Palmowyj. Kanapki ze tustym sprawdzajům śe tyż dobrze kej zakůnska do gożołki eli przygryzka do bjyra.

Głůwnym składńikym tustygo (bez 99%) sům roztůmańte fety, postrzůd kerych przeważajům nasycůne, choć krům uobjygowych uopińji zawjero uůno tyż mynga fetůw ńynasycůnych, kerych udźoł może dochodźić ańi do 40%. Uodźoł ńynasycůnych kwasůw fetowych zależy uod paszy, kerům bůły karmjůne zwjyrzynta, ze kerych wytopjůno tuste a uod sposobu wytapjańo. Krům tygo tuste mo normalńy tyż ńywjelge ilośći cholesterolu a ślady soli mineralnych a fragmynty tkanek mjynkych (muskli, skůry, atp.) zwjyrzůnt, ze kerych uostoł wytopjůny. Mo śe to durś szczygůlńy do tustygo ze szpyrkůma.
Robert Fiedler

**Robert Fiedler** (rodz. 13 marca 1810, um. 1877) to bůu ywangelicki pastor a folklorysta, kery dźouou we uokolicy Mjyndzybořa. Bůu uůn miuośnikym mjejscowygo  djalyktu ślůnskigo, zwalčanygo wůunčas bez wuadze pruske kej suowjański. Napisou we jigo uobrůńe petycyjo do synodu we Wrocuawju, we keryj dowodźyu, aže na teryńe jygo posuůgi ludźe ńy znajům mjymjeckij godki. Zebrou tyž a uopisou menga pjeśńi we mjejscowym djalykće.

### Zdřuduo
*Cajtung Sycowski
Lista łużyckich pisorzůw

## A
* Mikławš Andricki (1871–1908)

## B
* Jakub Bart-Ćišinski (1856–1909)
* Hańža Bjeńšowa (1919–1999)
* Jan Bok (1569–1621) 
* Jurij Brězan (1916–2006)
* Ben Budar (1928–2011)
* Beno Budar (ur. 1946)

## Č
* Jěwa-Marja Čornakec (ur. 1959)

## D
* Róža Domašcyna (ur. 1951)
* Marjana Domaškojc (1872–1946)
* Benedikt Dyrlich (ur. 1950)

## F
* Michał Frencel (1628–1706)
* Alfons Frencl (ur. 1946)

## G
* Pawoł Grojlich (1908–1992)

## H
*Lubina Hajduk-Veljkovićowa (ur. 1976)

## Ch
* Jurij Chěžka (1917–1944)

## K
* Jurij Koch (ur. 1936)
* Cyril Kola (ur. 1927)
* Mato Kosyk (1853–1940)
* Křesćan Krawc (ur. 1938) (d.i.: Christian Schneider)
* Marja Krawcec (ur. 1948)
* Jurij Krawža (1934–1995)
* Marja Kubašec (1890–1976)

## L
* Jan Lajnert (1892–1974)
* Gerat Libš (1935–2012)
* Kito Lorenc (ur. 1938)
* Jakub Lorenc-Zalĕski (1874–1939)

## M
* Kata Malinkowa (1931–1998)
* Timo Meškank (ur. 1965)
* Měrka Mětowa (ur. 1959)
* Pětr Młónk (1805–1887)
* Marja Młynkowa (1934–1971)

## N
* Ingrid Naglowa (ur. 1939)
* Gerat Nagora (1936–2010) 
* Madlena Nasticcyna (ur. 1950)
* Anton Nawka (1913–1998)
* Michał Nawka (1885–1968)
* Tomasz A. Nawka (ur. 1949)
* Herbert Nowak (1916–2011)
* Pawoł Nedo (1908–1984)
* Józef Nowak (1895–1978)

## R
* Jan Radyserb-Wjela (1822–1907)
* Fryco Rocha (1863–1942)
## S
* Eleonore Schmidt-Kowarjowa (1931–2001)
* Jan Skala (1889–1945)
* Kito Fryco Stempel (1787–1867)

## W
* Herta Wićazec (1819–1885)
* Jurij Winar  (1909–1991)
* Pawoł Wirt (1906–1946)
* Mina Witkojc (1893–1975)
* Jan Wornar (1934–1999)

## Z
* Handrij Zejler (1804-1872)
Boňkov

**Boňkov** to je wjeś a gmina we Czeskij Republice. Na dźyń 17 maja 2007 liczůła 54 mjyszkańcůw.

## Linki zewnyntrzne
* https://web.archive.org/web/20071227161204/http://www.bonkov.cz/
2008 GZ111

**2008 GZ<sub>111</sub>** to je asterojida s głůwnygo pasa asterojid, uodkryto wjosnům 15 kwjetńa 2008 bez Zofia Adamus, Kornela Gibińskigo i Angelika Mucha s katowickigo VIII LO im. Marii Skłodowskiej-Curie podczas kampańi uobserwacyjnej (*NEO Confirmation Campaign*) prowadzonyj bez *Astronomical Research Institute*. Uodkryća liceatůw bůły koordynowane bez nauczićela fizyki i astronomii Bogusława Lanusznego.

Czas objegu wokůł słońca tyj asterojidy to 4 lota, 36 dni, 12 godzin, a ji numer kolejny to 295299.
Nagykutas

**Nagykutas** (godej: *nodźkutosz*) to je wjeś we Madźarach, we kůmitaće Zala. We 2004 roku půmjyszkowało sam 477 ludźi.
Turecke godki

**Godki turecke** lebo **turkijske** – nojliczńijszo podfamilijo godek ałtajskych, uobejmujůnco ůngyfer 140 mln godajůncych. Zamjeszkujům uůńi uobszar Azyji Myńszyj (Turcyjo), Zakaukaźa (Azerbejdżan), Azyji Strzodkwyj (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmyńistan, Uzbekistan, Rusyjo a Chiny) a Syberyje (Jakucyjo), a tyż Ojropy Wschodńij (Karaimi, Tatarzi, Baszkirzi, Czuwasze). Dźelům śe na nastympujůnce grupy: bůłgarsko (dźiś ino czuwasko godka), uoguzyjsko, kipczacko, karucko eli krachańidzko, půłnocnosyberyjsko (ino jakucko a dołgańsko godka) a połedńowosyberyjsko.
Jakuckŏ gŏdka

**Jakuckŏ gŏdka**, **gŏdka sacha** (jak. *саха тыла*) – gŏdka Jakutōw, ludu zamjyszkujōncygo wschodniŏ Syberyjŏ. Godo ńōm ōng. 300 tys. ludźi. Zaliczany do gŏdek tureckych, nale dugi ajnflus gŏdek tōngusko-mandżurskych a mōngolskych pokozoł sie we fōnetyce, słowńictwie a gramatyce. Je gŏdkōm aglutynacyjnōm, nale mo tyż elymynty przejynte s gŏdek analitycznych.

### Alfabyt jakucki
Alfabyt krymskotatarski

Lo **[[krymskotatarsko godka|krymskotatarskij godki]]** užywano dwa alfabyty — uaćiński *(latin elifbesi)* i cyryliczny *(kiril elifbesi)*.

## Alfabyt uaćiński lo krymskotatarskigo

: **Â â**, atoli je buchštabům krymskotatarskům, mo plac poza alfabytym.

## Cyrylica lo krymskotatarskigo
Cyrylica lo krymskotatarskij godki (kr. *Qırımtatar kiril elifbesi*) uostoła przigotowano we 1938 bez władze sowjecke, bowjym taka bůła polityka, co trza przistosować cyrylica do kożdyj godki we kraju. Uoficyjolńy uostoła zńeśůno we 1992 po tym, kej wprowadzůno łaćinka, atoli je uůna dali używana powszechńy. Skłodo śe s 37 buchsztab.

Poza alfabytym znajdujům śe tyż **гъ**, **къ**, **нъ** ve **дж**, klasyfikowone kej dwuznoki.
Krásná Hora

**Krásná Hora** (Ślůnske tumaczyńy: *Szwarno gůra*) to je wjeś a gmina we Czeskij Republice. Na dźyń 28 śyrpńa 2006 mjyszkało sam 524 ludźi. Pjyrsze godańy uo ńi pochodźi ze 1379 roku.

## Necowe uodwołańa
* Neczajta Krásnyj Hory
Lůncetla

**Lůncetla** – buchalterski dokůmynt, na kerym je wydurkowano informacyjo uo wysokośći geltagu. Mo forma dugigo a wůnskigo paska. Na lůncetli stoji, wjela pracowńik robjůł godźin we mjeśůncu, wjela mo za nadgodźiny, prymje a inksze, wjela wynośůły dowki a geld na ubezpjeczyńy atd.

We folklorze a uosprowkach we ślůnskich familijach lůncetla ńyroz bůła sztichym do haje, kej chop za wjelgo tajla ze geltagu ustawjůł we szynku, abo kej ńy chćoł jij pokozać ślubnyj.
Gůrnoślůnski Zwjůnzek Metropolitalny

**Gůrnoślůnski Zwjůnzek Metropolitalny** – mjano zwjůnzku mjastůw gůrnoślůnskij aglůmeracyje. Mjano 'Gůrnoślůnski' sam je ńyakuratne, skiż tygo iże ino 11 sztadůw, za 14 kere sům we zwjůnzku leżům we Gůrnym Ślůnsku. Krům tygo 2 sům we Důmbrowskim Zogłymbju a jedno we Krakowskim Zogłymbju. Uobadwa te regijůny sům tajlůma Małopolski, przi czym Gůrny Ślůnsk je tajlům Ślůnska.

Do GMZ noleżům:

*Bytům, Chorzůw, Glywicy, Katowicy, Myslowicy, Pjekory, Ślůnsko Ruda, Śymjanowicy, Śwjyntochlowicy, Tychy, Zobrze
*Důmbrowa Gůrńičo, Sosnowjec
*Jaworzno

Lista mjast (alfabetyczńy):
Jozef Stalin

**Jozef Stalin**, po prŏwdzie **Ioseb Besarionis dze Dżughaszwili** (nar. 18 grudnia (stary styl: 6 grudnia) 1878 w Gori, um. 5 marca 1953 we Moskwie) to bōł sowiecki rewolucjōnista bolszewicki, dyktatōr, politiker i zbrodniŏrz kōmunistyczny. Je ôn ôdpowiydzialny za śmierć milijōnōw ludzi.

## Biografijŏ
Bōł z Gruzyje. Bōł jednym ze ôrganizatorōw zbrojnego przewrotu bolszewickigo, kery przeszoł do historyje jako „paździyrnikowŏ rewolucyjŏ”. Do 1922 roku bōł czōnkym Rady Kōmisŏrōw Ludowych, wykōnowoł w nij m.in. funkcyjõ kōmisŏra do spraw nŏrodnościowych (1917–1923). W latach 1919–1953 bōł czōnkym Biōra Politycznego KC RKP(b), niyskorzij WKP(b) i KPSS (do ônego śmierci).

Formalnie wykōnowoł ôbiyralne, kadyncyjne funkcyje sekretŏrza gyneralnego KPSS i ônyj poprzedniczek a tyż prymiera SSSR, a faktycznie bōł dożywotnim dyktatorym posiadajōncym niyôgraniczōnõ władzã. Epoka ônego panowaniŏ we SSSR je ôkryślanŏ mianym *[[stalinizm]]*.

W czasie panowaniŏ Stalina we SSSR panowoł masowy, państwowy terror, kery pochłōnōł życie 20 milijōnōw ludzi, z czego 11 milijōnōw umarto skirz głodu, jak tyż ciynżkõ do ôbsztalowaniŏ wielość ôfiar sowieckich deportacyji i niywolniczyj roboty we ôbozach kōncyntracyjnych. Prziczyniōł sie do abszusu II wojny światowyj kej broł udzioł we ataku na Polskã we 1939 roku.

Na kōniec II wojny światowyj Sojusz Socjalistycznych Sowieckich Republik i Zjednoczōne Sztaty stały sie supermocarstwami. Niyskorniyjsze pogorszynie relacyji miyndzy spiyranym bez SSSR blokym weschodnim a spiyranym bez USA blokym zachodnim sprawiyło dugotrwały ôkres napiynć – zimnŏ wojna, kerŏ trwałŏ do 1989 roku.

## Pozōr
Ludowo Partyjo Sorbůw

**Ludowo Partyjo Sorbůw (**terozki **Łužyska Alianca)**  (dolnouůžycko godka: *Łužyska Alianca*) – polityčno partyjo Sorbůw we Zwjůnzkowyj Republice Ńymjeckij.

Łužyska Alianca mo kej cyl dźouać we intereśe myńšosći sorbskij na uůžyckij źymji.

## Historyjo
Ludowo Partyjo uůžyc bůua utwořono 2 listopada 1919. We roku 1924 mjyńiuo śe na Ludowo Partyjo Sorbůw. Před drůgům wojnům śwjatowům zakozou ja fašystowski řůnd. 26 marca 2005 roku uodnowiono ja we Choćebužu. 

We 2009 dołůńczyła ło Swobodnygo Sojuszu Ojropejskigo. 

Uod 26 kwjetńa 2010 partyjo mo mjano **Łužyska Alianca**.

## Linki zewnyntřne
*Uoficjalno neczajta partyje
Śmjyrć

**Śmjyrć** (łac. *mors*, *exitus letalis*) – sztand mjanujůncy śe ustańym uodznakůw żywobyćo, sprowjůny ńyuodwrocalnym zchybotańym fůnkcjůnalnyj růwnowogi a złůmańym uorgańizacyje wewnyntrznygo ustroja.
Truła

**Truła** – drzewjanno lebo metalowo szachtla, czynsto wyśćełano matyrjołym a korůnkůma, kery słůży do gracůnku umartych ludźi.

Truły służům tyż nocům kej plac śńiku (np. we zakůńe śostrůw Klaryskůw), a za dńa kej plac do śedzyńo. Podańy, powjarkowym wampjyrzům truły słůżůły kej mjejsce do spańo.
Dymůn

**Dymůn** (gr.: *δαίμων*, *daimon* - dosłowńy: *tyn, kery co roztajlowuje* abo *tyn, kery coś przitajlowuje*, tyż: *nadprzirodzůno potynga*, *dola*; łać. *daemon*) – stworzyńa wystympujůnce we mocy ludowych wjerzyńůw, mitologijach a religijach, kere zajmujům pozycyjo postrzedńo mjyndzy bogůma a ludźůma, mjyndzy sferům źymskům - ludzkům, matyrjalnům - a sferům boskům, czysto duchowům; istoty uo cechach na půł ludzkich, na půł boskich; nojczyńśći sům to ńyprzijazne czowjekowi duchy, zwjůnzane za pjyrsze ze pojynćym ńyczystośći sakralnyj.
Mokszańsko godka

**Mokšańsko godka** (mokš. *мокшень кяль*, *mokshanj kälj*) – ůgrofińsko godka s grupy godek woužańskych užywany uod jydnyj s dwůch grup etńičnych skuodajůncych śe na norůd mordwiński - Mokšanůw. Užywany je na wschodńim kraju ojropejskij tajli Rusyje, ščygůlńy we zachodńich rygjůnach Mordowije, kaj je uřyndowům godkům a we uobwodźe pynzyńskym, a tyž Tatarstańe, Baškiryji, a uobwodach: uorynburskym, rjazańskym, samarskym, saratowskym a tambowskym. Mokšańe žyjům tyž we ńywjelgich grupach na dalekym wschodźe Rusyje, a poza grańicůma tygo kraju – we USA.

Godka mokšańsko je užywano uod ůng. 400 tys. ludźi, eli ůng. 40% Mordwinůw posůgujůncych śe uojčystům godkům.
## Alfabyt

## Linki zewnyntřne
* Wikipedyjo we mokšańskij godce
* Dykcjůnoř mokšański online
Mokszańsko liczbowo systyma

**Mokszańsko liczbowo systyma** bůła używano uod Mokszanůw przed krystjańizacyjům a uostała śe we użyću do XX wjeku. 

## Uobocz tyż
* Mokszańsko godka
* Mokszański szrajbůnek logograficzny
Fana Belgije

**Fana [[Belgijŏ|Belgije]]** skłŏdŏ sie ze trzech piōnowych pasōw: czornego, żōłtego a czerwōnego. Ukłŏd i proporcyje fany sōm wziynte ze fany Francyje, a farby ôd herbu Brabancyje, kaj zaczła sie wojna ô samostanowiynie Belgije. Fana była wkludzōnŏ we siyrpniu 1830, a przijyntŏ ôficjalnie 23 stycznia 1831.

## Ukłŏd i proporcyje
Prostokōnt ô proporcyjach 13:15, co skłŏdŏ sie ze trzech rōwnych piōnowych pasōw: czŏrnego, żōłtego i czerwōnego.

### Ôbejzdrzij tyż
* Belgijŏ
* Herb Belgije
Lista państw Ojropy

**We [[Ojropa|Ojropje]]** je 46 państw (ze państwami tajlowo we Ojropje a bez autůnůmicznych terytoryjůw).
* najwjůnkszym państwem Ojropy je Rusyjo uo placu 4,5 mln km², a najmńyjszym Watykůn uo placu 0,4 km²
* 26 państw Ojropy noleży do Ojropejskij Uńije
* 27 państw Ojropy noleży do NATO
* 17 państw Ojropy noleży do strefy Ojro

## Państwa Ojropy

## Ńyuznawone państwa

## Autůnůmiczne terytoryja
Lotńiczo hawyna Frankfurt nad Mynym

**Lotńiczo hawyna [[Frankfurt nad Mynym]]** (mjym.: *Flughafen Frankfurt am Main*) je nojwjynkszym lotńiskym mjyndzynorodowym jeli chodźi uo wjelość pasażerůw (54 milijůnůw) wy Mjymcach.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta
Nowy Hanower

**Nowy Hanower**, inkše mjano: **Lavongai** to je wyspa wulkanično kero noležy do Papuy-Nowyj Gwinyje (prowincyjo Nowo Irlandyjo) a ležy we Archipelagu Bismarcka. Zajmuje 1,190&nbsp;km² placu a we 1960 pomjyškiwouo ja 5000 ludźi.
Sznupa

**Sznupa** to je uorgan, bez kery wprowadzo śe do płůc luft. Luft je we sznupje nawilżany a uoćeplany, na kůdłach we sznupje zostajům tyż mjyńsze zańyczyszczyńo, ńy dowajům jejim wlyźć do płůc. We gůrnyj tajli sznupy sům umjyszczůne receptory wůńańo, kere ryagujům na roztomajte substancyje chymiczne.
Fidżyjsko godka hindi

**Fidžyjsko godka hindi**, znano tyž kej godka **Fiji hindi**, **hindi fidžyjske** lebo **Fiji Hindustani**, to godka we keryj śe godo na Fidži a užywajům jeji uobywatele pochodzyńo indyjskigo. Pochodźi uůna guůwńy uod godek Awadhi a bodźpurskij abo uod djalyktůw hindi a tyž mo we śebje jake suowa uod inkšych godek indyjskich. Zapožyčyua tyž mynga suůw s fidžyjskij a angelskij. Relacyje půmjyndzy fidžyjskim hindi a hindi sům take kej mjyndzy afrikaans a godkům ńiderlandzkům. Kupa suůw, wuasnych lo hindi fidžyjskigo, powstouo, coby uoddowoć nowy śwjat, we kerym terozki mjeli žyć Hinduśi Fidžyjscy. Jejich pjyrše pokoleńy, kere užywauo godki kej lingua franca, mjanowouo ja *Fiji Baat* (Řůndzyńy s Fidži). Ńydowne študirowańy uod godkoznowcůw douo bewajs na to, co fidžyjsko godka hindi je "djalyktym bazowonym na hindi a tyž godonym we Indjach nale ze swojům špecyjolnům gramatikům pasuje do Fidži".
## Uoboč tyž
* Fidži
* Indje
* Hindustani
* Indo-fidžyjsko godka
### Linki zewnyntřne
* Dykcjůnoř Fiji Hindi
* Pjyršy růman we Fiji Hindi
* Wersyjo ewańjelije we Fiji Hindi
* Robert Kay's Fiji Guide
* An expired lease
* Hindustani, Fijian
* Adhura Sapna - Film we Fiji Hindi
Marsz Autůnůmije

**Marsz Autůnůmije** – cykliczno, kożdoroczno mańifestacyjo uorgańizowano uod Ruchu Autůnůmije Ślůnska we Katowicach, we roczńica uchwalyńo uod Sejmu Republiki Polskij Uorgańicznygo Sztatutu Ślůnskigo Wojewůdztwa, kery uůnymu prziznowoł autůnůmijo. Mańifestanty domogajům śe jeji prziwrůcyńo.

## I Marsz Autůnůmije
Pjyrszy marsz bůł we akuratno 87. roczńica uchwalyńo autůnůmije, to je we ńydźela, 15 lipca 2007. Napoczůn śe uůn uo 10:30. Bez sztreka, kero bůła uod katowickigo rynku do pl. Sejmu Śląskiego przelozło wele 300 perzůnůw. Do kupy ze mańifestantůma lozła bergmańsko uorkestra.

Kej autůnůmisty doszli do kůńca marszu, posłali szkartki do prezydynta Polski, kerym tedy bůł Lech Kaczyński. Potym wszyjske poszli do Gůrnoślůnskigo Cyntrům Kultury, kaj uobejzdrzeli śe filmy uo ślůnskij tymatyce.

## II Marsz Autůnůmije
Przi drugym marszu postanowjyli, iże trasa trza przedugszyć. A skiż tygo mańifestanty ruszyli ze pl. Wolności. Marsz tyn bůł we sobota 12 lipjyńa, a ludźe puśćili śe gynau we połedńe, uo 12:00. Podug godańo policyje, kero uochrůńała pochůd, we marszu wźyno udźoł bezma 800 ludźi. Nojsamprzůd szli dźołacze RAŚu ze swojim banerym, potym bůły motory, wojoki a reszta chopůw ze banerůma. Za ńimi szła reszta marszu, nale we keryj postrzodku wćiśńynto bůła uorkestra. Na pl. Sejmu Śląskiego zaczły śe przemołwy. Nojsampjyrw godoł Marian Makula, potym Jerzy Gorzelik. Szło tyż kupić roztomajte zachy na sztandach ślůnskich sklepikůw abo pouobźyrać pokoz wojokůw.

## III Marsz Autůnůmije
III edycyjo marszu bůła pjyrszům, keryj na pewno skala zrobjyli reklama. We ńykerych mjastach plakaty szło nolyź bezma na kożdyj zojli. Krům tygo we Śymjanowicach rozdowali ulotki. Nad marszym medyjalny patrůnat uobjyna TV Silesia.

Bůł uůn 18 lipjyńa 2009, to je we sobota, jakoa łůński. Poczůntek bůł uo 12:00. Szrteka tyż ńy zmjyńůła śe uod II Marszu Autůnůmije, podańy na szyk. Pjyrw jechały mopliki, motory a kuady, ńyskorzi ludźe ze banerůma, potym uorkestra, pikap ze Marianym Makulům, kery we traśe uosprawjoł uo autůnůmiji a RAŚu a do kupy ze Pyjtrym Langerym zaczynoł skandowańy proautůnůmicznych hasłůw. Kej tyśůńc-perzůnowo skupina ludźi dolozła na pl. Sejmu Śląskiego głos zabroł Marian Makula, ńyskorzi uosprawjoł Alojzy Łysko, a potym Jerzy Gorzelik.

Po przemołwach, wszyjske uczestńiki ustowjyli śe na schodach gmachu Ślůnskigo Sejmu, a potym wźyńi udźoł we kůnkurśe na zgadowańy autorůw cytatůw uo Ślůnsku. Nostympńy spostrzůd ńich wybrali nojbarzi kurjozalno pedzyńy. Wybrany uostoł cytat Jarosława Kaczyńskiego. Ńyskorzi szło kupić jaki ślůnski gadżet, uobejzdrzeć pokoz walk wojokůw, wybić śe pamjůntkowo můneta, abo podpisać petycyjo do prymjera Donalda Tuska, we keryj RAŚ domogoł śe prziwrůcyńo autůnůmije. Na kůńec we podćyńach GCK wyśwjytlili filmik uo państwowośći we Gůrnym Ślůnsku.

## Uobejzdrzij tyż
* Dziyń Ślōnskij Fany

## Auskůplungi
*Neczajta Marszu Autůnůmije
*Ruchu Autůnůmije Ślůnska - uorgańizatora marszůw
*Zdjyńca ze mańifestacyje
Uormjańsko godka

**Uormjańsko godka** (uorm. *հայերեն լեզու*, [IPA: hajɛɹɛn lɛzu]) – indoojropejsko godka używano uod Uormjanůw. Mo status godki urzyndowyj we Armyńiji a tyż we Nagůrnym Karabachu (faktyczno ńyzależno republika, nale podle prowa tajla Azerbejdżanu). Godka je szyroko rozpowszychńůno we społecznośćach uormjańskich we djasporze. Mo włosny szrajbůnek – uormjańske abecadło.

Godkoznawstwo przidźelo uormjański kej ńyzalyżno asta godkůw indoojropejskich. Ńykerzi wyuoklańi, uosobliwje Clarckson (1994) sugerujům, co uormjański moge mjeć spůlne korzyńy ze grekům.
Latte art

**Latte art** to je kōnszt tworzyniŏ rysōnkōw abo wzorōw z mlyka na wiyrchnie kafyja espresso. Tak kafyj kej i mlyko trza nojprzōd ekstra narychtować. Mlyko je napuszczane gorōncym luftym, do wykōnowaniŏ wzorōw używŏ sie mlycznyj pianki, kerõ nanosi sie na wiyrchniã kafyja. Trwałość wzoru zależy ôd jakości masziny do parzyniŏ a tyż ôd doświadczyniŏ baristy.

## Necowe ôdwołania
* "malowanie w kawie"
* Galeryjŏ latte art
Grecko godka

**Grecko godka** lebo **greka** — godka indoojropejsko s rodźiny hellyńskij, we starožytnośći wažno godka basynu Mořa Śrůdźymnygo. We cywilizacyji Zachodu zaadaptowany uobok uaćiny kej godka terminolůgije naukowyj, wywar ajnflus na wšyjske wspůučesne godki ojropejske, a tyž tajla pozaojropejskych a starožytnych. Uod X wjeku p.n.e. zapisywany je alfabytym greckym. Uobecńy, kej nowůgrecko godka, pouńi fůnkcyjo godki uřyndowyj we Grecyji a na Cypře. Je tyž jydnům s godek uoficjalnych Uńije Ojropejskij. Pů grecku godo wspůučeśńy ůngyfer 15 miljůnůw ludźi.
Wjeprze

**Wjepře** (lit. *Vepriai*) to nojwjynkše mjasto gminy rejůnowyj Wiukůmjyř na Litwje, usytuowane na pouedńowy-zachůd uod Wiukůmjyřa, majůnce ůngyfer 1000 mjyškańcůw (2005).

## Historyjo
Wjepře uostouy wzńyśůne na wzgůřu kole jeźora Wjepře a na pouedńy uod řyki Śwjynty. Pjyršy roz uo Wjepřach (*Weppren*) wspůmino śe we uopiśe drůg přigotowanym we 1384 roku bez zakůn křižocki. We středńowječu Wjepře bůuy grodym warownym, chrůńůncym źymje litewske před napadůma s zachodu, guůwńy ze strůny Křižokůw. We čośe kůnfliktu uo wuadza we Wjelgim Kśynstwje Litewskym, zjydnočůne śiuy Wjelgygo Fysta Litewskigo Witolda Kjejstutowiča a Zakůnu Křižackigo zaatakowouy a zdobůuy zůmek wjepřański we 1384. Gdy ino zagrožyńy zńikuo, zůmek uostou překštoucůny we dwůr stanowjůncy wuasność kolejno kupy šlacheckych familiji.

## Galeryjo

Image:Vepriai_Church_back.jpg|Kośćou Wjepřański uod pouedńowygo-wschodu
Image:Sventorius.jpg|Dźydźińec Kośćoua
Image:Calvaries in Vepriai.jpg|Pjyńćdźyśůntńica we Wjepřach
Bronisław Geremek

**Bronisław Geremek** (rodz. 6 marca 1932 we Warszawje, um. 13 lipca 2008 we Lubjyńu) – polski polityker, bůły przewodńiczůncy Uńiji Wolnośći, mińister sprow zagrańicznych we lotach 1997-2000, poseł ku Sejmowi RP X, I, II a III kadyncyji, uod 2004 do 2008 poseł ku Parlamyntowi Ojropejskimu.

S wyksztołcyńo historyk, medjewista. Mjoł dwůch synkůw. Znoł sztyry uobce godki: francusko, angelsko, italsko a mjymjecko.

## Śmjerć
Zginůł 13 lipca 2008 we wypadku drogowym na krajowyj ceśće 92 we Lubjyńu kole Mjydźichowa. Prowadzůny bes ńygo mercedes sjechoł na lewy pas jezdńe a strzasł śe s dostawczym fiatym ducato.

### Przipisy
Klasyčno godka nahuatl

**Klasyčno godka nahuatl** (tyž znano kej **aztecko** leby normalńy **nahuatl**) to uokreślyńy užywane do uopisywańo zorty godki nahuatl, kero bůua stosowano we Křikopje Meksykańskij kej i we střodkowym Meksyku kej lingua franca – we čaśe hišpańskij konkwisty Meksyku we XVI wjeku.

Bez nastympne lota klasyčno godka nahuatl bůua zastůmpywano uod hišpański a rozwinyua śe we jydyn ze wspůučesnych djalykt nahuatl, durś we godońu (inkše djalykty pochodzům s roztůmajtych inkšych šesnastawječnych zortůw). Krům tygo, co je klasyfikowony kej godka umarto, klasyčny nahuatl přežůu bez mynga škryflonych zdřůduůw přetranskrybowonych uod Hišpanůw a Nahuasůw do alfabyta uaćińskigo.
Biecz

**Biecz** (łym. *Біч*, mjym. *Beitsch*) – mjasto a gmina we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we gorlickim kryśe, we kerym mjyszko 4 575 ludźi. Biecz je rozlygowany nad rzykům uo mjańe Ropa. We Bieczu przebjygo krajowo cesta nr 28 a wojewůdzko cesta nr 980.

Je to jydno ze nojstarszych mjast we małopolskim wojewůdztwje. Pjyrszo zmjanka uo Bieczu je ze 1012 roku. Mjejske prawa dostoł we 1257 roku.

### Necowe uodwołańo
Godka manx

**Godka manx** (*Gaelg Vanńinagh*; **gaelicko godka manx**) – godka s grupy gojidelskij (q-celtyckij) godek celtyckych, kero užywano je na wyspje Man (depyndyncyji Korůny brytyjskij), pouožůnyj na Mořu Irlandzkym. Pochodźi uod staroiryjskij godki, a šcygůlńy uod jygo djalyktůw ulsterskigo a galloway. Wyodrymbńiu śe ůngyfer V w. n.e. Nojstarše hańšrifty we tyj godce pochodzům ale dźepjyro s XVII w. Literatura we manx ńy je zbyt bůgato.

Uobecńy manx do śe uznoć za godka umarto abo přinojmyńi bliski wymarću, bo podejmuje śe průby jygo uodrodzyńo. Uostatńo uosoba, kera užywoua go kej uojčysto godka umarua we roku 1974. Dźouańo majůnce na cylu uožywjyńy tyj godki přińosuy pewne rezultaty - uobecńy kupa mjyškańcůw wyspy naumjouo śe manx a posuůguje śe ńim kej drůgům godkům, po angelskij. Podle spisu ludnośći s 1991 roku bůuy to 634 uosoby s přez uoźymdźeśyńćotyśynčnyj populacyje wyspy, 10 lot půźńij zadeklarowouo znojůmość godki juž přez 1000 uosůb wjyncyj (2,2 % ludnośći wyspy). W uostatńich lotach pojawiuy śe tyž uosoby, lo kerych manx je pjyršům godkům - bajtle tych, keři naučyli śe go a posuůgujům śe ńim we žyću codźynnym. W 2001 r. kej take uokreśliuo śe 56 uosůb.
Godka afrikaans

**Godka afrikaans**, inakšy: **afrikanersko godka** (af. *Afrikaans*) to wywodzůnco śe s śedymnastawjecnygo ńiderlandzkigo godka indoojropejsko, šyroko rozpowšychńůno we Republice Pouedńowyj Afriki a Namibiji, ze myńšymi grupami užywajůncych we Botswańe, Angoli, Swazilandźe, Zimbabwe, Lesotho, Zambiji a Argentyńe. Godka afrikanersko je guůwnům godkům lo jydnyj třećyj Pouedńowyj Afriki.

Počůnkowo, djalykt ńiderlandzkigo stosowany sam mjanowano ‘*přilůndkowym ńiderlandzkym*’, půźńij tyž ‘*afrikańskim ńiderlandzkym*’ lebo ‘*kuchennym ńiderlandzkym*’. Tak śe go mjanowouo djalyktym aže do XIX wjeku. We 1925 uostou uoficjalnům godkům RPA. Do 1961 wespůu s ńiderlandzkym bůua uoficjalno, kedy tům drůgům půmjyńono na angelski. Afrikaans to godka kero nojbaři śe rozwinyua na kůntynynće afrikańskym.

Afrikaans kej godkům uojčystům posuůguje śe ůng. 6,2 mln mjyškańcůw RPA, s čygo wjynkšość stanowjům Koloredźi, a dodatkowo 4 mln kej jydnům s dwůch godek uojčystych (do kupy ůng. 26% populacyje RPA). Nojwjyncyj užytkowńikůw afrikaans skupjo śe we stolicy kraju – Tshwane a we Bloemfontein, a tyž na coukym uobšaře Kraju Přilůndkowygo, eli we zachodńij tajli RPA. Ze wspůučesnych prowincyji RPA nojwjynkšym udźouym godajůncych afrikaans cechujům śe:

* Pouedńowo Prowincyjo Přilůndkowo (Suid-Kaap) – 70% 
* Půunocno Prowincyjo Přilůndkowo (Noord-Kaap) – 54% 
* Wschodńo Prowincyjo Přilůndkowo (Oos-Kaap) – 30% 
* Zachodńi Transwal (Wes-Transvaal) – 22% 
* Mpůmalanga (rygjůn stouečny) – 21% 
* Uorańje – 16% 
* Wschodńi Transwal (Oos-Transvaal) – 12%
Finlandyjo

**Finlandyjo**, **Republika Finlandyje** (fiń. *Suomi, Suomen Tasavalta*; szw. *Finland, Republiken Finland*) – państwo we půłnocnyj Ojropje, ferajńista Ojropejskij Uńije. Grańica mo uod zachodu ze Szwecyjům a ze Bałtyckym Morzym, uod půłnocy ze Norwygijům a uod wschodu ze Rusyjům.

Wjynkszość wjyrchu Finlandyje to sům ńiźiny ze młodům polodowcowům rzezům. Naturalne zachodńe a połedńowe grańice Finlandyje wyznaczajům Botńicko a Fińsko Zatoka, mjyndzy kerymi rozćůngo śe poprzećinane ćůngůma wzńyśyń morynowych Fińske Pojeźerze ze 60 tyś. jeźor. Jeźora zajmujům 18,8 tys km², fest liczne sům barzouy a torfowiska. We postrzodkowyj tajli kraju uksztołtowańy terynu mo cechy połedńowych pojeźerzů a wyżynůw, kere sům rozlygowane na půłnocy. Na půłnoc uod Podbjygůnowygo Koła je Fińsko Lapůńijo, kero je przedgůrzym Skandynawskich Gůrůw.
Lyńijo szkerowygo wybrzeżo je śilńy rozwińynto, mockům małych wysepek.
Ślůnske abecadło Grzegorza Wieczorka

**Alfabyt ślůnski Grzegorza Wieczorka** – forma alfabyta lo ślůnskij godki, używano a průmowano uod Grzegorza Wieczorka. Uoparto na kaszubskim alfabyće (prelabializacyjo bez sztrich nad buchsztabům, ntp. ò, ù; litery ã, ô). We zamjyrzyńu mjoł być půmocny do zapisywańo kożdyj ślůnskij gwary, ńy przijůn śe atoli skiż tygo, co ńy mo jydnoznaczůncygo zmjynkczańo spůłgoskůw a tyż skirz używańo bezpotrzebnych znokůw, kej ã a ô. Ńy je używany ńykaj krům autorskich prac Wieczorka.

## Alfabet
We tym alfabeće sům 34 buchsztaby:

**[[A]]a [[Ã]]ã [[B]]b [[C]]c [[Ć]]ć [[D]]d [[E]]e [[F]]f [[G]]g [[H]]h [[I]]i [[J]]j [[K]]k [[L]]l [[Ł]]ł [[M]]m [[N]]n [[Ń]]ń [[O]]o [[Ó]]ó [[Ò]]ò [[Ô]]ô [[Õ]]õ [[P]]p [[R]]r [[S]]s [[Ś]]ś [[T]]t [[U]]u [[W]]w [[Y]]y [[Z]]z [[Ź]]ź [[Ż]]ż**

A tyż sům i dwuznoki a trziznoki:

**ch cz dz dź dż rz sz ci ni si zi dzi**.
Hamburg

**Hamburg** (mjym.: *Freie und Hansestadt Hamburg*, uać. *Hammonia*, dosuowńy: Wolne a Hanzeatyckie Mjasto Hamburg; dolnomjym. *Hamborg* [ˈhaˑmbɔːχ]) – mjasto we půunocnych Ńymcach na prawach kraju zwjůnzkowygo ńydaleko ujśća Uaby do Mořa Půunocnygo. Wolne mjasto a uoroz zwjůnzkowy kraj mjymjecki (pow. 755 km², ludność 1,74 mln – drůge po Berlińe). Nojwjynkšo hawyna morsko kraju (75 mln tůn přeuadůnku), wjelgi uośrodek industryje (statki, elektrotechńika, přetwůrstwo ropy, industryjo spožywčo) a finansowy.

Hawyna lotńičo, wynzeu drůgowy a banowy. W Hamburgu (w půunocnyj dźelńicy Uhlsdorf) znojduje śe nojwjynkšy kirchof na śwjeće (pow. 400 hektarůw). Hamburg je śedźibům 100 kůnsulatůw a zajmuje we tym drůge mjejsce na śwjeće (po Hůngkůngu).
Cradle of Filth

**Cradle of Filth** (ang.: *Kolybka plugastwa*) to je brytyjsko grupa muzyczno kero gro muzyka ze zorty black metal ze ajnflusym gothic metalu, jeji muzyka je tyż uokreślano kej "extreme gothic metal". Skupina założůno we 1991 we Suffolk.

## Muzycy
### Uobecny skłod skupiny

* Dani Filth – śpjyw (1991-)
* Paul Allender – gitara (1993-1995, 2000-)
* Martin Škaroupka – szlagcojg (2006-)
* Charles Hedger – gitara (2005-)
* Dave Pybus – gitara basowo (2001-2005, 2005-)

### Uobecni muzycy koncertowi
* Rosie Smith – insztrumenty klawiszowe (2005-)
* Sarah Jezebel Deva – śpjyw (1995-)

### Byli człůnkowje skupiny
* James McIlroy – gitara (2004-2005)
* John Piras – gitara (1996-2003)
* Paul Ryan – gitara (1991-1995)
* Robin Graves – gitara, basgitara (1992-2001)
* Stuart Antsis – gitara (1995-1999)
* Jared Demeter alter ego Stuarta Antsisa – gitara (1995-1996)
* Darren White – perkusyjo (1991-1992), śpjyw (1993)
* Nicholas Barker – szlagcojg (1994-1998)
* Was Sarginson znony tyż kej Dave Hirschheimer – perkusyjo (1998-1999)
* Adrian Erlandsson – szlagcojg (1999-2006)
* Jon Richard – basgitara (1991-1992)
* Robin Graves – gitara, basgitara (1992-2001)
* Benjamin Ryan – insztrumenty klawiszowe (1991-1995)
* Damien Gregori – insztrumenty klawiszowe (1995-1996)
* Les Smith – insztrumenty klawiszowe (1996-1999)
* Martin Powell – insztrumenty klawiszowe (2000-2005)

## Dyskografijo
### Albůmy
* 1994 *[[The Principle of Evil Made Flesh]]*
* 1996 *[[Dusk...and Her Embrace]]*
* 1998 *[[Cruelty and the Beast]]*
* 2000 *[[Midian]]*
* 2002 *[[Bitter Suites to Succubi]]*
* 2003 *[[Damnation and a Day]]*
* 2004 *[[Nymphetamine]]*
* 2006 *[[Thornography]]*
* 2008 *[[Godspeed on the Devil's Thunder]]*
* 2010 *[[Darkly, Darkly, Venus Aversa]]*
* 2012 *[[The Manticore and Other Horrors]]*
* 2015 *[[Hammer of the Witches]]*
* 2017 *[[Cryptoriana - The Seductiveness of Decay]]*
* 2021 *Existence Is Futile*
* 2025 *The Screaming of the Valkyries*

### Albůmy kůncertowe
* 2002 *[[Live Bait for the Dead]]*

### Mińialbůmy
* 1996 *[[Vempire or Dark Faerytales in Phallustein]]*
* 1999 *[[From the Cradle to Enslave]]* 
* 2006 *[[Thornographic]]*

### Kůmpilacyje
* 2002 *[[Lovecraft & Witch Hearts]]* 
* 2007 *[[Eleven Burial Masses]]*

### Single
* 1998 *[[Twisted Nails of Faith]]* 
* 2001 *[[No Time to Cry]]* 
* 2003 *[[Babylon A.D.]]* 
* 2003 *[[Mannequin]]* 
* 2004 *[[3-song sampler]]* 
* 2005 *[[Devil Woman]]*

### Splity
* 1992 *[[A Pungent and Sexual Miasma]]*

### Dema
* 1992 *[[Invoking the Unclean]]*
* 1992 *[[Orgiastic Pleasures Foul]]*
* 1992 *[[The Black Goddess Rises]]*
* 1993 *[[Total Fucking Darkness]]*

## Necowe uodwołańo

* uoficjalno neczajta grupy
* C'o'F na MySpace
Kiszczōnka

**Kiszczōnka** – zupa znanŏ we kuchni poznańskij a inkszych, co wywodzi sie ze Ślōnska. Ôtrzimuje sie jã ze wody ôstałyj po warzyniu krupniŏka. Takõ woda zaprŏwiŏ sie mōnkōm ze mlykym i dodŏwŏ sie prziprawy. Zupa mą kole 760 kcal.
Bułgaryjo

**Bułgaryjo**, **Republika Bułgaryje** (*България, Република България*) – państwo położůne we połedńowo-wschodńij Ojropje, na Bałkanach. Grańica mo ze Syrbijům a Půłnocnům Macedůńijům uod zachodu, Grecyjům a Turcyjům uod połedńa, Czornym Morzym uod wschodu a Růmůńijům uod půłnoce.

Bułgaryjo je człůnkym wymjanowanych mjyndzynorodowych uorgańizacyjůw: Uorgańizacyje Zjydnoczůnych Norodůw (uod 1955), Uorgańizacyje Půłnocnoatlantyckigo Traktatu – NATO (uod 2004), Ojropejskij Uńiji (uod 2007).


51-manasses-chronicle.jpg|
BASA-600K-1-1865-15-Vasil Levski-retouched.jpeg|
The Old Bulgarian capital Preslav Ruins.jpg|
OLD HOUSE IN THE NATIONAL REVIVAL STYLE, VELIKO TURNOVOI.jpg|
Sofia University (37536311404).jpg|
BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG|
Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|
Pantokrator kerk Nesebar.jpg|
Bulgarian dancers.jpg|
Klopsztanga

**Klopsztanga** to je urzůndzyńy kere za podstawowo funkcyjo mo dopomagać we klupańu kloprem tepichůw. Mo forma konsztrukcyje wykůnanyj nojczyńśći ze złůnczunych (zeszwajsowanych) růł, na kerym wjyszo śe tepich do jygo wyklůpańo. Krům tyj funkcyje, klopsztangi sům tyż używane do szpasu a kej zorta przirzůndu do akrobacyje bez bajtle.

Klopsztangi bůły fest popularne ńim wynejdźono uodkurzacz, nale i terozki idźe je trefić tak na uośedlach, kej i na posesyjach prywatnych.
Walt Disney

**Walt Disney**, po prowdźe: **Walter Elias Disney** (rodz. 5 grudńa 1901 we Chicago, um. 15 grudńa 1966 we Los Angeles) – amerikański producynt filmůw, głůwńy ańimowanych, reżysyr, scenarzista, filantrop.

Jedyn s nojwjynkszych twůrcůw industryje rozrywkowyj we historji, lygynda ańimacyji a filmu. Twůrca Disneylandu a wartej milijordy dolarůw korporacyji The Walt Disney Company.

Na kůńyc 1966 zdjagnozowano u ńygo gibko postympujůncygo raka lewygo płůca, spowodowanygo czynstym kurzyńym tytůńu. Umor skuli asystoliji. Zostoł pochowany, po krymacyji, na kirchofie we Glendale, we Kaliforńiji, mimo aże lygynda mjejsko pado, co jygo ćoło zostoło zamrożůne, a fůnkcyje żyćowe majům zostać prziwrůcůne (po 100 lotach, czyli we roku 2066).

Walter wroz ze swojim braćikym - Roy Oliver Disneyem zołożůł Walt Disney Productions, korporacyjo znano dźiś kej The Walt Disney Company, kero uośůngo terozki roczny uobrůt we wysokośći ůng. 32 milijordůw dolarůw.
Zdeněk Smetana

**Zdeněk Smetana** (rodz. 26 lipca 1925 we Pradze, um. 25 lutygo 2016 we Pradze) to bůu czeski ańimator, reżiser a producynt filmůw ańimowanych. Pracowoł we studjach Bratři v triku a Krátký film Praha. Znony s filmůw *[[Żwirek i Muchomorek]] (Żwirek a Můchomorek)*, *[[Wodnik Szuwarek]] (Utoplec Szuwarek)* a inkszych. Ilustrowoł tyż kśůnżki lo bajtli.

### Linki zewnytrzne
*kinobox.cz (čes.)