open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hiroszima

**Hiroszima** (jap. 広島市 – Hepburn: *Hiroshima-shi*, Kunrei: *Hirosima-si*) – mjasto we Japůńije, na wyspje Honsju nade zatokům Hiroszima, stolica prefektury Hiroszima. 6 śyrpńa 1945 sztartujůnco s wyspy Tinjan superforteca B-29 śćepła sam sztyrotůnowo atůmowo bomba. Mjyszkoło sam włůnczas 275 tyś. ludźi a stacjonowoł 40-tyś. garńizůn. Bomba wybuchnyła uo 8:16:02 a zabjůła na mjyjscu 78 100 ludźi, 13983 nastympnych uznano za zagińůnych. Bůło to pjyrsze we gyszichće użyće brůńi atůmowyj we wojńy. Druge bůło trzi dńi ńyskorzi we Nagasaki. Hiroszima uodbudowano we stylu zachodńim a ze ińicjotywy jeij burmistrza uogłoszůno Mjastym Pokoju.
Wippingen

**Wippingen** to je gmina we Mjymcach, we Dolnyj Saksůńiji, we kryśe Emsland. Zajmuje 16,54&nbsp;km² placu, a podug danych s 2006 roku půmjyszkuje ja 892 ludźi.

### Auskuplůngi
*www.hallo-wippingen.de
Gwiŏzda

**Gwiŏzda** to je astrōnōmiczny ôbiekt, co je skupiskym materyje trzimanyj we kupie bez grawitacyjõ, w kerym zachodzōm reakcyje syntezy jōndrowyj. Ynergijo kero sie przi tymu wyzwalo je ymitowano kej prōmiyniowaniy, we tym światło widzialne. Gwiozdy majōm kształt podany na kugla a skłŏdajōm sie zaôbycz ze wodoru a helu. Nojbliższŏ Ziymie gwiozda, krōm Klary, to Proxima Centauri ôddalōno ô 4,2 lot świetlnych. Mynga gwiozdōw je zwiōnzanych bez grawitacyjo ze inkszymi gwiazdōma, a tworzōm z nimi ukłŏdy podwōjne abo wielokrotne. Gwiozdy niy sōm rozciepane jednak gynsto po cołkim wszechświecie, nale istniejōm jeich skupiska mianowane galaktykōma, w kerych je ôd milijōnōw do setek milijardōw gwiŏzd. Naôbkoło niykerych gwiŏzd zwyrtajōm sie planyty, inksze ôtaczajōm dyski protoplanetarne. Gwiŏzdy, kere idzie zobŏczyć z Ziymie, sōm umownie poukłŏdane we gwiozdozbiory.
Murmańsk

**Murmańsk** (rus.: *Мурманск*) – mjasto we Rusyje, hawyna nade Zatokům Kolskům. Ležy ńydaleko uode grańicy s Norwygijům a Finlandyjům. Je stolicům uobwodu murmańskigo. Mjasto zouožůno 4 paźdźernika 1916 kej Růmanow nade Murmamjym. Murmań to je downe ruske mjano na Moře Barentsa. Po 1917 mjano zmjyńůno na Murmańsk. We lotach 1918-1920 mjasto bůuo uopanowane bez alijůntůw zachodńich, kere wspomogouy stůnd Bjouych we walce s bolšewikůma. We 1940 we wyńiku umowy s III Řešům hawyna we Murmańsku stoua śe bazům lo mjymjeckich U-bootůw. Po napaśći III Řešy na SSSR, hawyna we Murmańsku bůua placym kaj kůńčyuy trasa kůnwoje ze zachodńům půmocům lo Armije Čyrwůnyj. We lotach źimnyj wojny bůua sam baza sowjeckich uokryntůw podwodnych. Terozki je sam baza Ruskij Floty Půunocnyj.
Strzůdźymne Morze

**Morze Strzůdźymne** – morze mjyndzykůmtynyntalne położůne půmjyndzy trzyma kůntynyntůma: Ojropům, Afrikům a Azyjům. Zajmuje ůng. 2,5 mln km² placu. Zasolyńy 38-39 ‰. Ze Uoceanem Atlantyckim mo kuplůng bez Ćyśnina Gibraltarsko. Na wschodźe bez Ćyśńina Dardanele mo kuplůng s Morzym Marmara a dali ze Morzym Czornym. Bez Kanoł Sueski mo kuplůng s Morzym Czyrwůnym a dali ze Uoceanym Indyjskim. Srogsze wyspy to Balyary, Korsyka, Sardyńijo, Sycylijo, Malta, Kreta, Rodos a Cypr. Na wybrzeżach Morza Strzůdźymnygo kwitnyły roztomajte rozwińynte cywilizacyje tyśůnce lat nazod. Pozostoły po ńich bogate pamjůntki archeolůgiczne a ńy ino.
Myszkůw

**Myszkůw** (pol.: *Myszków*) – mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, stolica myszkowskigo krysu. Je rozlugowanym nade rzykům Warta. Gyszichtowo przinoleży ku Małopolsce. Do Myszkowa przinoleży Mrzigłůd, downe mjasto (mjejske prawa 1412-1870). 

Uostrzodek industryje, znůmy ze fabryki strzewikůw Krisbut a fabryki papjůru.
Urugwaj

**Urůgwaj** (*Uruguay*, **Wschodńo Republika Urůgwaju** – *República Oriental del Uruguay*) – państwo we Americe Pouedńowyj, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Brazylijům na půunocy a Argyntynům na wschodźe. Stolicůn Urůgwaju je Montevideo, kere je hawynům u ujśćo La Platy. Pů drugij strůńy tygo ystuarjum ležy Buenos Aires. Dowńij Urůgwaj bůu tajlům Wicekrůlestwa La Platy a mjou mjano "Břyg Wschodńi". Kraj je ńiźinny, leko pofalowany, nojwyžše wzńyśeńo majům 300–500 m n.p.m. a ležům při grańicy s Brazylijům. 88,5% ludnośći to potomki ymigrantůw s Hišpańije a Italije. 89,4% mjyško we mjastach, pouowa we aglůmeracyje Montevideo. Postawům gospodarki je sam bauerstwo, užytki rone zajmujům sam 84% placu.

## Linki zewnyntrzne
* Official website
Paragwaj

**Paragwaj**, **Republika Paragwaju** – państwo we Americe Pouedńowyj, ńy mo ůune dostympu do mořa. Grańica mo s Boliwijům, Brazylijům a Argyntynům. Řyka Paragwaj tajlůje kraj na dwje tajle: wschodńo, wyžynno - Paraguay Oriental, mjanowano Paraneña a zachodńo, růwninno - Paraguay Occidental, mjanowano Chaco. 91% mjyškańcůw je Metysůma, 3% to Indjanery. 96% wyznowo katolicyzm.

Je to mouo rozwińynty kraj uo gospodarce uopartyj na bauerstwje, zaobycz chowańu krowůw, zwjynkšo śe znočyńy uobrobjańo, l. b. baumwole, třćiny cukrowy, soje. Na půunocy uobrobjo śe uostrokřok paragwajski, s kerego idźe zuůnačyć nacyjowy napůj Paragwaju - Yerba Mate. Fest dobře wykořystany je ynergetyčno potynga řykůw a skiž tego Paragwaj je eksporterym štrůmu.
Nowŏ Zelandyjŏ

**Nowŏ Zelandyjŏ** (ang. *New Zealand*, maori *Aotearoa*) to je państwo na połedniowo-zachodnim Pacyfiku, we Australazyji, na połedniowy weschōd ôd Australiji. Skłŏdŏ sie z dwōch bazowych wysp (Pōłnocnyj i Połedniowyj) jak tyż myńszych, w tym wyspy Stewart i wysp Chatham. W skłŏd Nowyj Zelandyji (a akuratnij w skłŏd krōlestwa Nowyj Zelandyje, połōnczōnego unijōm persōnalnōm z Wielgōm Brytanijōm i inkszymi krōlestwami) wchodzōm tyż terytoria z Nowõ Zelandyjōm abo ôd nij znŏleżne: Wyspy Cooka i Niue, kere sōm samorzōndne a tyż Tokelau i Depyndyncyjŏ Rossa. Stolicōm je Wellington, za to nojsrogszym miastym je Auckland.

## Etymologijŏ miana
Ôdkrywca Nowyj Zelandyje, niderlandzki żeglŏrz Abel Tasman, nazwoł jōm „Staaten Landt”, tzn. Ziymia Stanōw, w nawiōnzaniu do tamtyjszych Stanōw Gyneralnych. Miano „Nieuw Zeeland” – Nowŏ Zelandyjŏ, ukŏzała sie 23 lata niyskorzij na niderlandzkij karcie ze 1665 roku. Je ôna ôd miana niderlandzkij prowincyji Zelandyjŏ.

## Geografijŏ
Pōnktym skrajnie pōłnocnym je Przilōndek Pōłnocny (ang. *Cape Reinga*) na Wyspie Pōłnocnyj – 34°25′44″S, nojdalij na połednie wysuniynty je Przilōndek Połedniowo-Zachodni na wyspie Stewart – 47°17′24″S. Nojdalij na zŏchōd leży Przilōndek Zachodni na Wyspie Połedniowyj – 166°25′39″E, a nojdalij na weschōd – Przilōndek Weschodni na Wyspie Pōłnocnyj – 178°32′59″E. Rozciōngłość Nowyj Zelandyje z pōłnocy na połednie wynosi kol. 1500 km, a ze weschodu na zŏchōd – kol. 200 km. Ôd sōmsiednich kōntynyntōw i wysp tajlujōm jōm sroge delki.

Delki ôd Nowyj Zelandyji:
* Australijŏ – 1600&nbsp;km
* Antarktyda – 2400&nbsp;km
* Fidżi – 2131&nbsp;km
* Panama – 12 100&nbsp;km
* San Francisco – 10 940&nbsp;km
* Tahiti – 4348&nbsp;km
* Valparaíso – 9327&nbsp;km
* Nouméa – 1488&nbsp;km

### Miasta
Abel Tasman

**Abel Tasman** (rodz. 1603 we Lutjegast, Ńiderlandy, um. 10 paźdźerńika 1659 we Batawije, Ńiderlandzke Indje Wschodńe (terozki: Džakarta we Indůnezyje)) – ńiderladzki žygloř, uodkrywca a kupjec. Bůu ůun pjyršym Ojropejčykem, kery douynyu ku Tasmańije a Nowyj Zylandyje we rajźe kero uorganizowoua Ńiderlandzko Kůmpańijo Wschodńoindyjsko we lotach 1642-1643. Tasmańije dou mjano *Anthoonij van Diemenslandt* za mjanym sponsora rajzy, gubernatora Ńiderlandzkich Indji Wschodńich. Ńyskoři Ynglandery skrůćili je ku *Źymja van Diemena*, a za jaki čos zmjyńili na Tasmańijo. Při drugij rajźe we roku 1644 Tasman narysowou karty půunocnygo wybřežo Australije.
Wegwajzer

**Wegwajzer** (uod mjymjeckigo *Wegweiser*; tyż **rankoś**) to je zorta drůgowygo pjůnowygo znaku, kery wskazuje kerůnek ku jakij mjejscowośći abo uobjektowi wele drůgi, stowjany nojczyńśći na krajcoku abo przed ńim. Moge mjeć forma prostokůnta ze wymalowanům strzołkům abo być podany we ksztołće na strzołka. Je na ńim napisane mjano mjejscowośći, nůmera drůgi abo farba cesty. Ńykej trefjo śe, co na wegwajzerze je podano uodlygłość uod placu, na kery wegwajzer wskazuje, we kilůmyjtrach (we anglosaskich państwach - we milach) abo, na cestach, we minutach. Dowńi wegwajzery bůły wyryte na kamjyńach milowych, skiż tygo, coby bůły uodporne na pogoda a erozyjo.
Erytryja

**Erytryja** (*Ertra*, Państwo Erytryja - *Hagere Ertra*) – państwo we wschodńij Africe, nad Mořym Čyrwůnym. Grańica mo s Etjopijům, Džibuti a Sudanym. Do Erytryje noležy ůng. 350 wyspůw na Mořu Čyrwůnym, m. in. archipelag Dahlak. Kraj je potaklowany na tři strefy klimatyčne: pustynno a půupustynno na wschodźe, žyzne wyžyny we tajle cyntralnyj a suche a gorůnce ńiżiny na zachodźe. Rygjůn Denakil, kery ležy tajlowo we depresyje noležy do najgoryntšych uobšarůw na coukij Źymje. Uodrymbność kulturowo uod Etjopije wźyna śe s ajnflusůw arabskich, kere sam zachodźiuy uod středńowječa, a wzmogua je uodrymbność kej kolůńije italskij we lotach 1936-1941. We 1952 Erytryjo přiuůnčůno ku Etjopije kej prowincyjo autůnomično. Jeij autůnůmijo zlikwidowano we 1962 roku. Uod anfanga lot 70. we Erytryje naśilou śe ruch separatystyčny, wspjerany bez kraje arabske. Etjopijo nale uoponowoua militarńy couko Erytryjo, při půmocy SSSR a Kuby. We 1993 odbyu śe sam abštimůng, we kerym wjynkšość mjyškańcůw wybroua samostanowjyńy, a ńyskoři je wkludzůno. We 1998 wybuchuo wojna etjopsko-erytryjska skiž zwady uo grańice, terozki strefa nadgrańično je patrolowano bez wojska pokojowe uONZ.

Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na śwjeće, wjynkšość ludnośći utřymuje śe s bauerstwa na potřeby wuasne. Je sam tyž nojsrogšo korupcyjo a uomano je wolność suowa.
Důmińikana

**Důmińikana**, **Republika Důmińikańsko** – państwo we Americe Půunocnyj, druge podug powjeřchńe a ličby ludźi na Mořu Karajibskim (po Kubje). Zajmuje ůng. 2/3 placu wyspy Hajiti, kero je podźelůno mjyndzy ńa a państwo Hajiti.

Pjyršymi mjyškańcami byli sam Tainowje. Lo Ojropejčykůw teryny uobecnyj Důmińikany uodkryu Křištof Kolumb we 1492 roku. Ńyskoři kraj přeloz pode wuadza Hišpańije. Stolica Důmińikany, Santo Domingo, zouožůno we 1496 roku je nojstaršym stouym uośedlym zouožůnym bez Ojropejčykůw we uobu Amerikach. Zachodńo tajla wyspy Hajiti bůua pode kontrolům francuskům a we 1804 uoguośiua ńypodleguość kej Hajiti. Bez lata 1821-1843 Důmińkana bůua bez Hajiti uokupowano. Ńypodleguość uoguošůno po wygrańu powstańo, 27 lutygo 1844. Ńyskoři Důmińikana točůua wojna s Hajiti, bůua uokupowano bez Hišpańijo (1861-1865), a zaś bez USA (1916-1924).

Wjynkšość ludnośći je krojcokůma dwu abo wjyncyj ras. S bjouych nojwjyncyj mo hišpańske pochodzyńy. Katolicyzm wyznowo 79% mjyškańcůw. Postřůd čornoskůryj ludnośći idźe trefić tyž ańimistůw a wyznowcůw Voodoo. Gospodarka dowńij bůua uoparto na bauerstwje, terozki krům ńygo sroge znočyńe mo turystyka.
Wszyjskich Śwjyntych

**Wszyjskich Śwjyntych** (łać. *festum omnium sanctorum*) to je krześćijański fajer uobchodzůny 1 listopada, coby uoddać zoca wszyjskim znajůmym a ńyznajůmych śwjyntym, co przebywajům już we kwole bogosławjůnych. We tym dńu spůmino śe ńy yno umartych, kerych Kośćůł uznoł za śwjyntych, nale wszyjskich ludźi, co uod ńich żywobyće bůło prawe a uchodźůło za śwjynte. Je to tyż śwjynto tych, co důnżům do śwjyntośći a zbowjyńo

Dźyń Wszyjskich Śwjyntych mo gyneza przede wszyjskim we zocy uoddowanyj mynczynńikům, kere ńy bůły spůminane we kanůńe msze. We III storoczu bůła wkludzůno tradycyjo przekludzańo cołkich relikwijůw śwjyntych abo jejich tajlůw we roztůmajte place, coby pokozać, iże śwjynty sům włośnośćům cołkigo Kośćoła. We 610 roku papjyż Bůńifacy IV dostoł uod cysorza dowńij pogańsko śwjůntyńa Pantyjůn, kozoł tam słożyć moc relikwijůw uod śwjyntych a pośwjyńćůł ja pod wezwańy Matki Boskij Mynczynńikůw. Uod tego czasu wszyjskim umartym mynczynńikům uoddowano bůło zoca 1 moja. We 731 papjyż Georg III przećepoł tyn fajer na 1 listopada, a we 837 roku papjyż Georg IV przikozoł, coby tyn dźyń pośwjyncać pamjyńći ńy jyn mynczynńikůw, nale wszyjskich śwjyntych. 

Terozki je to na půłnocy Ślůnska (we polskij tajli) dźyń wolny uod roboty a mynga ludźi prziłaźi na kyrchofy uobstrojić groby, zaśwjyćić zńicze a porzykać za umartych.

### Auskuplůngi
* Ślůnske tradycyje na Wszyjskich Śwjyntych
Zolycki

**Zolycki** – forma rzykańo za umartych, kero polygo na wyčytywańu jejich mjan. Wystympuje ůuna we Kośćele řimskokatolickim. Tradycyjo ta wywodźi śe uod uodčytywańo s dyptykůw mjan žyjůncych biskupůw, darčyńcůw Kośćoua, a tyž umartych śwjyntych, co robjůno podčas liturgije rychtowańo darůw. We zouožyńu mjou to być źymski uodpowjedńik *liber vitae* - "kśyngi žyćo", prowadzůnyj bez Půnbůčka we ńebje. Ńyskoři ńy wymjyńano juž wšyjstkich mjan, yno pora, kere bůuy wskazane uodprowjajůncymu mša, co mjanowano *mementa* (wspůmńyńo). Terozki uodčytywańy dugich list mjan stosuje śe nale na anfangu mšy, kej intyncyje mšalne, abo při inkšych uobřyndach. We intyncyje umartych, kerych mjana škryflo śe na kartkach zolyckowych, uodprawjano je Mša Śwjynto we Zaduški, abo we koždy pjyršy pyńdźouek mjeśůnca (mša ročno). Podug wjary katolickij, mša we intyncyje umartygo je lo ńygo nojcynńyjšym darym.

### Auskuplůngi
*Artikel uo zolyckach (we polskij godce)
Gůrnoślůnsko gwara

**Gůrnoślůnsko gwara** (*Oberschläs'sche Mundoart* śl-mjym.: Aeberschläsche Mundoart, mjym: Oberschlesische Mundart) – gwara gůrnoślůnskigo djalektu mjymjeckij godki, kerům posugiwała śe ludność Gůrnygo Ślůnska. Na ksztołtowańy śe jeji słowńictwa mjała ajnflus godka ślůnsko mjymjecko (szczególnie dialekt Gebirgsschlesisch miał wielki ajnflus na rozwój gůrnoślůnskij godki), godka ślůnsko a czesko - przechodzyńy słůw we mańyra miszůngu sprawjo, co ńyroz śe ńy do na zicher pedźeć, uode keryj do keryj ś ńich jake słowo przelazło.

### Dykcjůnorz

### Badńij tyż
* Dolnoślůnsko godka
* Ślůnsko godka

### Necowe uodwołańa
* Eigentlich sprach man in Gleiwitz Hochdeutsch! Oder etwa nicht?
* Oberschlesische Mundart Wörter aus Oberschlesien
* Schlesische Sprache
* So lacht man in Oberschlesien: Witze von Antek und Franzek

### Literatura
* Reinhold Vettel "Schlesien-Deutsche und polnische Kulturtraditionen in einer europäischen Grenzregion" DuMont Verlag, Köln 1999, ISBN 3-7701-4418-X, S. 34
Hajiti

**Hajiti**, **Republika Hajiti** (fr. *Haïti*, *République d'Haïti*; hait. *Ayiti*, *Repiblik d Ayiti*) – państwo we Americe Půunocnyj, na Mořu Karajibskim. Zajmuje zachodńo tajla wyspy Hajiti. Grańica mo s Důmińikanům. Je to kraj gůřysty, srogo jygo tajla zajmuje puaskowyž, ńiżiny sům ńywjelge a ino na wybřežu. Dowńij ůng. 60% placu zajmowouy sam losy, nale bezma 90% ś nich wyćynto. Skiž tygo postympuje sam jouowjyńy gleby a yrozyjo. Je to nojstaršy ńypodleguy kraj we Americe Střodkowyj. Walki uo samostanowjyńy mjouy sam anfang we 1790 roku, a we 1804 uoguošůno ńypodleguość. Bez lota 1822-1844 Hajiti bůuo potajlowane na tajle lo Negrůw na půunocy a tajla lo Mulatůw na pouedńu. Ńyskoři wzmogouy śe sam ajnflusy USA, aže přišuo do amerikůńskij uokupacyje we lotach 1915-1934. Sytuacyjo polityčno je sam durś ńystabilno.

Je to jedyn s nojbjydńejšych krajůw na Źymje, we kerym 80% ludźi žyje we ubůstwje.
Kamimine

**Kamimine** to je mjasto we Japůńije, na wyspje Kjusju, we prefektuře Saga (dystrykt Miyaki). Zajmuje 12.79&nbsp;km² placu a podug danych s 2007 roku mjyškouo sam 9178 ludźi. Zouožůne we 1889 bez skuplowańy wśi Bōsho, Emukai, Maemuta a Tsutsumi. Prawa mjejske uod 1989.

### Auskuplůngi
*Neczajta mjasta
Ojropa (kśynżyc)

**Ojropa** to je nojmyńszy ze Gaileowych kśynżycůw Jowisza. Bůł uůn uodkryty uod Galilea we 1610 r., bez optikruùa, kero sům skůnsztruowoł. Jego mjano bjere śe uod Ojropy, kero we mitologiji bůła libstům uod Jowisza. Te mjano nadoł Simon Marius, choća Galileo mjoł ganc inksze idyje. Mjarkuje śe, iże pod lodowům powjyrzchńům kśynżyca je uocyan wody, kery ńy zamarzo, bo je uogrzywany skuli tarćo gynerowanego pływami. Ojropa mo fest rzodko atmosfera, kero skłodo śe yno ze tlynu. Podug ńykerych hipotezůw we uocyańe Ojropy mogům być żywe uorgańizmy.

### Auskuplůngi
*Ojropa - Lodowy Śwjat (we polskij godce)
Lublin

**Lublin** (pol. *Lublin*, jid. *לובלין*, ukr. *Люблін*, rus. *Люблин*) – nojsrogše polske mjasto na wschůd uod Wisuy, stolica wojewůdztwa lubelskigo a Lubelščyzny. Je krysym grodzkim a śedźibům wuadz krysu źymskigo. Historyčńy přinoležy do Mouopolski. Ležy nad řykům Bystřycům. Srogi uostřodek akademicki, znůmy m. in. s Katolickigo Ůńiwersytetu Lubelskigo.

Pjyrše wzmjanki we škryflanych zdřůduach sům ze 1198 roku, nale uosadńictwo sam je starše, stouo uosada bůua sam we VI stolećo. Prawa mjejske uod Wuadysuawa Uoketka 15 śyrpńa 1317. We 1569 we Lublińy zašrajbowano akt Uńije Lubelskij a we tym samym roku přijynto houd lynny uod kśyńća Prus. We XVII wjeku mjasto uostouo fest zńiščůne bez najazdy Kozokůw a ypydimjo džumy. We XVI a XVII wjeku uostřodek reformacyje. Po III rozbjoře Polski Lublin znod śe we zaboře austryjockim, ńyskoři we Krůlestwje Polskim. We pouowje XIX wjeku wjyncy kej pouowa mjyškańcůw stanowiuy Žydy. Uod 1918 we II RP. W čos uokupacyje hitlerowskij we Lublińy fungowou lager kůncyntracyjny Majdanek. Po zdobyću mjasta bez Armijo Čyrwůno 22 lipca 1944 Lublin bez 163 dńi bůu tymčasowům stolicům Polski.

Terozki srogi uostřodek industryje a kulturalny. Noležy do Uńije Metropoliji Polskich.

Kluby športowe Motor Lublin a Lublinianka.
Fritz Zulauf

**Fritz Zulauf** (nar. 19 kwietnia 1893, um. grudziyń 1941) to bōł szwajcarski strzylec szportowy, kery na Latowych Igrziskach Ôlimpijskich we 1920 roku we Antwyrpiji erbnōł dwa brōnne medale we strzylaniu ze pistōuly na 30 metrōw, indywidualnie i we manszafcie. Broł tyż udzioł we strzylaniu na 50 m na tyj samyj Ôlimpiadzie.

## Necowe ôdwołania
* Profil we sportreferences.com
Pyńis

**Pyńis** to je narzůnd kopulacyjny uod samcůw cyckoczy a ńykerych inkszych kryngowcůw (majům go tyż ńykere gady a ptoki).

### Budowa
Pyńis (łać. *membrum virile*) – narzůnd hůmologiczny babskigo klitora. U chopůw bez pyńis przebjygo uostatńi uodćinek układu moczowego. Skłodo śe s dwůch růwnoległych ćoł jamistych a ćała gůmbczastego kere formuje żołůńdź pyńisa a łopuška, a uosłańo tyż cewka moczowo. Pyńis dojzdrzałego a sprownygo seksualńy chopa mo zdolność ku erekcyje, we keryj krew wypołńo ćaua jamiste a skirz tego pyńis rubńe a stowo śe twardy.

### Dugość pyńisa
Istńije mynga mitůw na tymat wpływu dugośći pyńisa na  seksualno satysfakcyjo uod baby. Seksuologi prawjům, co ńy je to prowda, skirz tego co sztandardowo dugość pyńisa we spoczynku to 6–10&nbsp;cm, a we zwodźe 11–16&nbsp;cm, a dugość pochwy to sztandardowo ůng. 10&nbsp;cm. Podszukowańa, we kerych wyńik podowo sům badany, sům poważane za scygańůne, skirz tego co chopy zawyżajům jejich wyńiki. Badańa robjůne uod naukowcůw dowajům wyńiki půmjyndzy 13 a 14,5&nbsp;cm. Trefjajům śe atoli uodchylyńa we uobje strůny, uod 7&nbsp;cm (mikropyńis) do aże 30&nbsp;cm, nale tako srogość je fest a fest rzodko.
Burůndi

**Burůndi** (rundi *Uburundi*, franc. *Burundi*) Republika Burůndi (rundi *Republika y’Uburundi*, franc. *République du Burundi*) – państwo we střodkowyj Africe, bes dostympu do mořa. Grańica mo s Rwandům, Tanzańijům a Dymokratyčnům Republikům Kůnga. Ležy nad Jeźorym Tangańika.

We XVI abo XVII wjeku powstouo sam państwo plemjynne Tutsi pode mjanym Urůndi, kere přetrwouo aže do 1896, kej uopanowali je Ńymcy. Uod 1903 do 1916 wlazowouo we skuod Ńymjeckij Afriki Wschodńij, ńyskoři zdobyte bez Belgijo. Po I wojńe śwjatowyj wlazowouo we skuod terytorjům mandatowygo Ligi Nacyj Ruanda-Urůndi pode admińistracyjům Belgije. Po II wojńe śwjatowyj terytorjům powjerńiče UoNZ. Uod 1962 ńypodlegue. We 1992 sroge ńypokoje a rozruchy na tle etńičnym, ůng. 150 tyś umartych a mynga ludźi cituo do sůmśedńich krajůw.

Terozki je to mauo rozwińynty kraj bauerski uo gospodarce s přežytkůma ůstroju rodowygo. 91% ludźi mo robota při bauerstwje, kere dostarčo 41% PKB. Ńywjelge wydobyće zuota, wolframu a inkšych.

83% ludźi je s plymjeńo Hutu, 15% Tutsi, 1% Pigmeje. Podug wyznańo, 60% je katolikůma, 33% to ańimisty, 3,2% protestanty a 1% muzůumany. Je sam fest srogi přirost naturalny - 29,7‰. We mjastach mjyško ńywjela půnad 7% ludźi.
Gerard Damiano

**Gerardo Rocco „Gerard” Damiano** (nar. 4 siyrpnia 1928 we Nowym Jorku, um. 25 paździyrnika 2008 we Fort Myers) to bōł amerykōński reżysyr filmōw pornograficznych. Nojbarzij znany z filmu *[[Deep Throat]]* (), kery bōł nakryncōny we 1972 roku. Film wŏrtoł 25 tys. dolarōw a prziniōs wiyncyj niż 600 mln dolarōw prefitu. Bōł ôn przełōmym kery ôtworzōł dźwiyrze dlŏ rozkwitu cołkij branże filmōw tyj zorty, krōm tego, iże bōł skandalym a we wielu krŏjach bōł zakŏzany.

## Filmografijŏ
Chomu

**Chomu** to je mjasto a gmina mjejsko we Indjach, we stańe Radżastůn. Podug danych ze spisu ludnośći, we 2001 roku mjało 50717 mjyszkańcůw.

### Auskuplůngi
*Wyńiki Spisu
Mamberamo

**Mamberamo** to je dugo na 700&nbsp;km řyka na wyspje Nowo Gwinyja, we indůnezjskij prowincyje Papua. Swůj anfang mo ze skuplowańo řykůw Tariku a Taritatu. Puyńy bez Gůry Van Reesa a mo deltowe ujśće do Uoceanu Spokojnygo. Wele Mamberamo žyjům i terozki ludźe kere ńy zetknyli śe s zachodńům cywilizacyjům, a je sam fest srogo bjoroztůmajtość. We lotach 90. řůnd Indůnezyje planowou zbudować wjelgo hydroelektrowńa ze štučnym zbjorńikym a zaporům, nale skiž kryzysu ykonůmičnygo ńy zrealizowano tych planůw. Druge gůry, bez kere přepuywo Mamberamo - Gůry Foja - zdowajům śe być jydnym s rygjůnůw we kerym je nojwjyncyj na śwjeće ńyznůmych do terozki gatůnkůw roślinůw a zwjyřůnt.

Ujśće Mamberamo lo Ojropejčykůw uodkryu we 1545 Hišpůn Yñigo Ortiz de Retez. Pjyršo wyprawa we gůra řyki bůua we 1883.
Ćennaj

**Ćennaj**, dowńij **Madras** (hindi चेन्नई, trb.: *Ćennaj*, trl.: *Cennai*; tam. சென்னை, trb.: *Sennaj*; ang. *Chennai*; do 2000 hindi मद्रास, trb.: *Madras*, trl.: *Madrās*; ang. *Madras*) – mjasto we pouedńowych Indjach, nad Uoceanym Indyjskim, srogi uostřodek industryje, naukowy a kulturalny. Zouožůny we 1640 kej faktoryjo handlowo bez Brytyjsko Kůmpańijo Wschodńoindyjsko. We 2000 roku zmjyńůno mjano mjasta na Chennai (ang.) a Ćennai (hindi).
Rejestracyjnŏ tabula

**Tabula rejestracyjnŏ** to je tabula, co je do imyntu przifasowanŏ do wozidła (auta, motora, moplika atp.) a je na nij widzialny unikalny nōmer, podle kerygo idzie to wozidło zidentyfikować.

### Linki
*Olav's License Plate Pictures
*License Plate Mania
*World License Plates
Gůrnołużycki djalekt

**Gůrnołůżycki djalekt** ślůnskij mjymjeckij godki (Äberlausitzer Mundoart, mjym.: Oberlausitzer Mundart, Schlesisch-Lausitzische Mundarten) je używany we becyrku mjasta Zhorjelc a tyż we Gůrnyj Łużycy.

### Autory kśůnżek we gůrnołużyckim djalekće
*August Matthes
*Herbert Andert
*Hermann Klippel

### Auskuplůngi
* Djalykt gůrnouůžycki
* Oberlausitzer Mundart: Wörter
Oosterhout

**Oosterhout** to je mjasto a gmina we Ńiderlandach, we prowincyje Půłnocno Brabancyjo. Podug danych ze styczńa 2007, pomjyszkiwoło sam 53 278 ludźi, we tym 47 920 we mjeśće. Prawa mjejske dostoło we 1809 uod Ludwika Bonaparte.
Halloween

**Halloween** abo **Hallowe'en** to je śwjynto ubchodzůne roz do roku 31 paźdźerńika, nojhuczńij we anglosaskich krejach. Wywodźi śe uůne s celtyckego uobrzůndku Samhain. Tradycyjo ta przekludźili do USA s Irlandyje irlandzke imigranty. We Irlandyje tygo dńa hajcowano fojyry a uodprawjano rzykańa za duszyczki umartych. Dowńij bůł to dźyń, we kerym żygnano lato, witano źima a spůminano umartych. We půgańskich czasach ludźe we Halloween przeblykali śe we kolorowe kostjumy a uodprowadzali duchy poza grańice ludzkich uosad. Mjano Halloween  pochodźi wjerza uod ynglickego *All Hallows Eve* - "wilijo Wszyjstkich Śwjyntych".

Tradycyjo teroźnigo Halloween to uůnaczyńe roztůmajtych wrůżbůw, przeblykańy śe za duchy, wampjyrze a inksze strachy a stowjańe we uokńy wydrůnżůnych korboli s wyćyntymi dźurůma kere robjům ja podano na gowa ze ślypjůma a zymbůma uod jakego ducha; rajn do jej środka dowo śe zapalůno śwjyczka (śwjotło śwjyczki je symbolym barzołowych uogńikůw, kere poważano za duszyczki umartych). Trefjo śe tyż kośćotrupy, śmjertki a inksze. Bajtle poprzeblykane za strachy łażům po chałpach a dostowajům za byzuch bůmbůny.

Helloween je krytykowany uod bezma wszyjstkich religijůw. Krześćijańske kośćůły, judajizm a islam skiż uůnygo půgańskigo pochodzyńo, zaś rodźimowjercy skiż jygo kůmercjalizacyje, a te słowjańske skiż tygo co je to tradycyjo uobco a jeich zdańym powinno śe we krajach słowjańskich uodprowiać Dźady.
Bynin

**Bynin** (do 1975 pod mianym **Dahomej**) to je państwo we Afryce nad Zŏtokōm Gwinyjskõ. Graniczy z Burkina Faso, Nigrem, Nigeryjōm i Togo, czōnek Unije Afrykańskij i ECOWAS.

## Geografijŏ
Pōłnocnõ tajlã krŏju to sawanna ze agacami i baobabami, za to na wybrzyżu rosnōm namorzyny. We strzodku krŏju wystympujōm suche lasy, ôkresowo sciepujōnce liście. Trefiajōm sie tyż ynklawy włażnawych, zielōnych lasōw. Tukejsze parki nŏrodne, tj. Pendjari i W du Niger, rezerwaty dziwych zwiyrzōw reprezyntowane sōm bez zorty jak m.in. lamparty, antylopy, elefanty, hiyny i mocka zort af, stanowiōm srogõ atrakcyjõ turystycznõ.

### Miasta

## Administracyjny tajlōng
Krŏj potajlowany je na 12 departamyntōw:
* Alibori
* Atacora
* Atlantique
* Borgou
* Collines
* Couffo
* Donga
* Littoral
* Mono
* Ouémé
* Plateau
* Zou

## Ekōnōmijŏ
Bynin to je bauerski krŏj z przewŏgōm gospodarek karłowatych. Uprawy dŏwajōnce produkty eksportowe – ôlyj palmowy i kakau – kludzi sie we włażnawych, gynścij zaludniōnyj tajli połedniowyj państwa. Miasto Kotonu je portym i ôstrzodkym industryjalnym.

## Religijŏ
Dane na 2010 rok:
* Katolicyzm – 30%
* Islam – 23,8%
* Protestantyzm – 23,2%
* Tradycyjne religije plemienne – 18,1%
* Ateizm – 5%.
Sarůng

**Sarōng** to je zorta kecki noszōnyj jednako ôd bŏb i chopōw na Malajach. Je ôna słożōnŏ ze jednego płata materyje.
Nowo Gwinyjo

**Nowo Gwinyjo** (ang. *New Guinea*, indůnez. *Irian*) to je wyspa we zachodńij tajli Uoceanu Spokojnygo, we Mylanezyje, drugo podug placu na Źymje (po Grynlandyje). Zajmuje 786 000&nbsp;km² placu a půmjyškuje ja ůng. 9 mln. ludźi. Pode wzglyndym polityčnym je roztajlowano mjyndzy Indůnezyjo (zachodńo tajla) a Papua-Nowo Gwinyjo (wschodńo tajla). Uod Australije je uoddźelůno na pouedńu bez Ćyśńina Torresa. Uod zachodu sůmśaduje s Archipelagym Malajskim, uod wschodu - s Archipelagym Bismarcka a Wyspůma Salůmůna.

Na pouedńu wyspy je ńiźina s bažouůma, teryn wznośi śe ku cyntrum wyspy, kaj je pora pasmůw gůrskich, s nojwyžšymi ščytůma wysokimi na 5000 m n.p.m. Guůwne řyki: Fly, Sepik a Mamberamo. Ze surowcůw wystympuje sam ropa naftowo a zuoto. Wjynkšość ludnośći to Papuasy.

Lo Ojropejčykůw wyspa uodkryu Portůgalčyk Jorge de Meneses we 1526 roku. We XIX wjeku wyspa potajlowano mjyndzy Ńiderlandy, Ńymcy a Wjelgo Brytańijo. Uod 1905 tajla brytyjsko přelozua pod admińistarcyjo Australije. Tajla mjymjecko zostoua po I wojńe śwjatowyj překazano Australije kej terytorjům mandatowe, a uod 1945 - terytorjům powjerńiče. We 1949 Australijo skuplowoua oubje tajle we Terytorjum Papui a Nowyj Gwinyje, kere istńouo do 1975 roku, we kerym uoguošůno ńypodleguość Papui-Nowyj Gwinyje. Uo tajla zachodńo wadźiuy śe Ńiderlandy s Indůnezyjům bez lata 1949-1963, na kůńec we 1963 roku přiuůnčůno ja ku Indůnezyje kej Irjan Zachodńi.

Gospodarka je sam uoparto guůwńy na prymitywnym bauerstwje, ńywjelge wydobyće zuota, mjydźi, střybua a inkšych. Wyspa je fest licho surbańizowano a ńywjela je sam drogůw.
Babjo Gůra

**Babjo Gůra** (słow. *Babia hora*, pol. *Babia Góra*, *Diablak*, madź. *Babia gura*, mjym. *Teufelspitze*) – nojwjynkszo gůra Żywjeckego Beskidu a słowackigo Uorawskigo Beskidu a tyż cołkich Zachodńich Beskidůw. Je wysoko na 1725 metry. Babjo Gůra je tyż nojwjynkszym wjyrchym uobok Tatrůw.

Geůgraficzńy położůna je na Uorawje, a bez wjyrch przebjygo grańica polsko-słowacko.

Na wjyrch prowadzům polske a słowacke cesty (pjyrsze we 1894). Samo gůra je fest popularno wśrůd turystůw - dowńij kole wjyrchu stoło turystyczne schrůńisko (wybudowane we 1905 bez Beskidenverein), nale dźiśej ńy istńije. Pod gůrom bůło polske schrůnisko na Markowych Szczawinach ze 1906 - dźiśej na jego placu je nowy uobjekt.

Z Babjej Gůry je wjelgo panorama na polske a słowacke Beskidy a Tatry.

Na Babjyj Gůrze sům tyż dwa dynkmale - słowacki (uo papjeżu), a madźarski ze XIX stolećo.

## Ochrůna przirody
Położono je we polskym Babjůgůrskym Parku Narodowym (*Babiogórski Park Narodowy*) a słowackym rezerwatym *Chránená krajinná oblasť Horná Orava*.
Nairobi

**Nairobi** to je mjasto we Africe, stolica Kyńije. Ležy we střodkowyj tajli kraju na wysokośći ůng. 1700 m n.p.m. Je to wažny wynyu drůgowy a banowy, a uostřodek industryje (spožywčyj, dřewnyj a papjůrńičyj, chymičnyj). Zouožůne we 1899 roku bez Brytyjčykůw na źymje Masajůw we čos budowy lińji banowyj s Můmbassy ku Ůgandźe. Uod 1907 stolica brytyjskigo protektoratu, a uod 1963 ńypodleguyj Kyńije.

Fůnguje sam Ůńiwersytet Strathmore a hawyna lotńičo Jomo Kenyatta International Airport.
Szwanc

**Šwanc** to je kůńcowo tajla ćoua zwjyřůnt, gyneralńy mjanuje śe tak ruchůmo a wyraźńy uoddźelůno ode tůuowja "wypustka". Je to kůńcowy uodćinek kryngosuůpa, za gnatym guźičnym a křižym. Po prowdźe, šwanc richtig wystympuje yno u kryngowcůw, nale i u ńykerych beskryngowcůw, jako skorpjůny, wažki a t.p. wystympujům podane na šwanc zakůńčyńo uodwuoka.

Šwance majům roztomajte zastosowańo we śwjeće zwjyřůnt. U rybůw a inkšych kryngowcůw morskich suůžům uůne za "napynd". U ptokůw gryfność šwanca mo znočyńe we zolytach. Cyckoče kere žyjům na strůmach, jako l.b. afy, užywajům šwancůw do chytańo śe gauynźůw. U psůw a kotůw šwanc suůžy ku uokazywańu ymocji. Bez byduo a cyckoče roślinožerne je užywany ku uodgańańu uowadůw. Ńykere jaščurki poradzům traćić šwanc coby śe urwać zwjeřyńću kere průbuje je zežryć, a ńyskoři šwanc jeim uodrasto.

U čowjeka šwanc wystympuje yno we wčesnym uokreśe puodowym, a ńyskoři śe traći.
Zatoka Kolsko

**Zatoka Kolsko** (rus.: *Кольский залив*) – dugi na 57 km fjord kery s Mořa Baryntsa wřino śe we Půuwysep Kolski. Šyřka mo do 7&nbsp;km a guymbokość 200 - 300 myjtrůw. Uchodzům do ńygo řyki Tuloma a Kola. Po wschodńij strůńy ležům hawyny Murmańsk a Sjewjeromorsk, po zachodńij - Polarnyj. Puywy morske śyngajům sam 4 myjtrůw. Bez źima pouedńowo tajla zatoki je dekńynto lodym.
Åre

**Åre** – sztad we strzodkowo-zachodńij tajli Szwecyje, stolica gminy Åre. We Åre mjyszko ůng.1200 ludźi. Åre je na traśe mjyndzypaństwowyj drůgi E 14, kero prowadźi ze Sundsvall do Trondheim we Norwygiji. Uoddalůno je uůna ůngyfer 90 km na zachůd uod Östersund. Åre to uostrzodek szportůw źimowych uo mjyndzynorodowyj sławje. Dwa razy bůły sam (1954, 2007) Mistrzostwa śwjata we alpejskim narćarstwje.
Gynstość

**Gynstoś** (prawo masa) – masa mjarki uobjyntośće. Mjarka gynstośće we Zistymje SI to kilo na kubičny myjter  \left[ {\rho} \right] = \frac {kg} {m^3}
Gynstoś jydnorodny substancyje idźe wyrachować podug mustra:
:: {\rho}={m \over V} 
Kaj:
*m* - masa materyje 
*V* - uobjyntoś materyje

## Gynstoś materyje
Gynstoś materyje we (kg/m³) we 20°C


Materyjowe kg/m³
Materyjowe kg/m³


Alumińjum (glin)2720
Magnez1740


Antymůn6685
Mangan7400


Arsyn5776
Marmur2670


Azbest we tek.2000-2800
Mjydź (elektrolityčno)8933


Bakelit1340
Mika2600-3200


Bar3600
Mikanit1900-2600


Beryl2690-2700
Molibdyn10200


Bor3300
Mesing8400-8700



Betůn1800-2400
Naftalina1150


Bizmut9807
Ńikel8350-8900


Brůnot8800-8900
Ńikelina8600-8850


Celuloid1380
Nowe střybuo8400-8700



Chrům6920
Nylůn1140


Chromońikelina8200-8370
Ouůw11300-11400


Hercka1400-2200
Parafina870-910


Cyna (bjouo)7200-7400
Pjosek (suchy)1550-1800


Cynk7130-7200
Platyna21450


Dřewo
Pleksiglas1180-1200


- důmb600-900
Porcylana2300-2500


- lipa400-600
Potas870


Duralumińjům2800
Saletra sodowo2260


Ebońit1100-1300
Śorka jydnoskośno1960


Elektrůn(stop magnezu)1740-1840
Śorka růmbowo2067


Fosfor bjouy1830
Skůra (sucho)860


Gips2310-2330
Sůd980


Glina (sucha)1500-1800
Střybuo10500


Grafit2300-2720
Stal7500-7900


Guma (wyroby)1100-1190
Kajnert7860


Gutaperka960-990
Staliwo7840


Inwar8000
Śńyg125


Iryd22400
glas zwykuy2400-2800


Kadm8640
Glas kwarcowy2900


Korek220-260
Fety920-940


Kreda1800-2600
Tantal16600


Kobalt8900
wůngel dřewny300-600


Křem2329,6
Wolfram19100


Kwarc2500-2800
Wosk950-980


Igelit1350
Zuoto19282


Lůd we 0&nbsp;°C880-920
Žylazo čyste (α)7875



Pallad11970
Želiwo (bjoue)7700


Rod12350
Želiwo (šare)6800-7250



## Gynstoś ćyčůw
Gynstoś ćyčůw we (kg/m³) we 22&nbsp;°C
* acetůn – 790
* alkohol etylowy – 790
* alkohol metylowy – 790
* benzen – 880
* bynzyna – 700
* eter etylowy – 716
* krew ludzko – 1050
* kwos azotowy – 1410
* kwos uoctowy – 1050
* kwos śarkowy – 1840
* kwos solny – 1190
* mlyko – 1030
* nafta – 810
* oliwa – 920
* yjla rycynowo – 950
* żywe strzybło – 13546
* toluyn – 870
* woda – 998

## Gynstość gazůw
Gynstość gazůw we (kg/m³) we 20&nbsp;°C
* acetylyn – 1,16
* amońak – 0,76
* argůn – 1,780
* azot – 1,25
* butan – 2,703
* chlor – 3,21
* chlorowodůr – 1,64
* deuter – 0,188
* Dwutlynek azotu – 2,05
* Dwutlynek śarki – 2,83
* Dwutlynek wůngla – 1,96
* etan – 1,32
* fluor – 1,69
* hel – 0,178
* metan – 0,71
* luft – 1,29
* propan – 2,019
* śarkowodůr – 1,529
* tlyn – 1,43
* tlynek wůngla – 1,25
* wodůr – 0,08989
Mjeśůnc

**Mjeśůnc** to je jydnostka czasu. S anfanga bůł zwjůnzany s cyklym mjeśůnczka, kerygo uokres synodyczny mo 29 a půł źymskij doby. Skiż tygo co roka ńy idźe potajlować gynał růwno na mjyśůnce synodyczne (uokres zwrytńyńćo śe Źymje naobkoło Klary ńy je podźelny bes reszty bez mjeśůnc synodyczny), nojprzůd wkludzano do kalyndorza dodatkowe dńi, ńy przipisane do żodnygo mjeśůnca. Ńyskorzi potajlowano rok na mjeśůnce we sposůb umowny, bes zwjůnzku s fazuma mjeśůnczka. Terozki momy jeich dwanoście a sům uůne roztůmajtyj dugośći:

# styczyń - 31 dńi
# luty - 28 dńi, a we lotach przestympnych 29
# marzec - 31 dńi
# kwjećyń - 30 dńi
# moj - 31 dńi
# czyrwjec - 30 dńi
# lipjec - 31 dńi
# śyrpjyń - 31 dńi
# wrześyń - 30 dńi
# paźdźerńik - 31 dńi
# listopad - 30 dńi
# grudźyń - 31 dńi
William Wharton

**William Wharton**, po prowdźe: **Albert Du Aime** (rodz. 7 listopada 1925 we Filadylfije, um. 29 paźdźerńika 2008 we Encinitas) – amerikański pisoř a psycholog, kery we 1980 erbnyu nagroda American Book Award. Nojbaři znůmy s swojygo pjyršygo růmana, "*Birdy*" (*Ptośek*). Autor růmanůw psychologično-uobyčajowych, kerych guůwnym bohatyrem je zowdy *[[alter ego]]* pisořa.

## Růmany
*1978 • *Birdy*	
*1981 • *Dad*
*1982 • *A Midnight Clear*
*1984 • *Scumbler*
*1985 • *Pride*
*1987 • *Tidings*
*1989 • *Franky Furbo*
*1991 • *Last Lovers*
*1994 • *Wrongful Deaths* (pamjyntńik)
*1996 • *Houseboat on Seine* (pamjyntńik)

Te title wydano ino we polskij godce:
*1998 • *Historie rodzinne*
*1999 • *Al* (sequel "Birdy")
*1999 • *William Wharton - Album* (reprodukcyje uobrozkůw)
*1999 • *Opowieści z Moulin du Bruit*
*1999 • *Szrapnel*
*2000 • *Tam, gdzie spotykają się wszystkie światy* (tyž we bůugarskij godce kej "Отвъд килера")
*2001 • *Niedobre miejsce*
*2001 • *Nigdy, nigdy mnie nie złapiecie*
*2002 • *Nie ustawaj w biegu*
*2003 • *Rubio*
Murcki

**Murcki** (mjym. *Emanuelssegen*) to je dźelńica Katowic rozlygowano we połedńowyj tajli mjasta. Mo 44,8&nbsp;km² wjyrch a půmjyszkuje sam ůng. 6000 ludźi. Nojstarszo powjarka s terynu kaj terozki sům Murcki je uo placu mjanowanym Śůngarńo. Podug powjarki, we czas kej św. Klymyns, szkolorz Cyryla a Metodygo krystjańizowoł ta źymja, we Śůngarńe cichtowoła na uůnygo żywobyće heksa. Murcki to je jydyn s placůw, kaj nojwcześńij fedrowano wůngel, skirz tygo, co kajńikaj wylazuje uůn aże na zol. S takigo placu, uo mjańy Rudne Kotliska dobywano go we 50. rokach XVII stoleća. Bewajsym na dobywańy sam wůnglo je szrajbowańy we pszczyńskich kśyngach ze 1657 roka. We 1769 uruchomjůno sam pjyrszo gruba pode mjanym *[[Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki|Emanuelssegen]]*. Wele ńij zaczła śe rozwijać uosada, zalůnżek uobecnych Murckůw. We 1852 ku grubje doprowadzůno banowo boczńica, a we 1863 - prywatno cesta s Kobjůra do Murckůw bez Tychy. Po absztimůngu prziłůnczůno Murcki ku Polsce we 1921 roku. We rokach 1967-1975 bůło to samodźelne mjasto, ńyskorzi przikuplowane do Katowicůw.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta uo Murckach
Henrik Lundqvist

**Henrik Lundqvist** (rodz. 2 marca 1982 we Åre, we Šwecyje) to je profesjůnalny torman we ajshokeju. Terozki gro lo manšaftu New York Rangers we lidze NHL. Bůu tyž tormanym reprezentacyje Šwecyji we ajshokeju, s kerům erbnyu zuoty medal na Źimowych Igřiskach Uolimpijskich we 2006 roku we Turyńe.

### Auskuplůngi
*Statystyka wystympůw we serwiśe hockeydb.com
Assam

**Assam** (hindi असम, trb.: *Asam*, trl.: *Asam*; ang. *Assam*) to je stan we půunocno-wschodńich Indjach, kerygo stolicům je Dispur. Grańica mo ze stanůma: Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura a Meghalaya, a tyž s Bangladešym a Bhutanym. Ležy u podnůža Himalajůw.

Dobywo śe sam ropa naftowo a goz źymny, krům tygo stan je znůmy s produkcyje tyju pode mjanym *Assam*.
Dysydynt (polityka)

**Dysydynt** (ze łac.: *dissidens* - tyn, co sie niy zgŏdzŏ) to je ôpozycjōnista, co dŏwnij bōł zwiōnzany ze panujōncym reżimym.
Hu Jia

**Hu Jia** (uproščůne pismo chińske: 胡佳; pinyin: Hú Jiā; rodz. 25 lipca 1973 we Bejdžingu) to je dźouoč spouečny a dysydent s Chińskij Republiki Ludowyj. Dźouo na řeč chińskigo ruchu dymokratyčnygo, chrůńyńo střodowiska a prow uosůb zaražůnych wirusym HIV. Uod 17 lipca 2007 de facto přebywou we herešće důmowym, pilnowany bez uoblyčůnych po cywilnymu agentůw policyje, kere ńy dowali mu wylyźć s mjyškańo a śledźili jygo žůna. We grudńu 2007 zostou areštowany, a we kwjetńu 2008 skazany na 3 lota cuchthauzu skiž "podžygańo ku uobalyńu wuadzy państwowyj".

Hu Jia je autorym a uoroz bohatyrym filma "Prisoners in Freedom City" ("Wjynźńowje we Mjeście Wolności"), kery dokumyntowou uokres kej přebywou we herešće důmowym. 23 paźdźerńika 2008 Parlamynt Ojropejski uhonorowou go Nadgrodům Sacharowa.
Chandrayaan-1

**Chandrayaan-1** (sanskryt चंद्रयान-1, doslow. "mjeśůnczkowy stotek-1") to je pjyrszo indyjsko sůnda kosmiczno a sztuczny satelita Mjeśůnczka. Skłodo śe uůna s uorbitera a ńywjelgigo lůndowńika, kery střaśne śe s mjyśůnczkowym zolym. Cołkowity koszt misyje je szacowany na 80 - 100 mln. USD. Sůnda uostoła wystrzylůna s kosmodrůma Sriharikota 22 paźdźerńika 2008.

### Auskuplůngi
*Neczajta misyje
Beludżystan

*Beludżystan - krajina historycznŏ
*Beludżystan - prowincyjŏ we Pakistanie
*Beludżystan i Sistan - ôstan we Iranie
Baluczistůn

**Beludžystan** (ang. *Balochistan* abo *Baluchistan*) to je prowincyjo we pouedńowo-wschodńim Pakistańe, keryj uostřodkym admińistracyjnym je Kweta. Zajmuje 347 190&nbsp;km² placu a pomjyškuje sam 10 247 362 ludźi (šacunek na 2008), we wjynkšości Beludžůw. Dowo to gynstość zaludńyńo 20,64 os./km² Prowincyjo utwořůno 1 lipca 1970 a je uůna potajlowano na 26 dystryktůw. Godki uřyndowe: beludži, paštůńsko, brahui a persko.

Je to kraj we wjynkšyj tajli gůřysty (Gůry Mekran), sům tukej pustyńije a půupustyńije. We dolinach řykůw uokresowych a oazach uprowjo śe pšeńica, ryž, baumwola a palma daktylowo. Hodowla uowcůw, kameli, kozůw a kůńi. Wele wybřežo rybouůstwo. Ze surowcůw naturalnych dobywo śe wůngel kamjynny, śarka, ruda žyloza a chrům, a we rygjůńe Sui goz źymny.

### Auskuplůngi
* Uoficyjolno neczajta
Jacques Piccard

**Jacques Piccard** (rodz. 28 lipca 1922 we Brukseli, um. 1 listopada 2008) – šwajcarski badoč a uodkrywca, kery we 1960 badou dno Rowa Marjańskigo. Bůu synym Augusta Piccarda, kůnstruktora batyskafu, a fatrym Bernarda Piccarda. We batyskafje *[[Trieste (batyskaf)|Trieste II]]* krům jygo zlazowou na dno Rowa Marjańskigo tyž śyržant US Navy Don Walsh.
Zbigniew Krzyżoś

**Zbigniew Krzyżoś** (rodz. 17 lutygo 1959 we Wrocuawju) to je bůuy fusbalszpiler, kery grou kej uobrůńca. Anfang karjery mjou we manszafće Górnik Siersza we sezońe 1978/79. Bez wjynkszość karjery grou we farbach GKS Katowice. Lo tygo klubu zagrou we 147 szpilach a trefiu 3 tory, bez sezůny 1978/79 - 1987/88. Ńyskorzi grou tyż lo Szůmbjyrek Bytům (13 szpili, 1 tor) a Wisuy Krakůw (5 szpili). Karjera kůńczyu we mjymjeckim klubje TuS Eisenbach. S GKS Katowice erbnyu Puhar Polski we sezůńy 1985/86.

### Auskuplůngi
*Profil we 90minut.pl
Kamjůnny wůngel

**Wůngel kamjynny** – skoła uosadowo pochodzyńo roślinnygo, kero powstoua we palyjozoliku (a dokładńij we karbůńe) s szczůntkůw roślinnych, kere uwyngliły śe we warunkach bestlynowych. Mo czorno farba a je matowy, zawartość we ńim wůngla je uod 75% do 97%.

Wůngel kamjynny używo śe ajnfachowo kej paliwo. Mo uůn wartość opołowo uod 16,7 do 29,3 MJ/kg (zależńy uod zawartośći zańyczyszczyń a wilguośći). Wartość opołowo czystygo chymiczńy wůngla je ůng. 33,2 MJ/kg.

Nojwjynksze zuoża wůngla kamjynnygo sům we Chinach, USA, Indjach, RPA, Australije a Ukrajińe. Wůngel kamjynny idźe dobywać dwůma knifami: uodkrywkowo abo głymbinowo. Uoba knify majům wady a zalyty - przi dobywańu uodkrywkowym zajmowano a niszczůno je kupa placu, nale je to tańsze skiż tygo co je moue zatrudńyńe a ńy trza używać drogich zabyzpjyczyńůw. Przi kńifje głymbinowym ńy trza srogigo placu, nale za to trza srogigo zatrudńyńo, kosztownych zabezpjeczyń a tajla złoża trza kajńikaj uostawić a jeij ńy dobywać, coby ńy bůło szkodůw bergmańskich we teryńy uo gynstyj abo zabytkowyj zabudowje.
Soryu

**Soryu** – japōński fligrowiec, co ôstoł zatopiōny ôd Amerykōnōw we bataliji ô Midway.

Dane:
Dugość: 222 metry; szyrokość: 21 metrōw;
Shōkaku

**Shōkaku** – japůński  fligrowjec, kery broł udzioł we myndze bitwůw ze Amerykonami na Pacifiku. Sztwortego czyrwca amerikůński uokrynt USS Cavalla tryfjůł Shōkaku sztyryma (abo trzyma) torpedami. Japůński fligrowjec gibko zatonoł.

Dane:
Dugość: 257,5 myjtra; szyrzka: 26 myjtrůw; fligry: 84
Nirvana

**Nirvana** – amerikańsko skupina muzyčno grajůnco lajyra ze zorty grunge. Zouožyli ja wokalista a gitařysta Kurt Cobain a baśista Krist Novoselic we Aberdeen we stańy Waszyngtůn. Skupina s anfaga fest čynsto zmjyńoua perkuśistůw, na důžyj za šlagcojgym zaśod we ńij dźepjyro Dave Grohl, kery začůn grać we Ńirvańy we 1990. Přeuomym lo grupy bůu singel "*[[Smells Like Teen Spirit]]*", kery wydano we 1991. Dou uůn anfang do rozkwitu couyj raje skupin kere grou wywodzůncy śe rocka altenatywnego grunge, jako Soundgarden, Pearl Jam, Alice in Chains a inkšych. Frontman skupiny, Kurt Cobain, uostou mjanowany "řečńikym pokolyńo", a samo Nirvana "guosym pokolyńo X". Cobain ńy bůu zadowolůny s komercyjnygo sukcesa grupy, bez tůž we 1993 skupina wydoua antykůmercyjno puyta "*[[In Utero]]*". Po śmjyrći Cobaina, skupina ješče bez jaki čos wydowoua puyty, nale pjyršy ńypublikowany wčeśńij utwůr, "*[[You Know You're Right]]*" ukozou śe dźepjyro we 1994 roku. Uod čosu debjutu, spředano wjyncyj kej 50 mln roztůmajtych nośńikůw s lajyrům Ńirvany.

## Dyskografijo
### Albůmy studyjne
* 1989: *[[Bleach (albům)|Bleach]]*
* 1991: *[[Nevermind]]*
* 1993: *[[In Utero]]*

### Minialbůmy/Kůmpilacyje
* 1989: *[[Blew]]* (EP)
* 1992: *[[Hormoaning]]* (EP)
* 1992: **
* 1992: *[[Incesticide]]*
* 1995: *[[Singles (Box Set)]]* (Box)
* 2002: *[[Nirvana (albům)|Nirvana]]*
* 2004: *[[With the Lights Out]]* (Box- Set)
* 2005: *[[Sliver - The Best of the Box]]*

### Albůmy kůncertowe
* 1994: *[[MTV Unplugged in New York]]*
* 1996: *[[From the Muddy Banks of the Wishkah]]*

### VHS/DVD
* 1992: *[[1991: The Year Punk Broke]]* (VHS)
* 1994: * [[Live! Tonight! Sold Out!!]]* (VHS)
* 2004: *[[With The Lights Out]]* (DVD)
* 2005: *[[Classic Albums - Nirvana - Nevermind]]* (DVD)
* 2006: *[[Live! Tonight! Sold Out!!]]* (DVD)
* 2007: *[[MTV Unplugged in New York]]* (DVD)
David Duchovny

**David Duchovny** (rodz. 7 siyrpnia 1960 we Nowym Jorku, USA) – amerykański aktōr. Groł we wielu filmach, nojbarzij je znōmy ze role agynta Foksa Muldera we "Ze Archiwum X".
Czas

**Czas** to je podstawowe pojyńće filozůficzne a wjelgość fizyczno oukreślajůnco kolyjność zdarzyń a uodstympy mjyndzy ńimi. Może być pojmowany kej:

*chwila, punkt na uośi czasu
*uodćinek czasu
*trwońy
*zbjůr wszyjstkich půnktůw a uokresůw czasowych
*sztworto wspůłżyndno czasoprzestrzyńi we tyoryje wzglyndnośći

Jydnostki czasu:
*sekůnda a jej pochodne
*minuta
*kwadrans
*godźina
*doba (dźyń)
*tydźyń
*mjeśůnc
*kwortoł
*rok
*dekada
*stoleće
*tyśůncleće (millyńjům)

Ku uodmjyrzańu czasu můmy roztůmajtych zortůw zygory.

Hipotetyczny kwant czosu mjanujy śe chronům.
Diabli Kąt

**Diŏbli Kōnt** () to je kolōnijŏ wsi Iłowo, we pōłnocno-zachodnij Polsce, we kujawsko-pōmorskim wojewōdztwie, we sympolyńskim krysie, we gminie Krajyńske Sympōlno.
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart**, poune mjano: Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (rodz. 27 styčńa 1756 we Salzburgu, um. 5 grudńa 1791 we Wjedńu) – austryjocki kůmpozytor a muzyk, uoroz s Haydnym a Beethovynym zaličany do klasykůw wjedyńskich, jedyn s nojwybitńijšych we gešychće. Kůmponowou guůwńy uopery (20), krům ńich tyž utwory religijne (19 mšy), symfůńije (68), kůncerty fortepjanowe a na inkše inštrumynty (27). Cuzamyn stwořyu wjyncyj kej 600 roztůmajtych kůmpozycyji.

### Uopery
* *[[Die Schuldigkeit des ersten Gebotes]]*
* *[[Apollo et Hyacinthus]]*
* *[[Bastien und Bastienne]]*
* *[[La finta semplice]]*
* *[[Mitridate, re di Ponto]]*
* *[[Ascanio in Alba]]*
* *[[Il sogno di Scipione]]*
* *[[Lucio Silla (uopera)|Lucio Silla]]*
* *[[La finta giardiniera (Mozart)|La finta giardiniera]]*
* *[[Il re pastore (Mozart)|Il re pastore]]*
* *[[Zaide]]*
* *[[Thamos König in Ägypten]]*
* *[[Idomeneo]]*
* *[[Die Entführung aus dem Serail]]*
* *[[L'oca del Cairo]]*
* *[[Lo sposo deluso]]*
* *[[Der Schauspieldirektor]]*
* *[[Le nozze di Figaro]]*
* *[[Don Giovanni (opera)|Don Giovanni]]*
* *[[Così fan tutte]]*
* *[[Die Zauberflöte]]*
* *[[La clemenza di Tito]]*
Indyjski Ôcean

**Indyjski Ôcean** (**Indyk**) to je trzeci pod wzglyndym srogości wodny behalter na świecie, zajmujōncy kole 20% wiyrchni Światowego Ôceanu.

## Położynie i przestrzyństwo
Ôcean ôd pōłnocy je ôgraniczōny bez Azyjõ, ôd zŏchodu bez Arabskõ Bōnã i Afrykã, ôd weschodu bez Malajskõ Bōnã, Sōndejske Wyspy i Australijõ, a ôd połedniŏ bez Antarktydã (Połedniowy Ôcean). Umŏwnymi granicami sōm połedniki: 20° i 147° dugości geograficznyj weschodnij.

Ôcean tyn mŏ wiyrchniã 73&nbsp;556&nbsp;000&nbsp;km² (kej włōnczōmy Morze Czyrwōne i Zŏtokã Perskõ); przibliżōnŏ ôbjyntość wynosi 292&nbsp;130&nbsp;000&nbsp;km³. Rozciōngłość połednikowa i rōwnoleżnikowa dochodzi do 10&nbsp;000&nbsp;km. Strzedni zgłōmb 3890&nbsp;m, maksymalny 7258&nbsp;m (Sōndejskŏ Przikopa). Piska brzegu ô dugości 66&nbsp;526&nbsp;km je słabo rozwiniyntŏ. Indyjski Ôcean je barzo ciepły, we pōłnocnyj czynści tymperatura wod rzŏdko ślatuje pod 25 °C, za to w bliżu Antarktydy ôbniżŏ sie do kol. 0 °C, co dŏwŏ strzedniõ na poziōmie 17 °C. Zasolenie wynosi 34,8 ‰.

### Morza układu ôceanicznego – Indyjski Ôcean
* Morze Andamańske
* Morze Arabske
* Morze Arafura
* Morze Czyrwōne
* Morze Lakkadiwske
* Morze Timor

### Wyspy i archipelagi
Srogsze wyspy i archipelagi:
* Madagaskar
* Kōmory
* Seszele
* Sokotra
* Malediwy
* Mauritius
* Cejlōn
* Zanzibar
* Andamany i Nikobary
* jak tyż tajla Indōnezyje

## Klimat
Warōnki klimatyczne Indyjskigo Ôceanu formujōm sie pod wpływym wzajymnego wpływaniŏ kōntynyntu i ôceanu. Herske, pōłnocno-weschodnie wiatry wiejōm ôd paździyrnika do kwietnia; ôd mŏja do paździyrnika dōminujōm wiatry połedniowe i weschodnie. Na połedniowyj pōłkuli wiatry sōm radszyj ôpaterne, ale latowe sztormy we bliżu Mauritiusa mogōm być geferlich. Cyklōny wystympujōm u wybrzyżōw Morza Arabskigo i Zŏtoki Byngalskij wy miesiōncach umiany mōnsunōw zimowego i latowego.
Lima

**Lima** to je stolica a nojsrogše mjasto we Peru. Ležy nad Uoceanym Spokojnym, 12 km na wschůd uod hawyny we Callao, nad řykům Río Rímac. Guůwny uostřodek industryje, nauki, handlu a kultury we Peru. Zouožůne we 1535 pode mjanym *Ciudad de los Reyes* ("Mjasto Krulůw") bez Francisco Pizarro. Uod 1821 stolica Wicekrůlestwa Peru, a ńyskoři ńypodlyguygo Peru. Jygo Stare Mjasto je uod 1988 wpisane na Lista Śwjatowygo Dźedźictwa UNESCO.
Ojropa (ujednoznaczniynie)

**Ojropa** to:
* Ojropa - tajla świata, kōntynynt
* Ojropa - postać mitologicznŏ
* Ojropa - potoczne miano Ojropejskij Unije
* Ojropa - miesiōnczek Jowisza
* Ojropa - wyspa na Ôceanie Indyjskim
* Ojropa - zorta żaglōwki
* Ojropa - planetoida nr 52
* Radio Free Europe *(pl. Radio Wolna Europa, cz. Svobodná Evropa)* - Amerykańskŏ Radiowŏ Stacyjŏ