open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Istryjo

**Istryjo** (słowyń. a chor. *Istra*, it. *Istria*) – půłwysep we połedńowyj Ojropje, we půłnocnyj talji Adrjatyckigo Morzo. Wjynkszo ji tajla przinoleży do Chorwacyje, yno půłnocne krańce do Słowyńije a sztad Muggia do Italije. Je rozlygowano pomjyndzy zatokůma Trjestyńskům, Kvarner a Rijeckům. Jij wjyrch je ůng. 3,5 tys. km². Miyszko tam wele 330 tyś. (z tego 235 tys. we Chorwacyj, 80 tys. we Slowyńiji,  15 tys. we Italiji).
He Pingping

**He Pingping** (chiń. 何平平 rodz. 13 lipca 1988 we Wulanchabu, um. 13 merca 2010 we Rzimje) – bůł poważany za nojniższego czowjeka na śwjeće. Bůł na 73 centymyjtry wysoki a skirz tygo trefjůł do Kśyngi Rekordůw Guinnesa.

### Necowe uodwołańa
* tvn.24.pl (we polskij godce)
Cukmantel

**Cukmantel** (śl-mjym. *Zuckmantel*, mjym. *Zuckmantel*, cz. *Zlaté Hory*, do 1948 *Cukmantl*) – sztad we Czeskij Republice, we kryśe Frywołdůw (historyczny Dolny Ślůnsk), we olmickim kreju.

Cukmantel leżům wele grańice ze Polskům (nojbliższe sům Kozia Szyja). We 1918 nolozły śe we grańicach Czechosłowacyje, nale do 1945 bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma.

Burgermajstrym uode tygo sztadu je Milan Rác.
Klajd

**Klajd** to je wjyrchńe babske jednotajlowe uobleczyńe, kere uokrywo ćało uod barůw aże po nogi, ńykej tyż rynce. Je poważany za uroczyste, bogate uobleczyńe.
Sztrůmwerk

**Sztrůmwerk** to je werk we kerym wytwarzo śe sztrům bez przetworzyńy inkszych zortůw ynergije.

Zorty sztrůmwerkůw: ćeplny, jůndrowy, wodny a inksze.
Biskupjo Kůpa

**Biskupjo Kůpa** (czes. *Biskupská kupa*, pol. *Biskupia Kopa*, mjym. *Bischofskoppe*) – nojsrogszo gůra polskij tajli Uopawskich Gůr (*Zlatohorská vrchovina*, we Czeskij Republice je to tajla Jeśůńikůw), srogo na 889 metry. Biskupjo Kůpa ja tyż nojsrogszům gůrom uopolskego wojewůdztwa.

Na wjyrchu stoji widokowo wjeża *Kaiser-Franz-Joseph-Warte* ze 1898 roku (po czeskij strůńe).

Pod wjyrchym (uod polskij strůny) dźało turystyczne schrůńisko *Pod Kopą Biskupią*, do 1945 *Oberschlesierhütte* (*Chaupa Gůrnoślůnzokůw*).
Čadca

**Czadca** (, do 1927 *Čaca*, ) – mjasto we půłnocno-zachodńij Słowacyji, we Żylińskim kreju, wele grańice ze Polskům. Bez mjasto przepływo rzyka Kisuca.

Czadca położono je na banowyj lyńije Ćeszyn-Żylina a Zwardůń-Żylina.
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** (rodz. 12 merca 1929 we Taubaté) – brazylijsko szauszpilerka a pjosynkarka.

## Necowe uodwołańa
* Profil we IMDB
Epa

**Epa** to je zorta taszy zrobjůno ze sztucznygo tworziwa (folije). Nadowo śe do wjelorazowygo używańo. Zauobycz sům na ńij nadurkowane roztomajte reklamy.
Wołga

**Wołga** (rus.: *Волга*, mar.: *Jul*, tat.: *Idel*, łać.: *Rha*) – rzyka we Rusyji, na 3530 km dugo. Je to nojdugszo rzyka we Ojropje a tyż nojdugszo ze rzyk kere majům ujśće do jeźdźora. Zdrzůdła mo na wyżce Wajdaj, 229 m n.p.m.,a uchodźi do Kaspijskigo Morza. Jeji wjyrch śćekańo mo 1380 tys. km². Nojsrogsze mjasta nad Wołgům: Rybińsk, Niżnij Nowgorod, Kazań, Wołgograd a Astrachań.
Borsztajn

**Borsztajn** to je zewnyntrzno tajla lojfera abo pobocza jakij cesty, rant kery uůnygo uoddźelo uod jezdźne.
Kaspijske Morze

**Kaspijske Morze** (per. دریای خزر, rus. Каспийское море, azer. Xəzər dənizi, kaz. Каспий теңізі, turkm. Hazar deňzi) to je nojsrogsze jeźdźoro na śwjeće, kere mo ůng. 370 tyś. kwadratkilomyjtrůw wjyrchu. Uůnygo zorta to je reklitowe jeźdźoro słůne. Mo uůne fest sroge zasolyńe, uod 10‰ do aże 300‰ we ńykerych zawartych zatokach. Je rozlygowane we depresyji (28 m p.p.m.). Do Kaspijskigo Morza uchodzům m. in. Wołga, Kura a Ural. Pode dnym Kaspijkigo Morza sům sroge złoża naftowyj ropy, bez cůż uo potajlowańe uůnego wadzům śe kreje nad ńym rozlygowane: Rusyjo, Kazachstan, Azerbejdżůn, Turkmyńistan a Iran.
Guchołazy

**Guchołazy**, **Koziŏszyja** abo **Cygynhals** (po polsku i ôficjalnie **Głuchołazy**, pō niymiecku *(Bad) Ziegenhals*, po ślōnsko-niymiecku *Ziegahåls*, po czesku *Hlucholazy*) to je miasto we ôpolskim wojewōdztwie, we nyskim krysie, nad rzykōm Biołōm i pod Ôpawskimi Gōrami, wele polsko-czeskij granice, siydziba gminu z takim samym mianym. W grudniu 2019 miało 13 505 miyszkańcōw.

## Gyszichta
Miasto było założōne we 13. stolyciu za kolōnizacyjnyj akcyje ôd wrocławskigo biskupa Lauryntego. Nojstarszŏ zmianka ô *Ciginhals* pochodzi z roku 1249, piyrszymi ôsadnikami byli hawiyrze, co sam prziszli kopać złoto. Bergmaństwo sie rozwinyło ôsobliwie we 16. stolyciu, ale nikej niy ôsiōngło take rozmiary jak we niydalekim Cukmantlu. Aże do sekularyzacyje we roku 1810 miasto nŏleżało do biskupskigo nyskego ksiynstwa i beztōż było uwŏżane za tajlã Dolnego Ślōnska. Przi ferwaltungowyj reformie we roku 1815 je społym z cołkim nyskim krysym przikuplowali do *[[Regierungsbezirk Oppeln]]* i skuli tego je dzisiŏ czansto wrachowujōm do Gōrnego Ślōnska. We drugij połowie 19. stolyciŏ sie dziynka termalnym zdrzōdłom stały kurortym i dostały ôficjalny sztatus *Bad*. Bezmała ôd czeskigo ôkreślyniŏ *„hluché lázně”* mŏ pochodzić spōczesne miano miasta.

Ôd roku 1945 Guchołazy nŏleżōm do Polski, chocia i po piyrszyj, i po drugij światowyj wojnie miała na nie chyntkã Czechosłowacyjŏ, a to skirz tranzytowyj ajzynbanowyj sztreki ze Ôpawy do Frywołdowa (Jesiōnika).

Historyczne cyntrum miasta je moc dobrze zachowane. Pojstrzōd nojcynnijszych zabytkōw sōm farski kościōł świyntego Lauryntego ze 13. stolyciŏ przebudowany barokowo we latach 1729–1731 i gotyckŏ wieża ôd gōrnyj miejskij fōrty, ô keryj piyrszŏ zmianka pochodzi z roku 1418. Tradycyje Bad Ziegenhals, kere za Polski niy były kōntynuowane, przipōminŏ dŏwny kurpark we połedniowyj czyńści miasta pod Przodniōm Kopōm (495 m n.m.).

## Kamracke miasta
Guchołazy sōm skamracōne ze:
*  Nieder-Olm (Niymce)
*  Frywołdōw (Czechy)
*  Mikulovice (Czechy)
*  Cukmantel (Czechy)
John Forsythe

**John Forsythe** (rodz. 29 styczńa 1918 we Penn's Grove (New Jersey), um. 1 kwietńa 2010 we Santa Ynez (Kaliforńijo) – amerikański szuszpiler, nojbarźi znůmy ze role Blake'a Carringtona we seryjalu "*[[Dynasty]]*".

### Filmografijo
* *[[Northern Pursuit]]* (1943)
* *[[Destination Tokyo]]* (1943)
* *[[The Captive City]]* (1952)
* *It Happens Every Thursday* (1953)
* *The Glass Web* (1953)
* *[[Escape from Fort Bravo]]* (1953)
* *American Harvest (Revised Edition)* (1955)
* *[[The Trouble with Harry]]* (1955)
* *The Ambassador's Daughter* (1956)
* *Everything But the Truth* (1956)
* *Dubrowsky* (1959)
* *[[Kitten with a Whip]]* (1964)
* *[[Madame X (film ze 1966)|Madame X]]* (1966)
* *[[In Cold Blood (film)|In Cold Blood]]* (1967)
* *Silent Treatment* (1968)
* *Murder Once Removed* (1971)
* *[[Topaz (film ze 1969)|Topaz]]* (1969)
* *[[The Happy Ending]]* (1969)
* *Goodbye and Amen* (1977)
* *[[...And Justice for All (film)|...And Justice for All]]* (1979)
* *[[Scrooged]]* (1988)
* *Stan and George's New Life* (1991)
* *We Wish You a Merry Christmas* (1999)
* *[[Charlie's Angels (film)|Charlie's Angels]]* (2000) 
* *[[Charlie's Angels: Full Throttle]]* (2003)

### Telewizyjo
* *[[Alfred Hitchcock Presents]]* (1955)
* *[[Bachelor Father (seryjol USA)|Bachelor Father]]* (1957–1962)
* *[[The Alfred Hitchcock Hour]]* (1962)
* *[[See How They Run]]* (1964)
* *The John Forsythe Show* (1965–1966)
* *[[A Bell for Adano]]* (1967)
* *Shadow on the Land* (1968) 
* *[[To Rome With Love]]* (1969–1971)
* *Murder Once Removed* (1971)
* *The World of Survival* (1971–1977) (narrator)
* *The Letters* (1973)
* *Lisa, Bright and Dark* (1973)
* *Cry Panic* (1974)
* *The Healers* (1974)
* *Terror on the 40th Floor* (1974)
* *The Deadly Tower* (1975)
* *[[Charlie's Angels]]* (1976–1981)
* *[[Amelia Earhart]]* (1976)
* *[[Tail Gunner Joe]]* (1977)
* *Emily, Emily* (1977)
* *Never Con a Killer* (1977)
* *Cruise Into Terror* (1978)
* *With This Ring* (1978)
* *[[The Users (film)|The Users]]* (1978)
* *[[A Time for Miracles]]* (1980)
* *[[Dynasty (seryjol)|Dynasty]]* (1981–1989)
* *Sizzle* (1981)
* *Mysterious Two* (1982)
* *On Fire* (1987)
* *Miss Universe Pageant* (1989)
* *Opposites Attract* (1990)
* ** (1991)
* *[[The Powers That Be (seryjol)|The Powers That Be]]* (1992–1993)
* *I Witness Video* (1993–1994)
* *[[People's Century]]* (1995)
* *Dynasty Reunion: Catfights & Caviar* (2006)

### Necowe uodwołańa
* imdb
* Uoficjalno neczajta
Jawůrńik

**Jawůrńik** (śl-mjym., *Jaanich*, cz. *Javorník*) – mjasto we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki, we olmickim kreju, we kryśe Frywołdůw (historyczny Dolny Ślůnsk), wele grańice ze Polskům.

We mjeśće je zůmek - Jánský Vrch (*Johannesberg*), downo śedźiba wrocłowskich biskupůw (nyskich fysztůw).

Po 1918 Jawůrńik noloz śe we grańicach Czechosłowacyje, nale bezma wszyske mjyszkańce bůły Mjymcůma (1,956 na 2,052 mjyszkańcůw).
Mérida (Wynezuela)

**Santiago de los Caballeros de Mérida** – mjasto we Wynezueli, głowne mjasto sztatu Mérida a gminu Libertador, jedne s głownych mjast wynezuelskich Andůw.

Założůne uod Juana Rodrígueza Suáreza we 1558 roku, jygo mjano pochodźi uod uůnygo placu narodzyńo - mjasta Mérida we Szpańije. Wlazowało we skłod Wicekrůlestwa Nowyj Granady, a ńyskorzi Wynezuele. Mjoło sroge znoczyńe we walce uo ńypodlygłóść Wynezuele.

Mo sam śedźiba Universidad de Los Andes (Uńiwersytet Andyjski, ULA).

Je znůme skirz drugij na śwjeće podug dugośći luftowyj banki.

Je rozlygowane we niżce rzyki Chama, na wysokośći ůng. 1600 m n.p.m.
Gůrnoślůnski djalekt

**Gůrnoślůnski djalekt** ślůnskij mjymjeckij godki (tyż **Gůrnoślůnsko mjymjecko godka**, gś-mjym.: *Oberschläs'sche Schproche* abo *Obrschläs'sche Schproche*; śl-mjym.: Aeberschläsch, mjym: Oberschlesisch) je używany we uopolskim wojewůdztwje a tyż we enklawach wojewůdztwa ślůnskigo.

### Djalekta a gwary gůrnoślůnskij godki
*Bielitzer Mundart (Bjelsko-Bjoło)
*Falkenberger Mundart (Ńymodlin)
*Kostenthaler Mundart
*Oberglogauer Mundart
*Gůrnoślůnsko gwara
*Patschkauer Mundart
*Schönwälder Mundart (Szywołd a uokolice)

## Bajszpil tekstu

### Autory kśůnžek we gůrnoślůnskim djalekće
*Philo vom Walde
*Heinrich Tschampel
*Marie Klerlein
*Franz Hoffmann-Aulen

### Badńij tyż
*Ślůnsko godka

### Auskuplůngi
* Humoristische Pilln, Band 2 - ei Obrschläs'scher Schproche
* Gedichte in der Mundart der deutschen schlesisch-galizischen
* Phonetische Analyse der Konsonanten in der deutschen Sprache der Gegend von Oberglogau (Głogówek)
* Die deutsche Sprachinsel Kostenthal - Geschichte und Gegenwart
Arild Lund

**Aril Lund** (rodz. 4 marca 1940 we Tjølling) je norweski polityker, ferajńista Kůnserwatywnyj Partyje.

Urodźůł śe we Tjølling. Bůł we Radźe Gminy we rokach 1967 - 1987. Uod 1971 do 1975 bůł zastympcům burmistrza, a we 1979-1983 burmistrzym Tjolling. Uod 1987 do 1991 bůł burmistrzym Narvik. We 1993 uobrali go do norweskigo parlamyntu, zaś we 1997 ńy udała mu śe reelekcyjo.

## Necowe uodwołańa
* Bjografijo na zajće Storinget
Jemielnica

**Jemielnica**, mjym. **Himmelwitz**, śl. **Imelnica** – wjeś we uopolskim wojewůdztwje, we strzyleckim kryśe, śedźiba gminu Jemielnica. Mo ůng. 3500 mjyszkańcůw.

Uod 2008 roku we wśi uobowjůnzuje podwůjne polsko-mjymjecke mjanowańy.
Mérida

* Mérida - mjasto we Meksyku
* Mérida - mjasto we Szpańije
* Mérida - mjasto we Wynezueli
* Mérida - sztat we Wynezueli
* Fran Mérida - fusbalok
* Cordilliera de Mérida - gůry we Połedńowyj Americe

Uobejzdrzij tyż:
* Merida - producynt kołůw
Hazok (zwyk)

**Hazok** – zwyk dowańo geszynkůw we Wjelkanoc, zauobycz bajtlům, uůne geszynki przikludzo Hazok. Ńy je to ajnfachowy hazok, nale wjelgonocny. Zauobycz geszynki chowo kajś na zygrodźe a sznupje śe za ńymi po wjelgonocym śńodańu. Zwyk tyn przilozł na Ślůnsk ze Mjymjec.
Krzysztof Putra

**Krzysztof Jakub Putra** (ur. 4 lipjyńa 1957 - um. 10 kwjećyńa 2010 we Smoleńsku) – polityk, synatůr VI kadyncyje polskigo Senatu. Wicemarszołek Sejmu RP.

Zginůł we katasztrofje polskigo prezydenckigo fligra we Smoleńsku‎.
Stanisław Zając

**Stanisław Zając** (nar. 1 moja 1949 we Śwjyncanach wele Wilna - um. 10 kwietnia 2010 we Smolyńsku) – polski polityker, uod 2008 synatůr VII kadyncyje polskigo Senatu.

Zginůł we katastrofje polskigo prezydenckigo fligra we Smoleńsku.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Stanisława Zająca.
Duszniki-Zdrój

**Duszniki-Zdrój** (śl-mjym. *Reinerz*, mjym. *Bad Reinerz*) – mjasto we dolnoślůnskim wojewůdztwie, we kłodzkim kryśe. Podug danych ze 2009 roka, mjyszkało sam 4956 ludźi.

Mjejske prawa mo uod 1324 roka.

### Necowe uodwołańa

* Neczajta mjasta
Palau

**Palau** – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe, we Mikrůnezyji. Mo sztatus stowarziszůnygo państwa ze USA. Je rozlygowane na przez 250 wyspach, we zachodńij tajli Karolinůw a poru koralowych wyspach a atolu Helen.

Lo Ojropejczykůw uoddekńůne we 1543 uod Ruya Lópeza de Villalobos, uod kůńca XVII stolećo przinależoły ku Szpańije, ńyskorzi przedane Mjymcům, uod 1920 mandatowe terytorjům pod ferwaltůngem Japůńiji. Po II wojńe śwjatowyj przelozły pod admińistracyjo USA. Ńypodległe uod 1994.
Widnawa

**Widnawa** (śl-mjym. *Weidenau*, mjym. *Weidenau*, cze. *Vidnava*) – sztad we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki, we olmickim kreju, a we kryśe Jeseník (historyczny Dolny Ślůnsk), wele grańicy ze Polskům.

Uod 2006 Widnawa mo zaś mjejske prawa. Je tyż mjejskům zabytkowům sztrefům (*Městská památková zóna*).
Chełmno

**Chełmno** – mjasto we Polsce, we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, śedźiba chełmińskigo krysu, rozlygowane nad rzykům Wisłům.

Mjejske prawa mo uod 1233 roka.
Lulkowo (kujawsko-půmorske wojewůdztwo)

**Lulkowo** – wjeś we Polsce we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we toruńskim kryśe, we gmińe Łysomice, wele wojewůdzkij cesty nr 552.
Istebno

**Istebno** (pol. *Istebna*) – dźedźina we Ślůnsku, we ślůnskim województwje, we ćeszyńskim kryśe, śedźiba gminu. Leży we Ślůnskim Beskidźe kole grańic ze Czeskům Republikům a Słowacyjům.

Istebno znůmo je kej uostrzodek turystyki a źimowych szportůw. Bez wjeś płyńe rzyka Uolza.
Walenty Fojkis

**Walenty Fojkis **, rodz. 1895 we Katowicach, um. 1950 we Edynburgu – absztimůngowy dźałocz a uczestńik ślůnskich powstańůw.

Bůł dowůdcům V-go (bytůńsko-tarnogůrskigo) uokryngu POWGŚ. Po reorganizacyji we czyrwcu 1920 bůł dowůdcum VII (pszczyńsko-katowickigo) uokryngu POWGŚ.

Bůł pjyrszym, kery ruszůł ze swojym uoddziałym do II ślůnskigo powstańa. Uod grudńa 1920 do kwjetńa 1921 bůł komyndantym POW Gůrnygo Ślůnska we katowickim kryśe.

We III ślůnskim powstańu bůł dowůdcům 1 pułku katowickigo. Nośůł wuůnczas przemjanek "Stawski". Umrził we Edynburgu we Wjelgiej Brytańiji we 1950 roku. Dostoł Uorder Virtuti Militari V klasy.
Lulkowo

Mjano 2 wśůw we Polsce:
* Lulkowo - wjeś we kujawsko-půmorskim wojewůdztwje, we torůskim kryśe, we gmińe Łysomice
* Lulkowo - wjeś we wjelgopolskim wojewůdztwje, we gńeźńyńskim kryśe, we gmińe Gńezno
Nawłoć půźno

**Nawłoć půźno** lebo **nawłoć uolbrzimjo** (łać. *Solidago gigantea*) to je wjeloroczno źelina ze familije astrowatych. Pochodźi ze wschodńij tajli Půłnocnyj Ameriki. Przikludzono do Ojropy we XVIII stoleću jako uozdobno źelina, rozlazła śe ze botańicznyj zygrody we Lůndyńe. Terozki je to pospolity we Ojropje inwazyjny gatůnek. Poradźi wyrosnůńć na 2,5 myjtra wysoko. Mo żůłte blumy zebrane we wjyrchńij tajli źeliny podane na wjecha. Bywo pożytkowano jako pożytek lo pszczołůw.

### Necowe uodwołańa

* Uopis we ekoportalu (we polskij godce)
Wjelgi Stożek

**Wjelgi Stożek**, tyż **Stożek** (czes. *Velký Stožek*) – gůra we Ślůnskim Beskidźe, we Paśmje Czantoryje, srogo na 979 metry. Bez wjyrch przebjygo polsko-czesko grańica.

Gůra je fest popularno postrzůd turystůw - prowadzům tukej cesty uod Polski a Czeskij Republiki, a bez źima dźało zajlbana lo narćarzůw. Wele wjyrchu je polske turystyczne schrůńisko "*Schronisko PTTK na Stożku*" ze 1922 roka.
Wolta

**Wolta** (yng. *Volta River*, fr. **Fleuve Volta**) – rzyka we zachodńij Africe, przepływo bez Burkina Faso a Ghana. Wolta powstowo ze skuplowańo trzech rzykůw: Czornyj Wolty (mjanowanyj tyż *Mouhoun*), Bjołyj Wolty (*Nakambé*) a Czyrwjůnyj Wolty (*Nazinon*, dopływ Bjołyj Wolty). Ji dugość uode zdrzůdłůw Czornyj Wolty je 1500 km², a wiyrch ji dorzyczo - 394 tyś. km². Rzyka wpado do Gwinyjskij Zatoki we małyj delće. Ji głůwne dopływy to: Pra, Sene, Afram (prawe) a Daka a Oti (lewe). Przepływ wody ńy ma regularny a waho śe uod 14 m³/s do 15 tys. m³/s.

We rokach 1961-1965 we dolnym bjygu rzyki zuůnaczyli Zapora Akosombo. Skirz spiyntrzynio wodůw powstoł jedyn ze nouwjynkszych sztucznych zbjorńikůw - jeźoro Wolta uo wjyrchu 8,5 tys km². Wodno elektrowńa Akosombo mo moc 900 MW.

Uod mjana rzyki wźyno śe mjano downyj kolůńije, a ńyskorzi ńypodlygłygo państwa Wiyrchno Wolta, kere uod 1984 mjanuje śe Burkina Faso.
Umaru Yar'Adua

**Umaru Musa Yar'Adua** (rodz. 16 śyrpńa 1951 we Katsińe, um. 5 maja 2010) – ńigeryjski polityker. Noleżoł do Ludowyj Demokratycznyj Partyji. Bůł gubernatůrym sztatu Katsina we lotach 1999-2007 a uod 29 moja 2007 prezydyntym Ńigeryji. Skirz ńymocy, uod 9 lutygo 2010 zastympowoł uůnygo wiceprezydynt, Goodluck Jonathan.

### Necowe uodwołańa

* Bjografijo
Ružomberok

**Ružomberok** (madź. *Rózsahegy*, mjym. *Rosenberg*, pol. *Rużomberk*) – sztad we půłnocnyj Słowacyji, we Żylińskim kreju. Położony je we gyszichtowyj krajińe Liptůw.

Tajlům Ružomberoka je dźedźina Vlkolínec, we keryj stoji moc drzewjannych chałup.

We Ružomberoku dźałoł polityker a duchowny Andrej Hlinka (rodzony bůł we tajli Černova).
Taszyntuch

**Taszyntuch**, kajńikej tyż **sznuptechla** to je mały kůnsek płůtna lebo mjynkkigo papjůra, kery suży do uobćerańo ze smarkůw sznupy. Przilozły do popularnośći skirz używańo tabaki a ze anfanga bůły ino płůćynne a yndlowane. Taszyntuchy s papjůru wkludzůno we 1924 roku we Zjednoczůnych Sztatach.
Jaszczurki

**Jaszczurki** (Lacertilia, dowńij: Sauria) – grupa gadůw łuskonośnych we keryj je sztyroszłapowo abo besszłapowo gadźina lůndowo, majům mocne szczynki, ślypja dykńynte powjekůma. Je ich przez 4000 gatůnkůw, kere żyjům na wszyjskich kůntynyntach krům Antarktydy.
Szywołdzko gwara

**Szywołdzko gwara** (mjym: Schönwälder Mundart) – gwara gůrnoślůnskigo djalektu mjymjeckij godki, kerům posugiwała śe ludność Szywołdu.

## Linki zewnyntřne
*Schönwald - Die Leute, ihre Sprache und ihre Namen
Chojnůw

**Chojnůw** (śl-mjym. *Hayn* abo *Hayne*, pol. *Chojnów*, mjym. *Haynau*) – mjasto we dolnoślůnskim wojewůdztwje, na brzegu rzyki Skora.

Do 1945 mjouo mjano Haynau.

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta
Bjelsko gwara

**Bjelsko gwara** (gś: Beltzer Mundoart mjym: Bielitzer Mundart) – gwara gůrnoślůnskigo djalektu mjymjeckij godki, kerům posugiwała śe ludność Bjelsko-Bjołej.

## Linki zewnyntřne
* Gedichte in der Mundart der deutschen schlesisch-galizischen
Feria del Sol

**Feria del Sol** (znůmy tyż jako **Carnaval Taurino de America**) – kulturalny fajer we wynezuelskim mjeśće Mérida.

## Dźałalnośći
Fajer uodbywo śe kożdoroczńe we lutym. Prowadzonych je mocka kulturalnych fajerów i tyż handlowe wystawy, kůncerty, parady a wotůng na krůlowo wystawy, kero we szpańelskij godce mjanuje śe Reina del Sol.

## Gyszichta

Po postowjyńu aryny walk bykůw, pjere śe tam uůna gadźina, krům tygo rychtuje śe tam festiwale a wystawy. S anfanga planowano, aże wystawa powinna uodbywać śe we pjyrszych dńach grudźyńa skirz śwjynta Ńypokalanygo Poczyńćo. Targi uodbywoły sie wuůnczas bez dwa dńi - 9. a 10 grudńa.

Skirz grudńowych dyszczůw, zaczli fajrować we lutym. Pode mjanym Feria del Sol uod 1969 fajer uorganizowano we dńach 15, 16 a 17 lutygo. Uod tygo razu, tyn fajer je jednym ze nojważnijszych we Wynezueli a na śwjecie fajerem na kerym pjerům śe byki.

## Nezowe uodwołańa
* Feria del Sol
Szrama

**Szrama** (łać. *cicatrix*) we dermatologiji je to zmjana na skůrze, kero powstowo skirz uszkodzyńo właśćiwyj skůry a pomjyńyńu ji na włůkńisto łůnczno tkanka. Szrama może być przerostowo (wuůnczas kej je wjynkszo kej ubytek) abo zańikowo.
Bértiz-Arana

**Bértiz-Arana** – mjasto we Szpańije, we půłnocnyj tajli Nawarry, we kůmarce Alto Bidasoa. Mo 39,56&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2009 roku mjyszkało sam 645 ludźi.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Bértiz-Arana
Pichilemu

**Pichilemu** (we godce mapodungun je to *Mały Las*) – mjasto we Czile, we rygjůńe O'Higgins, stolica prowincyji Cardenal Caro. Je rozlygowane nad Pokojnym Uoceanem. Podug danych ze 2002 roka, mjyszkało sam 12 392 ludźi.

Mjasto bůło założůne 6 paźdźerńika 1845. Je znůme jako fest dobry plac do uprawjańo surfingu, ńyrzodko sům sam uorgańizowane zawody.
Szwedzko godka

**Szwedzko godka** (szw. *svenska*) je godka půłnocnogermańsko, kerům godo wele 8,5 mln. ludźi, nojwyncyj we Szwecyji a tajli Finlandyji (wybrzeże a Alandzke Wyspy). Je uůna wzajym do spokopjyńo ze norweskům a důńskům godkům. Do ji zapisywańo używo śe łaćińskigo abecadła ze trzema ekstra znakůma: *Å*, *Ä* a *Ö*. Gramatyka je, jakby porůwnać ze staronordyjskům godkům, uproszczůno. Zredukowano je fleksyjo, co dowo ji charakter godki analitycznyj.

## Bajszpil użyćo
Monzón

**Monzón** – szpańelske mjasto we rygjůńe Aragůńijo, we prowincyji Huesca, 60&nbsp;km na połedńe uod stolicy prowincyje. Je rozlygowane we środkowij tajli Szpańije, nad rzykům Cinca.

## Kamracke sztady
*  – Barcelůna, Szpańijo
*  - Muret, Francyjo
Sztudyntki

**Sztudyntki** (łać.: *Tagetes patula* L.) – gatůnek źelinůw ze familije astrowatych. Pochodźi ze Meksyku. Poradzům wyrůść na 60&nbsp;cm wysoko, a kwitnům aże do źimy.
Katyń

**Katyń** – wjeś we Rusyji, we smoleńskim uobwodźe nad Dńeprym. Mo ůng. 1700 mjyszkańcůw. Plac mordu przez 21 768 polskich uoficerůw na poźimku 1940 roku - katyńsko zbrodńa.

### Zobejzdrzij tyż
* Matko Bożo Katyńsko
* Mjednoje, Koźelsk, Starobjelsk, Charkůw, Smoleńsk
Liban

**Liban** (arab. لبنان *Lubnān*; الجمهوريّة اللبنانيّة *al-Jumhūrīyah al-Lubnānīyah*, Republika Libańsko) – państwo we zachodńij Azyji, na Bliskim Wschodźe, nad Strzůdźymnym Morzym. Grańica mo  ze Syryjům a Izraelym.

Ńypodległy uod 1943, we lotach 1975-1990 důmowo wojna muzułmůnůw ze krześćijanůma.

Noleży do UoNZ a Arabskij Ligi.
Marek Belka

**Marek Marian Belka** (rodz. 9 styczńa 1952 we Łodźi) – polski ekůnůmista a polityker. Dwa razy bůł wiceprymjerym, od 2 moja 2004 do 31 października 2005 prymjerym Polski, bůł tyż mińistrym finansůw. 10 czyrwca 2010 zostoł prezesym Narodowygu Banku Polski.
Liptovský Mikuláš

**Liptovský Mikuláš** (dowńi *Liptovský Svätý Mikuláš*, madź. *Liptószentmiklós*, mjym. *Sankt Nikolaus in der Liptau, Liptau-Sankt-Nikolaus*) – sztad we půłnocnyj Słowacyji, we Żylińskim kreju. Położony je we gyszichtowyj krajińe Liptůw.

Liptovský Mikuláš znůmy je kej uostrzodek gůrskij turystyki (wele mjasta leżům Tatry, Niżne Tatry a Choczańske Wjyrchy) a źimowych szportůw (narćarski uostrzodek *Jasná – Chopok*).
Krzest

**Krzest** – to je sakramynt praktykowany we mocce religijůw krześćijańskich. Udźelo śe uůnygo na uodpuszczyńe grzychůw. To rytuał, we kerym leje śe woda, abo śe toplo krzczůno perzůna. Krzest we wodźe to je sakramynt, kery uodradzo. Perzůna, kero uostała okrzczůno we wodźe a we Duchu Śwjyntym przijmuje krzest we mjańy Pana Jezusa Kristusa.

## Etymologijo słowa
Pochodzyńe ńy je blank jasne. Wywodzi śe uůne we ostatecznym rechnůngu uod mjana Kristusa (łać. *Christus*, grecke *Khristos* – od *khrein* – namaszczać).

## Zwyki
Na Gůrnym Ślůnsku skirz krztu familijo urzůndzo fajer, mjanowany *radośnik*.
Hůnduras

**Hůnduras** (*Hůnduras*, Republika Hondurasu; *República de Honduras*) – państwo we Strzodkowyj Americe, mjyndzy Karajibskim Morzym a Pokojnym Uoceanym (Zatoka Fonseca), do kupy mo 820&nbsp;km wybrzeżo. Hůnduras mo grańica na zachodźe ze Gwatymalům (dł. grańicy 256&nbsp;km), na połedńowym wschodźe ze Ńikaraguům (922&nbsp;km) a na połedńowym zachodźe ze Salwadůrym (342&nbsp;km). Do Hůndurasu przinależům tyż przybrzeżne wyspy, ze kerych nojsrogsze to Wyspy Bahia (*Islas de la Bahia*). Uod 1972 roku do Hondurasu przinoleżům Islas Santanilla.

Bezma 90% mjyszkańcůw hůndurasu to Metysy, 6,7% Indjanery, 2,1% Negry a 1,3% bjołe. 24% ludźi sam je analfabetůma.
Smoleńsk

**Smoleńsk** (rus.: *Смоленск*) – mjasto we Rusyji, stolica smoleńskigo uobwodu, rozlygowane nade rzykům Dńepr. Bez Smolyńsk idźe banowo sztreka Warszawa - Moskwa.

Pjyrsze spůmńyńe we szkryflanych zdrzůdłach je ze 863 roka, bůł to wuůnczas uostrzodek plymjeńo Krywiczůw. Uod 882 bůł tajlům Kijowskij Rusyje. Uod XII stolećo stolica Smoleńskigo Kśůnżyństwa.
Flegera

**Flegera** to je fach, kery wykonujům zauobycz baby, a kery polego na uodebrańu porodu. Dowńij flegery przijmowały porůd we chałpach, terozki majům uůne robota we lazarytach a y ino przijmujům porůd, a tyż uopjekujům śe babůma we ćůnży, kerujům uůne na badańa a zajmujům śe tyż noworodkůma.
Jeżowe

**Jeżowe** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we niżańskim kryśe, śedźiba gminu Jeżowe. Je rozlygowane wele krajowyj cesty nr 19 a wojewůdzkij cesty nr 861.
Samobůjczy tor

**Samobůjczy tor** we fusbalu a ńykerych inkszych szportach je to take zagrańe, po kerym przećiwny manszaft dostowo tora abo půnkty. Ntp. je to strzał do swojygo tora, luftńyńće śe przi wybijańu bala, po kerym wleći uůn do swojygo tora, uodbiće śe bez cufal bala uod szpilera, po kerym bal wlatuje do tora, ńyudane podańe po kerym tormůn ńy chyći bali atp.
Melbourne

**Melbourne** – druge podug wjelośći ludźi mjasto we Australiji, stolica sztatu Wiktoryjo. Założůne 1835, mjejske prawa uod 1847. We rokach 1901 - 1927 bůło stolicům Australiji.

Sroge cyntrům handlu a industryje, morsko hawyna, pora ůńiwersytetůw. Mo sam śedźiba 9 (ze 16.) klubůw Australian Football League - ligi australijskigo futbolu, uodbywo śe jeden ze sztyrech turńejůw Wjelgigo Szlyma - Australian Open, Grand Prix Australii 1 Formuły a wyśćigi kůńůw Melbourne Cup. We 1956 roku bůły sam Letńe Uolimpijske Igrziska.
Fyrzicha

**Fyrzicha** (łać. *Persica*) to je mjano poru gatůnkůw źelinůw, kere zauobycz we taksůnůmiji rachuje śe do rodzaju *Prunus*. Sům to uowocowe strůmy (rzodźij: krze). Jeich uowoce sům zjodliwe a majům mocka soku. na Ślůnsku je uprowjano ajnfachowo fyrzicha (*Persica vulgaris Mill.*).
Szczawno

**Szczawno** (pol. *Szczawno-Zdrój*, mjym. *Bad Salzbrunn*, śl-niem. *Salzburn*) – miasto we dolnoślōnskim wojewōdztwie, we wałbrziskim krysie. Podug danych ze 2007. roka, miyszkało sam 5 586 ludzi.

### Rodzyni we Szczawnie
*Gerhart Hauptmann - laureat Noblowyj nadgrody ze literatury we 1912. roku

### Necowe ôdwołania

* Neczajta miasta
Gebergsschläsch

**Gebergsschläsch** ślůnskij mjymjeckij godki (mjym: *Gebirgsschlesisch*, śl-mjym.: *Gebergsschläscher Dialekt*) je używany we Sudetach (krům kłodzkigo krysu) a tyż we ynklawach půłnocnych Czech.

Gebergsschläsch doła kupa ausdrukůw a gramatycznych sztrukturůw do gůrnoślůnskij godki.

We rzeczowńikach a czasowńikach tygo djalektu sům przemjyńůne "en" na "a", lb: Kirschen - Kerscha, essen - assa, a sylaba zdrobńojůnco "lein" we reszće ślůnska "el" zmjyńo śe sam na "la", kej lb.: Bäumchen (Bäumlein) – Beemla, Töpfchen - Tippla

### Autory kśůnżek we Gebergsschläsch
*Engelbert Adam (1850–1919)
*Gerhart Hauptmann (1862–1946)
*Viktor Heeger (1858–1935)
*Karl Klings (1867–1940)
*Josef Lowag (1849–1911)
*Ernst Schenke (1896–1982)
*Daniel Stoppe (1697–1747)
*Karl Heinrich Tschampel
*Hermann Bauch (Sträselkucha/Streuselkuchen)

### Badńij tyż
*Ślůnsko godka

### Necowe uodwołańa
*Gedichte in schlesischer Gebirgsmundart:
*Gebirgsschlesisch - eine vergessene Mundart
*RIESENGEBIRGLER MUNDART
*Woltner Mundart
Straszydle

**Straszydle** – wjeś we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we rzeszowskim kryśe, we gmińe Lubenia.
Vuvuzela

**Vuvuzela** to je zorta trůmby używanyj uod kibicůw fusbalu we Africe. Je ś ńij fest sroge larmo (122-131 dB). Vuvuzele sům uobyczńe używane na Mistrzostwach Śwjata we Fusbalu we RPA.
Reprezentacyjo Ślůnska we fusbalu

**Reprezentacyjo [[ślůnsk]]o we fusbalu** – ńyformalny manszaft fusbalowy, we kerym szpilujům fusbaloki s wojewůdztwa ślůnskigo, ńy noleżi do FIFA ńi UEFA. Ńy bjere udźołů we uoficjalnych turńejach. Na uostatku szpilali ze Polokůma (1:1, Stadjůn Ruchu we Chorzowje, 9 grudńa 2006).
UEFA

**UEFA** (ang. *Union of European Football Associations*, śl. Uńijo Ojropejskich Fusbalowych Zwjůnzkůw) – uńijo fusbalowych zwjůnzkůw ze Ojropy założůno 15 czyrwca 1954 we Basel, kero kupluje krejowe fusbalowe zwjůnzki. Terozki przinoleżům do ńij 53 krajowe zwjůnzki. UEFA uorgańizuje Mistrzostwa Ojropy we Fusbalu a mjyndzynarodowe rozgrywki klubůw kej Liga Majstrůw. Przinoleży do FIFA.

## Prezydenty UEFA
#  Ebbe Schwartz (1954-1962)
#  Gustav Wiederkehr (1962-1972)
#  Artemio Franchi (1972-1983)
#  Jacques Georges (1983-1990)
#  Lennart Johansson (1990-2007)
#  Michel Platini (uod 2007)

## Zobejzdrzij tyż
* FIFA

## Necowe uodwołańa
* Neczajta UEFA
Gmin Tworůg

**Gmin Tworůg** – wjejski gmin we ślůnskim wojewůdztwje, we tarnogůrskim kryśe. Mo 124,92&nbsp;km² wjyrchu a podug danych ze 2004 roku mjoł 8157 mjyszkańcůw.

## Szołtystwa
* Boruszowjec
* Brynek
* Hanusek
* Koty
* Mikołuszka
* Nowo Wjeś Tworosko
* Połům
* Świńowicy
* Tworůg
* Wojska

## Necowe uodwoańa
* Neczajta gminu
Słowjany

**Słowjany** – to je cołko ludność kero używo słowjańskich godek. Uůne půmjyszkujům strzodkowo a půłnocno Ojropa a půłnocno tajla Azyji, na inkszych kůntynyntach je tyż uůnych djaspora.

## Zobejzdrzij tyż
* Słowjańske godki
Alfons Zgrzebniok

**Alfons Zgrzebniok**, przemjanek "Rakoczy" rodz. 16 śyrpńa 1891 we Dziergowicach, um. 31 styczńa 1937 we Marcinkowicach k. Nowego Sůncza) – polski absztimůngowy dźałocz, dowůdca ślůnskich powstańůw.

Uod styczńa 1919 bůł wożnym dźałoczem POWGŚ. Uod  śyrpńa 1919 zostoł komyndantym tyj uorganizacyji. Bůł jednym ze dowůdcůw we I i II Ślůnskim powstańu. We III powstańu bůł szefym uoddziału personalnygo *Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych*.

We 1923 roku założůł Zwjůnzek Ślůnskich Powstańcůw. Oud 1931 wicewojewoda bjałostocki. Umrził we 1937 roku. Pochowano uůnygo we Rybńiku.

## Bibliografijo
* Zgrzebniok Alfons [we:] Internetowa encyklopedia PWN (we polskij godce)
* Alfons Zgrzebniok [we:] Strzelecki Portal Informacyjny (we polskij godce)
Dorota Rabczewska

**Dorota Aqualiteja Rabczewska ("Doda")** (rodz. 15 lutygo 1984 we Ćechanowje) – polsko pjosynkorka, kero śpjywo muzyka ze zorty pop i rok.

## Dyskografijo
#### Virgin Band
* 2002 Virgin
* 2004 Bimbo
* 2005 Ficca
* 2016 Choni
#### Solo
* 2007 Diamond Bitch
* 2011 The Seven Temptations
* 2019 Dorota
* 2022 Aquaria

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta Dody
Ćaplyta

**Ćaplyta** to je zawjyśina źymje a půłu we wodźe, powstowo ntp. po dyszczu na grůntowyj ceśće abo przi wysychańu kałużůw. Mo tyż użytkowe zastosowańa - ide ja spotrzebować do stowjańo chałpůw (sům take we ńykerych arabskich krejach) abo lo szpasu, ntp. sům uorgańizowane walki we ćaplyće.
Algirdas Brazauskas

**Algirdas Brazauskas** (rodz. 22 wrześńa 1932 we Rokiškis, um. 26 czyrwca 2010 we Wilńe) – litewski polityker, za SSSR bůł kůmůńistycznym dźołaczym, we lotach 1993–1998 bůł prezydyntym Litwy a we lotach 2001–2006 uůnyj prymjerym.
Mrowcowate

**Mrowcowate**, **mrowce** (łać. *Formicidae*) – familijo uowadůw ze raji błonůwkůw, podraji *Apocrita*. Fest uobyczne, idźe je trefić pod bezma kożdům geograficznům szyrzkům. Je ich ůng. 12 tyś. gatůnkůw.

Mrowce majům samce, samice a tyż robotńice - samice uo ńyrozwińyntych płećowych narzůndach. Robotńice idźe uodrůżnić skirz tygo co ńy majům krzidłůw. Sům uůne zuorgańizowane we społecznośći we kerych kożdyn mo przidźelono rola a zadańa. Samce majům ino zapłodńić krůlowo a ńyskorzi ginům. Krůlowo skłodo jajca ze kerych lyngnům śe mode mrowce. Robotńice stowjajům gńozdo mjanowane mrowiskem, zbjyrajům futer a brůńům gńozda uod wrogůw.

Futer mrowcůw je roztomajty, ńykere gatůnki sům źelinożerne, inksze wszyjskożerne. Ńykere, ntp. ze zorty atta we Połedńowyj Americe uprowjajům we swojich mrowiskach grziby na futer.

Wszyjske majům jadowy gruczoł a jeich jod mo we śa mrowcowy kwos.
Christian Wulff

**Christian Wulff** (rodz. 19 czyrwca 1959 we Osnabrück) – mjymjecki polityker a prawńik, dźołocz CDU. We latach 2003–2010 bůł prymjerym Dolnyj Saksůńiji, uod 30 czyrwca 2010 do 17 lutego 2012 bůł prezydyntym Mjymcůw.
Osnabrück

**Osnabrück** (dolnosaksůńsko godka: *Ossenbrügge*) – mjasto we Mjymcach, we landźe Dolno Saksůńijo, je to mjasto na prawach krysu a śedźiba źymskigo krysu.

Uosada powstoła sam we VIII stoleću, uod 803 biskupstwo, we 1147 wzmjanowane jako mjasto. We XVI stoleću bůły sam ńyroz procesy uo czary.
Broumov

**Broumov** (mjym. *Braunau*) – sztad we půłnocnyj tajli Czeskij Republiki, we hradeckim kreju.

We mjeśće je klasztůr a nojstarszy drzewjanny kośćůł we Czechach. We cyntrům Broumova je moc zabytkůw.
Dětmarovice

**Dětmarovice** (, ) je ślůnsko wjeś a gmina we Czeskij Republice. Dětmarovice majům 3934 mjyszkańcůw.

## Uobocz tyż
* Czeski Ślůnsk

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta mjasta Dětmarovice
Karwino

**Karwino** (czes. ''Karviná', , ) je gůrnoślůnske mjasto we Czeskij Republice. Uostrzodek industryje.

## Uobocz tyż
* Czeski Ślůnsk
Uorłowo

**Uorłowo** (, ), () je gůrnoślůnske mjasto we Czeskij Republice. Uorłowo mo 35 000 mjyszkańcůw.

## Uobocz tyż
* Czeski Ślůnsk

## Necowe uodwołańa
* Uoficjalno neczajta Uorłowyj
Ciga

**Ciga**, **důmowo ciga**, ńykej tyż **koza** (łać.: *Capra hircus*) to je cyckocz ze familije kryntorogich, udůmowjůno ůng. 9 tyś. lot tymu zorta dźikij cigi. Trzimano lo mlyka a mjynsa, je ńyutropno do chowu.
Szpiny

**Szpiny** to je nojliczńejszo raja ze grůmady *[[Arachnida]]*, mo uůna przez 40 tyś. gatůnkůw potajlowanych na 2 podraje a 106 familijůw. Szpiny żyjům na lůńdźe a majům uod 0,5&nbsp;mm do 12&nbsp;cm ćoła, rozstaw szłapůw poradźi dolyźć do 32&nbsp;cm. Uobyczńe samice sům srogsze kej samce. Bezma wszyjske gatůnki szpinůw majům jad, nale ino uod 3% ś ńich moge uůn być szkodliwy do czowjeka.

Sům drapjeżńikůma. Szpiny poradzům tkać łowne nece, we kere chytajům furgajůnce uowady coby je zeżryć. Ńić uod takigo neca jest fest wytrzimało a elastyczno, idźe ja bez rozerwańo rozćůngnůńć na aże 40%.
Komjaki

**Komjaki**, ńykej *Komi-Zyrjany* to nacyjo ze ugrofińskij grupy, kero żyje we Republice Komi we Rusyji, a tyż na Kolskim půłwyspje a we zachodńij Syberyji. Je uo to zwada, aże Komjaki prawe a Komi-Permjaki je to jedno nacyja abo dwje, kej uůnych rachować do kupy je ich 418 tyś., we tym 293 tyś. Komjakůw prawych. Komjaki godajům we godce komi, roz za kedy tyż we ruskij godce. Uůnych religijo je prawosławje, nale majům we swoji duchowośći tyż elementy kultu przirody. Uod XIV-XV stolećo krej Komjakůw wlazuje we skłod Rusyji.
Chorwacko godka

**Chorwacko godka** (hr: *hrvatski jezik*) – słowjańsko godka, nojbarzi podano na bośńacko a serbsko godka a ńyskorzi na czornogůrsko godka. Przinoleży do familije indoojropejskych godkůw. Chorwacko literatura pojawjo śe we XIII stoleću, atoli pjyrsze szrajbůnki idźe uobejzdrzeć już we XI stoleću.
 
Po chorwacku godo ůngyfer 7 milijůnůw ludźi, we Chorwacyji mo status urzyndowyj godki. 
* ISO 639-1 : hr
* ISO 639-2 : hrv/scr
* ISO 639-3 : hrv


Image:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Image:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Image:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Image:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Image:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Image:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Image:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Image:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Image:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Image:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Image:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Image:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Image:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Image:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Image:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Image:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Image:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Image:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Image:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Image:Latin alphabet Njnj.png|(**enj**)
Image:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Image:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Image:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Image:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Image:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Image:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Image:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Image:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Image:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Image:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Image:Latin alphabet i+e.svg|(*i(j)e*)
Image:Latin alphabet r+r.svg|(*ŕ*)


### Necowe uodwołańa
* Insztytut chorwackij godki 
* Akadymijo chorwackij godki
OneRepublic

**OneRepublic** to je amerikańsko pop rokowo muzyczno skupina założůno we 2006 roku we Colorado Springs we sztaće Kolorado, uod Ryana Teddera. Ńyskorzi muzyki ze OneRepublic przekludźili śe do Los Angeles. Skupina wypromowała śe we Internecu, we serwiśe MySpace.

### Skłod skupiny
* **[[Ryan Tedder]]** – śpjyw, gitara, pjańino
* **[[Zach Filkins]]** – gitara
* **[[Eddie Fisher]]** – szlagcojg
* **[[Brent Kutzle]]** – basowo gitara
* **[[Drew Brown]]** – gitara

### Dyskografijo
* 2007: *[[Dreaming Out Loud]]*
* 2009: *[[Waking Up]]*

### Necowe uodwołańa
* Neczajta skupiny
* OneRepublic na MySpace
Maria Kaczyńska

**Maria Helena Kaczyńska** (rodz. 21 śyrpńa 1942 abo 1943 we Machowje (terozki Bjołoruś), um. 10 kwjetńa 2010 wele Smoleńska we katasztrofje polskigo prezydynckigo fligra wele Smoleńska) – żůna Prezydynta Rzeczypospolityj Polskij Lecha Kaczyńskigo, ze fachu ekůnůmistka.
Said Belqola

**Said Belqola** (arab. **سعيد بلقولة‎**. rodz. 30 śyrpńa 1956 we Tiflet, um. 15 czyrwca 2002) – fusbalowy syńdźa ze Maroka, znůmy skirz tego, co bůł pjyrszym syńdźom ze Afriki kery syndźowoł finoł mistrzostw Śwjata we Fusbalu (we 1998 roku, szpil Brazylijo-Francyjo). Mjyndzynarodowo karjera jako syńdźa zaczůn we 1993 roku.

### Necowe uodwoańa
* Said Belquola we weltfussbal.de
Samoa

**Samoa** – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe, we zachodńij tajli Wyspůw Samoa (wschodńo jejich tajla je zajynto uod Amerikańskigo Samoa). Do 1997 roku bůło mjanowane **Zachodńe Samoa**.
Mick Jagger

**Mick Jagger**, po prowdźe: **Sir Michael Philip Jagger** (rodz. 1943 we Dartford) – to je wokalista skupiny Rolling Sotnes kero wykonuje pjosynki ze zortu rok.

### Dyskůgrafijo
* *She's the Boss* (1985)
* *Primitive Cool* (1987)
* *Wandering Spirit* (1993)
* *Goddess in the Doorway* (2001)
* *The Very Best of Mick Jagger* (2008)
Wojciech Jaruzelski

**Wojciech Jaruzelski** (rodz. 6 lipca 1923 we Kurowie, um. 25 moja 2014 we Warszawje) – polski polityker, wojskowy, mjoł stopjyń jenerała. Posoł na Sejm PRL (1961–1989), prymjer PRL (1981–1985), I sekretorz KC PZPR (1981–1989), przewodńiczůncy Rady Państwa (1985–1989), prezydynt PRL, a ńyskorzi RP (1989–1990). Znůmy skirz tygo co wkludźůł wojynny stan, kej bůł gowům Wojskowyj Rady Uocalyńo Narodowygo.
Vanuatu

**Republika Vanuatu** (bislama: Ripablik blong Vanuatu) – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe. Je rozlygowane na 83 wyspach Nowych Hebrydůw, s kerych 65 je půmjyszkiwanych.  Gospodarka sam je uoparto na bauerstwje a turystyce.

## Necowe uodwołańa
* Neczajta rzůndu Vanuatu
Kiribati

**Kiribati** – państwo we Uoceańiji, na Pokojnym Uoceańe. We jygo skłod wlazujům 33 koralowe wyspy, porozćepywane na 3800&nbsp;km wele růwńika. 21 ś ńich je půmjyszkiwanych.
Francesco Cossiga

**Francesco Cossiga** (rodz. 26 lipca 1928 we Sassari, um. 17 śyrpńa 2010 we Rzimje) – italski polityker ze Krześćijańskij Demokracyji. Bůł prymjerym Italiji we lotach 1979-1980 a prezydyntym we lotach 1985-1992.
Plaskato Źymja

**Plaskato Źymja** to bůło forsztelowańy uo Źymji jako uo płaszczyźńe lebo plaskatym dysku. We ńykerych forsztelowańach uůnyj zorty Źymja pływoła po Wszechuoceańe, lebo bůła postawjůno na puklu żůłwja abo inkszyj gadźiny. We inkszych ze wjyrchu bůła dekńynto bez Ńebo, a uod spodku bez pjekło.

Forsztelowańy uo Źymji jako uo kugli lebo sferze mjoło anfang  we starożytnyj Grecyji we VI stoleću p.n.e. Forsztelowańy uo plaskatyj Źymji bůło uobyczne lo wszyjskich kulturůw ńim prziszły do jakigo poźůmu we nauce. We Chinach do XVII stolećo forsztelowano śe aże Źymja je plaskato.

Terozki fůnguje czelodka Flat Earth Society (*Towarzistwo Plaskatyj Źymji*), założůno we 1956 roku, nale już jino jako neczajta.

### Necowe uodwoańa
* Mit uo plaskatyj Źymji (we angelskij godce)
Uobszory

**Uobszory** (, ) – dźelńica Radlina we ślůnskim wojewůdztwje, we władzisowskim kryśe. Pjyrwyj bůł to folwerk do kerygo noleżoło pora zagrodńikůw sużebnych. We roku 1696 ponem dźedźicym folwerku bůł Fridrich von Rousetz. We 1797 hrabina von Dyhr założůła kolůńijo do uośmiu kolůńistów s anfanga mjanowano Romanshof.
Brno

**Brno** (mjym. *Brünn*, łać. *Bruna*) – mjasto we Czeskij Republice, stolica połedńowomorawskigo kreju a historyczno stolica Morawy. Druge podug wjelośći ludźi mjasto we Czeskij Republice. Je srogim uostrzodkym kulturalnym, naukowym a industryje (m. in. werk Zbrojovka a bauerske ćůngńiki Zetor). Mjejske prawa mo uod 1243 roka.

## Kamracke sztaty
*  Dallas, USA
*  Kowno, Litwa  
*  Leeds, Yngland 
*  Lajpcik, Mjymcy 
*  Poznańy, Polsko   
*  Rennes, Francyjo  
*  Sankt Pölten, Austrijo 
*  Stuttgart, Mjymcy 
*  Utrecht, Ńiderlandy   
*  Wjedyń, Austrijo  
*  Woroneż, Rusyjo
*  Odense, Dańijo
*  Płowdiw, Bułgaryjo
Ryn (mjasto)

**Ryn** (mjym. *Rhein*, prus. *Rins*) – mjasto we Polsce, we warmińsko-mazurskim wojewůdztwje, we giżyckim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Ryn. Podug danych ze 2009 roka, mjoło 2992 mjyszkańcůw. Mjejske prawa mo uod 1723 roka.
Atejizm

**Atejizm** – systyma poglůndůw kero uodćepuje furt wjara we istńyńe Boga a bogůw, je przećiwno do dejizmu. Pjyrsze perzůny, kere same śa mjanowoły *atejistůma*, bůły we XVIII stoleću, dowńij uůnego mjana używano lo perzůnůw kere ńy bůły do zgody ze panujůncům religijům. Terozki za atejistůw podowo śe 2,3% ludźi na śwjeće.
Titek

**Titek** to je tajla pojazdu kero je używano do robjyńo larma ze cwekym coby inksze używocze cesty doły na nos pozůr. Dowńij bůła to ńywjelgo trůmbka lebo růg ze gůminowům gruszkům ze zadku, keryj śćiśńyńce dowało klang. Terozki je to uobyczńe załůnczano uod elektryki syryna. Podug drogowygo prawa, titek mo mjeć klang cołki czas jednaki, klang uo půmjyńanym tůńe je zarezerwowany lo policyje, fojerwery, retůngowych służbůw atp. Koła ńy majům titkůw ino dzwůnki.
Katalōńskŏ gŏdka

**Katalōńskŏ gŏdka** (włŏsne miano *el català*) to je rōmańskŏ gŏdka ze zachodnij skupiny, je gŏdkōm amtowōm we autōnōmicznyj spōlnocie Katalōnije, Walyncyji i Balearach a tyż państwie Andora. Katalōńskŏ gŏdka mŏ 9 milijōnōw używŏczōw z czego wiynkszość zamiyszkuje Katalōnijõ. Terytoryja kaj dōminuje katalōńskŏ gŏdka mianuje sie niykej „Krejami Katalōńskimi" (kat. *Països Catalans).* 

Ônyj kod ISO 639-1 je ca.

## Necowe ôdwołania
* Wikipedyjŏ we katalōńskij gŏdce
Jurij Łużkow

**Jurij Łużkow** (rus.: *Ю́рий Миха́йлович Лужко́в*, rodz. 21 wrześńa 1936 we Moskwje) – ruski polityker, mer Moskwy we lotach 1992-2010. Noleży do partyji Jedna Rusyja. We wrześyńu 2010 uodwołany ze stanowiska mera Moskwy.
Nowo Ruda

**Nowo Ruda** (śl-mjym. *Noiroode* abo *Neiroode*, pol. *Nowa Ruda*, mjym. *Neurode*) to je mjasto we Polsce, we dolnoślůnskim wojewůdztwje, śedźiba mjejskij a wjejskij gminy Nowo Ruda.
Ryn (rzyka)

**Ryn** (fr. *Rhin*, mjym. *Rhein*, ńid. *Rijn*) – rzyka we Ojropje, na 1233&nbsp;km dugo. Zdrzůdło mo we Szwajcarskich Alpach a uchodźi ku Půłnocnymu Morzu. Płyńy bez Austrijo, Liechtenstein, Szwajcaryjo, Mjymcy, Francyjo a Ńiderlandy.
Emmon Bach

**Emmon Bach** (rodzůny we  1929 we Japůńiji) je hamerikańskim lingiwstům. Je profesorym na pynzyji na wydźale godkoznawstwa na University of Massachusetts Amherst. Terozki pomjyszkuje we Lůndyńe.

Interesuje śe składńům, fůnologijům, godkůma Brytyjskij Kolůmbije (nojbarzi Haisla), problymami czasůw a aspektůw we symantyce, a morfologijům we polisyntetycznych godkach.

Jigo baba, Wynn Chao tyż je lingwistkům. Wykłado uůna na SOAS.

## Ńykere publikacyje:
**An Introduction to Transformational Grammars* (1964) New York: Holt, Rinehart and Winston. 
**Syntactic Theory* (1974) New York: Holt, Rinehart and Winston. 
**Informal Lectures on Formal Semantics* (1989) Albany: SUNY Press.

## Necowe uodwołańa
* Neczajta E. Bacha na zajće University of Massachusetts
Regimin

**Regimin** – wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we ćechanowskim kryśe, śedźiba gminu Regimin.
Byzuch

**Byzuch** – ślůnski film, kery reżiserowoł Eugeniusz Kluczniok. Mjoł prymjera 28 wrześńo 2008. Je to kůmedyjo. Uozprawjo uůn uo przijeździe Ślůnzoka (cuzamyn ze mjymjeckim kamratym) ze terynůw Mjymcůw do swojij familije a wśi ze keryj je do Gůrnego Ślůnska na titelowy byzuch.
Brwice

**Brwice** – wjeś we Polsce, we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we gryfińskim kryśe, we gmińe Chojna.
Hawaje

**Hawaje** (ang. *Hawaii*, haw. *Hawaiʻi*) – sztat we USA rozlygowany na Pokojnym Uoceańe, kery uobejmuje 137 wyspůw ze archipelagu Hawaje (we tym 8 půmjyszkiwanych: Hawaii, Oahu, Kauai, Molokai, Lanai, Maui, Niihau a Kahoolawe). Ńy mo uůn ńijakigo kuplůngu ze głůwnům tajlům USA, kero je rozlygowano na kůntynyńće.

Wyspy Hawajůw sům gůrzyste a je na ich mocka wulkůnůw.

Rdzynno, polinezyjsko ludność Hawajůw to je ino 6,6% ludźi, nojwjyncyj je sam imigrantůw ze Azyji a jejich potomkůw.

Lo Ojropejczykůw uoddykńůne uod Jamesa Cooka we 1788 roku, we 1898 anektowane bez USA, uod 1959 majům status sztatu.
Śyrotki

**Śyrotki** (łać. *Viola ×wittrockiana* Gams) to je gatůnek dwurocznyj źeliny ze familije *[[Violaceae]]*. Je to krojcok trzech dźiwokich gatůnkůw: trzifarbowyj śyrotki, żůłtyj śyrotki a alpejskij śyrotki. Je do 25&nbsp;cm wysoki. Je uobyczńe uprowjany na uozdoba, ńykej roz za kedy przełaźi do dźiwokigo żywobyćo (efemerofit).
Lista Przebojów Programu Trzeciego

**Lista Przebojów Programu Trzeciego** (ślůnske tumaczyńe: *Lista Szlagrůw Trzecigo Programa*) – lista szlagrůw, kero fůnguje uod 24 kwjetńa 1982 a je nadawano we Trzećim Programje Polskigo Radyja. Uod anfanga bůła prowadzůno uod Marka Niedźwieckigo, ze pauzůma we kerych prowadźůł ja Piotr Baron. Je ymitowano roz na tydźyń, s anfanga we sobota wjeczůr, uod wrześńa 1990 we pjůntek wjeczůr. Na 29 paźdźerńika 2010 mjoła 1500 wydańůw.

### Necowe uodwołańa
* Neczajta Listy Przebojów Programu Trzeciego
Abraham Van Helsing

**Abraham Van Helsing** je wynukwjůno perzůna, kero pokozuje śe ńy, kej je to ńykej felerńe podowane, we růmańe Brama Strokera "*[[Drakula]]*", nale dźepjyro we uůnygo filmowych adaptacyjach a tyż we kůmiksach Marvela. Je to Holynder a ze fachu antropolog, kery mo za cweka wojowańy ze wůmpjyrzůma. Ńykej mo půmjyńůne pjyrsze mjano na Gabriel. Pjyrszy roz pokozany je we filmje ze 1931 roka.

### Necowe uodwołańa
* Abraham Van Helsing we baźe Imdb
Blinker

**Blinker** je tajla autoka lebo inkszygo pojazdu, kerům śe dowo znać uo zamjyrzyńu půmjyńyńa kerunku jazdy lebo pasa ruchu. Uobyczńe je to byrna dekńůno bez pomarańczowy abo żůłty kůnsek plastika (we USA czyrwjůny). Blinkery sům zastyrczůne po dwa na przodku a zadku, ńykej tyż ze uobu bokůw na szucblechach, a idźe je tyż trefić zastyrczůne pode zdzrzadołkůma. Blinkery kere můmy terozki zaczli rychtować we 1951 roku, jedne ze pjyrszych mjoły je Fordy Taunusy. Dowńij uo půmjyńyńu kerunku dowało śe znać rynkůma lebo bez mechańiczne ramje.
Vaya Con Dios

**Vaya Con Dios** (co idźe tuplikować *Idź s Půnbůczkem*) je belgijsko muzyczno skupina założůno we 1986 roku uod Dani Klein, Dirka Schoufsa, a Willy'ego Lambregta (za kerygo ńyskorzi prziszoł Jean-Michel Gielen). Znůmy skirz szlagrůw: *Don't Cry for Louie*, *Nah neh nah*, *Puerto Rico*, *What's A Man without a Woman*, *Time Flies*, *Heading for a Fall* a tyż *Don't Break My Heart*.

## Dyskografijo
### Albůmy
* 1988 *Vaya Con Dios*
* 1990 *Nah Neh Nah*
* 1990 *Night Owls*
* 1992 *Time Flies*
* 1995 *Roots and Wings*
* 1996 *The Best of*
* 1998 *What's a Woman*
* 2005 *The Promise* 
* 2006 *The Ultimate Collection*
* 2009 *Comme on est venu...*

## Necowe uodwołańa
* Neczajta skupiny
Wiktor Czernomyrdin

**Wiktor Stjepanowicz Czernomyrdin** (rus. *Ви́ктор Степа́нович Черномы́рдин* (rodz. 9 kwjetńa 1938 - um. 3 listopada 2010 we Moskwje) bůł ruski polityker, prymjer Rusyje we rokach 1992-1998 a 1998. Należoł do partyje Nasz Dům - Rysyjo, keryj uod 1995 bůł sprowcům. Ze fachu bůł dochtorym techńicznych naukůw. We 1993 Boris Jelcyn mjanowoł uůnego wiceprezydentym Rusyje, nale ńyskorzi uůne stanowisko bůło zlikwidowano.
Barbados

**Barbados** – państwo we Małych Antylach rozlygowane na wyspje uo jednakim mjańe.

Je sam tropikalno klima. Wyspa mo budowa wapjynno, czym uodrůżńo śe uod inkszych wyspůw we Małych Antylach, kere sům wulkůńiczne. Nojsrogszy wjyrch na ńij mo 340 m n.p.m.

Downo brytyjsko kolůńijo, uosadńictwo ojropejske uod 1627, ńypodległy uod 1966.

Terozki gospodarka je sam uoparto na turystyce (dowńij na produkcji trzćinowygo cukru).

Kole 90% ludźi to Negry, 3% Metysy a 3% bjołe. 2/3 mjyszkańcůw je protestantůma.
Rōuza

**Rōuza** (łać. *Rosa*) je blumōm ze familiji rōuzowatych. Je znōne 150-200 jejich gatōnkōw kere lezie trefić na pōłnocnyj pōłkugli. Je to kolcato krza, niykere gatōnki sōm pnōnce, inksze sztajfne do wiyrchu. Rōuzy majōm moc roztōmajtych farb, kej biołe a rōżowe, nale bez ajnfach, sōm ône czyrwōne.