open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cug

**Cug** – skupina transzportowych uobjektůw (cestowy, banowy, bankowy, wodny, metra, kosmiczny itp.); skupinowy cug - zestawjůny s uobjektůma przirychtowanych do wyłůncznyj roboty we skupińy (poszczygůlne człůny majům roztomajte fůnkcyje): banowo skupina trakcyjno (jydnostka cugowo)- wyposażůno we swůj napynd a sygnalizacyjo, skupina maszyn do uobsugi techńicznyj banowych glajzůw (usuwańy chwastůw, śńyga), naprawy, śodłowy ćůngńik s naczepům. Słowo cug fůnguje tyż kej przejazd (kurs) pojydynczygo banowygo pojazdu abo jejich skupiny podug rozkłodu jozdy. Roz na kedy cugowi dowone je mjano - głůwńy do stale kursujůncych pasażerskych cugůw, rzadźij towarowych cugůw.

## Zobocz tyż
* Bana
Bana

**Bana** – zorta transzportu lůndowygo uo sztraśe wytyczůnyj glajzům banowům abo linům, kerům poruszajům śe cugi abo pojydyncze wagůny/kabiny. Bano je zortům transzportu sztywnoglajzowygo, tzn. jeji pojazdy mogům poruszać śe ino przirychtowanym lo danyj technologiji torym.

W szerokym znoczyńu mjano "bana" uobjymuje cołko infrastruktura – lińy banowe, stacyje (banhofy, przistanki), zaplecze techńiczne; tabor banowy – pojazdy a instytucyje banowe – przewoźńikůw banowych, admińistratorůw infrastruktury (zarzůndy banowe). Potoczńy mjano to może śe uodnośić do kożdygo s uůnych elymyntůw, szczygůlńy lińi banowyj abo firmy banowyj.

Nojszerzij rozpowszychńůno we krajach rozwińyntych je bano na torze dwůglajzowym (bano kůnwyncjůnalno), zwykle uo przeświće 1435&nbsp;mm, mjanowano tyż normalnotorowům. Bano kůnwyncjůnalno uo napyńdźe mechańicznym rozwijoła śe uod II ćwjerći XIX wjeka a je to forma transzportu, kerej rozwůj poprzedźiu upowszychńyńy śe wszyjskych inkszych mechańicznych środkůw transzportu.
#### Zobocz tyż
* Cug
Dżahilijja

**Dżahilijja** (ar. جاهلية) – we islamje mjano uokresu przed przijyńćym bez Arabůw nauczańo Mahůmeta a wjary we Allaha. Mjano te przekłodo śe dosłowńy jako *czas ńyśwjadůmośći* abo *czas ćymnoty*.
Mozambik

**Mozambik** (port. *Moçambique*, Republika Mozambiku *República de Moçambique*) – państwo pouožůne we pouedńowo-wschodńij Africe. Grańičy s RPA, Suazi, Tanzańjům, Malawi, Zimbabwe a Zambijům. Uod wschodu oblywo go Uocean Indyjski.

Bez pora wjekůw kolůńja portůgalsko, we 1975 uzyskou ńypodlygość.
Pablo Picasso

**Pablo Picasso**, couke mjano: **Pablo Diego Jose Francisco de Paula Juan Nepomuceno Maria de los Remedios Cipriano de la Santisma Trinidad Ruiz Picasso** – (ur. 25 paźdźerńika 1881 we Maladze we Hišpańije, um. 8 kwjetńa 1973 we Mougins we Francyje) – uznowany jydnym s nojšumńejšych artystůw XX wjeka. Bůu přede wšyjskym malyřym, nale zajmowou śe tyž řeźbům, grafikům a cyramikům. Picasso a Georges Braque byli twůrcůma štrůmunga we malyrstwje mjanowanygo kubizmym. Cerům jygo je Paloma Picasso.

Uod roku 1907 Picasso pod ajnflusym Paula Cézanne'a a štuki iberyjskij a afrikańskij začůn twůrče ekšperymynta s geůmetryzacyjům a uproščyńym mustra, kere douy počůntek kubizma (*[[Panny s Avignon]]*, *Portret Gertrudy Stein*). W drugym čaśe po cuzamynarbajtowańu s Georges’ym Brakym wykryštolizowauy śe prawidua analitiš-, hermetiš- a syntetiškubizma.

Za breweryjo kubizma mjyńůno bywo prymjera binawerka *Parady* do libretta Jean Cocteau, do kerygo muzyka naškryflou Erik Satie, a binynbild zaplańyrowou Picasso. Wystawjůny uostou we 1917 roku bez "Balety Ruske" Sjergjeja Djagilewa.
Natalia O'Shea

**Natalja Andrjejewna O'Shea**, s důma **Nikołajewa** (rus.: *Наталья Андреевна О’Шей*) – rodzůno 3 wrześńa 1976 rusko pjeśńorka. Mo uobywatelstwo ruske a irlandzke. Gro we grupje *Mjelńica* (Мельница).
Los Angeles

**Los Angeles** – mjasto we USA nad Uoceanym Spokojnym we stańy Kaliforńijo. Wroz s San Diego, tworzi drůgi co do wjelgośći uobšar metropolitalny we kraju ličůncy 16,4 mln (2002) mješkańcůw (mjanowany potočńy pouedńowokaliforńijskym mygalopolis). Los Angeles je popularńy mjanowane *Mjastym Ańouůw* (City of Angels).

## Historyjo
Historyjo mjasta śyngo XVIII wjeku (rok 1781), kedy přibyli sam Hišpańy, zakuodajůnc misyja frańćiškańsko. Wokůu ńij rozwinyua śe uosada mjejsko, kera do 1821 roku bůua we pośadańu wicekrůlestwa Nowyj Hišpańje, a potym Meksyku.

Lata 1846-1848 bůuy bařzo buřliwe we jygo dźijach, mjasto bůuo we cyntrům wojny meksykańskij. Po jeji zakůńčyńu trafiuo pod panowańy amerykańske a zostouo wůnčůne do USA.

Půnowny swůj rozwůj Los Angeles přežůuo we lotach 1885-1895, kedy to zostouy uodkryte zuoža ropy naftowyj a zostoua wybudowano tukej bana transkůntynyntalno, co spowodowouo přesuwańy śe gospodarčygo cyntrům Kaliforńe na pouedńe stanu.
Malawi

**Malawi**, **Republika Malawi** (ang. *Republic of Malawi*; čičewa *Malaŵi*, *Dziko la Malaŵi*) downij *Ńjasa* – państwo we wschodńij Africe, bez dostympu do mořa. Grańičy s Tanzańijům, Mozambikym a Zambijům.

S půunocy na pouedńe kraju rozćůngo śe Wjelgi Růw Zachodńi, we uobrymbje kerygo znojduje śe třeće co do wjelgośći jeźoro afrikańske - Ńjasa, powstoue we wyńiku ruchůw tektůńičnych na placu Wjelgich Rowůw Afrykańskych. S pouedńowych krańcůw jeźora wypúywo řyka Shire, kero je dopuywym Zambezi. Na wschůd a zachůd uod jeźora Ńasa we krajobraźe důminujům wysoke puaskowyže. Pouožůna na půunocy kraju wysočyzno Nyika śyngo 2600 m n.p.m. Na pouedńe uod jeźora Ńjasa rozćůngo śe wyžyna Shire wyžyna), kero přechodźi we masyw gůrski Mlandži, uośůngajůncy wysokość 4000 m n.p.m. Klimat Malawi na přewažajůncym uobšaře podzwrotńikowy.
Retikulocyt

**Retikulocyt** – mody, ńydojřouy erytrocyt bez jůndra znojdujůncy śe we krwi uobwodowyj. Sům wjynkše uod erytrocytůw a majům wjynkšo uoporność uosmotyčno. Charakterystyčne lo ńich sům pozostouości šorstkego neca yndoplazmatyčnygo. Dojřywajům we erytrocyty bez 2-4 dńi. Jejich ilość we krwi uobwodowyj stanowi uo aktywnośći erytropoetyčnyj špiku kostnygo.

Ličba retikulocytůw (ang. *reticulocyte count* - RC) uoznačo śe we průmilach abo procyntach coukowityj ličby erytrocytůw. U dorosuych wynośi 5-15‰ eli 0,5-1,5%. Wartość bezwzglyndno to 20 000 - 100 000/μl.
Erytropoetyna

**Erytropoetyna** (skrůt: **EPO**) – hormůn wytworzany bez lyńdźwiny kej uodpowjedź na ńydotlyńyńy uorgańizmu. Mo dodatńi ajnflus na erytropoeza we szpiku kostnym.
Każymukan Můngajtpasuly

**Każymukan Můngajtpasuly** (**Қажымұқан Мұңайтпасұлы**, ze ruskigo mjanowany **Хаджимукан Мунайтпасов**, **Hadżimukan Munajtpasow**; rd. we 1871 roku we wśi Karaotkjel we uobwodźe akmołskym (Kazachstan), um. 12 śerpńa 1948) – lygyndarny kazachski zapaśńik, wjelokrotny majster śwjata we wrestlingu grecko-rzimskym. Każymukan Můngajtpasuly bůł wjelgi na 174 cyntymetry, a ważůł 95 kilůgramůw. Walczůł we 54 krajach śwjata, zdobůł uůnczńy 48 medalůw. Jydnym s przełůmowych můmyntůw we jygo karjerze bůł rok 1910, kedy to we Buenos Aires zdobůł złoty medal a po raz pjyrszy uostoł majstrym śwjata.

Umrzył 12 śerpńa 1948 we kołchoźe *Lyńinskoje znomja* we prowincyji połedńowokazachskij, ńy uostawjajůnc po śe żodnych szkolorzůw ńi kůntynuatorůw, uopuszczajůnc swoje 4 żůny pozostołe we Turkestańy. We 1980 roku uodymkńynto muzeům słynnygo wojowńika. Mjano Każymukana noszům głůwne ulice mjast takych, kej Ałmaty, Astana, Symej; na jygo cześć nazwano tyż cyntralny stadjůn Astany. Na kanwje jygo historje uoparte bůły filmy "Hadżi-Mukan" (1978) a "Znej naszych!" (1985), s udźołym Bachytżana Esżanowa, Gjeorgija Martirosjana a Aleksandra Pankrjatowa-Czjornyj.
Sztrasbana

**Sztrasbana** (mjanowano tyż **banka** abo **sztrasynbana**) – glajzowy pojazd przirychtowany do mjejskigo transzportu, kery poruszo śe po ceśće abo na szpecyjolnym uosobnym placu do glajzůw. 
Teroźńe sztrasbany sům zauobycz napyndzůne śilńikůma na sztrům zaśilanymi s trakcyjnygo neca, atoli spotyko śe tyż hybrydowe kůnsztrukcyje, kere majům spalinowy śilńik abo akůmulotory kere dozwalajům na jazda bez zewnyntrznygo zdrzůdła zaśilańo. Dowńi używano tyż sztrasbanůw kere ćůngły kůńe, abo napyndzůnych parowym śilńikym abo spalinowym, kej tyż systymůw ze stacyjůnarnym napyndym (San Francisco), cugůw akůmulotorowych abo napyndzůnych śilńikůma pneumatycznymi.

## Gyszychta
Pjyrszo sztrasbana pojawůła śe we Nowym Jorku we 1832 roku. Bůła uůna wzorowano na powszychnych już we tych czasach kůnnych banach używanych we industryje. Uod lot 60. XIX stolećo banki rozpowszychńjůły śe we Ojropje, kej we uůnym czaśe we Francyje pojowjůły śe pjyrsze sztrasbany na para.

Pjyrszo ekszperymyntalno sztrasbana na sztrům skůnstruowoł Werner Siemens a ruszůł ja we Groß-Lichterfelde (terozki tajla Berlina) we 1881. Do wybuchu I wojny śwjatowyj bezma wszyjske nece sztrasbanůw we Prusach zelektryfikowano. Pjyrszo we Ślůnsku sztrasbana na sztrům pojawůła śe we Wrocławju we 1893 roku (wůunczas we Prusach) – bůła to tyż pjyrszo sztrasbana na sztrům na terynach uobecnyj Polski. We mjastach Gůrnygo Ślůnska sztrasbany na sztrům powstoły 5 lot ńyskorzi. 

Nojbarźi rozlygły nec sztrasbanůw mo we Polsce kůnurbacyjo mjast ślůnsko-důmbrowskych. Pjerwotno nec lińije sztrasbanůw gůrnoślůnskych na para a ůńikalnyj szyrzki toru 785&nbsp;mm powstoła starańym spůłki Uoberschleisische Dampfstrassenbahnen we 1894 r. Kuplowała uůna Pjekary s Bytůmjym a Bytům, bez Krůlewsko Huta (Chorzůw), Śwjyntochłwicy-Lipiny, Ruda a Zobrze ze Gliwicůma. We 1896 do neca włůnczůno teryn teroźnich mjast Katowicy a Śymjanowicy. We 1898 r. lińije uostoły zelektryfikowane. W Bytůmju a Katowicach s anfangem XX stolećo zbudowano krům tygo normalnotorowe sztrasbanowe lińije. W mjyndzywojynnym uokreśe rozpoczynto uńifikacyjo a kuplowańe necůw (tory wůnske przekuwano na uobyczne). Uostatńům linijům sztrasbany 785&nbsp;mm bůła przebudowano we 1952 r. trasa lińiji 12 Chorzůw-Śymjanowicy. Lińije bankůw przedużůno tyż za downo grańica mjymjecko-polsko, na teryn Důmbrowskigo Zogłymbjo.

## Galeryjo

Plik:Tatra_K2S_Ruzinov_-_Astronomicka.JPG|Bratysława
|Budapeszt
Plik:Mk_Berlin_Tram_6.jpg|Berlin
Plik:Tramvaj_15T.jpg|Praga
Plik:Tram 039 near Partyzanskaya Stop in Minsk 11 May 2014.JPG|Mińsk
Plik:PESA Foxtrot in Kiev.jpg|Kijůw
Seul

**Seul** (kor. 서울특별시, *Seoul*, *Sŏul*; ) – to uod přez 600 lot stolica Koryje. Uod kůńca II wojny śwjatowyj po roztajlowańu Půuwyspu Koryjańskigo na dwa państwa Seul zostou stolicům Republiki Koryjańskij (Koryje Pouedńowyj), a Pjůngang stou śe stolicům Koryjańskij Republiki Ludowyj (Koryje Půunocnyj). Bez čas wojny koryjańskij na krůtki čas Seul bůu zajynty bez kůmůńistyčnych uokupantůw, a stolica Korei Pouedńowyj přyńyśůno do inkšygo mjasta.

Seul znojduje śe we cyntralno-zachodńij tajli Půuwyspu Koryjańskigo. Mjasto pouožůne je ńydaleko na pouedńe uod strefy zdymilitaryzowanyj (*DMZ*) a ležy nad řykům Han. Seul je polityčnym, spouečnym a ekůnůmičnym cyntrům Pouedńowyj Koryje.

Seul s gynstośćům zaludńyńo powyžej 15 tys/km² je jydnym s nojbardźij zatuočůnych mjast na śwjeće. Jednočeśńy pośado nojwjynkšo na śwjeće ilość šybkych uůnč internecowych a půnktůw dostympowych WiFi. W Seulu je tyž zarejerowane přez 1 mln pojazdůw mechańičnych.
Kaszuby

**Kaszuby** (csb. *Kaszëbë*, *Kaszëbskô*, ) – regijůn nad krejym Bałtyckigo Morzo, tajla Půmorzo kaj pomjyszkujům Kaszuby.
## Grańice Kaszubůw
Wyznoczyńy grańicůw tygo regijůnu je fest utropno zacha, skuli tygo, co dowńi Kaszuby ńigdy ńy bůły regijůnym uokryślůnym admińistracyjńy (na uodwyrtka btp. do Zachodńigo eli Wschodńigo Půmorzo). Turbacyje dodowo fakt, co grańice źymje mjanowanyj *Kaszuby* przesuwały śe bez stoleća na wschůd. Kej we 1238 roku mjano *Cassubia* pojawjyło śe za pjyrsze we papjůrach, uobejmowały uůne tajla Zachodńigo Půmorzo. We tych czasach Słowjany ze Wschodńigo Půmorzo na zicher śe ńy mjanowały Kaszubůma. Wespůlnym mjanym Nadbałtyckich Słowjanůw mjyndzy Wisłům a Uodrům bůli Půmorzany.
Absztimůng

**Absztimůng** (wotůng ludowy) – to je forma wotůngu bezpostrzedńigo, nojbliższo idyje dymokracyje bezpostrzedńij. We absztimůngu uobywatele cołkigo państwa (abo ino jigo tajle) wydajům nůmer uo problymje poddowanymu wotůngowi.
James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** (nar. 2 lutego 1882 we Dublinie, um. 13 stycznia 1941 we Zürich) to bōł irlandzki pisŏrz, kery tworzōł we ynglandzkij gŏdce, mianowany *[[Emil Zola|Emilym Zolōm]] Irlandyje* a uwŏżany za jednego ze nojsrogszych pisŏrzy 20. stoleciŏ. Nojbarzij znany z rōmanu *[[Ulisses (rōman)|Ulisses]]*.
Jean-Louis Borloo

**Jean-Louis Borloo** (rodz. 7 kwjetńa 1951 we Paryżu) – francuski polityk, minister stanu we rzůndźe François Fillona. Pjyrwyj bůł prezesym fusbalowygo ferajnu Valenciennes FC a ńyskorzi burmistrzym Valenciennes. Mo poglůndy socjalliberalne, je człůnkym Partyje Radykalnyj.
Mjeloproliferacyjno skupina

**Mjeloproliferacyjno skupina** wrachowowano je dů ńymocůw krwjotwůrczygo układu a cechuje śe ńyprawym rozrostym maćerzistych kůmůrkůw mjelopoeze. Wrachowuje śe sam:
*Przewlekło marksowo bjołoczka
*Prawo czerwjyńica
*Samostatno nadplatowość
*Samostatne wůkńyńy marksu
*Hipereozynofilowo skupina a przewlekło eozynofilowo bjołoczka
*Mastozytoza
*Przewlekło neutrofilowo bjołoczka
*Przewlekło mjelůmůnocytowo bjołoczka
*Atopowo stowa przewlekłyj marksowyj bjołoczki 
## Biblijografijo
*Andrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne, tom II. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005. ISBN 83-7430-069-8.
Prawo czerwjyńica

**Čerwjyńica prowdźiwo** (uać. *polycythemia vera* , ang. *polycythemia vera*)- zespůu mjeloproliferacyjny, we kerym zostowo zwjynkšůne wytwařańy erytrocytůw, a tyž leukocytůw a puytek krwi. Ńyznano je etjolůgijo ńymocy (připuščo śe proliferacyjo zmutowanyj kůmůrki wywodzůncyj śe s wjelopotyncjalnyj kůmůrki maćeřystyj špiku). Zapadalność ročno je 2,3-2,8/100 000 ludźi. U ~10% přeuaźi we uostro bjouačka mjeloblastyčno lebo we zespůu mjelodysplastyčny (MDS).

## Klinika
**Objawy podmjotowe** 
*Wywouane nodmjernům lepkośćům krwi
# bolůnčka a zawroty gowy
# šum we ušach
# zabuřyńa widzyńo 
*Śwjůnd skůry po kůmpańu
*Objawy ńymocy wřodowyj žouůndka
*Nadćiśńyńy tyntńiče
*Zakřepica žylno a tyntńičo (nadmjerno lepkość krwi a zwjynkšůno ilość puytek krwi)
*Objawy dny močanowyj
*Objawy ńysowiste
# uosuabjyńy
# utrata masy ćoua
# zue samopočuće

**Objawy předmjotowe**
*Powjynkšyńy śledźůny
*Powjynkšyńy wůntroby
*Buůna śluzowo we gymbje a spojůwki sům překrwjůne
*Ćmawočerwůno skůra gymby, stůp, růnk, zaśińůne wargi
*Na dńe uoka widočne zastoinowe načyńa žylne

## Rozpoznańy
Čerwjyńice noležy uodrůžńać uod śebje ze wzglyndu na roztůmajte sytuacyje kludzůnce do zwjynkšyńo udźouů erytrocytůw we krwi krůnžůncyj:

*Čerwjyńice rodźinne - nadmjerno wražliwość receptorůw kůmůrek průgyńitorowych špiku na EPO (genetyčńy uwarunkowone)
*Čerwjyńice wtůrne - wywouane ńydotlyńyńym a zwjynkšůnym wydźelańym EPO
*Čerwjyńice wtůrne - wywouane zwjynkšůnym wydźelańym EPO ńyzaležnym uod ńydotlyńyńa
*Čerwjyńice wtůrne - uo ńyznanyj etjolůgji (np. po přeščepje lyńdźwin)
*Nadkrwistośći řekůme (utrata puynůw, zmńijšůna podaž puynůw, utrata bjouek, uotůuość)

## Powikuańa
*Zakřepy a zatory (guůwńy načyń syrca a můzku)
*Skaza krwotočno (zabuřůno fůnkcyjo puytek krwi)

## Lečyńy

*upusty krwi
*medikamynta cytoredukcyjne
*lečyńy přećiwpuytkowe

## Bibljůgrafijo
*Andrzej Szczeklik (red.): Choroby wewnętrzne, tom II. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2005. ISBN 83-7430-069-8.
David Attenborough

**Sir David Attenborough** (rodz. 8 mŏja 1926 we Lōndynie) – brytyjski popularyzatōr wiedzy ô przirodzie, pisŏrz, narratōr a rajzownik. Skōńczōł zoologijõ na Uniwersytecie Cambridge. W rōmach roboty dlŏ stacyje BBC stworzōł cykl filmōw ô roślinach a zwiyrzyntach, co w nich pokozoł moc niyznōmych wcześnij faktōw ze jejich życiŏ.

We 1985 dostoł ôd krōlowyj angelskij tytuł szlachecki - Sir.
Jego modszy brat, Richard Attenborough, robi za aktora i reżysera.

### Filmografijŏ
* 1979: Życie na Ziymi (Life on Earth) 
* 1984: Żyjōncŏ planeta (The Living Planet) 
* 1990: Na cestach życiŏ (The Trials ôf Life) 
* 1993: Life in the Freezer 
* 1995: Prywatne życie roślin (The Private Life ôf Plants) 
* 1998: Życie ptokōw (The Life ôf Birds) 
* 2000: Modro planeta (The Blue Planet) 
* 2002: Nojwiynksze cuda przirody (Great Natural Wōnders ôf the World) 
* 2002-2003: Życie cycaczy (The Life ôf Mammals) 
* 2005: Life in the Undergrowth
* 2006: Planeta Ziymia (Planet Earth)

### Linki zewnyntrzne
* biōgrafijo we BBC
* IMDB
Fire Department New York City

**Departamynt [[Fojerwera|Fojerwery]] Mjasta Nowy Jork**, **FDNY** – (ang. Fire Departament New York City) prziszykowano formacyjo, porajůnco śe prewyncyjům a bojym ze uogńym a resztům zagrożyńůw we mjeśće Nowy Jork. Powołano we roku 1898, uobecnym szefym je Nicholas Scoppetta.

## Linki zewnyntrzne

* Uoficyjolno neczajta FDNY 
* McKinsey and Co. Report on 9/11 Response
Sri Lanka

**Sri Lanka**, **Dymokratyčno Socyjalistyčno Republika Sri Lanki** – państwo we Azyje Pouedńowyj, na wyspje Cejlůn (pod mjanym Cejlon znone do 1972) wroz s myńšymi přibřežnymi wyspůma. Uoddźelůne uod Půuwyspu Indyjskigo ćeśńinům Palk a zatokům Mannar. Uod wschodu uoblewane bez Zatoka Byngalsko, uod pouedńo uotwartym Uoceanym Indyjskym. Nojwjynkše mjasta kraju to: Kolůmbo, Dehiwala, Moratuwa, Džafna, Kandy, Galle.

We 1983 wybucho wojna důmowo s Tamilůma, twořůncymi srogo myńšość skupjůno na půunocy wyspy, keři důmagajům śe swojygo, ńypodlyguygo państwa. Wojna ta, s myńšym abo wjynkšym natynžyńym, točy śe do dźiśej. Uod 2001 utřimuje śe zawješyńy brůńi, a śiuy Tamilůw kůntrolujům uobšary na půunocy a wschodźe wyspy.
Mars

**Mars** – sztworto podug uoddalyńo uod Słůńca planeta Ůkuodu Słůnečnygo. Mjano planety je wźynte uod mjana rzimskigo bůga wojny – Marsa. Przijynto tak skiż jygo farby, kera przi uobserwacyji wydowo śe być rdzawo-czerwůno a kojarzůła śe starożytnym s pożůgům wojynnům. Widźany uodćyń bjere śe stůnd, aże powjerzchńo planety je pokryto tlynkůma żelaza. Mars mo dwa ńywjelge kśynżyce uo ńyrygularnych ksztoutach – Fobosa a Deimosa – prawdopodobńy sům to dwje planetoidy przechwycůne bez pole grawitacyjne Marsa. Przipuszczo śe, co na Marśe můguo kjejś powstać żyće, nale uobecńy ńy mo na to solidnych dowodůw.

Mars je jydnům s pjyńću planet widocznych gouym ślypjym. W uopozycyji uośůngo jasność do -3,0 wjelgośći gwjazdowyj a szyrzka kůntowo do 25".
Shaggy

**Shaggy**, po prowdźe **Orville Richard Burrell** (rodz. 22 paźdźernika 1968 we Kingston), jamajski wokalista, wykonawca muzyki ragga i dancehall. Debjut mjou we 1993. Pora lot ńyskoři wypromowou pora pjosynek, kere stouy śe přebojůma (l.b. *Boombastic* a *It Wasn't Me*). We 2005 roku wydou puyta *Clothes Drop*, kera bůuo fest dobře přijynto bez krytyka a fanůw. We 2008 napisou śpjywka ekstra na Mistřostwa Ojropy we Fusbalu 2008: *Like a Superstar* (*Fell the Rush*), kero stoua śe uoficjalnům pjosynkům tych mistřostw.

## Dyskografijo
* Pure Pleasure – 1993
* Original Doberman – 1994
* Boombastic – 1995
* Midnite Lover – 1997
* Hot Shot – 2000
* Hot Shot Ultramix -2002
* Mr. Lover Lover – The Best Of Shaggy...Part 1 – 2002
* Lucky Day US – 2002
* The Essential Shaggy – 2003
* Boombastic Hits – 2003
* Clothes Drop – 2005
* Intoxication – 2007
* Donya – 2008
* Shaggy & Friends – 2011
* Summer in Kingston – 2011
* Rise – 2012
* Out of Many, One Music – 2013
* Wah Gwaan?! – 2019
* Hot Shot 2020 – 2020
* Com Fly Wid Mi – 2022
* In the Mood – 2023

## Linki zewnyntřne
* Uoficjolno neczajta Shaggy'ego
* Shaggy Fansite
One-T

**One-T** to je francuski projekt muzyczny, znony s uoryginalnych teledyskůw ze animowanymi postaćůma, kere sům przedstawjyńym muzykůw. Jejich muzyka to miszung stylůw muzyki elektrońicznyj, hip-hopu a house. Projekt zadebjutowoł we 2001 roku.

## Dyskografijo
### Albůmy
*The One-T ODC (LP, 2003)
*The One-T's ABC (LP, 2006)

### Single
*Music Is The One-T ODC (2001)
*Bein' a Star (2002)
*The Magic Key (2003)
*Starsky & Hutch (2004)
*Kamasutra (2004)
*Hamburguesa (2005)
*Tomorrow's War (2006)

## Linki zewnyntrzne
*One-T na MySpace
Jidisz

**Jidisz** (jid. *ייִדיש*, *jidisz*, mjanowany tyż *מאַמע־לשון*, *mame-loszn*) – germańsko godka, używano uod 1,5 milijůna ludźi jak rodńo godka, atoli znano uod 3 142 560 na cołkim śwjeće . Je to rodźimo godka lo Aszkenazyjskich Żydůw.

Przed drugům śwjatowům wojnům bezma 11 mln Żydůw mjało jidisz za rodńo godka, a terozki godo we jidisz kole 3 milijůnůw tych, co majům go za pjyrszo godka, przede wszyjskim we Izraelu a Americe.

Jidisz mo swoje korzyńe we strzodkowowysokomjymjeckij godce, we keryj godało śe we Ojropje, a z keryj wytworzůł śe tyż tmj. *Hochdeutsch*.
Karaczaj-bałkarsko godka

**Karaczaj-bałkarsko godka** (kb. *Къарачай-Малкъар тили*) – godka Karaczajůw a Bałkarůw wywodzůnco śe ze grupy ałtajskich godek, noleżůnco do skupiny kipczakskich godek tureckych. Je używano uod 300 000 ludźi na teryńe Rusyje.
## Alfabyt
Kazachsko transliteracyjo

**[[Kazachsko godka]]**, atoli je zapisowano cyrylicům, mo śe we szrajbůnku tyż, jeli chodźi uo łaćiński alfabet. Půńiży sům uoddowańa tyj godki bez łaćinka, kej i tzw. kaznowica, eli rusyjski alfabet przistosowany lo kazachskigo.
## Łaćińske a cyryliczne szrajbůnki kazachske

## Bajszpil tekstu
Kej bajszpil wźůno hymn Kazachstanu:

## Linki zewnyntrzne
* Dokůmynt uo transliteracyje kazachskigo
* ALA-LC sztandardy transliteracyje
* Informacyje uo QazAqparat
* kz.kub.kz Казахский язык в Интернете. Kaznowica
* ''Transliterate kazakh text'' - automatyczne norzyńdźy
Kambodża

**Kambodża**, **Krůlestwo Kambodży** (khmersko godka (trl.: *Kâmpǔchéa*, *Preăhréachéanachâkr Kâmpǔchéa*), we lotach 1976-1989 **Kampucza** – państwo we połedńowo-wschodńij Azyji, na Půłwyspje Indochińskym, nad Zatokům Tajlandzkům. Grańica mo uod zachodu a půłnocy s Tajlandyjům (długość grańicy – 803&nbsp;km), uod půłnocy s Laosym (541&nbsp;km), a uod wschodu s Wjetnamym (930&nbsp;km).

Prawje cołki kraj znojduje śe we dorzeczu Mekůngu. Dźou wodny I stopńa stanowjům pasma Gůr Kardamůnowych a Gůr Elefanta. Rzyki na wschodńich zboczach tych gůr spuywajům do jeźora Tůnle Sap, a na zachodńich do Zatoki Tajlandzkij.

Bez pora deszczowo nadmjar wody we Mekůngu powoduje cofka wůd rzyki we kerůnku jeźora, kere rozlewo śe we cyntralnyj tajli ńiźiny. Jygo guymbokość wzrasta wůunčas s 1–3 m do 12 m. Skiż tygo zbjorńik tyn mo jydne s nojliczńijszych zasobůw ryb suodkowodnych na śwjeće.

Kambodża to jydyn s nojbjydńijšych krajůw na śwjeće. Uod 1986 zaczůł śe proces prywatyzacyji przedśebjorstw państwowych a zakuodůw rzymjeślńičych. Industryjo je suabo rozwińjynto – fůnkcjůnujům yno moue fabryki kałczuku, tartaki a zakłody przymysłu spożywczygo, bez tůż wjelce ważnym elymyntym gospodarki kraju je rolńictwo. W mjastach żyje jedźińy 13% mješkańcůw kraju.
Ryptura

**Ryptura** (uać. *hernia*) – patolůgične uwypuklyńy zawartośći dukli ćoua (nojcyńśći dukli lajbowyj) bez uotwůr we powuokach, na placu zwonym "mjejscym uo uobńižůnyj uopornośći" (uać. *locus minoris resistententiae*). Ryptura, půmimo uobjygowyj uopińje, ńy powstowo uoroz pod ajnflusym dužygo wyśiuku. Wyśiuek može přičyńić śe do ujawńyńo ryptury, kero istńoua zawčasu. Wspůučeśńy za nojwažńijšo přičyna powstawańo ryptur mo śe wrodzůne zabuřyńo syntezy a dygradacyje wuůkyn kolagynowych. Wroz s wjekym zachodźi dygradacyjo tych wuůkyn, stůnd tyž čynstše wystympowańy ryptur we wjeku staršym.
Kapusta gowjasto

**Kapusta gowjasto** (*Brassica oleracea var. capitata L.*) – warziwo, uodmjana kapusty warziwnyj. Je to dwuroczno źelina, noleżůnco do familije kapustowatych. Anfang uprawy datuje śe na pjyrsze stoleće przed naszům erům. Znono juž we starožytnym Rzimje.
## Uobocz tyż
* Modro kapusta
* Modro kapusta (joduo)
Modro kapusta

**Modro kapusta** (*Brassica oleracea var. capitata f. rubra*) to je zorta kapusty. Rośńe uůna kej uokrůnglisto kula przi źymji a mo fest rozchylone liśće. We liśćach nojdźi śe ćmawo farba, mjanowano antocyjany, nale cołko farba kapusty mogebność mo śe mjyńić bez pH gleby. We kwaskowych stowo śe uůna barzi czyrwjůno, we alkalicznych - modrawo.

Modro kapusta do chowańo muśi mjeć dobro gleba, a i tyż wilgoć. Je to typowe źimowe warziwo.
## Uobezdrzij tyż
* Kapusta gowjasto
Amerikańizacyjo

**Amerikańizacyjo** – wprowadzańy abo naśladowańy stylu żywobyćo, zwykůw, kere sům we Stanach Zjydnoczůnych Ameriki.
Hype!

**Hype!** to je film dokůmyntalny produkcyji amerykańskij, kery przedstawjo powstańy a rozwůj gatůnku muzycznego grunge. Je ůun przedstawjůny ślypjůma jygo twůrcůw, uod "garażu" aże po kůmercyjny sukces. We filmje ukazano jednako wystympy na scyńe a tyż wejrzyńy "uod zadku" - scyny zza kůlis wystympůw. "Hype!" trwo 87 minůt, a prymjera mjoł 8 listopada 1996. Reżysyrym filma je Doug Pray.

### Linki zewnyntrzne
*"Hype!" we IMDB
Seattle

**Seattle** – nojwjynkše mjasto we sztaće Waszyngtůn a we půunocno-zachodńich Stanach Zjydnočůnych, ležůnce půmjyndzy Zatokům Půget a jeźorym Wašyngtůna s ujśćym na Pacyfik, 174&nbsp;km na pouedńe uod grańicy USA – Kanada we hrabstwje King, kerej je nojwažńijšům tajlům admińistracyjnům. Je tyž wažnym portym towarowym we handlu s Azyjům. Zespůu mjejski Seattle-Everett mo 3,3 mln mješkańcůw.

Znone kej downijšo śedźiba firmy Boeing (terozki je ůuna we Chicago, a tyž skuli powstańo sam we lotach 80. XX wjeku gatůnku muzyčnygo uo mjańe grunge, kery je ńykedy mjanowany *Seattle sound* ("klang ze Seattle").

Mjasto zouožůno 23 maja 1853, prawa mjejske mo uod 1869.
Uetersen

**Uetersen** [] - mjasto we Ńymcach, we kraju zwjůnzkowym Schleswig-Holstein, we powjeće Pinneberg. Zajmuje 11,43&nbsp;km² placu. We 2006 mjouo 17 865 mjyškańcůw. Prawa mjejske mo uod 13 styčńa 1870.
Arcybiskup

**Arcybiskup** (gr. *αρχή, arché* – piyrsze prawo, gr. *επίσκοπος, epískopos* - wachtyrz, biskup) – tytuł hōnorowy nadŏwany biskupōm wŏżniyjszych diecezyj i archidiecezyj, a tyż jako wyrōżniynie samyj ôsoby biskupa (*ad personam*).
Emir Kusturica

**Emir Kusturica** (syrb.: *Емир Немања Кустурица*, rodz. 24 listopada 1954 we Sarajewje) – syrbski režyser filmowy a scenařysta. Dwůkrotńy zdobywou Zuotyj Palmy na festiwalu filmowym we Cannes. Režyserja studjowou na ůńiwersyteće we Pradze. Pjyršym filmym kery přińůs mu sukces bůu *Fater we rajźe sůužbowyj*, nagrodzůny Zuotům Palmům. Uod nastympnygo filma, *Čos Cyganůw*, začůn wspůupraca s Goranym Bregovićym, kery komponowou muzyka do jygo filmůw. W USA stou śe znony po nastympnym, a pjyršym we angelskij godce, filmym "Arizona Dream". Nojbaři znony a uoroz tyž kůntrowersyjny bůu film s 1995, "Underground", kery trwo 3 godźiny a uopowjado uo historyji Jugosuawje uod II wojńy śwjatowyj po wojna důmowo we Bośńe a Hercegowińe.
Sting

**Sting**, po prowdźe: **Gordon Matthew Sumner** (rodz. 2 paźdźerńika 1951 we Wallsend) – angelski muzyk, kůmpozytor a wokalista, uodznačůny titlym kůmandora Uorderu Imperjům Brytyjskigo. Na přeuůmje lot 70. a 80. XX wjeku lider, guůwny kůmpozytor a gitařista basowy grupy muzyčnyj The Police.

## Karjera aktorsko
Sting wystympuje tyž we filmach a průgramach telewizyjnych. W 1979 zadebjutowou we filmje *[[Quadrophenia (film)|Quadrophenia]]*. Jydnům s nojguośńijšych růl bůua postać *Feyd-Rautha* s 1984 we filmje *[[Djůna (film)|Djůna]]* nakryncůnym na podstawje guośnyj powjeśći science fiction Franka Herberta. W 1998 zagrou wuaśćićela pubu we filmje Guya Ritchie'ygo "Lock, Stock and Two Smoking Barrels".

## Dyskůgrafijo
### Albůmy
* 1985 *[[The Dream of the Blue Turtles]]*
* 1987 *[[...Nothing Like the Sun]]*
* 1991 *[[The Soul Cages]]*
* 1993 *[[Ten Summoner's Tales]]*
* 1996 *[[Mercury Falling]]*
* 1999 *[[Brand New Day]]*
* 2003 *[[Sacred Love]]*
* 2006 *[[Songs from the Labyrinth]]*
*2009 *If on a Winter's Night...*
* 2010 *Symphonicities*
* 2013 *The Last Ship*
* 2016 *57th & 9th*
* 2018 *44/876*
* 2019 *My Songs*
* 2021 *The Bridge*

### Albůmy kůncertowe
* 1986 *[[Bring On the Night]]*
* 1991 *[[Acoustic Live in Newcastle]]*
* 2001 *[[...All This Time]]*
* 2007 *[[The Journey and the Labyrinth]]*

### Skuodanki
* 1994 *[[Fields of Gold: The Best of Sting 1984-1994]]*
* 1997 *[[The Very Best of Sting & The Police]]*
* 1999 *[[At the Movies (Sting Album)|At the Movies]]*

### Cesty dźwynkowe a albůmy wroz s inkšymi artystůma
* 1982 *[[The Secret Policeman's Other Ball - The Music|The Secret Policeman's Other Ball – The Music]]*
* 1993 *[[Demolition Man (album)|Demolition Man]]*
* 1995 *[[The Living Sea: Soundtrack from the IMAX Film]]*
* 1995 **'
* 2000 **'
* 2007 *[[Welcome to the Voice]]*

### Albůmy w inkšych godkach jak angelsko
* 1988 *[[Nada Como el Sol]]* – zawjero 5 utworůw s albůmu Nothing Like the Sun, wykonanych we hišpańskij a portůgalskij godce.

### Single

### Linki zewnyntřne

* Uoficyjolno neczajta Stinga
Anna-Maria Ravnopolska-Dean

**Anna-Maria Ravnopolska-Dean** – bůłgarsko harfistka a kůmpůzytorka. 

## CD

* Bulgarian Harp Favorites, Arpa d’oro, CD 2003
* Legende: French Music for Harp, Gega compact disc, 1999
* Harpist at the Opera (honoring the Donizetti bicentennial), Arpa d'oro CD, 1997
* Harps of the Americas (Paraguayan and pedal harps), Arpa d'oro CD, 1996
* Erich Schubert Pop Harp Festival, Gega CD, 1994
* A Harpist's Invitation to the Dance, Gega CD, 1992 
 
## Dźeła
* Improvisation for harp solo, June 2003
* “The turtle’s castle” for harp solo, September 2003 
* Four compositions for harp on Haiku poetry, October 2003 
* Waltz and Lullaby for piano solo, November 2003 
* Rap Tango for harp and voice, November 2003 
* Suite of eight dances: Laendrer, Tango, Fandango, Horo,
Kazachok, Arabian dance, Pavane, Kwjećyń 2004
* "Fantasy on Traviata”, June 2005
* Two haiku pieces on Basho, February 2006
* “The mystic trumpeter” on Walt Whitman, February 2006
* Five haiku pieces “Solo Honkadorae Renga”, February 2006
Madagaskar

**Madagaskar** (malg. *Madagasikara*, franc. *Madagascar*, ang. *Madagascar*; Republika Madagaskaru - *Repoblikan'I Madagasikara*, *République de Madagascar*, *Republic of Madagascar*) – państwo pouožůne na wyspje Madagaskar we zachodńij tajli Uoceanu Indyjskigo, kole pouedńowo-wschodńich wybřežy Afriki. Madagaskar je štwortům co do wjelgośći wyspům na śwjeće.
Na Madagaskaře přewažo hodowla a pasterstwo, wystympuje tyž prymitywne bauerstwo, plantacyje roślin tropikalnych, eksploatacyjo drewna, zbjeractwo, myślistwo, a bauerstwo śrůdźymnůmorske. Wystympujům dwje strefy roślinne: na půunocy suche lasy podrůwńikowe, a we cyntrům a na pouedńu sawanny.
Ńiderlandy

**Ńiderlandy** (ńiderl. *Nederland*) to ojropejsko tajla Krůlestwa Ńiderlandůw (ńiderl. *Koninkrijk der Nederlanden*), tworzůnego tyż uod Aruby, Bonaire, Curaçao, Saby, Sint Eustatius a Sint Maarten (kere dowńij do kupy mjanowały śe Ńiderlandzke Antyle). Ńiderlandy sům můnarchijům kůnstytucyjnům rozlygowanům we zachodńij tajli Ojropy nad Půłnocnym Morzym, kere uoblywo je uod půłnocy i zachodu. Grańiczy uod połedńa s Belgijům, a uod schodu s Ńymcůma. Aktualne grańice bůły wykryślůne we 1839.

Ńiderlandy sům krajym gynsto zaludńůnym. Przez połowa ich terytorjům leży ńiżyj poźůmu morza. Państwo je znůme ze swojich wjatrokůw, kyjzy, chodokůw, tulipanůw, kůł a wysokigo poźůmu tolerancyje – liberalnych praw, co stosujům śe narkotykůw, prostytucyje, segnowańo, eutanazyje a zwjůnzkůw mjyndzy ludźmi tyj samyj płeći. W Ńiderlandach swoja śedźiba mo Mjyndzynorodowy Trybůnał Karny do dowńij Jugosławije, Mjyndzynorodowy Trybůnał Sprawjydliwośći a Mjyndzynorodowy Trybůnał Karny.

### Przipisy
Ojro

**Ojro** (znok: **€**, kod ISO 4217: EUR) – ojropejsko waluta, kero śe wprowadźiła mjast inkszych walut narodowych. Kej pjyńůndz gotůwkowy wuůnaczůno je 1 styczńa 2002&nbsp;r. Jednostkům pochodnům uod ojro je cent, kerygo wartość je sto razy majso. We ojro buli 347&nbsp;mln ludźi we 21&nbsp;krejach.

Sům to na sztand 2026:
# Austryjo
# Belgijo
# Bułgaryjo
# Chorwacyjŏ
# Cypr
# Estůńijo
# Finlandyjo
# Francyjo
# Grecyjo
# Irlandyjo
# Italijo
# Litwa
# Luksymburg
# Łotwa
# Malta
# Mjymcy
# Ńiderlandy
# Portugalijo
# Słowacyjo
# Słowyńijo
# Szpańijo
wroz ze terynůma stanowjůnymi bez Francyjo.

Ńyskorzi ojro je tyż strzodkym płatńiczym we Andorze, Můnako, San Marino, Watykůńe (państwa te porozumjoły śe ze Ojropejskům Uńijům bez umowa) a we Czornyj Gůrze i Kosowje (ńy zaszrajbowali umowy ze&nbsp;OU).

## Necowe uodwołańa
* Papjůrowe ojro
Amerikański dolar

**Dolar amerikański** (uoficjalne mjano: *United States Dollar*, znok: $, kod ISO 4217: USD) – uoficjalno waluta USA, Portoryko, Mikronezyje, Marjanůw Půłnocnych, Palau, Wysp Marshalla, Ekwadůra (uode 2000), Salwadůra (uode 2001), Wschodńigo Timora. Jedyn dolar amerikański śe tajluje na sto cyntůw amerikańskich. Czynsto śe ja szkryflo bez zimbol $.

## Necowe uodwołańa
* Papjůrowe amerikańske dolary
Fana Glywicůw

**Fana [[Glywicy|Glywicůw]]** skłodo śe ze dwůch poźůmych pasůw: modrygo a czyrwjůnygo. We postrzodku je tyż wapyn Glywicůw.
Fana Żagańa

**Fana [[Žagań|Żagań]]a** skłodo śe ze trzech poźůmych pasůw, kere sům jednake a lyżům růwno do śa. Jejich farby to czyrwjůno, żůłto a zaś czyrwjůno.

## Uobezdrzij tyż
* Wapyn Żagańo
* Żagań
Fana Ôstrawy

**Fana [[Uostrawa|Ôstrawy]]** to je ćmawomodry prostokōnt, co we postrzōdku mŏ wapyn miasta.

## Ôbejzdrzij tyż
* Herb Ôstrawy
* Ôstrawa
Bjerůń

**Bjerůń** (pol.: *Bieruń*, ńym: *Berun*) – mjasto na schodźe Gůrnego Ślůnska, we ślůnskim wojewůdztwje, właźi do składu bjerůńsko-lyńdźińskigo krysu.

Połožůne wele grańice Gůrnego Ślůnska ze Małopolskům, a tyż wojewůdztw: ślůnskigo a małopolskigo, kerům to grańicům je rzyka Wisła. Sůmśaduje ze mjastami: Tychy, Uośwjyńćim, Lyńdźiny, a tyż gminami: Ślůnski Chełm, Bojszowy.

## Admińistracyjne tajle
W skład Bjeruńa włażům Stary Bjerůń, Nowy Bjerůń, Śćerńy, Jajosty, Bijasowice a Czarnuchowice.

## Historyjo
Kole Bjerůńa znojdowała śe antyczno uosada Leucaristus. Bůła uůna zaznaczůno na antycznyj karće Ptolemeusa ze lot 142-147 naszyj ery. 
We X-XI stoleću istńoł sam uobtoczůny palisadům uobrůnny grůdek ze uobserwacyjnům wjeżům, co mjoł za zadańy chrůńić kupcůw, kere przeprowjały śe bez rzyka.

Bjerůń dostoł prawa mjejske we 1387 uod kśyńća uopawsko-raćiborskigo Jana II Źeloznego. Do 1551 noleżoł do Ślůnskich Pjastůw, uod 1327 pod zwjyrzchńictwym Czechůw. Uod 1743 we Prusach, wtynczos tyż straćůł mjejske prawa. We 1865 uodzyskoł sztatus mjasta, mjano uod mjasta bůła smjyńůno na Stary Bjerůń (Alt Berun). Uod 1922 we grańicach Polski, wczos II śwjatowyj wojny anektowany uod Mjymcůw. Mjyndzy 1975 a 1991 dźelńica Tychůw. W 1991 nazod pod mjanym Bjerůń, cuzamyn ze Nowym Bjerůńym, Bijasowicůma, Czarnuchowicůma a Jajostůma utworzůł mjasto. Uod uodzyskańo samodźelnośći trwo swada mjyndzy Bjerůńym a sůmśedńimi Tychůma uo teryny fabryki Fiat Auto Poland (b. FSM) a uośedle zbudowane wele tyj fabryki. Terozki uośedle leży już we grańicach admińistracyjnych Bjerůńa, nale sama fabryka pozostowo we Tychach. Historyczńy sporny teryn przinoleżoł do Bjerůńa, nale uostawjyńy go we grańicach Tychůw bůło warůnkym zgody tego mjasta na uodłůnczyńy Bjerůńa.

## Industryjo

Na teryńe mjasta znojduje śe pora werkůw, m.in. gruba kamjynnego wůnglo "Piast", zakłod sztucznych tworziw "NITROERG", fabryka mlycznych produktůw "Danone" (dowńij "Mildes Bieruń"), zakłod wybuchowych materjałůw a tartak. Na teryńe Bjerůńa wystympujům bogate pokładu kruszyw żwiru a pjosku. Złoża te ale skuli uochrůny strzodowiska ńy sům eksploatowane.
Fana Francyje

**Fana [[Francyjŏ|Francyje]]**, inakszyj mianowanŏ *Tricolore* je to prostokōnt podzielōny na trzi piōnowe pasy: modry, bioły i czerwōny. Fana mŏ proporcyje 2:3. Modry i czerwōny pochodzōm ôd fany Paryża, bioły je farba krōlewskŏ.

## Ôbejzdrzij tyż
* Herb Francyje
* Francyjŏ
Jymielin

**Jymielin** (pol. *Imielin*, mjym. *Immenau*) – miasto we bierōńsko-lyńdzińskim krysie, we ślōnskim wojewōdztwie. Sōmsiaduje ôd pōłnocy ze Myslowicami, ôd schodu ze Jaworznym, ôd połednia ze Chelmym, a ôd zachodu ze Lyńdzinami. Pōmiyszkuje sam kole 8000 ludzi.
Hōmoseksualizm

**Hōmoseksualizm**, (ôd grec. *ὁμός* "tyn sōm" a łac. *sexus* "płeć") to je rōmantyczny abo seksualny cug abo seksualne dziołaniy miyndzy czōnkami tyj samyj pōłcie abo rodzeju. Kej seksualnŏ ôriyntacyjŏ to "ciyngły sztimel ymocyjalnygo, rōmantycznygo a/abo seksualnygo cugu" nŏjsōmprzōd abo ino ku perzōnōm tyj samyj pōłcie. To tysz "ôdnosi sie do czuciŏ idyntyfikacyje ôd perzōny na grōndzie tych cugōw, dziołōń po blisku a czōnkostwa we spōlnocie ôd inkszych, kerzi dzielōm te cugi".

Cuzamyn ze biseksualizmym a heteroseksualizmym, hōmoseksualizm je jednōm ze trzech przōdnych kategoryjōw seksualnyj ôriyntacyje na hetero-hōmo kōntinuōm. Sztyjc niy mŏ kōnsynsusu co ônaczy jakõsik ôriyntacyjõ, nale rozprawiano uż ô ausdruku gynōw, hormōnōw a strzodowiska. Wiynkszość naukowcōw sie forszteluje, iże wszyjske trzi mogōm ônaczyć ôryjyntacyjõ. Zdŏwŏ sie, co uchowaniy a absztychowania ze bajtelstwa niy majōm rōle przi tym tymacie. Chocia podug tajle ludkōw hōmoseksualizm je niynaturalnŏ, naukowe badania pokŏzały, iże je to normalny, naturalny bajszpil zorty ludzkij seksualności a sama we siã niy ônaczy żŏdnych negatywnych, psychologijnych efektōw. Wiynszość ludkōw gŏdŏ, co niy majōm żŏdnygo abo majōm richtich rzadny ausdruk na swojã ôriyntacyjõ.

Nŏjbarzij roztopiyrzōnymi mianami lŏ hōmoseksualistōw je "gej" lŏ chopōw a "lesbijka" lŏ babōw. Wielość hōmoseksualnych perzōnōw je trudnŏ do wyrachowaniŏ beztōż, co moc niy gŏdŏ ôfyn ano niy akceptiyruje swojij ôryjyntacyje bez hōmofobijõ a heteroseksistowskõ dyskrymiancyjõ. Hōmoseksualne dziołania ôstoły ôbŏczōne a udokumyntiyrowane u mocki inkszych zortōw zwiyrzōw.

## Gyszichta
Postŏwy do jednopōłciowych zwiōnzkōw miyniōły sie bez czŏs a bez gyjograficznõ szyrokość ôd czekaniŏ ôd wszyjskich chopōw angażowaniŏ sie we nie, bez czasowõ integracyjõ, akceptacyjõ, do forsztelōngu, iże je to miyńszy grzych aż do kŏraniŏ tego prawnie, tysz a bez sztrofa śmiyrtki.

We socjologije bōła durś haja miyndzy "esyncyjonalnym" a "kōnstrukcyjōnistycznym" wezdrokiym na hōmoseksualizm. Dyskusyjŏ dzieli na tych, co wierzōm, iże miana kej "hōmo", "hetero" ôdnoszōm sie do ôbiektywnych, niypōmiynnych podug kultury cechōw ôd czowieka a tych, kerzi sie forsztelujōm, co czucia, kere te perzōny mianujōm to efekty kōnkretnych ausdrukōw kulturowych a społecznych procesōw. Esyncyjalisty gŏdajōm, co ôriyntacyjŏ je ônaczōnŏ ôd biologije, kej kōnstrukcyjōnisty, iże seksualne cugi sōm wyuczōne.

## Przipisy
Szatan

**Szatan** (hebr. שטן satan - „przeciwnik”) – we judajiźmie, krześcijaństwie a islamie je to persōnifikacyjŏ zła a jego tworziciel. We Ksiyndze Liczb aniōł stanōł na drōdze Balaama jako jego „przeciwnik”; we dziełach gnostyckich niykej mianowany Azazel.
Czelodź

**Czelodź** (pol. *Czeladź*; wymowa: )- mjasto rozlygowane na połedńu Polski, we wojewůdztwje ślůnskym, we cyntrům Gůrnoślůnskigo Uokryngu Przemysłowygo (GUoP). Je nojstarszym mjastym krysa byńdźińskigo a cołkigo Důmbrowskigo Zagłymbjo, powstoło we XIII st.
Grańiczy ze Byńdźinym, Katowicůma, Śymjanowicůma a Sosnowcym.
Burkina Faso

**Burkina Faso** (fr.: *(le) Burkina Faso*) – państwo we Africe Zachodńij bez dostympu do mořa. Dowńij Gůrna Wolta (*Republique du Haute-Volta*), we 1984 prezydynt Thomas Sankara nadou mu nowe mjano, kere uoznačo "kraj prawych ludźi" we godkach mossi a diula, kere sům guůwnymi rdzynnymi godkůma kraju.

Burkina Faso, downo kolůńijo francusko, dostoua ńypodlygość we 1960 roku. Destabilizacyjo państwa we lotach 70. a 80. XX w. popředźiua wjelopartyjne wybory we wčesnych lotach 90.

Stolicům kraju je Wagadugu (Uouagadoůgou), mjanowane bez Burkińčykůw *Úouaga*.
Prezydynty Rōmōnije

**Chrōnologiczny wykŏz prezydyntōw [[Růmůńijo|Rōmōnije]]**
* 1947-1948 – Mihail Sadoveanu
* 1948-1952 – Constantin Parhon
* 1952-1958 – Petru Groza
* 1958-1961 – Ion Gheorghe Maurer
* 1961-1965 – Gheorghe Gheorghiu-Dej
* 1965-1989 – Nicolae Ceauşescu
* 1989-1996 – Ion Iliescu
* 1996-2000 – Emil Constantinescu
* 2000-2004 – Ion Iliescu (2. kadyncyjo)
* 2004–2014 – Traian Băsescu
* 2014–2025 – Klaus Iohannis
* ôd 2025 – Ilie Bolojan

## Pozōr
1. FC Katowice

**1. FC Katowice**, **1. FC Kattowitz** (niym: Erster Fussball-Club Kattowitz 1905 e.V.) – jedyn ze piyrszych klubōw fusbalowych Gōrnego Ślōnska. Założōny 5 lutego 1905 roku we Katowicach.

## Historyjŏ

Założōny we 1905 pod nazwōm **FC Preussen 05 Kattowitz**. Po prziłōnczyniu Katowic do Polski we 1922 umiyniōł miano na **1. FC Kattowitz** / **1. FC Katowice**.
1. FC Katowice bōł durch festelnie siekerowany ôd polskigo regyrōnku, a to skuli tego, co dŏwano ku niymu pozōr jako na blank niymieckõ skupinã. We roku 1927 roku bōł po blisku krajowygo majstra - wtynczŏs zadecydowoł Szpil ze krakowskōm Wisłōm. Pod mianym 1. FC Katowice fōngowoł do 1945 roku. We skupinie grali m.in. Richard Herrmann a Ernest Wilimowski.
We 2007 roku klub napoczōn nazŏd fōngować skirz tego, co bōł reaktywowany ôd RAŚ. We sezonie 2009/10 groł we A-klasie (7 lidze polskij we fusbalu), a skupina kobiyt we I lidze żynskij. 1. FC Katowice swoje szpile grŏ na szpilplacu kōmpleksu sportowygo Szopienice, a skupina żyńskŏ swoje na szpilplacu MOSiR "Rapid" przi ulicy Grażyńskigo 51 we Katowicach.

## Sukcesy
*  1 wicemajster Polski ze 1927 roku
*  5 majstrōw Gōrnygo Ślōnska - 1907, 1908, 1909, 1913, 1922

## Linki zewnyntrzne
* Ôficjalnŏ zajta 1. FC Katowice
* Ôficjalnŏ zajta żyńskij skupiny 1. FC Katowice
* Niyôficjalnŏ zajta 1.FCK
* Forum RAŚ
* Das Deutsche Fußball-Archiv

## Ôbŏcz tyż dŏwne kluby fusbalowe z Katowic
* SC Diana Kattowitz
* SC Germania Kattowitz
* VfB Kattowitz
* Reichsbahn SG Kattowitz
* SC Victoria Kattowitz
* SC Eiche Domb
Coldplay

**Coldplay** – angelsko muzyczno skupina wykůnujůnco rock alternatywny, zołożůno we 1997 roku we Lůndyńe.

## Uobecny skłod
* Chris Martin – śpjew, klawjyry, gitara
* John Buckland – gitara prowadzůnco, harmůńijka ustno, chůrki 
* Guy Berryman – basgitara, syntezator, harmůńijka ustno, chůrki
* Will Champion – perkusyjo, chůrki

## Dyskůgrafijo

### Albumy studyjne
* *[[Parachutes]]* (2000)
* *[[A Rush of Blood to the Head]]* (2002)
* *[[X&Y]]* (2005)
* *[[Viva la Vida or Death and All His Friends]]* (2008)
* *Mylo Xyloto* (2011)
* *Ghost Stories* (2014)
* *A Head Full of Dreams* (2015)
* *Everyday Life* (2019)
* *Music of the Spheres* (2021)
* *Moon Music* (2024)

### Single
* "Brothers & Sisters" (1998)
* "Shiver" (2000)
* "Yellow" (2000)
* "Trouble" (2000)
* "Don't Panic" (2001)
* "In My Place" (2002)
* "The Scientist" (2002)
* "Clocks" (2002)
* "God Put a Smile upon Your Face" (2003)
* "Speed of Sound" (2005)
* "Fix You" (2005)
* "Talk" (2005)
* "The Hardest Part" (2006)
* "What If" (2006) – ino we Belgji
* "Violet Hill" (2008)
* "Viva la Vida" (2008)

### EP
* *[[Safety EP]]* (1998)
* *[[Brothers & Sisters EP]]* (1999)
* *[[The Blue Room EP]]* (1999)

### Albumy kůncertowe
* *[[Live 2003]]* (2003)

## Linki zewnyntrzne
* Uoficyjolno neczajta skupiny
Koszalin

**Koszalin** (pol.: *Koszalin*, mjym.: *Köslin*, kasz.: *Kòszalëno*) – mjasto na prawach powjatu we Polsce, położůne we wojewůdztwje zachodńopůmorskym. Podug danych ze 31 grudńa 2006 roku, Koszalin mjoł 107 693 mjyszkańcůw.
Barcelůna

**Barcelůna** (kat. *Barcelona* [], szp. *Barcelona* []) – mjasto we půłnocno-wschodńi Szpańije, nad Morzym Śrůdźymnym, stolica prowincyje uo tym samym mjůńe a spůlnoty autůnůmiczny Katalůńije. Drůge co do wjelgośće mjasto Szpańije. Cyntralny uostrzodek industryje kraju (auta, kůmputry, prod. chymikalijůw, przetwůrstwo kustu) a finansowy rygijůna. Srogi zyjhafyn a fligerhafyn.

W 1992 r. mjasto bůło gospodarzym Letńich Igrziskůw Uolimpijskych.
Gybis

**Gybis** – proteza stosowanŏ we dyntystyce do dopołniyniŏ abo ôdbudowy uzymbiyniŏ, co go brakuje. Gybisy sōm wykōnowane ze metali abo jejich stopōw (bp. ze glinu, strzybra, kobaltu, niklu, tytanu, rtyńci), tworziw syntetycznych i porcelanowych.
Binder

**Binder** to je uozdobny elymynt chopskigo (zauobycz a tradycyjńy) uoblyczyńo, mo forma gurtu materyje, kery śe wjůnże a zakłodo nauobkoło karku, przi uobujku.

Skuli tego, że ślůnsko godka je fest roztomańto i roztomańće sie godo, jedni godajom **binder**, a już kaj indźi  godajom **szlips**.
Bryle

**Bryle** to je wihajster zakłodany przed ślypjůma, kery poprowjo jakość widzyńo u uosůb ze felerůma wzroku. Skłodo śe ze soczewek (downe mjano: *binokle*), abo ino jednyj soczewki (downe mjano: *monokl*). Filowańy bez szkło abo krysztoły bůło znone we starożytnośći, bryle jake znomy terozki wynejdźono we XIV stoleću. Terozki coroz to wjyncy ludźi używo szkłůw kůntaktowych. Inksze uodmjany bryli to zonenbryle a bryle uochrůnne.
Trans-X

**Trans-X** to je popularny we lotach 80. XX wjeku kanadyjski zespůu muzyčny, kery grou muzyka dance a new wave. Nojbaři znony s utworu *Living on Video*. Zespůu zauožyu we 1981 roku Pascal Languirand.

## Dyskůgrafja
### Single
* *[[Living on Video]]* (1981) 
* *Message On The Radio* (1982)
* *Living On Video* (1983) – Remix 
* *3-D Dance* (1983)
* *Vivre Sur Vidéo* (1983)
* *Ich Liebe Dich (I Love You)* (1986)
* *Monkey Dance* (1986)
* *Maria* (1988)
* *Funkytown / Living On Video* (1991)
* *Video Killed The Radio Star / Living On Video* (1991)
* *A New Life On Video* (1995)
* *To Be... Or Not To Be* (1995)
* *Living On Video 2K6 * (2006)
### Albůmy
* *[[Living on Video (album)|Living on Video]]* (1983)
* *Living On Video* (1986)
* *On My Own* (1988)
* *The Drag-Matic Album* (2003)

## Linki zewnyntřne
*uoficjalno neczajta
Lotńiczo hawyna Lůndůn-Heathrow

**Hawyna lotńičo Lůndyn-Heathrow** (ang. London Heathrow Airport) je nojwjynkszym lotńiskym mjyndzynarodowym pod wzglyndym liczby pasażerůw (65 miljůnůw) we Wjelgij Brytańiji.

## Linki zewnyntrzne
* Heathrow Airport - Oficjalno neczajta
* Heathrow Airport Consultative Committee
* Hertz Heathrow
Krystyna Bochenek

**Krystyna Maria Bochenek**, s důma **Neumann** (rodz. 30 czyrwca 1953 we Katowicach, um. 10 kwjećyńa 2010 we Smoleńsku) – dźynńikarka a polityk, synatůr V, VI a VII kadyncyje polskigo Senatu.

Ůkůńczůła filolůgijo polsko na Ůńiwersyteće Ślůnskym. Uod 1976 je dźynńikarkům Radyja Katowicy. Synatůrym zostawoła s list Ůńije Wolnośće a Platformy Ôbywatelskij.

Zginůła we katasztrofje polskigo prezydenckigo fligra we Smoleńsku‎.
Bilecik

**Bilecik** (wym. *Biledżik*) to je mjasto we Turcyje, kere podug danych s 2000 roku pomjyszkiwoło 34105 ludźi. Je uůne stolicům prowincyje majůncyj te same mjano. Połožůne je we dolińe a na wzgůrzach, mo zabytkowe stare mjasto.

Uosadnictwo sam mjoło plac 2000 lot nazod. We 1298 bůło zdobyte bez Uosmana I a przelozło włůnczas uod Bizancjum pod władza dynastyje uosmańskij. Kole mjasta je mauzoleum we kerym sům pochowane uojczym a syn Sulejmana I.

### Linki zewnyntrzne
*uo Bilecik we lexorient.com (ang.)
NFV Gelb-Weiß Görlitz 09

**Niederschlesische Fußballverein Gelb-Weiß Görlitz 09 e.V.** (Dolnoślůnski Fusbalklub Złoto-Bjołych Görlitz 09) – ślůnski fusbalowy klub ze Görlitz. Terozki gro we Saksůńskij Landeslidze. Powstoł we 1909 roku a swoje szpile gro na Stadjůńe "Junge Welt".

### Necowe uodwołańa
Uoficjalno neczajta NFV Gelt-Weiß Görlitz 09 e.V.
Jan Furtok

**Jan Furtok** (rodz. 9 marca 1962 we Katowicach, zm. 26 listopada 2024 we Katowicach)) – ślůnski fusbalok, kery groł kej napadorz. We polskij lidze wystympowoł we GKS Katowice, lo tygo manszaftu zagroł 209 szpilůw a trefjůł 85 torůw. Groł tam uod 1980 do 1988 a uod 1995 do 1997. Wystympowoł tyż jako zawodńik manszaftůw mjymjeckich: Hamburger SV a Eintracht Frankfurt. Groł 36 szpilůw we reprezentacyje Polski, lo keryj trefjůł 10 torůw a we farbach keryj wystympjůł na Mistrzostwach Śwjata. Terozki je prezesym GKS Katowice.

Kategoryj;Umarći we 2024
Czile

**Czile** (Republika Czile, hiszp. *República de Chile*) – państwo we Americe Połedńowyj, kere ćůngńy śe dugim pasym na zachodńim wybrzeżu kůntynyntu nad Uoceanym Pokojnym Uoceanym. Grańica mo s Peru, Boliwijům a Argyntynům. Do Czile noleżům liczne wyspy przibrzeżne a wyspy na uotwartym uoceańy: Juan Fernández, Wyspa Wjelganocno, Sala y Gomez, San Ambrosio a San Félix.
Lotńiczo hawyna Dong Hoi

**Hawyna lotńičo Dong Hoi** (wjet.: Sân bay Đồng Hới, Cảng hàng không Đồng Hới ang. Dong Hoi Airport) je lotńiskym mjyndzynarodowym we Wjetnamje. Hawyna bůua zbudowano we 1930 bez Francuzůw we lotach 30. XX wjeku, po přebudowje we 2004 uodymkńynto nazod we maju 2008.

## Linki zewnyntřne
* Central province's Dong Hoi airport put into use
Dolnoślůnski krys gůrnołůżycki

**Dolnoślōnski krys gōrnołōżycki**, (mjym.: *Niederschlesischer Oberlausitzkreis* gsb.: Delnjoszlesko-hornjołużiski wokrjes) – tajla krajiny historycznyj Dolny Ślōnsk położōno we połedńowo-wschodnij tajli Mjymjec. Downy krys, zlikwidowany 31 lipca 2008 bez skuplowańe ze krysym Görlitz

## Uobocz tyż
*  Görlitz
Lipjec

**Lipjec** (abo **Lipiyń**) to je śudmy (podug używanego na Ślůnsku kalyndorza gregorjańskigo) mjeśůnc we roku. Jygo mjano, podug Brücknera, pochodźi uod kwitnůncych włůnczas lipůw. We inkszych ojropejskich godkach mjanowany je nojczyńśći uod łaćińskigo *Iulius*.
Lotńiczo hawyna Tan Son Nhat

**Hawyna lotńičo Ho Chi Minh City-Tan Son Nhat** (ang. Tan Son Nhat International Airport) je nojwjynkšym lotńiskym mjyndzynarodowym pod wzglyndym ličby pasažerůw (11 miljůnůw) we Wjetnamje.

## Linki zewnyntřne
* Tan Son Nhat Airport Official Website
* Southern Airport Services Company Official Website
* Saigon Ground Services Official Website