open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich

**Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej we Piekarach Śląskich** (śl.:**Sanktuaryjům Matki Sprowjedliwośći a Přojańo Spouyčnygo we Pjekorach Ślůnskich**) – sanktuaryjům maryjne we Pjekorach Ślůnskich na Ślůnsku. Je mjanowane *Duchowům Stolicom Ślůnska*. We Bazylice Pjekorskij je *Uobroz Matki Boskij Pjekorskij*, kery je uznany za cudowny. Do Sanktuarjům we Pjekorach co roku přibywo mynga pjelgřimůw a půntnikůw, ftořy přiuažům řykać před cudowny uobraz. We maju uodbywo śe pjelgřimka chopůw a karlusůw do Matki Boskij Pjekorskij, a we śyrpńu uodbywo śe tref babůw a frelek. Je to na Kalwaryji Pjekorskij, kero tyž wlazuje we skuod Sanktuarjům. Wuůnčas do Pjekor zježdžo fest dužo (uod 70 do 100 tyś.) pielgřimůw. Coročńy zježdžo śe sam kupa biskupůw, arcybiskupůw a kardynouůw.

### Auskuplůngi
*Neczajta Sanktuarjum
Grziby

**Grziby** (łac. *Mycota, Mycetes, Fungi*) to je krōlestwo przinŏleżōnce do dōmyny jōndrowcōw (*Eucaryota*). Dŏwnij, w znŏleżności ôd systymatycznego ujyńciŏ, taksōn tyn mioł gradus podkrōlestwa (*Fungi* R.T. Moore, 1971), podtypu (*Fungi* Engl. 1889) i klasy (*Fungi* Bartling, 1830).

Istniynie grzibōw zaôbserwowano było we wszyjskich cōunach klimatycznych, przede wszyjskim na lōndach, ale tyż w wodach (słodkich i słōnych). Do terŏz ôpisanych było kol. 70 tysiyncy zort grzibōw, ale brak litych kryteriōw niy przizwŏlŏ na akuratne szacowanie, w efekcie ta wielość może być wyższŏ. Szacuje sie, iże co roku cechuje sie strzednio 1700 nowych zort grzibōw. Podle danych dostanych z terynōw, na kerych poznane były ôrganizmy żywe, trufŏ sie, iże je kol. milijōna zort grzibōw (4 razy wiyncyj aniżeli roślin nasiynnych).

Wiek nojstarszych skamyniałości idyntyfikowanych za prŏwdopodobne kōnski grzibōw znŏdniyntych we arktycznyj tajli Kanady szacowany je na kole milijard lŏt.

## Charakterystyka
Wszyjske grziby to bez wyjōntku ôrganizmy cudzożywne, mogōm tōż wystympować ino w siedliskach zawiyrajōncych ôrganiczne zwiōnzki. Jednak mocka zort do swojigo życiŏ wymŏgŏ ino jejich minimalnych wielości. Mogōm być saprotrofami, co żywiōm sie umrzitõ materyjōm ôrganicznõ, abo pasożytami rozwijajōncymi sie utrŏtōm inkszych, żyjōncych ôrganizmōw. Zasadniczo sōm niyzdolne do aktywnego ruchu, w definicyji tyj sōm jednak niyścisłości. Prymitywne grziby wielokōmōrkowe wytwŏrzajōm mogōnce sie ruszać, jednokōmōrkowe, uwiciōne zarodniki pływkowe (zoospory). Charakterystycznõ cechōm grzibōw je ściana kōmōrkowŏ zbudowanŏ z chityny.

Postrzōd grzibōw nojliczniyjszõ grupōm sōm ôrganizmy wielokōmōrkowe, jednak wystympujōm tyż grziby jednokōmōrkowe, bp. drōżdże. Kōmōrka grzibu może być jednojōndrowŏ, dwujōndrowŏ abo wielojōndrowŏ – takõ wielojōndrowõ kōmōrkã nazywŏ sie kōmōrczakiem. Bazowym elymyntym budowy grzibōw sōm strzympki, porzōnd duge, nitkowate, ajnfachowe abo rozgałynziōne. Strzympki czynsto wystympujōm we skupinach i tworzōm grzibniã, a ta może tworzić jeszcze barzij słożōne struktury pełniōnce ekstra funkcyje, bp. podkłŏdki, sznōry grzibniowe, sklerocja, ôwocniki. Jednak ciało grzibōw niy wykazuje rozdziału na tkance i ôrgany – grziby sōm plechowcami.

Grziby mogōm dychać tlynowo abo beztlynowo (drōżdże). Dostŏwajōm tedy ynergijõ zdatnõ do życiŏ. Dychanie beztlynowe to gerowanie. W wyniku tego powstŏwajōm: alkohol etylowy i CO2.
Mellinghausen

**Mellinghausen** to gmin we Niymcach, we krŏju zwiōnzkowym Dolne Zaksy, we krysie Diepholz. Zajmuje 24,41&nbsp;km² a miyszkŏ w nim 1082 ludzi (dane ze 2006).

### Linki zewnyntrzne
*Strōna internetowŏ gminu
Azerbejdżůn

**Azerbejdżůn**, **Republika Azerbejdżanu** – państwo we Azyji nad Kaspijskim Morzym. Grańica mo ze Rusyjům, Gruzyjům, Armyńijům, Iranym a Turcyjům.

Jigo pjyrszymi mjyszkańcůma bůły Kaukaske Albańczyki, ńyskorzi pojawjali śe sam Persy, Rzimjany, Uormjany, Araby, Turki, Mongoły a Rusy. Przodkůma uobecnych Azerůw bůły Seludżycke Turki. We uokreśe moj 1918 - kwjećyń 1920 formalńy ńypodległy, ńyskorzi we skłodźe SSSR aże do 1991. Uod uogłoszyńo ńypodległośći durch wadźi śe ze Armyńijům uo Gůrski Karabach.

Azery to 78% populacyje kraju, s myńjszośći nojwjyncy je Ruskůw. Podug wyznańo důminuje szyjicki islam.

We gospodarce sroge znoczyńy mo wydobyćy naftowyj ropy, dobywo śe tyż mjydź a kamjynno sůl. Do tygo dochodźi bauerstwo. Nojsrogszy uostrzodek industryje a kultury, nauki a t.p. to stolica kraju - Baku.
Urzyndowo godka

**Godka urzyndowo** – godka, kero erbła uńikatowy status prawny na teryńe państwa abo jygo tajle. Nojczyńśćij je to godka kero je używano we strukturach legislacyjnych l.b. we parlamyńće. We wjynkszośći państw godka lebo godki urzyndowe sům uokreślůne we kůnstytucyje abo inkszych urzyndowych papjůrach. Ńykere państwa ńy majům wcale uokreślůnyj godki urzyndowyj, l.b. Szwecyjo, Wjelgo Brytańijo a USA. Inksze majům pora godek urzyndowych we cołkim państwje, abo ńykere majům status urzyndowy ino we jygo tajle. Ślůnsko godka ńikaj ńy mo statusu godki urzyndowyj.
Arnold Schwarzenegger

**Arnold Alois Schwarzenegger** (rodz. 30 lipca 1947 we Thal) – austryjocko-amerikański kulturysta, aktor a polityk, gubernator stanu Kaliforńijo. Rodzůny we wśi Thal kole Grazu we Austryje. We 1968 wyjechou do USA a we 1983 erbnyu amerikůńske uobywatelstwo. We 1986 hajtnyu śe s Maryjkům Shriver, prezynterkům TV a kuzynkům prezydynta J.F. Kennedy'ego. Mo ś ńům dwůch synkůw a cera.

Karjera začynou kej kulturysta a zebrou mynga nadgrodůw we kůnkůrsach Mr. World, Mr. Universe, Mr. International, Mr. Europe, a tři razy Mr. Olympia. Jygo muskle a sylwetka (wzrost 1,88 m, woga 115 kg, uobwůd klotki pjyrśowyj 155&nbsp;cm, uobwůd we paśe 86&nbsp;cm) sprowiuy, co lo ńykerych stou śe "kulturystům wšech čosůw" ("Mr. Everything").

Kej aktor, debjut mjou we filmje "*[[Hercules in New York]]*". Inkše filmy we kerych grou to m. in. "*[[Conan the Barbarian (film)|Conan the Barbarian]]*", "*[[The Terminator]]*", "*[[Predator (film)|Predator]]*", "*[[Kindergarten Cop]]*", "*[[Batman and Robin]]*" a inkše.

Kej polityk, noležy do Partyje Republikańskij, a s jei ramjyńo kandydowou na gubernatora stanu Kaliforńija we 2003 roku. Wygrou te wybory, a tyž i nastympne we listopadźe 2006 i do terozki je gubernatorym. Spekulowano uo jygo kandydatuře na prezydynta USA, nale při uobecnyj konstytucyje ńy je to možliwe, skiž tygo co bjerne prawo wyborče we wyborach prezydynckich majům ino rodzyńi we USA.

### Auskuplůngi

* Uoficyjolno neczajta
Masa

**Masa** to je jednŏ z bazowych srogości fizycznych ôkryślajōncŏ bezwładność (masa bezwładnŏ) i wpływanie grawitacyjne (masa grawitacyjnŏ) ôbiektōw fizycznych. Je srogościōm skalarnōm. Potocznie miarkowanŏ za miarã wielości materyje ôbiektu fizycznego. We ôsobliwyj teoryji relŏtywności zwiōnzanŏ z wielościōm ynergije zawartyj we ôbiekcie fizycznym. Nojczyńścij ôznaczanŏ je literōm ***m***.

Wartość masy idzie porachować ze mustra:

:: m = \frac {F}{a}

Kaj
* *F* – siyła z jakõ fungujymy na ciało
* *a* – przispiyszynie, z kerym poruszŏ sie ciało

## Masa bezwładnŏ
:: \mathbf{F} = \frac{d\mathbf{p}}{dt} = m \cdot \mathbf{a},

kaj:
: \mathbf{F} – wektor siyły fungujōncyj na ciało,
: \mathbf{p} – wektor szwōngu ciała,
: t – czas,
: m – masa bezwładnŏ ciała,
: \mathbf{a} – wektor przispiyszyniŏ.

## Masa grawitacyjnŏ
:: F =  G \frac{m_1 m_2}{r^2},

kaj:
: F – siyła wpływaniŏ ciał,
: G – stała grawitacyje,
: m_1, m_2 – masy wpływajōncych ciał,
: r – delka ciał.

## Masa spoczynkowŏ
:: E^2 = m^2 c^4 + p^2 c^2,

kaj m ôznaczŏ *masã spoczynkowõ* ciała (ôznaczanõ tyż m_0).
Li Bai

**Li Bo, Li Bai, Li T'aipo** (škryfla tradycyjno: 李白, škryfla uproščůno: 李白, rodz. 701, um. 762) – chiński poeta, twůrca "zuotygo wjeku" chińskij poezyji. Jygo twůrčość nawjůnzůje do taojizmu bez propagowańy jydnośći s naturům, šnupańy za ńyśmjertylnośćům a wyzwolyńy s wjynzůw spouečnych. Uostouo po ńim ůng. 1000 utworůw, we wjynkšośći we formach *lūshi* (gedychta rygulowano) a *jueju* (štyrowjerše).
Bagdad

**Bagdad** (arabsko godka: بغداد = *Baghdād*) – stolica Iraku a jydne s nojwjynkszych mjast na Bliskim Wschodźe. Je rozlygowane na zachodńim brzygu Tygrysu. Zołożůny we 762 roku uod kalifa Al-Mansure s dynastyje Abbasydůw. S anfanga mjoł mjano *Madinat as-Salam* (Mjasto Pokoju), nale ńy utrzimało śe uůne dugo a mjasto przijyno mjano uod pobliskij dźydźiny. 10 lutygo 1258 zdobyte bez Můngołůw, srogo ućyrpjało a uostało fest zńiszczůne. Drugi roz Můngoły zdobůły Bagdad we 1401 roku. We 1534 przeloz pod panowańy Uotůmańskigo Imperjům. Uod anfanga istńyńo Iraku pozostowo jygo stolicům.
Lazaryt

**Lazaryt** to je fest ważno jydnostka uorgańizacyjno we systymje zdrowotnygo pjastůnku. We lazaryće dowo śe śwjadczyńo zdrowotne we warůnkach zawartych. Nojważńijszym cwekym dźołańo lazarytůw je kuryrowańy pacjyntůw, nale lazaryty dowajům tyż pjastůnek do ludźi zdrowych, jako np. lazaryty położńicze.

Wele lazarytůw czynsto sům tyż przichodń ambulatoryjne a zakłady djagnostyczne. We lazaryće pacjyntům dowo śe lekarski a uopatrůński pjastůnek bez cołki dźyń. Ńykere lazaryty, uosobliwje akadymicke lazaryty, zajmujům śe prowadzyńym dydaktyki przed- a podyplůmowyj.
Gilles Marguet

**Gilles Marguet** (nar. 3 grudnia 1967 we Pontarlier) – francuski biatlōnista. Zdobōł brōnzowõ medalijõ na Igrziskach Ôlimpijskich we 2002 roku we Salt Lake City we sztafecie i złotõ medalijõ na mistrzostwach świata we Poljuce we 2001, tyż we sztafecie.
Kaliforńijo

**Kaliforńijo** (angelsko godka: *California*) to je stůn na pouedńowym zachodźe USA, nad Uoceanym Spokojnym. Je to nojludńyjšy a nojbogatšy stan we USA, a třeći podug zajmowanyj powjyřchńe. Grańica mo na půunocy ze stanym Oregon, na wschodźe ze stanůma Newada a Arizůna, a na pouedńu ze Meksykym, ze stanym Baja California. Na teryńe stanu ležům ůuožůne pouedńikowo pasma gůrske, jygo pouedńowo-wschodńo tajla to pustynne wyžyny a kotliny. Je sam tyž nojńižšy we coukich Stanach Zjydnočůnych punkt: Dolina Śmjerći, do 86 m p.p.m.

S anfanga pomjyškiwano bez Indjanerůw, bez Ojropejčykůw uodkryto we 1542 roku (Juan Rodrigueza Cabrillo). We 1769 powstaje pjyršo misyjo (San Diego). We 1841 mo anfang uosadńictwo amerikańske. We 1846 Kaliforńijo uoguošo ńypodleguość kej Republika Kaliforńije. We 1848 překozano USA bez Meksyk.

Industryjo zaawansowanych technolůgji (m. in. Dolina Křymowo), we tym i kosmičnych, wydobyće ropy naftowyj, uostřodek produkcyji filmůw (Hollywood). Rozwińynte sadowńictwo a coroz wjynkše znočyńe turystyki.

Nojsrogsze mjasta:

# Los Angeles
# San Diego
# San Jose
# San Francisco
# Sacramento
# Oakland

## Necowe uodwołańa
* Uoficyjalno neczajta stanu Missouri (we angelskij godce)

### Auskuplůngi
* Uoficyjolna neczajta Stanu Kaliforńijo (ang.)
Flipper

**Flipper** to je urzůndzyńe ze zorty autůmatůw do szpili, we kerym chodźi uo to co by ńy dozwolić metalowyj kugle citnůńć ze stoła bez uotwůr na jygo spodku. Kugla idźe uodbijać uapkůma a punkty dostowo śe kej kugla trefi we roztomajte elemynty, jako grzibki, tarczki, przeleźe bez rampa a t. p. Do tradycyjnych flipperůw wćepowouo śe klepoki abo żetůny, coby śe pograć. Terozki barzi poularne sům kůmputrowe symulatory flipperůw. Flippery ńykej mjanuje śe tyż pinballůma.
Wisła (mjasto)

**Wisła** (polsko godka: *Wisła*) to je mjasto we ślůnskim wojewůdztwje, we ćeszyńskim kryśe, na połedńe uod Ustrůńo a zachůd uod Szczyrku. Leży we Ślůnskim Beskidże wele grańicy s Czeskům Republikům. Znůmo je kej uostrzodek alowańo, turystyki a szportůw źimowych. Na teryńe mjasta zaczyno swůj bjyg rzyka Wisła. Nojwyższe wjyrchy we grańicach mjasta to Barańo Gůra (1120 m n.p.m.) a Wjelgi Stożek (979 m n.p.m.). We dowńijszym tajlůngu admińistracyjnym Wisła noleżoła do bjelskigo wojewůdztwa.

Wisła je jydnym s nojsrogszych uostrzodkůw luterańizma na Ślůnsku a jedynym mjastym, we kerym luterany sům we wjynkszośći.

S Wisły pochodzům m.in. skoczek narćarski Adam Małysz, tryner skokůw Apoloniusz Tajner a pisorz Jerzy Pilch.
Kieren Keke

**Kieren Keke** (rodz. 1971 we Yaren) – nauruański polityker a dochtůr, we rokach 2007 - 2011 Mińister Zagrańicznych Sprow we regjyrůnku Nauru, dowńi bůł przewůdńiczůncym nauruańskigo parlamyntu. Je jydnym ze zołożyćelůw partyje "*[[Nojsampjyrw Nauru]]*".

### Necowe uodwołańa
*Profil we rulers.org
Peter Viereck

**Peter Viereck** (nar. 5 września 1916 we Nowym Jorku, um. 13 mŏja 2006) to bōł amerykōński poeta, co dostoł nadgrodã Pulitzera i myśliciel polityczny, a krōm tego profesōr historyje. Z przekōnań politycznych bōł kōnsyrwatystōm.

## Necowe ôdwołania
* Biogram we Poetry Library (we ynglandzkij gŏdce)
Juturna

**Juturna** – we mitolůgije řimskij bůgińi zdřudeu a uopjekunka wšyjstkich wůd we Lacjum. Bůua žůnům Fůntusa a pšou jeij tyž Jowiš. Jeij symbolůma bůuy fůntanny a wšyjstke place kaj woda wypuywaua na wjyřch źymje. Śwjynto Juturny fajrowano 11 lutygo.
Jakob Gadolin

**Jakob Gadolin** (rodz. 24 paźdźerńika 1719 we Strängnäs, um. 26 wrześńa 1802 we Turku) – fiński biskup luterański, kery połńůł fůnkcyjo we lotach 1788 - 1802. Profesor filozofije a matymatyki.
Barack Obama

**Barack Obama** (rodz. 4 śyrpńa 1961 we Honolulu na Hawajach) – amerikański politiker Dymokratycznyj Partyje, 44. prezydynt USA. Sprawowoł urzůnd we latach 2009-2017. Je ůun Mulatym, jygo fater pochodźůł ze Kyńije, a matka ze stanu Kansas. 9 paźdźerńika 2009 Barack Obama dostoł pokojowo nadgroda Nobla.
Nathaniel Mayer

**Nathaniel Mayer** (rodz. 10 lutygo 1944 we Detroit, um. 1 listopada 2008) to bůu amerikański muzyk kery śpjyowu pjosynki ze zorty rhythm and blues. Anfang karjery mjou we lotach 60. XX wjeka, we wytwůrńe Fortune Records. Znůmy tyž pode pseudůńimůma "Nay Dog" abo "Nate".

## Dyskografijo
### Albůmy
**Village of Love* (1963)
**I Just Want to Be Held* (2004, Fat Possum Records)
* "Anthology: I Want Love and Affection - 2xLP / CD digipack (2006, Vampisoul)
**Why Don't You Give It To Me?* (2007, Alive-Naturalsound Records)

### Single
* "My Last Dance With You"/"My Little Darling" (1961)
* "Village Of Love"/"I Want A Woman" (1962)
* "Leave Me Alone"/"Hurting Love" (1962)
* "Mr. Santa Claus"/"Well, I've Got News" (1962)
* "Well, I've Got News"/"Work It Out" (1963)
* "I Had A Dream"/"I'm Not Gonna Cry" (1963)
* "Going Back To The Village Of Love"/"My Last Dance With You" (1963)
* "A Place I Know"/"Don't Come Back" (1964)
* "I Want Love and Affection (Not the House of Correction)"/"From Now On" (1966)
* "Raise The Curtain High"/"Super Boogie" (1980)
* "I Don't Want No Bald Headed Woman Telling Me What To Do"/"I Don't Want No Bald Headed Woman Telling Me What To Do" (inštrumentalno) (2002; nagrywano 1968)
* "Ride In My 225"/"Mister Santa Claus" (live) (2005)
* "I Found Out" (2006) Stardumb Records

## Auskuplůngi
*Myspace
Stolica

**Stolica** (abo **głůwne mjasto**) to je głůwne mjasto we państwje a postrzodek jego admińistracyje, śedźiba władzůw a przedstawićelstw dyplůmatycznych inkszych państw. Ńykej we kůnstytucyji je zapisano inkszo stolica ańiżeli faktyczno śedźiba władzůw, ntp. we Ńiderlandach abo Boliwiji. Wyrůżńo śe stolice historyczne, uo dugij tradycyji, abo zuůnaczůne sztuczńy, kej Canberra we Australiji abo Abudża we Ńigeryji. Stolica godo śe tyż na postrzodek władze jakigo rygjůnu, krysu a inkszych jydnostkůw admińistracyjnygo tajlůngu.
Kilogram

**Kilogram** (ôznaczynie **kg**) to je jednostka masy we układzie SI.

Je to terŏźnie jedynŏ jednotka podstawowŏ posiadajōncŏ przedrostek (kilo).

## Jednotki wtōrne
Togo

**Togo**, **Republika Togijsko** – państwo we zachodńij Africe, nad Zatokům Gwinyjskům. Grańica mo s Ghanům, Byńinym a Burkinům Faso. We wjynkšośći kraj gůřysty a wyžynny, yno na pouedńu je niźina aluwjalno. Do 1918 bůua to kolůńijo mjymjecko we keryj skuod wlazowoua tyž tajla uobecnyj Ghany. Ńyskoři potajlowano je na tajla francusko a brytyjsko a ta drugo přiuůnčůno ku Ghańy. Tajla francusko uoguośiua ńypodlyguość kej Republika Togijsko we 1960 roku.

Gospodarka uoparto we wjynkšośći na bauerstwje a rybouůwstwje, industryja yno spožywčo, wuůkyńńičo a cymyntowo, ńywjelge wydobyće surowcůw (fosforyty, marmury, sůl).

Podug religije, wjynkšość mjyškańcůw (51%) je ańimistůma.
Eliomys

**Eliomys** to je zorta ńywjelgich gryzůńi s familije popjelicowatych.

### Gatůnki
* *[[Eliomys melanurus]]* 
* *[[Eliomys munbyanus]]*
* *[[Eliomys quercinus]]* - żołyndńica
Matymatyka

**Matymatyka** (ze greckego: *mathēmatik* ze *máthēma* - poznańy, umjyjyntnůść) - nauka skupjůno na rozumowańu dedukcyjnym, dowajůnco werkcojg ku badańu wńoskůw ze przijyntych założyń. Dowńij wyrůżńano "czysto matymatyka", abstrakcyjno, rozwijano bes zwjůnzku ze kůnkretnymi praktycznymi zastosowańůma, l.b. we techńice. Nale ńyskorzi uokozało śe, co dowo śe ja zastosować we fizyce a informatyce. Szkolne rozumjyńy matymatyki kej nauki uo liczbach ńy je akuratne już uod XIX wjeku.
Czynstochowy

**Czynstochowy** (pol. *Częstochowa*, hebr. *צ'נסטוחובה*, mjym. *Tschenstochau*) – mjasto we połedńowyj Polsce, grodzki krys a śedźiba źymskigo krysu we ślůnskim wojewůdztwje. Gyszichtowo przinoleży ku Małopolsce. Leży nad Wartům, na půłnocnym kreju Krakowsko-Czynstochowskij wyżyny. Je sam kośćůł a klasztůr na Jasnyj Gůrze, we kerym je, powożany za cudowny, Uobroz Matki Boskij Czynstochowskij, skiż tego je to głůwny uostrzodek maryjnygo kultu we Polsce.
Papua-Nowo Gwinyjo

**Papua-Nowo Gwinyjo** (*Papua New Guinea*, Ńyzoleżne Państwo Papui-Nowyj Gwinyje – *Independent State of Papua New Guinea*) – państwo we Uoceańije, we Melanezyje.

## Geůgrafijo
Państwo leży we wjynkszyj tajli na wyspje Nowo Gwinyjo (w jei wschodńij tajli) a krům tygo na ůng. 2800 mjyńszych wyspůw. Grańica lůndowo mo yno s Indunezyjům, bez morza sůmśaduje tyż s Australijům a Wyspůma Salůmůna. Doobkoła Papui-Nowyj Gwinyje sům wody Uoceanu Spokojnygo, Morza Nowogwinyjskigo a Morza Koralowygo.

Je to kraj we wjynkszyj tajli gůrzysty, nojwyższy wjyrch mo 4509 m n.p.m. Liczne wulkůny. Kraj je nawjedzany bez trzyńśyńo źymje a ńykej tsunami. Klimat sam je růwńikowy, gorki a wilgły. Bogaty nec rzykůw a gynste losy.

## Gyszichta
Kraj zaśedlůny uod 60 tyś lot, bez Ojropejczykůw uodkryto we XVI wjeku, nale aże po XIX wjek kraj bůł bezma cołkim ńyzbodany. Mjano "Nowo Gwinyjo" nadali krajowi żyglorze s Hiszpańije, skiż tygo, co tubylcy zdowali im śe podane na mjyszkańcůw Gwinyje we Africe. Dziśejszo Papua-Nowo Gwinyjo powstoła bez skuplowańy dwůch terytorjůw downych kolůńji (mjymjeckij a brytyjskij), kere uobje dostoły śe pod admińistracyjo Australije, a uod 1975 uostoł ńypodleguym państwym. We 1988 roku wyspa Bougainville průbowoła secesyje, we wolkach poginyło przez 20 tyś. ludźi. Wyspa pozostoła we skuodźe Papui-Nowyj Gwinyje, nale dostoła autonůmijo.

## Przipisy
Libijo

**Libijo** (ليبيا, *Libija*), uoficyjolńy do 2011: **Wjelgo Arabsko Libijsko [[Dżamahirijja]] Ludowo-Socyjalistyczno** (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى, *Al-Jamāhīriyyah al-`Arabiyyah al-Lībiyyah aš-Šabiyyah al-Ištirākiyyah al-`Udhmā*) – państwo we půłnocnyj Africe, nad Strzůdźymnym Morzym (Zatoka Wjelgo Syrta). Grańica mo s Egiptym, Sudanym, Czadym, Ńigrym, Algeryjům a Tůnezyjům. Důminuje sam sunnicki islam, kery wyznowo 97% mjyszkańcůw. Przez 90% kraju zajmujům pustyńije (Sahara, Pustyńijo Libijsko) a půłpusyńije, na kerych idźe trefić uoazy. Ńy ma sam stołych rzykůw.

Libijo do 2011 bůła dżamahirijjům, co uoznaczało republika socyjalistyczno, we keryj po prowdźe wuadza mjoł Muammar al-Kadafi.

Gospodarka je uoparto na wydobyću ropy naftowyj, kero dostarczo ůng. 80% dochodu narodowygo. Je sam tyż indystryjo petrochymiczno a hutńictwo, nale kraj bezma cołko żywnośćmuśi skiż braku własnygo bauerstwa importować.
Saturn

**Saturn** to je šůsto podug uodlyguośći uod suůńca planeta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Urůn a Neptůn je to planeta gazowo, drugo podug masy a wjelgośći po Jowišu, a uo nojmńyjšyj gynstośći s planet coukigo Ůkuodu Suonečnygo. Saturn znůmy je uod Starožytnośći. Charakterystyčnům jygo cechům sům ringi kere skuodajům śe guůwńy s lodu a trocha ze skou. Terozki znůmy 60 kśynžycůw Saturna (3 ńypotwjyrdzůne). Mjano planety je uod řimskiego boga Saturna. Saturn je jydnům s pjyńću planet, kere idźe uobezdřeć gouymi ślypjůma. We coukim Ukuodźe Suonečnym ino Saturn mo gynstość mjyńšům uod wody. Wynośi uůna středńo 0,69 g/cm³. Ino jůndro je gynstše.
Tanita Tikaram

**Tanita Tikaram** (rodz. 12 śyrpńa 1969 we Münster) – angelsko śpjywoczka a autorka śpjywkůw ze zorty pop/folk. Jeji matka pochodźi ze Malezyje, uojćec je brytyjskim wojokym, fidżyjskim Hindusym. Tanita chowała śe we Basingstoke we Ynglandźe.

### Dyskografijo
*1988 *Ancient Heart*
*1990 *The Sweet Keeper*
*1991 *Everybody’s Angel*
*1992 *Eleven Kinds of Loneliness*
*1995 *Lovers in the City*
*1996 *The Best of*
*1998 *The Cappuccino Songs*
*2005 *Sentimental*
*2012 *Can't Go Back*
*2016 *Closer to the People*
*2019 *To Drink the Rainbow (An Anthology 1988–2019)*
*2025 *LIAR (Love Isn't A Right)*

### Necowe uodwołańa
*Uoficjalno neczajta
Grudźyń

**Grudźyń** – dwanosty, uostańi mjeśůnc we roku podug kalyndorza grygorjańskigo, mo 31 dńi. Mjano mjeśůnca (podug Brücknera) pochodźi uod *grudůw*. Mjanowany tyż *prośeń* abo *prośńec*. Łaćińskie mjano *December* (dźeśůnty mjeśůnc) zostoło zapożyczůne bez wjynkszość godek ojropejskich.
Litewsko godka

**Litewsko godka** (*lietuvių kalba*) je indoojropejsko godka s familije bałtyckich godkůw. Mo uůna dwa głůwne djalekty - żmudzki (dolnolitewski) a auksztocki (gůrnolitewski). Litewsko godka używo szrajbůnku uopartygo na łaćińskim abecadle, nale mo djakratyki. Litewsko godka je urzyndowo we Litwje.

Je to interesantno godka lo godkoznawcůw, beztůż co zachowała archajiczne morfologiczne zachy a typowe lo godkůw indoojropejskich. Godo śe, iże litewsko godka je nojbliższo godce praindoojropejskij. Ńykere zdrzůdła godajům, co familijo bałtyckich godkůw ewulowała uoddźelńy uode inkszych godek indoojropejskich już we 10. stoleću przed Kristusym. Ewolucyjo godki litewskij uode godki prajindoojropejskij ńy ma do kůńca znůmo.
Wülknitz

**Wülknitz** to je gmina we Ńymcach, we landźe Saksůńijo, we kryśe Meißen. Zajmuje 27,77&nbsp;km² placu, a podug danych s 2006 roku mjoua 1820 mjyškańcůw.

### Auskuplůngi
*Neczajta gminy Wülknitz
Tadżykistůn

**Tadžykistan**, **Republika Tadžykistanu** – państwo we střodkowyj Azyje, grańica mo s Ůzbekistanym, Kirgistanym, Chinůma a Afgańistanym. Stolicům kraju je Dušanbe. Je to kraj bes dostympu do mořa, bezma couko jygo powjeřchńa zajmujům gůry, pouowa kraju ležy wyžyj kej 3000 m n.p.m. Nojwjynkše pasma gůrske sam to Autaj a Pamir. Nojwyžšy je Wjyrch Ismaila Samańijego, wysoki na 7495 m n.p.m. Yno we půunocnyj tajli kraju je nižyj puožůno, urodzajno Kotlina Fergańsko. Klimat sam je kůntynyntalny a skrajńy suchy.

Problymym kraju je kůmůńikacyjo, skiž fest ćynžkich warůnkůw naturalnych nec drogowy je fest suabo rozwińynty, a s ńykerych wyžyj pouožůnych drogůw idźe kořystać yno bez lato. Srogi je sam potyncjou we hydroynergetyce, terozki wykořistywany yno we ůng. 5%. Ńywjelge wydobyće surowcůw: zuota, ůrůnu, boksytůw, industryja wuůkeńńičo a spožywčo. Bez Tadžykistan prowadzům cesty přemytu narkotykůw.

Ludność sam to we wjynkšośći Tadžyki (79,9%) a Ůzbeki (15,3%); 85% wyznowo islam sunńicki, 54% šyicki.
Sierra Leone

**Sierra Leone**, **Republika Sierra Leone** – państwo we zachodńij Africe, nad Uoceanym Atlantyckim. Grańica mo s Gwinyjům a Liberyjům. Mjano kraju je nadane bez portůgalskich uodkrywcůw s 1462 a uoznačo "Gůry Lwje". Bez tři stoleća bůu to teryn kaj chytano ńywolńikůw a kwituo piractwo, aže we 1787 Brytyjske Towařistwo Antyńywolńiče wykupiuo teryny přibřežne a zouožyou dźiśejšo stolica - Freetown. We 1808 Sierra Leone uostouo kolůńijům brytyjskům. Uod 1961 ńypodlygue.

Wybřeže je sam we wjynkšyj tajle bažouowate a rosnům na ńym mangrowce. Pzostauo tajla zajmuje puaskowyž pokryty lasůma, nojwyžšy wjyrch Bintumani mjanowany tyž *Loma Mansa* mo 1948 m n.p.m. Gynsty nec řykůw, klimat růwńikowy, fest wilguy i ze srogimi uopadůma (3400&nbsp;mm bez rok).

Gospodarka zaležno bezma coukowiće uod wydobyćo djamyntůw. 2/3 ludźi utřimuje śe s prymitywnygo bauerstwa a rybouůwstwa. 68% mjyškańcůw žyje půńižyj grańicy ůbůstwa.

60% ludnośći wyznowo islam, 30% je půganůma a 10% wyznowo chřeśijaństwo. Je sam nojwjynkšo na śwjeće umjyralność babůw we ćůnžy a babůw i bajtli při porodźe.
Trickster

**Trickster** to je religjoznawstwje archetyp boga-špasowńika a figlořa, ńykej je to půubůg abo i śmjertelnik. Bez analůgijo bywo co mjanuje śe tak tyž postaće literacke.

Trickster je uod tygo coby uomać ustalůne regle a dbać uo to, coby cykl twořyńo a ńiščyńo durś śe powtořou. Cygańi, habi, uošydzo, nale ńy je postaćům moralńy zuom, yno ńykej pozytywnům a ńyřodko ambiwalyntnům.

We ńykerych mitůlogijach to, co śwjat matyrjalny ńy je doskonouy je tumačůne tym, co trickster stwořyu śwjat wbrew wole abo ńyzgodńe s poleceńami guůwygo bůstwa, abo jakimś knifym sprowiu, co dźeuo stwořyńo ńy je doskonoue.

Tricksterůma sům lo bajšpila:
*nordycki Loki
*suowjaski Weles
*grecki Hermes a Promytejuš
*řimski Merkury
*indjanerski Kojot a Kruk
*afrikůński Anansi

We ludowym chřeśćijaństwje rola trickstera pouńům ludowe djobuy.

### Auskuplůngi
*Archetyp trickstera (we polskij godce)
Mieczysław Rakowski

**Mieczysław Rakowski** (rodz. 1 grudńa 1926 we Kowalewku, um. 8 listopada 2008 we Warszawje) to bůł polski polityk kůmuńistyczny, prymjer Polskij Rzeczypospolityj Ludowyj we latach 1988 - 1989, posoł na Sejm PRL VI, VII, VIII a IX kadyncyje. Bůł tyż uostatńim I sekrytorzym KC PZPR. S fachu bůł historykym a dźyńńikorzym.
George Orwell

**George Orwell**, po prŏwdzie **Eric Arthur Blair** (nar. 25 czyrwnia 1903 we Motihari, um. 21 stycznia 1950 we Lōndynie) to bōł ynglandzki pisŏrz i publicysta.

## Biografijŏ
Narodzōny we Indyji, przekludziōł sie do Ynglandu we 1907 roku. Ze anfanga bōł zwolynnikym socjalizmu, niyskorzij stoł sie krytykym systymu kōmunistycznego kej totalitaryzmu. Nojbarzij znany z rōmanōw „Nineteen Eighty-Four” (1984) a „Animal Farm” („Folwark zwierzyncy”), kere przinŏleżōm do zorty antyutopije. Z ônego rōmanu „Nineteen Eighty-Four” wziōnła sie kōncepcyjŏ postaci Wielgigo Brata, użytŏ niyskorzij we programach zorty reality show: *[[Big Brother]]* a podanych na niego.

## Publikacyje
### Rōmany
* *Down and out in Paris and London* (1933)
* *Burmese Days: A Novel* (1934)
* *A Clergyman's Daughter* (1935)
* *Keep the Aspidistra Flying* (1936)
* *The Road to Wigan Pier* (1937)
* *Homage to Catalonia* (1938)
* *Coming Up for Air* (1939)
* *Animal Farm* (1945)
* *Nineteen Eighty-Four* (1949)

### [[Felietōn]]y i [[esej]]e
* „A Hanging” (1931)
* „Shooting an Elephant” (1936)
* „Charles Dickens” (1939)
* „Boys' Weeklies” (1940)
* „Inside the Whale” (1940)
* „The Lion and the Unicorn: Socialism and the English Genius” (1941)
* „Wells, Hitler and the World State” (1941)
* „The Art of Donald McGill” (1941)
* „Looking Back on the Spanish War” (1943)
* „W. B. Yeats” (1943)
* „Benefit of Clergy: Some notes on Salvador Dali” (1944)
* „Arthur Koestler” (1944)
* „Notes on Nationalism” (1945)
* „How the Poor Die” (1946)
* „Politics vs. Literature: An Examination of Gulliver's Travels” (1946)
* „Politics and the English Language” (1946)
* „Second Thoughts on James Burnham” (1946)
* „Decline of the English Murder” (1946)
* „Some Thoughts on the Common Toad” (1946)
* „A Good Word for the Vicar of Bray” (1946)
* „In Defence of P. G. Wodehouse” (1946)
* „Why I Write” (1946)
* „The Prevention of Literature” (1946)
* „Such, Such Were the Joys” (1946)
* „Lear, Tolstoy and the Fool” (1947)
* „Reflections on Gandhi” (1949)
* „Bookshop Memories” (1936)
* „The Moon Under Water” (1946)
* „Rudyard Kipling” (142)
* „Raffles and Miss Blandish” (1944)

### [[Poezyjŏ]]
* *Untitled poem* (1914)
* *Kitchener* (1916)
* *The Pagan* (1918)
* *Our Hearts Are Married, But We Are Too Young* (1918)
* *Ironic Poem about Prostitution*
* *The Lesser Evil*
* *Poem from Burma* (~1922)
* *A Little Poem* (1936)
Kielce

**Kielce** – mjasto we połedńowo-cyntralnyj Polsce, stolica śwjyntokrziskigo wojewůdztwa, krys grodzki a śedźiba źymskigo krysu.

Kielce sům rozlygowane we Śwjyntokrziskich Gůrach a sům gospodarczym a turystycznym cyntrům rygijůnu. Uodbywajům śe sam tyż Kelecke Targi we przez 40 branżach.

Skrůt **C. K.** we herbje pochodźi uod łaćińskigo *Civitas Kielcensis*.

Fungujům sam szportkluby Korona Kielce a Vive Targi Kielce.
Sekōnda

**Sekōnda** (ôznaczanŏ buchsztabōm *s*) to je jednotka czasu we układach: SI, MKS i CGS. Miano je ôd łacińskigo *secunda* - nastympnŏ. Podle definicyje zatwierdzōnyj ôd XIII Gyneralnyj Kōnfederacyje Miar we 1967 roku je to czas 9&nbsp;192&nbsp;631&nbsp;770 ôkresōw prōmiyniowaniŏ, kere ôdpadajōm przejściu miyndzy dwōma poziōmami F = 3 a F = 4 struktury nadsubtelnyj stanu podstawowego 2S1/2 atōmu cezu 133Cs (we 0 K).

## Jednotki pochodne
Ůrůn

**Ůrůn** to je śudmo podug uodlyguośći uod Słůńca planeta we Ůkuodźe Suonecznym. Tak kej Jowisz, Saturn a Neptůn je to planeta gazowo, sztworto podug masy a trzećo podug wjelgośći s planet Ůkuodu Suonecznygo. Mjano planety je uod greckiego boga Uranosa. Ino Ůrůn ze planet Ukuodu Suonecznygo mo mjano uod mitolůgije greckej, a ńy rzimskej. Mjano Ůrůn nadou Johann Elert Bode nale William Herschel chćou coukym inkszego. Terozki znůmy 27 kśynżycůw Ůrůna. Jego Pole magnetyczne je trzi razy śilńejsze uod pola Źymje.
Fellatio

**Fellatio** to je metoda seksu ôralnego, co polygŏ na sztorcowaniu mynskich nŏrzōndōw płciowych (pynisa a moszny) przi pōmocy ust, wargōw a jynzyka. Miano pochodzi ôd łacińskigo *Fellare* – cyckać.
Miriam Makeba

**Zenzile Miriam Makeba** (nar. 4 marca 1932 we Johannesburgu, um. 10 listopada 2008 we Castel Volturno) to bōła połedniowoafrykańsko śpiywaczka, znano tyż pod pseudōnimym **Mama Afrika**. Bōła ôna zaangażyrowano we walka ze apartheidym a skirz tego wyymigrowała do Zjednoczōnych Sztatōw. Do RPA wrōciyła sie we 1990 roku, kej Nelson Mandela wyloz na swoboda.

## Dyskografijo
* *Miriam Makeba* (1960)
* *The World of Miriam Makeba* (1963)
* *The Voice of Africa* (1964)
* *Makeba Sings* (1965)
* *An Evening With Belafonte/Makeba* (1965)
* *The Magic of Makeba* (1966)
* *The Magnificent Miriam Makeba* (1966)
* *All About Miriam* (1967)
* *Pata Pata* (1967)
* *Makeba!* (1968)
* *Keep Me in Mind* (1970)
* *A Promise* (1974)
* *Country Girl* (1978)
* *Comme Une Symphonie D'Amour* (1979)
* *Sangoma* (1988)
* *Welela* (1989)
* *Eyes on Tomorrow* (1991)
* *Sing Me a Song* (1993)
* *Homeland* (2000)
* *Reflecting* (2003)
* *Miriam Makeba - Forever* (2006)
Johannesburg

**Johannesburg** (mjanowane ńyuoficyjolńy "Joburg" a "eBoli" - "plac kaj je zuoto") – mjasto we Republice Pouedńowyj Afriki, we zaguymbju Witwatersrand, uod 1994 stolica prowincyje Gauteng. Třeće podug ličby mjyškańcůw mjasto we Africe a nojsrogše we RPA.

Industryja chymično, metalowo, mašynowo, wuůkeńńičo a inkše. Uostřodek wydobyćo a šlifowańo djamyntůw. Wynzeu drogowy a banowo, mjyndzynarodowo hawyna lotńičo Jan Smuts International Airport. 2 ůńiwersytety.

We 2010 bydům sam grane špile we Mistřostwach Śwjata we Fusbalu.
Salwadůr

**Salwador** (*El Salvador*, Republika Salwadoru; *República de El Salvador*) – państwo we Americe Střodkowyj, nad Uoceanym Spokojnym. Grańica mo s Gwatymalům a Hondurasym. Je to najgyńśćyj zaludńůny kraj Ameriki Střodkowyj. Salwador je we wjynkšyj tajli gůřysty s čynnymi wulkůnůma. Nojwyžšym wjyrchem je wulkůn Santa Ana (2386 m n.p.m.).
Régis Genaux

**Régis Hervé Genaux** (rodz. 31 śyrpńa 1973 we Charleroi, um. 8 listopada 2008 we Chaudfontaine) to bůł belgijski fusbaler kery gro na pozycyje prawygo uobrůńce.

### Klubowo karjera
*1981-1988 Sporting Charleroi
*1988-1996 Standard Liège (151 szpilůw, 1 tor)
*1996-1997 Coventry City F.C. (3 szpile)
*1997-2001 Udinese Calcio (51 szpilůw)
*2001-2002 Standard Liège (4 szpile)
*2002-2003 Udinese Calcio (0 szpilůw)

### Reprezyntacyjno karjera
*1992-2000 Belgijo (22 szpile)
Friedrich Grundmann

**Friedrich Wilhelm Grundmann** (rodz. 26 listopada 1804 we Berthelsdorf, Saksůńijo, zm. 30. lipca 1887 we Katowicach) – přymysuůwjec. Jak bůu 7 rokůw stary, překludźiu śe do Tarnowskich Gůr. We bergmańskij šuli, do keryj uaźiu, poznou Franciszka Wincklera. Zařůndzou pośaduośćum Huberta Thiele-Wincklera. We 1841 překludzůny zostou zařůnd důbr Wincklera do Katowic. Dokonou we ńich srogich a gruntownych industryjolnych přemjanůw, bůu autorym kůncepcyje rozbudowy mjejskij Katowic. Jygo drugim mjanym uostoua mjanowano ulica (ul. 3 Maja) we cyntrum Katowic.

### Auskuplůngi
*Historia miasta - Katowice miastem www.mhk.katowice.pl [dostęp 2017-01-20]
*Friedrich Wilhelm Grundmann
*Friedrich Wilhelm Grundmann

### Literatura
Bogdan Snoch, Górnośląski leksykon biograficzny, Katowice 1997, s. 71-72.,
Fuslapa

**Fuslapa** to je kwadratowy abo prostokańćaty kůnsek tkańiny lńannyj abo ze baumwole (flanyle), kerygo śe używo kej erzac fuzeklůw. Dowńi powszychńy używane, terozki rzodko, bez ńykere armije a ńykej we bergmaństwje. Fuslapa zołożůno do porzůndku chrůńi szłapa uod źimna a uotarćůw, nale kej uostawi śe jake fołdy to idźe uod ńi dostać blazůw.
August Schneider

**August Heinrich Schneider** (rodz. 20 paźdźerńika 1851 we Lubińe, um. 25 čyrwca 1929 we Dreźńe) bůu adwokatym a notarjušym we Myslowicach, a ńyskoři burmistřym Katowic uod 04 śyrpńa 1890 do 31 grudńa 1902. Na tyn uokres připado fest intensywny rozwůj mjasta. Zasuůgi Schneidera uččůno nadańym jygo mjana jednyj s guůwnych ulic mjasta - August-Schneider-Straße (terozki ul. Mickiewicza).

August Schneider bůu uhonororowany m. in orderůma Roten Adlerordens IV klasy  a tyž uod  24 grudńa 1902 s pruskim Kronenordens III klasy, je hůnorowym uobywatelem mjasta Katowicy.

### Literatura
u.a. Zeitschrift zur Pflege der Kenntnis und Vertretung der Interessen Oberschlesiens, 1. Jahrgang, Heft 1, Kwjećyń 1902, Herausgeger Dr. phil. Zivier, Verlag von Gebrüder Böhm, Kattowitz O.S.
Richard Holtze

**Richard Holtze** (rodz. 9 lutego 1824 we Bełku, um. 27 styczńa 1891 we Katowicach) – dochtůr medycyny, posoł do Reichstagu, spůłzołożyćel mjasta Katowice, pjyrszy a dugoletńi prezydynt Rady Mjejskij Katowic.

Uod 1855 r. zaśadoł we Zgrůmadzyńu Gminnym, we kerym podyjmowoł mynga ińicjatyw lo rozwoju Katowic, co mjało wpływ na nadańy 11 wrześńa 1865 r. krůlewskim edyktym prow mjejskich. Pjyrsze mjejski welůnek uodbůł śe 3 marca a 4 kwjetńa 1866 r. S 342 kandydatůw uobrano bůło pjyrszych 18 przedstowićelůw. Te przedstowićele pode przewodńictwym Holtzego uobrały pjyrszy katowski magistrat. Burgermajstrym mjasta Katowice uostoł Louis Diebel ze Krapkowic, zastympcům hurgermajstra Rossei, a tyż sztyrech stałych mjejskich  rajcůw (we 1875 r. dźiwgńůno bůło jejich liczba do sześćuch). Richard Holtze uostoł prezydyntym Rady Mjejskij.

We 1869 r. bůł spůłzołożyćelym wolnumularskij loże ("Johannis-Loge zum Licht im Osten zu Kattowitz") a uostoł jeji pjyrszym kerowńikym. We 1873 bůł uobrany na człůnka prezydjym Rady Krysu Katowickigo, we 1877 r. posłym Syjmu Ślůnskij Prowincyje, a krům tego jako człůnek Norodowo-Liberalnyj Partyje posłym do Pruskigo Syjmu. Wszyjske te fůnkcyje połńůł do śmjyrći, to je do 27 styczńa  1891 r. Pochowali go na starym wańelickim kyrchofje – terozki ul. Damrota. S inspiracyje kůmůńistycznych władzůw tyn kyrchof bůło zbezczeszczůno, a ńyskorzij rokach teryn przeznaczůno bůło pod budowa Ślůnskij Bibljotyki.

We 25. roczńica dochtoratu dostoł uod społecznośći mjasta wysoko nadgroda, kero coko przeznaczoł budowa basynu wele mjejskij badyhale. Na jeji budynku znojduje śe dziśej, uodsłůńynto we 2005 r., pamjůntkowo tabulka a bjust dra Richarda Holtzego we uznańu uůnego zasug dlo rozwoju mjasta.

### Literatura
*Richard Holtze, Die Stadt Kattowitz – Eine kulturhistorische Studie. Polskie tłumaczenie wzbogacone materiałem ilustracyjnym ukazało się 2005 ze okazji 140-lecia Miasta Katowice. 
*Robert Borkowy, John Baildon i Richard Holtze oraz ich związki ze miejscowością Bełk [w:] Śląsk bogaty różnorodnością kultur, narodów i wyznań, Czerwionka-Leszczyny 2004, ss. 35-46. 
*Die Stadt Kattowitz – Eine kulturhistorische Studie. 1871

### Necowe uodwołańa
*Richard Holtze, wybitny katowiczanin uhonorowany! (UM)
*Richard Holtze o Katowicach
Laos

**Laos** (*Lao*, **Laotańsko Republika Ludowo-Dymokratyčno** – *Sathalanalat Paxathipatai Paxaxôn Lao*) – państwo we pouedńowo-wschodńij Azyje, na Půuwyspje Indochińskim, bes dostympu do mořa. Grańica mo s Birmům a Chinůma na půunocy, Wjetnamym na wschodźe, Kambodžům na pouedńu a Tajlandyjům na zachodźe. Bez Laos puyńy m. in. řyka Mekůng. Bezma couki kraj je pokryty lasůma. Kilmat sam je můnsůnowy ze srogimi uopadůma uod moja do paźdźerńika.

Polityčńy uobowjůnzuje sam ůstrůj dymokracyje ludowyj a jedynům legalnům partyjům polityčnům je Laotańsko Partyjo Ludowo-Rewolucyjno.
Aigio

**Aigio** (gr.: **Αίγιο**) to je miasto we Grecyji we rygiōnie Grecyjŏ Zachodniŏ, we nomosie Achaja. Podle datōw ze 2001 roku miało 27812 miyszkańcōw. Założōne za Hōmera, jedno ze nŏjstarszych miast we Grecyji. Terŏzki turystyczny ôstrzodek.

### Linki zewnyntrzne
*Zajta internetowŏ miasta
Tagajō

**Tagajō** (jap. 多賀城市; -shi) – miasto we Japōniji, na wyspie Hōnsiu, we prefekturze Miyagi. Zajmuje 19,65&nbsp;km² a podle danych ze 2003 roku miało 62386 miyszkańcōw. Założōne we 1971 roku.

### Linki zewnyntrzne

* Internetowŏ strōna miasta
Die Spieler

**Die Spieler**, (ang.: *The Gamblers*, śl.: *Szpilery*) – mjymjecki film ze roku 2007, uoparty na kśůnżce Fjodora Dostojewskigo uo podanym titlu (Der Spieler).
Reżyserym filmu je Ślůnzok Sebastian Bieniek.

## Auskuplůngi
* IMDB
* uoficjalno neczajta
Limbang

**Limbang** to je mjasto a jedyn s 11 dystryktůw, na jake je potajlowany malezyjski stan Sarawak. Couki dystrykt mo powjeřchńa 3978&nbsp;km² a podug danych s 2000 roku pomjyškiwouo go 42 600 ludźi. Do 1890 roku teryn tyn noležou do sůutanatu Brunei, do Sarawaku anektowou go James Brooke. Brunei aže do terozki prawi co ta aneksyjo ńy bůua legalno a domago śe zwrotu Limbangu. Skiž Limbangu Brunei je potajlowany na tajla wschodńo a zachodńo.
Hůngkůng

**Hůngkůng** (uoficj. **Špecyjolny Rygjůn Admińistracyjny Hůngkůng**; ang. *Hong Kong*, *Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China*, chiń. 香港, kantońsko godka jyutping: hoeng1 gong2, standardowo godka mandaryńsko pinyin: Xiānggǎng) – špecyjolny rygjůn admińistracyjny Chińskij Republiki Ludowyj, kery ležy nad Mořym Pouedńowochińskim, we wschodńij tajli kraju. Uobejmujy Půuwysep Kowloon a 234 wyspy. Nojwyžšy ščyt, Tai Mo Shan, je na 958 m n.p.m. wysoki.

We wyńiku pjyršyj wojny uopjůmowyj Hůngkůng přeloz spod wuadańo Chin pod wuadza Wjelgij Brytańije we 1848 roku. Ńyskoři přiuůnčůno ku ńymu tyž "Nowe Terytoria", kere Chiny "douy we dźyržawa" Wjelgij Brytańije we 1898 roku na 99 lot. Bez XX wjek Hůngkůng fest a fest śe rozwinuy a pouńiu rola "půmostu" mjyndzy kůmůńistyčnymi Chinůma a śwjotym Zachodu.

We 1984 roku ugodano śe co do warůnkůw, na kerych Hůngkůng wrůći pode wuadza Chin we 1997 roku, kej mińy ukres dźeržawy. Chiny zobowjůnzouy śe pozostawić Hůngkůngowi aůtonůmijo we bezma wšyjstkich sprawach krům polityki zagrańičnyj a wojska. 1 lipca 1997 Armijo ChRL zajyna Hůngkůng.

Hůngkůng je jednym s śwjotowych cyntrůw biznesowo-handlowych a śedźibům myngi bankůw, firm a ourgańizacyji mjyndzynacyjowych. Klučowo rola we kůntaktach handlowych ze śwjotym mo Rada Rozwoju Hůngkůngu (*Hong Kong Trade Development Council*, 香港貿易發展局). Hůngkůng mo tyž srogo a wysoko rozwińynto industryja. Je tyž wynzuym morskim - je sam 9 hawyn.
Atům

**Atům** to je nojmńyjszy skłodńik materyje, kerygo ńy idźe potajlować metodůma chymicznymi.

Atům je zbudowany ze jůndra a uobtaczajůncych go elektrůnůw. Jůndro je zbudowane ze nuklyjůnůw: protůnůw na nyjutrůnůw. We kożdym uobojyntnym atůmje protůnůw a elektrůnůw je tela samo; kej jejich liczba je roztomajto, taki atům mjanuje śe jůnym. Zorta elymyntu chymicznygo uokryślo śe podug liczby protonůw we jůndrze. Atůmy uo jednakij liczbje protonůw, nale růżnyj nyjutrůnůw, mjanuje śe izotopůma elymyntu chymicznygo.

Wjelgość atůmůw to ůng. 10−10 myjtra, nale ńy mo to gynau uokreślůne skiż jejich kwantowośći. Jejich masa zależńy uod masy atomowyj je uod 10−27 do 10−25 kilograma.
Teksas

**Teksas** (ang.: *Texas*) (hišp.: *Tejas*) – stůn we pouedńowyj tajli USA, nad Zatokům Meksykańskům. Grańica mo uod wschodu s Luizjanům a Arkansas, uod půunocy s Uoklahůmům a uod zachodu s Nowym Meksykym. Je we wjynkšyj tajli wyžynny (Wjelge Růwńiny), na pouedńowym zachodźe mo trocha wjyrchůw a na pouedńowym wchodźe Niźina Zatokowo. Nojsrogše mjasta: Houston, Dallas, San Antonio, Austin a El Paso.

We 1519 Alonso Alvarez de Pineda uoguośiu zajyńce Teksasu bez Szpańijo. Jak Meksyk we 1821 uzyskou ńypodlyguość, Teksas s anfanga wlazowou we jygo skuod. Bez lota 20. XIX wjeku uośedlili śe sam Amerikůny, guůwn Negry s poedńowych stanůw, kaj bůuo ńywolńictwo. Řůnd Meksyku dou wuůnčas autůnůmijo lo Taksasu. We 1829 řůnd Meksyku zakozou ńywolńictwa a tyž dolšyj imigracyje s USA, bez cůž jygo stosůnki s Teksasym śe fest pogoršyuy. 1 marca 1836 uoguošůno pwstańy Republiki Teksasu, na co Meksyk zareagowou interwencyjům armije, keryj kulminacyjům bůua bitwa pode Alamo. We 1836 po pokanańu armije meksykańskij Teksas uostowo republikům. Gowům państwa uostowo Sam Houston a kraj lygalizuje ńywolńictwo. We 1845 John Tyler, prezydynt Teksasu, podpisou rezolucyjo uo aneksyje Teksasu bez USA. 29 grudńa 1845 Teksas uostou přijynty do Ůńije kej 28. stan. We 1861 Teksas wystůmpiu s Ůńije a přistou do Kůnfederacyje. Bůu tymu přećiwny Sam Houston, nale ńy skiž tygo co bůu zwolyńńikym Ůńije abo wrogym ńywolńictwa, nale chćou přiwrůcyńo ńypodleguośći.
Tanksztela

**Tanksztela** – plac kaj sprzedowo śe płynne paliwa - benzina, uolej napyndowy a LPG, a s anfanga yno paliwa. Terozki krům paliwy idźe sam kupić tyż roztomajte akcesoryja lo aut, a na ńykerych srogszych tanksztelach tyż spożywcze artikle, cajtůngi a inksze, a sům uůne uodymkńynte bez cołko doba. Wele drůgi stawjone sům drůgowe znoki kere informujům uo zbliżańu śe do tankszteli. Ńykej na tankszteli idźe trefić lokale gastrůnůmiczne, haźle a inksze przidatne lo rajzowńika wyposażyńe.
Mitch Mitchell

**Mitch Mitchell**, po prowdźe **John Mitchell** (rodz. 9 lipca 1947 we Ealing (Wjelgi Lůndyn), um. 12 listopada 2008 we Portland) – angelski perkuśista, znůmy s gry we skupińe The Jimi Hendrix Experience.

### Wybrano dyskografijo
*1967 Jimi Hendrix - *Are You Experienced?*
*1968 Jimi Hendrix - *Axis: Bold As Love*
*1968 Jimi Hendrix - *Electric Ladyland*
*1971 Jimi Hendrix - *The Cry Of Love*
*1971 Jimi Hendrix - *Rainbow Bridge*
*1972 Jimi Hendrix - *War Heroes*
*1972 Ramatam - *Ramatam*
*1973 Ramatam - *In April Came the Dawning of the Red Suns*
Kagalaska

**Kagalaska**, (alyjucko godka: **Qigalaxsix**) to je wyspa we raje Wysp Andrejanowa kere noležům do archipelagu Alyjutůw (stan Alaska). Je dugo na 14,5 a šyroko na 11,3 kilomyjtra. Bez šyroko na kilkaset myjtrůw ćyśńina Kagalaska sůmśaduje s wyspům Adak. Je uůna besludno a stanowi teryn lyngowy lo ptokůw morskich a bez lato na jeij wybřežach idźe trefić kůlůńije fokůw.
Iyari Limón

**Iyari Pérez Limón** (rodz. 8 lipca 1976 we Guadalajaře) to je aktorka nojbaři znajůmo s role Kennedy we filmje "Buffy the Vampire Slayer". Rodzůno we Meksyku překludźiua śe do Los Angeles kej bůua rok staro. Godo bjegle we angelskij, hišpańskij, francuskij a mjymjeckij godkach. S pochodzyńo je Indjanerkům.

## Filmografijo
**[[Death by Engagement]]* (2005) – Erica
**[[Quintuplets]]* uodćinek: "The Coconut Kapow" (2005) – Wendy
**[[Without a Trace]]* uodćinek: In the Dark (2004) – Louisa Cruz
**[[The Drew Carey Show]]* uodćinek: Girlfriend, Interrupted (2004) – Carmelita
**[[Buffy the Vampire Slayer (seryjol telewizyjny)|Buffy the Vampire Slayer]]* (2002-2003) – Kennedy
**[[The Mind of the Married Man]]* uodćinek: The Perfect Babysitter (2002) – Stephanie
**[[Strong Medicine]]* uodćinek: Discharged (2002) – Flaca
**[[The Brothers Garcia]]* uodćinek: Don't Judge a Book by Its Cover (2002) – Jennifer
**[[Double Teamed]]* (2002) – Zoe Gold
**[[Undressed (seryjol telewizyjny)|Undressed]]* (2000 - 3 sezůn) – Cindy
**[[Cover Me: Based on the True Life of an FBI Family]]*  uodćinek: Beauty Marks (2000) – Iris
**[[The Egg Plant Lady]]* (2000) – Jamie Vecino
**[[King Cobra (film)|King Cobra]]* (1999) – modo dźoucha
**[[Reyes and Rey]]* uodćinek: "La Logica De L.A. Sangre" (1999) – Lisa
**[[On the Line]]* (1998) – Esperanza Gomez
**[[ER (seryjol telewizyjny)|ER]]* uodćinek: Love Among the Ruins (1995) – Brenda

### Auskuplůngi

*Profil we IMDB
Michoł Aniōł

**Michoł Aniōł**, po prŏwdzie **Michelangelo Buonarroti**, połne miano **Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** (nar. 6 marca 1475 we Caprese, um. 8 lutego 1564 w Rzimie) to bōł italijański malyrz, rzeźbiŏrz, poeta i twōrca baukōnsztu z epoki ôdrodzyniŏ. Miyndzy inkszymi, namalowoł freski we Kapli Sykstyńskij, a z ônego rzeźb nojbarzij znane sōm *[[Pietà watykańskŏ|Pietà]]* i *[[Dawid (rzeźba)|Dawid]]*. Zaprojektowoł tyż kopułã we Bazylice Świyntego Pyjtra.

Robiōł we Bolōniji, Floryncyji, a nojwiyncyj w Rzimie, kaj mōg używać mecynatu ôd papiyża.

## Necowe ôdwołania
* Michoł Aniōł we Web Gallery of Art
Neptůn

**Neptůn** – to je ůsmo a uostatńo podug uodlyguośći uod suůńca planeta we Ůkuodźe Suonečnym. Tak kej Jowiš, Saturn a Ůrůn je to planeta gazowo, třećo podug masy a štworto podug wjelgośći s planet Ůkuodu Suonečnygo. Mjano planety je uod řimskiego boga Neptůna. Astrůnůmičny symbol planety je uod atrybutu Neptůna, trůjzymba. Terozki znůmy 13 jygo kśynžycůw s nojwjynkšym Trytůnym. Ringi planetarne Neptůna sům suabo rozwińynte a mjast uokryngůw twořům  uůki. Přypuščo śe, aže je to spowodowane bez pole grawitacyjne Galatyji, jydnego s jego kśynžycůw. Modro farba Neptůna je spowodowana wystympowańym metanu we atmosfeře.
Farorz

**Farorz** (uać. *parochus*) to je duchowny, nojczyńśći prezbiter (kśůndz), kery zarzůndzo gminům kośćelnům. We kośćele katolickim je uůn mjanowany bez biskupa. Podug prawa kanůńicznygo, je to *Pastor proprius paroeciae sibi commisae sub auctoritate Episcopi* (własny pastyrz zleconyj śebje parafije pode władzům biskupa). Mjanowańy na farorza nojczyńśćij je dożywotńe. We kośćouach protestanckich farorz nojczyńśćij je wybjerany bez wjernych. Ńykej mjanuje śe go **pastorym**.
Kafyj

**Kafyj** to je napitek, kery je robjůny ze shajcůnych a mlůnych abo poddanych instantyzacyji źorkůw kawowca. Podowo śe go nojczyńśći na gorko. Napitek pochodźi ze Etjopije, we Ojropje je używany uode XVI stolećo. Je to jedno zy nojwywołańszych używkůw a zdrzůdło kofejiny. We śwjeće bez rok je wyrobjane 6,7 miljůna tůnůw kafyju. Nojwjynkszymi jeji producyntůma sům Brazylijo, Wjetnam, Indůnezyjo a Kolůmbijo. We handlu idźe trefić 3 zorty: bůnkafyj, mlůny a rozpuszczalny (lijofilizowany). Bezkofejinowy kafyj spůrńy ze jeji mjanym tyż mo kofejina, ino we uobńiżůnym werće. Krům kofejiny, kafyj mo tyż we śa przećiwutlyńocze. Piće kafyju poprowjo kůncyntracyjo, polepszo trowjyńy, filowo dźwigo inteligencyjo (IQ), a dotlyńo uorgańizmus. Ze drugi sztreki, uprzikrzo usypjańy, dźwigo tyntńiczy druk krwje, źdźebko uobńiżo plymność (u uobuch gyszlechtůw) a moge zwjynkszyć możebność porodzyńo potratka.

### Uobejzdrzij tyż

* kofejina
* malckafyj
* barista
* kafyj po irlandzku
* latte art
Mjasta Polski

* DŚ - dolnoślůnske
* KP - kujawsko-půmorske
* LB - lubelske
* LS - lubuske
* ŁD - łůdzke
* MP - małopolske
* MZ - mazowjecke
* OP - uopolske
* PK - podkarpacke
* PL - podlaske
* PM - půmorske
* ŚL - ślůnske
* ŚK - śwjyntokrziske
* WM - warmińsko-mazurske
* WP - wjelgopolske
* ZP - zachodńopůmorske

Plik:Polska-mapa satelitarna1.JPG|
Plik:Koarte Schläsing.png|


### A

### B

### C

### Ć

### Č

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### Ł

### M

### N

### Ń

### O

### P

### R

### S

### Ś

### T

### U

### W

### Z

### Ź

### Ż