open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Perejil

**Perejil** (szp. *Isla Perejil*, we dosłownym tuplikowańu "pjetruszka"; berb.: *Tura*, we Maroku zauboycz mjanowano *Leila*, we dosłownym tuplikowańu "noc") – wyspa we Gibraltarskij Wynżyźńe, 200 myjtrůw uod wybrzeży Maroka a 5&nbsp;km uod szpańelskij eksklawy Ceuta. Je uůna skalisto a ńypůmjyszkano, mo 1,35&nbsp;km² wjyrchu. Uo Perejil je zwada mjyndzy Szpańijům a Marokym. Podle Szpańije, Perejil je *plaza de soberanía*, co uoznoczo, iże je tajla jeji terytoryjům. Prow do wyspy domogo śe Maroko. 11 lipca 2002 wyspa uostoła zajynto uod marokańskich wojokůw, kere zołożůły na ńi uobůz. Ńyskorzi, skiż protestu Szpańije, stało baza założůły na Perejil kadety ze szuli wojynnyj marynarki Maroka. 18 lipca Szpańijo posłała na wyspa kůmandosůw, kere wyspa uodbjůły.

Wyspa ńy mo stałych mjyszkańcůw, je roz za kedy wykorzistywano jako poszo lo kozůw. Podle Maroka, je tyż wykorzistywano uod przemytńikůw a ńylygalnych imigrantůw kej baza.
Wezuwjańsko tůmatka

**Wezuwjańsko tůmatka** (it.: *pomodorino vesuviano*) to je zorta tůmaty cichtowano jedźińy nauobkoło Wezuwjusza. Mo kulato, nale źdźebko dugszo forma, podano na byrna a fest dobrze widoczno gipflowo tajla (tak mjanowano "szopa"). Tůmaty ze Wezuwjusza do śe na dugszy czas kůnserwować skuli jejich rubyj skůry. Sům tradycyjńy uprowjane we kiczołkach, możebńy tyż na balkůnach (sům tedy uod Italokůw mjanowane *piennolo*).

Je rozpoznowany jako rolńiczy tradycyjny produkt Italije ze rygjůnu Kampańijo.
## Necowe uodwołańa
* Fotografijo tůmatki
* Artikel uo ''pomodorino vesuviano''
* Uopisańy na zajće Mińisterstwa Rolńictwa
Farhan Vladi

**Farhan Vladi** (rodz. 1945) to je mymjycki biznesmůn irańskigo pochodzyńo. Je uůn zołożyćelym firmy Vladi Private Islands utworzůnyj we 1970 we Hamburgu kero je śwjatowym potyntatym we handlu wyspůma. Uod jeji utworzyńo sprzedała uůna przez 1800 wyspůw na cołkim śwjeće.

### Auskuplůngi
*Watchtime.com (we angelskij godce)
*"Kup pan wyspę" - bankier.pl (we polskij godce)
Niccolò Zucchi

**Niccolò Zucchi** (rodz. 6 grudńa 1586, um. 21 maja 1670)  italski jezuita, gwjoźdźorz a fizyk. Jako gwjoźdźorz pjyrszy prziuoboczůł pjestrzyńe Jowisza (17 maja 1630) a fleki na wjyrchu Marsa (1640). We swojim dźele *Optica philosophia experimentalis et ratione a fundamentis constituta* uopisoł průba zuůnaczyńo zdrzadlanygo teleskopa, kero podjůn we 1616, tyż kej pjyrszy na śwjeće. Publikowoł tyż kśůnżki uo mechańice a maszinach.

### Auskuplůngi
*Bjůgrafijo na neczajće Projektu Galileo
Lew Śwjyntygo Marka

Jako **lew Śwjyntygo Marka** uokryślo śe symboliczno reprezyntacyjo Śwjyntygo Marka wańelisty. Elymynta, kere sům lo tygo wyuobrożyńo charakterystyczne, to aureola nauobkoło gowy a uotwarto stojůnco kśůnżka we łapje.

Symbol lwa Śwjyntygo Marka je fest powjůnzany ze sztadym Wynecyjo, nale tůż ńy jyno, bo downo Wynecko Republika, cywilne a ferwaltůngowe jednostki a teroźńo Prowincyjo Wynecyjo uůnygo za wapyn lebo fana majům. Je tyż we marinowyj bandyrze Italije.
Minuta

**Minuta** (łać. *minuta* - mało) –  pozaukładowo jednostka czasu, uoznoczano **min**. Wywodźi se ze sůmeryjskigo układu mjarůw. Mjano minuta je uod łaćińskigo wyrażyńo *pars *'minuta** prima'' (pjyrszo mało tajla).

**1 min = 60 s = 1/60 h = 1/1440 doby'''
Myrta

**Myrta** – zorta źelinůw ze familije myrtowatych. Mo uůna podug roztomajtych klasyfikacyjůw jedyn abo dwa gatůnki. We tajlůngu ze dwůma gatůnkůma wyrůżńo śe ajnfachowo myrta (*Myrtus communis*) a saharyjsko myrta (*M. nivellei*). Myrta ńy je zjodliwo. Je używano jako prziuozdobno źelina, na strůmy bonsai, a do strojyńo grůmńicůw a bajtlowych uobleczyńůw, kere idům ku pjyrszyj kůmůńije.
Dekada

**Dekada** (gr. déka - dźeśynć) – słowo kere uoznaczo jaki uokres czasu. Nojczyńśćij słowa *dekada* używo śe lo uokresu 10 rokůw nale idzie go tyż używać lo dźeśynću mjeśyncy, tydńi abo dńi.
Sztwierć roku

**Sztwierć roku** je ôkres czasu, co je rōwny **¼** roku, trwŏ 3 miesiōnce. Rozrōżnio sie sztyry sztwierci roku:
***I sztwierć** – styczyń - marzec,
***II sztwierć** – kwieciyń - czyrwiec, 
***III sztwierć** – lipiec - wrzesiyń,
***IV sztwierć** – październik - grudziyń.
Sztwjerć godźiny

**Sztwjerć godźiny** (łać. *quadrans*, sztworto tajla) – pozaukładowo jednostka czasu, kero je dugo na pjytnośće minutůw.
Bekmünde

**Bekmünde** to je gmina we Mjymcach, we landźe Schleswig-Holstein, we kryśe Steinburg. Zajmuje 2.9&nbsp;km² placu a podle danych s 2023 roku půmjyszkuje ja 151 ludźi.
Rok (czas)

**Rok** - miara czasu miyndzy dwōma takimi samymi położyniami Ziymie we jij ruchu po ôrbicie naôbkoło Słōńca. Idzie tyż godać ô rokach inkszych planet. Je to ôdstymp czasu miyndzy dwōma takimi samymi położyniami planety we jeji ruchu po ôrbicie naôbkoło jij gwiŏzdy macierzystyj.

### Rok kalyndŏrzowy

Rok kalyndŏrzowy to ôkres miyndzy dwōma takimi samymi datami we danym kalyndŏrzu.
We kalyndŏrzu gregoriańskim rok mŏ 365 dni, a przestympny 366.

Dugości rokōw planet Ukłŏdu Słōnecznygo

* Merkury - 87,96935 dni (0,240847 roku Ziymie)
* Wynus - 224,700 96 dni (0,615 197 7 roku Ziymie)
* Ziymia - 365 d 5 h 48 min 
* Mars - 686,9601 dni (1,8808 roku Ziymie)
* Jowisz - 4 333,286 7 dni (roku Ziymie)
* Saturn - 10 759,5 dni (29,46 roku Ziymie)
* Urōn - 30 708,16 dni (84,07 roku Ziymie)
* Neptōn - 60 223,352 8 dni (164,88 roku Ziymie)
Raasdorf

**Raasdorf** to je gmina we Austryje, we landźe Dolno Austryjo, we kryśe Gänserndorf. Zajmuje 13.21&nbsp;km²  placu, podle danych ze 2008 roku mo 664 mjyszkańcůw.

### Auskuplůngi
*Neczajta Raasdorf
Dołgoprudnyj

**Dołgoprudnyj** (rus.: *Долгопру́дный*)- mjasto we Rusyji, we moskewskim uobwodźe. Zajmuje 20.7&nbsp;km² placu a mo 80 457 mjyszkańcůw (2008). Prawa mjejske uod 1957. Maszynowo a chymiczno industryjo. Ze Dołgoprudnygo pochodźi skupina pagan-folkmetalowo Arkona.

### Auskuplůngi
* Neczajta Dołgoprudnygo
Snorri Sturluson

**Snorre Sturluson** (rodz. 1179, um. 23 wrześńa 1241) – islandzki poeta, historyk, polityker a prziwůdca. Je autorym "*[[Edda prozaiczno|Eddy prozaicznyj]]*", geszychty norweskich władcůw "*[[Heimskringla]]*" a możebne co tyż "*[[Saga uo Edilu|Sagi uo Edilu]]*". Bůł ńy yno poetům nale tyż prziwůdcům a politykerym, dwa razy bůł *lögsögumaðr* - przewůdńiczůncym islandzkigo parlamyntu, althinga. S anfanga popjyroł plany norweskigo krůla Haakůna IV podporzůndkowańo Islandyje norweskij władzy, nale potym uwikłoł śe we rebelijo przećiw tymu władcy a sjygo polycyńo zaszlachtowany 23 wrześńa 1241 we swoji chałpje we Reykholt. Kej historyk, postowił hipoteza, aże nordycke bogi bůły s anfanga umartymi wodzůma kerych ńyskorzi zaczynto czćić kej bogůw.
Deimos

**Deimos** (abo **Dejmos**; ze gr. *trwoga*) to mjyńszy a dalszy s dwůch kśynżycůw Marsa. Deimos je planetojidům przechwycůnům bez Marsa. Mjano kśynżyca je uod syna Boga Aresa we mitologiji greckij.

### Uodkrycie
Uodkrywcům Deimosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 12 śyrpńo 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 7:48 UTC. Kapka dńi ńyskorzi (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Fobosa.

### Uorbita

Mars uoglůndany s Deimosa je 1000 razy wjynkszy (ze szyrzkům kůntowům 33°) a 400 razy klarowńiejszy uod Mjeśůnczka we pełńi. Deimos uoglůndany s Marsa mo szyrzke kůntowům ńy wjynkszům kej 2,5' a gouymi ślypjůma wyglůndo kej gwjozda. Jego maksymalno klarowność s Marsa je taka, kej Wynus uoglůndanyj s Źymje.
Uokres objygu wynośi ůngyfer 30,5 h. Beztůż prowje pokrywo śe uůn s dugośćům marsjańskij doby (24,5 h). Deimos je fest blisko powjyrzchńe planety . Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 82°.

### Charakterystyka fizyczno

Deimos je to planetojida, kera we strone Marsa uostoua skerowana bez pole grawitacyjne Jowisza. Je uůn fest ńysferyczny a mo wymjary 15 × 12 × 10&nbsp;km.
Deimos skłodo śe s lodu a skoł bogatych we wůngel. Jego powjyrzchńo je pokryta kraterami. Masa kśynżyca je fest mało: ~1,4687×1015&nbsp;kg – ponad 3 razy mjyńszo uod gůry Gjewůnt.

## Auskuplůngi
* https://web.archive.org/web/20090501142443/http://ksiezyce.astrowww.pl/mars/deimos.html (we polskij godce)
* http://janus.astro.umd.edu/ (we Angelskej godce)
Szpind

**Szpind** to je zorta szranku, kery idźe trefić we przeblykarńach po roztůmajtych robotach. Nojczyńśći sům ze blachy a zawjyro śe je na kłůdka abo klucz. Uostowjo śe we ńich wychodowe uobleczyńa abo arbajtancugi, znoleży to na tym, eli śe idźe do roboty eli do dům.
Uobjyntość

**Uobjyntość** – mjara przestrzyńe, kerům zajmuje dane ćało we przestrzyńi trziwymjarowyj. Jednostka uobjyntośći we Układźe SI to kubiczny myjter (m3). Bezto, iże kubiczny myjter je jednostkům za srogům coby używać jeji kożdy dźyń, nojczyńśći jako jednostki uobjyntośći używo śe litra (l) (1 l = 1 dm3 = 0,001 m3).

## Przeliczańy uobjyntośći

Bajszpile wespůłczyńńikůw do przeliczańo ńykerych jednostek uobjyntośći:

* 1 ynglicki galůn = 4,564 l = 0,004564 m3
* 1 amerikański galůn = 3,785 l = 0,003785 m3
* 1 łeżka = 15 ml = 15 cm3 = 15 * 10−6 m3
* 1 łeżyczka = 5 ml = 1/3 łyżki = 5 * 10−6 m3
* 1 baryłka naftowyj ropy (1 bbl) = 158,987 l = 0,158987 m3
Samuel Adamčík

**Samuel Adamčík** (por. 23 czyrwca 1904, Bohunice; ům. 10 czyrwca 1984, Bratisława) bůł Slowackim szauszpilerym.

Bůł mynżym aktorki Oľgi Adamčíkovyj. Rodźoł śe kej nojstarszy syn we rechtorskij familiji. We roku 1924 napoczůn nauka na rechtora we Bańskij Bystrzicy. Uod roku 1926 pośwjyńćůł śe amatorskimu tyjatrowi we Slowackij Maćerzi we Kremnicy. W latach 1925-1944 robjůł za rechtora do guchońymych, w 1944-1946 bůł dyrechtorym szkoły podstawowyj dlo guchońymyych we Kremnicy. Kej bůł 42 lata stary, przijůn forszlag reżysera Drahoša Želenskigo uostać profesjůnalnym szauszpilerym. W latach 1946-1951 bůł człůnkym tyjatru Nowyj Biny, a w latach 1951-1974 Slowackigo Norodowego Tyjatru we Bratisławje. We 1955 dostoł titel zasużůnego artystyza "dugoletńo szauszpilersko aktywność i wybitne role we slowackim kińe". Uod 1975 bůł na pynzyji, pochowano go bůło przi bratysławskim krymatorjum.

## Filmografijo
* 1948: *[[Vlčie diery]]*
* 1949: *[[Katka (film z roku 1949)|Katka]]*
* 1950: *[[Priehrada (film)|Priehrada]]* (*Valent*)
* 1951: *[[Boj sa skončí zajtra]]* (*Kršiak*)
* 1952: *[[Lazy sa pohli]]* (*Chriašteľ*)
* 1952: *[[Mladé srdcia]]* (*Fedorčák st.*)
* 1953: *[[Pole neorané]]* (*Cyprián Húščava*)
* 1953: *[[Rodná zem]]* (*Jaškuliak*)
* 1954: *[[Drevená dedina]]* (*Peter Púplava*)
* 1954: *[[V piatok trinásteho]]* (*starziczek*)
* 1955: *[[Žena z Vrchov]]* (*Adam Šalvia*)
* 1957: *[[Posledná bosorka]]*  (*Juliin dedko*)
* 1957: *[[Štyridsaťštyri]]* (*płk. Blücher*)
* 1957: *[[Zemianska česť]]* (*chop*)
* 1958: *[[Dáždnik svätého Petra]]* (*antykwarjusz Münz*)
* 1959: *[[Kapitán Dabač]]* (*starzik Michail*)
* 1959: *[[Skaly a ľudia]]* (*hajer Figuš*)
* 1959: *Velká samota* (*Esterka*)
* 1961: *[[Predjarie]]* (*Kecskés*)
* 1962–63: *[[Jánošík I-II]]* (*uojćec Domanič*)
* 1966: *[[Majster kat (film)|Majster kat]]* (*stary syńdźa*)
* 1966: *[[Tango pre medveďa]]* (*rechtůr*)
* 1968: *[[Sladký čas Kalimagdory]]* (*fojerman*)
* 1968: *[[Zbehovia a pútnici]]* (*Perun*)
* 1971: *[[Zlozor]]* (*Samko*)
* 1974: *[[Do zbrane, kuruci!]]* (*kśůnże*)
* 1975: *[[Sebechlebskí hudci]]* (*starziczek*)
* 1975: *[[Stretnutie]]* (*Anatolij*)
* 1979: *[[A pobežím až na kraj sveta]]* (*starziczek*)
* 1981: *Tajemství hradu v Karpatech* (*kmjeć*)
* 1983: *[[Tisícročná včela (film)|Tisícročná včela]]* (*Orfanides*).
Fobos

**Fobos** (tyż: **Phobos**, gr. Φόβος – *bojůnczka*) to wjynkszy a bliższy s dwůch kśynžycůw Marsa. Je uůn we coukim Ůkuodźe Słůnecznym położony nojbliżyj planety, nauokoło kerej śe zwyrto. Fobos je planetojida przechwycůno bez Marsa.

### Uodkrycie
Uodkrywcům Fobosa je amerikański gwjoźdźorz Asaph Hall. Pjyrszy roz uostou uůn zaobserwowany 18 sierpnia 1877 we uobserwatorjum wojynnyj marynarki USA kole godźiny 9:14 UTC. Kapka dńi wcześnij (12 śyrpńo) Asaph Hall uodkrył tyż drugi kśynžyc Marsa, Deimosa.

Kśynžyc ten uostoł kńipśńynty bez sůndy: 
*Mariner 9 (1971 r.), 
*Viking 1 (1977 r.), 
*Phobos 2 (1988 r.), 
*Mars Global Surveyor (1998 a 2003 r.)
*Mars Express (uod 2004 r.).

### Charakterystyka uorbity

Průmjyń uorbity Fobosa je mjyńszy uod průmjyńa uorbity synchrońicznyj, co uoznaczo, aże zwyrto śe uůn gibćij kej Mars zwyrto śe nauobkoło uośi. Beztůż wschodźi na zachodńij strůńe marsjańskigo ńyba, gibko przemjeszczo śe po ńybje a po ůngyfer 4 godźinach a 15 minutach zachodźi na wschodńij strůńe ńyba. Uobecność Fobosa na ńybje trwo 11 godzin a 6 minut. Fobos je fest blisko powjyrzchńe planety (2,76 promienia Marsa). Beztůż ńy je uůn widoczny s powjyrzchńe planety s uobszarůw uo wspůłrzyndnej rubośći planetograficznej wyższyj kej 70,4°.

Bez bliskość Marsa Fobos ulegnie za jaki czas rozwalyńu. Śiły pływowe powodujům, aże průmjyń uorbity durś śe zmńiyjszo. Za 50 000 000 rokůw Fobos bydzie tak blisko Marsa, aże zleći abo zostańie rozerwany a złonaczům śe s ńygo ringi.

## Auskuplůngi
*https://web.archive.org/web/20160311103259/http://www.polskieradio.pl/nauka/tags/artykul71308.html (we polskij godce)
Elwer (fusbal)

**Elwer** (z ńym. "elf" - jedynośće) – we fusbalu je to jedyn s rzutůw, wykonuje śe uůnygo s uodlygłośći 10,9728 myjtrůw uod tora. We ślůnskij godce uůnygo mjano je trocha felerne, skiż tygo co půnkt s kerygo śe strzylo elwra ńy je gynau 11 myjtrůw uod tora, nale 12 jardůw. Wźyno śe to stůnd, co regle fusbalu uopracowano we Ynglandźe, kaj śe ńy używo systyma SI nale ynglosaskigo systyma mjarůw a wogůw. We ńykerych godkach mjano elwra uoznaczo "rzut karny", jako we polskij ("rzut karny"), angelskij ("penalty kick") a inkszych.

Podug zasad fusbalu, we polu karnym mo recht być yno tormůn a zawodńik przećiwnygo manszaftu kery strzylo elwra. Tormůn ńy może zejść s lińji torowyj ńim strzylajůncy ńy tykńe bala. S anfanga, elwry zarzůndzano yno za jake przewińyńe, jako faul we polu karnym abo tykńyńće bala rynkům. Terozki elwry sům tyż knifym na rozstrzygańy szpili we systymje pucharowym, a strzylo śe je kej po cołkim szpilu a dogrywce dalij je rymis.
Helmenzen

**Helmenzen** to je gmina we Mjymcach, we landźe 
Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Altenkirchen. Zajmuje 4.15&nbsp;km² placu a podug danych s 2006 mjała 860 mjyszkańcůw.
Lansana Conté

**Lansana Conté** (rodz. 1934 we Dubréce, um. 22 grudńa 2008 we Konakry) – prezydynt Gwinyje uod 2 kwjetńa 1984 do śmjyrći, muzułmůn, pochodźůł ze ludu Sossou.
Turyn

**Turyn** (it.: *Torino*) – mjasto we půłnocno-zachodńij Italije, stolica rygjůnu Pjymůnt. Nojbarzi znůme ze fabryki aut FIAT a fusbalowygo manszaftu Juventus F.C.
Harold Pinter

**Harold Pinter** (rodz. 10 paźdźerńika 1920 we Lůndyńe, um. 24 grudńa 2008) – ynglandzki dramaturg, pisorz, reżyser a scynarzista tyjatralny. We 2005 dostoł literacko nadgroda Nobla, do keryj bůło uzasadńyńe: "*Za uodkrywańy przepaśći pod kożdodźynnym fandzolyńem a wymuszańy wejśćo do zawartych przestrzyńi kaj je ućisk*". Zaliczany do czołowych twůrcůw tyjatru absurdu. Bůł twůrcům komedyji zagrożyńo, we keryj pokozywoł aże kůmůńikacyjno mjyndzy ludźmi je yno pozorno a czowjek po prowdźe je bezradny jednako wobec śwjata zewnyntrznygo jako i własnygo wnyntrzo.

Dwa razy bůł nůminowany do Uoskara, za scynariusze adaptowane do "*[[The French Lieutenant's Woman (film)|The French Lieutenant's Woman]]*" (1981) a "*Betrayal*" (1983).

### Dźeła
### Sztuki
**The Room* (1957)
**The Birthday Party* (1957)
**The Dumb Waiter* (1957)
**A Slight Ache* (1958)
**The Hothouse* (1958)
**The Caretaker* (1959)
*Skecze (1959)
**The Black and White
**Trouble in the Works
**Last to Go
**Request Stop
**Special Offer
**That's Your Trouble
**That's All
**Interview
**Applicant
**Dialogue Three
**A Night Out* (1959)
**Night School* (1960)
**The Dwarfs* (1960)
**The Collection* (1961)
**The Lover* (1962)
**Tea Party* (1964)
**The Homecoming* (1964)
**Landscape* (1967)
**Silence* (1968)
*Skecz: *Night* (1969)
**Old Times* (1970)
**Monologue* (1972)
**No Man's Land* (1974)
**Betrayal* (1978)
**Family Voices* (1980)
**Victoria Station* (1982)
**A Kind of Alaska* (1982)
*Skecz: *Precisely* (1983)
**One For the Road* (1984)
**Mountain Language* (1988)
**The New World Order* (1991)
**Party Time* (1991)
**Moonlight* (1993)
**Ashes to Ashes* (1996)
**Celebration* (1999)
*Skecz: *Press Conference* (2002)

### Proza
**Kullus* (1949)
**The Dwarfs* (1952-56)
**Latest Reports from the Stock Exchange* (1953)
**The Black and White* (1954-55)
**The Examination* (1955)
**Tea Party* (1963)
**The Coast* (1975)
**Problem* (1976)
**Lola* (1977)
**Short Story* (1995)
**Girls* (1995)
**Sorry About This* (1999)
**God's District* (1997)
**Tess* (2000)
**Voices in the Tunnel* (2001)
Zepelin

**Zepelin** to je gmina we Mjymcach, we landźe Meklymburgijo-Przedńe Půmorze, we kryśe Güstrow. Zajmuje 22.36&nbsp;km² placu a podug danych s 2006 mjoła 493 mjyszkańców.
Ôbwōd

**Ôbwōd** – dugość krziwyj, kero je brzygym danyj plaskatyj figury.

Mustry na ôbwōd lo nikerych figurōw:

* koło, ôkrōng: O=2\pi r
* wielokōnt: Suma dugości jigo bokōw
* foremny wielokōnt ô *n* bokach dugości *a*: O=na
* Prostokōnt: O=2(a+b)
* elipsa - Niy mŏ akuratnygo mustra we postaci algebrajicznyj sōmy na ôbwōd elipsy (je to krziwo). Przibliżōny muster:
:O\approx\pi \left({3\right)
kaj *a* a *b* to dugości pōłosie elipsy.
Robert Mulligan

**Robert Mulligan** (rodz. 23 śyrpńa 1925 we Nowym Jorku, um. 20 grudńa 2008 we Lyme) – amerikański reżyser telewizyjny a filmowy. We 1959 dostoł nadgroda Emmy za reżyseryjo "The Moon and Sixpence", zuůnaczůnego lo telewizyje. We 1962 Nadgroda Akademije Filmowyj (Uoskar) za "To Kill a Mockingbird" (*Zaszlachtować drozda*). We 1972 bůł nůminowany do Nadgrody Golden Globe lů nojlepszygo reżysera za film "Summer of '42" (*Lato 1942 roku*). Uůnygo braćik, Richard Mulligan, je szauszpilerym a wystympowoł we sitcomach.

## Wybrano filmografijo
* *[[The Man in the Moon]]* (1991)
* *[[Clara's Heart]]* (1988) 
* *[[Kiss Me Goodbye]]* (1982) 
* *[[Bloodbrothers (film)|Bloodbrothers]]* (1978) 
* *[[Same Time, Next Year (film)|Same Time, Next Year]]* (1978) 
* *[[The Nickel Ride]]* (1974) 
* *[[The Other]]* (1972) 
* *[[Summer of '42]]* (1971) 
* *The Pursuit of Happiness* (1971) 
* *[[The Stalking Moon]]* (1969) 
* *[[Up the Down Staircase (film)|Up the Down Staircase]]* (1967) 
* *[[Inside Daisy Clover]]* (1965) 
* *[[Baby the Rain Must Fall]]* (1965) 
* *[[Love with the Proper Stranger]]* (1963) 
* *[[To Kill a Mockingbird (film)|To Kill a Mockingbird]]* (1962) 
* *[[The Spiral Road]]* (1962) 
* *[[Come September]]* (1961) 
* *[[The Great Impostor]]* (1961) 
* *[[The Rat Race]]* (1960)
* *[[Fear Strikes Out]]* (1957)

### Auskuplůngi
* Profil we IMDB
Pathankot

**Pathankot** to je mjasto we Indjach, we stańe Pendżab. Podle danych ze 2007 mjało 139 tyś. mjyszkańcůw. Spożywczo industryjo a tkactwo.
Seks

**Seks** (s łać. *sexus* - płeć) to je, we uogůlnym znoczyńu, cołkość żyćo erotycznygo czowjeka; potoczńy godo śe tak na stosunek płećowy. Stosunek płećowy może być zbliżyńym uosůb przećiwnyj płeći, tyj samyj płeći abo tyż srogszyj grupy ludźi - wuůnczas mjanuje śe to seks grupowy.
Cixi

**Cixi, Cu Si, Xiaoqin Xian, Jehonala** (chiń. 慈禧太后; rodz. 29 listopada 1835, um. 15 listopada 1908) – chińsko cysarzowo ze dynastyje Qing we rokach 1861-1908.

S anfanga bůła nałożnicům cysorza Xianfenga; kej uůn umrził, uobjyła władza a sprawowała ja we lotach 1861-1873, 1874-1889 a 1898-1908 kej regyntka we mjańe swojego synka, małoletńygo Tongzhi, a ńyskorzi synka uod uůnygo braćika Guangxu (1874-1889). Mjała kůnserwatywne a izolacjůńistyczne poglůndy, kere sprowjůły, co we Chinach pogłymbjůło śe zacofańy. Průby reformůw, kere podjůn cysorz Guangxu (Sto Dńi Reformůw), skůńczůły na uodsuńyńću uůnygo uod władze. Cysorz trefjůł do důmowygo heresztu, kaj bůł trzimany aże do śmjyrći we 1908 roku. Reformatorůw wyćepano abo zaszlachtowano. Dźyń po śmjyrći Guangxu umrziła Cixi.

We uostatńich rokach swojej władze, Cixi podjyna uograńiczůne průby wkludzyńo reformůw, dozwolůła na uodymkńyńće szulůw a modyrńizacyjo armije. Po jeji umrzyńu, władza cysorz Pu Yi, gynau jako sobje tygo winszowała.
AC/DC

**AC/DC** to australijsko skupina muzyczno, zołożůno we 1973 we Sydney uod braćikůw Angusa a Malcolma Youngůw. Wroz ze skupinami Black Sabbath a Led Zeppelin je poważano za pjůńyrůw hard rocka a heavy metalu. Same człůnkowje skupiny zowdy uokreślali jeij muzyka kej rock and roll. Nojwjynkszo popularność skupina uośůngnyła po wydańu albůmu "*[[Highway to Hell]]*", uostatńigo nagranygo s wokalistům a autorym tekstůw Bonym Scottym. Po jygo śmjyrći (19 lutygo 1980) grupa myśloła nad swojym rozwjůnzańym, nale uostateczńy na plac Scotta przijynto Briana Johnsůna. We tym samym roku grupa wydoła swůj nojlepij sprzedajůncy śe albům - "*[[Back in Black]]*".

Do terozki przedano wjyncyj kej 200 miljůnůw albůmůw skupiny, we tym 69 mln we USA. "Back in Black" przedano we 42 mln. kopji a je to drugi wyńik jaki mo jakokolwjek płyta we geszychće. AC/DC zajmujy 4 plac na liśće 100 Nojlepszych Artystůw Hard Rocka zuůnaczůnyj bez VH1; a 7 plac na liście MTV - Nojlepsze Skupiny Metalowe Wszech Czasůw.

### Skłod

## Gallery

Image:Madrid-acdc 12.JPG
Image:Madrid-acdc 20.JPG
Image:Madrid-acdc 38.JPG
Image:Madrid-acdc 56.JPG


### Dyskografijo - albůmy studyjne
*  *[[High Voltage (AU)|High Voltage]]* (1975)
*  *[[T.N.T.]]* (1975)
* *[[High Voltage]]* (1976)
*  *[[Dirty Deeds Done Dirt Cheap (AU)|Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]* (1976)
* *[[Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]* (1976)
*  *[[Let There Be Rock (AU)|Let There Be Rock]]* (1977)
* *[[Let There Be Rock]]* (1977)
* *[[Powerage]]* (1978)
* *[[Highway to Hell]]* (1979)
* *[[Back in Black]]* (1980)
* *[[For Those About to Rock We Salute You]]* (1981)
* *[[Flick of the Switch]]* (1983)
* *[[Fly on the Wall]]* (1985)
* *[[Who Made Who]]* (1986)
* *[[Blow Up Your Video]]* (1988)
* *[[The Razor's Edge]]* (1990)
* *[[Ballbreaker]]* (1995)
* *[[Stiff Upper Lip]]* (2000)
* *[[Black Ice]]* (2008)
* *Rock or Bust* (2014)
* *Power Up* (2020)
Sorbski krůl

**Sorbski krůl** (gsob.: *Serbski kral*, mjym.: *Wendenkönig*) – krůlewsko postaćizna, kerům do śe nolyź we cołkij kupje powjarkůw a bojkůw, kere śe wywodzům ze terynůw Łużyce.
Sigmund Freud

**Sigmund Freud** (rodz. 6 maja 1856 we Freibergu we Morawiji, terozki Příbor we Czeskij Republice; um. 23 wrześńa 1939 we Lůndyńe) – austryjocki nojrolog, psychjatra a filozof. Twůrca psychoanalizy - nowatorskij kůncepcyji uosobowośći ludzkij a metody terapiji zaburzyń psychicznych. Kej pjyrszy wkludził do psychologiji pojyńće ńyśwjadomośći. Kluczowymi pojyńćůma jygo teoryji sům id - ńyśwjadůmo, pjyrwotno tajla uosobowośći, superego - zestow zakozůw a nakozůw wkludzanych bez społeczyństwo; a ego - śwjadůmo tajla uosobowośći, kero uodpado za kůntakty s uotoczyńym. Freud doł anfang podejśću psychodynamicznymu we psychologiji. Jygo nojbarzi znoczůncymi szkolorzůma bůli Carl G. Jung, Erich Fromm a Alfred Adler.

## Zdzrůdła
* Gay P. (2003). Freud - życie na miarę epoki. Poznań: Wydawnictwo Zysk i sp. ISBN 83-7298-462-X.
* Rosińska Z., Freud, Wiedza powszechna, Warszawa 1993
Sorbske zwyki

**Sorbske zwyki** – cołkość zwykůw a przibadowańůw sorbskij społecznośći. Wyrůżńajům śe uůne przede wszyjskim uod uobrzůndka, kery prugůje bundować śwjat źymski a ńymatyrjalny.

Sorbske zwyki ze Gůrnyj a Dolnyj Łużyce sům to:

* camprowańy
* hajcańy heksy
* Jańske jechańy
* wjelkanocny uogyń
* křižerjo
* łapańy kokota
* ćepańy majowygo strůma
* Marćinowe śpjywańy
* zabijańy kokota
* bakusy
Lajpcik

**Lajpcik** (mjym.: *Leipzig*, gsob. a pol.: *Lipsk*) – mjasto na prawach krysu na půłnocnym-zachodźe bůndeslandu Saksůńijo a ze 616 tyśůncůma mjyszkańcůw (sztnd na 2022 rok) je nojbarzi ludnym sztadym pjyńću nowych bůndeslandůw, kej śe ńy liczy Berlina.

Lajpcik leży na půłnocnomjymjeckij ńiźińe, bliżno uod Hali (30&nbsp;km), Saskij Kamjyńice (80&nbsp;km) a Drezdyn (100&nbsp;km).
Sorbsko fana

We wyńiku norodowygo sorbskigo wyzwolyńo uodrodźůła śe tyż a **sorbsko fana**, co na ńům śe skłodajům trzi farbjůne pasy - uod wjyrchu we spodek je to we raji: modro, czyrwjůno a bjoło.

We Łużycy je możebność uoficjalnygo używańo sorbskij fany wele mjymjeckij fany.
Łobżany

**Łobżany** – dźydźina we Polsce rozlygowano we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we łobeskim kryśe, we gmińe Łobez. Mjyndzy rokůma 1975 a 1998 wjeś admińistracyjńy noleżała do sztetińskigo wojewůdztwa.

We Łobżanach śe nojduje banhow ze 1880 roku, kery zawjyro we śe cechy rynesansowygo baukůnsztu. Przed ńim rosnům ćisy, kere śe uznowo jako przirodno statua We banhowowym becyrku śe rozuokolo park ze brzimůma.
Senično

**Senično** to je wjeś we Słoweńiji, we rygjůńe Gorenjska, we gmińe Tržič. Podle danych s 2002 roku mjała 288 mjyszkańcůw. Je sam zabytkowy kośćůł pod wezwańym św. Bartłůmjeja ze XIV stolećo s dobrze zachowanymi freskůma na śćanach a gipsdece.
Barbara Weinstein

**Barbara Weinstein** to je reprezyntantka USA we yntkach do wody. We 1979 zdobyła złoto mydajla na Igrziskach Panamerikańskich we yntkach ze wjeże.

Uobrali ja do reprezyntacyje USA na Latowe Igrziska Uolimpijske 1980 we Moskwje, nale ńy  pojechała skiż bojkotu.
Engiel kiytam gyziöen höt

**Engiel kiytam gyziöen höt** – godńo pjeśń we wilamowskij godce, kero napisoł szpecyjalńy lo śa Rygjůnalno Śkupina Śpjywki a Tůńca "Wilamowice". Godńo pjeśń uostała uodśpjywano za pjyrsze 17 styczńa 2008 roku we Wilamowicach.
## Tekst

Engiel kiytam gyziöen höt
Ej jüch gybün ym kryp Göt
Betlejem, śtod ny haliky, ny bejz
Gybün kliny kyndła ej
Der haliksty kłej

Dy kiyta wułda wysa
Zu gingia ufa fisa
Cym kyndła, cy dom haliksty błimła
Hota gybröcht dy hinła
An ajyn abysła
Wojewůdztwo

**Wojewůdztwo** (polsko godka: *województwo*) – bazowo jednostka ferwaltůngowygo tajlůngu Polski. Terozki je jejich we Polsce 16, a przed uostatńům reformům ze 1998 bůło 49.

## Wojewůdztwa uod 1999 roku

1) śedziba wojewody, 2) śedźiba sejmiku
Watykan

**Watykan**, **Watykańske Państwo-Mjasto** (it. *Città del Vaticano*, *Stato della Città del Vaticano*, łac. *Status Civitatis Vaticanae*) – państwo-mjasto we Ojropje, na Apeńińskim Půłwyspje, ynklawa na terytoryjům Italije, we mjeśće Rzim. Nojmńyjsze państwo śwjata podle zajmowanygo placu.

Watykan je śedźibům nojwyższych władzůw Rzimskokatolickigo Kośćoła, kaj rezyduje papjyż. Je skuplowany bez personalno uńijo ze Apostolskům Stolicům (łac. *Sedes Apostolica, Sancta Sedes*). Uobywatelstwo Watykanu majům znamyńńy kośćelne dygńitarze, kardynały a Szwajcarsko Gwardyjo. Krům tygo ůng. 3000 ludźi kere ńy sům uobywatelůma Watykanu prziłaźi sam do roboty na poczće, banhowje, we radyju, cajtůngach, sklepach, medycznych służbach a inkszych. Uobywatelstwo Watykanu idźe dostać ino czasowo, kardynały dostajům je na czas byćo we Rzimje.

Geszychta Watykanu śyngo po IV stoleće n. e., wuůnczas rzimski cysorz doł we gyszynku biskupům Rzimu jedyn ze swojich pałacůw. Ńyskorzi, za sprawům důnacyje Kůnstantyna, powstało Kośćelne Państwo. Przetrwało uůne aże po 1870 rok, kej we czas zjydnoczańo Italije armijo italskigo krůla prziłůnczůła je do Krůlestwa Italije. Papjyż tygo ńy uznoł a uogłośůł aże je "wjynźńym Watykanu". Dźepjyro we 1929 roku faszystowki rzůnd Benito Mussolinigo a Apostolsko Stolica zaszrajbowały laterańske traktaty, kere dowoły gwarancyjo istńyńo państwa watykańskigo we becyrku pałaca a zygrodůw papjyskich.

Cołke terytoryjům Watykanu je uod 3 strůnůw uobtoczůne murůma. Je sam pałacowo-kośćelno skupina ze Bazylikům św. Pyjtra, placym św. Pyjtra, pałacym a krům tygo stowjyńa muzyjůw, galeryji a stowjyńůw admińistracyje. Je sam tyż Papjysko Akadymijo Naukůw a Watykańske Uobserwatoryjům (zoł. 1576).

## Galeryjo

Plik:Bernini fountain.JPG|Jydna ze fontannůw na Placu św. Pyjtra
Plik:VaticanMuseumStaircase.jpg|Schody we Watykańskim Muzyjům
Plik:Ogrod papieski.jpg|Widok na Watykańske Zygrody 
Plik:StPetersDomePD.jpg|Kopuła
Plik:Rome San Pietro.jpg|Bazylika św. Pyjtra
Plik:Vatikan-Regierungspalast.jpg|Rzůndowy Pałac
Plik:Pontifical Swiss Guards in their traditional uniform.jpg|Gwardzisty Szwajcarske
Celtycki krziż

**Celtycki krziż** (ang. *Celtic cross*) to je uodmjana krziża, we keryj sztyroramjynny krziż je umjyszczůny we uokryngu. Pochodźi uůn uod słůnecznygo krziża, kery bůł lo poganůw symbolym bůstwa słůnecznygo. We nordyckij kulturze bůł to symbol boga Odyna. Krześćijańsko zorta tygo krziża uodrůżńo śe tym, co uůnygo ramjůna wystowajům poza uokryng. Mimo aże symbol pochodźi uod pogańskich kultůw, je we zmodyfikowanyj formje akceptowany bez Rzimskokatolicki Kośćůł, jako symbol celtyckij uodmjany krześćijaństwa. Je to tyż symbol, do kerygo uodwołujům śe nacjůnalisty a ruch skinheads.
1701

{|align=left width=100%
|valign=top width=100%|  rok 1701 / MDCCI 

XVIII stoleće • **[[XVIII stoleće]]** • XIX stoleće 
1699 « 1700 « **1701** » 1702 » 1703 &nbsp;

__TOC__
### Wydarzyńa
* marzec - anfang wojny uo szpańelsko sukcesyjo

### Rodźili śe

### Pomarli
* 23 moja - William Kidd, szkocki pirat
* 16 wrześńa - Jakub II Stuart, krůl Ynglandu a Szkocyje

### Śwjynta ruchůme:
* **[[Tusty sztwortek]]**: 3 lutygo
* **[[Uostatki]]**: 8 lutygo
* **[[Popjelec]]**: 9 lutygo
* **[[Ńydźela Palmowo]]**: 20 marca
* **[[Wjelgi Sztwortek]]**: 24 marca
* **[[Wjelgi Pjůntek]]**: 25 marca
* **[[Wjelgo Sobota]]**: 26 marca
* **[[Wjelganoc]]**: 27 marca
* **[[Pyńdźołek Wjelganocny]]**: 28 marca
* **[[Wńybowstůmpjyńy]]**: 5 moja
* **[[Zesłańy Ducha Śwjyntygo]]**: 15 moja
* **[[Boże Ćoło]]**: 26 moja
Dhaka

**Dhaka** (beng. *ধাক* [Dhākā], ang. *Dacca*) – stolica a nojsrogsze mjasto we Bangladeszu. Je rozlygowano we delće Gangesa a Brahmaputry. Industryjo włůkyńńiczo, spożywczo a metalurgiczno. Srogi uostrzodek handlu produktůma bauerskimi - tyjym, baumwolům, riżym a jutům. Becyrk Dhaki je tyż znůmy s rynczńy a tradycyjńy uůnaczůnych zachůw s juty. Mjasto znůme już kole 1000 roku, we 1765 przelozło pode władza Wjelgij Brytańije, we lotach 1947 - 1971 bůło stolicům Wschodńigo Pakistanu, ńyskorzi ńypodlygłygo Bangladeszu.

## Galeryjo

File:National Assembly of Bangladesh (06).jpg|Parlamynt Bangladeszu we Dhace
File:National Assembly of Bangladesh (10).jpg|Parlamynt Bangladeszu uod zadku
File:Hatirjheel 2nd-bridge.jpg|Most Hatirjheel we Dhace.
File:Chandrima Uddan (03).jpg|Chandrima Uddan
File:Mausoleum of Ziaur Rahman (11).jpg|Mauzolyjum Ziaura Rahmana, Chandrima Uddan.
File:Sunrise in Dhaka.jpg|Wschůd Klary we Dhace.
Plik:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|Shahid Sriti Stombho - Sohrawardy Uddan.
William Cameron Townsend

**William Cameron Townsend** (rodz. 9 lipca 1896, um. 23 kwjetńa 1982) bůł znůmy krześćijůński misjůnorz, kerygo anfang dźołalnośći przipado na pjyrsze lata XX stolećo. Zołożůł uůn dwje uorgańizacyje: Wycliffe Bible Translators a SIL International (*Summer Institute of Linguistics*, śl. *Letńi Instytut Godkoznowstwa*), kery fůnguje do terozki a uůnygo głůwnům zachům je tumaczyńy Biblije na godki ńywjelgich myńszośćůw, a tyż rozwůj inkszyj literatury we tych godkach. Etos tyj uorgańizacyje zokłodo, iże po tym, kej Biblijo je już dostympno we jakij godce, krześćijany kultury tyj godki powinny mjeć srogszo autůnůmijo a liderůma lokalnych kośćołůw powinny być autochtůny.

We lotach 1917-1918 William Cameron Townsend průgowoł przedować Biblijo pisano we szpańelskij godce we Gwatymali, nale trefjůł tam na ludźi kerzi ńy wjedźeli szpańelskigo, ino godka kaqchikel. Bez 10 rokůw wyszkolůł śe we tyj godce, uopracowoł lo ńi szrajbůnek a przetumaczůł na ńům Nowy Testamynt.

Ńyskorzi, we 1934, uodymknoł uůn uorgańizacyjo Wycliffe Bible Translators, kero szkoliła modych we podstawach godkoznawstwa a metodach uůnaczyńo tumaczyńůw. Ze anfanga szkolorzůma bůło ino 5 perzůnůw, nale ńyskorzi uostrzodek rozrosnůł śe we uorgańizacyjo Summer Institute of Linguistics, Wycliffe Bible Translators a Wycliffe Associates, ze techńicznym a logistycznym zapleczym znůmym jako JAARS (*Jungle Aviation and Radio Service*).

## Zdrzůdła
* Benjamin Feinberg: *The Devil's Book of Culture*: History, Mushrooms, and Caves in Southern Mexico (University of Texas Press), ISBN 0-292-70190-X, p.&nbsp;77f.
* Hugh Steven: *Wycliffe in the Making*: The Memoirs of W. Cameron Townsend, 1920–1933 (Wheaton, Harold Shaw 1995).
* Ruth A. Tucker: *From Jerusalem to Irian Jaya: A Biographical History of Christian Missions* (Zondervan ), ISBN 0-310-23937-0, p.&nbsp;376f.
* Virginia Garrard-Burnett: *A History of Protestantism in Guatemala: Living in the New Jerusalem* (University of Texas Press), ISBN 0-292-72817-4.
* Larry Ziegler-Otero: *Resistance in an Amazonian Community: Huaorani Organizing Against the Global Economy* (Berghahn Books), ISBN 1-57181-448-5, p.&nbsp;52ff.

## Necowe uodwołańo
* sil.org
* uoficyjono bjografijo na neczajće wycliffe.org
* kśůnżki a artikle naszkryflane bez W. C. Townsteda
Maołfaonküch

**Maołfaonküch** (wymołwa: ['mɔːwfɔːnkyx], inksze mjana: **möłfonküh**, **śüsterpop**) – zorta smażůnki, kero wywodźi śe ze regijůnu sztadu Wilamowicy. Je to jedno ze ńyroztolicznych typowych wilamowskich dańůw.

Uode klasycznyj smażůnki uodrůżńo śe tym, co je podowano na feće prosto uod skwarkůw a mo we śe můnka s mlykym. Nojlepi je ja serwjyrować ze chlybym s masłym.
Fana Gůrnygo Ślůnska

**Fana Gůrnygo Ślůnska** je dwufarbowům fanům złoto-modrům.

Fana tyj krajiny skłodo śe ze dwůch poźůmych gurtůw. Farby fany uodwołujům śe do gůrnoślůnskigo wapyna, bez co zgodliwje do heraldycznych reglůw złoto farba uorła je na wjyrchu, a modro - na spodku.

Tako samo fana bůła używano lo uopolskigo wojewůdztwa aże do 2006 roku. Tyż we nowyj fańe uod ńego, podańy na fana ślůnskigo wojewůdztwa, je złoto a modro farba.

Eszcze inkszymi fanůma, kere majům we śe te farby, sům fany Uopolo a Katowicůw.

Farby krajiny do kupy ze wapynym bůły mjyndzy 1920 a 1935 we użyću lo pruskij prowincyje Gůrny Ślůnsk, kero istńała uod 1919 do 1938 a uod 1941 do 1945.

Roz za kedy we postrzodku fany dowo śe gůrnoślůnski wapyn.
Tang Jiuhong

**Tang Jiuhong** (chiń.: 唐九红) (rodz. 14 lutygo 1969) to je bůło chińsko badmintůńistka, kero bůła aktywno we lotach 80. a na anfangu lot 90. XX stolećo. We dorobku mo m. in. titel Mistrzyńi Śwjata (1991) a brůnzowo mydajla s Uolimpjady we Barcelůńe.

### Linki zewnyntrzne
*Profil we databaseolympics (we angelskij godce)
Carrick-on-Shannon

**Carrick-on-Shannon** (Irlandzko godka: *Cora Droma Rúisc*) je sztad we půłnocno-zachodńij Irlnadyji. Leży we hrabstwje Leitrim a je uůnygo stolicům. Sztad mo 3 505 ludźi (podug danych ze 2006).

Leży uůne we gůrnym bjygu rzyki Shannon, půmjyndzy jeźorůma Lough Drumharlow na půłnocnym-zachodźe, a Lough Corry na połedńu. Położůne je 75 przez poźům morza.

Lo Carrick-on-Shannon nojbliższym sztadym je Drumshanbo, kere mo uoddalyńy na 12 km.
Faborka Möbiusa

**Faborka Möbiusa** to je dwuwymjarowo zwarto topologiczno roztůmajtość kero fůnguje we trziwymjarowyj przestrzyńi. Jeji charakterystycznům cechům je to, iże mo ino jydna strůna - idźe przelyźć na jeji drugo strůna bez przełażyńo bez rant. Idźe ja zrobjyć bez sklejyńy gurta kůńcůma "na uopy". Sklejyńy ranta faborki Möbiusa, kerygo ńy idźe zuůnaczyć we trziwymjarowyj przestrzyńi, dowo flaszka Kleina. Faborka uopisali mjymjycki matymatiker August Ferdinand Möbius a Johann Benedict Listing we 1858 roku.
Sidney Wood

**Sidney Wood**, połne mjano **Sidney Burr Beardsley Wood** (rodz. 1 listopada 1911 we Black Rock, Connecticut, um. 10 styczńa 2009 we Palm Beach na Floridźe) – amerikański tyńiśista, repryzentant USA we Puchorze Davisa a zwyćynzca Wimbledůnu we grze pojydyńczyj chopůw we 1931.

### Linki zewnyntrzne
*Sylwetka we tennisfame.com
Taj Mahal

**Taj Mahal** (Hindi: *ताज महल* korůnny pałac) – Mauzolyjům we Agrze, we Indyjach. Zbudowoł je Szahdżahan. Taj Mahal uostało pobudowane lo pamjyńći umartyj kobjyty Szahdżahana - Mumtaz Mahal. Skiż tygo Taj Mahal je roz za kedy mjanowane śwjůntyńům przůńo. Przi jeji budowje robjůło podug roztůmajtych danych uode 20 do 25 tyśůncůw bauerůw, a budowano ja 22 roki (1632 - 1654). Taj Mahal je wpisane na lista śwjatowygo dźedźictwa Unesco a bůło uznane za jedyn s 7 Nowych Cudůw Śwjata.
John Michael Talbot

**John Michael Talbot** (rodz. 8 maja 1954 we stůńe Oklahoma) to je amerikański rzimskokatolicki mńich, śpjywok, kůmpozytůr, muzykant a pisorz.

## Dyskografijo

* 1. Reborn (1972)
* 2. John Michael Talbot (1976)
* 3. The New Earth (1977)
* 4. The Lord's Supper (1979)
* 5. Beginnings / The Early Years (1980)
* 6. Come to the Quiet (1980)
* 7. The Painter (1980)
* 8. For the Bride (1981)
* 9. Troubadour of the Great King (1981)
* 10. Light Eternal (1982)
* 11. Songs For Worship Vol. 1 (1982)
* 12. No Longer Strangers (1983)
* 13. The God of Life (1984)
* 14. Songs For Worship Vol. 2 (1985)
* 15. The Quiet (1985)
* 16. Be Exalted (1986)
* 17. Empty Canvas (1986)
* 18. The Heart of the Shepherd (1987)
* 19. Quiet Reflections (1987)
* 20. The Regathering (1988)
* 21. Master Collection (1988)
* 22. The Lover and the Beloved (1989)
* 23. Come Worship the Lord Vol. 1 (1990)
* 24. Come Worship the Lord Vol. 2 (1990)
* 25. Hiding Place (1990)
* 26. The Birth of Jesus (1990)
* 27. The Master Musician (1992)
* 28. Meditations in the Spirit (1993)
* 29. Meditations from Solitude (1994)
* 30. Chant from the Hermitage (1995)
* 31. The John Michael Talbot Collection (1995)
* 32. The Talbot Brothers Collection (1995)
* 33. Brother to Brother (1996)
* 34. Our Blessing Cup (1996)
* 35. Troubadour for the Lord (1996)
* 36. Table of Plenty (1997)
* 37. Hidden Pathways (1998)
* 38. Pathways of the Shepherd (1998)
* 39. Pathways to Solitude (1998)
* 40. Pathways to Wisdom (1998)
* 41. Quiet Pathways (1998)
* 42. Spirit Pathways (1998)
* 43. Cave of the Heart (1999)
* 44. Simple Heart (2000)
* 45. Wisdom (2001)
* 46. Signatures (2003)
* 47. City of God (2005)
* 48. Monk Rock (2005)
* 49. The Beautiful City (2006)
* 50. Living Water 50th (2007)
* 51. Troubadour Years (2008)

## Necowe uodwołańa
* ''Uoficjalno neczajta Talbota'' 
* ''The Brothers and Sisters of Charity''
Glazyjki

**Glazyjki** (tyż: handszuy, handszuiczki) to je zorta uobleczyńo, kero nakłodo śe na rynce. Nojczyńśći sům uůne noszůne kej uozdoba abo uochrůna. Glazyjki sům uůnaczůne ze roztomajtych materjołůw (ze skůry, ńydbowju, bawołny, lnu, lateksu, abo jeszcze inkszych).

Pjyrsze glazyjki nośili już we Starożytnym Rzimje, Persyji a Starożytnyj Grecyji.
Tórshavn

**Tórshavn** – ferwaltůngowo stolica Faerskich Wyspůw a mo ůngyfer 19 500 mjyszkańcůw. Mjano sztadu wywodźi śe uod faerskich słůw *Tór* (bůg Thor) a *havn* (hawyna).
Wynecyjo

**Wynecyjo** (wen.: *Venezsia/Venexia*, it.: *Venezia*, łać.: *Venetia*) – mjasto we Italiji, stolica regijůnu uo tym samym mjańe, rozlygowano nad Adrijatyckim Morzym.

Mjasto na wyspje zołożůne we 452 roku bez ludźi kere citli przed Hunůma. Mimo iże ńyskorzi wlazło pode sztrefa ajnflusu Bizancyjům, zachowało ńyzolyżność. Bůło to mjasto-państwo, we kerym władza sprawowoł doża (princ). Wynecyjo wojowała zy muzułmanůma skiż tygo, co mjała geszefty na wschodźe (jeji rajzowńik, Marco Polo, we XIII stoleću doszoł do Chinůw). Bestůż mjała můnopol na handel ńydbowjym a culagami. We XV stoleću můnopol przełomały Portugalczyki, uod můmyntu kej Vasco Da Gama noloz droga ku Indyjům. Uod tygo czasu znoczyńy Wynecyje zaczyno śe půmyńszać. We 1797 mjasto zdobůł Napoleůn. Po Pokoju we Campo Formio wkludzůno je do Austryje. We czas Wjosny Ludůw zaś na krůtko uogłoszůno ńypodległość, nale gibko wlozła we skłod uodrůdzůnyj Italije.

Je to mjasto rozlygowane na barzołowatych wyspach a skiż tygo ńy mo tam autůw, autobusůw abo bankůw, cołki ruch uodbywo śe bez wodne drůgi - wynecke kanały, abo pjechty. Nojpopularńyjszym strzodkym kůmůńikacyje je vaporetto - wodno banka.

Wynecyjo je znůmym we cołkim śwjeće turystycznym a kulturalnym uostrzodkym. Je wpisano na Lista Śwjatowego Dźedźictwa UNESCO. Znůme we śwjeće sům tyż wynecke bakusy.

Terozki historyczno, rozlygowano na wyspach tajla mjasta połńi znamjyńńy turystyczne fůnkcyje, srogszo tajla Wynecyjanůw půmjyszkuje na stołym lůndźe we Mestre, kere formalńy ńy je dźelńicům Wynecyje.

Ze dynkmalůw nojbarzi znůme sům Bazylika a Plac św. Marka.


Plik:Wenecja_Bazylika_sw_Marka.JPG|Bazylika św. Marka na placu św. Marka
Plik:(Venice) Doge's Palace and campanile of St. Mark's Basilica facing the sea.jpg|Kampańila a Pałac Dożůw
Plik:Venice gondola.jpg|Gondola we Wynecyji
Plik:Maski weneckie.JPG|Maski wenecke
Arne Næss

**Arne Næss** (rodz. 27 styczńa 1912, um. 12 styczńa 2009) bůł norweski ekologiczny dźołocz a wybitny filozof. Je znůmy jako tworzićel głymbokij ekologije, kero kupluje starańy uo bjoroztůmajtość a uochrůna przirody ze filozofijům uopartům na myśli Mahatmy Gandhigo, Spinozy a tajlowo buddyjskij filozofiji. Sům szykowoł a broł udźoł we radykalnych akcyjach, bajszpilym je kej przikuł śe do szuli coby zaprotestować przećiw planům budowy wodnyj elektrowńe, kero mjała powstać przi ślatowodźe Mardola.

## Necowe uodwołańa
*artikel we dziennik.pl (we polskij godce)
Liechtenstein

**Liechtenstein**, **Kśůnżynstwo Liechtenstein** (mjym. *Fürstentum Liechtenstein*) to je ńywjelge państwo rozlygowane we zachodńij Ojropje, mjyndzy Austrijům a Szwajcaryjům, we gůrnym bjygu Rynu, we Alpach . Ńy mo dostympu do morzo.

Kwestyjo mjanowańo państwa ńy je we ślůnszczyźńe rozwjůnzano; je problyma ze tym, eli to mjůno trza by bůło blank ześlůnszczyć, eli ńy.

We strzedńich wjekach fůngowały sam dwa kśůnżynstwa - jedne ze stolicům we Vaduz, druge ze stolicům we Schellenbergu. Uobadwa kupił růd Liechtenstein, a we 1719 Austrijo uznała, iże je samodźelne kśůnżynstwo mjydzy krejůma Mjymjyckigo Cysarstwa. We 1866 Liechtenstein wyloz sy Mjymjyckigo Zwjůnzku a stoł śe blank ńypodlygły. Uod 1924 celno ůńijo ze Szwajcaryjům, ńyskorzi tyż walutowo a pocztowo uńijo. We absztimůngu we 2003 uobywatele dali srogszo władza fysztowi, bezcůż Liechtenstein mo terozki nojbarzi ze wszyjskich państw Ojropy podany na tradycyjno můnarchijo ůstrůj.

Państwowům religijům je sam rzimski katolicyzm, kery wyznowo 75% uobywatelůw.

Je to jedne sy nojbogatszych państw na śwjeće, skiż liberalnyj dowkowyj a bankowyj polityki.
Janov (krys Bruntál)

**Janov** (mjym. *Johannesthal*) – mjasto we Czeskij Republice, we kryśe Bruntál we morawskoślůnskim kreju. Podug danych ze 3 lipca 2006 mjyszkało sam 369 ludźi, ze czygo 172 chopůw a 177 babůw. Strzedńo dugość żyćo je 43,4 rokůw (lo chopůw je to 42,1 a lo babůw 44,7). Wjyrch sztadu je 11,01&nbsp;km2. Mjasto położůne je 410 myjtrůw przez poźům morzo.

Burmistrzym Janova je Šárka Šindelářová.

Janov dowńi należoł do Morawije (morawsko ynklawa na Ślůnsku).

## Przipisy
Ćapkapusta

**Ćapkapusta** (inakszy: **panczkraut** abo **ćapraka**) to je potrawa ślůnskigo kuchńa. Je to miszůng kartoflůw a kiszůnyj kapusty, do kerygo dodowo śe jeszcze pjyczůno cwibla. Ćapkapusta je czynsto jedzůno do kupy ze karminadlůma abo żeberkůma.

## Necowe uodwołańo
Przepis na ćapkapusta we polskij godce
Bełk (ślůnske wojewůdztwo)

**Bełk** (pol. *Bełk*, mjym. *Belk*) – wjeś we Gůrnym Ślůnsku, we rybńickim kryśe, we gmińe Czyrwjůnka-Leszczyny, nad rzykům Bjerawkům. W Bełku mjyszko 3358 ludźi.

Sům tukej dwa kośćoły - ze XVIII stolećo (pod wyzwańym Maryje Magdalyny), uotoczůny starym murym a grůbůma a tyż i nowy, kery powstoł we roku 2007. Staro je tyż fara ze XVIII/stolećo. Inksze zabytkowe uobjekta:

* lazaryt ze 1908, a dźiśej Chaupa Pokojnygo Starzyńo,
* grobowjec familije Lukas ze XIX stolećo,
* downo szula ze XIX stolećo, dźiśej przedszula,
* downy folwark ze XIX stolećo.

Bez wjeś leći autobana A1 ze Sojśńicy do Czeskij Republiki.
Słowyńijo

**Słowyńijo**, **Republika Słowyńije** (słowyń. *Slovenija, Republika Slovenija*) – państwo te leży we Strzodkowyj Ojropje, kere na mały tajli mo dostymp do Adryjatyckigo Morzo. 83% jeji půmjyszkańcůw je Słowyńcůma.

We srogszyj tajli je to kraj wyżynny a gůrski, nojsrogszym wjyrchym je Triglav, kery je srogi na 2864 m n.p.m. Bezma poła placu zajmujům lase, beztůż je to jedyn sy nojbarzi zaleśůnych krajůw we Ojropje. Wystympůjům sam krasowe zjawiska - podźymne rzyki a jaskińe, s kerych nojbarzi znůmo je Postojma.
Islandyjo

**Islandyjo**, **Republika Islandyje** (*Ísland*, *Lýðveldið Ísland*) – państwo rozlygowane we Půłnocnyj Ojropje, kere uobejmuje wyspa uo takim samym mjańe a raja myńszych wyspůw, kej Vestmannaeyjar, Grimsey a inksze. Islandyjo przinoleży do nordyckich krejůw, a Islandczyki noleżům do skandynawskich ludůw.

Na Islandyji je srogo wulkańiczno aktywność a wykorzistywano je geotermalno ynergijo - same słowo "gejzer" pochodźi ze islandzkij godki. Mjano kraju uoznoczo "źymja lodu" a je lo Islandyje akuratne, lodowcůw je sam kupa, nojsrogsze: Vatnajökull - 8300&nbsp;km², Langjökull - 953&nbsp;km², Hofsjökull - 925&nbsp;km², Mýrdalsjökull - 596&nbsp;km² a Drangajökull - 160&nbsp;km².

Bezma 60% ludnośći pomjyszkuje we stolicy - Rekjavíku a jygo mjejskij skupińe, pozostało tajla nojczyńśći uostrzodki wele wybrzeżo Atlantyckigo Uoceanu.

Anfang uosadńictwa bůł sam we 847 roku. Uod 930 fůngowoł Althing - zorta wjeca, kery połńůł fůnkcyjo stanowjyńo prawa. Po uokreśe samodźelności, kery trwoł 300 lot, Islandyjo popadła we zoleżność uod Norwygije, a ńyskorzi Dańije. Ńypodlygłość dostała we 1918 roku, a uod 1944 je rybublikům.

Mimo, iże podstawům gospodarki a dźiśej je łůw, nojwjyncy (69%) Islandczykůw mo robota we bedynterowańu, nojczyńśći we turystyce.
Andora

**Andora**, **Kśynstwo Andory** (katal. *Principat d'Andorra* [], szp. *Principado de Andorra*, franc. *Principauté d'Andorre*) – ńywjelge państwo we połedńowyj Ojropje, bez dostympu do morzo. Je rozlygowane we Pirynejach a grańica mo ze Francyjům a Szpańijům. Mjyszkańcůma Andory sům Szpańeloki a Katalany. Je to kůnstytucyjno můnarchijo we keryj gowa państwa je kolygijalno - jeji fůnkcyjo połńům prezydynt Francyje a biskup La Seu d'Urgell. Je to kraj ńymożebńy gůrzisty.

Aże 80% norodowygo przichodu pochodźi ze turystyki. Krům tygo, Andora je "dowkowym rajym", skiż czego mynga firmůw mo sam śedźiby a we Andorze płaći dowki.
Wittingen

**Wittingen** – mjasto we Mjymcach, we landźe Dolno Saksůńijo, we kryśe Gifhorn. Podle danych ze 2005 roku, pomjyszkiwało sam 12 269 ludźi na placu 225,08&nbsp;km².

### Necowe uodwołańa
* neczajta mjasta
Antonie Sminck Pitloo

**Antonie Sminck Pitloo** (rodz. 21 kwjetńa abo 8 moja 1790 we Arnhem, um. 22 czyrwca 1839 we Neapolu) -ńiderlandzki malyrz. Rodzůny kej Antonie Pitlo, nale dodoł do drugigo mjana druge "o" skiż tygo, co kej bůł we Italiji mylůno go ze inkszym malyrzym uo drugim mjańe "Pitlo". We Italiji znůmy tyż jako **Antonio van Pitloo**. Sztudirowoł malyrstwo we Paryżu a Rzimje. Ńyskorzi uostoł proszůny do Neapolu uod princa Grigorija Orłowa. We 1820 hajtnůł śe ze Giuliům Mori, bezcůż dostoł uobywatelstwo Krůlestwa Uobadwůch Sycylijůw. We Neapolu uostoł aże do śmjyrći. Jygo malyrstwo podle krytyki przinoleży ku szuli Posillipo, kero je poważano za prekursorko lo impresjůńizmu, kery mjoł anfang 60 lot nazod.
Strokůw

**Strokůw** (pol. *Góreczno*) je dźydźina we Polsce rozlygowano we uopolskim wojewůdztwje, we průmńickim kryśe we gmińe Głogůwek.

Mjyndzy rokym 1975 a 1998 sztad admińistracyjńy przinoleżoł do downygo uopolskigo wojewůdztwa.
Wjelość ludźi

**Wjelość ludźi** (**populacyjo**) – wjelość perzůnůw, kere pomjyszkujům we danyj fili jaki teryn (np. państwo, wojewůdztwo lebo wjeś).

Do śe podować wjelość ludźi we przerachowańu na kwadratowy kilomyjter.
Łobeski krys

**Łobeski krys** (pol.: *Powiat łobeski*) – krys we zachodńopůmorskim wojewůdztwje, we Polsce. Je to nojmodszy krys wojewůdztwa, uostoł utworzůny we 2002 roku ze poru gminůw, kere właźiły we skłod krysůw: golyńowskigo, gryfickigo a stargardzkigo.

Śedźibům krysu je mjasto Łobez. Krys rozlygowany je na Łobeskij Wyżce a na Ińskim a Drawskim Pojeźerzu.

We skłod krysu włażům:
* mjejsko-wjejske gminy: Dobro, Łobez, Resko, Wyngorzino 
* wjejske gminy: Małe Radowo
* mjasta: Dobro, Łobez, Resko, Wyngorzino
Gmin Łobez

**Gmin Łobez** – gmina rozlygowano we wschodńij tajli łobeskigo krysu. Śedźibům gminy je Łobez. Je tajlům krysu růwnakům 21,4% wjyrchu.
## Sztady a dźydźiny
; Sztady: Łobez (uod 1295 r.)

; Szołtystwa gminu Łobez: Bełczna, Bůńin, Dalno, Dobjeszewo, Grabowo, Karwowo, Klympńica, Łobżany, Meszne, Ńygrzybja, Poradz, Pruśinowo, Łobeske Rożnowo, Rynowo, Suliszewicy, Tarnowo, Uńimje, Worowo, Wyśedle, Zogůrzicy a Zojeźerze.

; Inksze dźydźiny: Budźiszcze, Byszewo, Kołdrůmb, Polakowo, Půmorzany, Prziborze, Rynowo-Kolůńijo, Trzeszczyna, Zachełmje, Zokrzicy, Źdźisławicy.
Spodńoki

**Spodńoki** to je elymynt spodńygo uobleczyńo (prodła), kery wkłodo śe pod galoty pod czas srogigo mrozu coby chrůńić szłapy uod źimno. Nojczyńśći sům uůne uszyte ze baumwole a majům uod przodku rozporek coby ńy trza bůło jejich seblykać kej je potrzeba uoddańo moczu.