Bioły damfer

**Bioły damfer** (, *Biełyj parochod*, kyrg. *Ак кеме*, *Ak keme*) to je nowela ôd kyrgyskigo pisorza Czyngyza Ajtmatowa, ôpublikowano we 1970. roku. We ksiōnżce brutalny ôpis sowieckich realiōw życio we kyrgyskich gōrach przeploto sie ze ludowymi powiarkami i mitami.

Na podstawie ksiōnżki bōły nakryncōne dwa fylmy: we 1976. roku we reżyseryji Bołota Szamszijewa a we 2020. we reżyseryji Artykpaja Sujundukowa.

## Historyjo powstanio

Inszpiracyjōm dlo Ajtmatowa bōła rajza na pastwisko Karkyra we poszukowaniu starych kamiynnych statujōw. Po drōdze, we wiosce Czon-Bet, pisorz trefiōł starego fysztra Momuna Temirow, z kerym bōł malyńki wnuczek. Zaczli ôni kludzić ôżywiōno dyskusyjo, szpacyrowali pora godzin wzduż rzyki Tüp, tōż Ajtmatow do statujōw w tyn dziyń niy dojechoł. Po tyj godce Ajtmatow mioł pedzieć: «To, co'ch usłyszoł, zaspokojōło mōj głōd».

Po powrocie Ajtmatow siod do pisanio nowele, kero po poruch tydniach bōła fertig. Ôstała wydurkowano we żurnalu «Nowyj mir» (Nowy Świat), we piyrszym nōmerze za 1970. rok. Pierwotne miano, kere autōr nadoł noweli, brzmiało «Po bojce» (), nale szefredachtōr żurnala Aleksandr Twardowski uznoł, iże te miano je za nudne, i doł forszlag miana «Bioły damfer».

Momun Temirow, kery posużōł piyrwomustrym, żōł ze swojōm babōm i wnukym we staryj chaupie we Czon-Bet i przi trefie z Ajtmatowym bōł 60 lot stary. Umrzōł na poczōntku 90. lot, a jego wnuk, Eldos, pozbawiōny starzikowyj flyjgi, wpod we problymy z prawym i trefioł do heresztōw.

## Fabuła

Głōwnym bohaterym ksiōnżki je siedmioletni synek, kerego miano niyma ujawniōne. Miyszko ze starzikym Momunym i jego babōm, z ōnklym Orozkułym, co robi za fysztra, ciotkōm Bekej, arbajtrym Sedakmatym a jego ślubnōm Gülżamał we ôddalōnyj ôsadzie we leśnym rezerwacie w gōrach Tien-Szan we Kyrgystanie. Ôjce go pociepli przi szajdōngu, jego muter miyszko w mieście i założōła nowo familijo. Fater robi za matroza na szifie na jeziorze Ysyk-Köl. Tak aby pado starzik Momun, kerymu bajtel wierzi. Orozkuł je despotycznym i złym czowiekym, kery niyma rod ze swojigo życio i drynczy wszyjskich doôbkoła, bo je sfrustrowany brakym włosnego dziecka, tōż czynsto ôżarty piere swoja ślubno Bekej, Momunowa cera. Korzisto tyż ze swojij pozycyje (je głōwnym fysztrym), tōż mo nad inkszymi władza.

Bajtel niy mo kamratōw, z kerymi mōg by sie bawić, tōż żyje we włosnym fantastycznym świecie. Wierzi we Rogato Muter-Jelynica ze kyrgyskich wierzyń, kero kejsik chowała dwōjka ôstatnich dziecek, co uciykłe placu masakry jejich plymiynia. Jego szacami sōm kamiynie, flance, starzikowa perfekta i szkolno tasza, kero kupiōł mu ōpa, kej bajtel mioł iś do szkoły. Czynsto bez ta perfekta ôglōndo bioły damfer na jeziorze, a potym marzi ô tym, coby zamiynić sie w ryba a popłynōńć ku swojimu fatrowi, co go nigdy niy widzioł. Bez lato akuratnie trynuje nurkowaniy wele groble na rzyce.

Yntlich bajtel idzie do szkoły, na co dugo czekoł. Starzik kożdydziyń ôdwozi go kōnno i prziwozi nazod, bo szkoła znojduje sie we dalekij wiosce. Bajtel szkoła mo rod, tōż czas mijo mu tam gibko. Prziłazi zima, wczos keryj wieczory umiylajōm mu ôzprawiane ôd Momuna bojki, a potym zaś lato, kej pastyrze czynto zatrzimujōm sie ze swojimi stadami na łōnce niydaleko ôd ôsady. Orozkuł kludzi wtynczos podejzdrzane interesy, wymiynio miynso i gorzoła na drzewo, chocioż zakozano je wycinka rzodkich, chrōniōnych sosyn. Kej przichodzi podzim, Orozkuł musi te strōmy dostarczyć, a to je ciynżko robota. Kej przi transzporcie bezma dochodzi do tragedyje, miyndzy Momunym a ziyńciym wybucho haja.

Miost mynczyć sie przi ciōngniyńciu drzewa, Momun ôstawio Orozkuła a jedzie z poczōntku ôdebrać wnuka ze szkoły. To je za moc dlo cholerycznego Orozkuła. W tym mōmyńcie w rezerwacie pojowiajōm sie downo niywidziane sam marale, kere podug ludowyj powiarki sōm potōmkami Rogatyj Muter-Jelynice. Momun ôzprawio bajtlowi ô maralach, wnuk je nimi zachwycōny i wierzi, że to sama Rogato Muter-Jelynica wrōciōła, coby yntlich prziniyś Orozkułowi wymarzōnego syna, co bōło by z korziściōm dlo wszyjskich. Orozkuł niy przejmuje sie pojawiyniym sie dziwokich zwierzōnt, ściyko sie na szwigerfatra, grozi mu wyciepniyńciym z roboty, a na wieczōr po swadzie z Momunym żynie z chałpy swoja baba. Kej nastympnego dnia syneczek wroco ze szkoły, Momun ôzprawio mu ô jelyniu, kerego widzioł. Ôba wierzōm, iże to sama Rogato Muter-Jelynica wrōciōła, coby yntlich dać Orozkułowi syna, co by go udobruchoł.


Pozōr, spoiler zakōńczynio

Potym syneczek sōm trefio marali, kere sie go niy bojōm, bo nigdy przōdzij niy widziały czowieka. Tego wieczora syneczek je niymocny, zasypio ze tymperatyrōm i dyrgōwkami. Kej nastympnego dnia wszyjscy robiōm we lesie, jejich ôczōm zaś pokazujōm sie marale. Miost radować sie jejich ôbecnościōm, postanowiajōm jich ubić i upiyc. Momun je zgorszōny, nale zgodzo iś na gōn, na kerym ubijo marala, co go moralnie załōmuje. W tyn wieczōr, kej inksi rychtujōm sie do fajrowanio i uczty, Momun sie ôżyro. Syneczek niy poradzi spokopić, co je louz, i je zdumiōny stanym starzika. Kej widzi urzniynto gowa ôd marala i jego miynso na stole, jego świat sie wali. Kej inksze chopy sie lachajōm, zajodajōm i ôbśmiywajōm Momuna, ôn wychodzi z chałpy. Syneczek, kej to widzi, leci ku rzyce. Ciepie sie do rzyki, coby stać sie rybōm i uciyc z tego świata.




## Recepcyjo
Nowela zbudziōła żywe dyskusyje ôd razu po publikacyji. Na łōmach «Nowego świata» bōły publikowane artikle ôd Anuarbeka Alimżanowa a Dmitrija Starikowa, co krytykowali autora ze pesymistyczny ôbroz ludzkości, postawiyniy bohaterōw we sytuacyji bez wyjścio i nakryślyniy fatalistycznyj wizyje wydarzyń. Joseph Mozur Jr. sformułowoł głōwno przeciepka sowieckij literackij krytyki tak, iże ôna ôdciepowała tragedyjo syneczka jak niykōmpatybilno ze ôptōmistycznōm teleologijōm życio we socjaliźmie.

Ajtmatow niy zgodziōł sie na ze takimi ôpinijami krytykōw i we artiklu «Kōnieczne uściślynia» tuplikowoł: 

## Upamiyntniyniy
We 2009. roku Kyrgystan ymitowoł seryjo pamiōntkowych strzybnych mōnet ô wercie 10 sōmōw, poświyncōnych twōrczości Ajtmatowa. Pojstrzōd nich bōła tyż jedna poświyncōno «Biołymu damfrowi» – na rewersie widać syneczka, kery dziwo sie bez perfekta na Rogato Muter-Jelynica na tle jeziora Ysyk-Köl ze szifym. Tego samego roku kyrgysko poczta wypuściōła brifmarki, co nawiōnzowały do literatury, na jednyj ś nich je syneczek z perfektōm i jelynica.
We mieście Czołpon-Ata wele chałpy-muzyju Ajtmatowa znojduje sie rzeźba, kero przedstowio głōwnego bohatera ksiōnżki.
 
File:KG Ag Ak-Keme a.jpg|Mōneta 10 sōmōw ze 2009. roku
File:Stamps of Kyrgyzstan, 2009-582.jpg|Brifmarka ze 2009. roku


## Przekłady

Ksiōnżka doczkała sie wiyncyj jak trzidziestuch przekładōw na roztōmajte godki świata, z kerych piyrsze powstowały już we pora miesiyncy po jeji publikacyji.

Przekłodocze przijyni rōżne sztrategije co do jeji miana. We niykerych godkach używo sie gynau dosłownego przekładu (*Bioły damfer*), tak je do przikładu po niymiecku (*Der weiße Dampfer*) abo we angelskim przekładzie ôd Feifer (*The White Steamship*). Niykere ale przekłodocze postanowiyli użyć hiperōnimu i we mianie pojowio sie niy gynau damfer, a ôgōlniyjsze słowo szif. Tak je do przikładu we polskim przekładzie (*Biały statek*), czeskim (*Bílá loď*) abo angelskim ôd Ginsburg (*The White Ship*). Francusko przekłodoczka ôzwinyła miano ksiōnżki a wydała ja jak *Il fut un blanc navire* (dosłownie: *Bōł jedyn bioły szif*).

Przekłodocz na łatwijsko godka nadoł noweli tytuł zgodny z ôryginalnōm idyjōm Ajtmatowa *Po bojce*, a nowy tytuł, nadany po kōnsultacyjach ze redachtorym, podoł we nawiasie: *Kad pasaka beigusies (Baltais kuģis)*.

Ksiōnżka je dostympno we trzech amtowych godkach Ślōnska: polskij, czeskij a miymieckij (we trzech przekładach). We 2024. roku włościciel wydownictwa Silesia Progress anōnsyrowoł plan wydanio ślōnskigo przekładu.

## Adaptacyje
### Fylmy
* 1976 – «Bioły damfer» (Белый пароход), reż. Bołot Szamszijew
* 2020 – «Szambala» (Шамбала), reż. Artykpaj Sujundukow
### Spektakle
* 1973 – «Bioły szif – bojka i niy bojka» (Biały statek – bajka i nie bajka), Tyjater Polskigo Radyja, reż. Wojciech Maciejewski
* 1977 – «Bioły damfer» (Белый пароход), Baszkirski Pupyntyjater we Ufie, reż. Władimir Sztejn
* 2002 – «Bioły szif» (Biały statek), Ôpolski Tyjater Pupy a Szauszpilera pm. Alojzego Smolki we Ôpolu, reż. Aleksiej Leliawski
* 2011 – «Bioły damfer» (Білий пароплав), Bildōngowy Tyjater «Anima» Charkowskigo Norodowego Uniwersytetu, reż. Oksana Dmitrijewa
* 2021 – «Bioły damfer» (Белый пароход), Biełgorodski Pupyntyjater, reż. Władimir Gusarow
* 2022 – «Bioły damfer» (Ак пароход), Atniński Tatarski Dramatyczny Tyjater pm. G. Tukaja, reż. Iłsur Kazakbajew
* 2023 – «Bioły szif» (Ак кеме), Ysykkölski Regiōnalny Tyjater Muzyki a Dramatu we Karakole, reż. Ułanmyrza Karypbajew
* 2023 – «Bioły szif» (Ak gämi), Turkmyński Muzyczno-Dramatyczny Tyjater we Lebapie, reż. Perhat Hudaýberenow

## Uwogi